68 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c04380873f943809b34a02797340c49.pdf 60072bc2d9281f3ead1a321bafe14883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4239 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3951 Title A name given to the resource Stan badań nad polską sztuką ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.3-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NAD STAN BADAN POLSKĄ SZTUKĄ L U D O W Ą ROMAN O m a w i a n i e stanu badań nad polską sztuką ludową, nawet jeśli uwagę swą skupimy na samej tylko plastyce, nasuwa szereg poważnych trudności. Zreferować stan i dorobek badań w pewnej dziedzinie wiedzy, to znaczy przed­ stawić jej dzieje w rozwoju historycznym, wskazać na podejmowane prace, publikowane wyniki, omówić metody i kierunki, a na końcu spojrzeć na całość krytycznie i wyciągnąć wnio­ ski na przyszłość. Dokonanie takiego przeglądu w dziedzinie badań nad ludową plastyką, wy­ magałoby szeregu miesięcy żmudnej pracy, po­ łączonej z wertowaniem obszernej i bardzo roz­ proszonej literatury, otrzymane zaś wyniki nie dałyby się zamknąć w wąskich ramach jednego artykułu. Krótki stosunkowo czas, j a k i miałem do napisania niniejszego szkicu, szczupła ilość miejsca, skłoniły mnie do tego, że w doborze materiału ograniczyłem się raczej do omawia­ nia faktów reprezentacyjnych i tych, które w rozwoju badań plastyki ludowej miały ode­ grać, lub rzeczywiście odegrały rolę poważ­ niejszą. Na wstępie zaznaczyć muszę, że plastyka sta­ nowi jedną z najmłodszych dziedzin badania polskiej sztuki ludowej. Podczas gdy w zakre­ sie literatury, już w pierwszych dziesiątkach lat ub. wieku kwitnie ożywiona praca zbieracka, której wynikiem jest szereg publikacji, za­ wierających przysłowia, pieśni i opowiadania; ludową twórczością plastyczną nie zajmuje się wówczas nikt, a nikłe wiadomości z tego za­ kresu bywają notowane niekiedy na marginesie opisów, poświęconych innym zagadnieniom, np. budownictwu, strojom itp. Nawet u Oskara Kol­ berga, któremu zawdzięczamy zebranie tak bo- RE IN FUSS gatych materiałów etnograficznych z zakresu muzyki, tańca, literatury, obrzędów, czy nawet kultury materialnej, zagadnienie ludowej twór­ czości plastycznej, jako dział kultury jest zu­ pełnie nie uwzględnione. Przyczyną tego stanu rzeczy jest charaktery­ styczna dla pierwszej połowy ubiegłego wieku postawa sfer naukowych, które doceniając (a nawet przeceniając niekiedy) znaczenie ba­ dań nad ludową literaturą, z lekceważeniem od­ nosiły się do chłopskiej twórczości plastycznej, widząc w niej nieudolny prymityw, pozbawiony jakiejkolwiek wartości estetycznej. Z uprzedze­ niami owymi usiłował walczyć J. I . Kraszewski, który w swej „Sztuce u Słowian", drukowanej w roku 1860 wskazywał, że sztuka „nawet na najniższym szczeblu rozwoju, u źródeł swych śledzoną i badaną być powinna". Zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, za­ patrzonych wyłącznie w dzieła świata antycz­ nego i późniejszych stylów historycznych, wy­ powiada Kraszewski znamienne słowa: „Nie szukajmy świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło, ale starajmy się po­ znać charakter budownictwa ziemi naszej, wy­ czytać wdzięk jego i odrębne piętna; w życiu powszednim, sprzęcie codziennego użytku, usi­ łujmy rozpoznać, co rzemieślnikowi podała ma­ terialna potrzeba, a co zrobił natchniony, choć nierozwiniętym, tęsknym uczuciem piękności, żądzą nadania wdzięku dziełu swej ręki. W po­ lewie prostego garnka, najpośledniejszego z wy­ robów ceramiki, znajdziemy i odróżnimy, za­ stanowiwszy się nieco, czego nauczyła potrzeba, czego wymagała trwałość, a co nakreśliła wy­ kluwająca się już myśl ornamentacji dla oka, ozdoby zaspokajającej tylko pragnienie duszy". �Wezwania Kraszewskiego na długo pozostały bez echa, a zakorzenione uprzedzenia, powodu­ jące niedocenianie ludowej twórczości plastycz­ nej, jeszcze pod koniec X I X stulecia nie były zupełnie przełamane. Przykładem może być wy­ powiedź prof. W. Łuszczkiewicza, cytowana u Mokłowskiego, który budownictwu ludowemu, zwłaszcza podhalańskiemu, przyznawał „pewien artyzm", ale równocześnie zastrzegał się, że nie doszło ono nigdy „do znaczenia rzeczy sztuki". Nie mniej, przy końcu ub. wieku zainteresowa­ nie ludową sztuką plastyczną staje się już cał­ kiem widoczne. Wyrazem tego są w „Wiśle", od pierwszych niemal chwil jej powstania, poja­ wiające się wzmianki, artykuliki, rysunki po­ święcone ludowemu zdobnictwu. Na łamach „Wisły" odbywa się pierwsza bodaj w polskiej literaturze etnograficznej polemika, na temat „ludowości" pewnych motywów hafciarskich. W owych czasach, wśród osób interesujących się ludową twórczością plastyczną wybija się Z. Gloger, W. Gerson, M . Wawrzeniecki, publi­ kujący w licznych artykulikach zebrane przez siebie materiały, dotyczące zdobnictwa archi­ tektonicznego, dekoracyjnego kowalstwa i inn. oraz Seweryn Udziela. Zasłużony ten etnograf rozpoczął na terenie Małopolski szeroko zakro­ joną akcję zbierania materiałów, odnoszących się do ludowego zdobnictwa. Niektóre z nich, zwłaszcza dotyczące haftów, zostały przez Udzielę opublikowane w licznych pracach, re­ szta zaś, zebrana w tzw. „Tekach Udzieli" spo­ czywa niewydana w archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Udziela, który początkowo gromadził mate­ riały z zakresu ludowej sztuki w formie barw­ nych kopii i rysunków, zaczął następnie zbierać oryginały. W muzeum, utworzonym przez niego w Krakowie, na plan pierwszy wybijały się zbiory ludowej sztuki, co pośrednio wpłynęło na pewien styl i innych muzeów etnograficznych, powstałych później. Budzące się zainteresowanie i podziw dla pla­ stycznej twórczości ludowej, znalazło wyraz w propagowanej przez Jerzego Warchałowskiego „sztuce stosowanej", której jednym z celów było gromadzenie motywów ludowych i wpro­ wadzenie ich do twórczości dekoracyjnej arty­ stów miejskich. W Krakowie wychodziło w la­ tach 1906—1910 czasopismo „Polska Sztuka Stosowana", w którym publikowane były rów­ nież bogate materiały z zakresu ludowego zdob­ nictwa, głównie zaś architektury i meblarstwa. Czasy poprzedzające wybuch pierwszej wojny światowej, jeśli chodzi o badania ludowej pla­ 4 styki, można by nazwać „okresem zbieractwa". Zbieranie materiałów (zresztą niesystematyczne i po trosze dyletanckie), oraz publikowanie drobnych przyczynków, wybija się w tym czasie na plan pierwszy. Z wybitniejszych prac tego okresu wymienić należy: L . Puszeta „Studia nad polskim budownictwem drewnianym", Z. Glogera: „Budownictwo drewniane i wyroby z drzewa", Wł. Matlakowskiego „Budownictwo ludowe na Podhalu" i „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu". W roku 1904 wychodzi pierwsza ( i jedyna) część „Sztuki ludowej w Polsce" napisana przez K. Mokłowskiego. Obszerna ta praca wbrew temu co głosi tytuł, nie daje pełnego obrazu pla­ stycznej twórczości ludu polskiego, lecz tylko studia nad budownictwem, w których jednakże uwzględniony jest również problem zdobnictwa architektonicznego, a po części i sprzętarstwo. K. Mokłowski, nie posiadający należytego przy­ gotowania naukowego, nie umiał poradzić sobie z rozległym przedmiotem, zabłąkał się na bez­ droża naiwnych często etymologii i dał w rezul­ tacie pracę, której jedynym trwałym walorem okazał się nagromadzony w niej materiał oraz ilustracje. Wśród drobniejszych prac, poświęconych za­ gadnieniu ludowej sztuki, na podkreślenie za­ sługuje drobny artykulik Seweryna Udzieli, drukowany w r. 1889 w I I I t. „Wisły" pt. „Po­ czucie piękna ludu Ropczyckiego", w którym autor daje zarys artystycznej twórczości wło­ ścian z okolic Ropczyc, usiłując równocześnie ustalić kryteria piękna, uznawane przez lud tamtejszy. Wzmiankowany tu artykuł Udzieli jest wbrew entuzjastycznej ocenie J. St. Bystronia pracą słabą, Jeśli o niej wspominam, to dlatego jedynie, ażeby wskazać, iż problem ludowej estetyki, jako przedmiot badania, został postawiony już pod koniec X I X wieku. O ile przed pierwszą wojną światową za­ gadnienia sztuki ludowej były badane głównie przez osoby nie posiadające do tego odpowied­ niego przygotowania fachowego, amatorów, często entuzjastów (np. Wł. Matlakowski, z zawodu lekarz), o tyle w okresie między­ wojennym, na odcinku sztuki ludowej pracują również etnografowie zawodowi. W czasie tym etnografia wykładana jest w Polsce na 5 uni­ wersytetach, przy czym niektórzy z wykłada­ jących profesorów jak np. prof. E. Frankowski w Poznaniu i Cezaria Jędrzejewiczowa (wykła­ dająca początkowo w Wilnie, później w War­ szawie), wyraźnie zwracają uwagę swych ucz­ niów w kierunku badań sztuki ludowej. �W związku z przyjmującymi się u nas nowymi kierunkami w sztuce, wychodzącymi z założeń czysto formalnych, wprowadzającymi celowo deformację, sztuka ludowa w kołach artystów plastyków zaczęła zyskiwać coraz większe uzna­ nie. Prócz Wawrzenieckiego i Udzieli, którzy w dalszym ciągu publikują prace z zakresu lu­ dowej plastyki, pojawiają się nowe nazwiska, głównie artystów (Stanisław Barabasz, Leo­ nard Lepszy, Władysław Skoczylas), czasem historyków sztuki (Tadeusz Dobrowolski, Ag­ nieszka Dobrowolska, Józef Grabowski, Ksa­ wery Piwocki, Tadeusz Seweryn), a wreszcie wyszkolonych etnografów (Witold Dynowski, Mieczysław Gładysz, Bożena Stelmachowska), pewną ilość wartościowych prac zawdzięczamy osobom, które ze sztuką ludową stykały się od strony gospodarczej, pracując na odcinku orga­ nizacji ludowego przemysłu artystycznego (Ja­ nina Orężyna, Helena Schramówna). Z profe­ sorów wykładających na katedrach etnografii i etnologii, najwięcej prac z zakresu sztuki lu­ dowej publikuje E. Frankowski. Pod koniec okresu międzywojennego aztuką ludową Sło­ wian, zatem i Polski zajmował się Kazimierz Moszyński. Wyjątkowo, tematy z zakresu ludo­ wej plastyki porusza J. St. Bystroń. Lista wymienionych nazwisk nie jest oczy­ wiście kompletna. Zagadnienia wchodzące w za­ kres ludowej sztuki plastycznej głównie zdob­ nictwo, uwzględnione były również w wielu pracach poświęconych zasadniczo omawianiu tych czy innych dziedzin kultury materialnej, zwłaszcza zaś opisowi budownictwa i stroju. Okres międzywojenny, w badaniach nad sztuką ludową cechuje duży wysiłek osobisty poszczególnych badaczy, wielki chaos poczynań i małe możliwości osiągnięcia większych wy­ ników. Z wyjątkiem nielicznych wypadków, kiedy akcja badawcza była finansowana przez P.A.U. (jak np. w badaniach śląskich M . Gładysza), lub inną j a k ą ś instytucję, badania prowadzone były przeważnie na własny koszt przez poszcze­ gólnych pracowników naukowych, którzy skut­ kiem tego, latami zmuszeni byli przewlekać swe prace, nie osiągając zresztą zwykle (jeśli chodzi o zebranie materiałów) wyników zadowalają­ cych. W poczynaniach naukowych, gdzie jedyną busolą były osobiste zainteresowania autorów, widzimy rażący chaos, wyrażający się zarówno w zakresie organizacji badań terenowych (ośro­ dek warszawski prowadził badartia na Huculszczyźnie, lwowski zaś na Kaszubach), jak i wy­ boru tematów. Częściowo ze względów politycz­ nych, częściowo dlatego, że tereny te były z puriktu widzenia sztuki ludowej specjalnie bogate i interesujące, uwaga naszych badaczy koncentrowała się na etnicznie ruskich zie­ miach wschodnich. Intensywnym badaniom pod­ dana była Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Pole­ sie i tereny pogranicza litewsko-białoruskiego, zaniedbywano natomiast obszary Polski środko­ wej (Mazowsze), czy zachodniej (Wielkopol­ ska), której badanie było zagadnieniem szczegól­ nie palącym z powodu szybko postępującej urba­ nizacji i zaniku ludowej kultury tradycyjnej. Przeglądając katalogi i inne wydawnictwa pol­ skiej sztuki ludowej, dostrzegamy osobliwe zja­ wisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demon­ strowana była wyrobami pochodzenia ukraiń­ skiego lub białoruskiego. Ruch wydawniczy w zakresie badań nad sztuką ludową, w okresie międzywojennym był raczej słaby. Prace ze względów materialnych ukazywały się rzadko i z trudem. Dotacje rzą­ dowe na cele wydawnictw etnograficznych były nadzwyczaj skąpe, co powodowało, że np. ów­ czesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, drukując w czasie od r. 1928 do 1937, 10 tomów publikacji (poświęconych w du­ żej mierze ludowej sztuce), zmuszony był po­ magać sobie w zdobywaniu funduszów wydaw­ niczych handlem ludowymi ubiorami. Mimo wskazanych trudności pojawiło się je­ dnak szereg prac z zakresu ludowej sztuki, wy­ danych staraniem P.A.U., Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie, Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, Książnicy Atlas, względnie przez wy­ dawców prywatnych, a w szczególności J. Mortkowicza. Z prac, które w tym okresie znalazły się na półkach księgarskich, należy wymienić niektóre jak np. W. Antoniewicza („Metalowe spinki góralskie"), A. Dobrowolskiej („Żywotek cieszyński"), T. Dobrowolskiego („Śląska rzeźba ludowa w drzewie"), W. Dynowskiego („Barwione kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia"), M . Gładysza („Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku" i „Zdobnictwo metalowe na Śląsku"), K. Piwockiego („Drze­ woryt ludowy w Polsce"), T. Seweryna („Skrzy­ nie krakowskie", „Parzenice góralskie" i „Pol­ skie malarstwo ludowe"), B. Stelmachowskiej („Sztuka ludowa na Kaszubach"). Prócz mono­ grafii (wymienionych przeze mnie w pewnym wyborze) pojawiają się też w owym czasie pu­ blikacje materiałów. Do takich zaliczyć można St. Barabasza „Sztuka ludowa na Podhalu", E. Frankowskiego „Malowanki" i „Wycinanki",.. 5- �Wł. Skoczylasa „Drzeworyt ludowy w Polsce", S. Udzieli „Hafty kurpiowskie" i szereg innych. Syntetyczne ujęcie całości polskiej ludowej twórczości plastycznej w okresie międzywojen­ nym dokonane nie zostało. Nie jest nim bowiem ani wydana przez Mortkowicza „Sztuka ludu polskiego" E. Frankowskiego, zawierająca tekst bardzo krótki i popularnie potraktowany, ani przez tegoż autora napisana „Sztuka ludowa", która weszła w skład wydawnictwa zbiorowego „Wiedza o Polsce". Druga ta praca poza obszer­ nym wstępem teoretycznym, o czym wspomnę jeszcze na innym miejscu, w swej części szcze­ gółowej ogranicza się do omówienia budownic­ twa ludowego (głównie od strony technicznej) oraz analizy kilku motywów, występujących między innymi w ludowym zdobnictwie (motyw drzewka, orłów, węża). Ujęcie tematu nie wy­ czerpujące całokształtu twórczości plastycznej ludu polskiego spowodowało, że praca Frankow­ skiego nie stała się tym, czym stać się powinna, t j . długo wyczekiwanym podręcznikiem dla stu­ diującej młodzieży uniwersyteckiej i działaczy pracujących na odcinku organizacji ludowego przemysłu. Wzrastającego zapotrzebowania na tego rodzaju podręcznik nie zaspokoił również rozdział o sztuce plastycznej w I I tomie, na­ pisanej przez K. Moszyńskiego, „Kultury ludo­ wej Słowian". Autor ten omawia wprawdzie w sposób systematyczny całokształt plastycznej twórczości ludowej, referując jednakowoż po­ szczególne zagadnienia w zasięgu całej Słowiań­ szczyzny, materiał polski uwzględnia, jak dla naszych potrzeb, w sposób zbyt skondensowany. Po zakończeniu drugiej wojny światowej akcja badania sztuki ludowej posunęła się żwawo naprzód. Dzięki dużemu zrozumieniu, z jakim zagadnienia naukowe spotykają się wśród decydujących czynników państwowych, nie skąpi się grosza na cele badawcze i wydaw­ nicze. W roku 1946 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki zostaje założona pod nazwą Państwo­ wego Instytutu Badania Sztuki Ludowej spe­ cjalna placówka, której zadaniem było naukowe badanie i opracowywanie całokształtu sztuki lu­ dowej. Instytut dzielił się wewnętrznie na 5 sekcji, z których 3 (Sekcja plastyki, zdobnic­ twa i budownictwa) zajmowały się zagadnie­ niami plastyki ludowej. Jako organ naukowy Instytutu został założony miesięcznik „Polska Sztuka Ludowa", redagowany początkowo przez założyciela i pierwszego dyrektora Instytutu dra Józefa Grabowskiego a po jego ustąpieniu przez dyr. Tadeusza Zyglera. 6 Dookoła „Polskiej Sztuki Ludowej" skupili się prawie wszyscy pracownicy naukowi w Polsce, aktywni na odcinku badania ludowej sztuki. Państwowy Instytut Badania Sztuki L u ­ dowej skoncentrował znaczny wysiłek w kie­ runku prowadzenia badań terenowych. Badania te, podejmowane przy udziale licz­ nych współpracowników, rekrutujących się z grona młodzieży studiującej etnografię, histo­ rię sztuki i uczniów szkół artystycznych, obej­ mowały głównie tereny mniej znane, specjalnie ważne, lub takie, gdzie akcja zbieracka stawała się potrzebą palącą, na skutek gwałtownego tempa przemian, jakim ulegała kultura trady­ cyjna. Od 1 stycznia 1950 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki LudoAvej został w całości wcie­ lony jako „Sekcja Sztuki Ludowej" do utwo­ rzonego w tym czasie Państwowego Instytutu Sztuki w ramach, którego kontynuuje dawne badania i wydaje „Polską Sztukę Ludową". Prócz Polskiej Sztuki Ludowej, która obecnie zaczyna swój czwarty rocznik, pojawiło się kilka prac oddzielnych, poświęconych zagadnie­ niom ludowej plastyki. Jako przykład wymienić należy B. Stelmachowskiej „Zdobnictwo ludowe ziemi Pyrzyckiej", czy Świątkowskiej „Wyci­ nanka łowicka". Problem ochrony twórczości tradycyjnej i adaptacji wyrobów ludowego prze­ mysłu do warunków życia miejskiego omawia T. Seweryn w książce pt. „Rozdroża sztuki lu­ dowej". W związku z wzmożonym zaintereso­ waniem sztuką ludową i dzięki poparciu M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki, zorganizowano w mi­ nionym pięcioleciu szereg większych i mniej­ szych wystaw. Niektóre z nich wysyłane rów­ nież zagranicę (do ZSRR i krajów Europy za­ chodniej) zyskiwały sobie jak najżyczliwsze recenzje. Dla każdej większej wystawy opraco­ wywane są bardzo starannie katalogi, które czasami zamieniają się w zwięzłe zarysy, ujmu­ jące syntetyczne wiadomości o danej gałęzi sztuki lub twórczości artystycznej w pewnym regionie. Przystępując z kolei do omawiania wyników naukowych opisanych wyżej prac badawczych i publikacji, zacznę od zagadnień metodologicz­ nych, z których na czoło wysuwa się problem samego przedmiotu badań. Czy istnieje odrębna sztuka ludowa, mogąca być przedmiotem badań specjalnej gałęzi studiów? Pytanie to, na które odpowiedź wydaje się pozornie tak prosta i oczy­ wista, zostało dopiero niedawno pozytywnie rozstrzygnięte. �Wspomniałem już o tym na innym miejscu, że szereg badaczy, zwłaszcza historyków sztuki ), jeszcze pod koniec ub. stulecia, lu­ dowej twórczości plastycznej nie uznawał za godną miana „sztuki". Ludzie ci podchodzący do zagadnienia twórczości artystycznej wyłącz­ nie od strony estetycznej, stosujący do wy­ tworów ludowych kryteria oceny wypracowane dla dzieł sztuki historycznej, traktowali ludową twórczość plastyczną bądź jako pierwociny, „które jeszcze nie stały się sztuką" (Łuszczkiewicz) lub odwrotnie, jako zbarbaryzowane, względnie zdegenerowane odpryski sztuki „wiel­ kiej", nieudolne jej naśladownictwo, pozbawione wartości estetycznych. Stanowisko to zostało wprawdzie porzucone i w praktyce uznaje się istnienie odrębnej sztuki ludowej, niemniej za­ gadnienie to nie zostało dotychczas pod wzglę­ dem teoretycznym należycie oświetlone. Osta­ tnio problem ten poruszyła w jednej ze swych prac Bożena Stelmachowska, wysuwając szereg argumentów, mających wykazać, „że teoretycy historii sztuki są upoważnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa"?). 1 Wiele wysiłku, zwłaszcza w okresie między­ wojennym, włożone zostało w to, ażeby pojęcie sztuki ludowej możliwie precyzyjnie zdefinio­ wać i ustalić granicę między ludową, a nieludową twórczością plastyczną. Ponieważ po­ glądy wyrażone na ten temat przez zajmują­ cych się ludową plastyką historyków sztuki, etnografów i artystów zostały już zestawione i opublikowane w artykułach B. Stelmachow­ skiej ) i J. Grabowskiego ), nie będę ich na tym miejscu streszczał po raz trzeci. Jak wynika z owego zestawienia, od zarania badań ludowej plastyki definicję sztuki ludowej starano się budować przede wszystkim na zało­ żeniach formalnych. Szukano „ludowego stylu". Terminu tego używa w swej pracy już K. Mokłowski, a bliżej precyzuje go J. Kieszkowski we wstępie do katalogu drzeworytów ludowych, я 1 4 ) Np. wspomniany wyżej W. Łuszczkiewicz. JQ_B. Stelmachowska: Na drodze do teorii sztuki lu­ dowej. Lud t. X X X V I I . ) j . w. i}__J. Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . ) J . Kieszkowski: Zwięzły katalog dawnych drze­ worytów ludowych zebranych i wystawionych przez Zygmunta Łazarskiego. Warszawa 1921. ) J . St. Bystroń: Polskie drzeworyty ludowe. Sztuki Piękne г. V. ') T . Dobrowolski: Śląska rzeźba ludowa w drzewie. Katowice 1930. Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie śląskie r. 1935. — Polska rzeźba ludowa. Nike 1939. 3 5 5 wydanym w roku 1921 ), w którym jako cechy ludowego stylu podkreśla typizację, płaszczyznowość, dekoracyjność, konturowanie itd. Od tego czasu definicja stylu ludowego została przez szereg autorów uzupełniona i rozbudo­ wana. Pisał na ten temat J. St. B y s t r o ń ) , T. Dobrowolski • ) , K. Piwocki »), T. Seweryn ) i inni. Żmudnie zestawiane „cechy" stylu ludowego ustalone na podstawie analizy porównawczej elementów formalnych nie zadowalają jednako­ woż całkowicie nawet najbardziej zdecydowa­ nych zwolenników takiego ujęcia. Przykładem może być J. Grabowski, który w jednym ze swych artykułów pisze w sposób następujący: „Uważam, że opieranie się przy określaniu stylu ludowego wyłącznie na kryteriach formalnych, nie może wyjaśnić dostatecznie jego istoty i dla­ tego należy sięgnąć do innych jeszcze sposo­ bów", do których należy według autora bliżej nieokreślone „odczuwanie istoty stylu ludo­ wego" przez ludzi wrażliwych na sztukę ludo­ wą, a szczególnie a r t y s t ó w ) . 6 9 10 Godząc się na to, że sztuka ludowa posiada swój własny styl, odróżniający j ą całym szere­ giem cech formalnych od sztuki warstw elitar­ nych, poszczególni badacze wyrażają różne po­ glądy na temat genezy ludowego stylu. We­ dług T. Dobrowolskiego, u podstaw różnic for­ malnych zachodzących między sztuką warstw elitarnych, a sztuką ludową, stoją różnice po­ ziomu umysłowego i umiejętności technicznych. Różnice te zdaniem autora traktować należy „jako skutek braku umiejętności i mało wni­ kliwej obserwacji charakterystycznej dla nis­ kich k u l t u r " ) . 11 Zupełnie inaczej na istotę ludowego stylu za­ patruje się autor pracy o polskim drzeworycie ludowym Ksawery Piwocki. W artykule pole­ micznym, skierowanym przeciw Dobrowol­ skiemu, pisze on co następuje: „Dzieła ludowe zaciekawiają nas nie swą „nieudolnością", lecz 8 ) K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. Z badań nad powstaniem stylu ludowego. Prze­ gląd Współczesny 1930. 9 ) T. Seweryn: Technika malowania obrazów szkle. Lud 1932. Polskie malarstwo ludowe. Kraków 1937. na Polska sztuka ludowa (katalog wystawy) Kraków 1948. 6 10 ) J . Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . 1 1 ) T. Dobrowolski: ś l ą s k a sztuka ludowa w drzewie. Katowice 1930. �swą odrębnością, przez którą przeziera inny, odrębny od naszego świata pogląd artysty­ czny" ) . Odrębność dzieł sztuki ludowej, wyrażająca się przede wszystkim tendencją do wprowadza­ nia deformacji wynika według Piwockiego z ar­ tystycznego światopoglądu wiejskich twórców, który jest odmienny od światopoglądu artystów kształcących się w miastach. „Dzieła ludowe posiadają swój własny styl, styl ludowy, a u pod­ stawy jego leży specyficzna postawa psychiczna artysty ludowego, prymitywna, zbliżona do po­ stawy dziecka i ludzi pierwotnych" „Ponieważ według poglądów powyższych styl ludowy jest wynikiem „specyficznej postawy psychicznej artysty", nasuwa się wniosek, że na tle jednakowych postaw psychicznych po­ wstawać będą niezależnie od siebie jednakowe dzieła, świadczące o jedności „stylu ludowego". Bardzo wyraźną wypowiedź na ten temat znaj­ dziemy w „Sztuce ludowej" E. Frankowskiego. „Ten sam materiał i ta sama technika nadają formom kulturowym, a w związku z tym i zdob­ niczym na całym świecie wspólny charakter, niezależnie od zapożyczeń i krzyżowań. Czynni­ kiem wspólnoty pomysłów jest wspólna budowa ciała ludzkiego, wspólne właściwości psychiczne, wspólne nakazy życia, wspólne przeżycia emo­ cjonalne, które w warunkach odpowiednich wy­ łaniają samorzutnie z człowieka, mimo jego róż­ nic rasowych, te same pierwsze formy zużytko­ wania otaczającego go świata. W ten sposób powstają wspólne wszystkim ludom zasadnicze typy wyrobów". 1. narodowe, na które składają się odręb­ ności, właściwe tylko pewnej grupie etni­ cznej oraz 1 2 Na tle „zasadniczej jedności wytworów" przejawia się jednak dosyć znaczna różnorod­ ność powstająca na skutek przeobrażeń, jakim podlegają wspólne wszystkim „typy zasadnicze" wytworów kulturowych: „Decydującą rolę w tym procesie odgrywają warunki antropogeograficzne środowiska, życie i właściwości rasowe osobników twórczych w gromadzie współżyjących. W ten sposób „typy zasadnicze wytworów kulturowych" w dalszych swych przeobrażeniach otrzymują piętno odrębności grupowej" ) . 1 4 Pogląd wyrażony przez Frankowskiego znaj­ dziemy w podobnym sformułowaniu u J. Gra­ bowskiego: „Sztuka ludowa rozpatrywana w skali ogólnoludzkiej, posiada dwa oblicza: n ) K . Piwocki: Z badań nad podstawami stylu ludo­ wego. Przegląd Współczesny 1930. ) j . w. 1S 1 4 ) E . Frankowski: t. I I I . 8 Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce 2. międzynarodowe, a raczej ogólnoludzkie, wytworzone przez wspólnotę stylową sztuki naturalnej, wypływającej z podsta­ wowych i wrodzonych praw kształtowania artystycznego, tkwiących w psychice czło­ wieka" ) . 1 5 Zestawiając następnie dwie prymitywne rzeź­ by, z których jedna wykonana była przez pol­ skiego chłopa, a druga przez Murzyna z A f r y k i , wyciąga Grabowski następujący wniosek: „Ze­ stawienie to dowodzi bezspornie, że styl ludowy posiada zasiąg ogólnoludzki, a poszczególne jego analogie i odmiany powstają bez kontaktu z sobą w różnych, często bardzo odległych od siebie punktach globu ziemskiego" ) . Styl ludowy jest nie tylko wspólny wszystkim ludom, ale jest również niezmienny w czasie. „Sztuka ludowa (pisze J. St. Bystroń w swej pracy o ludowym drzeworycie) sprawia wra­ żenie świata oderwanego od czasu i przestrzeni, nie dającego się złączyć z czymś konkretnie znanym". Zupełnie analogiczny pogląd wyraża Leon Chwistek ) . 1 6 1 7 Szereg scharakteryzowanych powyżej po­ staw czołowych badaczy polskiej sztuki ludo­ wej wskazuje, że wszyscy oni wychodzili z za­ łożeń idealistycznych, które jako błędne nie mogły wiedzy o sztuce ludowej pchnąć na tory właściwe. Materializm historyczny, jako metoda badań naukowych, nie był w naszej dziedzinie stosowany. Wprawdzie u Mokłowskiego znaj­ dziemy pewne ślady, wskazujące na to, że pi­ sząc swe dzieło korzystał on rńiędzy innymi z pism Marksa i Engelsa, niemniej jednak, nie potrafił on przyswoić sobie ich sposobu myśle­ nia i pracy jego w żadnym wypadku za marksi­ stowską uznać nie można. Zreferowane tu poglądy na istotę sztuki lu­ dowej znalazły swój pełny wyraz w metodach stosowanych do badania ludowej twórczości plastycznej. Jako czołowe zagadnienie wysu­ nięto błędnie zagadnienie formy. „Problem for­ my (pisze prof. Frankowski) stanowi jedno z najważniejszych zagadnień etnologii. Jedynie wniknięcie w jego istotę, zrozumienie praw, ja15 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa sztuką ludów. Pol­ ska Sztuka Ludowa t. I I . 10 ) j - w. , ) L . Chwistek: Zagadnienie wiedzy o malarstwie. Przegląd Współczesny 1936. 17 �kie się z nim wiążą, umożliwi nam właściwą pracę naukową" ®). Zagadnienie twórczości artystycznej rozpa­ trywane jest przez Frankowskiego w płaszczy­ źnie psychologicznej. Opierając się na „Filo­ zofii sztuki" M . Sobieskiego wyraża on pogląd, że „klucz do rozwiązania zagadki twórczości leży w poznaniu przebiegu procesu twórczego, j a k i zachodzi w duszy artysty, w poznaniu ich pobudek psychologicznych". Za Hirthem przyj­ muje Frankowski, że „należy przeniknąć istotę procesu twórczego a r t y s t y " ) . 1 19 Wobec trudności tego rodzaju badań, przy­ znaje autor, że właściwie jest to tylko postulat, do zrealizowania którego nie ma jak dotychczas odpowiedniej metody naukowej. Metodę psy­ chologiczną stosuje do wyjaśnienia zagadnień sztuki ludowej większość badaczy, pracujących na tym polu. Niektórzy z nich chcąc swe psy­ chologiczne studia ująć w karby jakiejś bar­ dziej konkretnej metody szukali pomocy w me­ todzie testów. Posługiwał się nią T. Dobrowol­ ski w czasie badań prowadzonych wśród ślą­ skich rzeźbiarzy ludowych ) i M . Gładysz, opracowujący zdobnictwo ludowe na Śląsku. Zwłaszcza Gładysz metodę testów, którą zasto­ sował w związku ze studiami nad estetyczną wrażliwością ludu śląskiego, rozbudował w for­ mie zwartego systemu, dającego możność cyfro­ wego ujmowania i porównywania badanych zjawisk. 20 Nie wszyscy badacze uznają jednak pełną wartościowość metody testów, powtarzając przeciw niej zarzuty, wysuwane przez psycho­ logów (bylejakość, fabulacja, mniemanie zasu­ gerowane, mniemanie wywołane, mniemanie sa­ morodne). Jakkolwiek proces twórczy przebie­ ga całkowicie w obrębie psychiki artysty, jest on jednak uzależniony od czynników zewnętrz­ nych. Gładysz w swych studiach nad zdobnic­ twem górali śląskich, jako podniety wpływają­ ce na twórczość artystyczną górali wysuwa pod­ niety estetyczne w formie kontaktów z cudzymi dziełami sztuki plastycznej, podniety religijne, magiczne i społeczne. Niektórzy autorowie, jak np. T. Seweryn te same zagadnienia omawiają pod nazwą „podłoży" (podłoże kultowe, ma­ giczne, społeczne). Naszkicowany powyżej zarys poglądów teo­ retycznych na zagadnienie sztuki ludowej, wy­ pracowany głównie w latach międzywojennych przez szereg badaczy polskiej sztuki ludowej, już w pierwszym rzucie zwraca uwagę swoją fragmentarycznością. Jak słusznie podkreśliła B. Stelmachowska, cała uwaga została tu skie­ rowana na malarstwo, rzeźbę i grafikę ludową, przy prawie 'zupełnym nieuwzględnieniu nie­ mniej ważnego działu: sztuki stosowanej, t j . zdobnictwa. Zagadnieniem tym prócz Heleny Schramównej zajmowała się w jednej ze swych prac Agnieszka Dobrowolska, usiłując na podstawie analizy treści, kompozycji, formy i techniki przeprowadzić granicę między zdobnictwem ludowym a nieludowym ) . Wychodzące z założeń idealistycznych definio­ wanie sztuki ludowej na podstawie formalnej, jest niesłuszne i z punktu widzenia naukowego jałowe. Określanie sztuki ludowej poprzez takie czy inne cechy formalne, przyjmowane jako stałe, jest błędne, nie uwzględnia bowiem możli­ wości r o z w o j u sztuki ludowej. Obserwacja zaś poucza nas, że sztuka ludo­ wa rozwija się, a rozwój jej idzie w kierunku, który rozsadza formalistyczne ujęcia ludowego stylu. Na skutek rozdźwięku, j a k i zachodzi z po­ wodu rozwoju sztuki ludowej między nowszy­ mi wytworami wiejskich artystów, a sztywny­ mi definicjami ludowego stylu, niektórzy ba­ dacze nie mieszczące się w definicji wytwory artystów ludowych wyłączają w ogóle poza na­ wias sztuki ludowej, gdyż „po osiągnięciu pew­ nej poprawności, twórczość ludowa traci swój charakter", innymi słowy przestaje być „ludo­ wą". 2 1 Sztuka ludowa ujmowana jest zwykle jako zjawisko statyczne. Wynika to z metafizycznych założeń naszych teoretyków sztuki, którzy lu­ dową twórczość artystyczną t r a k t u j ą jako zja­ wisko w swej istocie niezmienne i usiłują sztu­ kę ludową przeciwstawić raz na zawsze sztuce warstw elitarnych, budując między nimi wiecz­ ny przedział oparty na zasadach różnic formal­ nych. Stanowisko takie jest oczywiście niesłuszne, skrytykowane zostało w przemówieniu ministra W. Sokorskiego, wygłoszonym 28 maja 1949 ro­ ku z okazji Festiwalu Muzyki Ludowej: „Spro­ wadzenie zakresu i zasięgu sztuki ludowej (mómił min. Sokorski) do jakoby niezmiennych i ja­ koby zakończonych już w swoim rozwoju mo­ tywów, tonacji, wątków tematycznych, czy też 20 18 ) E . Frankowski: t. I I I . l e ) j . w. Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce ) T . Dobrowolski: Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie Śląskie 1935. ) A. Dobrowolska: Kilka uwag o istocie ornamentu ludowego. Zaranie Śląskie t. X I I I . 21 9 �wzorów artystycznych jest poważnym niepo­ rozumieniem, zaistniałym w pewnych kolach tylko na skutek niedostatecznej znajomości prac badawczo-porównawczych" -). Idealistycznemu sposobowi ujmowania sztu­ k i ludowej, jako zjawiska pozaczasowego, prze­ ciwstawia się po marksistowsku sformułowana definicja min. Sokorskiego, w myśl której „sztu­ ka ludowa jest określoną zupełnie kategorią hi­ storyczną, historycznie powstałą i ulegającą hi­ storycznym przekształceniom, kategorią wkra­ czającą w nową epokę jako zjawisko żywe, twórcze i kształtujące się wciąż na nowo" ) . Zgodnie z zasadami kierunków idealistycz­ nych w estetyce, jako podstawowa, używana była przez naszych badaczy sztuki ludowej me­ toda psychologiczna. Wobec rozbieżności poglądów, braku dosta­ tecznie ścisłych metod i sformułowań w obrę­ bie samej psychologii, wiodła ona niektórych autorów i piszących o sztuce ludowej na bezdro­ ż a ) . Czasem pod osłoną psychologizmu szerzył się beztreściowy werbalizm, zaprawiony tu i ówdzie zwrotami o brzmieniu nieomal mistycz­ nym. Ileż to razy w trudniejszych wypadkach, wymagających sumiennej analizy, popartej ba­ daniami historycznymi, ekonomicznymi, wyma­ gających nałożenia badanego zjawiska na sze­ rokie tło warunków społecznych, pisze się po prostu o „pięknie promieniującym mądrością pokoleń", „mądrości opierającej się na doświad­ czeniach wieków" itp. Metoda historyczna w badaniach sztuki lu­ dowej odgrywała rolę o wiele pośledniejszą. Uciekano się do niej w wypadkach koniecznych, gdy chodziło o wykrycie w sztuce ludowej ob­ cych zapożyczeń, lub wpływów i wówczas, gdy starano się określić chronologicznie moment rozszczepienia podstawowego pnia sztuki na dwie odrośle, t j . sztukę ludową i nieludową ) . Metoda historyczna nie była u nas dotychczas w badaniach sztuki ludowej należycie wykorzy­ stana, co wynikało z idealistycznego, antydialektycznego nastawienia badaczy, zajmujących się ludową twórczością artystyczną. Traktując sztukę ludową jako zjawisko stałe, nie ulegające zmianom, nie odczuwali oni po­ trzeby rozleglej szych studiów historycznych. 2 2 3 24 2 5 2 2 ) W. Sokorski: O właściwy stosunek do sztuki ludo­ wej. Polska Sztuka Ludowa t. I I . ) j . w. ) M. Wawrzeniecki: Nowe naukowe stanowisko poj­ mowania i wyjaśniania niektórych przejawów w dzie­ dzinie ludoznawstwa i archeologii przedhistorycznej. Warszawa 1910. Stanowisko takie było z naukowego punktu w i ­ dzenia niesłuszne i szkodliwe. Stojąc na gruncie marksistowskiej dialektyki wiemy, że żadna rzecz nie pozostaje tym, czym jest, każda ulega przemianom. „Metoda dialektyczna (mówi J. Stalin) wy­ maga rozpatrywania zjawisk z punktu widze­ nia ich ruchu, ich zmian, ich rozwoju, z punktu widzenia ich powstawania i obumierania )". Otwiera to szerokie pole do zastosowania me­ tody historycznej. W okresie międzywojennym niektórzy bada­ cze, zajmujący się sztuką ludową, jak np. E. Frankowski, K. Moszyński, T. Seweryn uwzględ­ niali zmienność badanych zjawisk, nie wycią­ gali jednakowoż z tego pełnych konsekwencji. W polskiej literaturze poświęconej zagadnie­ niu sztuki ludowej, podejście historyczne spoty­ ka się niekiedy w pracach monograficznych (np. T. Seweryn „Parzenice góralskie"). Nie znaczy to jednak, ażeby one czyniły zadość wy­ maganiom marksistowskiej dialektyki. Metoda marksistowska wymaga, ażeby bada­ ne zjawisko nie było rozpatrywane w postaci izolowanej, lecz w łączności z innymi otaczają­ cymi go zjawiskami. Niedociągnięcia metodycz­ ne prac, ujmujących od strony historycznej pewne zjawiska z zakresu ludowej sztuki, pole­ gają najczęściej właśnie na tym, że ogranicza­ j ą się do omawiania przeszłości i rozwoju sa­ mego przedmiotu badań, bez łączności z resztą związanych z nim zjawisk. Jeżeli nawet nie­ którzy autorowie, opracowując pewne zagadnie­ nia rozszerzali je, uwzględniając „podłoża" czy „podniety" wpływające na kształtowanie się procesów twórczych, zwykle ograniczali się do stwierdzenia faktów, nie posuwając się już do ich wyjaśnienia. Pisało się więc o „podłożu" czy „podniecie": religijnej, magicznej, społecz­ nej, nie wnikając w to, jakie były przyczyny, że te właśnie momenty w danym czasie odegrały rolę w kształtowaniu się twórczości ludowej. Sztuka ludowa jako jeden z przejawów życia duchowego jest w stosunku do bytu materialne­ go zjawiskiem wtórnym i od niego uzależnio­ nym. W myśl leninowskiej teorii odbicia rzeczy­ wistości w sztuce, dzieło sztuki stanowi histo­ rycznie uwarunkowane, subiektywnie przez ar28 2 5 ) K . Piwocki: Pojęcie sztuki ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I . 2 3 2 4 10 2 6 ) W. Dynowski: Historycyzm w sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I I , I I I . 2 7 ) J . Stalin: O materializmie dialektycznym. �tyatę wyrażone odbicie rzeczywistości obiektyw­ nie istniejącej. Chcąc więc zjawiska z zakresu sztuki należycie zrozumieć i objaśnić, musimy stale rzutować je na właściwe tło ekonomiczne i polityczne. Tego u nas nie robiono lub robio­ no w zakresie bardzo niewystarczającym. Wy­ jątkowo zdarzało się, by autorowie piszący 0 sztuce ludowej wiązali zagadnienie twórczości ludowej z warunkami, jakie panowały na wsi w poszczególnych okresach historycznych. Jest rzeczą bardzo znamienną, iż w polskiej litera­ turze etnograficznej nie została prawie zupeł­ nie poruszona kwestia wpływu, j a k i na ludową twórczość artystyczną wywarła, np. niewola pańszczyźniana i jej zniesienie. Sztuka ludowa jako zjawisko, które powstało i rozwinęło się w obrębie mas ludowych, posiada swoje oblicze klasowe, którego w naukowych badaniach nie wolno nie dostrzegać, względnie świadomie po­ mijać. Przechodząc od zagadnień teoretycznych do omówienia dorobku naukowego w innych dzie­ dzinach badania sztuki ludowej, zacznę od mo­ nografii publikacji materiałów. Gdy zestawi­ my nasz dotychczasowy dorobek na tym odcin­ ku dostrzegamy, że zainteresowania naukowe naszych badaczy nie obejmowały w sposób równomierny wszystkich dziedzin ludowej twór­ czości plastycznej. Stosunkowo najliczniejsze są prace poświę­ cone ubiorom i ich zdobnictwu. W pracach z te­ go zakresu mamy zarówno monografie poszcze­ gólnych ubiorów regionalnych (krakowskiego, śląskiego, pogórzańskiego, sądeckiego, lubel­ skiego, łowickiego, górali beskidowych i szcza­ wnickich), jak i niektórych części składowych, np. pasów, czepców, gorsetów (żywotek cie­ szyński). Stosunkowo dużo zajmowano się haf­ tem. Dotychczas opracowane są hafty kaszub­ skie, śląskie, opoczyńskie, kurpiowskie i nie­ które odmiany krakowskiego. Z terenów kar­ packich opracowane są hafty krzyżykowe, gó­ rali śląskich, ponadto doczekały się opracowa­ nia parzenice górali podhalańskich. Na drugim miejscu, jeśli chodzi o liczebność umieścić moż­ na prace poświęcone ozdobnemu sprzętarstwu 1 zdobnictwu w drewnie. Dotychczas opracowa­ ne zostały pod tym względem tereny Kaszubów, Pomorza zachodniego, Góralszczyzny śląskiej, Podhala, Sądecczyzny. Z Krakowskiego publi­ kowane są głównie prace poświęcone malowa­ nym skrzyniom. Bez porównania mniejsze za­ interesowanie budziło zdobnictwo w metalu. Poza gruntownie opracowanym terenem Góral­ szczyzny śląskiej mamy z tego zakresu właści­ wie dwie tylko większe prace, z których jedna poświęcona jest ludowej biżuterii krakowskiej, druga zaś spinkom góralskim. Jeszcze mniej zajmowano się wyrobami ceramicznymi. Prócz wydawnictwa, zawierającego barwne reproduk­ cje ceramiki kaszubskiej, wymienićby tu można zaledwie kilka drobnych artykułów, rozrzuco­ nych w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w „Rzeczach Pięknych" i „Polskiej Sztuce Ludowej". Zróżnicowany dział zdobnictwa wnętrz opra­ cowany jest dosyć nierównomiernie. Stosunko­ wo najwięcej posiadamy publikacji dotyczących wycinanek. Prace te tworzą szeroki wachlarz, jeśli chodzi o treść i zakres. Prócz pracy ujmu­ jącej w formie syntetycznej całość zagadnienia, mamy opisy poszczególnych odmian regional­ nych, a nawet monografie poświęcone pojedyn­ czym twórcom. Podczas gdy wycinanka cieszyła się wielkim zainteresowaniem, malowanki doczekały się za­ ledwie kilku drobnych artykułów i jednego, barwnego wydawnictwa materiałów. Z innych ozdób spotykanych we wnętrzu opracowane zo­ stały pająki, podłaźniki i światy. Zdobnictwo architektoniczne, jako zagadnie­ nie samodzielne, a nie traktowane na marginesie opisu technicznego, jest dotychczas bardzo sła­ bo uwzględniane. Istnieje kilka artykułów, od­ noszących się do zdobnictwa dachów, drzwi, względnie malowania zrębów. Najlepiej znane jest dotychczas zdobnictwo w budownictwie Kurpiów, Podhala i okolic Babiej Góry. Co do innych terenów wiadomości są na razie frag­ mentaryczne. Nieco bardziej wyrównany obraz daje do­ tychczasowy dorobek naukowy w zakresie malarstwa, drzeworytu i rzeźby. W malarstwie najwięcej zajmowano się obrazami na szkle. Istnieje kilka prac poświęconych temu temato­ w i . Prócz jednej, która dotyczy zagadnienia techniki malowania na szkle, reszta stanowi opisy poszczególnych zespołów regionalnych, czy też grup wyróżniających się tematem. Naj­ więcej publikacji odnosi się do terenów Podhala i Żywiecczyzny. Malarstwo na płótnie, drzewie etc. doczekało się jednej, większej pracy, opar­ tej głównie na materiale pochodzącym z Polski południowej. Z kilku prac o ludowym drzewo­ rycie na szczególną wzmiankę zasługują dwie, z których jedna posiada charakter syntetyczny, druga jest obszernym zbiorem pięknie wyda­ nych materiałów. O rzeźbie ludowej pisano sto­ sunkowo dużo, głównie z okazji różnych wystaw. Px*zeważnie &ą to artykuły ogólne, porozrzucane 11 �po różnych czasopismach. Monografii regional­ nych jest bardzo mało,, obejmują one rzeźbę śląską, lubelską i z okolic Krosna. Większej pracy syntetycznej, która ujmowała by łącznie zagadnienie malarstwa, drzeworytu i rzeźby ludowej na terenie całej Polski, dotych­ czas nie posiadamy. Ukazały się natomiast dwie mniejsze, ale obejmujące całość, napisane w związku z „Wystawą Polskiej Sztuki Ludo­ wej", zorganizowaną w Krakowie, w roku 1948 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Jak wynika z powyższego zestawienia, w za­ kresie monografii i publikacji materiałów ba­ dania polskiej sztuki ludowej zdziałano dotych­ czas stosunkowo dużo, niemniej wyniki dotych­ czasowe nie są zupełnie zadowalające. Okazuje się bowiem, że materiał zbierany i publikowany był niejako „na w y r y w k i " . Stosunkowo najle­ piej zbadana została Polska południowa, a zwła­ szcza Góralszczyzna, a poza tym Kaszuby, Kur­ pie, słabiej Lubelszczyzna, Krakowskie, a naj­ mniej Wielkopolska, Kujawy, Mazowsze, Pod­ lasie i Rzeszowskie. Nawet na terenach najle­ piej opracowanych, na każdym niemal kroku dostrzega się rażące luki. Na publikacje, o których powyżej pisałem, składają się obszerniejsze prace o charakterze monograficznym (np. Bożeny Stelmachow­ skiej „Sztuka Ludowa na Kaszubach" lub Mie­ czysława Gładysza „Zdobnictwo drzewne górali śląskich") jak i zbiory materiałów (np. E. Frankowskiego ^Malowanki"). W pracach monograficznych, zebrany ma­ teriał analizowany jest zwykle od strony for­ malnej, a wyjaśniany przy pomocy metody psy­ chologicznej. Historyczne naświetlenie mate­ riału, o ile jest uzwględnione, stosowane bywa zazwyczaj w skali zacieśnionej, ściśle do bada­ nego zagadnienia, bez uwzględnienia powiązań z innymi dziedzinami kultury, warunkami eko­ nomicznymi i społecznymi. Jeśli chodzi o wy­ czerpanie materiału, wartość monografii bywa różna. Ogólnie można powiedzieć, że i m większe terytorium geograficzne obejmuje praca, tym słabsza jest jej podbudowa przy pomocy mate­ riału faktycznego. Przyczyna leży w dawnej metodzie zbierania materiałów terenowych, która najczęściej polegała na osobistych bada­ niach autora. Gdy wyniki tych prac konfrontu­ jemy dziś z materiałem zebranym na tym sa­ mym obszarze metodą badań zbiorowych oka­ zuje się, że dawne prace opierały się na materia­ łach cząstkowych i wnioski na ich podstawie wysnuwane są zazwyczaj błędne. Z tego właśnie powodu nawet tereny, względnie zagadnienia, 12 które już zostały pod względem naukowym prze­ pracowane, powinny być zasadniczo poddane powtórnym, chociażby tylko kontrolnym bada­ niom. Prace w zakresie dokumentacji, prowadzone były w czasie międzywojennym, głównie przez muzea i uniwersyteckie zakłady naukowe. Archi­ wa zakładów naukowych, podczas wojny uległy przeważnie zniszczeniu lub rozproszeniu. Z archiwów muzealnych zachowało się archi­ wum Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem i archiwum Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. W tym ostatnim znajdują się nie wydane dotychczas dużej wartości materiały ilustracyjne z zakresu sztuki ludowej, zebrane przed laty 50 pod kierunkiem Seweryna Udzieli. Pewna ilość materiałów rękopiśmiennych i ilu­ stracyjnych znajduje się również w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w L u ­ blinie. Wynikiem powojennych badań terenowych jest bogate archiwum Sekcji Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, zawierające zbiory tkanin ludowych, wycinanek, barwnych kopii zdobionych mebli, haftów, okuć na wo­ zach etc. Archiwum uzupełnia bogaty zbiór fo­ tografii, obejmujących poza wyżej wymienio­ nymi zagadnieniami, również zdjęcia rzeźb, ma­ lowanych obrazów i drzeworytów. Z naszkicowanego na tym miejscu stanu ba­ dań nad polską sztuką ludową wynika, że do­ tychczasowy dorobek nasz na tym odcinku wy­ kazuje jeszcze poważne braki i sporo będzie trzeba włożyć pracy i zbiorowego wysiłku, aby je w możliwie szybkim tempie usunąć i luki powypełniać. Jednym z najpilniejszych zadań jest niewąt­ pliwie wypracowanie nowych, opartych na za­ sadach dialektycznego materializmu metod ba­ dania sztuki ludowej i stworzenia dla niej no­ wej definicji. Definicji, która zagadnienie sztu­ ki ludowej ujmowałaby nie od strony formal­ nej nie jako tak czy inaczej określony „styl lu­ dowy", ale jako zjawisko historycznie uwa­ runkowane, wyrosłe na tle klasowego zróżnico­ wania. Zarówno w opracowaniach, jak i w ba­ daniach terenowych trzeba będzie jak najści­ ślej uwzględniać momenty powiązań, zachodzą­ ce między zjawiskami sztuki ludowej, a innymi dziedzinami życia. Ze szczególną uwagą prze­ śledzić trzeba, w j a k i sposób na rozwoju sztuki ludowej zaważyły momenty kluczowe w dzie­ jach wsi, jak zniesienie pańszczyzny, a teraz z kolei moment uspołecznienia gospodarstw rol­ nych. Wypełniając luki w interesującej nas l i - �teraturze, należy dążyć do wydania nowocześnie opracowanego podręcznika polskiej sztuki lu­ dowej, który w formie syntetycznej obejmował­ by rzeczywiście całokształt tego skomplikowa­ nego zagadnienia. Prócz podręcznika o charak­ terze ogólnym, odczuwa się potrzebę monogra­ f i i , obejmujących poszczególne działy ludowej twórczości artystycznej np. tkactwa, ceramiki, meblarstwa, zabawkarstwa etc. Monografie ta­ kie, poza swoim znaczeniem czysto naukowym, odegrałyby doniosłą rolę w życiu praktycznym, służąc przemysłowi i miejskiej sztuce użytko­ wej. Oczywiście, ażeby nie popełniać błędów mi­ nionej przeszłości, prace syntetyczne muszą być oparte na możliwie najpełniejszych badaniach terenowych. I dlatego właśnie jednym z najpil­ niejszych zadań chwili bieżącej, jest zorganizo­ wanie na wielką skalę badań terenowych, ba­ dań, do których wciągnięte byłyby wszystkie zainteresowane instytucje oraz wszyscy pracu­ jący na polu sztuki etnografowie. W badaniach tych, należałoby uwzględnić przede wszystkim te tereny, które dotychczas zbyt mało, albo zu­ pełnie nie były przez etnografów badane i te, które na skutek szczególnie ostrego tempa urba­ nizacji zatracają cechy kultury tradycyjnej. Osią przedsięwziętej na wielką skalę akcji badawczej musi stać się jednolity plan, który w naszej dziedzinie przeprowadziłby trudne za­ danie zróżnicowania hierarchii potrzeb, syn­ chronizacji i korelacji wysiłków, podejmowa­ nych przez różne instytucje i osoby biorące udział w długo falowych badaniach sztuki lu­ dowej. Planu takiego dotychczas nie posiadaliśmy i mimo tego, że od zakończenia wojny minęło już lat parę, praca na interesującym nas odcin­ ku biegła w dalszym ciągu starym trybem od wypadku do wypadku. Sytuacja uległa zmianie od momentu utwo­ rzenia Państwowego Instytutu Sztuki, który jako jedno z podstawowych swych zadań posta­ wił zagadnienie planowania i realizacji szero­ ko zakrojonych prac badawczych we wszystkich dziedzinach sztuki. Obrazem dotychczasowego wysiłku Instytutu na odcinku badania twórczości ludowej jest, prowadzona w tej chwili akcja zbierania folk­ loru muzycznego, której zasięg obejmuje całą Polskę, a rezultatem, po kilku zaledwie miesią­ cach pracy są setki nagrań, ilustrujące twór­ czość muzyczną szeregu regionów etnograficz­ nych. Działalność zapoczątkowana szczęśliwie w dziedzinie ludowej muzyki, rozszerzana bę­ dzie w najbliższych czasach i na inne działy sztuki ludowej, a w szczególności na ludową plastykę. W ramach prac poprzedzających Kon­ gres Nauki, w związku z mającą się odbyć w je­ sieni Konferencją Podsekcji Historii Sztuki, wypracowują się w P a ń s t w . Inst. Sztuki obok innych, także plany organizacji naukowych ba­ dań w zakresie ludowej twórczości plastycznej. W planach tych szczególny nacisk położony zo­ stanie na zagadnienia metodologiczne i zmianę samego stylu dotychczasowej pracy naukowej, w której w miejsce dawnego systemu pracy jednostkowej, punkt ciężkości przełożony zo­ stanie na wysiłek zbiorowy, na pracę kolektyw­ ną. Zaplanowana zostanie organizacja przy­ szłych badań terenowych na obszarze całego państwa, oraz sposób opracowania nagromadzo­ nych tą drogą materiałów. Wypracowane plany po przedyskutowaniu w gronie fachowców, zgromadzonych na Kon­ ferencji Podkomisji Historii Sztuki, wejdą w stadium realizacji, której r y t m zostanie do­ stosowany do rytmu ogólnego Planu sześciolet­ niego. W ten sposób w ciągu kilku najbliższych lat Państwowy Instytut Sztuki pragnie nadro­ bić dotychczasowe braki w dziedzinie badań lu­ dowej twórczości artystycznej. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d45e1a4adf39fab83bcd7ec5ae4d2c28.pdf 30c7f18c96bbf9170ccdb2f8808ae859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polinezja - zasiedlenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1756 Title A name given to the resource Stan badań nad procesem zasiedlania Polinezji / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 JACEK SCHMIDT 111:ilylu,l Etnologii UA.:'vI POz.nall STAN BADAŃ NAD PROCESEM ZASIEDLENIA POLINEZJI Zagadka zasiedlenia dyspersyjnego zespołu wysp leżących wewnątrz tzw. polinezy]nego trójkąta pasjonowała już pierwszych europejskich podróżników żeglujących po tym akwenie. Temat zafascynował także XIX-wiecznych misjonarzy chrześcijańskich i urzędników kolonizacyjnych, którzy wnikliwie studiowali język, wierzenia i genealogie wyspiarzy, zbierając dane traktujące o ich pochodzeniu. Zgromadzone wówczas materiały folklorystyczne stanowiły cenne żródło poznawcze dla późniejszej generacji uczonych. Znane etnologiczne i archeologiczne studia takich autorów jak: E. G Burrows, K. P. Emory czy E. S. C. Handy są przykładami tradycYjnego podejścia badawcz€go, jakie dominowało wśród wcześniejszych badaczy polinezyjskiej prehistorii I. Należy pamiętać, że dane jakimi rozporządzali uczeni w pierwszej połowie naszego wieku były bardzo fragmentaryczne. Opierano się głównie na wynikach analiz legend i genealogii, eksploracji etnologicznej i rezultatach powierzchniowych badań archeologicznych skoncentrowanych na budowlach megalitycznych i wybranych mikrolitach. Uznając wielki dorobek badawczy uczonych tego okresu i ich wkład w dzieło poznania pradziejów Polinezji, nie można pominąć pewnych mankamentów jakie pojawiły sit:; w klasycznym podejściu badawczym. Wykorzystywanie tradycji ustnej wyspiarzy jako podstawoweg,) materiału informacyjnego do rekonstrukcji odległych w czasie przesunięć ludnościowych i przeobrażeń kulturowych legło u p<Jdstaw wielu nieporozumień i pomyłek. Najpoważniejszym uchybieniem metodycznym było użycie genealogii oparte na przekonaniu, iż reprezentują one same w sobie socjologiczną i biologiczną rzeczywistość, oraz że arbitralny wydział lat przypadający na jedną generację mOże przynieść obiektywne rezultaty. Nowsze badania archeologiczne i językoznawcze przeprowadzone w latach powojennych rzuciły nowe światło na zagadnienie zasiedlenia I Np. E. G. Bur,'owó', Ethnologu of Futuna, Bc,-nice P. Bi.,;'hop MU,,;eUll'., Bulletin 133. Hawaii 1'930; K. P. Emory. ArcheologU of Nihoa and Necker, Hernke P. Bi..,hnp iVIu.-;'eu'l1".. Bulletin 53, Hawaii W28; E. S. C. B,mdy, The natire nL!tur. of the Marqlles(ls, Bernice P. Bi;hop Museum, Bullelin 9, Hawa,i;i Hl'.23. �140 Jacek Schmidt Polinezji i umożliwiły dokonanie wstępnej rekonstrukcji tegoż pr<.lCesu. Nie należy jednak zapominać, że wiadomości zawarte w przekazach wyspiarzy wielokrotnie okazywały się faktami historycznymi, a także udanie inspirowały kierunki poszukiwań badawczych. Mity, legendy i podania polinezyjskie zawierają też cenne informacje o różnych aspektach filozofii i teologii, i mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako pud. stawowe źródło przy badaniach regionalnych zróżnicowań systemów religii Polinezji. Dokładna analiza folklorystyczna i historyczna zebr ;mych podań oraz uwzględnienie ich specyfiki lokalnej w konfrontacji z wynikami ostatnich badail archeologicznych, pozwoli wyznaczyć włcJściwe miejsce tego typu źródłom 'informacji w badaniach etnogenetycznych. Jak powszechnie wiadomo, pierwsi zasiedleńcy Polinezji przypłym;li z zachodu. Praojczyznę przodków współczesnych Pohnezyjczyków lokalizuje się w rejonie subkontynentu azjatyckiego: północno-wschodniej Indonezji, południowych Filipin, a także na Tajwanie 2. Odkrycia związane z kompleksem ceramicznym Iapita pozwoliły na odtworzenie sziaku migracyjnego Proto-Polinezyjczyków do obecnych siedzib. Trasa ich wedrówek wiodła przez archipelagi melanezyjskie :l. Dane te pozostaja w sprzeczności ze wcześniejszymi sugestiami P. II. Bucka i innych uczonych, którzy dowodzili, iż Polinezyjczycy przemieszczali się przez atole mikronezyjskie, a Melanezja stanowiła tylko kanał dyfuzji nory i fauny 4. Wskazywano na istnienie pewnych mikronezyjsko-polinezyjskich kCI:eksji kulturowych nie będących tylko efektem wspólnego austronezY.lskiego rodowodu oraz późniejszych kontaktów kulturowych. Przemawia te ZeJ możliwością występowania w odległej przeszłości innych, dodatkowyci, i bliżej nie sprecyzowanych tras wędrówek przodków Polinezyjczyków'; Nie rozstrzygnięto jeszcze kwestii czy zasiedlenie Polinezji nastąpiło w rezultacie celowej akcji osadniczej, czy też było efektem przypadkoe P. S. l.resented InienwtionaLe 21 [}raz Paper des Scie!;ces 5 Prehistoriques Nou'l:elles Lapita oceanic et Protohistoriq'Ues, et Wikingowie Pacyfiku. of anaLysis of Tokelau ,in Ooea'll'ia", Hebrides, Publica'han 5: uno, de Polynesiens, Bernice N icc la Union 1976, s. 16 - I ~, reference ,,.Trmrnal Sites PI/per' Con.gres, lo Oceania, de with SGcietc' Ja Lapila 1'9183, s, 48 - 51, 250 - 253; P. B.ishop Wellingkm repriJn'ted nr IX pot- 9: 1'974, .>. 2;;)3 - 259. Warszawa Islanders, Peoples, t. t. Islands, Pacif.ic Pacific les prehistory, Oceanienne, .s. 7 - 17; R. C. Gr'een, "Mankind", 19G7, 5. 17'5. W. HO'we!lls, The Anthropology poteJ'ie 1974, .nr 42/43, and voyaging, Ethnology grouping s. 1;3.2. La t. 30: P. H. Buck, Grego,l', Hawaii and G. Solheim lI, Prehistory of Southeast Asia with pre . ;ented ~,t Nice in Dolloque XXII ... , s. 144 - 1'47. importing 4 PhilippiJws La pTf?histoire w. Ocealll'i6ites", tery: the in CoUoq'Ue XXII, J .. Gal"a31Jger, 3 des Indonesia, BeTIwood, at Nice 3, s, Soci'cte 1974: from 215; des Mu'scum, tegoż, "A,l'chco\ligy J. Ga,ranger, Oceanil'i'te:-;, M. M<lc Bulletin 146, Anthropometric and Phy,sical Archeologie ·rur 30, P.a.ris des 197~ �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA POLINEZJI 141 ,,"vyeh, okazjonalnych podróży morskich. Można jednak przypuszczać, że' obydwie te formy kolonizacyjne odegrały istotną rolę w zaludnieniu tej części świata 6. Dokonywujące się przez blisko 2500 lat zasiedlenie Polinezji było procesem wielofalowym, różnokierunkowym, o zmiennym stopniu nasilenia. Stąd też wynika konieczność analizowania procesu zasiedlenia w kategoriach zjawiska kulturowego, a nie tylko kompleksu cyklicznych migracji. Wielokrotnie zwracano uwagę na językową i. kulturową jedność wszystkich Polinezyjczyków dobitnie wskazującą na ich niezbyt odległy, ':l7spól· ny rodowód. W św,ietle takiego rozumowania, pewne zaobserwO\vane zróżnicowania kulturowe i antropologiczne wyspiarzy powinny pozwolić na rozwiązanie wielu zasadniczych kwestii związanych z zaludnieniem Polinezji. Pamiętajmy jednak, że analiza przyczyn powstania i narastania O\vych odmienności pewnych społeczności wyspiarskich powinna uwzględnić warunki środowiskowe determinujące znaczną izolację małych grup ludności i wytworzenie się specyficznych form adaptacj.i środowiskowej. Powszechne zainteresowanie badaczy przykuwa problem zróżnicowania kultury polinezyjskiej na dwie subkultury: zachodnią i wschodnią. Prekursor badail nad tym zagadnieniem, Edwin G. Burrows uznał wspomnieme zróżnicowania za rezultat długotrwałej separacji oraz rozprzestrzenienia się elementów kulturowych z dwóch odrębnych centrów 7. Obecnie dominuje pogląd zakładający zasiedlenie Polinezji wschodniej z zachodniej kolebki kultury polinezyjskiej, tj. Samoa i Tonga, a następnie wyksztalcenie się lokalnych, specyficznych form rozwoju określanych mianem subkultury wschodniopolinezyjskiej 8. Do omawianej problematyki powrócę w dalszej części omówienia. Z a s i e d l e n i e P a l i n e z j i z a c h o d n i e j. Obszar zdefiniowany jako Polinezja zachodnia wyodrębnia się na bazie kryteriów: geograficznego, językowego i historyczno-kulturowego. W jego skład wchodzą wyspy i archipelagi: Samoa, Tonga, Futuna, Uvea, Niue i Ellice. Formowanie się najwcześniejszych form kultury polinezyjskiej dokonywało się w II tysiącleciu p.n.e., gdzieś w rejonie Fidżi lub wysp leżą-o (cd.), }'o!ynesian navigation. A Symposium on Andrew Sharp.~ vouages, Memoir Nr 34, Supplement to the "Journal of the Polynesian So'C'iety", WeHing,ton 1963; D. Levis, We, the navigators, W,elling'trm 1912. , E. G. Burrmv,,; Western Polynesia: a study in cuLturaL differences, "EthnoIogi..;ka Studier", 1938, nr 7, s. 1 - 1'92, Gortebo.rg. ~ K. P. Emory i Y. H. Si:noto, Eastern Polynesian buriaLs at Maupiti, ",Tourna,l of the PD'lynes'ian S (yci ot y", t. 73: 1964, nr 2, s. 159. (' J. theory Golson of accidental �142 Jacek Schmidt cych dalej na zachodzie. Zarówno dane archeologiczne, jak i lingwistyczne wyraźnie wskazują, że właśnie stamtąd przybyl.i na Samoa i T0nga pierwsi kolonizatorzy PoliD{~zji 9. W świetle dokonanych odkryć archeologicznych, Samoa i Tonga jawią się nam jako kolebka kultury zachodniopolinezyjskiej oraz pierwsze centra kulturowe i migracyjne. Pojawia się tu zasadnicza kwestia: który z tych archipelagów zostal zasiedlony wcześniej i bardziej pretenduje do miana ojczyzny P.olinezyjczykuv.;, tj. miejsca, gdzie zostały wykształcone najbardz,iej charakterystyczne ::n;by ich kultury? Archeologiczne penetracje na Tonga wykazały najwcześniejszq obecność człowieka na tym archipelagu okolo 1140 roku p.n.e. lO N apol ~-;:ane tam wyroby ceramiczne Lapita owz inne charakterystyczne elementy kulturowe wyraźnie dowodzą ścisłego pokrewieństwo z analogiclllymi wyrobami fidżijskimi. Na początku lat 70-tych zacz~to upowszechniać pogląd utrzymujący, iż twórcy Lapita na początku zasiedlili Tonga. gdzie nastąpił długotrwały izolowany rozwój polinezyjskiego zespołu cech fizycznych i kulturDwych przebiegający równolegle z rozwojem ,ic;zyka proto-polinezyjskiego. Dopiero kilkaset lat później miało nastąpić prze3unięcie na Samoa i inne wyspy zachodniopolinezyjskie II. Odkrycia dokonane w 1973 roku na lagunie MaliIanua (Samoa, Upolu) stały się przyczynkiem do gruntownej rewizji wcześniejszych uslalell. Uzyskane tam dwa datowania C14: 1030 p.n.e. oraz 940 p.n.e. współwysh,'pujące z tamtejszą ceramiką Lapita, stawiają ceramikc; Samoa w jednym przedziale czasowym z tongańskimi wyrobami Lapita 1~. Zmiany jakie dokonywały się w samoańskiej ceramice, typach toporów i i'lilych wyrobach nastąpiły w tym samym czasie lub nieco wcześniej, niż na Tonga. Pozwala to na \\.'yciągnięcie sugestiI, że Samoa były obszFem. na którym postępował wstępny rozwój kultury polinezyjskiej i może: być: uznane za ojczyznę Polinezyjczyków la W pozostałych pozacermicznych aspektach kultury materialneJ. tra9 R. i :VI. E. ShuHer, Austronesian i B. J. WaJlace Harding lU the LillQLListics L. M. P.o1Y'nosian 11 P. S. carbon dates s. 122. '" R. j (ed.), New The Belhvooo, 12; te R. C. Green Auckkl1nd prehistory, cu!tlue MC"1l1'O Park /Iistor)}, York [w:] W. i J. M. Ins,Utu'te and and prehistory Da v i·dson, Museum, Pacz.fie prl'histor)}, M. E. Shu.tler, of Pacific Ho'wells, op. cit., S, of .'lre/weo!oQy Paper PolY/lesia'1 Ocerlllia, Islanders, t. al. 197:5. ,.;. 79: Cultures Ute G. W. G:·<.lCl', l'aClfic', T. G. "Jo:l,';;al ol' t. lG: 1'970, :;. 25 - 26. Groube, Tonga, Lapita pottery nad S,ooiety", t. HO: 1971, n.r 3, s. 306. 1975. nr I. s. op. cit., s. 31,3. the Oceanie and II, "Cur;·e.n.l ;\'lllthrop;Jjogy·'. .. , ,.;. 2r2ii-227: in 1'974, nr presented origills, Western 7; R. at Nice Samoa, Shutkr, ill L. M. Gmubc. Bul'icl.iill Reeen: Col!oque XXIII ol radio... , �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 143 POLINEZJI PrOlo·Eastern Oceanic 1000 BC 1000 AD rono~'l Niul~f',l lh~a~1 c. GRI~;f<:N. Linguistic Ryc (zrócłłn: R. Oukiel's Fili~n settlement. Sama/w Tikopian Futuan Ellicefln 1. Podział wewmGtrzny subgrouping _.Journal of the ~~'.fA Easler jGzyków within Polynesian NW se HA' .... ' Marquaan R~ran pohnczy Polynesia: Society" Austral TiNA Maori Tahitian Rarotongan j.~k:!ich the irnpiicCłtions t. 75. 1966, nr for prehistofic 1. s. :H). dyC]e Samoa i Tonga zaczęły się szybko różnicować wkrótce po okresie inicjalnego zasiedlenia. Różnice kulturowe znajdują odzwierciedlenie we współczesnych klasyfikacjach lingwistycznych 14. Jqzyk proto-polinezyjski przebył okres długotrwałego i izolowi'.n?:'go rozwoju, w wyniku czego nastąpił jego rozdział na dwi€ subgrupy: 1'ongrtńską i Nuklearną Polinezyjską (język samoański i języki wschcdniopolinezyjskie) 1;. Pozostałości kulturowe ujawnione przez archeologów nie pozwalają na dokonanie LIstalen, gdzie dokonywał się proces rozwoJu języka proto-polinezyjskiego oraz jak doszło do wydzielenia się języka tongańskiego od pozostałych języków polinezyjskich 16. Tradycje i gen€alogie mieszkanców Samoa i Tonga nie sięgają zamierzchłych CZ<lSÓW, w których pojawili się w P.olinezji ich pierwsi przodkowie. Zarówno samoanskie podania mówiące o pojawieniu :.;ię Ta;:;aloa La i jego dzieci na Samoa przed około 40 generacjami, jak i tradycje R. C. G:'L'L'lI, Linguistic II prehistoriI' - 38; sertlemelIt. Pawley. !\. in morpholoGY. t5 B. Bigg" tf, Polynesian u,){)urna\ 8: dzielenie \000 lat), si\; subgrU'p, Len ,nie na obszarze Society", Po\yn€lSli,a, [w:] 00[ Linr}"uJistics in a pr'Occs a snbgronping Pe>ly,ncsi.an OkrL~"; i,zoiowa'lIC"go rozwoju go (do within ['olynesia: P.o\yne . ;,ian Society" langnages: u-f the 'PIH' langua.gcs (ec\.). T. T. Sebeoik subgrouping U.J "li l'Ila;! of lhc Oceania, jqzyka musiał Polinezji. The implication.s 1·9&6. nr based on siw red t. 75: \966. Current siG, irends in Ifni, trwaJ padł(,bnie l, for s' 6- innovations 1, s. 39 - G4. nr Hague-Par.i., pr-e~t,o-p~\i,nezyjskicgo dokonywać the t. 75: tingl/,istics. . ,;. 184 - 4>85. nj'ezwyKle dłu- j.a,k .,;'a:-11owy- �144 Jacek SchmicZt z Tonga wskazujące na samoański rodowód pierwszych Tongańc;~ykó\\' dotyczą kolejnej fali osadniczej na tych archipelagach 17. Samoa i Tonga staly się punktem wyjścia kolejnych ekspedycji morskich, które doprowadziły do odkrycia i zasiedlenia pozostałych części Polinezji zachodniej oraz niektórych archipelagów leżących na wschodzie Wyspa Futuna wchodzi w skład grupy Horn i stanowi wraz z Wyspami Wallis najbardziej wysuniętą na zachód część Polinezji zachodniej 18. Folklorystyczne i etnologiczne studia nad kulturą Futuny nie daly możliwości ustalenia pochodzenia jej mieszkańców. Polinezyjczycy z Futuny mogli przybyć z Samoa lub ze swych wcześniejszych siedzib leżących na zachodzie. Istnieje też możliwość, że reprezentują mieszankę różnych Ial migracyjnych. Ta ostatnia ewentualność wydaje się być najbardziej prawdopod0bna. Jeżeh tamtejsza kultura stanowi zlepek elementów różnorakiego pochodzenia, to elementy te musiały być bardzo podobne i nastąpilo ich pełne i trwałe zlanie się powodujące wytworzenie się nowych wartośei kulturDwych 19. Kultura mieszkańców Futuny i sąsiedniej wysepki AloIi jest pro~tszc.. niż w innych częściach Polinezji. Można to wytłumaczyć niską l"czcbnie populacją i relatywnie długą izolacją. Nie występuje tam wiele podstawowych cech samoańskiej i tongańskiej organizacji społecznej. Innym zjawiskiem jest zachowanie się na Futunie pewnych elementów kultury, które zostały zapomniane na innych obszarach. Niektóre cechy kuitllrowe występujące w dawnej Polinezjti, w tym także na Samoa, obecnie nie: są znane poza Futuną. Można tu przykładowo wymienić takie elementy jak: równoległe krokwie w owalnych domach, dziedziczenie pozycji mistrza-rzemieślnika czy techniki związane z odeskowaniem canoe 20. Równie zastanawiająca jest obecność na Futunie innych wytworów kultu· rowych współcześnie nieznanych na Samoa: odzieży z pilśnionej kory, fletów nosowych czy specyficznych w układzie platform-marae 21. Powyższe informacje pozwalają na wnioskowanie, ż.e kultura FuLuny jest pod wieloma względami nie tylko zachodniopolinezyjską, ale raczej wczesnopolinezyjska. Przyjęc.ie takiego rozumowania może okazać się po17 E. W. G·i.f{ord, Tongan myths and tuLes, BeNli·ce P. Bi.'ih0'P lV!w;cum, Bullel'in 3~. H2,'waii 19124, <;. 8 - 9; P. H. Buck, op. cit., s. 235. • 18 KIuc'Z'oIW2 pozyc;j,a ge()graficzna pomiQdzy S.aro·oa na ws'c;h.odzie i F;'dżi na poludnio wym za'chodZJie może spra,wić, że prowadzone tam ba'dan,i-a po'zlwa,l" zrekon-s1ruo'wać zaiiitniaJ.e w ,przeSlzlośc.i prz.esuniqcia Iud-nośC"i(}wedo Polinezji ZJcl1odniej i pOlZ'at'0n orbs,Z)ar. 19 E. G. Bu~i'oW's, Etln:o!ogy of Futuna ... , s. 231, 233. 20 P. H. Buck, Samami materiaL cuLture, Herni,c'e P. HiJ.'ihop MlI.~el1,m, BuIJetin 75, Hawaii 1'930, s 83 - 8'5, 665, 672. 21.K. P. Emory uważa, ź,e ~tare -ma-rae (-malae) z FlItuny bardz:o prlypallTIi'Oa po'dstaw'<Jwe budowle teg,o typu ze wsc.hordniej PoHnezjoi. 1 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 145 POLINEZ.Jl mocne w rozwiązywaniu wielu podstawowych kw-estii dotyczących ;:>czeobr2.żeń rozwojowych kultury polinezyjskiej 22. Analiza ceramiki odkrytej na wyspie wskazuje, że tamtejsze sekwencjt odpowiadają zasadniczo tym z Samoa i Tonga. Nie natrafiono j,;szcze tylK.o na stanowiska odnoszące się do warstwy reprezentującej wczesną wschodnią ceramikę Lapita, jednakże typy występujących tam toporów i formy niektórych naczyń pozwalają przypuszczać, że stanowiska t:łkie tam istnieją n Stwierdzono podobieństwo niektórych odkrytych na Fu· tU:lie wyrobów ceramicznych do znalezisk z Fidżi (Siga taka). Najst;n-szf' dotąd uzyskane datowanie C14 określi lo wiek badanej ceramiki na rok 24 200 ± 90 p.n.e. . Analiza jqzykoznawcza pod ważyła wcześniejsze ustalenia zakładające bliskie związki języka mieszkańców Futuny z językiem tongańskim i wykazało jego przynależność do subgrupy Nuklearnej Polinezyjskiej i bliskit pokrewieństwo z językiem samoańskim 2;,. Wyżej przedstawiona argumentacja pozwala na potwierdzenie obecności Futuny w sferze wpływów kultury zachodniopolinezyjskiej i umi-ejscowienie zasiedlenia wyspy już w 2 połowie I tysiąclecia p.n.e. lub wcześniej. Trudno jednak zlokalizować obszar, z którego dokonano kolonizacji wyspy. Etnologowie doszukują się źródeł kultury mieszkańców Uvea na wyspach Tonga. Wskazuj-e się tu na wysoki procent zbieżności w n;J.zewnictwie miejsc, podobne nazwy dla poszczególnych faz księżyca, typy toporków, konstrukcje platform pod domostwami, terminologię pokrewieństwa królewskiego, typy i nazewnictwo tańców itd.26 Występują też liczne dowody świadcząc-e na rzecz związków pomiędzy Uvea oraz S:nnoa i Futuna, jednakże wpływy tongańskie są wyraźnie dominujące. Jednak Tongańczycy nie byli pierwszymi zasie'clleńcami wyspy. E. G. BUTrJWS zebrał tradycje mówiące a trzech imigrantach będących pierwszymi ludź. mi na Uvea. Imion tych ludzi nie odnaleziono w tradycjach tongańskich. za~ niektóre interpretacje przypisujące im tongai1ski rodowód okazal~i sit; blt;-dne. O pre-tongańskim zaludnieniu może świadczyć także nazewnIctw'> nieKtórych nazw miejsc 27. Hipotetyczna ludność zamieszkująca Uvea Eth,lOlogy tJ Futmw ... , ..i. 233. 22 E. G. Burrows, 2:1 P. V. K'j·r<:h. Etno-archaeotogical Poi Jnesia): a preliminary :1-:' l, s. 58. 24 I bid., s. 40. 61. report, op. cit., s. -lO - 41. przypi.-; 25 A. Pa,wley, 26 E. G. BurrOM'';, Etlwology .;el;'~l, 2' 10 Lud, BulleUn 1'45, Haf\vaij Przykl.ado'Wo t. LXIX investigations "Joumal 19 nazw oj Uvea of the in F'u!tlna Po-lyne"ia:n and Uvea So'CiNy", (\iVestC"r[ t. 85: 1976. 5. ('v\'aUis Island), Bernice P. B:.-;h)p 1937. :;. 1'69 - 170 i i'n. uy·calJ <-ki·ch k~.\re''''P0l1Jduje z nazw<lmi z FutUllY. :\-Iu- �146 Jacek Schmidt o o Manua ~gVavau c" Ry,c.2. Kierunki mi~racji I- I\) o Niue Tongatapu za:si€ldleńczych w !Polinezj,j zachodniej przed pojawieniem się Tongańczyków mogła reprezentować wczesną zachodniopolinezyjską kulturę blisko związaną z tą z Futuny 28. W trakcie badań archeolog,icznych natrafiono na wyroby ceramiczne podobne do wytworów z Futuny. Odkryto też naziemne kopce i fortyfi·· ~O(acjestanowiące solidny dowód na prehistoryczne kontakty z Tonga. Zasiedlenie Uvea mogło nastąpić mniej więcej w tym samym czasie co Futuny tj. w I tysiącleciu p.n.e.29 Niektórzy językoznawcy są skłonni dopatrywać się ścisłych związków języka wyspiarzy z Uvea z językiem tongańskim i klasyfikują te Języki w jednej grupie 30. Andrew Pawley uważa, że brak jeszcze danych pozwalających na dokładne ustalenie powiązań języka uveańskiego z innym; językami polinezyjskimi i nie podejmuje się jego klasyfikacjii w ramach jakiejkolwiek grupy 31. Pomimo wielu niejasności jakie wiążą się"'z zasiedleniem Uvea, można obecnie dokonać kilku podstawowych ustaleń. Typowa zachodniopolineE. G. Burrows, Ethnology of Uvea ... , s. l7'1 - 17e. P. V. Kril'ch, op. cit., s. 61. 20 S. H. Elber:t, Internal relationship of Polynesian languages and dralects, "South-westrern Journal ;(If Ainthro):>orlogy", t. 9: 1953, nr 2, s. 169; R. C. Green, Li.nguistic ... , s. 34. 21 A. P:awley, op. cit., s. 61, przy,pios8. 28 29 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA:SIEDLANIA POLINEZJI 147 zyjska kultura wyspy była dziełem odkrywców przybyłych na Uvea w I tysiącleciu p.n.e. Bardzo możliwe, że istniały wtedy bardzo ścisłe po.. wiązania z Futuna i Samoa. Kolejna fala osadnicza przybyła z Tonga i wywarła decydujący wpływ na oblicze kulturowe wyspy. Niue jest samotną wyspą położoną w zachodniej części Polinezji pomiędzy archipelagiem ronga na zachodzie, Samoa na północy oraz Wyspami Cooka na wschodzie. Edwin M. Loeb uznał, że zasiedlenie wyspy nastąpiło na drodze kolejnych, izolowanych względem siebie migracji ludnościowych ~2. Tłumaczyłoby to fakt istnienia na Niue dwóch endogamicznych i antagonistycznych względem siebie społeczności wykazują·· cych pewne zróżnicowania antropologiczne, kulturowe i w mniejszym stopniu językowe. Zgodnie z lokalnymi przekazami, na wyspie pojawiły się trzy 5~ruPy osadników. Pierwsza migracja miała mieć miejsce około 700 roku n.e. i tworzyli ją Polinezyjczycy z Sawaii (Samoa). Lądowanie tych ludzi poprzedziły zwiadowcze penetracje grupy ich przodków. Drugą falę osadniczą stanowili Tongańczycy będący uczestnikami wojennej wyprawy morskiej. Doszło wtedy do walk pomiędzy wyspiarzami i tongail13kimi agresorami. Nowi przybysze pozostali na wyspie powiększając liczb~ osiadłych tam Tongańczyków, którzy przypłynęli wcześniej w małych, niezorganizowanych grupach. Wydarzenie to miało miejsce w początkach XVI wieku. Również z Tonga przybyła kolejna, trzecia grupa osadników pod koniec XVII wieku 33. Język Nieańczyków jest blisko spokrewniony z językiem tongańskim. S. H. Elbert uważa Niue za "kolonię" tongańską i język wyspiarzy z Niue włącza wraz z językiem tongańskim do jednej grupy językowej 34. Dane zebrane przez Elberta posłużyły do obliczeń, z których wynika, że Niuań ezycy odseparowali się od wyspiarzy z Tonga pomiędzy 400 - 800 rokiem n.e.35. Znawcy przedmiotu wskazują, że powyższe ustalenie wymagają sprawdzenia i dalszych badań 36. 32 E. M. Loeb, Historyand tradiJtions Bulletin 32, Hawaili 1'92:6, s. 23 - 24 i in. 33 of Niue, Bennie,e P. Bish::>,p Museurr: Ibid. S. H, EI!bert, op. cit., S, lB4, 169; Usta1enia A. Pawleya (op. c,it., .-;. 40 - 41). 35 R. C. Green, L.inguistic ... , s. 1,3. 3~ Elberta z{)Is't,ałypJitwi'OI'dzo:ne prz"z 36Aut.oi' .,ławnika Niue Dictionary, J. M. McEwen' zauwa.zył, w języku Niue (}becn1o·śćpewnej I~czby słów na'wiązują.cY'ch do jęzYI~a samoańs:k,ieg{) i języków w0;ohoo!l1Ji'Oipoihne-zy jnY'ch. Na tej ,pad!StalWieuważa, że dawny język Ni'ue był ściślej związany z tymi d'ialektami, alepóźni.ej na<SltąpiłsHny wpływ języka t'oug'u\:;kieg{l; A. A. Koskinen podaj'e, :i.e wi'e'le niueańs'kich nazw miej.sc nawiązuje do nazw samo.ał1~kich (A. A. KOis.k~nen, G~os w dyskusji, [w:] P. S. Bciłwooo, The prL'hisioTY ... 1~ , s. 21) . �148 Jacek Schmidt Archeolodzy umiejscawiają zasiedlenie wyspy około 470 roku n.f:. Do takiej oceny upoważniają datowania C14 uzyskane w położonej we wnętrzu wyspy osadzie Paluki 37. Pierwsi ludzie na Niue nie byli zbyt liczebni i mogli tworzyć zwiadowczą migrację poprzedzającą lądowanie 'Niększej grupy ich ziomków. Badania nad uprawami orzecha kokoso'Nego i innych owoców potwierdzają, że na Niue pojawiło się kilka grup ludzi w różnych odstępach czasu. Ograniczone analizy antropologiczne wyka.zują bliskie pokrewieństwo populacji niueańskiej z ludnJścią zachodniopolinezyjską 38. Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w wynikacr: analizy" kształtu bazaltowych toporków i badaniach etnologicznych nad wybranymi elementami kultury materialnej Niue 39. Główny trzon zaludnienia Niue niewątpliwie pochodził z Tonga, jednakże obecny status języka Niue nie może być użyty jako argumepi, że wyspę skolonizowano tylko z tego obszaru 40. Liczne przeslanki wskazują na możliwość przybycia wczesnej fali osadniczej z Samoa lub innego pobliskiego obszaru. Umiejscawianie zasiedlenia Niue w V wieku n.e. jest naj ba rdzie j wiarygodne 41. Zasiedlenie Polinezji centralnej w s c h o d n i ej. Północne Wyspy Cooka (Manihiki) leżą w centralnej części Polin£zji, pomiędzy Tokelau na zachodzie i Wyspami Towarzystwa na południowym-wschodzie. W skład archipelagu wchodzą wyspy: Tongareva, Manihiki, Rakahanga, Pukapuka, Nassau, Suworowa, Palmerston. Każdy z mieszkańców atolu Tongareva wywodzi się z jednej z trzech głównych linii genealogicznych, a ich przodkowie zmieszali się ~ sobą poprzez małżeństwa mieszane42• Wodzem jednej z pierwszych grup osadników na atolu był Taruia. Podanie z Aitutaki (południowe Wyspy Cooka) mówi, że tenże Tantia był wodzem na tej wyspie. Został on zmuszony do opuszczenia swojej ojczyzny i pożeglował na Tongarevę. Dokładna ana,l7 M. M. Troitter, Niue Is~and, archaeological Bul,let.in 7, Chl"btchurch, New Zea:lal1Jd 197'9. s. 50. survey, Call'1l'I'bu.ry Mu"cum, ss Ibid., s. 57, 30 Ibid., s. 12, 49 i in. prehistory of Western Polynesia, Pap0r pre.'c,ILed at Nice in CoJ:1.oqueXXH ... , s. 31. 41 W 197·2 roiku uzyskano da-towanie CI4 w.-;ka,zująee na zasiedlenie wyspy okol'G 130 roku n.e. (R. Shutler, Recent ... , s, 118). Wynitk ten nie koresponduje z da'ny' mi otrzymanymi w trakcie flstc1!iJnichbadań. J'eiŻeli Niue byla fak-tycz:nie wmie"zkaL w tak wczesnym 'Okres.i·e. 1-0 dalsze bad'a'ni,a powilllny ujawnić obecność skorup ceramiczny'ch jakie z.!la~'ezi-onona Samoa, T{Jo'ga czy Uvea. I~ P. H. Buok, Ethnology of Tongareva, B~'rnice P. Bishop M-u'sell'm, BulleLn 92, Hawaii 1'932, s. 1'1- lit lO J. M. Dav,iid'son, The �STAN BADAN NAD PROCE:SEM ZASIEDLANIA POLISEZJI 149 liza Petera H. Bucka wykazała, że pierwsi zasiedleńcy wyspy mogli stanowić małą liczebnie grupę ludzi nie posiadających wykształconych kapłanów, czego dowodzą porównania list genealogicznych i M'ystępuJClce w nich braki. Kolejny przodek wyspiarzy z innej linii, Mahuta przybył na Tongarevę póżniej niż Taruia. Mahuta jest dobrze znany tak~e w tradycji Rakahangi. Rodzinna tragedia skłoniła go do opuszczenia tego atolu i osiedlenia się na Tahiti. Tradycje z innych wysp potwierdzają fakt odbycia podróży przez Mahutę z Rakahang.i na Tohgarevę via Tahiti 43, NIałŻ€!lstwo córki Mahuta doprowadziło do zejścia się lini Mahuta i Takatu-przodka wyspiarzy z kolejnej linii. Takatu należał do wcześniejszej fali osadniczej. Okres zasiedlenia atolu ustalany od Mahuta i Taruia wynosi 18 generacji, co umiejscawiałoby kolonizację wyspy w połowie XV slulecia. Jeżeli jednak wspomniane tradycje z Aitutaki i Tongarevy dotyczące Taruia mówią o tej samej osobie, to datę zasiedlenia należałoby cofnąć. o jedno stulecie 44. Kultura Tongarevy wykazuje ścisłe powiązania z kulturami Polinezji centralno-wschodniej i marginalnej 4;;. Wstępna penetracja archeologiczn:, przyniosła datowanie C14 na 710±70 lat przed dzisiejszą datą tj. 1240 ro-k n.e,46 Manihiki i Rakahanga. Chociaż obydwa atole dzieli odległość 2;> m!\ można mówić o ich pełnej jedności kulturowej i wspólnocie dziejowej. Tradycyjn3 historia Rakahangi przypisuje zasiedlenie obydwu atoli jednej rodzinie biologicznej, na czele której stał prześladowany wojownik. Wyprawie nie towarzyszyli wykształceni kapłani. W związku z tym informacje genealogiczne są zwięzłe i ubogie w szczegóły. Podanie o odkryciu atoli jest zmieszaniem historycznej narracji i mitu. Pierwszym człowiekiem na wyspach był Huku, żeglarz rodem z Rarotongi (Pd. Wyspy Cooka). Huku przypłynął na Manihiki ze swoją siostrą Tapairu i je] mężem Toa. Nazwy geograficzne i imiona własne wspomniane w tej tradycji potwierdzają rarotongańskie pochodzenie Huku. Żeglarz ten powrócil na Rarotongę, a jego siostra wraz z mężem pozostali na wyspach. Związk! krwi zadecydowały o daro-wiźnie nowej ziemi, jakiej dukonał Huku na rzecz Tapairu i Toa. Toa był wielkim wojownikiem, jednak prześladowania jakie go spotkały na Rarotondze skłoniły go do opuszczenia ojczyzny na stałe. Naczelnicy na Rarotonga zachowali w pamięci po dzień dzisiejszy fakt opuszczenia wyspy przez Toa. Pojawienie się Toa na Manihiki i RJ.- ,la Ibid., .•• Ibid., :1;t:Jlenia .~. 17, 19. s. 30; czasu, G~n('ak;g.·-e w którym z. Ra)'Dtongi '" Ibid., s. 11- 13, 178 -179,211212,216 R. ShuUer. Recent ... , s. 120. • ft i ~UWE'j ży1 TU'I'uia. - 2QO. Zelandii Llmoiliwiają d~)Klachc: �150 Jacek Schmidt kdhanga umiejscawia się w XIV wieku, co koresponduje z datowaniem zasiedlenia Rarotongi 47. Manihiki i Rakahanga znajdują się w sferze wpływów kultur Polinezjl wschodniej i marginalnej. Tamtejszy dialekt Jest blisko spokrewnIony z dialektami maoryjskimi, i tn zarówno w zakresie słownictwa jak i stosowania pewnych głosek 48. O związkach z Nową Zelandią świadczą również pewne znaleziska z zakresu kultury materialnej 49. Pukapuka jest najbardziej wysuniętym na zachód atolem z całej grupy Wysp Cooka. Analiza podań wyspiarzy nie umożliwia sprecyzowania obszaru, z którego dokonano odkrycia atolu. Niemniej tradycje Jdw0łują się do ścisłych kontaktów z wyspami leżącymi na zachodzie: Samoa, Tonga, Tokelau, Niue i prawdopodobnie także z Fidżi ;;0. Jak wskazujq listy genealogiczne, pierwsi mieszkańcy wyspy pojawili się około 600 :a: temu 51. Kultura Pukapuka zawiera szereg nawiązań do wszystkich subkultur polinezyjskich, jednakże jako całość moż·e być uważana za kulturę marginalną Polinezji zachodniej. Typowe zachodniopolinezyjskie elementy kulturowe można prześledzić w sferze kultury materialnej ;'2, organizacji spolecznej i mito-Iog.ii Pukapuka 53. Na uwagę zasługuje fakt, że związki kultury materialnej atolu z poszczególnymi wytworami kulturowymi występującymi tylko na wschodzie lub tylko na zachodzie są relatywnie małe. Poludniowe Wyspy Cooka leżą w centralnej części Polinezji pomiędzy Samoa na północnym-zachodzie i Wyspami Towarzystwa na północnym wschodzie. Zgodni~ z lokalnymi podaniami, centralna wyspa archi·. pelagu Rarotonga została odkryta zarówno z Polinezji zachodnie] ja;': i Wysp Towarzystwa. Samoański żeglarz Karika przypłynął na wyspe mniej więcej w tym samym czasie co Tangiia, tahitiański odkrywca Rarotongi 54. Badania etnologiczne i archeologiczne wykazały, że kultura samonI'lski'.. 17 >'cum, '<lS P. H. Buck. Ethnology of Manihiki Bu,He'hn 99, Hawaij W32. s. 14 - 22. Ib'id., S. m~rl RakClhanga, 51 P. Bi,,,.h.;.p:\L- 11 - 1:3. s. 141 - 143. 5Q E. i P. Beaglehole, Ethnology of Pukapuka, Bulletin I~SO, Hawa·ii 1938, .s. 378, 410 - 41'1, 41'S i i,n. ·19 Bernice Ibid., Ibid., Bern-ice P. Bi.~hop Mll.-;cun, S, 2'41, 37'7 - 37l:l. •~ Można ,tu przykladowo wymienić zbieżności w za,kre:"ie ty,pów ;'Clczykó\\', tcc~nik lowieck·ich, sYSttelffiówirygacyjnych przy kultywacji po"zcwgólnych upr;]'''' itd.; E.i P. HeGlJgleh~)~'e, op. cit., s. 41'3 - 4·1'1. 5~ G. MacGregor, Notes on the ethlwlogy of Pltkapuka, Bernice P. Bi':'!l"p ;\'L:i'C"dm. OocaS'io;na! P>apel'~, t. XI, nr 6. Hawa'ij 19135,s. 8. ;1 P. H. Buck, Wikingowie ... , s. 10'1 - 102. �STAN BADAN NAD PROCE5EM ZASIEDLANIA 151 POLINEZJI nie wywarła istotniejszego wpływu na Wyspach Cooka, których podłoże Kulturowe jest typowo wschodniopolinezyjskie. Wpływy z Wysp Towa·· rzystwa miały charakter bezpośredni lub też następowały poprzez mieszkańców Wysp Tubuai. Datowania C14 potwierdzają fakt zasiedlenia Rarotangi około 1290 ± 70 n.e. Proces zasiedleńczy na tym obszarze rozpoczął się jednak znacznie wcześniej 5'3. Południowe Wyspy Cooka jawią si(~ jako ważna granica pomiędzy subkulturami polinezyjskimi, zwłaszcza Nową Zelandią i Polinezją zachodnią. Nie ulega wątpliwości, że tamtędy wiodły szlaki migracyjne do Nowej Zelandii i Polinezji wschodniej. Językoznawcy wskazują na ścisłe związki języków Wysp Cooka, Nowej Ze· ;andii i Wysp Towarzystwa 56. Położony w centralnej części Polinezji archipelag Towarzystwa tworzą dwie grupy: Wyspy Na Wietrze oraz Wyspy Pod Wiatrem. Odkrywcą Wysp Pod Wiatrem miał być samoański żeglarz Taiwa, który wylądował na Raiatei i założył tam słynną osadę Opoa. Wydarzenie to mogło mieć miejsce, jak głoszą genealogie, około 850 roku n.e. Z kolei wielki przodek Tahitian, Taaroa przybył około 100 lat wcześniej z archipelagu hawajskiego 57. Zarówno tradycje lokalne jak i podania zapisane w innych częściach Polinezji wskazują na Wyspy Towarzystwa jako najważniejsze centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Najstarsze znaleziska odkryte na wyspach Maupiti i Huahine datowane są na 850 ± 70 rok n.e., jednakże położenie innych wyrobów w war.<:twachodkrytych poniżej tego datowania pozwoliło określić ich wiek na 650 rok n.e ..';B Nie natrafiono jeszcze na ślady najstarszego osadnictwa !Ja wyspach. Odkrywki archeologiczne prowadzone na innych wyspach archipelagu dostarczyły dowodów tylko na znacznie późniejsze osadnictwo. Znaleziska wykopane na wyspie Moorea pochodzą z XIII i XIV wieku i nic nie wskazuje, że Moor<.~abyła zamieszkała dużo wcześniej 59. Zarówno w sferze kultury materialnej jak i innych aspektach kull;"ry Wyspy Towarzystwa przejawiają silne związki z kulturami Nowej :;:; R kti'l~ Duff, oJ Prehistory the Southern Cook !.'!anc1s, Ca'n'tcrbu.ry Mus'cum, Bul· Chl'j",lchurch, New Zealand 10974, s, 10, 1'6 - 1'8. 146. :o" H. C. Gr,ec>l1,Lingllistie ... , :;. 38 - 29. tj. 57 E. S. C. Ha;ndy, History anel culture ill the Societu lslanels, Bcrni'ce P. Bi,· J:op :Vlu'l'um, Bulletin 79, Hawail 1930, ci, 5 - 6, 83 - 8,6; A. L. God'lewsikli, Drogi S'(J110U.' slońca, \Vrr:c!a'W 1'96:1. S, 9. K. P. Eim(),:'y i Y. H. Slin>e,tu,op. cit., s. 167 - 160; y, H. Sinoto ,i P. C. Maceo)', Report on the pre!iminaru excavation of all early habital'ion on HlLahine, Societ;; Islands, "J'DU Dna l d'r' la Societe des Ocea.niste.ci", t. 31: 19'75, nor '17, s. 183; R. Shutler, 501 P.ecent ... , s. 117 - 11'8. 5G Archeology on pelf,'; nI' the Mus'cum ;967. i. 217 - 220. thq island er! Nat'lI:"a'! Moorea, Hist{)ry", FrencJ] Polynesia, R. C. Green (led.), "A 11lthro,pCll·ogk;,J l t. 5'1, c.z. 2, New Pa· Y'H-:" �152 Jacek °.- __ --.:'-'17.:..0 .:..'6r:0'-- e (\ \ k s x- Schmidt .:..''TS.:..O -'1 Jarvis <: '.. 130 '40 Mą /.-? r Ir l~O". 10 '1""<9' •• s·aW~i <\.• I l Nukuhiwa" Tongarewo a (\ I N ••'"'''''''' ą Pukapuk&' -•• Tutuola f "1anua . ": hIk .0: :: Hiwaoa 'Manihiki Fatuhiwa Nassau w. ~Lworowil w- y • N iuat ~ .... .. • ··Wawa 20/-;-:'-.:~·~.:..·~-n-g-at-a+-'-'------'-"jF-"=--'-',--oii>4--i--+--.:..':..=-·'-... I I : C:--'l-l I '." -.--+----;-..--.-\~. .: Marutea _~__ ~~Man~arerwa_j eo Gena °l Pi tcai rn° '-- -'- -L --" Ryc. 3. Kderunki m·igracJi zasiedlel1czychw -'- PoEnezJi '-- centralnej i j i l L---' i wschodnlej Zelandii, Markizów i innymi społecznościami wschodniopolinezyj;;kirni. Analogiczne powiązania można prześledzić także we wczesnej kulturze archipelagu 60. Wyspy wchodzące w skład grupy Tubuai zostały zasiedlone z pobliskich Wysp Towarzystwa. Nastąpiło to prawdopodobnie wcześniej, niż k:nlonizacja Południowych Wysp Cooka, tj. pomiędzy VII a IX wiekiem n.e, Bliskie pokrewieństwo mieszkańców Wysp Cooka, Tubuai i Wysp Towarzystwa znajduje pełne odzwierciedlenie w języku, kulturze i świadomości wyspiarzy 61. Dotychczasowe u:::tnlenia etnologów i językoznawców pozwalają uważać, że odkrycie niezliczonych atoli wschodniopolinezyjskich Wysp Tuamotu było dziełem Tahitian i Markizyjczyków. Proces zasiedleńczy rozpoczął się już w IX wieku n.e.62 W stosunkowo bliskiej odległości od rozległego archipelagu Tuamotu leży grupa Mangarevy zwana też Wyspami Gambiera. Podstawy kultury '" E. S. C. Handy, Hi~tory .. " s. 9 - 67; Ralph Linton zaikladal, że kultura Wy,sp Towarzy.s'twa zajmuje pośrednie nlleJsce pCJmiędzy kamrplek.-;ami Samoa-Tonga i Markizy-Nowa Zelandia. Takie stanowisko zO.4alo poddane ostrej krytyce prze<: P. H. Bucka (Samoan material ... , S. 665). 61 R. T. Aiitken, Ethnology of Tubuai, Bernice P. Bishop Museum, Buile: in ·iii. Hawa:ii 1930, s. 80 - 83, 95 - 97, 165 - 166. tl2 R. C. Green, Linguistic ... , s. 26. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA'SIlCLiLANIA POLINEZJI 153 Mangarevy były oparte na wczesnej kulturze występującej na Wyspach Towarzystwa przed okresem przeniesienia' jej na Hawaje i Nową Ze]andię. Pierwsi osadnicy przypływali na wyspę w małych grupach z Tuamotu i byli reprezentantami prostej kultury rybackiej bez rozwiniętej teologii wymagającej stawianJa platform marae dla oddawania czci bogom. Jedyną rośliną wniesioną przez tych ludzi na wyspę był orzech kokosowy. Pierwsza zorganizowana wyprawa kierowana przez naczelnika Tupa wylądowała na Mangarevie około 1300 roku n.e. Nowi przybysze przywieźli ze sobą liczne rośliny uprawne występujące tylko na ,\..yspach wulkanicznych. Chlebowiec i banan mogą wyrosnąć tylko z młodych pędów co dowodzi, że Tupa kierował ukierunkowaną ekspedycją. która lądowała na Mangarevie nie dokonując w trakcie podróży dłuższych postojów na leźących na trasie atolach 63. Nie budzi żadnych wątpliwości bliskie pokrewieństwo kultury Mangarevy z lokalnymi kulturami wschodniej Polinezji i obszarów marginalnych, zwłaszcza Markizów i Wyspy Wie'1kanocnej 64. Analogiczne terminy na określenie wodza, najwyższego kapłana, kobiet o wysokim statusie społecznym, poszczególnych upraw czy też nocy i miesięcy księżyco'vych oraz liczne zbieinośc.i w sposobach budowy i typach domostw, rodzajach pożywienia pozwoliły na ustalenie markizyjskiego rodowodu wyspiarzy z Mangarevy 65. Aktualne sekwencje archeologiczne ustalone na wyspie obejmują ':)kres od około 1200 roku. Nie napotkano jeszcze materiału odnoszącego .się do okresu zasiedlenia wyspy. Cechy XIII i XIV-wiecznej kultury Mangarevy potwJerdzają bliskie pokrewieństwo z Markizami, skąd najprawdopodoib~iej nastąpiło oderwanie zespołu kulturowego Mungarevy 66. Glottochronologiczne ustalenia wskazują, że język Mangarevy odseparował się od języka markizyjskiego pomiędzy 800 - 850 rokiem 67. Samotna wysepka Pitcairn leży około 650 km na południe od Wysp Gambiera. Wła~llie tam osiedlili się buntownicy ze słynnej fregaty .,Bounty". Już wtedy wyspa była niezamieszkała, chociaż natrafiono na liczne ślady obecności dawnego osadnictwa polinezyjskiego. Rekonesans archeologiczny przeprowadzony przez Y. H. SinoeO poz. walił na ustalenie, że Pitcairn był zamieszkały już około 1335± 105 n.e.68P. H. Buck, Ethnology of Mangareva, Beruke P. Bishop Museum, Bualeit-jn 1938, s. 508. li< A. Metraux, F:thnology of Easter Island, Hel'ndce P. B;shop M-llseun:. Bulictin 160, Hawai'i 1'971, s. 417; R. Linton, The material culture of the !llcpquesas. Bernice P. Bis.hop :vIu,;eu7l1, Memoir, t. 8, nr 5, Hawd·ii 1'925, s. 296 - 29'1. 65 P. H. Buck. Ethnology of Mangareva ... , s. 509 - 51<2. 06 R. C. Green, Linguistic ... , s. 25. 67 S. H. Elhen,t, op. cit., s. 164, tabela 3. llJl R. .j M. E. ShuHer, op. cit., s. 87. .:l 1'37, Ha:waii �154 Jacek Schmidt Analiza toporków i innych wytworów wskazuje na markizyjskie fochodzenie pierwszych mieszkańców wyspy. Osadnicy z Markizów zasiedlili takŻ€ inną samotną wysepkę w tym regionie, Henderson. Stw,ierdzono tam obecność człowieka około 1150± ± 100 roku n.e.69 Archipelag Markizów tworzy 14 wulkanicznych wysp i wysepek leżących na wschodnim obrzeżu Polinezji. Sami wyspiarze lokalizują ojczyznę swoich przodków daleko na zachodzie i zwą ją: Tona Tapu ,(Tongatabu), Vevau (Vauvau), Hawai (Sawaii), Upou (Upolu), Fiti, Nui (Fidżi Nui). Obecność tychże nazw w Polinezji centralnej sugeruje, że markizyjscy osadnicy przesunęli się przez te obszary w swej wędrówce ze wschodniej Melanezji lub zachodniej Polinezji i nadawali odkrywanym w drodze lądom znane sobie nazwy 70. E. S. Craighill Handy podją~ się p:-óby ustalenia daty zasie'dlenia Markizów w oparciu o wyseiekcjonowane przez siebie podania i genealogie. Pierwszy osadnik imieniem Huku miał pojawić się na Hiva Oa pomiędzy 950 a 1100 rokiem n.e. lub nicco wcześniej 71. Liczne dowody z zakresu kultury, języka i antropologii pozwalają uważać Markizyjczyków za zwartą grupę polinezyjską. Tradycje i genealogie potw.ierdzają silną świadomość związku grupowego wszystkich wyspiarzy opartą na bazie wspólnego pochodzenia i jedności kulturowej, Istniejące zróżnicowanie regionalne pomiędzy północno-zachodnimi i południo,vo-wschodnimi wyspami archipelagu mają drugorzędne znaczenie i nie podważają słuszności powyższego wywodu 72, Kultura Markizóv.' zawiera wszystkie elementy typowe dla Polinezji wschodniej i całego obszaru marginalnego, zwłaszcza Nowej Zelandii 73. Porównanie kultury mark,izyjskiej z kulturami Samoa i' Tonga ujawniło obecność tak istotnych różnic, co upoważniło do przypuszczeń, że kompleksy te musiały być wywiedzione z różnych źródeł 74. Rewelacyjne wyniki archeologicznej ekspedycji R. C. Suggsa rzuciły nowe światło na prehistorię Markizów i cały proces zasiedlenia tego regionu Polinezji. Odkryte na wyspie Nuku Hiva stanowisko (NHaa1) odsłoniło dużą ilość przedmiotów analogicznych do wcześniejszych WytWDR' R, Shutler, Hece/Jt., , , s, 118, E, S, C. Ha'ndy. The native ... , s. 10 - 11. 14 - l!5. 24; R. C. Suggs, lliślori:'u: trrdit'orlS and archeology ill Polyne~ia, "Amerjc~itl AJnthropoil'OgiSlt", t, 62: 1960, nr "l. N .,. 7£":. " E. S. C. Ha'ndy. The native .. , . s. 24; R. Li'nlton, ,ap. ci't., .'i. 44-5. •• E. S. C. Handy, The native"., s. 2,1- 24; Na bl>Jl'ienie zróżnicowani,l zu:n ·.·2~ jQzykomawcy, " R. Lint'Oln, op, cit" s, 2g6 - 297, 31'8 - 319. 396, 458. H Ibid., s. 458; S, M, DaV'i'd'Son, op, cit., s, 45 - 46. W'ikl- �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 155 POLINEZJI rów z Melanezji wschodniej, Samoa i Tonga 75. Natrafiono też na wyroby ceramiczne o cechach zbhżonych do Z'nalezisk fidżijskich i tongańskich iI. Datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszkała w II wieku p.n.e. Powyższe odkrycia posłużyły R. C. Suggsowi do rekonstrukcji kolejnycn faz rozwojowych kultury markizyjskiej n. Jego ustalenia zostały zrewidowane i ostatecznie przyjęto, że okres zasiedleńczy rozpoczął się około 300 roku n.e.iB Datowanie zasiedlenia Markizów w oparciu a przekazy polinezyjskie okazało się całkowicie błędne. Jednakże zarówno tradycje jak i badania archeologiczne wyraźnie wskazują na Polinezję zachodnią jako obszar ojczysty markizyjskich przodków. Akceptacja tezy o zaludnieniu Polinezji wschodniej z obszaru Polinezji zachodniej wymaga jednak ustalenia, która pionierska kultura wschodnia była niewyróżnialna od kultury Polinezji zachodniej. Nie zostalo· to jeszcze udokumentowane archeologicznie. Co więcej, różnice pomiędzy wczesną kulturą wschodniopolinezyjską :ol jakąkolwiek kulturą Polinezji zachodniej są znaczni€ w,iększ€, niż zróżnicowanie zaobserwowane wewnątrz obszaru Polinezji zachodniej. Niektórzy badacze wysuwają ryzykowną hipotezę, że wschodnia i zachodnia Polinezja przedstawiają się jako rozbieżne układy o równym statusie z odległą, wspólną kulturą przodków istniejącą przypuszczalnie pDza obszarem Polinezji 711. Wpływ kultury zachodnich Polinezyjczyków-twórców Lopita na wschodnią Polinezję pozostaje nadal kwestią otwartą. Upowszechnjnnie poglądu o kolonizacji Markizów z Samoa jest stanowczo przedwczesne i nie poparte kostruktywnym materiałem dowodowym BO. Centralne położenie Wysp Towarzystwa w Polinezji, liczne reminisceacje odnoszące się do tego archipelagu, które przewijają się przez wiela podań polinezyjskich, a także ustalone powiązania kulturowe pozwalały traktować te wyspy jako główne centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Obecne ustalenia archeologiczne wskazują na Markizy jako równie ważny ośrodek, z którego zasiedlono większość wysp wschDdniDpolin€zyjskich. Dokładne ustalenie znaczenia obydwu archipelagów w prehistDrii Polinezji nie jest jeszcze możliwe, głównie z uwagi na słaby rozwój badań archeologicznych i brak odpowiednich stanDwisk z Wysp Towarzystwa. ;.; R. C. Suggs, nes'Cl. "AnlhnJ'pological Arrl~aeoL,ogy of Papers oJ the Nuku Hiva, American aMrque:;as of Iolan"ls, Natural French polU· History",., t. 4>9, cz. I, ~~ew YG'c1k 19'61, ii. 17'7 - 178. ;,; Ibid., s. 96 - 97. ;; lb'id., s. 2·0, 174, UH - 194. " R. i M. E. S'tutler, op. cit., S, 82 - 83. :. R. DuH, op. cit., .-;. 19 - 20; J. M. Davi'ds'on, op. ,,';okic j koncepcji są K. P. Emory j Y. H. Sinolto (op. cit.). <,'. "lp. L. M. Groube, op. cit., s. 81; P. S. Be1'1w<ood, cit., The :;. 'lu; P.rz{~<=,iw.nLkn:m! prehi.story ... , .s. 15 �156 Jacek Z a s ie d le n ie P o lin € Schmidt z j i m a r g i n a l n e j. Wyspy Hawajskie stanowią najbardziej wysunięty na północ archipelag polinezyjski. Tworzą go wyspy; Hawaii, Maui, Lanai, Kahoolaui. M{)lokai, Oahu, Kauai, Niihau oraz szereg skalistych, niezamieszkałych wysepek. Tradycje wskazują na tahitiańskie pochodzenie pierwszych odkrywców Hawajów. Pierwsi migranci z Wysp Towarzystwa pojawili-ó;q :101 8l wyspach w przedziale czasowym 900 - 1200 n.e. Wschadniopolinezyj.;ka kultura Hawajczyków przejawia szczególne związki z Wyspami Towarzystwa, Markizami i Nową Zelandią 62. Powiązania Hawajów z kompleksem markizyjsko-maoryjskim można prześledzić w tak,ich elementach kultury jak: forma i ogólny porządek dOlllostw, typy łodzi i technika ich budowy, formy kamiennych tłuczków, toporów, szczudła, deski do pływania itd. Zaobserwowano też liczne paralele markizyjsko-hawajskie nie występujące w kulturze Maorysów: kami<:nne platformy domostw, ceremonialne platformy kamienne, luk muz.yczny, typy bębnów 83. Do najbardziej charakterystycznych koneksji Hawajów z Wyspami Towarzystwa należy zaliczyć obecność zorganizowanego Kapłaństwa i scentralizowanej władzy z boskimi naczelnikami. Wymi·e:1icne elementy organizacji społecznej nie "Yystępują na Markizach 84. Odkrycia archeologiczne dokonane w zatoce Halawa na Molokai uja',vnily ślady osadnictwa na wyspie w okresie 600 - 1200 n.e. Kultura :Ylolo;:ai przejawiała wtedy wstępną adaptację do nowych warunków środowiskowych. W tym samym czasie została skolonizowana wyspa Oahu. gd!lO(;' odkryto wyroby datowane na 600 rok n.e. Najnowsze techniki dato·J·:ania wskazują na możliwość jeszcze wcześniejszego zaludnienia Oahu. Zespoły kulturowe Molokai i Oahu są wyraźnie spokrewnione ze znaleziska:uj pochodzącymi ze wcz'esnej fazy rozwoju kultury Markizów przypa~bJąc~J na lata 300 - 600 n.e. Wszystkie proponowane datowania odpowiadaj,,"j P')stulowanej dacie zasiedlenia Hawajów z obszaru Markizów. Jedno z 0:1.krytych stanowisk zostało uznane za reprezentatywne dla stadium pxzątkowego rozwoju kultury wschodniopolinezyjskiej-hawajskiej i wywiedzione z proto-wschodniopolinezyjskiego zespołu kulturowego 8;;. Główną Sl R. C. Suggs, '" Według P, H. Historical Bucika, ... , s. 766; P. H. Bouck, Wikingowie.,., pGwi<jzania .,<) zn~'czn.ic ,,·ilni.ejsze niż S3 R. Lin1.an, op. cit., S, 458. ]«nd'i'l 84 laid., S5 P. "Journ.aJ V. między Hawajami, Marki.zami ;;. 202· 20~. i :"i"";) Ze- s'ię prrzyp>uSZ:Cza (Sanwan ... , s, 662). s. 469 i in. Kirch, o'f the Halawa Polynesian Dune Society", site (Hawaiian Islands); (J prelirninarl! t. 80: 1971, nr 2, s, 228, 230, 2!33- 2.:34. ;·epor~. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA pOLINEZJI 157 wysp~ archipelagu, IIawaii zasiedlono przed IX wiekiem n.e., chociaż najstarsze dotąd uzyskane datowanie proponuje rok 1250 n.e. Oddzielny problem wykraczający poza ramy tego artykułu stanowi kwestia dawnego osadnictwa na wysepkach Nihoa i Necker 86 . .Językoznawcy umiejscawiają język Hawajów w subgrupie języków polinezyjskich i wskazują na jego wydzielenie się z południowo-wschodniego dialektu Mdrkizów. Nastąpiło to wkrótce po zróżnicowaniu się języka markizyjskiego na dwa dialekty 87. Reasumując, można stwierdzić, że kolonizacja Hawajów nastąpiła z )'1arkizów i Wysp Towarzystwa. Pierwsi osadnicy markizyjscy przypłynt:1i na Hawaje w VI wieku n.e. lub nieco wcześniej. Późniejsza migracja z Wysp Towarzystwa rozpoczęła się około 1000 roku n.e. Polinezyjskie przekazy ustne przypisują odkrycie Nowej ZelandIi kil·· ku różnym żeglarzom: Kupe, Nuku lub Tai 88. Wydarzenie to miało miej .. sce około 950 - 1150 n.e.89 Trzysta lat później przybyła na Nową ZeJan-· dię duża grupa migrantów z Polinezji centralnej. Przypłynęli oni na kilku wielkich łodziach a nazwach do dziś znanych wśród społeczności rr:aoryskiej 90. Kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. WskaZUje na to m. in. podobieństwo wczesnych nowozelandzkich wytworów do znalezisk z Maupiti i Huahine w archipelagu Towarzystwa 91 Niezaprzeczalna oryginalność i niepowtarzalność wielu maoryjskich zjawisk kulturowych nie jest w stanie przesłonić bliskiego pokrewieństwa z kulturami Markizów, Hawajów i Wyspy Wielkanocnej 92. Roger Duff twierdzi, że Nowa Zelandia była początkowo zasiedlona przez tzw. Łowców Moa nie będących prostymi przodkami obecnych wyspiarzy. Klasyczna kultura Maori miała być dziełem załóg wspomnianej Wielkiej Flotylli. Wszystko jednak wskazuje, że kultura maoryjska ewoluowała stopniowo z fazy Łowców Moa bez żadnych gwałtownych przeobrażen i zewnętrznych stymulatorów 93. Kompleksowe badania archeologiczne pozwoliły na wydzielenie czterech zasadniczych okresów prehistorii Nowej Zelandii. Okres zasiedleńczy umiejscawia się pomiędzy 1000.,\ K. P. Emery, Archeology , s. " R. C. Green, LillglLl~tiC , s. 23 - 25. ," J. :vI.etge, Maorysi z Nowej Zeland'ii, Warszawa 1.97'1, s. 19 - 20. '9 Dokonane Wy'J.iCZL'lLtC z'Ol9talysprawdzone oj 'Óą bal'dzo wiarygodne. 90 G. Grey, Polyne;:ian mythology and ancient traditional history oj N('w Zealand race, Lan'don lS55, s. 136- 161. 91 K. P. Emory l Y. H. Si'noto, op. cit., s. 157, h'i9; Y. H. S,inoto i :P. C. l\LlcOoy, op. cit .. "~o 167 - Hi8, 18'4. •• R. Linton, op. cit., ..;. 458 - ło9; A. Metraux, op, cit., s. 417. u R. C. Suggs, Historical ... , s. 165. �1S8 Jacek Schmidt FIJI TONGA T' 'AMOTU POLYNESIAN SOCIETY ISLAND ISLAND MAQUESAS HAWAII EASTER ISLAND CHATHAM ISLAND NEW ZEALAND Ryc. 4. PQkrewieńsl~wo (Żródło: D. G. Sutton, wybranych po;pulacj; pJJim;zyjs!bc.h nnateri,ał'U sZlkrele'tGweg0 A culture history Society", of the C;,atham H'land' .. t. 89: 1980, nr l. s. '.8) w OIpaon:;iuo analizę l('lIrnal of tl!e pol;.'nesiall - 1200 rokiem n.e., co potwierdza informacje zawarte w tradyejach wyS' piarzy 94. Język Maori wykazuje najbliższe z\\-lązki z językami Tahiti i Raro· tongi. Jego wydzielenie nastąpiło w tym samym czasie, który postulują archeolodzy. Istnieje jednak jeszcze wiele niejasności rozwiązywalnych tylko na drodze intensywnych studiów językoznawczych 95. Wyspy Chatham leżą w odległości 860 km od wschodnich wybrzeży Nowej Zelandii. Specyfika kulturowa i nieco odmienny typ fizy~znJ mieszkańców Chatham przyciągnął uwagę badaczy różnych dziedzin aauki. Tradycje Moriori nie wspominają skąd przybyli pierwsi osadn.icy, jednakże zawierają informacje a dwóch falach kolonizacyjnych. J eżeli·lznamy genealogie wyspiarzy za wiarygodne, to póżniejsza migracja miała miejsce około 1175 roku n.e.96 Moriori reprezentowali typ kultury zbliżony do kultury Maorysów z Wyspy Południowej i mieszkal1ców Wyspy Wielkanocnej 97. ~.• R. Shutler, Rece-nt ... , s. lZO - 101. S. H. Elbe.rt, op. cit., s. 160, t:a!bel'a 2; R. C. Grt'e.n, linguistic ... , .-;. 27 - 28, 30 - 33. 96 H. D. SkiiOl11'N, The Morioris of Chatham Islands, Bern.ie'e P. Bij-shop Museum, t. IX, nor 1, Ha'wai-i -1'923,IS. 354 - 356, 128 - 129. 97 'H. D. Slkinne.r iW. Haudke, The Morioris, Memoirs {)If the Bei'nice lP. Boi."hO'p Museum, t. IX, nr 5, HiaIwarj !1'92JS,s. 35-1- 356. 95 �STAN BADAN NAD PROCESEM 180 I \ ",- ZASIEDLANIA 160 159 PoLINEZJI 140 ...•. ,.., ' \ - --- \ -\- -\ W"':Y-i1.• ...."~ ..... .' • 4'..., "", 'A> \ \ : :. ~ . O •••• q~ - - \ " (' \. Ol-"""=,,,,~W~. ~"o:--..lf-~_---:~~r-Gilberta' •••• '. :'0 ". / : , ,W·y Ellice, " Tokelau ,Rotuma'.. ~ , • ••. Fidżi" - - - -'- - - - - - ,, , " '.: •• I" samoa 201-·-'..R.'~: '..:..' ·...;o.~_---=..~:...k'-.;::;.... ~o" "" -~----ł--~---1!-----I .:. .,'.,. {Ją !~iatea·,·.::.!'>10J': .•.•" __ '~'i M_a_n_u~a+~\,.-.:.T.::;.:.:.h.:.,:i t:.:.i_·_·r;-~:":':"i::<;~''''':''~~_---::~~ Tonga , \ - -::' - . - - - - - • Rapanui .' 4011--~~--.!rl-:""L ..- / , I +-----;;--t":"-:""-_----t------1 Antropologowie fizyczni potwierdzili przynależność Moriori do rasy polinezyjskiej. Szczegółowe badania przeprowaidzone nad materiałem kostnym, formami szczęk .i podniebień ujawniły specyfikę ich związków z Maorysami. Pewne odrębności w typie fizycznym Moriori należy wyjaśniać jako cechy lokalne zaistniałe w trakcie długotrwałej izolacji genetycznej od innych grup wyspiarskich 98. SIady nowozelandzkiego pochodzenia mieszkańców Chatham są wi'6 D. G. Sulttoon, A culture of the Chatham nelSlia:n Sooiety", t. &9: 1000, nr 'l, s. 719. Islands, ,,1"he Jo'Urna:1 of the Poly- �160 Jacek Schmidt doczne także w ich języku. Język Moriori został sklasyfikowany jake dialekt języka maoryjskiego. Język ten wykazuje najniższy stopiell powiązań w całej grupie dialektów maoryjskich. St.anowi to odbicie długotrwałej izolacji, która rozpoczęła się natychmiast po odkryciu Wysp Chatham 99. Izolacja Chatham od Nowej Zelandii uniemożliwiła dwukierunKowe podróże pomiędzy tymi lądami 100. Najprawdopodobniejszym sposob€m zasiedlenia wysp był dryf jednej lub kilku łodzi. Nastąpiło to mniej więcej w tym samym czasi-e,co odkrycie Nowej Zelandii, tj. około 1000 roku n.e. Moriori wywodzą się z Wyspy Południowej lub wschodniego wybrzeża Wyspy Północnej 101. Ewentualna kolejna migracja na Ch..ltham nastąpiła jeszcze 'przed 1400 rokiem n.e. Chronologia zaludnienia Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) i pochodzenie jej mieszkańców od blisko dwustu lat stanowi pasjonującą zagadb; dla rzesz badaczy i miłośników tajemnic. Odosobnione położenie geograficzne, gigantyczne posągi - moai, obecność pisma rongo-rongo, unikalne wytwory sztuki figuralnej to tylko niektóre zjawiska sprzyjające powstawaniu licznych sp€kulacji wokół problemu kolonizacji wyspy 102. Legendy o zasiedleniu wyspy składają się na ściśle związany ze sobą cykl folklorystyczny i przedstawiają istotne znaczenie dla badaczy p!zeszłasci Rapa Nui. Kolejne wersje podań wyspiarzy zostały zapisane na przestrzeni około stu lat 103. Tradycje wiążą odkrycie wyspy z osobą wodza Hotu Motua. Jego ojczyzną był najprawdopodobniej archip€lag Markizów. Spór jaki wynikł między Hotu Motua a jego bratem (lub też sąsiednim wodzem) Oroi skłonił tego pierwszego do opuszczenia ojczyzny i osiedlenia się na Rapa Nui 104. Badania archeologiczne ekspedycji T. Heyerdahla przyniosły s%ereg zaskakujących informacji o procesie zasiedleńczym i historii kultury wyspy. Laboratoryjnie potwierdzone datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszana już w IV - V wieku n.e. 10,-'Wydzielono trzy Ulsadnicz.:: Ibic/., s. 70, 72; R. C. G;'cen, "Q Linguistic ... , s. 32. Na tych sz·cr·okościa·ch geQgr.aiiicanych bl'nieją bar·dzo ki ;;tmo.,[erycz.ne l Pacyfik jest 9ZJc!zególrrie niebezpiecLny. 101 D. G. SUit't'Oll, op. cit., s. 87 - 88. :00 dClIi, Pierwotni :tl" .-\. Posern-Z'ielihsoki, nad etnogcnetyc211ymi mieszkaiLcy powiqzaniami Oceanii Polinezji. z Amerukq, nl'ekoFLy,'Jtnc Niektóre ","arun- aspekty ba- ,.Etnogra:f.iJa Polska". t. 12: 1968, s. 3212- 358. "'" Pc'd"'ni'u zbierali za;'ówno nauko'WCy (l8ó3), bi . ,kup T. Jau:,',;·en (11870), W. Thomson (1Ma 40-te), IO~J. [ija", 1963, li'; A. :VIebraux V. KnoTo·zny, 11'1' 4, Datowa:nle ·S. jak ·1 niepl'O·fcsjona:l.iści: ,ks. H. Rils<el OBa6). K. Rout!t.'"CIge CI!U4), S. Eng.Jel't (1!1-40)'1 .iln. Legendy o zaseleni ostrora Paochi, (386±100 n.e.). "Sovjebkaja EI'1ogra- -143 - 153. "tO uzyskał C. S. Smith Jego ustalenia zostały �STAN BADAN NAD PROCI';SEM ZASIEDLANIA 161 POLINEZJI okresy w rozwoju kultury Rapa Nui, zrekonstruowano techniki stosowa· nE' przy wznoszeniu posągów i odkryto szereg cennych wytworów sztuki o 2echach zbliżonych do wyrobów peruwiańskich okresu przedinkaskiego 106. Język wyspiarzy jest zaliczany do rodziny języków wschodniopolinezy:.skich. Jego wyodrębnienie nastąpiło między 300 a 400 rokiem n.e., tj. przed wydzieleniem się pozostałych języków wschodniej Polinezji lU7. Nie me, podstaw do doszukiwania się w słownictwie i gramatyce języka rapanu.iskiego obcych wplywów zewnętrznych lOS. Wyspa Wielkanocna dzieli liczne cechy kulturowe z każdą z regionaln~ch kultur peryferyjnych Polinezji. Nie oznacza to, że każda z tych kultu,· miala bezpośredni wplyw na kulturę Rapa Nui czy jej zasicc11;:::nie. Należy założyć, że Rapanujczycy od€rwali się od swych ziomków zanim dokonał się rozwój lokalnych kultur Markizów czy Mangarevy. i\liesz-. kańcy tych wysp tworzyli w przeszłości zwartą grupę o jednej kulturze i zamieszkiwali na jednym terytorium. Wieki izolacji, odmienne warunki środowiskowe i różne sposoby adaptacji doprowadziły do powstania szereg'J lokalnych kultur wywodzących się ze wspólnego podłoża. Wiele danych wskazuje, że Rapa Nui została zasiedlona z Markizów 109. ZagadnieniEm otwartym pozostaje wpływ ludów Ameryki Południowej na oblicze kuHurowe wyspy 110. Przedstawione tu informacje o stanie badań nad zasiedleniem PolineZJi nie wyczerpują tematu i mogą stanowić tylko bardzo zwięzłe podsumowanie poziomu wiedzy w zakresie omawianej kwestii. EtnogenetycznE penetracje w Polinezji znajdują się nadal w fazie eksploratorskiej i t~-lko dalsze badania mogą przynieść wyjaśnienie prezentowanych problEmów. pc.:-..vierdzone w l:'CI~,rer Island, "Jolll'l1a! :M l.); tDkll dalszych ·of the badail: Polynesian w. S. Society·', Radiocarbon Ayre,;, t. 80: 1'971, nr dates Zob. np. T. Hcycrd'-l·hl. I.~kussttJo OSI roea Pasch i, lV!o3kva 1"982, s. ,R. C. Gre(.,n. Ling1l-istic .... s.25; S. H. Elbert. op. cit., '.>. UH. lU" K. P. Emory, na: '.:>t the Polynesi<un 109 :\. Motraux. £'aBter Islands pastri.oTt in the pre/listory Sc}ciety", 't. 8i: 1'972. nr l. ;;. 6l. Op. cit., s. 416 - 4019: Uprawy '..'iJ Polynesia, wY.S'tQPlljcjC(' n.a wys!pie zwy·"p \vu.lkaaliczJlych. A'naliza toporów. platfc,rm -ahu, ku::·uI'Owych w.';,kazuje na 3peeyLi'cz:1C wiQzi ~ :\'larkizami. tlO T. Heyer-dahl. op. cit. 11 I.ud. t. lXIX oj Jrom .:. s. SO:\. słowniotwa ii.l: ,.JoUl'pocho-d7"<1 i innych cech �162 Jacek Schmidt .Tacek Schmidt STATE OF HESiEA.RCH ON PROCESS OF :POP.ULATION łN POLYNESIA (.summary) The a·rtic'le i-s ,JOn a'ttempt to c()ll1!dC'n~e current. 'siate of rasear<:h on proce,,:; Ot ;llJiciaJ opolpulatio;nin Polynas:ia. Var.jous documents h.arve boon gathel'ed from mam}' fields of e:thnogene/tic ques'ts: infOItrnati()l1 'inc1uded in tra'IlJ,,:mis-sions and Poly·nasian ge'neaJ'ogies, .sitatements made by .ethnologist·s and .also the latest Te.sul·t, o[ arch~ologica:l, hnguistic, <l'n'thrdpolOlgic·alresearch, etc. Thereare several malin quesHons to be aru;werci and their exp13:1·a,tiQJl shauJd becOlme a tU:'1l1'ilI1.g poi.nt in carried c1hnogenetic researc.h. They den-at.e problem of dJrvi'Si{)ln·of the P.olynesi<lJn cu!ttU['c ilnt;) tw'o s'U'bculiture.:>:ealsiern am wootel1n. Start·u,:; of the .9uibcultures il1:eerus to be ex-pll,a'inoo .as w€lH 'ais !bum e ajnrl reason:; of their division, and alSoo chron'01cgical 'pha,se.s w the i~oJated development. In ad:ditioon, 'illlitroductOl'y statements, deahng 'W,it'h two principal IPTeJ1i..;tO;<ic<rl centers o:f cultilirC and migration: Soci.cty Island.s and Marąuc'*l.s, neoo more oPrcc:bi'cln e x'pl.aIllalt j,OTI.s. Thewhole .recons'truc'tion of pl'ocess of population in >Poiynesiais not p'09S~'bł,' nCiW, fiorst ,(yfa'H because of 'too 'Wea.k expansiun oi archeol1'Clg,ic.,l'l re.'i>carch <.l:1da1<;·,) difficuililiie.s of co-rr,elaiion o1'final 're9uits of pa.rticuiar fieWs of j'ntere~t. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/054acc200c3904c7212cbefdf99a872b.pdf 9d46e3d6bacfe031891ca9752b28fc4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4060 Title A name given to the resource Stan badań nad strojem ludowym w Polsce - próba oceny dotychczasowych osiągnięć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Hermanowicz-Nowak STAN BADAŃ NAD STROJEM LUDOWYM W POLSCE* (PRÓBA OCENY DOTYCHCZASOWYCH O S I Ą G N I Ę Ć ) Omówienie W badaniach nad k u l t u r ą l u d o w ą na p l a n pierwszy w y s u n ę ł y literatury dotyczącej ubioru ludowego oraz się te jej dziedziny, k t ó r e w s p o s ó b najbardziej u c h w y t n y dla p r ó b ę jogo regionalizacji p o d j ą ł w 1904 r o k u B . Malewski w opra­ przeciętnego obsorwatora o d r ó ż n i a ł y t ę k u l t u r ę c o w a n i u Próba od miejskiej, charakterystyki 5 ubiorów ludowych . stanowiąc r ó w n o c z e ś n i e o joj p i ę k n i e , a n a w e t pewnej egzotyce. Badania nad ubiorem ludowym zaczęto prowadzić w sposób Nalożal do nich folklor muzyczny i s ł o w n y , o b r z ę d o w o ś ć , r z e ź b a , n a u k o w y dopiero w d r u g i m z o m a w i a n y c h o k r e s ó w , p r z y p a d a j ą ­ malarstwo cym i drzeworyt, zdobnictwo, budownictwo, wreszcio s t r ó j , k t ó r e g o n a j w i ę k s z y r o z k w i t p r z y p a d ł na okres m ł o d o p o l s k i e j na dwudziestolecie znaloźli się w t e d y międzywojenne. etnografowie, jak W gronie Eugeniusz badaczy Frankowski, fascynacji wsią. Malarstwo togo okresu p r z y c z y n i ł o się w znacz­ K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , A d a m C h ę t n i k , Seweryn Udziela, n a s t ę p n i e n y m stopniu do spopularyzowania u r o d y i bogactwa f o r m h i s t o r y c y sztuki, j a k Tadeusz i Agnieszka Dobrowolscy, a t a k ż e stroju wśród warstw oświeconych. szereg o s ó b z a j m u j ą c y c h się p r o b l e m e m ochrony ludowej t w ó r ­ Na przełomie X V I I I i X I X w i e k u w y c h o d z i z powszechnego czości (Janina O r y n ż y n a , Helena S c h r a m m ó w n a ) . użycia szlachecki strój narodowy, a p o d koniec X I X w . r a n g ę stroju narodowego uzyskuje coraz powszechniej s t r ó j ludowy, W t y m czasie ukazuje się trzeci (a zarazem niestety ostatni) zeszyt „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " : Górale beskidowi Seweryna 1 zwłaszcza k r a k o w s k i . Jest to w y n i k i e m p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h (insurekcja kościuszkowska (romantyzm, i powstania) doszukiwanie się w oraz kulturze ideologicznych ludowej praform k u l t u r y narodowej, idee demokratyczne i t p ) . Z m o d ą na s t r ó j l u d o w y , U d z i e l i oraz t a k i e prace, j a k białe (1930), Tadeusza Seweryna Krakowskie (1935), Stanisławy żywieckiego z jego upowszechnieniem przez t e g o ż a u t o r a Krakowskie Matuszkówny Zdobnictwo kobiecego naukowe zainteresowanie strojem c h ł o p ó w . wiadomości się w Polsce ściśle stroju cieszyński (1930). W rezultacie okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł wiele opra­ cowań tematycznych, które w p o w a ż n y m stopniu tego zaintoresowania w i ą ż e ludowe (1931) czy Agnieszki Dobrowolskiej Żywotek malarstwo i l i t e r a t u r ę p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u idzie w parze Historia hafty klejnoty o odzieży ludowej, jednak uzupełniały n a d a l nie wypełniły w s z y s t k i c h , d o ś ć z r e s z t ą znacznych, l u k w t y m zakresie. Sporo z h i s t o r i ą etnografii, k t ó r a jest n a m dobrze znana d z i ę k i opraco­ uwagi waniom A n n y K u t r z e b y - P o j n a r o w e j , W i e s ł a w a Bieńkowskiego obszarom k r a j u , z a n i e d b u j ą c tereny P o l s k i centralnej i zachod­ i i n . Badania nad p o l s k ą o d z i e ż ą l u d o w ą schematycznie m o ż n a n i e j . P o w a ż n y m m a n k a m e n t e m prac tego okresu b y ł o w y k o r z y s t a ­ 2 3 podzielić (za K u t r z e b ą - P o j n a r o w ą ) na t r z y zasadnicze okresy, poświęcono wówczas wschodnim oraz południowym nie z b y t s z c z u p ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j . k t ó r y c h granice w y z n a c z a j ą pierwsza i d r u g a w o j n a ś w i a t o w a . Okres pierwszy — do pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j — t o dzia­ łalność toj m i a r y badaczy, co Oskar K o l b e r g , W ł a d y s ł a w M a t l a ­ kowski, Aleksander Saloni, ks. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Seweryn Udziela, Franciszek B u j a k i w i e l u i n . Urzeczeni p i ę k n e m ludo­ wej twórczości p r z y s t ą p i l i o n i do badania i o p i s y w a n i a o d z i e ż y ludowej j a k o całości, a t a k ż e p o s z c z e g ó l n y c h jej elementów. Celem t y c h pionierskich prac, w y w o d z ą c y c h się c z ę s t o z r o m a n ­ tycznego stosunku do l u d u i jego k u l t u r y , a p r o w a d z o n y c h nieraz jeszcze po a m a t o r s k u , b y ł a c h ę ć zachowania dla potomnych i ukazania szerokim w a r s t w o m s p o ł e c z e ń s t w a w a r t o ś c i a r t y s t y c z ­ nych zawartych w tej dziedzinie polskiej kultury ludowej. Okres trzeci, o b e j m u j ą c y w tym odzież ludową Polskiej A k a d e m i i całej Polski. Umiejętności Komisja Antropologiczna zapoczątkowała w 1903 roku lepszo. R z ą d otoczył o p i e k ą badania n a d s z t u k ą l u d o w ą , w t y m i n a d o d z i e ż ą l u d o w ą . W 1947 r. p o w s t a ł I n s t y t u t B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j , a w n i m u l o k o w a n a w K r a k o w i e Pracownia D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j . Po w c h ł o n i ę c i u agend I n s t y t u t u przez p o w s t a ł y w k o ń c u 1949 r. P a ń s t w o w y Instytut S z t u k i (obecnie I n s t y t u t Sztuki P A N ) nazwa k o m ó r k i u l e g a ł a r ó ż n y m z m i a n o m , nie z m i e n i ł się natomiast program b a d a ń nad polską s z t u k ą ludową, a w t y m i o d z i e ż ą , nie z m i e n i ł się t e ż kierownik P r a c o w n i . Jest nim prof, dr R o m a n Reinfuss. R ó w n i e ż w 1947 r o k u z a c z ę ł a się u k a z y w a ć „ P o l s k a Sztuka J u ż wtody czyniono pierwsze w y s i ł k i , b y systematycznie prze­ badać l a t a po drugiej wojnie, p r z y n i ó s ł w z g l ę d z i e zasadnicze z m i a n y na L u d o w a " (początkowo jako miesięcznik, później dwumiesięcznik, a o d w i e l u l a t — k w a r t a l n i k ) , pismo b. I n s t y t u t u Badania Sztuki wydanie „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " ( u k a z a ł y się t r z y zeszyty). Ludowej Zwrócono w n i c h u w a g ę na N a ł a m a c h pisma o p u b l i k o w a n o wiele a r t y k u ł ó w z zakresu odzieży 4 „ s t r ó j m a l o w n i c z y naszego ludu, wydawane od ludowej szarzyźnio t a n d e t n e j " . b i b l i o g r a f i i pisma za l a t a 1947—1976). Okres ten charakteryzuje d u ż a ilość zebranego materiału. lub ich r. przez I n s t y t u t ginący z dnia na d z i e ń w naszych oczach i u s t ę p u j ą c y miejsca Znaleźć go m o ż n a w opracowaniach m o n o g r a f i c z n y c h wsi (dokładny 1950 wykaz w Sztuki oddanej obecnie do 1949 r . ) Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze z mają i p o d r e d a k c j ą prof, dr J . Gajka zaczęło w y d a w a ć Atlas lima­ Strojów Józefa Polaczka — Powiat Kantora — chrzanowski) Czarny Dunajec, Stanisława czy liczne a r t y k u ł y zamiesz­ Ludowych. Z a ł o ż o n i e m Atlasu (ściśle inicjatywy monografio: Franciszka B u j a k a — Żmiąca, nowskiego, druku P o n a d t o od pierwszych l a t po I I wojnie ś w i a t o w e j od jakiegoś terenu (np. do d z i ś d u ż ą w a r t o ś ć i n f o r m a c y j n ą wieś powiatu PAN. Polskich jest pokazanie w formie regionalnych monografii s t r o j ó w l u d o w y c h , wszystkich ich t y p ó w , jakie w y s t ę p u j ą (lub w y s t ę p o w a ł y ) na terenie Polski. j a k i w Atlasie „Lud", k r o j u , f o t o g r a f i ę p o s z c z e g ó l n e g o elementu dawnego u b i o r u „Materiały (dawniej i etnografii k r a j o w e j " czy „Wiadomości") do antropologii w czasopismach regionalnych, jak z o s t a ł p o ł o ż o n y na Nacisk, czane w czasopismach p o ś w i ę c o n y c h l u d o z n a w s t w u , j a k „ W i s ł a " , s z c z e g ó ł o w y opis, rysunek czy r e k o n s t r u k c j ę całości, j a k r ó w n i e ż zastosowanie do tego opisu ,,Kłosy" czy „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " . Opisy o d z i e ż y bywają schematu narzuconego przez R e d a k c j ę , u ł a i w i ł jednak często f a ł s z y w e , b e z k r y t y c z n i e powtarzane za innymi niektórych powtarzających się t y p ó w u b i o r u wyodrębnienie oraz oznaczenie autorami. T a m z a ś gdzie opis jest p r a w d z i w y , c z ę s t o u j ę t y jest czasu i miejsca i c h w y s t ę p o w a n i a w w i e l u regionach na terenie tak pobieżnie, że t r u d n o się na n i m o p r z e ć w studiach n a d s t r o j e m Polski. W k o l e j n y c h wiejskim badań swe w y m a g a n i a w k i e r u n k u p o g ł ę b i e n i a spojrzenia na zróżnico­ i jego o d m i a n a m i . N i e r ó w n o m i e r n e nasilenie i n s t r u k c j a c h dla a u t o r ó w Atlas zwiększył w p o s z c z e g ó l n y c h regionach nie pozwala na w y t w o r z e n i e sobie wanie gospodarczo, klasowo i zawodowe wsi oraz jego odbicie obrazu o d z i e ż y ludowej z p r z e ł o m u X I X i X X w . i jej z r ó ż n i c o ­ w wania na terenie Polski. z historią kształtowania *) O p r a c o w a n a w e r s j a r e f e r a t u k ó w , l i s t o p a d 1974 r. wygłoszonego na Ogólnopolskim ubiorze l u d o w y m , jak Sympozjum Poświęconym r ó w n i e ż na się życia związki historii ubioru regionu, Zagadnieniem Stroju Ludowego, Kra- 3 �Poza Atlasem opracowania s dotycząco ubioru ukazują '^ j.^ r u l ] r ó w n i e ż na ł a m a c h „ K w a r t a l n i k a H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej" , , ,. o w 00 czy „ L u d u " . M a m y t e ż wiolo p o z y c j i samodzielnych, P ^ i ? 3 ( - ( y ] S n y c h p o s z c z e g ó l n y m elementom Gorsety ludowe XVIII—XX w. z terenu województwa ( R z e s z ó w 1070), B a r b a r y Bazielich Barwne u górali karpackich druki e 5 2 П а с и Я Г rzeszowskiego^ wyszycia na m (Warszawa 0 0W 1053). informacje o ubiorze Q płótnu- j y ( B y t o m 1970) czy R o m a n a Reinfussa Polsku ludowe na płótnie Istotne ; •'^ * '' у 0 s t r o j u , n p . Franciszka Q^ swłaszt ludowym . w i e r a i ą również sespoło p o w i a t ó w gorlickiego i m y ś l e n i c k i e g o . W a ż n ą rolę w upowszech^hiejedn Bji (np n i a n i u w i e d z y o s t r o j u i ubiorze s p e ł n i a j ą popularnonaukowe^ w y d a w n i c t w a i a l b u m y , t a k i e , j a k : Sztuka R o m a n a Reinfussa w ^"^^ody i J a n a Ś w i d e r s k i e g o ( K r a k ó w 1960), ^° ^\ ii Grabowskiego Sztuka ludowa i jej regiony 1067), J a n a Manugiewicza Polskie J a n i n y Przeworskiej Ubiory ludowa w Polsce Z0 u (Warszawa stroje ludowe (Warszawa 1 9 5 1 ) , ^ ludowe (Warszawa 1054) czy Kazi- ( ¿ r stroju ludowego (Warszawa g z n c p 1955). ( z f t mierza Piotkiewicza, Z o f i i Czasznickiej i J a d w i g i N o w a k Haft i zdobienie UI[ nagze c odzieży D u ż a ilość zamioszczonyth a r t y k u ł ó w , recenzji, s p r a w o z d a n p j r w s ¡ e ś w i a d c z y o z n a c z n y m s t o p n i u zainteresowania odzieżą ludową hl psl c 0 z a r ó w n o w y d a w n i c t w fachowych, j a k i p o r i o d y k ó w p o p u l a r n y c h , t u d i ó \ " s a nawet p r a s y codziennej. przyjęl N a j w i ę k s z y m o s i ą g n i ę c i e m okresu powojonnego jost z n a e z n y j i ę l n a w wzrost l i c z b y o p i s ó w u b i o r ó w , czerpanych b e z p o ś r e d n i o z teremigję to z w s p ó ł c z o s n e j w s i . Stan b a d a ń n a d o d z i e ż ą l u d o w ą w piorwszymj I I . 1. Mapa zasięgów grup ubiorów opracowanych w monografiach wydanych w zeszytach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" (repr. z: Wł. Kolago, Siró] kolbielsM, 'Wroclaw 1970, „ A . P . S. lud.", cz. 4, z. 8, ost. str): 1. Strój Górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Podgórze). 3. Strój rzeszowski. 4. Strój szamotulski. 6. Strój krzczonowski. 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej. 7. Strój łowicki. 8. Strój dzierżacki. 9. Strój kujawski. 10. Strój spiski. 11. Strój piotrkowski. 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki. 14. Strój łańcucki. 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski. 17. Strój Górali śląskich. 18. Strój Zagórzan. 19. Strój sandoirtierski. 20. Strój bilgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (nadburzariski). 22. Strój kaszubski 23. Strój sieradzki. 24. Strój warmiński. 25. Strój Krakowiaków wschodnich. 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. 28. Strój orawski. 29. Strój Lachów śląskich. 30. Strój kolbielsM. Kutrzeba-Pojnarowa w artykule „Polskiej Sztuki Ludowej" zamieszczonym (R. X V I I I , na w y z n a c z a j ą obszary w y s t ę p o ­ w nogo. 1 J a k k o l w i e k opracowane z o s t a ł y liczne zagadnienia związanotecznoj z o d z i e ż ą l u d o w ą w r ó ż n y c h regionach P o l s k i , posiadamy jeszczonife prz bogate, a d o t ą d n i e w y k o r z y s t a n e , ź r ó d ł a ikonograficzne i piś-dzień mienne, k t ó r e m o g ą w z b o g a c i ć n a s z ą w i e d z ę i n a ś w i e t l i ć wiele powsze zagadnień. Wiele m a t e r i a ł u nie opublikowanego znajduje się w a r c h i w a c h , s t a r y c h k s i ę g a c h cechowych i testamentach. Ze względu na trudny dostęp jest o n stosunkowo malo wyko- • r z y s t y w a n y . D l a uzyskania p e ł n i e j s z e g o obrazu o d z i e ż y ludowej Ц . 2. Й lu­ stracjach, obrazach, g r a f i k a c h i s t a r y c h z d j ę c i a c h . N a t o bogate w a n i a r ó ż n y c h o d m i a n o d z i e ż y , przez co m o ż o p o w s t a ć sugestia ź r ó d ł o i n f o r m a c j i z w r ó c i l i u w a g ę jeszcze przed w o j n ą : J a n Stani- ] p o d z i a ł u c a ł e g o t e r y t o r i u m k r a j u na o d r ę b n e regiony k o s t i u m o - s ł a w B y s t r o ń i Zofia A m a j z e n o w a , a ostatnio Aleksandra Jacher- logiczne, nie zawsze p o k r y w a j ą c e się ze schematem -Tyszkowa i Aleksander podziałów 7 etnograficznych. W y d z i e l o n o p i ę ć zasadniczych r e g i o n ó w : Pomo­ rze, W i e l k o p o l s k ę , Ś l ą s k , Mazowsze w obrębie których znajdują Innym 8 Jaśkiowicz . jeszcze, m i n i m a l n i e dotychczas w y k o r z y s t y w a n y m Й i Sieradzkie, Małopolskę, ź r ó d ł e m s ą p o r z e k a d ł a i p r z y s ł o w i a polskie, że p r z y t o c z ę t u kilka się liczne subregiony. Dotychczas za Samuolem 9 Adalbergiem : „Strojniejsza niźli burmistrzowa z p l a n o w a n y c h 59 z e s z y t ó w (Redakcja przewiduje p o w i ę k s z e n i e c ó r k a " , „ C h o ć b y się w ż y d y z a s t a w i ć , s t r ó j b y ć m u s i " , „ C o kraj tej liozby w trakcie dalszych b a d a ń n a d o d z i e ż ą ) t o s t r ó j , co krawiec t o k r ó j " czy wreszcie „ Z u b i o r u cię sądzą, 30. Ostatni z n i c h poświęcony strojowi u k a z a ł o się kołbielskiemu, pióra W ł a d y s ł a w y K o l a g o , u k a z a ł się w 1970 r. Nawiasem wspomnę, że n a terenie P o l s k i istniejo duże z rozumu poważają". Ź r ó d ł o t o jest t y m ciekawsze, że rzuca światło związaną na dziedzinę ze społeczną funkcją stroju, stosunkowo m a ł o z n a n ą . N a l e ż a ł o b y t a k ż e o d w o ł a ć się p r z y opra­ bogactwo r ó ż n y c h t y p ó w i o d m i a n s t r o j u ludowego. Tadeusz cowywaniu Seweryn n y c h w , najczęściej nie d r u k o w a n y c h , pracach magisterskich . stwiordza istnionie około 60 podstawowych typów 6 kostiumologicznych w Polsce, a w ich o b r ę b i e o k o ł o 500 o d m i a n . P o w r a c a j ą c do Atlasu Polskich Strojów Ludowych, o stopniu zaawansowania prac atlasowych ś w i a d c z y m a p a zamieszczona zagadnień odzioży ludowej do m a t e r i a ł ó w zebra­ 10 P o b i e ż n y p r z e g l ą d l i t e r a t u r y t e m a t u w y k a z u j e , że mamy wiele pozycji zebranego m a t e r i a ł u , zajmuje niepełny. Większość się t y l k o w y b r a n y m i elementami ale jest on s t r o j u lub we w s p o m n i a n y m o s t a t n i m z w y d a n y c h z e s z y t ó w (ił. 1). W y n i k a t y l k o o g r a n i c z o n y m terenem, n a j a k i m on w y s t ę p u j e . B r a k jest z niej, że w Atlasie polnego opracowania południowej, opracowywane przeważają Mazowsza opracowania i Sieradzkiego, terenów pozostałe Polski z a ś regiony s ą znacznie rzadziej. Wszyscy a u t o r z y poszcze­ g ó l n y c h z o s z y t ó w *Atlasu obejmą całą Polskę. że O d z i e ż l u d o w ą w dotychczasowych opracowaniach rozpatry­ wano p o d w i e l o m a aspektami. M i ę d z y i n n y m i s t a n o w i ł a ona jeden przez pracowników źródeł zaznaczają, o d z i e ż y z t e r e n u całej P o l s k i . B ę d z i e to m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y n a s t ę p n e zeszyty Atlasu g ł ó w n ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą s t a n o w i ł y badania terenowe w ł a s n o l u b prowadzone w omówieniu naukowych i studentów. N a podstawie t y c h b a d a ń u z u p e ł n i a n o i w e r y f i k o w a n o m a t e r i a ł zastany. Atlas ludowej kultury. N o w o c z e ś n i e p o j ę t e studia n a d o d z i e ż ą l u d o w ą m a j ą z istotnych wyznaczników granic regionów znacznie bogatszą p r o b l e m a t y k ę , niż ta, j a k ą uwzględniała Polskich Strojów Ludowych mimo pewnych stanowi p o d s t a w o w ą p u b l i k a c j ę p o ś w i ę c o n ą u b i o r o m P o s z c z e g ó l n e zoszyty, poza r o l ą naukowego błędów ludowym. dokumentu, miały tradycyjna etnografia. S ł u ż y ć one m o g ą do ś l e d z e n i a h i s t o r i i u b i o r ó w polskich, 1 1 d z i a ł a n i a na nie w p ł y w ó w o b c y c h , a t a k ż e k o n t a k t ó w między wsią a miastem, między wzajemnych w p ł y w ó w zachodzących równooześnie za zadanio p o m a g a ć w r e a k t y w o w a n i u s t r o j u regio­ u b i o r e m c h ł o p s k i m a m i e s z c z a ń s k i m . O d z i e ż jost j e d n y m z waż­ nalnego, i zadanie t o s p e ł n i a j ą . niejszych e l e m e n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j , m a silne p o w i ą z a n i a zo 4 du łamacli jdocz 1064, n r 4). n a l e ż a ł o b y jego opisy u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m z a w a r t y m w P o s z c z e g ó l n e zeszyty Atlasu w dwudziestoleciu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j o m ó w i ł a d o k ł a d n i e Annadawnie �obrzędowością W n i k ł y m s t o p n i u d o w i a d u j e m y się z o p i s ó w o d z i e ż y o zróżnico­ a t a k ż e z t a k i m i dziedzinami, j a k n p . r z e m i o s ł o , handel, higiena, w a n i u joj w zależności o d w i e k u , stanu cywilnego, m a j ą t k o w e g o s t r u k t u r ą społeczną wsi, jej s t o p ą życiową, z estetyka . N a przykladzio u b i o r u , j a k o jednego z p o d s t a w o w y c h i spolocznego, a w i e m y p r z e c i e ż , że wszystkie wj'znaczników przemian ekonomicznych i k u l t u r o w y c h , śledzić w n ę t r z n i a ł y się w noszonej o d z i e ż y , a jeszcze bardziej w s t r o j u . też m o ż n a przemiany z a c h o d z ą c e na wsi coraz i n t o n s y w n i e j o d Inaczoj u b i e r a ł a się panna, inaczej m ę ż a t k a , a jeszcze i n n y s t r ó j 12 obowiązana polowy X I X wieku po dzień dzisiejszy. Cole praktyczne b a d a ń n a d strojem l u d o w y m była nosić „przeskoezka". funkcje, j a k : praktyczną w i ą ż ą się, te elementy uze­ Odzież ( m i a ł a c h r o n i ć przed spełniała takie warunkami ze­ zwłaszcza w latach po I I wojnie ś w i a t o w e j , z zapotrzebowaniem w n ę t r z n y m i , p o w i n n a b y ć przystosowana do w y k o n y w a n e j pracy), zespołów regionalnych na w ł a s n y , r o d z i m y u b i ó r , k t ó r y j u ż dziś społeczną niejednokrotnie trzeba o d t w a r z a ć na drodze ż m u d n e j r e k o n s t r u k ­ a z w y k ł y m gospodarzem), estetyczną cji (np. strój kaszubski). Poprzez z e s p o ł y ludowo, sklepy z w y r o ­ w a n i a z w r a c a j ą u w a g ę na z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y w o b r ę b i e jednej bami l u d o w y m i (Cepelia), a ostatnio także poprzez (były różnice np. w nakryciach głowy m i ę d z y wójtem społeczności pokazy wiejskiej, i t p . T y l k o n i e k t ó r e opraco­ traktując je jednak tylko pobieżnie, N a s t ę p n ą t r u d n o ś ć w korzystaniu z dawnych materiałów marginesowo. mody projektowane w oparoiu o elementy s t r o j u ludowego — k u l t u r a ludowa, jakkolwiek mocno z m o d y f i k o w a n a , w e s z ł a do naszogo życia codziennego. N a l e ż y zwrócić szczególną u w a g ę , a b y stanowi tendencja nie zafałszować tradycyjnego s t r o j u t a m , gdzie z a n i k ł on na t y l e w c z e ś n i e j , że j o j , aby dawała p r a w d z i w y obraz bogactwa i różnorodności form. Powracając do odzieżą, przyjrzyjmy do rekonstruowania „klasycznego modelu" badacz nie m ó g ł z n a l e ź ć jego a u t e n t y c z n y c h e l e m e n t ó w . Stare omówienia dotychczasowych się sposobowi ujęcia badań tematu. Na tradycje p o w i ą z a n e nad w całość i n w e n c j ą badacza doprowadzały nieraz do powstania czegoś z u p e ł n i e nowego, co n i g d y nie i s t n i a ł o . plan pierwszy wysuwa się sprawa na p o z ó r bardzo prosta — opis Za klasyczny p r z y k ł a d takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia m o ż n a chłopskiego ubioru. Stanowi on b a z ę dla w s z y s t k i c h dalszych u z n a ć w s p ó ł c z e ś n i e znany s t r ó j studiów nad t y m zagadnieniom. O t ó ż n i e m a l wszyscy badacze k a c h X X w i e k u s t r ó j ten j u ż nie i s t n i a ł , p o d j ę t o (jeszcze w 1910 r.) przyjęli za p o d s t a w ę s t r ó j , a nie odzież l u d o w ą z okresu jogo trud największego r o z k w i t u , t j . z czwartej ćwierci X I X w . Odnosi wtórnie się to zarówno do badaczy z okresu przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , j a k Franciszka M a j k o w s k a , i zdobieniu o p r a c o w a n y m przoz T e o d o r ę jego odtworzonia. S t r ó j w formie, która jaką mu przeniosła kaszubski. P o n i e w a ż w p o c z ą t ­ ten rozpowszechnił nadała i w dużej miorzo do b a d a ń najnowszych. Z w ł a s z c z a w pracach Gulgowską, dawniejszych p r z e w a ż a j ą opisy tego, co b y ł o w ó w c z a s najbardziej zabytkowej kaszubskiej o r n a m e n t y k i . na kaszubska technikę się p o t e m regionalistka hafciarską motywy 1 3 widoczne, najbogatsze i najkolorowszo — a więc s t r o j u ś w i ą t e c z ­ N i e s t o t y nawet t a m , gdzie w czasio b a d a ń odzież u t r z y m y w a ­ nego. Dlatogo toż podstawowy m a t e r i a l — t o opis s t r o j u świą- ła się jeszcze w p o l n i , etnografowie c z ę s t o ograniczali się do bardzo tecznogo, natomiast do opisu odzieży codziennej na ogół badacze ogólnych opisów. Jako p r z y k ł a d w s p o m n ę me p r z y w i ą z u j ą wagi. T y l k o n i e k t ó r z y n o t u j ą donaszanie na co u b i o r u w s i O ł o b o k . O. K o l b e r g p i s z e : „ M ę ż c z y ź n i : z i m ą noszą dzień zniszczonych e l o m o n t ó w długie taśmą s t r o j u , ubieranie się w K o l b e r g o w s k i opis 1 4 dzień powszedni w odzież z gorszych g a t u n k ó w p ł ó t n a , b r a k z d o b i e ń . sukmany sukienne, ciemno-granatowe, obszyte j a s n o - n i e b i e s k ą ; czapki granatowe z s i w y m b a r a n k i e m , przepasane I I . 2. Młoda m ę ż a t k a w czepcu. Repr. z: A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy, K r a k ó w 1925, s. 103. U . 3. O d ś w i ę t n y u b i ó r dziewczyny i parobka z B i a ł y (Rzeszowskie). Repr. z: F . K o t u l a , Strój rzeszowski, L u b l i n 1951, „ A . P . S . l u d . " , cz. 5, z. 13, r y c . 9. 2 3 5 �s !e c i ą g u z m i a n o d z i e ż y l u d o w e j , nie pozwala na poznanie p e ł n e g ' ° ' ^ 0 3 6 procesu p r z e m i a n i z a n i k u o d z i e ż y l u d o w e j , w p ł y w u c z y n n i k ó ' ' ' ^ ekonomicznych, społecznych i p s y c h i c z n y c h na kształtowani hiałe 0 1 1 1 się obecnego s t a n u rzeczy. N a l e ż y b o w i e m z d a ć sobie s p r a w ę , i I * m i m o p r z y j ę c i a w i e l u e l e m e n t ó w u b i o r u miejskiego, w i e ś , n a w ( ; w i e 0 i s s t a dzisiejsza, r ó ż n i się u b i o r e m o d miasta. D o t y c z y t o przet^W w s z y s t k i m starszego i ś r e d n i e g o pokolenia, a nawet młodzież; O' os oc k t ó r a i d ą c za a k t u a l n ą m o d ą m i e j s k ą , dokonuje c z ę s t o w z a k u p ; P ' u n s z wanej k o n f e k c j i czy m a t e r i a ł a c h pewnego w y b o r u , wedle l o k i ^ 0 1 nych u p o d o b a ń , k t ó r e często odróżniają j ą od młodzieży m i e j s k i W ortalionoit y° z ia czy chusteczki t y b e t o w e p r z e t y k a n e b ł y s z c z ą c ą z ł o t ą l u b srebny d ° 7 (np. dzisiejsza m o d a n a fioletowo-bordowe k u r t k i nitką). >braża Zanotowanie kolejnych nowych elementów i etapów e zmian, n a ( t a k w t k a n i n i e , j a k k r o j u i zdobnictwi zanikania innych d a ł o b y a wprowadza#' S ^ kapitalny materiał, na ka 582 podstaw 3 * " 8 k t ó r e g o m o ż n a b y o d t w o r z y ć drogi i k i e r u n k i p r z e m i a n w i o d ł y * do u n i f i k a c j i o d z i e ż y w Polsce. itoreg o s Liczne w z m i a n k i rozsiane po p u b l i k a c j a c h j u ż o d k o ń c a x i ? wieku o gwałtownym 3 z a n i k a n i u s t r o j u ludowego i a c * 511 odzież; ' v o p r z e j m o w a n i u przez w i e ś e l e m e n t ó w o d z i e ż y miejskiej z f i ' ' ' ' brycznie w y t w a r z a n y c h m a t e r i a ł ó w , a co za t y m idzie — z a n i ' " p r z e m y s ł u domowego, t k a c t w a , k u ś n i e r s t w a czy k r a w i e c t w a , n a 11101 l w a S ę zawsze m o g ą w w y s t a r c z a j ą o y s p o s ó b n a ś w i e t l i ć d r o g ę tego skon' plikowanego procesu. I I . 4. G ó r a l w cusze. na k r z y ż j a s n o n i e b i e s k ą w s t ą ż k ą . L a t e m k a m i z e l ę d ł u g ą z b i a ł e g o p ł ó t n a ; kapelusz s ł o m i a n y z szerokim p i ó r e m ( s k r z y d ł e m ) w ł a s n e j r o b o t y , przepasany c z e r w o n ą w s t ą ż k ą ; k o ł n i e r z o d koszuli w y ł o ­ żony, s p i ę t y u szyi c z e r w o n ą w s t ą ż k ą " , wartości opracowania przypadku K o l b e r g a , trzoba powierzchowność opisu, ffimo mu brak bezsprzecznej zarzucić tak w tym podstawowych informacji, j a k : k r ó j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r u , r o z r ó ż ­ nienie na s t r ó j o d ś w i ę t n y i u b i ó r codzienny, opis i n n y c h części o d z i e ż y , j a k spodni czy b u t ó w , z d o b i e ń i t p . N i e s t e t y we w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach t y l k o w n i k l i w s i badacze p o d a w a l i opisy k r o j ó w p o s z c z e g ó l n y c h części odzieży (nie zawsze z r e s z t ą d o k ł a d n i e ) . Oskar K o l b e r g t y ł k o w n i e k t ó r y c h N J e d n y m z rzadko poruszanych t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z odzież i wieł l u d o w ą jest zagadnienie z a s o b n o ś c i c h ł o p s k i e j garderoby. Naj konse: częściej m o w a o t y m p r z y opisie posagu p a n n y m ł o d e j l u b w t ą strój, Lamentach c h ł o p s k i c h , gdzie w y l i c z a n o m i ę d z y i n n y m i częa mniej garderoby, i c h ilość, stan oraz czasem w a r t o ś ć materialni przocł I t a k n p . A n i e l a C h m i e l i ń s k a w p r a c y o K s i ę ż a k a c h przytac: 'do dat! w y p o w i o d ź z a m o ż n e j gospodyni, k t ó r a w y d a j e c ó r k ę za mąi „ A no swojej c ó r c e d a m : osiem kiecek s a m y c h n o w y c h , t ni w szerokie pasy dubeltowe ( p o m a r a ń c z o w e ) , j e d n ą w szerokiuroczy jasne (szafirowe), z n u k j e d n ą w zielone, no i w k r a t e c z k ę bordowiw mie a dwie m o d y najnowszej ciemne, j e d n ą w e ł n ą t k a n e ostróżkoit j a m i , i w i ś n i o w a . . . D o t y c h o ś m i u kieoek t o z n u k s ą n a l e ż ą c e osiei w skr; f a r t u c h ó w do obchodu, no i na odziew t e ż osiem, k a ż d y inaczi s k r y t l w y m o d z o n y , a ż się n a nie p a t r z e ć chce. Gorsety — t o różni żerdzi i z tasiemek zszywane, p a c i o r k a m i p o p r z y s t r a j a n y , i ze suko w skr zniszc p r z y p a d k a c h m ó w i o k r o j u , s t w i e r d z a j ą c п р . , że „ k a f t a n p o s i a d a ł h a f t o w a n y w k w i a t y i z n u k inszy w s t ą ż e c z k a m i wąziuchnen krój w r ó ż n e k w i a t k i w y s t r o j o n y " ( i l . 2). ^ 1 6 surdutowy". Na krój zwracał uwagę Władysław Matla­ ргапк Z ilością posiadanych k o m p l e t ó w o d z i e ż y w i ą ż e się P ° h l e i k o w s k i , t a k n p . o p i s u j ą c s t r ó j p o d h a l a ń s k i : „ C u c h y s ą osobliwego k r o j u , i t y l k o u z n a n y krawiec umie z r o b i ć m o d n ą , z g r a b n ą ; co do r w a n o cale plecy, oba r ę k a w y i g ó r n a część piersi jest z jednej s z t u k i , i c h k u p n a i ceny. O p i e r a j ą c się n a d a l n a cytowanej powyżi ^ ^ gwóylpnoew iczęści nie e d z i , dp o rwziyaodduzj ei emwyk sui ękolejno, , że i n f o r m a t o rwszystkie, k a n a b y w a łrazem, a poszczf¡ Cerch fundusze o t r z y m a n e ze s p r z e d a ż y d r o b i u , jajek, m a s ł a , it| r ę k a w y m a j ą t y l k o po j e d n y m szwie na z e w n ą t r z , t o jest o d b o k u ; Ubogie dziewczyny w okresie reszta, piersi, i p o ł y z p r z o d u s ą z n o w u z jednej s z t u k i (po k a ż d e j z a r o b k o w y c h „ n a Saksy" w y j e ż d ż a ł y , a b y za zapracowane pii stronie); wreszcie p r z y c h o d z ą na b o k a c h u d o ł u w k l i n y ; t y m n i ą d z e m ó c sobie s p r a w i ć s t r ó j o d ś w i ę t n y , k t ó r y s t a n o w i ł wiai sposobem cucha zszyta jest z p i ę c i u k a w a ł k ó w . W i n n y m rodzaju p a n n y m ł o d e j . P r z y t o o z ę t u u s t n ą i n f o r m a c j ę , u z y s k a n ą od pro: k r o j u jest szew na poprzek przez samo p l e c y ; w t r z e c i m wreszcie dr kroju bywają t r o j a k i e : samorodne, t a k osobliwie k r o j o n e , ż e 1 5 w y p a d a szew na plecach z g ó r y na d ó ł " . zagadnienie Ludowe kroju uwzględnił stroje krakowskie ilustracyjnej, obok zarówno w Anny rozpowszechnionych Kutrzeby-Pojnarowej, dziewczynie, wyjazdói która prze Seweryn U d z i e l a t y t u l e swej pracy i ich krój ( K r a k ó w 1930), j a k i w części 34 r y c i n ¡ b a r w n y c h i 47 jednobarwnych d o ł ą c z y ł b o w i e m 2 arkusze w y k r o j ó w . P ó ź n i e j s z e opracowania , ,Prai odpie nad t się J4 ( lo SCO cztery l a t a j e ź d z i ł a do p r a c y , a b y m ó c sobie k u p i ć sznur korali o z n a k ę bogactwa (cena sznura k o r a l i c z ę s t o p r z e k r a c z a ł a сев * У ^ ° jednej krowy). Panna, k t ó r a posiadała parę sznurów koral m o g ł a b y ć pewna, że w y j d z i e za m ą ż za bogatego kawalera (byl e na ogół nie p o m i j a j ą tego jednego z p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń t o vf czasie, g d y m a ł ż o n k ó w dobierano ze w z g l ę d u na posiadaj * związanych z odzieżą ludową. m a j ą t e k ) . Z drugiej s t r o n y e l e m e n t y s t r o j u ludowego, t a k i e ja ? s l Opracowania d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e z a j ę ł y się opisem ubio­ r ó w l u d o w y c h sobie w s p ó ł c z e s n y c h . Późniejsi j e d n a k badacze g ł ó w n y nacisk p o ł o ż y l i na odtworzenie g i n ą c y c h j u ż e l e m e n t ó w odzieży, bardzo często pomijając istotne zagadnienie mody aktualnie p a n u j ą c e j na w s i . T o , co najbardziej istotne w ubiorze l u d u — m a t e r i a ł , k r ó j , a wreszcie ozdoby s t o j ą c e w ścisłym z w i ą z k u ze s o b ą , gdzie zmiana jednego p o c i ą g a za s o b ą z m i a n ę p o z o s t a ł y c h e l e m e n t ó w (lub i c h zanik) — c z ę s t o b y ł o przez ba­ daczy pomijano, u w a ż a n e j u ż za w s p ó ł c z e s n o i nie t a k godne uwagi. Powoduje t o pewne l u k i w o d t w o r z e n i u historycznego 6 korale, srebrne pasy s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o i t p . , b y ł y znakomil l o k a t ą k a p i t a ł u i s t a n o w i ł y c z ę s t o o p o z y c j i s p o ł e c z n e j właścici 1 7 u z °ioi n ( P' b r la . fa > T a k n a p r z y k ł a d ogx-aniczone m o ż l i w o ś c i , z w ł a s z c z a ludnoá P r a n l u b o ż s z e j , p o w o d o w a ł y sztukowanie w miejscach niewidocznye szyb] części strojów z drogich materiałów tkaninami tańszym wpro Powszechnie znany jest f a k t , że w o d ś w i ę t n y c h koszulach kobii elekt cyoh, s z y t y c h z cienkiego p ł ó c i e n k a w ł a s n e j r o b o t y l u b kupnegi С 2 У „ n a d o ł e k " , ożyli część u k r y t a p o d s p ó d n i c ą , d o s z y t y b y ł z płat grubszego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . Powszechne b y ł o t e ż noszeni s t r o j ó w z t k a n i n t a n i c h , i m i t u j ą c y c h drogie m a t e r i a ł y . W książi sl ? P Spra �Polskie э połnegol druki ludowe na płótnie R o m a n Reinfuss stwierdza, ż e z y n n i k ó - и » kobietom, które „nosiły w ó w c z a s p r z e w a ż n i e u b i o r y szyte z białego płóciennego s a m o d z i a ł u (z w y j ą t k i e m Dolnego Ś l ą s k a ałtowanie i Pomorza), drukowane p ł ó t n a , n a ś l a d u j ą c e pasiaste d r e l i c h y , prawe kwieciste adamaszki i t p . w y d a j ą się bardzo w y t w o r n e i szybko eś, nawotl przedej pod względem higienicznym, w którym podhalań­ stwierdza: ,,(•••) s t r ó j g ó r a l i p o d h a l a ń s k i c h p o m i m o p e w n y c h b r a k ó w , doskonale dostosowany jest i wobec życiowych, do miejscowych w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h czego w z u p e ł n o ś c i zasługuje na dalsze zachowanie go i propagowanie w ś r ó d l u d n o ś c i miejscowej j a k o 18 to dzikiewicz o p u b l i k o w a ł w 1926 r. a r t y k u ł p t . Strój górali skich stają się m o d n e " . odzienia codziennego u ż y t k u — i dalej, ż e — s t r ó j t e n p r z e t r w a ł iłodzieży, Odzież codzienną wykonywano często samodzielnie w o b r ę b i e 7 zakupy gospodarstwa, ale n i e k t ó r e części s t r o j u , w y m a g a j ą c e w i ę k s z e g o wieki dl© loka] kunsztu, wyrabiali dlatego, ż e odpowiada w y m a g a n i o m h i g i e n y w większej mierze miejskie B y l i oni często inspiratorami nowej m o d y , nowego k r o j u , sposobu specjaliści, s ł y n n i nieraz na całą okolioę. niż i zachował zwykła się do d n i a dzisiejszego tandeta miejska, przede w s z y s t k i m 22 »niewiadomego pochodzenia* . talionoweB szycia czy zdobienia, oni t e ż wprowadzali nowe t k a n i n y i materia­ b s r e b r n e ły do zdobienia. Odgrywali więc z n a c z n ą rolę w t w o r z e n i u i prze­ ludowego, ale stosunkowo m a ł o zajmowano się t y m , j a k na te obrażaniu stroju ludowego. W w y n i k u i c h t w ó r c z o ś c i s y l w e t k a s p r a w y p a t r z y w i e ś , j a k i e s ą k a n o n y i upodobania estetyczne wadzanial ulegała zmianom, p o d d a j ą c się p o s ł u s z n i e p a n u j ą c y m ohłopów. bnictwie¡ i nakazom mody. Pod w p ł y w e m s z t u k i krawieckiej p o s t a ć l u d z k a i procesie z m i a n , j a k i m s t r ó j t e n p o d l e g a ł . Zanotowane z o s t a ł y i o d s t a w i e l kształtuje się w polskim s t r o j u l u d o w y m bardzo r ó ż n o r o d n i e . i w i o d ą e f l Wystarczy p o r ó w n a ć w y g l ą d c h ł o p a z Rzeszowskiego (ił. 3), n p . z m i a n y z a c h o d z ą c e w pasiakach ł o w i c k i c h . Z a c h o d z i ł y one którego sukmana ińca X I X § odzieży dej z f a — zaniM otwa, n i e j igo s k o m z odzieżą^ .by. Naj ub w tes ni ezęśo aterialną, przytaczaj za m ą ż ych, trzj szerokie bordową tróżkowa Vce osierq у inaczej to r ó ż n e ze s u k n a iuchnemi z odstającymi powyżej^ itp vyjazdów vane p i e vil wiano , od prof, ra przez korali — lała c e n ę .V k o r a l i , przojawiają się one z w ł a s z c z a w s t r o j u z a r ó w n o w u k ł a d z i e r a p o r t ó w , j a k i w kolorystyce. N a s t ą p i ł o zarzucenie d w u - , t r z y b a r w n y c h p a s i a k ó w o kolorystyce stono­ wanej się wierzchołkami — z p o s t a c i ą p o d h a l a ń s k i e g o g ó r a l a m i ę d z y i n n y m i w p r o w a d z e n i e m na r y n e k ł a t w y c h w u ż y c i u farb w płaskim kapeluszu, cusze nador swobodnie ( i l . 4) zarzuconej na na rzecz jaskrawych kolorów, co spowodowane anilinowych (por. t a b l i c a b a r w n a Strój P o z n a ń 1953, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y o h " , uwagę Kazimierz Moszyński w a r t y k u l e zamieszczonym w oz. I V , z. 2). W niewielu t y l k o p r z y p a d k a c h a u t o r z y o p r a c o w a ń lendarzu Ilustrowanego Kuryera, Codziennego^, jeszoze Roman Reinfuss w książce Sztuka a Ka­ rozwinął Ludowa je Świątkowska, o d n o t o w a l i , j a k i e o b o w i ą z y w a ł y w k o l e j n y c h okresach Polsce ". przechowywania, k o l o r y s t y c z n e p r z y noszeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w odzieży i k o m p o n o w a n i u całości. Czy n p . do granatowego gorsetu m o ż n a było włożyć spódnicę zieloną, czy ł a d n i e j komponowała się konserwowania i czyszczenia odzieży na w s i . W d a w n y c h czasach czerwona, i w j a k i m kolorze dobierano do tego c h u s t k ę ? N a ­ strój, k t ó r y p r z e d s t a w i a ł często bardzo d u ż ą w a r t o ś ć ( p r z y n a j ­ wiasem d o d a m , ż e b r a k tego t y p u w i a d o m o ś c i i c z ę s t o podawany mniej dla chłopów w ich ówczesnej przez badaczy t y l k o jeden zestaw k o l o r y s t y c z n y o d z i e ż y spowo­ s y t u a c j i ekonomicznej), przochodził z pokolenia na pokolenie, u z u p e ł n i a n y t y l k o r ó ż n y m i d o w a ł t a k ozęste w c i ą ż dodatkami. Dbano więc o niego i u ż y w a n o go t y l k o n a wielkie n a l n y c h , w k t ó r y c h wszyscy w y s t ę p u j ą c y m a j ą identyczne stroje, uroczystości. Zo względu na w y s o k ą c e n ę p r z e c h o w y w a n y b y ł co p r z e c i e ż n i g d y nie m i a ł o miejsca na w s i . w miejscach trudno d o s t ę p n y c h , zabezpieczonych przed złodzie­ jami, jak w komorach, w y ż k a c h i t p . , w d o d a t k u c z ę s t o z a m k n i ę t y w skrzynia oh zaopatrzonych nie t y l k o w z a m k i , ale i w w y m y ś l n e skrytki. Odzież wieszano t a k ż e na k o ł k a c h w b i t y c h w ś c i a n ę i na Żerdziach zawieszonych pod powałą. Samo ułożenie odzieży w skrzyni w y m a g a ł o pewnego k u n s z t u , b y się nie z m i ę ł a i nie zniszczyła. I t a k n p . f a ł d z i s t e s p ó d n i c e u k ł a d a n o na małych snopkach zboża, k t ó r e p o z w a l a ł y z a c h o w a ć i c h k o p i a s t ą f o r m ę , czepcowe chustki przechowywano j u ż w f o r m i e z w i ą z a n e j , a do ułożenia i związania przekazy­ wano wiejskim specjalistkom, z u s ł u g k t ó r y c h k o r z y s t a j ą jeszcze dziś muzea, dla zapewnienia a u t e n t y c z n o ś c i eksponatu. Cercha w opracowaniu Przebieczany, zaznacza, na zakończenie części wieś powiatu poświęconej wielickiego* ubiorowi, 1 z e s p o ł ó w regio­ Bardzo istotne i stosunkowo najlepiej opracowano zagadnie­ nie regionalizacji s t r o j u ludowego w y m a g a jeszcze wiele pracy. Odmian stroju mamy c z ę s t o na niewielkich • siadujące ze s o b ą dużo, jego zróżnicowanie, polegające zmianach, powoduje, że c z ę s t o dwie s ą - wsie r ó ż n i ą się j a k i m ś elementem stroju. N i e s p o s ó b więc w y z n a c z y ć ścisłych jego granic, g d y ż z a c i e r a j ą się one i p r z e n i k a j ą wzajemnie. W s t r o j u l u d o w y m m o ż n a w y r ó ż n i ć cechy pierwszo- i drugoplanowe, k t ó r e m o g ą p o s ł u ż y ć za podsta­ w ę regionalizacji. I m więcej t y c h cech w e ź m i e m y p o d u w a g ę , tym regionalizacja będzie szczegółowsza, a tereny (zasięgi) przez n i ą wyznaczone mniejsze. Cechę p o d s t a w o w ą Jeżeli idzie o pranie i czyszczenie o d z i e ż y , t o j u ż S t a n i s ł a w „umundurowywanie" wszystkich elementów s t r o j u stanowi rodzaj u ż y t e j t k a n i n y — m a t e r i a ł , z jakiego elementy te z o s t a ł y w y k o n a n e . A n a l i z u j ą c s t r ó j c h ł o p s k i p o d t y m k ą t e m , podzielić że: go m o ż e m y na t r z y zasadnicze g r u p y , gdzie dwie pierwsze po­ „Pranie bielizny n a l e ż y t a k ż e do k o b i e t . N a j p i e r w się b i e l i z n ę c z ą t k a m i s w y m i t k w i ą w czasach o d l e g ł y c h , a trzecia n a w a r s t w i ł a odpierze w ługu lub m y d l e , n a s t ę p n i e z cysta w r z e c z u ł c e k l ę c z ą c się n a nie częściowo w p o ł o w i e X I X w . T a k w i ę c u b i o r y w y s t ę ­ nad brzegiom, polewa się w o d ą r z u c o n ą n a d e s k ę k i j a n k ą . P o t e m pujące się ją posiwi, susy, k r o c h m a l i , ale nie magluje, ostatecznie na oparte n a b i a ł y m p ł ó t n i e s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o ­ desce wyprasuje. Ż e l a z e k do prasowania jest podobno w e w s i lorach n a t u r a l n y c h oraz na stroje, w k t ó r y c h (zwłaszcza kobie­ na terenie całej Polski podzielić możemy na: stroje tylko trzy i t y c h sobie p o ż y c z a j ą . Ś m i e j ą się teraz, że dawniej cych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiasta. N i e m o ż n a d o k ł a d n i e kobiety p r a s o w a ł y ł y ż k ą albo d n e m o d s z k l a n k i " . u s t a l i ć granicy m i ę d z y t y m i g r u p a m i , s t w i e r d z i ć , czy i w j a k i s p o s ó b u l e g a ł a ona p r z e s u n i ę c i o m . W y d a j e się jednak, ż e p o d z i a ł era (było Nieliczni t y l k o badacze o d z i e ż y ludowej z w r a c a j ą u w a g ę na losiadany te — pozornie t y l k o — marginesowe zagadnienia, k t ó r e w i ą ż ą ten, akie j a k się z higieną, c z ę s t o t l i w o ś c i ą sprawiania sobie n o w y c h e l e m e n t ó w znacznie w c z e ś n i e j . G r u p ę t r z e c i ą charakteryzuje aakomitą ubioru czy zanikaniem p e w n y c h p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnoj nowych tkanin, krojów i zdobień, a także całych fvłaścieie (np. przejętych z odzieży wyparcie grubszego samodziału przez cieńsze fabryczne, u ż y w a n e m . i n . na koszule, s p o w o d o w a ł o ludności zestawy 2 w Nie związane może b e z p o ś r e d n i o z o d z i e ż ą , ale i n t e r e s u j ą c e z wielu p u n k t ó w widzenia, jost zagadnienie łowicki, I I I [w:] J. było ramiona i wąskich spodniach. N a to ciekawe zagadnienie z w r ó c i ł i poszczę izem, zal na biodrach f a ł d a m i t w o r z y A przecież postać o kształcie dwóch s t o ż k ó w r ó ż n e j wielkości, s t y k a j ą c y c h prania, naprawy i misternego probierni gustom W i e l e pisano o p i ę k n i e , b a r w n o ś c i i m a l o w n i c z o ś c i s t r o j u prania kijankami, ponieważ delikatne płótno tkaniny zarzucenie bawełniane występujący bardzo w y r a ź n i e w X I X w i e k u , i s t n i a ł j u ż występowanie elementów miejskiej. W momencie, g d y za p o d s t a w ę p r z y j m i e m y t a k i o cechy, j a k krój, barwa, zestaw poszczególnych elementów noszonych docznych szybko ulegało zniszczeniu). Z m i a n y n a s t ę p o w a ł y t e ż w m i a r ę łącznie, wydzielić m o ż e m y ańszymi wprowadzania R e g i o n a l i z a c j ę s t r o j u m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć r ó w n i e ż na podstawie oh kobie- olektryczne z a s t ę p o w a ł o u ż y w a n e dawniej ż e l a z k o „ n a kupnego, czy węgiel drzewny). 'l z p ł a t a nowych zdobyczy technicznych (np. Z zabiegami h i g i e n i c z n y m i z w i ą z a n y m i z g a r d e r o b ą żelazko duszę" cały w y s t ę p o w a n i a (lub n i e w y s t ę p o w a n i a ) j a k i e g o ś nego elementu, j a k n p . noszenie wiąże szereg mniejszych regionów. charakterystycz­ chamełki w nakryciu głowy k o b i e t . N i e da n a m t o j e d n a k p e ł n e g o obrazu regionalizacji noszenie się po części zagadnienie h i g i e n i c z n o ś c i samej o d z i e ż y c h ł o p s k i e j . stroju, V książce Sprawie tej nie p o ś w i ę c a n o z b y t wiele u w a g i , prof, dr W i t o l d G ą - l o k a l i z a c j i , j a k n p . stwierdzenie, że dla terenu M a ł o p o l s k i cha- może jedynie p o z w o l i ć na przeprowadzenie pewnych �P R Z Y P I S Y 1 Omawia to strój krakowski Wc zagadnienie A . K o w a l s k a - L e w i c k a , — strojem narodowym, „ P o l . Szt. Ludów l u d . " , R. X X I 1976, n r 2. 2 Termin „ o d z i e ż " obejmujo z e s p ó ł p o d s t a w o w y c h częśi odzienia ludzkiego wraz z o k r y c i o m g ł o w y i k o ń c z y n , i wszystkim dodatkami uzupełniającymi w danym okresie historyczny! s y l w e t k ę c z ł o w i e k a . W y m i e n n i e u ż y w a n y jest t e r m i n „ubiór" T e r m i n „ s t r ó j " zostaje p r z y j ę t y j a k o o k r e ś l e n i e u b i o r u odświęt nogo, uroczystego czy o b r z ę d o w o g o , a t a k ż e u b i o r ó w o szczególni form wypracowanej formio i wysokiej j a k o ś c i t k a n i n . Por. I . Turnan nych Odzież mieszczaństwa warszawskiego w XVIII w., W r o c ł a w 196" nowe 3 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Stan badań „ P o l . Szt. l u d . " , R . X V I I I , 4 1909, cz. 2; S. Udziela, Górale B. Malewski, tkanirą nak i wsiać K r a k ó w 1904, cz. 1; Krakól teren beskidowi, K r a k ó w 1933. W ł . Tetmajer, Krakowskie, 5 nad strojem i 1964, n r 4, s. 210—219. Próba charakterystyki ubiorów ludowycl n y c h „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 285—322, 436—469. 6 T. strojów i woc polskicl albo „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w Krako biorc Seweryn, ludowych, Historyczne rodowody niektórych w i e " , R . V , 1974, s. 17—30. U . 5. Stroje noszone w s p ó ł c z e ś n i e na wsi. 7 rysunkach rakterystyczną do kolan, 0 k o ł n i e r z u zazwyczaj n i s k i m (ale nio t y l k o ) , s t o j ą c y m , będzie sukmana krótsza, czasom zwykle nie s p i ę t a , puszczona wolno, nie przopasana i bogato zdobiona, a dla terenów wielkopolsko-mazowieckich — długa, czasem sięgająca prawie do kostek, z d w o m a r z ę d a m i g u z i k ó w , o k o ł n i e r z u większą będziemy brali pod ornamentyce . u w a g ę liczbę 8 źródło (polegająco na r ó ż n i c a c h cech trzecio- i c z w a r t o r z ę d n y c h ) b y ł o przez c h ł o p ó w dostrzegane i c z ę s t o s t a n o w i ł o c e c h ę w y r ó ż n i a j ą c ą . Na targu l u b przed k o ś c i o ł e m c h ł o p i po t y c h w ł a ś n i e cechach r o z r ó ż n i a l i , s k ą d k t o pochodzi. W Zaważyły tym na już tym ikonograficznych okresie były takie czynniki, stwierdzić zróżnicowano jak warunki regionalnie. geografiozne, s ą s i e d z t w o miast, d r ó g h a n d l o w y c h , w p ł y w y z e w n ę t r z n e , r ó ż n i c o w w y t w ó r c z o ś c i lokalnej, p o d z i a ł na d o b r a k r ó l e w s k i e , duchowne i t p . P o g ł ę b i a n i e się r ó ż n i c s p o ł e c z n y c h oraz regionalnych dopro­ wadziło w następnych stuleciach do Jacher-Tyszkowa, Grafika badań nad strojem wzbogaoenia się stroju 1 jego z r ó ż n i c o w a n i a , s z c z y t o w ą fazę w i d z i m y w 2. p o l . X I X w i e k u , po u w ł a s z c z e n i u c h ł o p ó w . O d tego czasu a ż do p o c z ą t k u naszego stulecia s t r ó j o s i ą g a szczyt swego Adriana stroju ' S. rozwoju. Adalberg, przysłowiowych polskich, 10 Por. np. z etnografii 1 1 Księga E. przysłów, Warszawa wykonanych wpływom, ubioru ludowego 1 2 Por. proces ten (na przykładzie produkcji, nych jego nosicieli z a p o ż y c z a ł elementy stroju stroju szlacheckiego i m i e s z c z a ń s k i e g o . Śląska pozycji i wytwórców, B. Stelmachowska, Strojów Ludowych", 1 4 O. Kolberg, Wszystkie 1 5 Strój i nawykami zgodne z g u s t a m i Zarys ludu. P r z e d s t a w i a j ą c u w a g i d o t y c z ą c e b r a k ó w i p e w n y c h niedo­ ciągnięć w dotychczasowych opracowaniach o d z i e ż y ludowej, c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę w s p ó ł c z e s n y m badaczom tego zagad­ nienia na bogate, rzadko w y k o r z y s t y w a n e m a t e r i a ł y , a także na pewne p r o b l e m y , k t ó r y m n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć więcej miejsca zarówno w badaniach terenowych, jak i w opracowaniach. życia ludowego, („tezauryzacja" (repr.) „Atlas i sprzęt Lowiczanie, Odzież ludu 165. polskiego 1953, s. 156. chłopska 2 0 ków dobro b l e m j \ jako w zas Warszawa n i k ó w 36. cerki, „Kalendarz zróżnicowanie Ilustrowanego ludowi] do del Codziennego", w a ł t« odzieży Kuryera przed] R . Reinfuss, J . Ś w i d e r s k i , Sztuka ludowa w Polsce, 1960. 2 1 St. Cercha, Przebieczany, ryały wieś w powiecie antropologiczno-archeologiozne t . I V , s. 2 2 teraz „ P o l . Szt. lud.", ludowe na płótnie, i ' K . M o s z y ń s k i , Geograficzne Polsce, 2 3 i wielickim, etnograficzne", Kra­ s ł a b o zwykł „Maté- linie ( 1900, dziej Í okrąg- 94. W . G ą d z i k i e w i c z , Strój higienicznym, I no a k t u a K r a k ó w 1925, s. 56, zosta] ludowych), druki Dziek nosi с [w;] W a r s z a w a 1901, s. ubiorów is R . Reinfuss, Polskie Polskick cown: tywy Poznańskie R . X X X , 1976, n r 1. górali podhalańskich „ Z d r o w i e " , 1926, n r 1—2, A . Fischer, „Kalendarz Fot.: J . Kirtiieiia — il. 4, 5; J . Świderski — il. 1—3 i upodobań 1963], t . 10, cz. 2, s. Bittner-Szewozykowa, majątkowe i gotowe elementy oraz i c h estetycznymi pusta jah n ą c a estetyei- szczy ludowy 1959. Zdobienie K r a k ó w 1938, s. 68—77. zestawy, i strój kaszubski, Księstwo [reprint. W r o c ł a w Wł. Matlakowski, w jak Cieszyńskiego), Ubiór społecznej Wroclaw wanie się bogatego zasobu t y p ó w regionalnych. D u ż ą rolę w tej z a r ó w n o surowce dla s t r o j u , Łódź „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, Polsk Wielkie regionalizacji o d e g r a ł t e ż p r z e m y s ł dostarczając magisterskie się ar 1969. piękn polskich, cję fc 1 3 Obce w p ł y w y i t w ó r c z a inwencja c h ł o p s k a w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o ­ oraz handel, s. prac nr 1 . Podhalu. postępował nych wyraża nowa 527, 568, sposć i 1889-1894, A . Kutrzeba-Pojnarowa, wyraz poziomu renesansowe i barokowe (aż do p o l o w y X V I I I w . ) , przekazywano wsi za p o ś r e d n i c t w e m lud.", mieszczony w „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 2 : B . Poloczko- zetkn w a , Wpływ przebiegu granic politycznych na kształtowanie щ ] H. ulegał r ó ż n y m Szt. T e m a t t e n poruszano w 1974 r. na k r a k o w s k i m sympozjum a zna zagadnieniom s t r o j u ludowego. Por. referat za­ m i n a 1 7 wolno) „Pol. poświęconym stroju we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . T a k w X I X , j a k i w poprzednich (aczkolwiek jak wieki X X I X bądź źródła r ó w n Głębockiego Wykaz na uniwersytetach A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy. chłopski wieku lud.", R. przypowieści Królikowska, 1 6 ubiór XIX „ P o l . Szt. ludowego, XIX-wiecznego Oczywiście r o z w ó j nie w y n i k a ł j e d y n i e z doskonalenia się wiekach polska ludowym, 1975, n r 4 ; A. J a ś k i e w i c z , Rysunki m o ż n a , że j u ż w X V w i e k u u b i o r y c h ł o p s k i e o d r ó ż n i a ł y się o d innych. A. do poznania elementów, w a ć p a r a f i ę czy nawet p a r ę w s i , g d y ż z r ó ż n i c o w a n i e materiałów Kielisińskiego, K u r y e r a Codziennego", K r a k ó w 1938, s. 225—228; J . St. Bys dyno] t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. szarą się wydzielone w ten s p o s ó b g r u p y regionalne. M o g ą one obejmo­ podstawie i 100 lat w nieznanye) 25 x i „ K a l e n d a r z I l u s t r o w a n e j ciom' R . X X X , 1976, n r 1. s k ł a d a j ą c y c h się na całość s t r o j u ludowego, t y m mniejsze o k a ż ą Na Preka ludowe sprzed 23 w y k ł a d a n y m , b a r w y ciemnej, o s ł a b e j Im ] Z. A m a j z e n o w a , Stroje Właściwości Ilustrowanego 1943, s. 94—100. s. 36, etnograficzne Kuryera pod 37. ludności Codziennego", względem pozos] V polskiej, w a ć л\ Kralom w r o t n pukle � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d37d563a7955f7cf51a5d674c7f7b648.pdf 8f64a8f6d0ad1aaeea53abd568bfb09e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4779 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource badania etnograficzne sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4436 Title A name given to the resource Stan badań nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszłość/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.190-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss STAN BADAŃ NAD S Z T U K Ą L U D O W Ą NA N A J B L I Ż S Z Ą P R Z Y S Z Ł O Ś Ć Gdybyśmy dzieje rozwoju badań nad sztuką l u ­ dową w Polsce podzielili na trzy okresy rozgrani­ czone pierwszą i drugą wojną światową, pierwszy — najdawniejszy charakteryzowałby działalność nielicz­ nych entuzjastów, którzy, jak Seweryn Udziela czy Władysław Matlakowski, urzeczeni pięknem ludowej twórczości plastycznej przystąpili do jej dokumenta­ cji. Celem tej pionierskiej pracy, prowadzonej jeszcze w sposób na poły amatorski, bez sprecyzowanych za­ łożeń metodologicznych, wypływającej z romantycz­ nego stosunku do ludu i jego kultury, ibyła chęć po­ kazania szerokim warstwom społeczeństwa tej za­ poznanej dziedziny ludowej twórczości i podniesienie jej artystycznej rangi jako jednego z czynników kształtujących narodowy styl polskiej sztuki pla­ stycznej, a w szczególności dekoracyjnej. ¡Ná tor naukowy weszły badania nad ludową sztuką plastyczną dopiero w okresie drugim, przypa­ dającym na lata międzywojenne, kiedy w gronie badaczy ludowej plastyki znaleźli się zawodowi etno­ grafowie, jak Eugeniusz Frankowski, Tadeusz Sewe­ ryn, Bożena Stelmachowska, Mieczysław Gładysz, h i ­ storycy sztuki — Ksawery Piwocki, Tadeusz i Ag­ nieszka Dobrowolscy, a także szereg osób zajmują­ cych się problemami ochrony ludowej twórczości artystycznej, wśród których na pierwszym miejscu wymienić należy Janinę Orynżynę i Helenę Schrammównę. O tematyce podejmowanych wówczas prac ba­ dawczych decydowały w pierwszym rzędzie indywi­ dualne zainteresowania poszczególnych autorów oraz różne, mniej lub więcej przypadkowe czynniki, otwie­ rające możliwość publikowania prac naukowych. Brakło wówczas instytucji, która prace badawcze w zakresie sztuki ludowej planowałaby w sposób właściwy zarówno w sensie rzeczowym, jak i tery­ torialnym. W rezultacie okres międzywojenny przy­ niósł szereg cennych opracowań monograficznych, które w sumie nie dawały jednak pełnego obrazu ludowej twórczości plastycznej. Sporo uwagi poświę­ cono wówczas wschodnim obszarom kraju, przy rów­ noczesnym zaniedbaniu etnicznie polskich terenów centralnych i zachodnich. Poważnym mankamentem wielu prac tego okresu była zbyt szczupła baza materiałowa, której w wa­ runkach pracy indywidualnej, prowadzonej często z własnych środków finansowych, bez odpowiedniego aparatu technicznego, nie można było przygotować w sposób zadowalający. Jedyną bodaj instytucją, która w okresie międzywojennym prowadziła zakro­ jone na większą skalę badania zespołowe na terenie całego kraju, była kierowana przez prof. Oskara Sosnowskiego Katedra Architektury Polskiej Uni­ wersytetu Warszawskiego. W wyniku jej działalności powstało (istniejące po dziś dzień) bogate archiwum, 190 I ICH PERSPEKTYWY na które składały się między innymi doskonałe in­ wentaryzacje zabytków ludowej architektury. Jed­ nakże nieliczne prace, publikowane na podstawie tych materiałów, dotyczyły głównie terenów wschodnich, nie należących do polskiego obszaru etnograficznego. Konsekwencje naszkicowanego wyżej stanu badań znalazły swoje odbicie w ówczesnych opracowaniach syntetycznych, w których niedobór materiałów z .Pol­ ski środkowej i zachodniej równoważyć miały ma­ teriały czerpane z terenów wschodnich: Polesia, Wo­ łynia, Hucułszezyzny i in. Okres trzeci, obejmujący ostatnie dwudziestolecie, przyniósł zasadnicze zmiany. Opieka, którą rząd Pol­ ski Ludowej otoczył prace naukowe, dostarczając na ten cel środków, jakimi nauka polska nigdy przedtem nie dysponowała, znalazła swój wyraz również w dziedzinie badań nad sztuką ludową. Już w roku 1946 utworzony został przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, którego agendy objęły m. in. badania szeroko pojętej plastyki ludowej. W ciągu dwudziestolecia instytucja ta przechodziła różne zmiany organizacyj­ ne, w rezultacie których znalazła się ostatecznie w Instytucie Sztuki PAN, gdzie kontynuuje swoje badania w dwóch oddzielnych pracowniach: Pracowni Badania Sztuki Ludowej z siedzibą w Krakowie, która zajmuje się badaniami ludowej plastyki, Pra­ cowni Badania Folkloru, znajdującej się w Warsza­ wie, oraz tamże Pracowni Badania Sztuki Niepro­ fesjonalnej, zajmującej się przede wszystkim sztuką tzw. naiwnych oraz różnymi „pograniczami" sztuki ludowej. Powołanie do życia specjalnej placówki naukowej, zajmującej się badaniami ludowej twór­ czości artystycznej, spowodowało istotne zmiany w dziedzinie badań nad sztuką ludową. Widoczne to jest przede wszystkim w zakresie metodologii, gdzie daw­ ne teorie, oparte na światopoglądzie idealistycznym, zastąpiła metoda materializmu historycznego, dająca możność badania i interpretowania zjawisk z zakresu sztuki w ich pełnym historycznym uwarunkowaniu, w powiązaniu z ogółem czynników wpływających na kształtowanie się u ludu odrębnej świadomości arty­ stycznej i estetycznej. Bardzo istotną zdobyczą ostat­ niego dwudziestolecia było przekształcenie form pra­ cy badawczej, gdzie w miejsce indywidualnych wy­ siłków pojedynczych badaczy wszedł system badań zespołowych, opartych na współpracy większego grona uczestników, podejmujących badania na pod­ stawie planu przygotowywanego w sposób całościowy zarówno w sensie tematycznym, jak i terytorialnym. W zakresie badań nad plastyką ludową długofalowy plan badawczy w skali całego kraju opracowany zo­ stał przez ówczesną Sekcję Badania Plastyki Ludo­ wej Państwowego Instytutu Sztuki i przedstawiony na I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Spra- �Mapa badań terenowych Instytutu Sztuki PAN prowadzonych w latach 1946-64 przez Pracownię wie B a d a ń nad S z t u k ą , k t ó r a odbyła się w K r a k o ­ wie w 1951 r. O p i e r a j ą c się na analizie dorobku o k r e s ó w po­ przednich, z a p e w n i a ł on w y p e ł n i e n i e l u k w dotych­ czasowym stanie b a d a ń przez r ó w n o m i e r n e ich roz­ łożenie na terenie całego k r a j u , ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m tych t e r e n ó w , k t ó r e dotychczas nie b y ł y badane, lub gdzie badania prowadzone b y ł y w sposób n i e w y s t a r c z a j ą c y . Wspomniany t u plan, o b e j m u j ą c y z a r ó w n o a k c j ę p e n e t r a c y j n ą w terenie, j a k i opracowywanie m a t e r i a ł ó w w formie publikacji, reaUzowany jest przez P r a c o w n i ę Badania Sztuki L u ­ dowej po dzień dzisiejszy. Dotychczas akcją b a d a ń terenowych zostało już o b j ę t e o k o ł o 3/4 powierzchni k r a j u , a w w y n i k u ich p o w s t a ł o p o w a ż n e archiwum, na k t ó r e s k ł a d a się przeszło 63 tysiące pozycji i n ­ wentarzowych, w postaci s p r a w o z d a ń tekstowych oraz plansz rysunkowych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h obiekty sztuki ludowej, a ponadto a r c h i w u m fotograficzne, o b e j m u j ą c e w c h w i l i obecnej ponad 32 tysiące zdjęć ze wszystkich dziedzin ludowej plastyki. Rozległa baza m a t e r i a ł o w a s t a n o w i ł a p o d s t a w ę dla licznych prac naukowych czy to w postaci a r t y k u ł ó w d r u k o w a n y c h w czasopiśmie „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ wa", czy o p r a c o w a ń k s i ą ż k o w y c h , k t ó r e d a w a ł y t y m ­ czasowe podsumowanie w y n i k ó w b a d a ń w poszcze­ g ó l n y c h dziedzinach ludowej plastyki, Badania Sztuki Ludowej w Krakowie Kilkunastoletnia d z i a ł a l n o ś ć Pracowni Badania Sztuki Ludowej o d d z i a ł a ł a korzystnie na r o z w ó j za­ i n t e r e s o w a ń t ą dziedziną k u l t u r y ludowej. D o k o ł a Pracowni i redakcji „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " s k u ­ piło się liczne grono o s ó b z a j m u j ą c y c h się zagadnie­ niem ludowej plastyki, z a r ó w n o s p o ś r ó d starszego pokolenia, k t ó r e tą p r o b l e m a t y k ą i n t e r e s o w a ł o się już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , j a k i m ł o d y c h , k t ó r z y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " stawiali swe pierwsze k r o k i na drodze naukowych publikacji, dzięki czemu czasopismo o d e g r a ł o p o w a ż n ą rolę w dziedzinie k s z t a ł c e n i a m ł o d e j k a d r y badaczy ludowej plastyki. Działalność naukowo-badawczą Pracowni, jak r ó w n i e ż jej publikacje, s t a ł y się katalizatorem w p ł y ­ w a j ą c y m na inne instytucje naukowe, k t ó r e częściej niż w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m w p r o w a d z a ł y do swych p l a n ó w badawczych zagadnienie ludowej plastyki. Odnosi się to przede wszystkim do katedr uniwersyteckich i w i ę k s z y c h m u z e ó w , k t ó r y c h dzia­ łalność, j a k k o l w i e k nie p o w i ą z a n a organizacyjnie z P r a c o w n i ą , z n a j d o w a ł a t u ź r ó d ł o inspiracji z a r ó w n o w zakresie w y b o r u tematyki, jak i sposobu jej na­ ukowego opracowania. W rozległej akcji gromadzenia m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki l u d o w e j b i o r ą u d z i a ł politechniki, w k t ó r y c h katedry a r c h i t e k t u r y polskiej, n a w i ą z u j ą c do tradycji z czasów Oskara, Sosnow- m �skiego, p r o w a d z ą na r ó ż n y c h terenach Polski o ż y ­ w i o n ą a k c j ę inwentaryzacji z a b y t k ó w ludowej a r c h i ­ tektury. W w y n i k u działalności Wszystkich wspomnianych w y ż e j instytucji, z a j m u j ą c y c h się i n w e n t a r y z a c j ą za­ b y t k ó w sztuki ludowej w terenie, nasze rozpoznanie w t y m zakresie stało się znacznie pełniejsze niż to m i a ł o miejsce przed k i l k u n a s t u laty. Stosunkowo n a j ­ lepiej w c h w i l i obecnej przebadane są tereny Polski p o ł u d n i o w e j (Rzeszowskie) i wischodniej (Lubelszczyz­ na) oraz n i e k t ó r e połacie Mazowsza, j a k Ł o w i c k i e czy K u r p i e (gdzie badania p r o w a d z i od lat k i l k u Katedra Etnografii U n i w . Warsz.). Sporo m a t e r i a ł ó w zebrano t e ż na Ś l ą s k u z a r ó w n o G ó r n y m (badania prof. M i e c z y s ł a w a Gładysza), j a k D o l n y m (gdzie ener­ giczną a k c j ę i n w e n t a r y z a c j i sztuki ludowej w terenie prowadzi doe. A d o l f Nasz). Ostatnio wiele prac z za­ kresu l u d o w y c h sztuk plastycznych Wielkopolski opublikowano w w y d a w n i c t w a c h o ś r o d k a p o z n a ń ­ skiego d z i a ł a j ą c e g o intensywnie pod k i e r u n k i e m prof. Józefa Burszty. Najsłabiej w c h w i l i obecnej przebadane są tereny ziem zachodnich oraz n i e k t ó r e obszary Polski ś r o d ­ kowej (okolice Warszawy, Kielecczyzna) czy p ó ł n o c ­ no-zachodniej (Mazowsze p ł o c k i e , M ł a w s k i e , K u j a w y ) , a w Polsce p o ł u d n i o w e j tereny karpackie, gdzie wciąż jeszcze s p r a w ę systematycznych b a d a ń sztuki ludowej przesuwa się na p l a n dalszy, p o n i e w a ż są inne tereny, w y m a g a j ą c e szybszego opracowania „a w g ó r a c h sztuka ludowa jest i tak ż y w a , w i ę c m o ż e p o c z e k a ć te k i l k a lat". Oczywiście w y j a ś n i e n i e takie nie m o ż e nas zado­ wolić. W Karpatach proces n i w e l a c j i k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej posuwa się w tempie r ó w n i e s z y b k i m , j a k na dolinach. Ł a t w o więc m o ż e zaistnieć taka sytuacja, że po latach, gdy wreszcie z w r ó c i m y baczniejszą u w a g ę na i n w e n t a r y z a c j ę sztuk plastycznych górali karpackich, nie pozostanie tam j u ż nic z dawnej bogatej k u l t u r y plastycznej tych t e r e n ó w . G d y b y ś m y teraz dorobek ostatniego dwudziesto­ lecia chcieli s c h a r a k t e r y z o w a ć w sposób ogólny, p r ó c z przemian w zakresie metodologii, n a l e ż a ł o b y t u pod­ kreślić przede wszystkim zmiany w zakresie o r g a n i ­ zacji pracy badawczej oraz duże o s i ą g n i ę c i a w za­ kresie b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c e do stworzenia n a l e ż y t e j podstawy dla p r z y s z ł y c h o p r a c o w a ń mono­ graficznych i syntetycznych. Osiągnięcia te są rzeczy­ wiście d u ż e . D ł u g o l e t n i e badania, prowadzone syste­ mem z e s p o ł o w y m przez r ó ż n e p o w o ł a n e do tego i n ­ stytucje, d a ł y już w tej c h w i l i tak obfite m a t e r i a ł y , o jakich m a r z y ć nie mogli badacze p r a c u j ą c y w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . Niemniej jednak n a l e ż y stwier­ dzić, że szczęśliwie z a p o c z ą t k o w a n a i konsekwentnie kontynuowana praca nie jest obecnie z a k o ń c z o n a . Na mapie Polski istnieje wiele b i a ł y c h plam, k t ó r e w s k a z u j ą , że nie d o t a r ł a t a m jeszcze penetracja e k i p z a j m u j ą c y c h się i n w e n t a r y z a c j ą sztuki ludowej. Jak długo p l a m y te nie z o s t a n ą gęsto w y p e ł n i o n e p u n k t a ­ m i zbadanych m i e j s c o w o ś c i , 'nie m o ż e b y ć m o w y o opracowaniach syntetycznych, m a j ą c y c h trwałą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Prace monograficzne na temat sztuki ludowej, k t ó r e u k a z a ł y się do c h w i l i obecnej, 192 a k t ó r y c h bardzo p o w a ż n y zbiór zawiera 18 roczni­ ków „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej", m a j ą charakter o p r a c o w a ń w s t ę p n y c h , p o d s u m o w u j ą c y c h w y n i k i ba­ d a ń aktualnie prowadzonych na poszczególnych tere­ nach. M e dają one podstaw do u o g ó l n i e ń syntetycz­ nych, f o r m u ł o w a n y c h w skali całej Polski, k t ó r e j po­ w a ż n a część nie została jeszcze dotychczas przeba­ dana. W c h w i l i obecnej, gdy wkraczamy w nowe d w u ­ dziestolecie, n a l e ż a ł o b y z a s t a n o w i ć się w j a k i m k i e ­ r u n k u powinna pójść dalsza praca badawcza w za­ kresie sztuki ludowej. N i e w ą t p l i w i e , ostatecznym jej celem jest przygotowanie w y c z e r p u j ą c e g o , syntetycz­ nego opracowania tej i n t e r e s u j ą c e j dziedziny t w ó r ­ czości ludowej. Ażńby to jednak m o g ł o b y ć zrealizo­ wane, m'Uszą zostać d o k o ń c z o n e badania terenowe i opracowany szereg szczegółowych prac monogra­ ficznych, p o ś w i ę c o n y c h r ó ż n y c h działom ludowej p l a ­ styki, czy regionom w y r ó ż n i a j ą c y m s i ę s w ą artystycz­ n ą twórczością. Oczywiście b y ł o b y p o ż ą d a n e , aby te dwa k i e r u n k i pracy p r z e b i e g a ł y r ó w n o l e g l e . Czy to jednak jest m o ż l i w e wtobec i s t n i e j ą c y c h od l a t t r u d ­ ności kadrowych, do k t ó r y c h ostatnio p r z y ł ą c z y ł y się również wzrastające trudności n a t u r y finansowej i wydawniczej? Wydaje się, że obecnie utrzymanie idealnej h a r m o n i i m i ę d z y a k c j ą badania w terenie i opracowywaniem m a t e r i a ł u w celu publikacji jest nie do osiągnięcia. Z d w ó c h wskazanych d r ó g trzeba g ł ó w n y nacisk położyć na tę, k t ó r a w danej sytuacji jest .niewątpliwie w a ż n i e j s z a . W y c h o d z ą c z założenia, że nie m o ż n a s t w o r z y ć p r a w d z i w i e w a r t o ś c i o w e g o dzieła naukowego tam gdzie nie ma w y s t a r c z a j ą c e j bazy m a t e r i a ł o w e j , jako zadanie pierwszoplanowe p o w i n n i ś m y w y s u n ą ć postulat u k o ń c z e n i a r o z p o c z ę ­ tych b a d a ń terenowych. W c h w i l i obecnej pozostaje nam do przebadania o k o ł o 1/4 powierzchni k r a j u . Badania na t y m obszarze prowadzone w tempie sprzed lat 3 (ostatnio uległy one w y r a ź n e m u p r z y ­ hamowaniu) w y m a g a ł y b y 4 — 5 lat. S p r a w y tej nie m o ż n a b a g a t e l i z o w a ć ani o d k ł a d a ć . Czas nie jest sprzymierzeńcem etnografów. Zmiany, jakie w ciągu ostatnich 20 lat zaszły na wsi polskiej, i d ą w k i e r u n k u z u p e ł n e j niwelacji k u l ­ t u r y tradycyjnej. Proces ten p o s t ę p u j e n i e s ł y c h a n i e szybko, p o w o d u j ą c , że j u ż nie k a ż d y rok, ale k a ż d y m i e s i ą c przynosi nowe u b y t k i z a r ó w n o w ludziach, k t ó r z y t ę t r a d y c y j n ą k u l t u r ę na wsi k u l t y w o w a l i , j a k i w samych w y t w o r a c h . Nie p o p e ł n i ę w i ę c chyba b ł ę ­ du, jeśli s t w i e r d z ę , ż e stanowimy ostatnie pokolenie, k t ó r e m a jeszcze m o ż n o ś ć badania k u l t u r y , a w t y m i sztuki ludowej w jej w z g l ę d n i e p e ł n y m k o n t e k ś c i e . Ś w i a d o m o ś ć tego n a k ł a d a na nas b e z w z g l ę d n y obo­ w i ą z e k szczegółowej inwentaryzacji z a m i e r a j ą c e j w naszych oczach k u l t u r y . Opracowania ostatecznej syntezy m o g ą d o k o n a ć r ó w n i e ż nasi n a s t ę p c y i za­ pewne zrobią to lepiej, gdyż w y p o s a ż e n i b ę d ą w bar­ dziej d o s k o n a ł ą a p a r a t u r ę m e t o d o l o g i c z n ą , ale reje­ stracje zjawisk i p r o c e s ó w , k t ó r y c h t r w a n i e obliczone jest zaledwie na k i l k a czy k i l k a n a ś c i e n a j b l i ż s z y c h lat, m o ż e m y w y k o n a ć t y l k o m y . Specyfika m a t e r i a ł u etnograficznego, k t ó r y z k a ż d y m d n i e m kurczy się ilościowo i zmienia j a k o ś c i o w o , wymaga w c h w i l i �obecnej preferencji prac inwentaryzacyjnych nad opracowaniami. Nie znaczy to oczywiście, aby wobec szczególnej ważności .badań terenowych z a n i e d b a ć całkowicie opracowania naukowe. Chodzi jedynie o to, aby kosztem d o r a ź n y c h efektów, jakie p r z y ­ noszą prace publikowane, nie h a m o w a ć i nie prze­ dłużać prac dokumentacyjnych. Strat, jakie w y n i k ł y ­ by z tego powodu, nie d a ł o b y się j u ż p o w e t o w a ć nigdy. Z r e s z t ą sprawa publikacji z zakresu sztuki l u d o ­ wej nie przedstawia się u nas tak źle. M i m o dużego z a a n g a ż o w a n i a w pracach terenowych, dorobek p u ­ b l i k o w a n y w okresie ostatniego dwudziestolecia prze­ kracza Wielokrotnie t o co na ten temat o p u b l i k o ­ wane zostało w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Wystarczy p o r ó w n a ć bibliografię prac z zakresu sztuki ludowej z czasów m i ę d z y w o j e n n y c h i o b e c n ą , alby p r z e k o n a ć się, jak bardzo Wzbogaciła s i ę ona w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Dorobek t e n b y ł b y nie w ą t p l i w i e Wojciech STAN znacznie w i ę k s z y , gdyby nie n a r a s t a j ą c e w ostatnich latach t r u d n o ś c i wydawnicze, k t ó r e p o w o d u j ą , ż e na­ pisane j u ż prace często s t a r z e j ą się nie wydane, znie­ c h ę c a j ą c a u t o r ó w do podejmowania dalszych prac pisarskich. Tworzenie nowych prac, k t ó r e b ę d ą l e ­ żały w biurkach a u t o r ó w czy szafach archiwalnych r ó ż n y c h instytucji, nie p o p r a w i i s t n i e j ą c e g o stanu rzeczy. Bieżąca produkcja naukowa w zakresie sztu­ k i ludowej nie jest m a ł a . T e k i redakcyjne „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " p ę c z n i e j ą od a r t y k u ł ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n ą p o j e m n o ś ć pisma długo b ę d ą czekały na możliwość d r u k u . Nie lepiej przedstawia się sprawa w y d a w n i c t w k s i ą ż k o w y c h . Tymczasem praca naukowa rozwija się p e w n y m i etapami, k t ó ­ rych nie m o ż n a ani w y m i n ą ć , ani p r z e s k o c z y ć . Jeden z e t a p ó w w i o d ą c y c h do syntezy s t a n o w i ą opracowa­ nia c z ą s t k o w e , monograficzne; a ż e b y m o g ł y one s p e ł ­ nić swe zadanie, musi i m b y ć zapewniona m o ż n o ś ć szybkiej p u b l i k a c j i . Kalinowski B A D A Ń NAD B U D O W N I C T W E M Na tle niezwykle szerokiego rozwoju b a d a ń nauko­ w y c h w okresie minionego dwudziestolecia, szczegól­ ną u w a g ę zwraca wzrost z a i n t e r e s o w a ń w dziedzinie sztuki ludowej i k u l t u r y materialnej w s i polskiej, który był wynikiem przełomu jaki nastąpił w kie­ r u n k a c h b a d a ń historycznych 2 etnograficznych po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j w oparciu o teoretyczne podstawy m a r k s i z m u i leninizmu. Z w r ó c o n o baczniej­ szą u w a g ę na s z t u k ę c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w , poszu­ k u j ą c w niej p i e r w i a s t k ó w narodowych, uchronio­ nych przed kosmopolitycznym WpłyWem sztuki klas p a n u j ą c y c h . R o z w i n i ę t o badania nad zagadnieniami gospodarczymi, nad t e c h n i k ą produkcji, w a r u n k a m i b y t o w y m i i t d . , s t a r a j ą c się u z y s k a ć p r a w i d ł o w y obraz k u l t u r y duchowej i materialnej wsi w m i n i o n y c h stuleciach. O m a w i a j ą c okres b a d a ń nad s z t u k ą l u d o w ą , przed 1956 r., nie m o ż n a p o m i n ą ć w p ł y w u ówczesnego po­ g l ą d u na realizm socjalistyczny, k t ó r y i n s p i r o w a ł sze­ reg i n i c j a t y w badawczych w poszukiwaniu „ n a r o d o ­ w e j " f o r m y dla w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej. Pomimo że pojęcie realizmu socjalistycznego nie zawsze b y ł o p r a w i d ł o w o rozumiane, i n i c j a t y w y te p o z w o l i ł y na r o z w i n i ę c i e szerokiego f r o n t u b a d a ń w dziedzinie historii sztuki w ogóle, a sztuki ludowej w szczególności, b a d a ń , k t ó r e p r z y n i o s ł y rezultaty, j a k i c h przedtem nigdy nie o s i ą g n i ę t o . M i m o pewnych z a h a m o w a ń , badania te b y ł y nadal rozwijane po r o ­ k u 1956, przy czym ugruntowane zostały p r a w i d ł o w e podstawy naukowe tych b a d a ń , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i metodologii marksistowskiej. Niniejszy a r t y k u ł jest p r ó b ą p r z e g l ą d u polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń b u d o w n i c t w a W I E J S K I M wiejskiego, opracowanego przede wszystkim w opar­ ciu o d o s t ę p n ą a u t o r o w i l i t e r a t u r ę przedmiotu. Nie m a j ą c możliwości przeprowadzenia szerszej ankiety w poszczególnych ś r o d o w i s k a c h i instytucjach nauko­ wych, autor zmuszony b y ł p o m i n ą ć prace nie wydane lub b ę d ą c e obecnie w t o k u opracowania, u w z g l ę d n i a ­ jąc jedynie te, k t ó r e z n a l a z ł y w y r a z w p u b l i k o w a n y c h sprawozdaniach l u b b y ł y m u znane z osobistych k o n ­ t a k t ó w z poszczególnymi badaczami. W p r z e g l ą d z i e t y m o m ó w i o n e zostały przede wszystkim prace d o t y c z ą c e b u d o w n i c t w a drewniane­ go, wznoszonego b ą d ź przez samych c h ł o p ó w , b ą d ź przez r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, a w i ę c b u d y n k ó w mieszkalnych i inwentarskich, oraz n i e k t ó r y c h b u ­ d y n k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( w i a t r a k i , m ł y n y , k u ź n i e itp.). P o m i n i ę t e zostały prace d o t y c z ą c e b u d o w n i c t w a sa­ kralnego, k t ó r e nie zawsze w i ą z a ł o się z r z e m i o s ł e m l u d o w y m , choć obiekty te b ę d ą nieraz wspominane przy omawianiu prac, d o t y c z ą c y c h c a ł o k s z t a ł t u b u ­ downictwa drewnianego w Polsce. Dotyczy t o r ó w ­ nież b u d y n k ó w dworskich, drewnianych domów miejskich oraz k o n s t r u k c j i i n ż y n i e r s k i c h i w i ę k s z y c h budowli p r z e m y s ł o w y c h . Natomiast u w z g l ę d n i o n e zo­ s t a ł y prace dotyczące metod w y k o n a w s t w a i sposobu o b r ó b k i drewna — choć opierano je nieraz na bada­ niach o b i e k t ó w nie w c h o d z ą c y c h w zakres niniejsze­ go p r z e g l ą d u — p o n i e w a ż m a j ą one p o w a ż n e znacze­ nie d l a w ł a ś c i w e j interpretacji r o z w o j u r z e m i o s ł a wiejskiego. P r z e g l ą d niniejszy p o ś w i ę c o n y jest pracom p u b l i ­ k o w a n y m w latach 1945—1964, lecz przy o m a w i a n i u ich było nieraz konieczne n a w i ą z a n i e do n i e k t ó r y c h b a d a ń okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdyż w pierwszych 1 193 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25072bcb743b9d0eaef9f4e0d13056a0.pdf d3faeed8a5010aa4c8bb7621b33c3881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5941 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5533 Title A name given to the resource Stan cywilny 'babki'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Stan cywilny babki Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babkami z o s t a w a ł y : 1—m ę ż a t k i , 2—w d o w y , 3—stare panny, 4—brak tradycji, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „ b a b k a " , „ b a b i ą c a " , akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 23. [...] Czy były to mężatki, czy stare panny? Czy córki ich, też jak matka, zajmowały się „babieniem". (Nie wystarczy informacja jednej osoby - proszę podawać ich nazwiska). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b65e9ce2510af950b917d787a59531c.pdf 303e5e933d49afbc6fa70e085501d167 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2191 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - pożywienie kuchnia asyryjska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2037 Title A name given to the resource Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.173-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \ fICIIAU. t. 81, 1997 ABDALLA Katedra Orientalistyki i Baltologii L'niwersytct im. /\. Mickiewicza Poznań STAN I PERSPEKTYWY KUCHNI EMIGRANTÓW NARODOWEJ W SZWECJI ASYRYJSKICH Liczbę wychod;.ców asyryjskich w Szwecji szacuje się na co najmniej pięćdziesiclt tysięcy. Początek emigracji z krajów Bliskiego Wschodu datuje się Ila lata szcśćdzicsi'łlC obecnego wieku. Głównym jej powodem były prześlado\\ania rcligijno-narodowe w południowo-wschodniej Turcji, wojna domowa \\ l.ibanie i iracki dramat. Największe skupisko asyryjskich emigrantów \\ Szwecji lI1ajduje sil; w mieście Sadertalje (ok. 12 tys., tj. prawie 1/8 mieszkallców). Liczne grupy można spotkać również w innych ośrodkach w centralnych i południowych regionach Szwecji. Prawie w każdej miejscowości posiadaj 'l własne kościoly i kluby. Wydają dwa czterojęzyczne miesięczniki, ale największ'l chyba aktywność wykazują w dziedzinie spol1u, głównie piłki nożncj (II i I liga), przcnosz'lc tu swoje tradycje z Bliskiego Wschodu'. Ci ludzie zetknęli się z nieznanym im dotąd modelem konsumpcji i zupełnie odmiennymi wzorcami wychowawczym{ By zasięgnąć ich opinii na temat kondycji własnej kuchni narodowej w nowym środowisku szwedzkim, perspektyw zachowan ia lradyci i kul inarnych i obyczajów żywien iowych, latem 1995 roku przygolowa!cm ankielę i rozdałem ją osobom, które wyraziły chęć jej \\ypelnienia. Większość ankiet wręczano zainteresowanym bezpośrednio \\ kościolach i klubach oraz na boisku piłki nożnej w Sadertalje. Część została wysłana pocz.!" do innych miast do osób prywatnych i do klubów, które rozdały o wychod/'cach asyryjskich w Szwecji można znale/'ć IV: U. Bjijrklund. Lider Forlag. Slokholm 1980; M. Abdalla .. ·byrFiska diaspora, .. Sprawy '\arodO\\ościo\\c Scria nO\\a" l. 3. nr I (4). 1994. s. 67-70: Ci. Yonan, Die /Is~yrer in West /CUrtJf.'ll... i-:lhnologia Polona" l. 17. 1992. s. H1-86; G. Yonan. /Issyrer hellle: Sprache. tValiona/l'I!\·t'l'lIlIg d('/' W'llllUiisch spr"chelldel/ ('/wislen in Nahen Oslen, I 'er/ólgul1g und L\i1. WicnIlamhurg 197X: (i. Yonan. jOUI'IIll/islllus!lei dell ,'ls.lyrern. ZA VD. Bcrlin 1985. Nic wychodzący iii.' \\ Polscc Iygot!nik i1uslrowany "Perspcktywy" poświl;Cil w roku 1987 Asyryjczykom 1\ Sz\\ccji 11'/.\ rcpor!a/.c autorsIwa / .. Suchar. /'r::VSI(l/l pod p/on({cymi kOJ1l11i.nr 44, s. H-9: I'nj!llle lI't'SI'/('. nr ·IX. s. X_l): Sluga Nied::ieli. nr 52. s. 8-9. : () cicniach i hl;lsbch Illliany slylu J.ycia. problemach m!odzic/y i innych zagadnieniach sporo napis;lIlO na lamach \\ychod/.;lcego w Szwecji (oti maja 1978) asyryjskiego miesil;c7nika ..Ilujada". Rcdagowany Jcst w ci jczykach: asyryjskim. arabskim. turcckim i szwedzkim. Dzialalnośc cdukac~jn;1 pi'(l\\ad/.ą i'(·)\\'nic.' asyry'jskic kluby organizując wyklady. spotkania i obozy ktnlc dla mlod/ic.'\' I Wicccj inl(lrlnacji 1-",."11 o/i'lil/citi!l nil/ill'll. �174 je swoim członkom. Dobór respondentów był zupe/nic przypadkowy. Nie wszyscy też zwrócili wypełnione ankiety. Z blisko 300 wydanych i rozesłanych egzemplarzy otrzymałem 118 odpowicdzi. Ankieta była dość obszerna (ponad 100 pytaJl), co - jak się okazało zostało negatywnie odebrane przez respondentów. Przygotowano ją w języku arabskim. Zna go, w mowie i piśmie, większość Asyryjczyków z krajów arabskich oraz część Asyryjczyków tureckich. By umożliwić młodzieży zapoznanie się z treścią pytail, ankietę przetłumaczono na język szwcdzki, czego dokonał 3 Augin Kurt, z wykształcenia dziennikarz . Na podstawie otrzymanych odpowiedzi w języku szwedzkim (w sumie 20) odniosłem wrażenic, że młodzież asyryjska nie była zbytnio zainteresowana badaniami. Wypcłniono je prawdopodobnie pod dyktando matek, których średni wick wynosil 39 lal. Dla porównania podam, że wśród 98 ankiet arabskojęzycznych tylko cztery z nich wypełniły kobiety. Ankieta była adresowana do każdego, hez względu na wiek lub płeć. Poruszone w ankiccie tematy kulinarnc miały dać odpowiedź na wiele pytall. Jak sarni Asyryjczycy widzą swoją kuchnię w nowym środowisku? Czy i w jakim stopniu zmiana tradycyjnego, wiejskiego stylu życia, jaki wiedli w macierzystym kraju Bliskiego Wschodu, gdzie zarówno w rodzinie, jak i społeczeilstwie panowały czysto patriarchalne stosunki, wpłynęła na ocenę ich własnych obyczajów kulinarnych w wysoko uprzemysłowionym kraju, jakim jest Szwecja, do której przybyli? Czy tradycyjna kuchnia i związane z nią obyczaje kulinarne są w stanie bronić się przed naporcm rcklamowanych wzorców żywieniowych? W całej Europie bowiem zaznaczają się w tej dziedzinie nowe trendy, upowszechniane za pomocą środków masowcgo przekazu. A jeśli 1 Serdecznie ankiety. dzil,:kujl,: i\uginowi Dobór odpowiedniego unikać zadając pytania uslnie, by znali wszyscy Asyryjczycy, W macierzystych krajach Kurtowi jvzyka za lrud lIumaczenia. ankiety obu.al druko\\ania si.; pO\vai.nym i rllzprO\\auzania problemem. Można go było w formie roi'lllowy bupośredniej. Nic ma jednego all~lbelu. kt(')r: a własnym posługuje sil,: w piśmie /.aledwic kilkanaścic procent. Bliskiego Wschodu dostl,:p i\syryiczykl)\v do spuścimy prl.Odk(mjesl powa/nie ograniczony. I'amil,:lajmy również, i.e spo/cczellslwa tych z analfabelyzmem. Pochod/.ący z Tur Abdinu (poludniowo-wschodnia krai<)\\ nadal borykaj" si~ i"urcja, \\. sumie ponad polowa i lIlalo kto Asyryjczyków literacki. zY.Jl\cych w Szwccji) W tYIll wlaśnie $awoce z Tur i\bdinu .Jednak Ie wydawnictwa sporo kontrowersji, /.redagowana dialekcie, mówi,\ w swoim ale w przystosowanym wydaje w Siideniilje (od nic malazly powszechnej choć sallla próba godnajesl wc wspolllnianym dialekcie, syryjskich, jednak nic w pełni go rozulllieją Wschodu, którymi Z ankiel wynika, zmniejszyła języka nie). wladają Asyryjczycy. i.e na II g badanych sil,: z 112 (w poprzednim ojczystego uczą sil; dzieci zauważenia. Z tych pO\\odó\\ również np. Asyryjczycy na cmigracji rodI..in, liczba z 82 rodzin alhtlKclc I nich /na j~/yk Jan Ik\- laciliskim, 1987) książki i regułamc czasopismo .. sibin" akceptacji wśn'ld Asyryjczykl)w i nadal budzą klórym doszedł kraju) dialekcie do niego mówiących do XS (obecnie lm'm'i I. Iraku. jeszcze (20 ankietowanych nic I.Ostala i\syryjczykllW Do jFykllW Jeden w domu w Szwecji) ankieta wi<;Ksmść Iłliskiego j~/.yk - europcjski. wylącznic po asyryjsku Zaś w szwedzkiej osób żyie samolnic szkole lub bC/d/iel- �175 chodzi o Szwecje; to trzeba dodać jeszcze specyfikę systemu szkolnictwa, który zapewnia uczniom wspólne śniadanie w szkole. Ankietowani pochodzili z krajów Bliskiego Wschodu (Syria, Turcja, Irak, I.iban - tab. I). Dobrze więc znali swoją tradycyjną kuchnię i związaną z nią obyczajowość, która w obrębie wymienionych krajów jest dla Asyryjczyków bardzo podobna. a w niektórych sytuacjach nawet identyczna. Pobyt w Szwecji pozwolił im zetknąć się nic tylko z narodową kuchnią szwedzką, lecz również z kuchniami żyj,\cych w tym kraju licznych grup obcokrajowców. Okazją mógł być chociażby okres spc;dzony w obozie dla uchodźców, gdzie stykali się ze sobą pr/.eclstawiciele różnyclI narodowości. Żywili się głównie podawanymi im potnl\vami szwedzkimi, których nic mogli w całości zastąpić swoimi dania4 mi narodowymi. najwyżej uzupcłnić . Tabela 1. Podstawowe dane statystyczne liczba respondentów, pochodzenia oraz podział na grupy wiekowe. I Pkc \1 (J" "rai pncilnd/cnia " 2.• SYria TlIrcla 211 )2 płeć, kraj Średnia wieku Podział wickowy Irak I.ihan 2-+ 12 21-29 211 30-39 40-49 50-5') 60-69 >70 46 20 16 8 2 40 Dla zrozumienIa poziomu i kierunku ewentualnych innowacji lub zmian \\ kuchni naroclowej Asyryjczyków pod wpływem pobytu w Szwecji, konieczna jest podstawowa o niej informacja, która może służyć jako pewne odniesienie. W poprzednim miejscu zamieszkania Asyryjczyków cechowała zbiorowa i \\ zajcml1a troska () pomy~lność rodziny, co okrcślało zakres odpowiedzialności jei czlonkó\\' i wiąz,do siC; z kwestią podziału obowiązków. Uzależnienie jedncgo od drugiego, bez wzglC;clu na wiek i status społeczny, wzmacniało więź rodzinną Uwidaczniało siC; to nic tylko podczas wykonywania codziennych prac. ale szc/.ególnie w okresie sezonu letniego, w którym wszyscy musieli. \\ mniejszym luh wic;kszym stopniu, angażować si<; przy przygotowywaniu zapasów żywności na zime;. co byJo zajęciem ciężkim I czasochłonnyms. Warte podkrcślenia jest również i to. że niektóre rodziny stale borykały siC; I. problemami finansowymi!'. Bardzo często świeże mięso było jadane tylko raz ., Od wielu /\s: ryjClII·;(m lllożlil\()śC zaopaln CI ch \\ S/\\ecji usl)'Slaiclll. \\;lIl1a si.; II orielllallle Cllollkl')\\ rod/.in)' że kiedy przebywali produkty luh znajomych. w obm.aeh spożywcze. Mogli doslarezane też kupować dla wychodźców, przezju;i. mieli mieszkaj'l- je bC/,pośrednio od sprze- da\\cll\l. klor/: \\ pohli,kleh miastach prowadzili sklepy i. licz'łe Ila zyski. sami przy.ieżdżali / lo\\arami do l)'mC/.asow)'eh miejsc przebywal1l<1 uchodźców. , Wlcho\\: wallie mlodzieży odb)'wało si.,: przez prac.,:. Przy braku telewizji, drukowanych ksiqż,ek i zbiorlm)'ch miejsc rozrywki zorganizowanej, dzieci sluchaly opowiadań sIarszych i \\ I'IClal)' si.; do prac domow)'eh. " KOIlIrasl)' 'pOicClIlC II' krajach Bliskicgo Wschodu były i nadal są bardzo dużc. /e stroll)' pa(lst\\;Ije,( pr;lkt)'e/llic nic zllana Brakujc syslclllÓw ubezpieczdl społeczllych. Opieka i\bdul- �176 w tygodniu, w niedzielę, w ilościach wręcz mikroskopijnych. Właśnie dlatego dominowało w kuchni mięso mielone lub pokrajane w malą kostkę, by można było równomiernie wymieszać je, niczym przyprawę, z kaszą, ryżem bądź 7 warzywami . Błogosławiellstwem dla ubogich rodzin były natomiast podroby s owcze (głowa z móżdżkiem lub bez , nerki, serce, wątroba, jelita, nóżki, śledziona, płuca\ Wszystkie razem kosztowały tyle, ile jeden kilogram mięsa. Poszczególne części świeżych podrobów można było kupić z porannego lub nocnego uboju. Ich przygotowywanie było dość żmudne, ale nawet dziesięcioosobowa rodzina mogła się najeść nimi do sytości. Zresztą dość powszechn) był całkiem racjonalny sposób przyrządzania potraw z podrobów (głównie nóżki i głowa) przez trzymanie ich w gorącym piecu chlebowym przez całą noc. z soboty na niedzielęlO. "Podrobowe" uczty były organizowane szczególnie we wrześniu, zaraz po zabiciu specjalnie utuczonej owcy lub krowy. których mięso konserwowano na zimę. Z praktyk związanych z przygotowywaniem potra\\ z podrobów, oprócz wątroby, jadanej również przez I:uropejczyków, przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji zwyczaj kupowania jelit baranich na metry~ faszeruje się je ryżem z mięsem mielonym i przyprawami, otrzymując tradycyjną potrawę he.\:.i';ayat. Osoby bardziej zaradne zamawiają u asyryjskiego rzeżnika na przykład całą tuszę owczą (w tym komplet owych podrobów). którą kilka rodzin dzieli między sobą. Przetrwał więc ów zwyczaj "chomikowania" zapasów żywności, choć nie jest to konieczne w warunkach szwedzkich. Karim Abou Zeid uważa. ze malo jest na świecie krajów o lak wielkich Bliskiego Wschodu <..Nidal As-Sa' b" nr 523. Damaszek I')l)(,.~. II) .leszcze 7 wie nic dwadzicścia iSlnial znajdowaly przenoszono lat temu w arabskich W tej dziedzinie chyba krajach niewiele Bliskicgo W~chodu si,,: zmieni lo. Przy przemysi jak kralc' mi<;sn) pra- prymitywnych rzOniaeh siy ludowe bazary, gdzie każdy mógl sprzedać OWCy lub krowy. Po uboju tuszc do sklepów. Większość rod/.in (nawet na peryrcriaeh miast) sama hodowala i luC/yla w domu niezbędną ilość inwcntarza. aby na jesieli zabić. a otrzymanc stosuj'lc stare tecbniki ludowc. Sprowadzane z Europy nieliczne gatunki mialy wielu Assvrians. kontraSIach nabywców. w: Food M. Abdalla. TraJiliolla/ Conserva!iol1 Eihll%gica/ Prospect Books, London l nB, s. 178-191. 8 M. Abdalla, 13. LJrtJaniak. Mó::g w kuchni Melhods miyso zakOnSerllll\\ać. konserw miysnych nic oj" !-"<)()d/'re.H'/TUli,)// SllIdies. i lrac~vcjacli rcd. /\. Riddervold {!sed hy .Ifor/em i 1\. Ropciel ,.1.nnjcrk,jll'. ,.I'r/.cgl<,d (jastrono- nr I. 19B5, s. 29-30. miczny" 9 Nerki. scrcc. wątroby i śledziony konsumowano po sma/eniu b'ldi upieczcniu: jclila I"a,zcrowano ryżem. hurg/llI/em 7. miysem i przyprawami. otr/)'mując wyn·)tJ podohny do Kaszanki (bu dodatku krwi I); pluca. potrawy: risa w aq/a, yallni, 10 Polega Podroby. nóżki i glowy on na racjonalnym głównie nóżki gotowano otrzymujqc popularnc wśród /\syryiczykó\\ qar o w gawo. i żołądki, wykorzystaniu wklada ciepla w glinianym siy na noc do naczynia piccu po wypieku z. wypalonej gliny chleba olulając je gorącym żarem i popio!elll. M. Abdalla. Cookin? /lols Usee! in {'rcsenl /JUl' .·/s.ITrian "iI/age Ki[chen in [he MichIle F;osl. w: 'the ('ooking Pol. rcd. T. .Iainc, O:xl"ord Symposium on Food 8:. Cookery 19BB, S. 7-1 I. �177 Okres pobytu w Szwecji W tabeli I. podano tylko pierwszy kraj pochodzenia respondenta, bez uwzględnienia innych krajów, do których wyemigrował i przebywał przez krótszy lub dluższy czas. Życiorys niektórych okazał się fascynujący: zanim dotarli do Szwecji. tułali się z całymi rodzinami po różnych krajach, zarówno bliskowschodnich. jak i europejskich. Nie ulega jednak wątpliwości, że \\ ukształtowaniu osobowości człowieka i jego nawyków największy wpływ mają warunki środowiska. w których dorasta. Pomimo, i.e w ankiecie wyszczególniono odrębne pytania dotyczące charakteru poprzedniego miejsca zamieszkania (wieś, miasteczko. miasto) oraz stylu życia. otrzymane odpowiedzi i własne obserwacje autora pozwalają przyjąć. że zdecydowana większość respondentów prowadziła raczej wiejski tryb życia. Ci. którzy po przeniesieniu się do miasta pozbyli się typowych gl)spodarstw wiejskich. w dalszym ciągu utrzymywali ścisłe kontakty ze swoimi bliskimi na wsi. Wc własnych podwórkach, budowanych na wzór wiejski, \\iększość hodowała kury. owce, a nawet krowy, prowadząc prawie identyczną jak na wsi. gospodarkę żywnościowąii. Chyba jedynym wyjątkiem było miasto Bejrut, w którym urodziło się pięciu respondentów, a dziewięciu spędziło \\ nim średnio 7 lal dorosłego życia. Tak naprawdę dopiero przyjazd do Szwecji oznaczał dla tych ludzi radykalną zmianę warunków żyeial2. Wykres I. pokazuje stosunek dlugości pobytu respondentów w Szwecji w momencie przeprowadzen ia badali do ich wieku Iiczonego od urodzen ia. Dane dotyczą poszczególnych grup \v zależności od kraju pochodzenia. Przy rozdawaniu ankiel nic kierowano się ani stanem prawnym respondenta, ani jego zawodem czy rodzajem wykonywanego zajęcia. 52,5% ankietowanych posiadało obywatelstwo szwedzkie, łiczba zaś pracujących zarobkowo wynosiła 35.6%. W grupic pracujących dominowały wolne zawody (gastronomia 15,2%; rzemiosło 5, I[Yo; praca umyslowa 11,9%; inne 3,4%). Było 6 emerytów (5, I %). Wśród pracuj'lcych tylko 10 osób (8,5%) nie posiadało jeszcze obywatelstwa szwedzkiego. Wszystkie przedstawicielki płci żeJiskiej biorące udział w badaniach zajmowały sit; wyląC/nic domem. i.yciu Asyryjuyków w miastach Bliskiego Wschodu na przykładzie Qameshli w Syrii. i\1. Ahdalla. nI(' .·/.I'sl'riaJ/ Community of Qomeshli in North-l~ostern Syria in the Years 1Y15-1970 ... I:thno!o!2.ia PoJona·· L 17.1992. s. S7-I03. 12 )J iekll·)r/.y. /.1I1~s/C/.a II' pierwszych latach pobytu w Szwccj i. w swoich mieszkaniach. pod oknelll. upnll\iali np. cchulr; IV doniczkach. Sam lo wid!..ialcm. Mówi się O jednej J\syryjcc l Turcji. kt(>ra ujrl.'lIIs!.} po ral pierws!.} w i.yciu wanny do kąpieli. i nic wiedząc do czego może slui.~ć. lIypclnilaj., liCllli'l z podlvórka. hy uprawić właśnie swoją uluhioną cehulę. i I () lob.: �178 Wykres 1. Stosunek długości okresu pobytu respondentów w Szwecji do ich wieku 50% 40% 30% 20% 10% 0% Zaopatrywanie Syna Turcja Irak Liban się w pmdukty spożywcze Specyficzna obyczajowość w niektórych krajach Bliskiego Wschodu (lub w niektórych miejscowościach w obrębie tego samego kraju) raczej zniechęca kobietę do zajmowania się zakupami, a jeśli już jest zmuszona, czyni to raczej w towarzystwie męża lub któregoś z dzicci, najlepiej płci m<;skiej, albo wspólnie z sąsiadkami. Nietrudno się domyślać przyczyn takich ograniczell w krajach islamskich. Robienie zakupów niekoniecznie jednak musi si<; wi<\zać z wychodzeniem z domu. To zadanie ułatwiają w<;drowni sprzedawcy, którzy pchając wózki obładowane towarami, docierają prawic do każdego punktu w mieście" Takie warunki wymuszają określony podział obowiązków w rodzinie. Echo wyżej wymienionego zjawiska, ale w dużym pomniejszeniu, jest nadal wyczuwalne wśród żyjących w Europie emigrantów z Bliskiego Wschodu. Tutaj jednak powody są zupełnie inne. W 30,5% rodzin ankietowanych zakupami zajmują się prawie wyłącznie mężczyźni (mężowie); w 15,2% - niemal wyłącznie kobiety (żony), a w 37,3% - oboje małżonkowie razem. W pozostałych rodzinach (17%) zakupy są zajęciem dorosłych dzieci. Zakupu środkó\\ spożywczych dokonują zarówno w sklepach szwedzkich, jak i oricntalnych. Na pytanie, jakimi kryteriami się kierują przy zaopatrywaniu si<; w sklepach orientalnych: asortymentem, ceną, językiem. znajolllośc i'l ze spr/.eda\\cą. L1 W ten sposób sprzedawane były glólVnic Świci.c warzywa. W micścic C)'lIncshli. IV klól"\m sp<,:dzilcm lata szkolne (1951\-1970). wydrolVni sprz.cdawcy zaupalrylVali siO;II produkty spoil\\' CLC na specjalnym placu. gdzic o ślVicie ogrodnicy zanosi Ii upr,l\V ianc przL/. sicbic II arz) II a Wózki byly przeważnie lrójku/owe. a niektón: udckorowanc maIOl\idlami. Wio;ksmsc II<;dnm. nych sprzcdawców miala lVytyczone trasy. prowadz<1Cc przcz osicdla i ulice:. gdz.ic mie:s/lali stali klienci. Pchając wózki przcmierzali nieraz kilkanaście: kilomctról\ d/.ie:nnie:. donośnym gloscm wymieniając proponowane: towary. Zaznaczyć trzcb,!. i.c wiO;Ksmśc owych wo;drownych sprzc· dawców IVC)ame:sh/i nic byla miejscowa, Iccz pochodz.ila glównic z Aleppo i .ie:go okolicy. �179 specyficzną atmoslcr,\ i usługą. większość, bo aż 86,4% osób, wymieniła rodzaj asortymelllu. cen~ punktowano na drugim miejscu, zaś atmosferę i usługi na trzecim. Najmniej ważną okazała się znajomość oraz język. .lest oczywiste. że w sklepach z orientalnymi towarami ankietowani kupują \\ pierwszym r/~dzie tc produkty, które znają z kraju pochodzenia. Długą listę t~ch produktów otwiera kasza pszenna hurghul (bulgur)14. Ryżu kupują trzy razy \'vi~ce.i' Sklepy te są też źródłem zaopatrzenia w tak lubiane nasiona roślin strączkowych: soc/ewicy, ciecierzycy, bobu, fasoli15. W nich nabywają warzy.. 1(' . k W prosz k u J Is, ba'kł'azany 19 , ,.,Iscle• \\a klS/.one J marynowane. o ,. IW'Ik' i 7 , tyllllane 211 \\ inorośl i • pcstk i arbuzów, dyn i i melonów. orzeszki21, tahinę (przecier seza- '.l I kg na osol1,,: micsi~C/:nic. lilll'ghu/jcs\ na I3liskilll Wschodzie drugim po chlebie produktcm pS/cnn\ Ill. l ;iylla ,i~ go do \\iclu potraw. W latach 60. i 70. był ważnym tematem badawLI\ m II rói.nych p\;IU'1I1kac h naukllllych USA. gdlie obecnie produkuje się go również na cksport / pSIcnicy tll",mkj. podobncj do tej. z której utrzymuje si.,: na Rliskim Wschodzic. [) .. \. h:llers. I'S II hell! I'mdllc/s ill WOl'ld Feedillg fJl'Ogl'ams. w' Wheal - Production and ilili:alioll. rcd. (i. I,. IJJgldl. A VI Pul. Co .. Wcstport 1974. s. 467-474: W..l. Haley, W. Pencc. !3l1lgUi' lu .IUCf<'ul IIheell /-rwe! ... (\:1"<:<11Sciencc Today" vol. 5. nu. 7. 1<)60. S. 203-207: \1. S Shclly. Il.L .. ·\mla. liII/gul' i/he(/{ ... Journal of Food Science and Technology" vol. 12. no 'J. I'J72. s. I(J.'-I (,55 i mni. alonWISI o roli hUl'ghulu w kuchni asyryjskiej Lob.: M. Abdalla. li II ig II l' ./11 IIiI/WI'IOII! II'I7co/ l'mc/lIc/ 1:'0.\/. \\: SllIl,le !-"rJOc/s.I\:d. II. Walker. ill II/(' Cllisille o{Col1/emporarv Assyrians in the Middle O"ford Symposium on Food and Cookery 198<). S. 27-37: AssyriGl/ Cuisine ... Journal of the Assyrian Acade- \ 1 ,\hdall,1. lilIIgIli' ./ 1':1'1'!o ('oll/ell/floi'(//)' mic Soeicly" 1'01. (J. no. I. spring 1')')2. S. 3-17. I' Roślill\ \tr'lC/kollc odgry\\aj'i duią rolo; w kuchni bliskowschodniej. M. Abdalla. ZapoIIIII!UIIL' li cellllL' \1,,10/.1' kulilllll'l/C Soc.~c1I'ic\'.. .Przegląd (,astronomiczny" nr 2. 1981. S. 16-\7: \1. .\hdalla. (':1' 1'<'I!IIhdil(/('jll SOccll·in':'- .. O\\C Rolnictwo" nr 8. 1981. S. 9-10: M. Abdalla. /3,)/, \I hli.\/ul\Iscillid/lic;I'lIc1/11i. .. I'rz.cgląd Gastronomiczny" nr 4, /982. S. 31-32. l'· ledny m ze SPOSohl)\\ ull'\valanla ś\\iez.yeh warz.)'w jest ich naturalne kiszenie. Technika 1:.jcS! hard/o popu!:Jm:l na Bliskim Wschodzie i obejmuje papryk~. ogórki, malo dojrzale pomidory. kapuSI,,: (liście). kalalior. rzodkiew. faso l.,: szparagową buraki ćwiklowc. botwinę. li'cic' II inorośli i innc. Slosuje siO;prz)' t)'m czosnek jako stalą przyprawę. Kisząc mieszankę kilku ull1icj';lnic dohranych ~alunk<'JW warz.)'w otr/.ymuje si~ produkt bogaty smakowo i atrakcyjny II izualnic. I' Oli\\li lIysl~puj:1 na Bliskim Wschod/ic w bardzo wielu odmianach. Konserwuje się jc II solancc i spoi.y lIa na śniadanie. IX Micszaj:! go z sC/amem i zalewają olejcm. Potrawa śniadaniowa. Swój zachwyt tą potrawą. klórą latem / ')')2 r. mial okazj~ pJ'(')bować w Szwecji. mój profesor technologii żywności wyrazil nasl~l'ui'lcymi siollami: ../aslan'l\\ ianl siO;.C/y naszc badania idą w dubrym kierunku". l" Ibklaiany maj'l dość sZ.erokie zastosowanic w kuchni: spożywa się je surowe. sma7one. !;IS/erollanc. duszonc i pieczonc. I'rzctany po upieczcniu biały miąższ (pasta) wzbogaca się przecierem sC/amo\\YIll i okjem otrzymując znaną na Bliskim Wschodzie potrawę Baba Cannug \/ i\hdalla. Ohecrllll II' kuchni lIol'Odó\I' Rliskiego Wschodu •. .Przegląd Gastronomiczny" nr 2. I(}86. S. 38-39. :u W lalach mojcgo d/.icl'ilislwa. mlode liście winorośli. zrywanc z kOliców pędów. spożywało ,i,: nalld na SllJ'()\\O. ivlaj'l lekko kwaskowalY smak. Po krótkim gotowaniu można je faszerować jak liśeic kapusly. otrzynlUj'lC bardzo popularną potrawo; wschodnią oprah, aprahe. yabrah. :\a ,urOll'O ,iadanc byly J'('l\l'I1ici liście rzodkwi. �180 mowy), syrop daktylowy22, chałwę, ser biały roznego kształtu. olej roślinny2'. konfiturę morelową24, świeże warzywa i owoce, chleb plackowi:', kaw<;?'. W sklepach szwedzkich zaś asyryjscy emigranci najcz<;ścicj kupują mąkęc-. 2S mleko , drób, jajka, ryby, warzywa i owoce, ser i mięso (częściej ni;;. w sklepach orientalnych), margarynę, napoje, drożdże, makaron. lody, chleb (sporadycznie), używki. Układanie jadłospisu Na pytanie, kto w domu ustala jadłospis. w 61 % ankiet odpowiedź brzmiała: matka, bądź żona, tylko u 6% rodzin zaznaczono również prawie równy udzial ojca, bądź męża, a u 21 % odbywa się to na zasadzic pclncj konsultacj i między cz10nkami rodziny. Reszta respondentów podkrcśliła. że żyje samotnie. Odpowiedzi na kolejne pytanie odzwierciedlają pozycję, jaką w domu zajmuje kobicta. Jeśli g1ównie ona decyduje o wyborze określonej potrawy, to przy jej przyrządzaniu w kuchni i podawaniu do stołu może liczyć na znaczną pomoc pozostałych cz10nków rodziny. Nadal jednak 44% gospodYll pracuje \V kuchni samotnie, bezjakiejkolwiek pomocy ze strony innych członków rodziny. I tylko 17% z nich może Iiczyć na wy1ączną pomoc męża, a da Iszym 14% pomagają również dzieci. W pozosta1ych 25% rodzin zanotowano wyłączne zaangażowanie dzieci, bez udziału ojca. Ugotowane 21 żych ilościach zawarty i podsuszone jako w pestkach arbuza i ((I'll/ przysmak miąższ. nil Bliskim lub wyprażone (szczególnie Więcej f/\cllOd::ie nasiona wśród na tcn temat zob.: ... Przegląd la. The Fall' 0/ As;,yr/af1 'Ii'ad/liolla/ l I. Walker. Proceedings of the Oxfrord spoi.ywa mlodzieży). M. Abdalla. CJastronomiczn/' ('Illinar}' Symposium si.,: na Illiskim C/.,:ścią Wschod/.ie jadalną Wl"kOrZlslalli<' jest \I du- ocz~ II iście lIasioll IIle/olla. nr 2. I <)X3. s. 30-32: M. AbdalTechll%gles. IV' IJisapf!<,al"lllg Foods. red. on Food and Cookery I C)')-l. Prospcct Boob 1995. s. 5-10. 22 Syrop daktylowy Asyryjczycy traktują jako Iwykly pokarm. zwlavua roduas post(lII .. lest on słodki jak miód i bardzo smaczny z przl:cicrem sezamowym oral. jajeCl.nic,!. 1)0 ninl<l\\ na b: I jednym 23 ze środków Głównie slodzących. słonecznikowy, podobnil: jak syrop winogronow)'. którcgo UŻYWa się jako jcdynego tluszuu w dni postne. Na Hli- skim Wschod7.ic spożycic olejów (również bawelniany. sc/amowy i oliwa) jest I\ysokie. 24 Di.cmy jako masa zżelowana nie byly znane na Bliskim Wschod/ie. !eh micjsce /ajmO\laLI konfilura 2' 2<> z moreli. lig. dyni i p!mków rói..anych. głównic azywany przez nich ..alcppai\skim" .. .Iibai\skim" Mocno przypalona i bardzo mocno rozdrobniona. domowcj produkcji. lub oricntalnym. o (;,farnej barwie i przypralI iona karda- moncm. Nicktórzy nazywają j'l arabską Przebywajqcy II' Polsce obyw,llele /. Bliskiego Wschodu poddav,:ali kupowaną II' sklcpie kaw.; l.iarnist'l dodatkowcmu pra/.eniu na patelni. gdyż _.. Iledlug ich gustu nasiono kach. - środek przyprawy 27 Średnio 2& 7 litrów i sera. ziarna kawy musi być qarny. do jednej 4,5 kg na osobę objętości młynka) miesięcznie. na oso b.; miesi<;cznic. BardZll drobno gotowali Wykorzystui'lj,! zmicion,! \I' wod/.ie do wyrieku Cz<;ść mll:ka przeznauaj;l I kard<lmonem (jedno II małych liliz,ln- i podawali chleba do produkcji w domu. domowego jogurtu �181 Charakter' kuchni Panowała dot'1d opmla, żc poczucie odrębności narodowej u większości Asyryjuyków można raczej odnieść bardziej do sfery duchowej, aniżeli materialnej. Przynajmniej tak moglo wyglądać na Bliskim Wschodzie. Jednak życie tych. którzy znależli sit;: w Luropie nic jcst już tak głęboko uduchowione, choć masowy udzial w ceremoniach kościelnych budzi nieraz podziw rdzennych Europejczyków. Obserwuje się, że więzi z wiarą i tradycjami Kościoła, bardzo silne do niedawna, ulegają pod wpływem europejskiego modelu życia stopniowemu rozluźnieniu. Z drugiej jednak strony notuje się pewien przełom \V postawach i nastawieniu tych ludzi. Dość nagle i szybko powstającą pustkę duchową staraj<l sit;: wypełnić glębszym niż dotąd zrozumieniem i przeżywaniem roli wlasncj kultury materialnej. Kluby i organizacje społeczne prowadzą \V tym kierunku działalność edukacyjną. Przywi<\Zanic Asyryjczyków do własnej kuchni jako nośnika pewnych tradycj i nie przes/.kadza w podkreślan iu jej orientalnego rodowodu i traktowaniu jej jako integralnego elementu szeroko rozumianej kultury Orientu. Są oni także skłonni przyj<\ć te potrawy z kuchni szwedzkiej, które im odpowiadają. Na pytanie, czy przyrządzane obecnie w domu potrawy należą do jednej kuchni. tylko 37% respondentów odpowiedziało "tak", odpowiedź "nie" stanowiła 49%, a 14% wstrzymało się od wyrażenia zdania. Próba sprecyzowania pytania, tzn. określenia. cly ich kuchnia domowa jest narodową, orientalną, szwedzką bądź mieszaml, wprowadzi la pewien chaos. Tylko 36% ankietowanych jednoznacznie podkrcśliło narodowy asyryjski charakter swojej kuchni, 14% uważa ją po prostu za orientalną, 15% widzi ją jako narodowo-orientalną, a 36% n;spondentó\V nazwalo ją mieszaną, czyli stanowi już ona połączenie elementów kuchni narodowej, orientalnej i szwedzkiej. Wśród badanych tylko 27% informowało, iż cotygodniowe menu składa się wyłącznic z potraw narodowych, zaś u 25% potrawy takie pojawiają się jedynie przez dwa dni w tygodniu. Odpowiedzi typu "trudno powiedzieć"; ,Jak popadnie": "okazyjnic podczas przyjęć", udzieliło 19% respondentów. U 12% rodzin potrawy narodowe "goszczą" przez 3 dni w tygodniu, 9% przyrządza je przez 4-6 dni w tygodniu, a pozostałe 8% woli je konsumować tylko raz w tygodniu. Potra,vy narodowe S<j różnie traktowane w zależności od dnia tygodnia. 9 Najczęściej podaje się je w piątki oraz w niedziełe i środl . Pozostałe dni tygodnia były nieco rzadziej wymieniane przez respondentów (wykres 2). Odpowiedzi na podobnc pytania dotyczące dni tygodnia, w których podaje sit;: potrawy kuchni szwedzkiej, były mnicj zdecydowane. Tylko 20% respondentów ustosunkO\valo sit;: do pytania. Reszta pominęła je lub udzieliła niepełnych, b,\di: nicjasnych odpowiedzi. Nietrudno się domyślić, że wśród odpowieC'J Środy d/i.:laj.:s\ i pi'lIki S,l w kości()!ach dnicm świ'll.:unym. wschodnich dniami. w których obowiązuje ścisły post. a nic- �182 dzi najczęściej wymieniane były dni "martwe" dla kuchni narodowej, a więc poniedziałek (wymieniony 12 razy); wtorek (12 razy); środa (4 razy); czwartek (12 razy); piątek (2 razy); sobota (4 razy); niedziela (2 razy). 10% ankietowanych podało, że potrawy szwedzkie pojawiają się w domu przez 1-2 dni \\ tygodniu i to wyłącznie na prośbę dzieci. 8yly tcż odpowicdzi typu: "nigdy"; ,.bardzo rzadko"; "trudno określić". Tylko dwie osoby (1.7%) zaznaczyły. że szwedzkie potrawy podaje się przez wszystkie dni tygodnia. Wykres 2. Częstotliwość przygotowywania potraw narodowych w zależności od dni tygodnia 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Poniedziałek Wtorek Sroda Czwartek Piątek Sobota Niedziela Rzeczą nicmai świętą u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie jest wspólne spożywanie trzech posiłków dziennie. Pory posiłków dobiera się, by odpowiadaly wszystkim czlonkom rodzin/o. Podporządkowanie sil( stylowi europejskiego życia nieuchronnie prowadzi do zachwiania tak utrwalonej praktyki. Blisko 1/3 respondcntów przyznała, że tylko sporadycznie spoi.ywa trzy posiłki dziennic. Prawie połowa boleje również z powodu nieregularności wspólnego siadania do stołu. Tylko u 1/3 ankietowanych występuje silna wola do regularnego i wspólnego spożywania posiłków przez wszystkich członków rodziny. Rola matki w pielęgnowaniu tradycji kulinarnych Wypełniający ankiety z wielkim uznaniem odnosili sil( do roli matki. która nieustannie stara się wpajać córkom nawyki i umiejętności przyrządzania potraw narodowych. Jednak zaintercsowanie samych córck nie zawszc jest .,0 M. ceedings Abdalla. ofthe Al an //:;~Yl'ion Fahle in the Middle Lasl. w: IJ)()k & h.:eI. red. II. Walker. Oxford . Symposium on rood and Cookery 1993. Prospect Pro- IlOl1ks 19()4. s. S-I D. �183 zgodnc z wolą lIlatki. Taką właśnic obawę wyraziło 36% matek mających córki \\ wieku szkolnym. choć ai'. 75% lIlatck pozytywnie ocenia już posiadane przez córki umiei9tności. przy czym tylko połowa uważa te umiejętności za wystarczającc, by córka mogła w przyszłości czuć się pewnie w sprawach kulinarnych. W rodzinach, gdzie i'..yją babki, ocena wnuczek była w obu przypadkach bardziej surowa. Ohrazują to odpowiedzi na to samo pytanie zadane zarówno matce. jak i babci: e:-v 1111'0::0.1":-, że e()rki (wnuczki) będą w przyszło.ści umiały g%ll'OL/ok. juk ich /lw/ka? Odpowiedzi "tak" udzicliło 70% matek i tylko 50% babck. Kuchnia jako clement kultury narodowej Docenianic roli kuchni Jako jednego z czynników kształtujących osobowość można przypisać \\'Zrostowi świadomości narodowej Asyryjczyków. Ludzie, którzy nic w każdym przypadku z własnej woli oddalili się od swych korzeni, starają Si9 grupować wokół tego, co im przypomina utraconą ojczyznę i kultywowane tam wartości. Zdarzają się jcdnak i tacy, którzy z różnych powodów chcieliby. niekiedy nawet na siły_ oderwać się od wszystkiego, co łączy ich z macierzą. Próhuj,j zacząć życie od nowa, uzasadniając to przede wszystkim dobrem dzicci. Ich działania w tym kicrunku sprowadzają się np. do zmiany nazwiska, a takżc modelu konsumpcji i domowego jadłospisu. Analizowanc wyniki ankiety wykazują, że 90% respondentów uważa swoją kuchnię za wa/n) clcment identyfikacj i narodowej i poczuwa się do odpowiedZialności za piclęgnowanic tradycji kulinarnych jako pewnej spuścizny odziedziczonej po przodkach, traktując to w kategoriach obowiązków patriotycznych. Nieco mniej respondentów (50%) gotowych jest czynić to z pobudek czysto humanitarnych. 90% ankictowanych odczuwa więź i bliskość wobec osoby mającej te same potrawy i takic same ohyczaje kulinarne. Takiej jednomyślności zabrakło jednak kicdy w gry wchodziło określenie swojej postawy i stanowiska wobec innych grup etnicznych Bliskiego Wschodu, które sobie przypisują to, co jest autentycznie asyryjskie w dziedzinie kulinarne/I. Na osiem zasugerowanych odpowiedzi wobec takich poczynaJl, 37% ankietowanych zaznaczyło wyraz "zazdrość", 54°;(J podkrcślilo swą dezaprobatę, 20% wyraziło chęć podejmowania polcmiki. a 64% jcst gotowych nawet protestować i sprzeciwiać się. Tylko 7% respondcntów wykazaloby sympatię i wyrozumiałość. Żadna natomiast osoba nic zadeklarowala, iż byłaby gotowa zrezygnować z tego, co uważa za swoje. a dwic osoby zaznaczyły, iż nie warto podejmować polemiki. " 1',lka praktyb jest. niesldy. si.,: S/C/.cglJlnie KlIIdOlvit:. dość POIVszt:t:11I1ana Bliskim Wschodzit:. IV czym specjalizują �184 Ocena swojej kuchni w nowym środowisku Jest rzeczą naturalną, iż kontakty międzyludzkie stwarzają oka/je do poró\\naJl, konfrontacj i i wcryfikacj i poglądów. Zm iana kraj u zam ieszkania przez Asyryjczyków dała im możliwość samokrytycznego i szerszego spojrzenia na własną kuchnię. Tylko 20% ankietowanych nie zauważa wpływu nowego środowiska na ocenę własnej kuchni, zaś 47% twierdzi. iż nowc warunki przyczyniły się do pozytywnego jej dowartościowania, natomiast 15% respondentów jest innego zdania twierdząc, iż na tle nowych warunków ich kuchnia wypada źle, i zaczynają oceniać ją negatywnie. 18% nic ma jeszcze wyrobionego zdania. Wychwalanie przez większość ankietowanych kuchni narodowej w porównaniu ze szwedzką, nie daje podstaw, by sądzić, że ich pogleld jest bezpośrednią konsekwencją konfrontacji z kuchnią Szwedów jako punktem odniesienia. lecz raczej wynikiem pewnego procesu ewolucji cywilizacyjnej. 59% ankietowanych twierdzi, iż ich kuchnia jest bogatsza, bardziej urozmaicona i starsza od kuchni szwedzkiej. Większy odsetek, bo 76%. uważa. że jest ona ,.smaczniejsza", 42% jest zdania, iż jest lepsza. Odpowiedzi wskazuj'lce, że kuchnia asyryjska jest prostsza od szwedzkiej stanowily 15%. Żadcn z respondcntów nie wywyższył kuchni szwedzkiej nad swoją. Asyryjski emigrant żyjąc w nowym środowisku usiłuje nawi,\Zać dobrosąsiedzkie kontakty z tubylcami. Dobrą okazją może być zwykly poczęstunek. który nie zawsze wymaga dobrej znajomości języka goszczonej osoby. Wszyscy respondenci utrzymują, iż podejmowanie szwedzkiego sąsiada posiłkiem sprawia im przyjemność. Niektórzy praktykują to często. Kilku ankietowanych rozumiejąc napięty czas Europejczyka podkrcśliło konieczność wcześnicjszego ustalenia z nim terminu wspólnego posiłku. Spośród 27 najeze;ściej wymienianych przez respondentów potraw narodowych, którymi Czystowano kiedyś szwedzkich sąsiadów, dominuje kutle'."2 (34 razy). oprah'; (22 razy), hurghul (16 razy), .~(Jmborakat34 (16 razy), do/ma') (J 4 razy). Interesująca wydaje się w relacj i Asyryjczyków occna przez Szwedów potraw, którymi byli częstowani,. Była ona na ogół pozytywna. Tylko w dziesięciu przypadkach (8,5%) zanotowano negatywne zdanie. które odnosiło się do barwy potrawy. W ankiecie wybija siy przekonanie asyryjskich emigrantów. iż Szwedzi uważają ich za ludzi gościnnych. Tak odpowiedziało 80% respondentów, 12% nie miało zdania na ten temat, a 8% nie odpowiedziało na pytanie. 3: KI/de mięsem 33 34 mają kszlalt mi.:lonym l. bardzo dużych drobno pierogów. posiekaną Ciasto cebulą rl7)'golo\\"ujć si.; z kaszy h"rgl/lll i 1:IS/Cl"Uj.: i rr/yprawam1. Aprah (potrawa nazywana też: aprahe. yahrah). Fas/no\van.: liści.: \vinorośli. Salllhorakat (pierogi olbrzymie). Pud smażony Ihrsz mięsny uk/ada sie,: na rlaeku i przykrywa się drugim blasze. 3; Do/ma - głównie plackiem. Pu przylepieniu rozgrzanej faszerowane kabaczki. brzegów pićcz,: się w ri.:karniku ciasla lub na �185 Interesująca jest również opinia Asyryjczyków na temat gościnności Szwedów. Tylko 10% uważa ich za ludzi mało gościnnych, wahających się było 15%, a 9% nie wyraziło zdania (tab. 2). Tabela 2 Wyrażana przez Asyryjczyków domniemana opinia Szwedów o asyryjskiej gościnności i opinia Asyryjczyków a gościnności Szwedów I ! Czy Szwedzi uważają ciebie za człowieka gościnnego? Czy uważasz Szwedów nych? Tak Nie Nic wiem Tak Nie 94 O 14 78 12 Zmiany w dotychczasowym za ludzi gościn- Nie wiem 18 modelu konsumpcji ie ulega wątpliwości, że sytuacja materialna większości imigrantów \\ Szwecji jest znacznie lepsza w porównaniu z poprzednim krajem zamieszkania. Zmienil si~ także harmonogram zajęć poszczególnych członków rodziny, co może rzutować na wielkość spożycia tradycyjnych produktów, które na ogół są dost<;:pne na szwedzkim rynku. Sprowadzają je nie tylko założone przez samych imigrantów lirmy i punkty sprzedaży, lecz znajdują się również \\ "iclu szwedzkich sklepach. W tabeli 3 zgrupowano artykuły, których spożycie wzrosło lub zmalalo albo pozostało na tym samym poziomie. W tabeli 4 zaś zestawiono oc(,;n<; respondentów dotyczącą wielkości spożycia niektórych produktów w porównaniu I. poziomem spożycia w kraju pochodzenia. Tabela 3 Artykuły spożywcze, których poziom konsumpcji wzrósł, nie zmienił się, obniżył się Nazwa produktów Poziom spożycia W i<;:cej Tyle samo Mniej Mlcko i jego przetwory, owoce i soki owocowe, mięso I jego przetwory, kawa, ziemniaki, warzywa świeże i gotowane, jajka, orzechy, ciastka Nasiona dyni i arbuza, warzywa kiszone, burghul, herbata, cukier, chlcb, nasiona strączkowych (bez soczewicy), sól, cebula Nasiona mclona i słonecznika, czosnek, soczewica �186 Tabela 4. Liczba respondentów i ich ocena zmian wielkości spożycia różnych produktów spożywczych Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 II 12 13 14 15 16 17 Poziom spożycia Nazwa produktu M leko świeże Owoce Soki owocowe Mięso Przetwory mleczne Kawa Ziemniaki Warzywa świeże Jajka Napoje alkoholowe Warzywa gotowane Orzechy Ciastka "kilichd' Nasiona dyni Warzywa kiszone Nasiona arbuza Burg/wI Potrawy z hllrghlllll: - Kibbe (Kub/m) ,(, -- KUfIe - Tabboule _ Ballo'S 18 19 20 21 22 7~ _.J * 24 25 26 27 .17 Herbata Cukier Chleb Strączkowe (bez soczewicy) Nasiona melona Sól Czosnek Nasiona słonecznika Cebula Soczewica KwestIOnariusze 7. llIekompletnyml Więcej Mnicj Tyle samo 94 90 90 80 80 74 72 66 64 54 54 52 50 44 40 38 34 10 14 16 14 14 18 18 26 16 34 34 24 77 42 36 46 48 14 12* 10* 22* 18* 26 26* 20* 38 24* 77* -30* 42* 20* 30* 20* 36 80 70 56 28 26 36 50 78 38 40 30 36 58 34 47 58 34 500 12 12 12 12 46* 44* 58 46* 18* 56* 50 18* 58* 46 ~7 J_ ~7 .J_ 30 28 28 26 26 26 24 22 danymI. kliMa) -- klopsiki o różnym ksztakie się. smaży. 37 Tabbll/e - salatka wioscnna z małą ilością bllrg/lldll posiekanej pietruszki z dod<ltkiem innych warzyw i Okjll. 38 Ballo' jest to bllrg/lId ugo!O\V<lny ., soC/.cwicą 36 Kibbe (Kbbe, z mit,:sa mielonego i hllrg//lI/!/. które wypieka nawilżonego sokicm hardzo drobno �]87 Grupa produktów o zwiększającc.i się konsumpcji Największym powodzeniem wśród Asyryjczyków w Szwecji cieszy się mleko świeże. W poprzednim kraju zamieszkania było ono dla wielu rodzin rarytasem, może z wyjątkiem tych, które miały własne gospodarstwa. Wzrost spożycia mleka jest wiyc zwią/.any z jego dostępnością na rynku jako jednego z podstawowych produktów. 80% ankietowanych pije mleka więcej niż \\ poprzedn im kraj u. Drugim artykulcm spożywczym, którego konsumpcja wzrosła, są wszelkiego rodzaju owoce. glównie jabłka i cytrusy. Podaje się je nie tylko po posiłkach, ale zgodnie z utrwalonym zwyczajem, stawia się w misce na stole na cały czas trwania wizyty. Od czasu do czasu goście są namawiani do częstowania się. Niekiedy sam gospodarz obiera np. pomaraliczę, dzieli ją, kładzie na talerz i podaje po kolei każdelllu gościowi. W okresie letnim dominują typowe dla Bliskiego Wschodu owoce: winogrona i arbuzy. Bardzo slabo rozwinięte przetwórstwo owoców w krajach Bliskiego Wschodu jest przyczyn'l niedostatku soków owocowych, a pragnienie gasi się zazwyczaj zwykl,j wodą Nic wir;c dziwnego, że bliskowschodni emigrant stara się poniek,\d nadrobić wieloletnie braki, włączając do swojej diety powszechne \\ Szwecji soki owocowe. Na liście produktów faworyzowanych, soki znalazły się na trzecim miejscu. Biorąc pod uwagę fakt, że ilość wypitego przez badaną grupę napoju herbacianego nic zmieniła się, można przypuszczać, że soki O\\ocowe zajęły miejsce owej wody pitnej (choć szwedzka woda jest znana z bardzo dobrej jakości). Na I1liskim Wschodzie herbatę traktowano jako stalą część śniadania lub poobiedni "deser". Nadal jednak wielu nie może po obiedzie zapomnieć o wypiciu tradycyjnego jogurtu rozciellczonego lodowatą wodą· Jedna I. różnic mir;dzy dietą bliskowschodnią a europejską polega m.in. na ilości spożywanego mięsa. Na stole Europejczyka, wyjąwszy wegetarianów, przetwory mir;sne podaje się niemal codziennie. Wydaje się, że kościoły europcjskie. nic wliC/ając jednak prawosławnych, już dawno zapomniały o postach. Podczas POSIÓ\N, które u chrześcijan asyryjskich trwają 140-220 dni w roku, obowiązuje zakaz spożywania wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego"). iski udzial mięsa w diecie tych ludzi nie jest więc uwarunkowany tylko względami natury ekonomiczncj, chociaż mięso uchodzi za dość drogi produkt. lwiększenie jego sJ10życia u 68% respondentów można wytłumaczyć lepszą sytuacją matcrialml, osłabieniem rygorów postnych (o tym będzie mowa póź- ;'J M. !\hdalla. ni': 11'(/\' II", ('onlellljJorarv WeSlem .../s;yrians in Ihe /vliddle F.asl lake Food nuring hlsls and ('Iwrch I/o!idays. w: Feasling ond I··osling, red. 1-1.Walkcl', Oxford Symposiulll on Food & ('ookery 1')90. Prospcct Books. I.ondon 1990. s. 15-26. �188 niej), różnorodnością atrakcyjnych i wygodnie opakowanych wyrobów mi~snych i ich dostępnością na rynku oraz zmianą trybu życia i lepszym wyposaże4o niem kuchni . Te same kryteria, które spowodowały zwic,;kszenie popytu asyryjskich emigrantów na mięso, można odnieść do wyrobów mleczarskich. Szacunki respondentów dotyczące wielkości spożycia tych dwóch ważnych artykuló\\ są niemal identyczne. Do przygotowywanych w domu tradycyjnych produktó\\ mlecznych. doszły nowe, typowo europejskie. np. ser i.ótty. którego Asyryjczycy dotychczas nie znali. Podobnie jak w przypadku wyrobów mięsnych. rynek proponuje całą gamę różnorodnych przetworów z mleka. Pamic,;tając o tym. że również i one są objęte zakazem spoi.ywania w dni postne. można wnioskować, iż ich konsumpcja w pozostałe okresy świąteczne jest dość wysoka. Do bardzo popularnych w Europie Zachodniej napojów. a które nie są europejskiego pochodzenia, należy niewątpliwie kawa. Tymczasem na Bliskim Wschodzie kawę, w przeciwiellstwie do herbaty, podaje si~ rzadziej i w małych ilościach. Gorzka i esencjonalna kawa rozpuszczalna jest stałym poczęstunkiem na stypach. Odpowiedzi respondentów dowodzą, iż wielkość konsulllpcj i kawy może być pewnym wskaźnikiem sytuacji materialnej. Konsumpcja kawy wzrosła u 63% ankietowanych. u 15% zmniejszyła się, a u 22% nie zmienila się. Podobne zjawisko dotyczy także spożycia ziemniaków. Choć Asyryjczyc: na Bliskim Wschodzie używają w kuchni dużo ziemniaków, szczególnie w okresach postnych. ponad połowa ankietowanych (62(Yo) twierdzi. iż teraz I spożywa ieh więce/ , motywując to wpływem kuchni szwcdzkicj. Niektórzy pochwalili się. iż wymyślili nowe potrawy z udziałem zicmniaków. Pewną niespodzianką była natomiast informacja od 56% ankietowanych o wzroście spożycia zarówno warzyw świeżych, jak i goto\vanych, tym bardziej, że warzywa są niezmiernie popularne w tradycyjncj kuchni asyryjskiej. Z n ich nadal przygotowuje się pełne potrawy. które Spo7.ywa się z eh Icbem do sytości42, a takie warzywa, jak: liście winorośli, kabaczki. pomidory. baklażany, paprykę, a nawet cebulę, o wiele czc,;ściej niż w poprzednim kraju. nadziewa się t~\rszem ryż.owo-mięsnym. Wzmocnila się leż pozycja sałatki prz:rządzanej z drobno pokrojonych pomidorów i cebuli. Nic straciły na znaczeniu 40 I'rawie każda asyryjska rodzina w S/.wecji cząj, że w okresic letnim czlonkowic rodziny. w przydomowym ogródku kuruaki i miyso. ogródka udział pr/cnośnc Nicraz Ilybicraj_1 mi.n_1. W) kS/I_lIci! sic i /.apros/onvmi sic /c slloim gośćnil. spr/ctelll dzialkowcgo lub gdzieś poza miasto, nad wody. Takie uuty Sól dość czcstc. \V kilku. Przyznać wypada. ze mi.;so /. rożna. pieczone /e str_lKallli papr\'ki. i cebulą. 41 posiada wraz zc /najomymi smakuje na lL"rcn Sam hrakm ponl1ll0rallli wyśmicnicic. M. Abdalla, Role a/the na 10th Intcrnational Conrcrenee by Food: Thc I'otato'·. 42 M. Abdalla. /11)- piek<! Freising. !'otalo in AS5~vrian Olisille It)r Ethnological Niemcy. The Fale ofAs.\)'J"iall (i-lO czerwca 7i-adiliolla! ill Ihe iIIidd!e Last. Food Research ... Cullural rercrat 1994. ('/llillarv 7'.'chllli!ogies, I\·yglos/on) and Social lif! c/I. Inllucncc �189 również arbu/.y, które pomimo ich dość wysokiej ceny, podaje się przez cały sezon !etn i jako deser po obiedzie. Cz~sts/.ym niż w macierzystym kraju artykułem sPożywczym stały Się również jajka. Najwit;ccj spożywa si~ ich podczas Swiąt Wielkanocnych (szerzej o tym poniżej). Jajka często pojawiają się na śniadanie i są używane do przygotowywania tradycyjnych ciastek kilicza. Sondaże wskazują wzrost spożycia tych ciastek. które kiedyś wypiekało się tylko na święta i ważne uroczystości rod/inne. Stopniowo zaczynają tracić swoje pierwotne, prawie rytua Ine, przeznaClen ie. O ile nic .lest niespodzianką ogólny wzrost spożycia napojów alkoholowych, do Clego przyznało sit; 46% respondentów, o tyle zastanawia fakt, iż wzrost tcn jest chyba niewielki. skoro 29%, ankietowanych twierdzi, że alkoholu pije mniej niż \\' poprzednim kraju. Należy wspomnieć. że Asyryjczycy nie są wielkimi amatorami trunków wyskokowych. Malo kto pije bez ważnej okazji. którą może być np. wesele, gdzie przed gośćmi ufnie stawia się różne gatunki alkoholu i daje im peine prawo dysponowania nimi. Stalą zakąską do alkoholu są orzeszki. Z\\it;kslOny popyt na nie m07.e być konsekwencją m.in. wzrostu spożycia napojów alkoholowych. Grupa pnl<!uktilw o nic zmienionym poziomie spożycia C;rupa la obejmuje wymienione w ankiecie produkty, których wielkość spoiycia mniej wit;cej u polowy ankietowanych wzrosła, a u drugiej połowy spadła. Niewielkie odchylenia ponad lub poniżej graniey 50% mogą się wyró\\nać. st,!d tt; f"(')żnic<;kilku punktów pominąłem. W tej grupie produktów znalazly sit; prażone nasiona dyni i arbuza, Na Bliskim Wschodzie nasiona te m~jc sit; i susz)' na slolleu. a nastc;:pnie gotuje w osolonej wodzie i/lub praży \\ gon\cym piasku. Ten wartościowy przysmak jest spożywany w dużych ilościach. zwłas/Cla przcz mlodzież. W Szwecji surowe lub prażone nasiona są dostc;:pne w hurtowniach orientalnych'u. W przeciwielistwie do warzyw świeżych i gotowanych, których spożycie \\?rosło. iiość warzyw konserwowanych przez kiszen ie nie ulegla zasadn iczej zmianic. W tradycyjnej kuchni asyryjskiej kiszonki przygotowywane przez mieszanie wielu war;:yw s'1 stalym dodatkiem do obiadów, Choć w Szwecji nadal niektórzy otrl:ymuj,\ je w domu wedlug tradycyjnych metod, większość jednak woli nabywać w sklepach. Kolejnym wytworem, który broni sic;: przed utratą swej ważnej jak dotąd p<vycj i w kuchn i asyryjsk iej. jest hurghu/. Towarzyszy on Asyryjczykom przez trzy tysi'lcC lat, staj,\c sit; clementem ich historii i kultury. Obserwuje się tendencję do zwit;kszenia spożycia potraw uchodzących dotąd za kosztowne I' WlOn:1ll asyryjskich rówi.:śnik(l\\'. ni.:któI7.y uczniowie szwedzcy w S(jdertalje przychodząc na "awcia. prl.ylHl.v'lllieral.. prai.oll': p.:stki. które grynl podczas prl.erw. �190 i luksusowe (np. kihhe i kUlle) kosztem potraw prostych. tanich i mniej atrakcyjnych (np. bolla"). Burg/lUI ugotowany jako kasza lub zamiennik ryżu (danie dla ubogich), coraz rzadziej pojawia się na stole. Czyżby produkt. który nabywa się prosto ze sklepu. cieszył się mniejszym szacunkiem od otrzymanego ciężką pracą własnych rąk? Pocicszającajest stabilna rola chleba. Pozytywnym przcjawcm w domowym procesie wypieku chleba jest używanic mąki ciemncj. czasem również otrąb lub zarodków pszennych oraz włączanie się młodzieży do prac związanych z jego . ,14 przygotowywaniem . Na niezmienionym poziomie pozostaje także wielkość spożycia roś/in strączkowych, głównie ciecierzycy, bobu i fasoli, z wyjątkicm jednak soczewicy. Soczewica odgrywała w tradycyjnej kuchni asyryjskicj bardzo ważną rolę. Ciecierzyca i bób dają dość monotonne potrawy i nie nadają się do swobodnego łączenia z innymi produktami (np. z mięsem). Kupujc si<;:je zakonsenvowane. w puszkach. Fasola natomiast, zarówno sucha jak i zielona, ma szersze zastosowan ie kul inarne. Prawdopodobn ie n ie słabnący popyt na t'asol<;:zadecydował o zachowaniu dotychczasowej pozycji strączkowych w kuchni (nic było odrębnych pytall dotyczących poszczególnych gatunków roślin tej grupy). Zachowanie poziomu konsumpcji cukru, pomimo zmniejszenia si<;:spożycia herbaty, której coraz więcej ludzi nie słodzi, można wytłumaczyć zwi<;:kszeniem ilości słodzonych cukrcm wypicków domowych. Sol i natom iast u:l.ywa się wi«ccj do wypieku chleba i obgotowywania nasion dyniowatych. aniżeli jako dodatku do potraw. Grupa produktów o zmniejszającej si~ wielkości spożycia Grupa produktów, których konsumpcja zmniejszy/a siy \V kuchni emigrantów asyryjskich w Szwecj i, jest niewielka. Znalazły się w niej nasiona mclona i słonecznika, a także czosnek (z powodu jego zapachu. choć nadal używa się go do potraw typu "gołąbki"). ;\syryj skim dzieciom w Szwccj i obcy już jest ów sposób podawania czosnku, znany ich rówieśnikom na Rliskim Wschodzie. Kiedy w przerwie między posiłkami odczuwają głód, biorą kawałek wicjskiego chleba (ok. 2 cm grubości: takiego nie produkuje się w Szwecji), którego wierzch posypują solą, po czym rozsmarowują czosnkiem. Trudną do uchwycenia resztę ząbka czosnku wciskają do środka chleba, zostawiając ten kęs na sam kon iec. 44 Bi;dąc Uniwersytetu Siostrzcnicc piersiach latem 1995 roku u mojej w Sztokholmie). jednak odmówil mogą wpadać którego przyji;cia do ciasta' siostry matka w Szwecji prosila pomocy, ehcialem pomóc o przygotowanic tlumaczqc si\(. je siostrzeJlcowi ciasta wlosy. i wypiek kt(lrc rosn'l (student chleba. mi na �191 Do artyku!<'lW, których spożycic spadło, należy również soczewica. Czy jest to zapowicd/. rozlu/.nicnia rygorów kuchni postnej? Właśnie soczewica uchodzila za potrawy typowo postml. Wypiek chleba w domu B<;dąc wick razy gościcm asyryjskich emigrantów w Szwecji obserwowa!cm złożony proccs przygotowywania ciasta w domu, jcgo fcrmentacj i, formo\\ania placków i wypicku chleba. Ten podstawowy artykuł spożywczy gospodyn ic wol" wytwarzać ręczn ic, choć n iektórc mają miesiark i elektryczne. Anstrahuj'lc od pr/cslanek cmocjonalnych, którc skłaniają gospodynie do podejmowania trudu wypicku ,,Swojego" tradycyjncgo chleba plackowego, należy podkrcślić ważny dla hudżetu rodziny aspekt finansowy. Typowy chleb sz\\cdzki jcst nie tylko inny pod względcm kształtu i smaku, ale ma stosunko\\-o wysok'l ccny. Dodajmy również, że standardowe wyposażenie kuchni \\ szwcdzkim mieszkaniu ułatwia wypiek chleba: piec clektryczny z regulowaną tcmperatur'l. zamrażarka do przechowywania chleba i przedłużenia jego ś\\ icżości. duża przcstrzc(l. Obccny w wielu gospodarstwach piec mikrofalowy umożliwia szybkic odmrażanic i odgrzewanic chleba na bieżące potrzeby. Wśród ankictowanych chich wypieka się u 86% rodzin, robią to nawet niektóre osony żyj'lce samotnic. Rodziny tc, liczące 416 osób, kupują tygodni()\\() 412 kg Il1qki. czyli na każdego czlonka rodziny przypada około l kg m'lki. co daje \v przynliżcniu 1,6 kg chleba. U 61 % rodzin wypiek chleba odbywa si<; rai. w tygodniu: u 22% - 2 razy, a u 17% 2 - 3 razy. 59% ankieto\\anych do chleba dodajc nieraz czarnuszkę lub sezam, zwłaszcza przy oka~ji s\\-iąt. Niektórzy wznogacają go gotowymi otrębami i zarodkami lub przygoto\\uj'l ciasto I. domicszką mąki razowej. Te innowacje wprowadzają raczej ueZ'jce sil,: dzicci, zaznajomione z zasadami zdrowego odżywiania się. 6()(;;(l ankietowanych zaoparruje się również w okrągłe placki dwuwarstwo45 \\c pochodz'lcC I. dużej pickarni prywatnej w mieście SbderUi.lje . Profesjonalnic wypiekany w niej chleb rozprowadza się w wielu ośrodkach szwedzkich. Trochi¢ mniej osób (61 %) kupuje także chleb szwedzki. Trzeba jednak zaznaczyć. że z obu tych źródcl chleb kupuje się sporadycznie, jako uzupełnienie chleba domowego, \V ilości nie przekraczającej 0,8 kg na osobę tygodniowo. U\\zglc,:dniaj'lc fakt, żc swój pierwszy posiłek dzieci jedzą w szkole, i że sporo ludzi pracuje \V piucriach, można wnioskować, iż spożycie chleba przez przeciętnego Asyryjczyka w Szwecji jest jednak większe niż wynika to z powyż- .' Pid:ami<; II" Siidćrliilje "i.;cc.i /woknni~JlIV. picoy" a ćllropćjsk nawet ićgo. /wied/iklll wśród dwuboInie. S/wcdów. Wyprodukowany Produkuje również IV niej chleb niektóre typowc ma coraz gatunki �192 szych obliczeJ'l. Może wynieść około 0,5 kg dziennie (tab. 5). W rodzinach. które pieką chleb w domu dzieci stanowią połowy czlonków~('. Tabela 5. Źródło zaopatrzenia się w chleb i wielkość spożycia Wypiek chleba Chleb z piekarni Chleb w domu w Sadertalje szwedzki 65% 86% Przeci<;tne spo7.ycie chleba przez osob<; tygodniowo (kg) Z produkcji Kupiony domowej 1,6 61% 0,8 Nabiał: fabryczny czy domowy? W krajach Bliskiego Wschodu, z których pochodzą respondcnci. przemysł mleczarski prawie nie istnieje. Na wsi mleko pochodzi z własnej hodowli. a w miastach jest dostarczane do domów przez prywatnych hodowców. Głó\\nymi produktami mleczarskimi są masło, maślanka, jogurt i ser. Wytwarza się je w domu lub kupuje hurtem w specjalnych punktach zaopatrywanych co47 dziennie przez drobnych hodowców . Dostępność mleka, um iejętność produkcj i jogurtu i sera przez Asyryjczyków em igrantów nie powodują zmn iejszen ia zauważalnej tendencj i do stopn iowego uzależnienia się rodziny od proponowanej przez przcmysl szerokiej gamy produktów. Domowa produkcja w warunkach europejskich nie jest w stanie konkurować z produktami, które masowo wytwarza coraz doskonalsza i zdrO\vsza technologia wielkoprzemysłowa. Dodajmy, że prawie wszyscy emigranci asyryjscy żyją w miastach. W wielu rodzinach powszechne stalo sic.; używanie masła do smarowania chleba oraz margaryny do smażenia. 83(Yo ankietowanych lubi żółty ser. Większość przygotowuje jogurt w domu, używajclc do tego celu około litra mleka na osobę tygodniowo. Ze wzglc.;du na to, że produkcja białego sera w domu jest bardziej czasochłonna i wymaga więcej naczy"], coraz mil iej rodzin zadaje sobie trudu wzbogacania swojego jadłospisu tym produktem, tym bardziej, że prawie identyczny ser można już kupić w sklepach IX. Tylko J 7% ankietowanych zaznaczyło, że w ich kuchni dominujc ser pochodzący z produkcji domowej. Stosując gotową zaprawę w tabletkach wytwarzają go tylko raz w roku, kiedy cena mleka (najczęściej kupowanego bezpośrednio u fanne- 46 M. Abdalla. Milk in the Rural w: Milk and lv/ilk I'rodllclsfi"om tional 47 Conference I'<:wien o nazwie balkan, umieszc7.ono 48 on Ethnological asyryjski importcr ini"ormacj,< równicż waną w aptekach żywności jako COllle/1//JorarV Modem Food Research. w który zaopatrywanc .Jedcn 7. ankietowanych 0/ ClIlwre Medieval/u .·łs.\yri(/lIs Till/es. red. I'. Lysaght. Canongale zamówil i sklepy są hurtownie I'r<:ss, Ldinhllrgh w Czechach prodllkcj.; orientalne ill the c\fiddle rusI. The Nil1\h Int<:rna- 11)1)4, s. 27-40. specjalnego sera w Szwecj i. Na etykieci<: w .ic;:zyku asyryjskim. pochwalił sic;:, że odkrył lek . .lest nią prawdopodobnie ostatnio pankrcatyna itkalną zapraWI; serową. sprzeda- �193 ra) jest na.lnlzsza. . ~,) rocznIc . Posty i kuchnia Niektórzy przeznaczają na ten cel ponad 500 litrów mleka postna Jedną z wyraźnych ccch chrześcijallstwa wschodniego jest rygorystyczne przestrzeganie [Jostów i specyficzna kuchnia postna, która nie przewiduje żadnych potraw choćby ze śladowymi ilościami składników pochodzenia zwierzęcego. Z postnego jadłospisu eliminuje się więc mięso i jego przetwory, mleko i jego pochodne, jajka i tłuszcze zwierzęce. Z wyjątkiem prawosławnych. wyzna\Ncy innych kościolów europejskich praktycznie już nie znają tego tY[Ju postów. a świecki ruch wegctari3l1ski tylko częściowo wprowadza w życie te odwiccznc praktyki tradycyjnych chrześcijan Bliskiego Wschodu. Obraz kuchni asyryjskiej bez typowej kuchni postnej jest niekompletny i traci dużo zc swej oryginalności. Czy realia europejskiego życia pozwolą Asyryjczykom znaleźć w sobie tyle sił i determinacji, by zachować owe tradycje postne. których przez wieki dumnie i skrupulatnie przestrzegali? Żyjąc na Bliskim Wschodzic chyba nikomu nie przyszłoby do głowy kiedykolwiek I. nich rczygnować. Z podobnymi pytaniami zwróciłem się do ankietowanych. Trzeba prryznać, ;i.e większość respondentów potrafi wyliczać, niektórzy bardzo dokladnic. wszystkie kanoniczne okresy postne oraz prawidłowo określ ić charakter kuehn i, która podczas ich trwan ia obowiązuje. Z odpowiedzi \vynika. że stosunkowo najbardzicj przywiązani do tradycji postnych są Asyr)jczyey tureccy. a po nich kolejno znaleźli się pochodzący z Syrii, Libanu i Iraku (wykres 3). Wydaje się, że ostatnia grupa Asyryjczyków charakteryzuje się większym poczuciem tożsamości narodowej w wydaniu świeckim, a tradycjom kościelnym poświ9ca mniej uwagi. L. danych zawartych w wykresie widać jak niski odsetek ludzi w pełni przestrzcga rygorów kuchni postnej. Do tego przyznało się zaledwie 7% rodzin, a w sumie tylko w 12% rodzin tak postępuje również część dzieci. Wśród dorosłych mężczyzn tyłko 25% nadal odnosi się do postów jak w poprzednim kraju, 46% czyni to polowicznie, a 29% wcale już nie pości. Szacunek dla tradycji postnej jest jednak większy u dorosłych kobiet, do czego przyznało się 53% respondentów. Ci. którzy zaniechali kuchni postnej, jako główną przyczynę poda\vali zlllian~ ich punktu widzenia na kwestię postów, niektórzy z żalem przyznali. jż ich wola uległa nieodwracalnemu osłabieniu. Cytując przykład szwedzkich sąsiadów podkreślali, że do postów nie podchodząjuż automatycz- l'J /.nam II iadomo. taki.: prz.yklady. l:Zy kieruj.: sZl:Z.:gólni.: wśród żellskiej nimi wiara czy eho;ć odchudzania młodzieży się') uniwersyteckiej. Jednak nie �194 nie jak dawniej, duchowe/o. lecz wybiórczo, w raZie odczuwania konkretncj potrzeby Wykres 3. Stopień przestrzegania kuchni postnej 60% 53% 50% 40% 30% 20% 10% 0% A A1 A2 B c D E A, A 1, A2 - stopień przestrzegania postów przez mężczyzn A - pełne, A 1 częściowe, A2 - nieprzestrzeganie B, C, D, E - pełne przestrzeganie postów przez innych członków rodziny B - rodziny w całości: C - żona, matka, D - część dzieci, E - nikł, Na Bliskim Wschodzie większość poszczących Asyryjczyków przYJmuJe pierwszy swój posiłek dopiero w południc, po nahożeilstwie. Właśnie dla nich nieznany ofiarodawca zostawia przy bramie kościola świeży chleb. Choć taką formę postu praktykuje w Szwecji coraz mniej osób, to 19% ankietowanych nadal pamięta o poszczących, ofiarując im podobny poczęstunek, 24% czyni to sporadycznie, a 14% nigdy tak nie postąpiło i nie postąpi. Reszta nie chciała się wypowiadać. 50 24 kwietnia 1992 r. uczestniczyłem w nabożei\stwie wielkanocnym w syrY.lskoortodoKs>.'nym kościele pod wezwaniem św. Jakuba Nisibii\skiego w Siidertiilje. Pod k(lIllec uroczyslOscl biskup publicznie oznajmi!, iż przy wrotach kościola oczekują przcdstawlcicle rod/lny Sharro. by każdego wychodzącego pocze;:stować świe;:conymjajklcm. Ilicrarcha nic zapomnlalzaapciollac do wiernych o nicwyrzucanie skorup na chodniki i ulice. Zapytany prz.cze mnie o!iarodawca o liezbe;: zakupionych jajek przyznał. że jest ich 1200. Otrzymawszy .Ie. ludzie składali sobie życzenia świąteczne. uderzaiąc przy tym koi\cemjednego jajka o koniec drugiego. Odbywalo si.; to - co trzeba podkreślić - na ulicach wokół kościola. który znajduje si.; w centrum miasta. co budzi lo niema1c zainteresowanie nawet wśród zmotoryl.Owanych Szwedów. To widowisko przypomniało mi sceny z lat dziecii\stwa spe;:dl.Onego na asyryjskiej lIsi II p(llnocno-wschodniei Syrii, tym razem jednak z udziałem doroslych. Widać I\i.;c. ze la. d:l\\niej Ilylącznie dziecl,;ccl zabawa. nabiera na emigracji większego znaczenia. M. Abdalla. rlldml'''(ol"lJll' ohchod::clllO .I'\I'I,!I ko.s·cielnych 11 wspólc::esnych Asyryjcyków na IJ/iskim Ww-jlOd::ie. w: I-'olklor SIICI"lIIII HeliglO. red . .I. Bartmii\ski i M. Jasii\ska-Wojtkowska. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Pogranicze. Lublin 1995. s. 104-114: M. Abdalla. Fasting lind 1-'11.1'1 ('11.1'10111.1' j'mclised hy Ijodem Assyrians in the Middle East. The Publishing l10use of Nsibin. SiiderUilje 1993. �]95 Nie ulega wątpliwości, iż posty odgrywają pewną rolę integracyjną. Rozluźnienie ich rygorów jest oznaką osłabienia więzi z tradycyjną formą praktykowania wiary. Może to wpłynąć negatywnie na całokształt kuchni narodowej, której walory, wlaśnie za przyczyną obowiązujących podczas postów restrykcji kulinarnych, mogą dostrzegać jcdynie żywieniowcy i dietetycy. Jajka na Wielkanoc W obyczajowości kulinarnej wielu narodów chrześcijaJlskich jajko jest symbolem Swiąt Wiclkanocnych. W nim bowiem jest zawarta siła witalna, odnosząca sit; do zmartwychwstania Chrystusa. U Asyryjczyków na Bliskim \Vschodzie wykształcił się bogaty zwyczaj związany z jajkami. Uczestniczą w nim wszyscy członkowie rodziny, ale głównymi bohaterami są dzieci. Zwyczaj zaopatrywania sit; w jajka na Wielkanoc przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji. Choć dzieci znaj,! - co prawda -- ową "zabawę" w jajka wielkanocne, jednak nie baWią się nlllli jak ich rówieśnicy w macierzystych krajach, ani nie regulują nimi wzajemnych zobowiązaI1 nieużywania wulgarnych słów podczas Wielkiego Postu. Zdarza się nieraz, że dla przypomnienia swojego dziecillstwa, niektó51 rzy z dorosłych demonstrują nicktórc elementy tego zwyczaju • Dzięki pobytowi w Europie Asyryjczycy z różnych krajów Bliskiego Wschodu mieli okazję do poznania się. Pomimo, że ci którzy żyli w górach północnego Iraku mogą mieć potrawy nieznane np. pochodzącym z Libanu, jednak jeśli idzie o jajka wiclkanocne wszyscy jednakowo interpretują ich znaczcnic, a z okazji Świąt Wielkanocnych kupują ich więcej niż kiedykolwiek \V ciągu calego roku (tab. 6). Rcspondenci zaznaczyli, że w Szwecji kupują na Święta Wielkanocnc prawIc tyle samo jajek, iłe w macierzystym kraju. ZawaJie w tabeli liczby pokazują. że na każdą osobę w rodzinie przypada średnio 22,3 jajka! Najwięcej kupują ich Asyryjczycy pochodzący z Turcji. Potwierdza to wcześniejszą tezę, iż ta właśnie grupa jest najbardziej przywiązana do tradycji kościelnych. Ci zaś, 'I Na Bliskim otrz~nlllj'lc dość Wschod/.ie jajka pOlls/cC!lila \\śród asyr~jskieh u/y\\ać n')\\ nież synlclyu.nych bolami narod()\\~ odpolI·jcdnich mi (~m"o, wycinanek jajka "\ konsunHmane \\ najbliiSl,! niedzicl,,:. tar/ach sz\\edzkich' skrzydlaty cmentarzu polra\\ dominuj,! II SiiderUiljc co ,prawia i\syryjCl.ykom byk, Te sztuki Po nied/.ielnym rodlina pr/yehml/i barwi sil; przez o różnej gotowanie intensywności. hasla) przez są bardziej ich z liśćmi Praktyka przylepianie eksponowane cebuli. ta jest nadal zaczl;li coraz częścicj jesi dekorowana symna powierzchni od innyeh. jajka Nie wszystkie w ciągu Świąt Wielkanocnyeh. Pozostałą ez~ść zabiera sil( na cmcntarz ohclwd/oną jako ŚWi,,:IO Zmarłyeh. Asyryjczyków chowa się na cmen- każda cicka\\osĆ barwo; imigrantów w Szwecji. choć niektórzy środków o różnych barwac!1. Cz~ść jajck I. papieru. tarz. gdzie na cmenalarZll wielkanocne Il"\\al<1 i j\xlnolilą zbiera jajka I. nabożelistwic wicrni si.,: przy grobach swoich wielkanocne. zadO\\olcniem udają Informowano dziclą na len dzieli na cmcntarz, prawdzim\ przyjemność. si~ jajkami zabierając się wraz najbliższych. mnie. z kapłanami Wśród żc obecni Z mlodzieżą do domu na na tej uroczysiości szwedzką. ponoć na cmen- spożywanych pełnc która przez kosze jajek, �196 którzy przybyli z Iraku i Libanu, kupują stosunkowo najmnicj jajck. Przyjmując ogólną liczbę asyryjskich emigrantów w Szwecji na poziomie conajmniej 50.000, łatwo można obliczyć. że na Święta Wielkanocne kupują ze sklepó\\ szwedzkich łącznie ponad 1.100.000 jaj, na co wydają około miliona koron szwedzkich. Tabela 6. Liczba jajek kupowanych na Święta Wielkanocne w przeliczeniu na osobę w zależności od kraju pochodzenia respondenta Kraj * Liczba rodzin Liczba członków rodziny Porównanie z macierzystym krajem* Liczba jaj Średnia ilość jaj na osobę Więcej Mniej Tyle samo 20 :w 16 Syria 56 226 5400 23.9 Turcja 26 100 2660 26.6 X 12 6 Irak 24 70 1130 16.1 2 6 16 Liban 12 54 860 15.9 4 4 4 118 Razem Liczba osobo 225 10050 22.3 34 42 -12 Postawa wobec poczęstunku w intencji zmarłych U Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie znany jest obyczaj organizowania poczęstunku na cmentarzu po pochówku zmar/ego. Bionlcym udział w pogrzebic podaje się chleb, daktyle, chałwę, winogrona, k/ic:::i(. lub inne produkty. Będąc na kilku pogrzebach w Szwecji nie zauważyłem co prawda oznak odejścia od tej tradycji, chociaż owe produkty coraz cz<,;ściej zast<,;pujc się suchą galaretką z orzechami bliskowschodniej produkcji. bąd/. ciastcczkami szwedzkimi. Zdania respondentów o zasadności trwania \V tym obyczaju \V warunkach szwedzkich są podzielone. 46% ocenia tę praktyk<,; pozytywnie. a 44% negatywnie. Podobny poczęstunek, choć ciepły i bogatszy, rodzina zmar/ego przygotowuje kilka razy w roku; po 3 dniach, 40 dniach i w pierwszą rocznicę śmierci krewniaka. Gości zaprasza się do domu lub do wynajętego lokalu. Również i w tym przypadku nie było wśród ankietowanych jednomyślności: Si % respondentów nadal akceptuje ten obyczaj, a 41 % patrzy na to z dezaprobatą. Taki poczęstunek jednak nie zawsze łączy się z pam ięcią o zmarłym. Niektórzy organizują go również w związku z ważnym dla rodziny wydarzeniem, które miało miejsce podczas jakiegoś święta kościelnego. W takim przypadku dziękczynna biesiada odbywa się na terenie kościoła, po nabożer'lstwic. Odprawiający mszę proboszcz zachęca obecnych do wzięcia w niej udziału. Adresatem są więc nie tylko krewni i bliskie osoby, lecz wszyscy uczestniczący w nabożel1- �197 stwie. W ocenie tego obyczaju zdania respondentów były mniej rozbieżne; 64% opowiada się za jego kontynuacją, a 24% - za zaniechaniem. Połowa badanych oznajmila, iż w czasie pobytu w Szwecji organizowała taki poczęstunek. Zarówno u Asyryjczyków żyjących w Szwecj i, jak i w innych krajach Europy Zachodniej i USA, utrwalił się nowy zwyczaj, który aż 98% respondentów ocenia bardzo pozytywnie. Po zakollczeniu niedzielnego nabożeństwa uczestniczący w nim wierni spotykają się w należącym do kościoła salonie, aby wypić kawę. Stąd, nowo budowane na obczyźnie świątynie mają inny niż na Bliskim Wschodzie układ architektoniczny. Zanikające potrawy Kuchnia jest niejako pochodną określonych warunków życia. Zmiana tych warunkó\v, zwlaszcza jeśli jest ona wymuszona i nagła, nie zaś ewolucyjna, odciska niekiedy trwaly ślad na charakterze i tożsamości kuchni. Zastany przez wychodźców asyryjskich bardzo wysoki poziom życia w Szwecji wywołał u większości zachwyt: wygodne mieszkania o imponującym standardzie, doskonale zaopatrzone sklepy, bezpłatny i obfity pierwszy posiłek dla dzieci w szkole, zapewniony byt swoboda wyrażania poglądów. Czy jednak nowy styl życia nic oddali niektórych potraw narodowych, mogących się nieraz kojarzyć z nędznym i warunkami bytowa n ia \v macierzystym kraj u n iejednego em igranta') Odpowiedzi respondentów pozwalają sporządzić listę obejmującą 69 różnych produktów i potraw zagrożonych zupełnym zapomnieniem już za życia drugiego pokolenia. icktórych produktów nie da się odtworzyć, inne, oferowane pr/.el Ilrmy nastawione na zyski, nie mogą stanowić wiernej kopii domowych wyrobów tradycyjnych. Zastanawia rozbieżność opinii ankietowanych. Aż 31 produkll'l\v wymieniono zaledwie jeden raz lub dwa razy, przez jedną lub dwie osoby. azwy pozostałych 38 powtórzyły się u trzech lub więcej ankietowanych, w tym tylko 10 z nich wystąpiło częściej niż 10 razy. Na wykresie 4 przedstawiono wybrane przez respondenta przyczyny, które jego zdaniem zadecyduje\ o zniknięciu w najbliższej przysdości owych 10 potraw z domowej kuchni. Przyczyną najczęściej wymienianą przez respondentów był brak surowców. Istotnie, niektóre surowce na Bliskim Wschodzie zbierano z pól i łąk. Są też takie produkty. których nie da się otrzymać w warunkach szwedzkich, gdyż ich technologia wymaga stosowania specyficznych technik i sprzętu. Drugą przyczyną jest wygodnictwo. Niektórzy, dla wygody lub może z braku odwagi i c1H,:ci podejmowania ryzyka. nic próbują znaleźć odpowiedniego zamiennika, by odtworzyć jakąś tradycyjną potrawę. �198 Wykres 4. Liczba respondentów zestawiona z wybranymi przez nich przyczynami (A-G) zanikania dziesięciu najbardziej zagrożonych potraw* 44% A B c D E F G * Część respondentów podała kilka powodów A - brak surowców; B - niedbalstwo; C - brak czasu; D - zmiana upodobali E - powodowanie przykrych skojarzeli z dawnymi czasami; F - potrawę zastąpiono innymi; G -inne. Zapewne sporo czasu upłynie zanim przybysze z Bliskiego Wschodu uzmysłowią sobie wartość tego, co dobrowolnie utracili. Dla osiągniycia takiego stanu świadomości konieczne jest wiykszc otwicranic sil,? na Europejczykó\\ i głębsze zrozumienie pewnych mechanizmów oraz wykształcenie odpowiedniej kadry. Ku rozczarowaniu chrześcijan z Bliskiego Wschodu, społeczellstwa Europy wykształciły całkiem inne obyczaje wynikające z praktycznego przestrzegania wiary. Pod tym względem start każdej grupy imigrantów jest jednakowy, gdyż wyznanie w Europie nie łączy, ani nie dzieli. Potrzebna jest więc mobilizacja niezbędnych środków dla zachowania i utrwalenia pamięci o kuchni narodowej, chociażby przez pisanie o niej i wydawanie ksi<\żek kucharskich oraz organizowanie pokazów ciekawych potraw. Takie przedsiywziy51 cia mogą wzbudzić pewne refleksje . Potrawy szwedzkie w domowej kuchni Skoro faktem jest, że niektóre potrawy narodowe są coraz rzadziej przygotowywane w domu, czy wobec tego są one stopniowo wypierane przcz poznane w Szwecji nowe potrawy, które w niedalekiej przyszłości mogą zająć ich miejsce? Interesujący jest również rodzaj i forma tych potraw. Odpowiedzi na takie 52 Wychodzącc i obchodach. tubylcy. np. przewiduje potraw. kilku sprzedaż Podobno najbliższych pierwszym w Europie czasopisma asyryjskie cz.;sto donosz'l o spotkaniach. festynach którym towarzyszą dania narodowe. Organizuj'lje Zarl)\VnO sami imigranci lub tei z okazji świąt różnych miast, dnia imigranta itp. Program niektl)rych festynl)\\ przygotowanych stoiska asyryjskie miesi.;cy ukaże tego typu wydawnictwcm i wystawionych bywają oblegane się w Szwecji w Europie. przez przez poszczcgólm; smakoszl)w asyryjska ksiąi.ka grupy ohcych tradycyjnych kuchni. kucharska. ktlJnl W ciągu b.;dzie �199 pytania chęlnil: udzielano. W grupie przyjmowanych produktów i potraw znalazło si~ 21 rodzajów, ł 4 z nich wymienione zostały przez więcej niż jednego respondenta, alc uwzględniono tylko 5, które wystąpiły częściej niż 10 razy. Wykres 5. Nazwy pięciu najczęściej wymienianych przez respondentów szwedzkich, które wprowadzono do kuchni domowej* 45% potraw .,------,r-----,-----.--------,r-----, 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Kotlbullar * Na/llY podano /godnie /. pisownią Korv IV Lasagna Pizza Hamburgare ankietad/\. Spośród czynników, które spowodowały udomowienie owych wyrobów i potraw najczc;ściej wymieniono zainteresowania dzieci (60% ankiet) jako bezpośredniego I<jcznika między wewnętrznym światem domowym a szwedzkim światem zcwnętrznym. Dzieci poznały te potrawy w szkole lub poprzez swoich szwedzkich rówieśników. Niektórzy rodzice podkreślili, że nie odmawiają swoim dzieciom, które wręcz domagają się takich właśnie potraw w domu. Tą właśnie drogą rodzice stopniowo poznają owe potrawy, a nawet chcą do nich siC; przyzwyczajać. 10% dorosłych respondentów uważa, że m.in. dzi<;ki temu szybciej mogą czuć się zintegrowani w społeczellstwie szwedzkim. Czas pokaże w jakim stopniu ta grupa etniczna, której przedstawiciele reprezentuj<j starą kultury, zdoła zachować swoje nader oryginalne tradycje kulinarne i eharakterystycznc potrawy. Czy europejska edukacja, którą pobierają. lwiykszy ich szacunek dla tradycji przodków i wykorzystają ją dla łączenia tego. co dobre w bliskowschodniej i europejskiej obyczajowości kulinarnej. Taką odpowiedź można by zapewne uzyskać przeprowadzając w odpowiednio dobranych odstępach czasu badania porównawcze na szerszej grupie respon- ,; I'OIlli 1I111. i.e niell<'Jre /. produkl<')\\' lą nazll ,t lub postacią sZlled/kie. byly jednak wymienionych dOląd nianallc w tabcli Asyryjczykom. spotyka Dlatego się w wielu krajach podali je jako pod potraw)' �200 dentów z podziałem na wiek, poziom wykształcenia. i wykonywanego zawodu oraz kraj pochodzenia. rodzaj wyuczonego Michael Abdalla rIlE PRESlcNT STAII~ AND PROSI'I:CTS Ol' Till': I':IIINIC OF ASSYRIAN IMMIGRANTS IN SWI':DEN l"lJISINI': (Summary) The lirst wave of Assyrian fugitives reached Sweden in th..: 1960s and IlOW th..:ir porllllatlOn IS estimated to be 50 000. Most ofthem come fromth..: region ofTur Ahdin (south-..:aSll:rn Turkey). On the basis of questionnain::s filled in the summer of 1995 by I J X informants. th..: author sholl s how the culinary traditions of that group of immigrants from th..: Ncar Last hal''': he..:n changing under new circumstances. The qu..:stionnaire concerned a wide range of issu..:s relatcd to cuisine and culinary occupations: buying groceries: selecting the m..:nu: th..: character of household kitclll:n: the role of the mother and other family members in the kitchen: Cllisine as an clement of ethnic identification: thc condition of cuisine in the eontc,\I of ..:urrcnt soeio-economic changes and its ass\::ssment in thc new environm\::nt: baking br\::ad and pr..:paring dair\" products at home: modili\::ation of the traditional model or consumption and division of produc..: in tenns of ns Il1cn:asll1g. dccreasing. and stable level of consumption: the degn::e of observing the rules of fasting and lilsting di\::t: the approach ll) th\:: basic Easler dish (i. e. eggs): and th..: repast lO commemorate the dead. Moreover. the author discusses the Assyrian dishes I,hich seem to become less and less popular. and the dishes of the Swedish cuisine which hav..: been accepted h' the Assyrian families. The analysis of responses has allowed to present the informants opinions on their cuisine and to indieah: how onen they pn::pan:: at home traditional elhnic meals. Appan::ntl:. lhe most signilicant information relales lo Ih\:: role of th..: ..:thnlc cuisinc in the proc..:ss of adaptation. integration. and assimilation in th..: n..:w Slvcdish cnvironmcI1l. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af2bb6449a7d62cb877217d87232cf5.pdf 3fa5b5d0a94093d3ac162086cb13e6f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:436 Title A name given to the resource Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Łemkowszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.63-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a210cd51d52c01f612ab72c47a3646a7.pdf f5f75f819c31f0a069e94f04c33f20a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Etnologiczny Atlas Europy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1643 Title A name given to the resource Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA STASZCZAK t. 63, 1979 Lud, ETNOLOGICZNEGO STAN PRZYGOTOWANIA ATLASU EUROPY Projekt opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego wzbudza coraz większe zainteresowanie w literaturze przedmiotu 1. Chcąc omówić stan jego przygotowania, trzeba nawiązać do historii powstania tego wydawnictwa, jego celów i zadań badawczych, aby na tym tle była możliwa konfrontacja stosowanych środków z zakładanymi założeniami wstępnymi. Myśl opracowania w ramach międzynarodowej współpracy tego rodzaju dzieła została w zasadzie po raz pierwszy sformułowana już w okresie międzywojennym przez Sigurda Erixona, niestrudzonego badacza, mającego wielkie zasługi dla rozwoju etnologii europejskiej 2. W ciągu wieloletniej działalności naukowej dążył S. Erixon do integracji poczynań organizacyjnych i badawczych ważniejszych etnograficznych ośrodków europejskich, zmierzał do zniesienia barier dzielących etnografie narodowe, aby w ten sposób zmniejszyć różnice dzielące etnografię ogólną od regionalnych badań etnograficznych w Europie. Tym celom miały służyć łamy powoływanych ogólnoeuropejskich czasopism etnograficznych (np. "Ethnologia Europaea", 1967), wydawane słowniki terminologiczne (np. International Dictionary of Regional Ethnology and Folklore, 1960). Srodkiem wiodącym do realizacji tych zamierzeń miał być również ogólnoeuropejski atlas etnologiczny. Zadania kartografii etnograficznej widział bowiem S. Erixon w szerokiej perspektywie ujmowania zjawisk kulturowych, w rozmieszczeniu ich na wielkich obszarach starego świata. Międzynarodowa komisja dla koordynacji prac kartografii europejskiej 1 S. l. Bruk, Etnograficeskij issledovanija v jazykoznanii atlas Evropy Bruk, S. A. Tokar'elY, Problemy sostavlenija atlasa. "Sove,tskaja EJt[lOlgTlafija" 1966, [lr konferencija nr 5, po etnograjiceskomu s. 149 - 152; S. l. Bruk, sovremennyje tional Working problemy, mmże Conference on atlasu i sopredelnych LeIl1Jiingl'ad 1'977, i etnografii, evropejskogo tenŻie, i sopredelnych Istoriko-etnografżceskoje [w:] Arealny je 3 - 21; pOIf. Mezdunarodnaja stran, tamie kartografirovanije 1973, ll1Jr 3, s. 3 - 18; A. F'erJJboin, The Fourth Ethnological Cartography, też S. ,l. istoriko-etnograficeskogo 5, s, 91 - 101; Evropy stran, :S. Stockholm, 1968, i jego InternaJuly 1972. "Ethnologia Scandinavica" 1973, ·S. 144 - 147; 'J. Bara-ba&, Eur6pa Neprajzi Atlasza V. Munkaertekezlete, Visegrad 1974, szept. 23 - 28. "EitIłm~oophira" 1975, R. 86, m 2 - 3, s. 438 - 439. 2 G. Being, Sigurd Erixon, 1888 - 1968, "E)Ij;lhlrlolog,iaEJuI'OIPaea" 19,68- 1969, t. 2 - 3, s. 6 - 10; M. Gładysrz, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej, "EltrlIO:gJnlOOPolska" 1969, t. 13, s. 11 - 25. �220 ZOFIA STASZCZAK została z inicjatywy S. Erixona powołana już w 1938 r., lecz wypadki wojenne uniemożliwiły podjęcie jej działalności. Dopiero w okresie powojennym dochodzi do wznowienia zainicjowanej współpracy i w 1953 r. w Na~ur (Belgia) została ponownie powołana międzynarodowa komisja do spraw ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego, w skład której weszli specjaliści z zakresu kartografii etnograficznej, reprezentanci siedmiu krajów Europy 3. Na wniosek tejże komisji zwoływane są międzynarodowe konferencje, które odbywane są co dwa lata w różnych krajach Europy 4. Sympozja te poświęcone są omawianiu i dyskusji bieżących prac związanych z realizacją europejskiego atlasu etnologicznego. Z odbytych posiedzeń publikowane są "Raporty", będące w zasadzie stenogramami obrad oraz zawierające komunikaty o pracach poszczególnych atlasów narodowych 5. Praca komisji przybrała jeszcze bardziej systematyczny charakter od 1964 r., gdy w ramach VII Międzynarodowego Kongresu Antropologiczno-Etnologicznego w Moskwie powołano specjalną sekcję poświęconą metodyce kartografii etnograficznej. Międzynarodowa Komisja europejskiego atlasu posiada dwie stałe siedziby (centrale), znajdujące się w Bonn i Zagrzebiu, których działalność opiera się i zasadza na ścisłej współpracy z pracowniami poszczególnych atlasów narodowych w Europie. W braku tychże instytucji powołano w odnośnych krajach ekspertów, którzy będą pełnili tę rolę. Trzeba już w tym miejscu zdać sobie sprawę, że realizacja nawet atlasów narodowych, tj. podejmowanych dla pojedynczych państw europejskich, napotyka na ogromne trudności, wynikające nie tylko z celów i zadań badawczych stawianych tym wydawnictwom, lecz związanych ze skompHkowanym 'tokiem prac atlasowych w zakre:sie techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników. Stopień trudności, na jaki musiała natrafić inicjatywa opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu, był jeszcze większy wobec niejednolitych podstaw metodologicznych europejskiej etnografii. Do jego realizacji przystąpili przecież reprezentaonci różnych kierunków 'badań w etnologii, które odzwliercied3 CzŁOt1!ktOlWlie Ko.mlJsjli; (ZSRIR), B. G. Wiege~IDaU1In A. FenJtolIl J. BalraJbas, (RFN), (W~y), B. BraJtall1!ić (JIU!!psliawlia), K. Wri:likJulIJJa(FiJnlalIldia), P. Me&>t€ll1s S. 1. Bl"Iuk (HoiLaJndia), M. Zender (RFN). (Szlrocjra), 4 Piilffi'WSiza Imnfienmcja odbyŁaSlię w 1966 r. w JiUgosławiJi; dri1J,ga w 1968 r. w RFN; tlrz,ecia w 1970 if. w FiTIilialIldliii; 'czwarta w 1972 !T. W Szwecji; 'Pią.ta w 1974To na WęgI'ZJeCh. Berichte, 5 m1.ssion: herausgegeben 1. Erste graphie, ZaigrZJeb logische Kartographie, nisationskomission Bonn 1972. in InternationaLe 1968; fur 2. Zweite Auftrag Internationale Bonn 1970; 3. Dritte den der Sta.ndigen Arbeitskonferenz VolkskJundeatlas tiber InternationaLen die Arbeitskonferenz Arbeitskonferenz Europas und AtLasko- ethnoLogische tiber (HeLsinki) seiner die der KartoethnoOrga- Nachbarla.nder, �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu 221 Europy lają różnorodność punktów patrzenia na kulturę i metody JeJ badania. W związku z tym budzi się pytanie o cele i zadania badawcze europejskiego atlasu etnologicznego. W tym miejscu należy zauważyć, że żywą dyskusję wywołało ustalenie samej nazwy atlasu. Zgłaszane w tym zakresie propozycje ("etnograficzny", "historyczno-etnograficzny", "etnologiczny") odzwierciedlały różnice podejść badawczych do celów i zadań kartografii etnograficznej oraz ilustrowały odmienność poglądów uczo'nych odnośnie do samego przedmiotu współczesnej etnologii. Inicjatorzy atlasu, który będzie wydawany w czterech językach (angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim), zdecydowali się na przyjęcie tytułu: Etnologiczny Atlas Europy i obszarów przyległych, ustalając jednocześnie jego skrótową formę: EA 6. Decyzja ta wynikła zapewne z faktu, że z nazwą "etnologia" wiąże się tradycje także historycznego ujmowania przedmiotu. Etnologia bowiem, jako nauka humanistyczna, traktowana jest jako dyscyplina, której celem jest podanie opisu wypadków i wyjaśnienie ich przebiegu w kategoriach tej konkretnej historycznej sytuacji lub odniesienia do sytuacji podobnych, względnie uwidocznienia związku tego, co się stało ze zdarzeniami poprzedzającymi 7. Do tego w zasadzie ograniczają się badania ludowych kultur w Europie, mają one charakter konkretno-historyczny, ich celem jest odtworzenie przebiegu wydarzeń w oparciu o szeroką bazę źródłową· Etnologiczny Atlas Europy jest w każdym razie pierwszą pełniejszą próbą międzynarodowego porozumienia i uzgodnienia stanowisk teoretycznych w zakresie przestrzennego przedstawienia elementów kultury ludowej na obszarze Europy i wyjaśnienia przyczyn tego zróżnicowania. EA będzie zatem stanowił pożyteczne źródło ujmujące wieloaspektowo i całościowo kulturę ludową Europy, Stanowić on będzie bez wątpienia także próbę zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych. Kartogram etnograficzny pozwala bowiem nie tylko zsumować ogromną ilość danych umiejscowionych w przestrzeni geograficznej, według przyjętej techniki lokalizacji, ale przez konkretyzację jakościową mapowanego zjawiska pozwala na jego delimitację w przestrzeni geograficznej i powiązanie z różnicami w rozmieszczeniu innych zjawisk. Wiązanie jednak rozmieszczonego przestrzennie zjawiska kulturowego z całokształtem rozwoju społecznego badanego społeczeństwa w jego uwarunkowaniach geograficznych i społeczno-gospodarczych leży już fi W jęz)"kaloh Nachbarliinder publdlk,a1cjli (EA); Atlas Ethnological Atlas Atlas i sopredelnych Evropy 7 Z. SotkiOlewlkz, of Atlasu: Ethnologischer Ethnologique Europe and stran Wprowadzenie its Atlas de l'Europe Bordering et Europas des Countries Pays (EA); und seiner Voisins (EA). do etnologii, WarsZJawa (EA); Etnologiceskij 19'74, s. 291 - 292. �222 ZOFIA ST AJS,ZCZA:K w za'sadzie poza możliwościami samego kartogramu etnograficznego, a niekiedy i etnograhi jako dyscypliny 8. Etnologiczny Atlas Europy może być również traktowany jako dążenie do ·odejścia od analiz w mikroskali na rzecz makroskaloweg-o widzenia europejskiej kultury ludowej. Ma on umożliwić równocześnie porównywanie zbiorów treści kulturowych reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność i specyfikę ich kultury ludowej. W ten sposób EA będzie stanowił źródło do studiów porównawczych o ambicjach syntetycznego widzenia etnografii Europy. W tym ostatnim zakresie nawiązuje EA do doświadczeń inicjowanych nc: gruncie kartografii lingwistycznej w postaci Językowego Atlasu Eu1'Opy 9. Nie można bowiem zapominać, że dorobek kartografii lingwistycznej wyprzedza w czasie i rczległością osiągnięcia etnografii z tego zakresu; 'omówiony został osta'~nio pełniej w materiałach leningradzkich konferencji, wydanych pod red. S. L Bruka 10. Obok klasycznych już dziś atlasów językowych (G. Wenker, G. Weigand, J. Gillieron, K. Jaberg i J. Jud) pojawiły się ostatnio atlasy już z założenia językowo-etnograficzne, które stwarzają szerokie możliwości dla śledzenia związku i relacji jakie zachodzą między nazwą a jej desygnatem, co pozwala na wyjaśnienie zmiany kulturowej 11. Sama metoda kartograficzna użyta została przez językoznawców (J. Schmidt, 1875), a przyjęta i wprowadzona do etnografii przez F. Ratzela i W. Pesslera. Rozwój metody kartograficznej w etnografii wiąże się z tzw. szkołą kulturowo-historyczną W. Schmidta i O. Koppersa, nawiązującą zarówno do osiągnięć antropogeografii F. Ratzela, jak i do atlasu A. Ku.brzeba-Pojll1larowa, Atlas kultury Ludowej jako jedna z form pracy "Ebnoglraria Polska" 19·61, t. 4,5. 162 - 169; por. też G. Labuda, KiLka uwag o zadaniach PoLskiego AtLasu Etnograficznego. "Lud" 1954, t. 41,cz. 1, s. 802 - 822. 9 Przewodiniiczącym Międzym,aJrodowego Komitetu ALE jest A. Weirrbeln, dyrektor Centrom Dialek!ta.1nY'Ohbadań li Onoma'S'tyłk.i plrzy KaltohcJcim UniweI'syt-eci~ w Nijmgen (HoJ=diia). Polską dia·!ek.t,o!ogię 'I'epJ1erenbował pTlaf. W. l)orQSZlcws'k:i. 10 ProbLemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. S. L Bruka, Lenilin;grad 1974; zalmie6WZlOłnyw Ipr,a,CYindek;s s'k!rótów zestawiJa wydawnictwa atlasowe i obejmuje 58 poz)"cjli; AreaLny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. M. A. BOTlodiina,LeruiingTlad 1977. 11 SWZlegó1nJielkzme z tego rokresu są ·o:s,iąg)nięc:~anauki fr;alnJcUJskd;cj, por. np.: .T. Seguy, AtLas Linguistique et ethnographique de La Gascogne, t. l - 6, Pi01ryż 1954- 1972; J. B. Mial'luin, G. T'UlaiJ1,olll, AtLas Linguistique et ethnographique de Jura et des ALpes du Nord (Francoproven(;al CentraL), t. l, Paryż 10971;P. Ga,rdett'e, AtLas Linguistique et ethnographique du Lyonnais, t. : - 4, Paryż 1950 - 68; da.]SZJeaHasy wb. J. Bedl!1!aT'.'lki, EtnoLogia francuska. "Lud" 1977, t. 61, s. 59, pl'zy\p. 26; poor. też opracowall1lie 'polsk,ie: AtLas języka i kuLtury Ludowej WieLkopoLski, 'Pod ·red. Z. Sobierajskiego i J. BU'I'szty, Poonań t. l (w dlI'UJkou). 8 etnograficznej. �Stan przygotowania Etno!ogicznego' Atlasu Europy 223 afrykańskiego L. Frobeniusa i prac H. Sch~rtza, F. Graebnera i B. Ankermanna. W interpretacji przestrzennego rozmieszczenia zjawisk kultury stanowiło to w pewnej mierze reakcję zarówno na tezy ewolucjonizmu, jak i dyfuzjonizmu. Dążono do wypracowania metodyki, która mogła służyć do badania społeczeństw plemiennych, jak i ukształtowanych kultur narodowych. Metoda ta została w etnografii rozwinięta, doceniono bowiem jej walor jako środka umożliwiającego podsumowanie obfitego materiału żródłowego i utrzymała swój walor empiryczny do dziś, mimo odrzucenia koncepcji Kulturkreis i Kulturschichte. Metodą kartograficzną zaczęli się posługiwać w etnografii reprezentanci różnych kierunków szkół narodowych w Europie, spośród których wyłc'nili się z czasem realizatorzy etnograficznych atlasów narodowych: H. Harmjanz i E. R6hr w Niemczech, P. Geiger i R. Weiss w Szwajcarii, S. Erixon w Szwecji, E. Burgstaller w Austrii, B. Bratanić w Jugosławii 12. Pierwszym europejskim narodowym atlasem etnograficznym była jednak praca K. Moszyńskiego wydana w Polsce w 1934 r.13 Atlas ten reprezentował tzw. ewolucjonizm krytyczny, tj. ewolucjonizm skonkretyzowany przez uwzględnienie wpływów migracji, dyfuzji i zapożyczeń kulturowych. Tendencja do kompleksowej i konkretno-historycznej interpretacji ujętych kartograficznie zjawisk uległa w etnografii dalszemu pogłębieniu i wzbogaceniu w związku z rozpowszechnieniem się metodologii marksistowskiej po II wojnie światowej i w związku z nowymi, podejmowanymi w tym okresie pracami z zakresu kartografii etnograficznej w Polsce, ZSRR, Węgrzech, Czechosłowacji i Bułgarii 14. W chwili obecnej trudno jest wiązać poszczególne etnograficzne atlasy narodowe z różnymi kierunkami etnograficznymi, gdyż technika badań 12 Atlas der deutschen Volkskunde, red. R. HarmjalITz i E. Rohr, LeLpzitg 1'936- 1939, tekli 1- 6; Neue Folge ,'red. M. ZeIlJder, MaTbur.g 1958 - 65, -teki 1 - 4; Atlas der schweizerischen Volkskunde, ired. P. Geiger .i R. Weiss, 'cz. I, z. 1 - 5, Bazylea 1951- 1958 i cz. II, :l. 1 - 5, Bazyle,a 1949 - 1959; Atlas over Svensk Folkskultur, L Materiel! och social kultur, red. S. EJr,icXOll,Udd~alla 1957; bsterreichischer Volkskundeatlas, red. E. BurgS1t~l1er i A. Relbok, 'cz.. 1 - 5, Un 1959 - 1947; Etnoloski Atlas Jugoslavije. Pokusne Karte, red. B. BllataJIJJi'ć,ZaJgl'eb 1!}'63. 13 K. Moszyński, Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, oprac. wSipólnie z J. Klimaszewską, Kr,aJków 1934; -z. 2, Opl11aJC. wspólnie z J. KILma;szews:ką ,i M. BytnaróWU1ą, K,naków 1'935; z. 3, opra,c. wspóll11ie z J. Khma;s,zew,ską, Kraków 1936. Jest topUe,rw;SJZY,aiUa,s opr,aoowait1y na podstawie l1eprezenta1cyjlIlyc'h punJk!towyoh wyników 'badań, do którego r-ol;[n1e 'ffi'oże pretendować ·s-chematycznie OiPracowany atlaJS :G. Gerlaru:l, Atlas de'r Volkerkunde; Gotha 1892. 14 Polski Atlas Etnografźczny, 1'eo. J. Gajek, z. 1- 4,Wirocław 1964 - 19'71; Russkije. Istoriko-etnograficeskij atlas, red. V. A. Alek,saJIlldr:ov,V. J. Kozlov, P. L Kusner, M. G. RabiifJJovic, MQ'SKtwa1967 - 1970; S. Kovacevi60iVa, Atlas kultury Ludovej na SLovensku. "Slovensky NarodQlpis" 1l}69, R. 17, nr 3 - 4, s. 413 - 420; S. 1. Bruk i G. S. M<l.slova, Problemy istoriko-etnograficeskogo kartografirovanija w Bolgarii, "Sov,e1is'kaja E,tiIlogTaiija" 1969, nr 4, s. 152 - 155. �224 ZOFIA STASZCZAK stosowana w tych atlasach została przyjęta i używana jest w różnych zakresach i do różnych celów. Przez wysoki stopień ujawnienia warsztatu technika ta podatna jest na różne interpretacje i reinterpretacje, chociaż ze względu na dobór faktów, kryteria typologii i zastosowaną prezentację graficzną mogą się zarysować tendencje autorów. Nic więc dziwnego, że zrealizowane i będące w toku przygotowania etnograficzne atlasy narodowe zaprezentowały różnorodne rozwiązania. Już we wstępnej fazie projektowania Etnologicznego Atlasu Europy ini~jatorzy w pełni :ndawali sobie sprawę, że jego realizacja nie może być zbiorem (sumą) opracowań cząstkowych w postaci etnograficznych atlasów narodowych. Musi on natomiast pójść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych, wymiany doświadczeń, konfrontacji własnych osiągnięć z osiągnięciami innych oraz musi uwzględniać widzenie całościowego rozwoju i przemian w kulturze ludowej Europy. Przy projektowaniu EA i w toku jego realizacji oczywiście liczy się i przynosi ogromne korzyści konfrontacja bogatych doświadczeń, zdobytych w toku prac nad poszczególnymi atlasami narodowymi, z zakresu techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników, odnoszących się do: obszaru badanego, doboru sieci punktów badanych, kategorii wykorzystanych źródeł, tematyki badań, typologii mapowanych zjawisk oraz zastosowanych środków wyrazu kartograficznego. Jednakże profil i zakres EA wymagał od jego realizatorów zastosowania, jak wykażemy poniżej, własnych i specyficznych rozwiązań. Sprawa o b s z a r u objętego badaniami w atlasach etnograficznych łączy się ze sprawą doboru tematyki badań. Przyjęcie bowiem za punkt wyjścia określonego obszaru wymaga dostosowania do niego konceptualnych założeń kwestionariusza i oczywiście objęcia badaniami obszarów bezpośrednio przyległych. Im mniejszy jest bowiem obszar badany, tym bardziej szczegółowe zjawiska kulturowe dają obraz jego zróżnicowania. Stosunkowo rzadkie są zjawiska o większych zasięgach, które dają podział zaznaczający się na małym obszarze. Stopień uszczegółowienia kryteriów kartografowanego zjawiska winien być w jakiś sposób proporcjonalny do wielkości badanego obszaru, także i wtedy, gdy chodzi o obszary duże. Obszar objęty badaniami w EA obejmuje Europę i obszary bezpośrednio przyległe, tj. płn. Afrykę i Azję Mniejszą (od Wysp Kanaryjskich na zachodzie po Zatokę Perską i Morze Kaspijskie na wschodzie, obejmując Arabię Saudyjską i zach. część Iranu). W ten sposób zaprojektowany obszar badań w EA realizuje słuszną zasadę, by sztucznie nie ograniczać analizowanych przestrzennie zjawisk, czego nie udało się osiągnąć w atlasach narodowych, których obszar badań zamykały granice państwowe. Obszar badań w EA został zawarty na specjalnie zaprojekto- �Sian przygotowania EtnoLogicznego AtLasu 225 Europy wanej dla jego celów mapie podstawowej (roboczej), która została już opublikowana, mimo że realizatorzy Atlasu korzystają na razie tylko z nieregularnych subwencji różnych międzynarodowych organizacji 15. Mapa podstawowa EA została wydana w skali 1 : 4 mil., chociaż sam atlas będzie publikowany w skali czterokrotnie większej, i zawiera poza granicami badanego obszaru główną sieć hydro'graficzną, ważniejsze miasta, współczesny podział polityczny obszaru objętego badaniami oraz sieć identyfikacji przestrzennej badanych punktów. W atlasach etnograficznych istotnym zagadnieniem jest przyjęty system identyfikacji przestrzennej oraz zasady d o b o l' U s i e c i p u n kt ó w badanych. Dotychczas stosowane są dwa systemy identyfikacji przestrzennej: system prosty (numeryczny) i sieciowy. W atlasach narodowych sprawdził się chyba pierwszy, który ciągle znajduje zwolenników obok coraz częściej wprowadzanych systemów sieciowych. W EA zastosowano tę ostatnią możliwość, tj. identyfikację przestrzenną badanych punktów przy pomocy sieci składającej się z umownych kwadratów (areałów), których wielkość została uzależniona od stopnia uszczegółowienia badań. I tak bok areału na obszarze Szwajcarii wynosi 10 km, w Finlandii, Węgrzech, Jugosławii, RFN, Austrii 20 km, w Polsce 30 km. W nawiązaniu du wielkości areałów została zaprojektowana ilość punktów przypadająca r.a jeden areał, np. w Austrii każdy areał będzie reprezentowany przez 10 punktów, w HFN przez 5, a w Finlandii tylko przez jeden punkt badany. Punkty do badań będą dobierane w ten sposób, aby były one najbardziej reprezentatywne dla obszaru objętego granicami areału. Postukwano, aby przy ich typowaniu uwzględnić istniejące na danym obszar7e podziały administracyjne, co stworzy w EA możliwość wyzyskania tukże innych żródeł, np. danych statystycznych. W dotychczas wydanych atlasach narodowych ścierają się dwie tendencje w rozbudowywaniu głównej sieci badawczej, która jest ściśle zespolona ze sprawą ustalonego obszaru badań. Przy doborze punktów sieci badawczej kierowano się na ogół w atlasach narodowych kryterium gęstości rozmieszczenia osiedli, gęstością zaludnienia, wielkością terytorium, starając się w ten sposób uzyskać sieć możliwie dostatecznie zagęszczoną i równomiernie rozłożoną. Chodziło bowiem o uzyskanie tak rozbudowanej sieci, aby nie zaistniała możliwość przeoczenia badanych zjawisk kulturowych, co może się zawsze zdarzyć przy zbyt wielkim rozluźnieniu punktów badanych. Jednakże przy eksploatacji sieci badawczej, nawet równomiernie zaprojektowanej, zachodzi możliwość zaburzeń w jej układzie ze względu na fakt, że nie każdy punkt sieci odpowie na otrzymaną 15 Miapa składa się z 4częś'Ci. Opra'crowarrde kalftogruificzrre i druk: uagewandte Geodii.sie, Frait1lkf'U~flt a.M. 1975. 15 "Lud" - tom 63 Irrstitut fur �226 ZOFIA ST ASZCZAK ankietę. W rezultacie więc mamy do czynienia w atlasach narodowych z siecią badawczą punktów reprezentatywnych (dobranych w oparciu o ściśle ustalone kryteria), równomiernie rozlożonych, oraz z siecią nierównomierną, przemawiającą za zagęszczeniem punktów. Oczywiście większe walory reprezentuje sieć równomierna, nie sugeruje bowiem nasilenia występowania kartografowanych zjawisk. Jedynym argumentem przeciw sieci równomiernej są kraje o nie równomiernym zasiedleniu, który to fakt atlasy narodowe starały się na ogół ujawniać nu mapie podstawowej (np. w etnograficznym atlasie Austrii mapa podstawowa zawiera ukształtowanie pionowe kraju). Realizatorzy EA zaprojektowali i zmierzają do uzyskania sieci badawczej reprezentatywnej, możliwie równomiernie rozłożonej, jednak ze względu na różnice w zasiedleniu poszczególnych części Europy jest zrozumiałe, że ten ostatni postulat nie może być zrealizowany w jednakowym stopniu na całym obszarze. Wybór t e m a t y k i b a d a ń oraz ustalenie kolejności następstwa badanych zagadnień w ciągu pracy nad EA były przedmiotem licznych i ożywionych dyskusji, ze względu na różne możliwości ujmowania i rozwiązywania tych zagadnień. Dużą uwagę poświęcono także ustaleniu samej kategorii podstawowych źródeł przyjętych w EA. Wiadomo, że atlasy narodowe oparły się bądź na źródłach specjalnie i celowo zgromadzonych dla ich potrzeb (zebranych za pośrednictwem ankiet i sieci korespondentów lub za pośrednictwem bezpośrednich badań w oparciu o przygotowany kwestionariusz), bądź oparły się na interpretacji źródeł juź istniejących (archiwa, zbiory muzealne, literatura). Wybór określonej kategorii źródeł wykorzystanych w atlasach narodowych zależał od stanu zachowania kultury ludowej na badanych obszarach, stanu przygotowania wykwalifikowanej kadry etnografów (badaczy terenowych), tematyki badań oraz środków, jakimi rozporządzały redakcje atlasów nalodowych. Źródła zgromadzone dla potrzeb atlasóvv za pośrednictwem określonej metody, tj. bezpośredniej i pośredniej, reprezentują odmienne nieco zalety (walory), jak i strony ujemne. Zagadnienie to było wielokrotnie omawiane i krytycznie naświetlane w literaturze przedmiotu 16. Obie metody mają w pracy atlasowej wielu zwolenników, jak i przeciwników. Nie ulega wątpliwości, że zaletą metody bezpośredniej jest możliwość zebrania prawdziwie wartościowych, w pełni porównywalnych danych, zakładając oczywiście, że badania terenowe zostaną przeprowadzone przez fachowo przygotowaną kadrę, w oparciu o uprzednio sprawdzony kwestionariusz, w stosunkowo krótkim okresie czasu i na całym wytypowanym do badań obszarze. Zastosowanie metody bezpo16 - 179. M. Fralnlk'OfWska, Problemy atlasu etnograficenego, "Lud" 1948, t. 38, s. 154- �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 227 średniej nie powoduje również ograniczenia w wyborze tematyki badań, gdyż przygotowany badacz, obserwujący bezpośrednio życie wsi i przeJawy kultury ludowej jej mieszkańców, może dostarczyć danych w zasadzie z każdego zakresu. Nie trzeba dodawać, że największym mankamentem tej metody gromadzenia danych są ogromne koszty pracy. Bez porównania bardziej opłacalna w tym zakresie jest metoda ankietowego gromadzenia danych, która umożliwia przy tym zagęszczenie sieci badań i zgromadzenie dużo większej ilości materiałów. Wartość ich obniża z koki jakość zebranych danych, np. brak, niepełne lub nawet zafałszowane odpowiedzi, nierównomierność ich rozmieszczenia. W EA zdecydowano się na przyjęcie obu metod gromadzenia żródeł ustalając, że podstawowy zasób materiałów będzie pochodził z bezpośrednio przeprowadzonych badań terenowych oraz z ankiet rozprowadzonych korespondencyjnie, w stałej sieci punktów badań EA. Wskazane kategorie żródeł zostaną dla celów EA zgromadzone za pośrednictwem i przy czynnym udziale poszczególnych pracowni atlasów narodowych oraz wytypowanych ekspertów. Dane zawarte w literaturze, archiwach i zbiory muzealne będą stanowiły w EA żródła uzupełniające, pomocnicze. Zgodzono się bowiem z faktem, że uzyskanie porównywalnych w przestrzeni i czasie materiałów może zapewnić jedynie stosunkowo równoczesne zdjęcie terenowe przeprowadzone dla celów EA na całym obszarze. Realizatorzy EA dużą wagę przywiązali do wyboru i ustalenia samej tematyki badań. W rezultacie licznych i ożywionych dyskusji przy Jej typowaniu przyjęto kilka ustaleń wstępnych, a mianowicie, że jest to zjawisko kulturowe na tyle powszechne, że możliwe do badań EA (chodziło o wyeliminowanie z badań zjawisk właściwych tylko dla niewielkich obszarów Europy), że jest ono porównywalne na obszarze badanym w EA i że stan jego opracowania w źródłach etnograficznych na całym obszarze Europy jest mniej więcej równomierny. Następnie ustalnno, że w ten sposób typowana dla EA lista tematów będzie dotyczyła elementów tzw. tradycyjnej kultury ludowej. Dokładne wyjaśnienie i sprecyzowanie tego ostatniego określenia okazało się jednak zadaniem trudnym. Gem:'ralnie przyjęto więc zasadę, że chodzi o przedstawienie sianu kultury ludowej w okresie preindustrialnym oraz o zarejestrowanie zmian i przekształceń elementów kultury ludowej zachodzących \v Europie w miarę postępu industrializacji. Dla śledzenia dynamiki zjaY' isk kulturowych przyjęto w EA gromadzenie materiałów odnoszących ~:ję do okresów: l) do połowy XIX w., 2) do końca XIX w. i pocz. XX w., 3) do połowy XX w. Założono bowiem, że dla pierwszego okresu chaf<:lkterystyczny jest jeszcze stan zachowania tradycyjnej kultury ludowej \V Europie .. Jednocześnie zauważono, że dla fego okresu czasu trudno już będzie zabezpieczyć dla EA materiały pozyskane jedynie na drodze �228 ZOFIA STASZCZAK przeprowadzonych badań terenowych. Istniejące zaś etnograficzne zasoby materiałowe, odpowiadające tej cezurze czasu, cechuje nierównomierność pod względem przestrzennego rozmieszczenia. Niewystarczający jest również stopień możliwości ich porównywania, wynikający z odmienności zastosowanych technik i metod gromadzenia oraz przetwarzania danych. Lepsza sytuacja w tym zakresie rysuje się dla drugiego wyodrębnionego okresu, do którego będzie należał podstawowy zrąb żródeł v'/ykorzystanych w EA, pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych celowo dla potrzeb tego wydawnictwa. Z drugiej jednakże strony podkreślano, że dla tego okresu charakterystyczne są już zmiany i deformacje tradycyjnych elementów kultury ludowej, stanowiące rezultat procesów gospodarczych, tj. industrializacji i związanych z nią zmian społecznych typu urbanizacji. Obydwa te procesy znalazły wyrażne odbicie w kulturze ludowej, chociaż zaznaczyły się w różnym stopniu i czasie w poszczególnych krajach Europy. Odnośnie do ostatniego okresu zwracano z kolei uwagę na nierównomierność zachowania elementów tradycyjnej kultury ludowej na obszarze Europy. Podczas gdy w niektórych krajach stanowią one jeszcze zjawiska w pełni żywe (budownictwo, strój), na innych obszarach Europy występują one już tylko jako formy reliktowe, przeżytkowe, bądź uległy nawet zupełnej niwelacji. W nawiązaniu do tychże trudności zaprezentowano w EA i inny punkt widzenia. Np. B. Bratanić uważa za bezprzedmiotowe typowanie z góry dokładnych cezur czasowych i sądzi, że wystarczy jedynie wyróżnienie tzw. preindustrialnej kultury 17. Ma ona oznaczać formę lub typ kultury, a nie określony chronologicznie okres, który mógłby być v.:yznaczony sztywną cezurą czasową. Zwracano jednakże uwagę, że proces industrializacji w nierównym stopniu wpływał na zmienność poszczególnych zespołów elementów kultury ludowej, np. szybciej ulegał,v zmianom elementy tzw. kultury materialnej, w mniejszym zaś stopniu zjawiska kultury duchowej. Wśród inicjatorów EA przeważa jednak pogląd, że zjawiska kulturowe należy badać i przedstawiać w ich historycznym rozwoju, a nie tylko koncentrować uwagę na ich prze·strzennym występowaniu w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji, zmierzających do ustalenia praw rozwoju kultury. Sprawa ujęć chronologicznych w atlasach etnograficznych i znaczenie mapy etnograficznej jako podstawy do rekonstrukcji historycznej badanego zjawiska stanowi przedmiot licznych dyskusji 18. W związku z tym można zauwa- 17 18 Karte paea" Bruk, Etnograjiceskij ... op. cit., s. 17. K'Uitrzeba-FlojlllaroWla, op. cit., !s. 162 - 169; L. SZlolnoky. aLs MitteL der historischen 1975, t. 8, z. 1 s. 85 - 97. und junktionaLen AnaLyse. Die ethnoLogische "Eithlllol0'gli:a Euro- �Stan przygotowania EtnoLogicznego Atlasu 229 Europy zyc, że w EA przeważyło dążenie do generalizacji dat szczegółowych wydobytych w badaniach terenowych dla przedstawienia mapowanych zjawisk w co najmniej kilku okresach czasowych. Tendencja ta w pewnym stopniu nawiązuje do rozwiązań stosowanych w kartografii radzieckiej, gdzie dotąd opublikowane atlasy etnograficzne są w zasadzie próLą uporządkowania i interpretacji elementów kulturowych zestawionych dla ściśle określonych okresów czasu. Jednakże atlasy te opierają się i wykorzystują głównie już zastane, dawniejsze źródła, pochodzące na ogół z przełomu XIX i XX w. Atlasy radzieckie nie wykorzystują danych pochodzących ze współczesnych badań terenowych. Natomiast EA zamierza głównie relacjonować materiał zebrany poprzez prace terenowe, a więc dotyczący okresu prowadzenia badań. Oczywiście poprawnie przeprowadzone badania terenowe pozwalają na prześledzenie historii zjawiska, ustalenie dat przemian oraz przyczyn zachodzącej zmiany. Jednakże może w tym zakresie być mowa jedynie a chronologii \vzględnej. Nie można jednak zapominać, że zastosowanie samej metody kartograficznej pozwala wydobyć dynamikę zjawisk kulturowych, i to dynamikę niewątpliwą, poprzez ich typologię. Kartogram etnograficzny przez alternatywne porównywanie zjawisk określonych typologicznie pozwala na wydobycie i ustalenie zmiany kulturowej. Taka możliwość i~tnieje przez porównanie i prześledzenie np. wyłącznego, obocznego i braku występowania danego zjawiska, typu i jego odmiany, nazwy i desygnatu, funkcji zasadniczej i pomocniczej, funkcji odświętnej i codziennej. W ten sposób opracowane kartogramy etnografriczne stwarzają z kolei podstawę dla prześledzenia współzależności zachodzących między kartograficznie opracowanymi zjawiskami, ujawniają ich zmienność i wynikające z niej następstwa. Przy konstruowaniu poprawnego kartogramu etnograficznego chronologia względna każdego zjawiska i stopień generalizacji kryteriów wyodrębnienia go mają więc podstawowe znaczenie. Jak najdokładniejsze zdanie sobie sprawy co do tych dw6ch elementów winno stanowić już wstępne założenia konstrukcyjne kartogramu. Powracając do samej listy tematyki przewidzianej do opracowania w EA należy zauważyć, że została ona zatwierdzona już na drugiej konferencji w Bonn (1968). Dla zorientowania się w kryteriach wyboru tej 'tematyki, jej układzie i zastosowanym podziale wytypowanych zjawisk, warto przytoczyć tę listę w całości 19: 1. Rolnictwo i hodowla: 1. narzę19 Bnuk, Etnograficeskij narodOwa graficznego. konferencja "Lud" ... robocza op. cit., s. 12 - 13; poil'. też K. WY'Pych, II Między- Komisji Organizacyjnej 1.969,t. 53, s. 464 - 466. Europejskiego Atlasu Etno- �230 ZOFIA STASZCZAK dzia orki i orka, 2. ręczne narzędzia uprawy ziemi, 3. narzędzia do rozkruszania i wyrównywania ziemi (brony, wały), 4. kośba i zbiór siana, 5. zbiór zboża, 6. formy suszenia zbóż, 7. młócenie, suszenie i oczyszczanie ziarna, 8. przechowywanie ziarna (spichrze), 9. uprawa winorośli, 10. typy hodowli i pasterstwa, 11. wypas bydła na pastwiskach, 12. pszczelarstwo (kłody, ule); II. Osiedle i dom: 13. grarllice i ogrodzenia pól, pastwisk, lasów i sadów, 14. kształty osiedli, 15. zagroda, 16. budownictwo mieszkalne i gospodarcze (materiały, techniki i formy konstrukcji, rozplanowanie wnętrza), 17. urz<'jdzenia ogniowe, 18. formy kołysek, 19. przechowywanie mąki; III. Pożywienie i napitki: 20. chleb i jego wypiek, kasze, 21. posiłki (czas posiłku, śniadania), 22. produkty mleczne (masło, ser, mleko), 23. konserwacja mięsa (ubój, wyroby z mięsa), 24. napoje; IV. Odzież i tkactwo: 25. główne części odzieży męskiej i żeńskiej, 26. obuwie, zwyczaj chodzenia boso, 27. pranie, 28. zawód tkacza; V. Transport wiejski: 29. wozy, taczki, sanic, włóki, 30. transport nasobny i juczny, 31. zaprzęg wołów, 32. zaprzęg koni; VI. Życie społeczne: 3:3. podział prac polowych, 34. zajęcia kobiece, 35. formy dziedziczenia, 36. czas zmiany służby, pastuchów i formy ich wynagradzania; VII. ZwyGaje rodzinne: 37 zwyczaje weselne, 38. zwyczaje urodzinowe, ;J9. zwyczaje pogrzebowe, 40. pochówki i formy nagrobków, 41. wspominki i dni wspomnieIl (miejsce, czas, pożywienie, zwyczaje); VIII. Zwyczaje doroczne: 42. zimowe orszaki, 43. zwyczaje zimowe, 44. Nowy RoI,:, 45. wiosenne pochody, 46. pisanki, 47. zwyczaje żniwiarskie, 48. patreni zwierząt i pogody; IX. Kultura duchowa: 49. koszmary, wampiry, wilkołaki, 50. żeńskie postacie z podań, związane z określonym dniem i miejscem, 51. olbrzymy, karły, wróżki, leśne duchy, południce, 52. szcześliwe i nieszczęśliwe dni tygodnia, 53. ludowe nazwy najważniejszych zawołań. Z powyższej listy tematycznej EA vvyraźnie wynika, że przy typowaniu zagadnień wchodzących w jej skład skupiono głównie uwagę na badaniu tradycji starszych, wywodzących się z mniej skomplikowanych struktur społecznych i kulturowych. Podobnymi kryteriami przy doborze tematyki badań posłużyły się i niektóre atlasy narodowe. Wydaje się jednak, że bardziej uzasadnione jest przedstawienie właśnie na \viększych obszarach zjawisk starszych, wyodrębnionych przy pomocy bardziej zgeneralizowanych kryteriów, przy których domniemanie a jednolitych uwarunkowaniach jest bardziej uzasadnione. Oczywiście nie oznacza to, że przestrzenne przedstawienie zjawisk kultury ludowej miałoby ograniczać się jedynie do form reliktowych i przeżytkowych, choć z pewnością są one łatwiejsze do kartograficznego przedstawienia ze względu na stagnację, w jakiej się znajdują. Istnieje przecież wiele starych, tradycyjnych form kulturowych wywodzących się z zamierzchłej �Stan pTzygotowania Etnologicznego Atlasu EUTopy 231 przeszłości, które żyją i rozwijają się w nowoczesnych społeczeństwach (np. choćby z dziedziny pożywienia, zwyczajów towarzyskich) 20. J ednakże przy badaniu tychże zjawisk należy lic~yć się z różnymi i świeższej daty odkształceniami i dlatego typologiczne założenia kartogramu mogą mieć w tym zakresie podstawowe znaczenie. Sprawa k o n c e p c j i kar t o g r a m u etnograficznego jest sprawą bardzo skomplikowaną, zawierającą w sobie wiele niełatwych do rozwiązania problemów. Na koncepcję kartogramu składa się bowiem nie tylko zaprezentowanie rozmieszczenia jednego zjawiska, ale również uzasadniona typologiczni e i historycznie, a nie tylko geometrycznie, konfrontacja kilku zjawisk. W pełni wartościowa mapa etnograficzna wymaga należytego rozwiązania szeregu zagadnień merytorycznych, jak i technicznych, wyłaniających się w toku skomplikowanego procesu jej 1,ształtowania. Dla poprawnego przebiegu tego etapu prac w EA zadanie pmNyższc zostało przez Międzynarodowy Komitet powierzone specjalistom, którzy będą autorami poszczególnych zespołów kartogramów. Zespół kartogramów ma dotyczyć określonego tematu i będzie opracowywany dla całej Europy, w kraju zamieszkania autora, specjalisty w, Zi.\krcsie podjętej tematyki. Jako pierwsze tematy do kartograficznego opracowania zostały w EA wytypowane: 1. zwyczaj palenia rytualnych ogni (M. Zender); 2. naEędzia orki, 3. narzędzia związane z obróbką ziemi (B. Bratanić); 4. ko~;ba (K. Wilkuna); 5. materiał budowlany domów mieszkalnych (J. Barabas, S. 1. Bruk); 6. zimowo-bożonarodzeniowe obrzędy (B. Bratanić); 7. wozy i powózki; 8. formy kołysek; 9. tłuszcze jadalne. Prace nad wymienionymi tematami są w różnym stopniu wawansowane, ale większość z nich jest już kartograficznie opracowy'sana w centralnych pracowniach w Bonn i Zagrzebiu. Pcszczególne zespoły kartogramów będą zaopatrzone w komentarze tekstowe pisane przez specjalistów oraz autorów z poszczególnych obszarów narodowych, którzy skomentują obraz przestrzenny prezentowanego kartograficznie zjawiska. Duży wpływ na ostateczny kształt, przejrzystość mapy etnograficznej i jej komunikatywność mają zastosowane techniki i ś l' o d k i w yr a z u kar t o g r a f i c z n e g o. Wymagana w tym zakresie znajomość reguł i zasad stanowi niemal odrębny dział wiedzy przy opracowywaniu hartcgramu etnograficznego 21. Z dwóch zasadniczych środków wyrazu kartograficz·nego stosowanych w atlasach narodowych, tj. techniki punktowej i techniki płaszczyznowej (powierzchniowej), pierwszą z nich K. Kwa~niew~ki, Możliwości metody kaTtograficznej w badaniach nad kul"Studia MetodologicZJne" (Poznań) 1965, t. 1, s. 105- 114. 2t Por. ,np. E. Rohr, Die VolkstumskaTte, Leipzig 1939; .J. Barabas KaTtognijiai módszaT a neprajzban, BudaJpeszt 1963. 20 t'l1.rq współczesnq. �232 ZOFIA ST ASZCZAK uznano za podstawową przy opracowywaniu map w EA. Zastosowanie techniki 'punktowej pozwala bowiem na ścisłą lokalizację geograficzną miejscowości, z której pochodzi uzyskana dla atlasu informacja. W ten sposób umożliwia ona nie tylko uzyskanie zgodnego z rzeczywistością obrazu przestrzennego rozmieszczenia badanych zjawisk, ale ułatwia ona i umożliwia dokładne porównanie ze sobą map dotyczących różnych zagadnień. Technika punktowa zwiększa więc nie tylko przejrzystość, ścisłość mapy, ale podnosi również jej wartość źródłową, zwbszcza gdy do mapy załączone są odpowiednio opracowane indeksy objętych badaniami miejscowości. Z uznaniem należy podkreślić fakt, że pozostałe t'~chniki postanowiono w EA traktować jako pomocnicze, uzupełniające, z możliwością oczywiście łącznego ich stosowania na jednej mapie. Nie sposób obecnie, przed ukazaniem się choćby pierwszych map, ocenić założenia Etnologicznego Atlasu Europy, który stanowić ma rezultat postępującej potrzeby międzynarodowej współpracy. Nie sposób określić jego znaczenia dla etnografii Europy - dziedziny, którą zwykło się określać jako defiicytową 22. E'tnologiczny Atla's Europy jest w każdym razie pierwszym krokiem w kierunku przygotowania syntezy etnografii Europy, w kierunku jej opracowania i obiektywnego przedstawienia kultury poszczególnych społeczeństw w kontekście globalnego jej potraktowania w warunkach Europy, w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji 23. Oczywiście EA nie może zastąpić syntezy etnografii Europy, gdyż ze względu na profil i zakres tego wydawnictwa znajdzie się on w połowie drogi pomiędzy kompendium żródłowym a ukierunkowaną syntezą: nie będzie tylko tym pierwszym, ze względu na skomplikowaną pracę badawczą poprzedzającą ustalenie typologii i jej uwarunkowań, nie będzie też tylko tym drugim, ze względu na możność reinterpretacji. W tym związku z powyższym warto sformułować kilka uwag końcowych, wypowiedzianych z polskiej perspektywy w nawiązaniu do realizacji EA: l. Fakt słabego uczestnictwa, a w zasadzie brak bezpośredniego udziału polskich etnografów w pracach związanych z przygotowaniem i opracowywaniem EA, musi wywołać zrozumiałe zdziwienie. Wobec tego, że niejedna osoba zajmuje się w Polsce zagadnieniami kartografii etnogra- A. 22 Zadrożyń'ska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia "Etnograf!ia Polsk'a" 1970, t. 14, z. 2, s. 207 - 214. 23 Za takie 'Opr,alcowa1nie niestety ,ni'emożna UlJiliać: Jro-Volkskunde. Lander. Beharrung red. T. Gebhardti 1974, t. und Wandel J. Hanika, 58, s. 242 - 213. der europaischen Munchen 1963; por. Volkskultur rec. Z. in der StasL'Jczak Europy. Europaische Gcgenwart, [w:] "Lud" �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 233 ficznej i wobec znających się na pracy atlasowej, z współautorką pierwszego etnograficznego atlasu narodowego w Europie (prof. J. Klimaszewską) na czele, trudnv znaleźć dla powyższej sytuacji przekonywujące wyjaśnienie. 2. Realizacja EA stwarza konkretne zobowiązania dla wszystkich pracowni atlasów narodowych w Europie, które winny podjąć opracowanie tych zagadnień, które będą mu służyły. Duży wysiłek winien być włożony w maksymalne podporządkowanie się w tym zakresie centralnym zaleceniom i dyrektywom, aby w ten sposób zabezpieczyć dla EA w pełni wiarygodną i porównywalną bazę źródłową. 3. Ważniejsze wydaje się szybkie zestawienie i opracowanie podstawowych zróżnicowań etnograficznych Europy, ze względu na podstawowe typy zjawisk w Tóżnych dziedzinach, co już służyć może do dalszej analizy, aniżeli może bardziej zaspokajające ambicje autor:')w pog!ębione, wyjaśniające studia poszczególnych zagadnień, w oparciu o analizę odmian i pododmian. 4. W związku z podjętą w EA tematyką zgodzić się należy z jedną lub drugą wersją koncepcji przedstawienia stanu kultury preindustrialnej, niemniej najważniejsze wydaje się przedstawienie tych zagadnień, które datują się z epoki preindustrialnej, ale które - mimo industrializacji - żyją i funkcjonują nadal. 5. Kryterium preindustrialności wydaje się konieczne, ale niewystarczające, a niwelujący wpływ przemian cywilizacyjnych zaznaczał się silnie już przed rewolucją przemysłową. Dlatego ważne jest przyjęcie takich jednostek typologicznych, które nie sprowadzą zróżnicowań etnicznych wyłącznie do stadiów rozprzestrzeniania się cywilizacji zachadnio-europejskiej, czy może śródziemnomorskiej. 6. Chronologia względna powinna być brana pod uwagę przede v,,'szystkim przy ustalaniu typów i odmian badanych zjawisk. W mniejszym stopniu winna być brana pod uwagę w związku z analizą źródeł pisanych i muzealnych (bo może to oznaczać chronologię źródeł, a nie zjawisk), a w bardzo niewielkim stopniu przy iluzorycznym odtwarzaniu chronologii z pamięci informatorów w drodze badań i ankiet. �ZOFIA STASZCZAK 234 ZOFIA STASZCZAK I/ETAT DE PREPARATIONS DE L'ATLAS ETHNOLOGIQUE DES PAYS VOISINS (R e sum DE L'EUROPE ET e) Aprcs avorr prcsentó une cOIurtehi!slto,i're des il!1~tJi'ativeset des actlvitós qui ant rendu possible l'entrepr'is·e de l'Atlas Ethnologique de l'Europe et des Pays Voris'in,s (EA), l'a'llteur dVIJ1lIleun 'colmpie-rendu des. <1!rguments et dc'S conclusiOillS ace~p~es ·,'il s'.agi1 ·du tiotre, a'UisoSJi bi·en que des ,me.thodes e1 dC'Stechniques de presentation .ca·rtogralphiq,ue. On ·a a:eoeple Ie regle de 1<1n~pr'Ć'senta:tion par points de la dCn'sit'e uIl'ifonme, .mais oon£orme a La denJSri,tcde la population en diffórL'nts p'iyS. La dófinlition destel1mes sera con£olrme a la diversitiÓ culturelle de l'espa'ce dL' l'Euro1pe enbóre ,et les dou1~)ees SlerOll1Jt obtenues par l'enquete sur Ie terrain, et en .supplement de la 1itterature, des aJ'!(~hiveset des .mUSCt's.EA s'eUnreera de donner ·un tableau 'Clynamique et chronologique de la ,cuHure preindustriclle de l'Europe. L'aut.eur remarque une cCl"laiJloec'oIDitraldieot:i'Oil'l entre ambitions documental·res et cx.plicatives et surtout EJntre l'aoceptat,ioll1 dou ·critere "pr1eindustriel" et chronologique en meme temps. Ce:He :eon!Jradi-cii,onpeut dOl1'l1JCT 1'li'l11agedu progres de civilisatiocls au lieu de l'irrn.age de k1 dive.rsHe 'Oultua--elk d-c l'Eut'ope. Son pustulat e'.:' de s'oocu;Pe<r surtout des elem'C'l1it'sde cultm'·e :preindustnidle, m<1is qui fOI1lctiennent jusąu'au pr6s·ent. et ne son,t po~nt des survivances, et de prendre en eonsjderation surtout la dynamique culturelle, qui resulte plus d'analyse typologique quechronologique. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b232bb6bfa8f245e3d051f5f592b5b.pdf 746b10393e0812769ba70421a1ff808a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource plastyka ludowa styl zakopiański Witkiewicz, Stanisław (1851-1915) Podhale - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2013 Title A name given to the resource Stanisława Witkiewicza myśl i realizacje przetworzenia kultury ludowej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 \\OJCIECII LYSIAK fllSlytul Etnologii i Antropologii Kulturowej l 'nill ersytel im. Adama Mickiewicza Poznali STANISLAWA WITKIEWICZA MYŚL I REALIZACJE PRZETWORZENIA KULTURY LUDOWEJ Poglądy o możliwości i konieczności sięgania po sztukę ludową w celu przystosowania jej do nowych, doskonalszych form, a wynikające z obaw o kształt estetycznej formuły regionu powstałych w wyniku zalewu Podhala tandetną tyrolszczyzną i zanik tradycyjnej zakopiatlszczyzny, wyraził Stanislaw Witkiewicz po raz pierwszy w 1891 roku w artykule Sly! zakopi0/1Ski drukowanym na lamach "Kuriera Warszawskiego" I. Pełen zaś wyraz koncepcj i przetworzenia elementów kultury ludowej dał w dwu zeszytach "Stylu zakopiallsk iego" 2, uzupe!n iając je wywodami w innych pub Iikacjach .\. Podstawy koncepcj i Witkiewicza jakże bliskie były współczesnym, teoretycznym rozważaniom dotyczącym reanimacji dawnej kultury ludowej, aczkolwiek stopiell jej zaawansowania był tak dalece niezwykły, że zasługuje z pewnością na uwagę etnologa. Nawoływał przecież Witkiewicz, że "należy zwrócić się do ludu i jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych form i przcn ieść je do życia całego społeczCl'lstwa, przystoso\\ując je do bardziej złożonych i wykwintnych potrzeb" 4. Myśl ta, różnorako precyzowana, często pojawiała się w pracach Witkiewicza. Po latach wspomina!, iż jego koncepcja sięgnięcia po wartości sztuki ludowej nie powstała jako indywidualny poryw twórczości, nie była samodzielnym wytworem umysłu jednostki, była jedynie "rozwinięciem, wprowadzeniem do życia na wyższym poziomic ludzkich potrzeb" 5. Dlatego też rozwijając teoretyczne podstawy l)\VCj koncepcji, pisal między innymi: "tu trzeba było formy, w swojej istocie mającej najdoskonalsze cechy artyzmu, lecz znajdujące się w stanie pierwotI S. WilkiewiC/. Slyl ::akopi{{/Iski. "Kurier Warszawski" 1891, nr 241, 242, 255, 256. 276. 279 I\rtykuly te. zehrane i poszerzone. wydane zostały w pracy tegoż S::llIka / krylyka II I/OS. LllÓw I X99. s. (,] 9 - 699. 2 S. Witkiewicz. Slyl ::okopiański Pokój jadalny, Lwów 1904; Tenże, Slyl ::akop/ański (·/es/elslll'o. l.wÓw I')II . .\ S Witkiewicz. ;VA wyslawę pwyską, w: Tegoż, S::tllka / krytyka ..., op.cit., s. 451 - 467: lenże. :VApr::elęcy. Lwów J 'J06 (wyd, 2), s, 42 - 4'J. i 85 - 93 . .j S Witkiewicz. SIl'I ::okopi{{/Iski. w: S::lllka / k/ytyka .... op eit., s. 629 - 630. :; S. Witkiewicz, Styl ::akopi{{/Iski. Ciesielstwo. op.cit .. s. 2. 277. :ln. �170 nym, zastosowane do życia prostaczego, skromnego, trzeba bylo wzn ieść na wyższy szczebel, udoskonalić, rozwinąć, zbogacić, przystosować do budowli i sprzętów wyższego przeznaczenia i użytku" ń. Koncepcja Witkiewicza Opatia była na urojonym przeświadczeniu jakoby zastane na Podhalu cechy kultury ludowej w przeszłości występowaly na terenie całej Polski. Przyjęte, aprioryczne dowody na polskość stylu stan()\\ ily o tym, że koncepcja ta pozostała dalece spekulatywną Wagę odkryć .,stylu zakopiallskiego", napływających z różnych stron Polski. zwolennicy Witkie\\ icza wyolbrzym ial i do rangi n iezbitych argumentów 7 Materia Incl wykladn ią myśli Stanisława Witkiewicza były jej realizacje. Śledz'lc ewolucję tcj myśli znajdziemy potwierdzen ie w rozmaitych kreacjach, którą ogarn ial coraz to nowsze dziedziny sztuki, w zamyśle zorientowanej na odbiór masowy. Idea rozwinięcia podhalal1skiej plastyki ludowej i podniesienia jej do rangi sztuki narodowej w pracach Witkiewicza znalazła podstawy teoretyczne. Twiercll.il bowiem, iż do tej pory zjawisko takie obce bylo kulturze Polaków ... Sztuka i przemysł artystyczny - pisał - są pierwszorzędnego znaczenia pierwiastkami w życiu ludzkości, tak koniecznymi; tak powszechnymi i niec!ostępnymi jcj towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spolecze(lst\\a .iahl) tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich upodoba,'l artystyunych w życiu codziennym nie miało. A jednak spoleczet'lstwo takie istnieje i jest tl) nasze społeczellstwo" 8. Ubolewał przy tYIll. iż "nic mamy nic takiego co b~ jednocześnie mogło być zbogaceniem ogólnego dobra ludzhości Nic' Ani łyżki, ani miski!" 9 Potrzeba pokazania spo/cczellstwu polskiemu wartości narodowych sprawiła, iż wkrótce po zapozananiu się z kullllrą ludową Podhal~\ zrodziła się myśl jej udoskonalenia i komercyjnego wprowadzenia w życic. Oczywiście, formy, które spotkał Witkiewicz w góralskiej chacie stan()\\il~ materiał rozproszony, lecz nie przeszkadzało mu to stworzyć syntct)unej. artystycznej całości, dowodzącej niezwykkj inwencji twórucj autora koncepcji. Trudno nie wspomnieć tu o stosunku Stanisława Witkiewicza do twórc()\\ jego altystycznego przetworzenia. Oto na marginesie swoich rOlważallzastanawiał się nad możliwością sięgnięcia po "tradycję" tzw. klas wyższyell, a nic znajdując tam wartości nadających się do tego celu pisal, ii na sl.cz<;ścic .,pOZi! tymi klasami jest jeszcze lud, który wielorakim przyczynom pozostalna lIbOClll nie tknięty prawie przez wpływy, które pokryły kosmopolitycznym POhostCI11 upodobania i normy życia klas »wyższycll«. Lud ten ma \\0 sprawie, o hlórej tli mówię, tę wyższość nad nimi, że zachował swoje szczególne. nie podrobione ÓS. Witkiewicz. Sly! ::akopiw1ski. Pokójjada!ny, 0l/.cil. s. 11. 7 S. Eliasz-Radzikowski. Sly! ::akopiw1ski. Lwów 1900. s. IX - I'): 1\:. ,~1()kl()\\ski. S::III/i" !udowo lV I'ol.~ce. l.wów }903: S. SzyicI'. rra(~vcje !mt!(I)1'I/iclIII/ !udlJll'ego II' arcliildlllC£' po!skiej. Warszawa 1917: K. Kosiliski. Slallis!all' Wilkiewic:: i SIV!::al,opiclliski. I.lld; 1927. R S. Witkiewicz. Sly! ::akopiw1Ski, w: S::luka i krvlyka .... 0li.cil. S. ()2(l. ') TOI1l~e,s. 627. �171 pierwiastki artyzmu, powstałe w czasach pierwotnego ustalania się cech narodmvych. pod wpływem przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie si<;jednostki plemiennej niż dzisiaj" 10. Cechą plastyki ludowej, która zwróciła uwagę Witkiewicza tuż po jego picl"\\sl.ym przyjeździe do Zakopanego Cw 1886 roku) była surowa, oszczędnie stosovvana i nie pokrywająca na ogół całych płaszczyzn przedmiotów, ornamentyka. Ornamentyka zakopiallska, jego zdaniem, była przeważnie geometryczna, \\zbogacona użyciem n iezl iczonych motywów rośl innych, styl izowanych, "to LnaCl) spotworniałych pod wpływem albo pierwotnego niedołęstwa ręki, albo pod wplyw\:m przystosowania naturalnego kształtu rośliny do formy zdobienia geollletryC7nego" I J. Przykładem adaptacji zakopial1skiej ornamentyki i jej \\ Ibogacen ia może być przyozdobienie wi IIi "Kol iba" według projektu Witkie\\ icza. ooPoręcze od schodów, balkonów, przepasanie Coo.)piętra ozdobną smugą, \\ szystko to są m iejsca, na których rozsypują się motywy z przezroczy łyżn ikó\v. przeróżne gwiazdy, parzenice, krzyżyki, leluje, gadziki, krokiewki, mirwy lub zwijające się duże plastyczne gałęzie stylizowanych lelui. Tę ornamentykę ludową wzbogaciliśmy kilku motywami tatrzal1skich roślin, jak złotogłów, kalina. paproć i kilku innych kwiatów, których bogactwo w Tatrach może dostarczyć niejednego jeszcze pierwiastku formy. To, że budując, z początku. pod Tatram i. użyl iśmy rośl in tatrzallskich, nie przesądza bynajmn iej możl iwości dalszego rozwijania tej ornamentyki przez wprowadzenie roślin właściwych nizinom" 12. Ornamentyka podhalallska znalazła zastosowanie przede wszystkim w sztuce stosowanej. Udoskonalona ręką twórcy "stylu zakopial1skiego", wykorzystana do zdohienia niektórych przedmiotów, dała niezwykle interesujące wyniki. Spm,;tami izby góralskiej, które zostały bezpośrednio wykorzystane w rozwini~te.i witkiewiczowskiej koncepcji, były: stół, zydel, listwa, sąsiek i półka. Nie została zaś wykorzystana tu pierwotna forma góralskiego łóżka. Proces udoskonalania formy pierwotnej odbywał się w rozmaity sposób. Najczęściej była to kompilacja. Trzeba jednak zauważyć, iż szereg mebli nie było znanyell chacie góralskiej, a to: biurko, kredens, kanapa, fotel, rozwinięta forma krzesła. Jednakże doszukał się Witkiewicz w pierwotnej podhalal1szczyźnie form pO/walających na mniej czy bardziej udaną kompilację. I tak, chcąc stworzyć fotel. a nie mając po temu bezpośredniego wzorca, sięgnął po zydel i góralskie sanie. Niekiedy kształt pierwotny okazywał się idealnym, a więc trudno było go ulepszać. Spm;tem takim była półka na miski. A jednak i ona posłużyła Witkie\\ iczowi jako wzór górnej części kredensu. Wykorzystywał ją też w swych projektach zgodnie z jej pierwotnym, naturalnym przeznaczeniem, tj. jako element autonomiczny i wtedy proponował zawieszać ją nad stołem lub II) !(III1::~. s. (,29 II S. \Vilkic\\·iCl. 12 S WilkiclViCl Sllo/ :akofJiOJiski. !'okójjada!ny. oveil., s. 7. ... )'Ivl :ako{Jilll1.\'ki.Ciesielslwo. uveil .. s. 9. �172 biurkiem. Należy ponadto podkreślić, iż podczas projektowania mebli stosował Witkiewicz "płytko nacinane ornamenty wzięte z łyżnikQ\'v i stoików zakopiallskich. Cały sprzęt miał naturalny kolor drewna, a desenie i kwiaty byly napuszczane bardzo bladymi spłowiałymi tonami barwy zielonej i czerwonej, które są jedynie używane przez Górali" 13. Należy tu jednak odnotować, iż zanim Stanislaw Witkiewicz zajął się projektowaniem mebli w "stylu zakopial1skim". ich produkcji podjęla się w zbliżonej konwencji Szkoła Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. według pomysłu p. Andrzejkowiczówny. Pierwszy garnitur wykonany zostal \V 1886 roku dla Karola Potkal1skiego, drugi zaś w rok później dla hl'. Róży Raczyliskiej 14. Cała koncepcja przetworzenia elementów sztuki ludowej zsynchronizowana była z witkiewiczowskim przesłaniem, iż styl ma slużyć życiu. Widać tu nadto. jak owe proste sprzęty, aczkolwiek niezwykłe w swej fórmie, gencn)\valy fórmy nowe, o większym komforcie i funkcjonalności. Stanisław Witkiewicz zaprojektował wzory mehli dla Gnatowskich do "Koliby" i dla Baranowskich do willi zakopial1skiej. Dla Pawlikowskich do willi "Pod Jedlami" prócz mebli zaprojektował wszystkie nicmai przedmiot: potrzebne do jej urządzenia, począwszy od klamek do drzwi, kinkietó\\. kafelków, kominka i pieca. Sporządził projekty kompletnego umehlowania dla Henryka Sienkiewicza w jego rezydencji w Oblęgorku oraz hl'. Anny Potockiej w Rymanowie. Meblami utrzymanymi w konwencji "stylu zakopiaJlskicgo". a projektowanymi przez Stanisława Witkiewicza, wyposażony zostal d\\ór w Kluczkowicach koło Opola Lubelskiego. Również wielka sala teatralna hotelu p. Dzikiewicza pod "Morskim Okiem" urządzona została w ..stylu zakopiallskim" według pomysłu twórcy tego stylu. Do zaprojektowanej przez siebie kaplicy Gnatowskich w zakopiallskilll kościele sporządził Witkiewicz wzór fisharmonii. W roku 1902, według jego projektu, w warszawskiej Fabryce Fortepianów i Pianin Józefa Kertopfa wyprodukowano pierwsze pianino w stylu zakopi<\I1skilll. Prasa ówczcsna donosiła, iż pianino to ,Jest przykładem stylu zakopiallskiego w ;astosowaniu do wykwintu. ( ... ) Lichtarze mosiężne są wzorowane na motywach spinek góralskich nader trafnie i szczęśliwie użyte" \:'. W Zakopanem produko\\ałl\.l nawet zegary w tym stylu cieszące się dużym popytem. Witkiewicz słusznie rozumował, iż sprzymierzcłlccm jego poczynałl na niwie nadania podhalallszczyźnie waloru sztuki narodowej może być rzemiosło 16. Jego kontakty z miejscowymi rękodzielnikami datują się już od roku 1886 i odtąd miały znaczny wpływ na artystyczną jakość ich wyrobów. Nic ukladala 1:1 S. Witkiewicz. Slyl ~akofJiański. w: S~luka i kl},lyka .... o/Icil. s ó../2. S. Eliasz-Radzikowski, Slyl ~akufJiań.lki. ojJcil. s. 9. 15 W. Jabloński, O .llvlu ~akopiGliskim ... Architekt" R. III. 1902. nr 1li. s. In. 16 SugestiI,: taką wysuwa .I. Maida. Slyl ~akupiGllski. Krak()\1' IlJ7'). s. 19 - :20 14 �173 się zaś współpraca z zakopiallską Szkołą Przemysłu Drzewnego, której wyroby poddawał czystej krytyce. Niezwykla wręcz operatywność Witkiewicza sprawiła, że jego koncepcja zyskiwała coraz liczniejszych zwolenników. Nie sposób oczywiście wymienić \\szystkich dyscyplin sztuk plastycznych, których by nie objęła, nie o to tu \\szakże chodzi, aczkolwiek wspomnieć należy o kilku jeszcze realizacjach owej koncepcj i w praktyce. Oto według jego projektu firma M. Szukiewicza \\ Zakopanem produkowała rozmaite przedmioty w srebrze, a to: szpilki do kra\\atów. broszki, spinki, breloki. ZakopiaJ'1ska, góralska spinka z mosiężnej blachy. po wiciu modyfikacjach, posłużyła za wzór do produkcji broszek i sprzączek. zaś nóż zbójnicki w ustaleniu kształtu szpilek do krawatów. Biżuteria wykonywana w stylu zakopiaJ'1skim musiała stać się wówczas szlagierem, skoro jej produkcji podjęły siy także pracownie jubilerskie w Krakowie i Lwowie. Obok biżuterii produkowano całe nakrycia stołowe: łyżki, wazy, talerze, filiżanki, a także świeczniki i kielichy. Godnym uwagi jest i to, że produkcji filiżanek według projektu Witkiewicza, podjęła się francuska fabryka porcelany w Sevres. Stanisław Eliasz-Radzikowski, gorący zwolennik owej koncepcji, donosił, iż "niezwykle oryginalne i piękne czerpaki górali posłużyły Witkiewic7.0wi na wzór do pomysłu naczYll srebrnych. Podług kompozycji Witkiewicza wykonał zlotnik krakowski p. Wojciechowski nadzwyczaj piękne filiżanki srebrne na czarną kawę, zewnątrz oksydowane, wewnątrz złocone, l)prÓCZtego cukierniczkę zjasnego srebra ... " 17. Projektował też Witkiewicz różnego rodzaju tkaniny dekoracyjne, np. wyszywane na suknie góralskim zasłony, obrusy, firanki itp. Produkcji sukien damskich szytych według projektu Witkiewicza podjęła się p. Staszlowa z Zakopanego. Znaleźć w nich można kompilację różnych gwiazd, otoków, lelui, kwiatków i parzen ic . .J ak dalece styl zakopiaJ'1ski wpłynął na krój damskiego '>toju dowodzi między innymi fakt, iż ozdobne damskie staniki wykonane \\ tym stylu zwano tu "sabałówkami". Praktyczna realizacja "stylu zakopiaJ'1skiego" sięgnęła także kościołów, chociaż, jak pisał Witkiewicz w 1906 roku, idei tej nie udało się konsekwentnie przeprowadzić I s. Po raz pierwszy styl ów wkroczył do kościoła w Zakopanem, gdzie wedlug projektu Witkiewicza sporządzono witraże oraz wzniesiono ołtarz \1atki Boskiej Różal1cowej wykonany przez górali w ł 897 roku. Pisano a nim: ..w7llosi si<; tam śmiało pomyślany ołtarz, którego zakończenie górne przedsta\\ia szczyt dachu domku góralskiego z niszami i strzeszką; pod niemi sosręb z ornamentem »otokiem« i lelujami. U spodu, część środkowa ma rzeźbę wykonaną przez górala Kasprusia - a paproć i inne rośliny przedstawiające 17 s. I lias/ - R~ld/ikowski. Sty! ::.akopiański, wyd. 3, Kraków IX S. WilkicwiC/ .. No IJr::.elęcy. op.Clt., s. 71. 1901, s. 30 - 31. �174 dwie główki aniołków o śmiałym układzie skrzydeł. bez maniery barokowej wykonał p. Nalborczyk" 19. Kolejnym obiektem przedsięwzięć Stanisława Witkiewicza utrzymanych w konwencji "stylu zakopiaJ1skiego" stała się architektura. Punktem wyjścia jego teoretycznych rozważall, a później praktycznych realizacji, była góralska chata. Wyjątkowość budownictwa podhalallskiego byla dlall tak oczywista. iż posłużył się terminem "styl" dla określenia jej odrębności. Mówi!, iż ó\\ pierwotny, zastany "styl zakopiaJ1ski, w budownictwie, jak zresztą każdy styl polega na pewnych stosunkach wymiarów i kształtów, pewnych warunkach wiązania i szczególnych pierwiastków w zdobieniu. Wszystko to znajdo\\'alo się w starodawnej chacie góralskiej, ujęte w całość opartą na stalych. niezmiennych zasadach" 20. Zastana, pierwotna chata góralska, w rozumieniu Witkiewicza winna ulec daleko idącym przekształceniom, w imię podniesienia owych pierwocin na wyżyny potrzeb kulturalnych, czy też, jak charakteryzował ów problem Jan Gwalbe11 Pawlikowski, by pan i chłop mieszkali odtąd w takim samym c!OIlHl"pan, odpowiednio do swoich wyższych potrzeb i możliwości. we większym i lepiej wyposażonym, chłop - w mniejszym i prostszym, ale obaj w dOlllll powstałym z tego samego ducha, z tych samych pierwiastków rdzennych" 2i. Zdaniem Stanisława Witkiewicza formy stanowiące o charakterystyczllych cechach budownictwa zakopiałlskiego winno się wykorzystać we wszystkich przyszłych realizacjach, inne zaś, "będące w stanie SZczcltkowym roz\\'inąć odpowiednio do wyższych wymagaJ1 życia, rozwinąć, nie nisze/clc istotnego charakteru" 22. Nie zapomina przy tym autor "stylu zakopiallskiego" o wymaganiach i konwencjach obowiązujących w architekturzc, a była to dla niego sprawa najważniejsza, stanowiąca między innymi a idei calego zagadnienia 2,. Do obiektu utrzymanego w konwencji witkiewiczowskiej koncepcji budowniczy nie musiał wprowadzać nowych elementów, bowiem ..od l'undamentó\\ do szczytu, na wszystko, czego potrzebował dom, znalazło się materiał w chałupie" 24. Jednakże dom taki z racji swego przeznaczenia musiał zostać rozbudowany, przy zasadniczej zmianie jego funkcjonalności, bowiem słusznie zapytywał Witkiewicz: "któż z ludzi żyjących w warunkach nowoczesnego budownictwa w wygodzie i zbytku, zgodziłby się dla idei przekroczyć z trudem próg wysoki, zginać się w pół lub uderzać głową w oeap, przcchodząc przez drzwi. potykać się na klepisku lub skrzyżlach w ciemnej i zimnej sieni, kto by się zgodził przesiadywać na twardych, umocowanych do ścian ławkach, tuląc się 19 W. Jabłoński. ap.eit., s. 126. 20 S. Witkiewicz, Na wystawę paryską, w: Tegoż. Pisma lalr~{//I.\kie. l. ~. Kral·JlII 1')(1.'. s. .106 21 .I. G. Pawlikowski, O stylu ~akapiańskim. w: Tegoż. () lice ~iemi. Wars;:alla I (nX_,.'~~ 22 S. Witkiewicz. Styl ;;akopimlski. Ciesielstwo. op,ei/., s. J. 23 Tamże. s. J. 24 Tamże. s. J. �175 du malych okienek dla złapania światła? [i odpowiada] Nikt - i z zupełną ~llIsznością" 2'\. Zrozumiałym jest zatem, iż nie chodziło mu a wzniesienie jeszcze jednej tradycyjnej chaty, a .,szło a co innego; a zbudowanie domu, w którym by były rozstrzygni~te wszelkie wątpliwości co do możliwości pogodzenia ludowego budownictwa z wymaganiami bardziej złożonych i wyrafinowanych potrzeb II) gody i piykna, domu, który by dowiódJ, że można m ieć dom i m ieszkan ie II stylu zakopićlllskim, będąc pewnym, że się dom nie zawali, być w nim zabezpieczonym od słót, wichrów i chłodów, mieć wszelkie wygody, a jednocześnie b) Ć otoczonym atmosferą piltkna nie gorszą od innych i w dodatku polską" 26. lnlllllnialym jesl, że rozwijając góralski prawzór, do domu witkiewiczowskiej koncepcji musiano wprowadzić zmiany, i to niejednokrotnie istotne, choć nie zacieraj'lce cech formy wyjściowej. Śledząc ów proces przejścia i rozwiniycia przytoczy tu garść przykładów, posługując się jako ilustracją myślą autora stylu. Jednym z elementów chałupy, który uległ przeobrażeniu, był jej szczyt. wskutek nowego przeznaczenia jakie otrzymało poddasze, aczkolwiek jego proporcje zostały niezmienione. Pisze o tym Witkiewicz, iż "skromna \Iyżka, II której wisiała słonina i sadło, zmieniała się na duże pokoje o wielkich uh.nach i drzwiach wychodzących na balkony umieszczone ponad ścianą szczyLO\\<I. Strzcszka nad okienkami wyżki stała się strzechą metrowej szerokości, ochraniaj'lul balkony od deszczu" n. Wydać by siy moglo, iż ingerencja w pierwowzór jest tu zasadnicza, ale gdy zestawi siy obok siebie chatę zakopiallską z kOIlca XIX wieku i np. "Kolibę", obie Sly. że detale, o których tu mowa, w obu obiektach niewiele się róż.nią. \I(mil kŻ o tym Witkiewicz: "zmiany te nie naruszyły w niczym istotnego, ściśle zgodnego ze szczytem chałupy, zasadniczego kształtu"2H. Duże natomiast zmiany 7as71y \V dachu obiektu rozwiniętego "stylu zakopiallskiego". Tu obok ..dymników" wprowadzi! Witkiewicz "wyglądy", którym za wzór posłuży/a, dai<\ca siy podnieść na drągu część szopy, przez którą wrzucano słomę. O tym żrl\dlc inspiracji pisał Witkiewicz między innymi, iż "tym kierowany, jeden gazda przy ulicy Kościeliskiej, chcąc w dużym poddaszu umieścić pokój mieszh.alny. odchylil część dachu do góry i wpuścił światło, a zatem utworzył rodzaj loży_ halkonu, os/onilttego od s/011ca, deszczu i wiatru. Wzięliśmy ten motyw I po nadaniu JllU bardziej wyrobionego kształtu, wprowadziliśmy do nowych domów ... ·· cli. lunkcje praktyczne takich zabiegów eksponują się tu na pierwszym miejscu, h()\licm zdan iem W itk iewicza "wygląd, jako udogodnien ie m ieszkan ia, jest 2_~ fUIJI::£!. ch /(fllI~('. s .~. s.. 1. ~7 l{tllJ~('. s. 7 - X. 2x liflll::(,. s. ~. 2() l~lIl1::e. s. X, �176 nabytkiem nadzwyczajnym. Powiększa on je przez to. że w dnie pogodne i ciepłe staje się jeszcze jednym pokojem pełnym powietrza ... ·' 30 Obok względów praktycznych ważne były też plastyczne, które wyrażały się w każdym prawie miejscu witkiewiczowskiej koncepcji. Trzeba przy tym nadmienić, iż zmiany w domu zachodziły przez analogię (np. okna. drzwi) i przez przeniesienie (np. przypał). Jednym z elementów projektowanym przez analogię jest komin. I mimo. iż nie jest to naj istotniejszy element domu. to "ma on jednak wielkie znaczenie pod względem wyrażenia charakteru. stylowej hal"l11onii i piękna. Budowa o wyszukanych. charakterystycznych kształtach nic znosi na dachu pospolitej rury, dymiącej, a nie mającej w sobie pierwiastków piękna i charakteru całości. ( ... ) Wskazówką tu były kominy chat góralskich. zakOłlczone ostrymi kawałkami skały, sterczącymi na skrzyżal i pokrywającej komin" 31. Dom nie okazywał się ostatnim elementem wypracowanej przez Stanisława Witkiewicza i właściwej mu koncepcji. Tworzy bowiem nowy typ bramy zgodny z charakterem architektury samego domu, powstałej na gruncie powszechnej w całej Polsce bramy ze strzeszką. Tworzy też nowy typ studni na czterech słupach i mającej cztery szczyty w krzyżujących się płaszczyznach dachu. Koncepcja Stanisława Witkiewicza materializowała się w tempie jakiego pozazdrościć by dzisiaj. Już w 1892 roku "stanął dom nadzwyczaj orygina lny. zastosowany z całą drobiazgowością do stylu starych chat góralskich. a mimo to wygodny, wykwintny, pałac" - pisał o "Kolibie" Stanisław Eliasz-Radzikowski n. Dość niezwykła była metoda projektowania tego domu. Witkiewicz wspominał, iż "Koliba" komponowana była "nie od wewnątrz. ale od zewnątrz. bez względu na rozkład wewnętrzny, który był następnie już przystosowany i stopiony z kształtem architektonicznym, przystosowany tak zresztą. że dom był zupełnie wygodny i odpowiadał wszelkim wymaganiom właściciela" 33 Najwięcej realizacji dokonanych według planów Witkiewicza przyniosły lata dziewięćdziesiąte XIX wieku. On sam zaś uważał, że najdoskonalszą budowlą wzniesioną w stylu zakopiai1skim jest willa "Pod Jedlami". Trudno tu nie wspomnieć o pięknej kaplicy przydrożnej na Bystrem ufundowanej w 1907 roku przez Korniłowiczów i kaplicy w Jaszczurówce ufundowanej w 1908 przez Uznai1skich. O wszystkich obiektach wzniesionych według koncepcji Witkiewicza, Stanisław Eliasz-Radzikowski pisał, iż wieje z nich "duch swojski, nie ma w nich nic wymuszonego, zapożyczonego. dosyć spojrzeć, aby dostrzec. że domów takich nie ma nigdzie, że są to utwory najzupelniej oryginalne i samoistne" 34. 30 Tam:::e.s. 8. 31 Tamże. s. 13. 32 S. Eliasz-Radzikowski, Styl ::akopiański, op.cil.. wyd. l. s. 12. 33 S. Witkiewicz, Styl ::akopiański. Ciesielstwo. op.cit., s. 3. 34 S. Eliasz-Radzikowski. Styl ::akopiański, op. cit .. s. II. s. 12. �177 Ruch /ainteresowall kulturą ludową w sztukach plastycznych, jaki w XIX \\ ieku przetoczył się falą przez Europę, a wyrosły w romantyzmie, w Polsce zrod/.il się przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Taka też ideologia przyświecała ekspansj i witkiewiczowskiej koncepcj i poza Podhale. Lącznie sporządził Witkiewicz około 200 projektów domów willi oraz rezydencj i, a calą tę pracę wykonał bezinteresownie. Praktyczna realizacja witkiewiczowskiej koncepcji znalazła również wyraz \\ budynkach murowanych. I tu święciła triumfy, mimo iż spotykała się z żarliw'l krytyką. Wedlug projektu Stanisława Witkiewicza w Połędze na Żmudzi IX)\\ stal murowany kllrhal/s, w Przyborowie koło Tarnowa Mikołaj Rey \\ Lniós! murowany dwór, a nad jeziorem Gmunden przebudował w tym stylu \\ illę. W Sygludyszkach na Litwie kowiei1skiej wzniesiono stację kolejową, ClellHl inicjatywę dało tutejsze "okoliczne obywatelstwo, ale dla wykonania Cl.ę~ci drewnianych jeździli na miejsce budarze zakopiai1scy. Dla historii stylu lakllpi,\I1skiego jest to obiekt bardzo interesujący. Wiemy bowiem z opowiachu·1. że inicjatorllm chodzi lo przy zastosowaniu tego stylu o nadanie budynkowi charakteru polskiego" 35. Tak też się stało, bowiem ludzie, "którzy pod uciskiem moskiewskim taić musieli w sobie swe narodowe uczucia, przychodzili z daleka oglądać len skromny budynek, jakby jakieś arcydzieło i - ku zdziwieniu \.h~skali plakali na jego widok, tak jak pakali niegdyś nad przemycanymi z zagranicy i ukry\\,anymi starannie »Dziadami« Mickiewicza" 36. Najcenniejszą jednak lIlurowaną realizacją jest dwór Jana Steckiego w Lai1cuchowie koło I.ublina \\/niesiony w latach 1903-1904. Witkiewiczowska kreacja w Lallcuchowie do zludzenia przypomina architekturę drewnianą, urzeka precyzją i charakterem /astosowanych kamiennych motywów dekoracyjnych 37. ROIwoj myśli witkiewiczowskiej zataczał szerokie kręgi, niemniej jednak jej praktyczna realizacja nic powiodła się. Zdawał sobie z tego sprawę sam Witkiewicz. klóry pisał, iż "nie wszystko, co zamierzali pierwsi tej idei krzewiciek spclnilo się'·'~. Najlepsze przecież nieraz chęci wielu twórców nie przebiją barier ekonomicznych. Tak było i w tym przypadku. Nie zmienia to jednak hlktu. że konccpcja ta, przechodząc wzloty i upadki, przetrwała do dnia dzi:i1t'.J slego. Koncepcja Stanisława Witkiewicza przetworzenia wybranych elementów :i/luki podhalallskicj w nowe wartości mieści się w kategoriach pojęciowych fnlklol'yzm\l, czyli tego obszaru nauki, który obejmuje aparatem naukowym \\s/.elkie pnlCesy adaptacji, wskrzeszania i transformacji kultury ludowej w in- ';:;.1 (i I';t\dikm\ ski.. \lum\l'alice li' sly/u :::akopiatiskim ... Wierchy" R. 10. 1932.s II I. '11 .I. (i. l'a\\·likllll'ski. () sIl'! :::akopi(lIlski \V budownictwie Zakopanego i I'odha/a, .. Wierchy" R. '.l. I'r, I.' 71'. .q I'lll /.ish o sll-/rl :::akolJimiskilll 1892 - 1912. pod red. M . .Iagielly, Kraków 1979. s. 3)5'.'l.li'l\ nr 1.'1- 1·11. ,;S Witkiclliu .. ,\'a I)(':::e/,c:::l'. op.cil., s. 71. < :: Lud l. l.XX!\' �178 ne przejawy kultury 39. Z przekonaniem zupełnie innej trcści wystąpiła ongiś Barbara Tondos, uznając, iż omówione tu zjawisko kulturowe nic mieści się w tych kategoriach 40. Zdumiewające to stanowisko, w przekonaniu autorki, ma prawdopodobn ie pozostać w logicznym związku z oświeccn iem. że "I worząc styl zakopiaI1ski, autor nie przenosił mechanicznie form plastycznych. Świadom swych obowiązków patriotycznych i własnych możliwości i oddzialywania na życie narodu Witkiewicz, stwarzając szeroko zakrojoną koncepcję artystyczni! zaopatrzoną w aktualną ideologię, użył atrakcyjnego tworzywa" 41. W innym zaś miejscu autorka upierając się. że koncepcja Witkiewicza daleka jest od folkloryzmu, wnosi zaskakującą tezę. że ..środowisko, 'v którym powstawał styl zakopiaI1ski nie zwracało się do tradycji. ponieważ sztuka ludowa nie mieściła się w ich wyobrażeniach tradycji. Była co najwyżej tworzywem, które traktować można było i należało w sposób atrakcyjny" 4~. I trudno się dziwić takienul stanowisku Barbary Tondos skoro folkloryzm jest dla niej celowym zacieraniem granicy między sztuką ludową a oficjalm) 4'. Folkloryzacyjną koncepcję Stanisława Witkiewicza uznać wypada za Jeden z najciekawszych przykładów adaptacji kultury ludowej do nowych warunkó\\. Powstało niezwykłe zjawisko kulturowe. którego reminiscencje pobrzmie\vają do dnia dzisiejszego. Znalazło grono licznych zwolenników i naślado"c()\\. których realizacje zasługują na osobne omówienie. Wojciech Lysiak TilE IDEA OF TRANSfORMATION ACCORDING Of' FOLK elll.TURI·: ANI) ITS liVII'I ,I. '11:'\li\TI()'\ TO STANISLAW WITKII:V.iICI (Sulllmary) The idea of transforming the values of folk culture ila, been v,ith u, allno,t all tile lime. One of thc significant attempts in this respect was thc conccplion of Slani,la\\ \Vltkie\\ iu and it> implementation at the turn ofthe 20th century. WitkiewicI. developed hi, approacil Oil tile h,l,i, or the applied arts of the moulltain region of Podhale. tl")'ing to ,Idjusl the Illlk "liue'i to tile cOllditiolls of all aftluent society. In arl history, the '"/.akopane style'" \o\o'a.'ollly a hricl' episPcie. leaving behind a few examples. to mention the wooden '"Willa pod Jedlami" or the llIansion or .Ian Stecki at Latlcuchów. In fact. the '"Zakopane slyle" is a m<lniICstatipn of'"łlllklorlSllI". lhal is. a deliberate artistic transformation of peasant culture. and it is this speeilic aspect pI" cullure which is the topic of the present article. 39 Por . .I. Burszta, Folkloryzm, w: Slownlk elnologlclIY {el"lllllll' og()llIe. ppd red. I. Sl,h/czak. Warszawa - Poznatl 1987, s. 131 - 132. 40 B. rondos, Związki slylll zakoplG/lskiego ze sZl/lką g()r(llską ... Biulelyn Ilislorii Sl.tuki·· It 43,1981,nr2,s.237-239. 41 {(I/1I'::e. s. 238. 42 Tamie. s. 238. 43 Tamie, s. 239. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f38c44d9d2a3e803ec5fc4c27f7eb13.pdf 21a4683d19746349d77f6d1952ca5403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6350 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Muraszkowcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5925 Title A name given to the resource Stara historia Nowej Jerozolimy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chmielewska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM JUSTYNA CHMIELEWSKA W szystko zaczęło się na długo przed wojną, w czasach gdy ziemie zachodniej Białorusi i Ukrainy znajdowały się pod polskim pa­ nowaniem, w początkach lat 30. Choć Bóg jest jeden - wiar wiele, jak mawiają. Byli więc w okolicy Koso­ wa1 prawosławni, katolicy, żydzi, baptyści... Dzwony cerkwi konkurowały z kościelnymi, idąc do synagogi, mijało się chatę, w której swe modlitwy odmawiali zie­ lonoświątkowcy. Skąd się wzięli syjoniści? Mało kto potrafi dziś na to pytanie odpowiedzieć. Ludzie pamiętają - któregoś dnia Iwan Muraszko, po kolejnej przedłużającej się nieobecności, wrócił do rodzinnej wsi Razmierki i zaczął wołać ludzi na modli­ twę. Przyszli baptyści, którzy już wcześniej chodzili na organizowane przez Iwana nabożeństwa zielonoświąt­ kowców. Wokół chaty zebrali się krewni i ciekawscy sąsiedzi. Iwan krzyknął do matki, by nagotowała zupy dla wszystkich, żeby każdy mógł się posilić przy wspól­ nym stole. Ludzie już się przyzwyczaili - Muraszko, odkąd pa­ rę lat wcześniej wrócił z pierwszej wyprawy do Amery­ ki, całą duszą oddał się dziełu nawracania ludzkich myśli ku sprawom Bożym. Chodził po okolicy, nama­ wiał do przyjęcia zielonoświątkowej wiary, nauczał. Początkowo odnoszono się do niego niechętnie, stop­ niowo jednak kolejni ulegali namowom i przystępowa­ li do nowej wspólnoty wiernych. Iwan szybko awanso­ wał na prezbitera zielonoświątkowców, stał się wśród nich znaczącą postacią. Potrafił przemawiać, przycią­ gać wątpiących - ludzie słuchali go chętnie, wielu po­ szło za nim. W odległych o pięć kilometrów Stajkach przeznaczono nawet jeden z domów specjalnie na mo­ dlitwy. N a nabożeństwach spotykało się rodzinę Iwa­ na, sąsiadów i grono jego najbliższych pomocników, którzy wraz z nim nakłaniali ludzi do przyjęcia wiary zza oceanu. Ten wychowany w prawosławnej chłop­ skiej rodzinie kaznodzieja, którego los - jak wielu mu podobnych - rzucił po pierwszej wojnie do Ameryki, miał dar przekonywania ludzi do słuszności głoszonych słów. Wielu przypisuje mu zapoczątkowanie ruchu zie­ lonoświątkowego w okolicach Kosowa. Jednak dziś piatidziesiatniki odżegnują się od tych powiązań - prze­ konamy się niebawem dlaczego. Tym razem, jakoś około 1933 roku, czuło się, że coś się zmieniło - Iwan, zachęcając do udziału w na­ bożeństwie, mówił rzeczy nowe, niezwykłe. Jego słowa różniły się od dawnych kazań, gdy przekonywał do przystąpienia do zielonoświątkowców. Opowiadał te­ raz o Królestwie Bożym, które ma się stać udziałem tych, którzy pójdą za nim, tu - na ziemi. Siebie same­ go nazywał prorokiem Ilią, który przyszedł, żeby przy­ gotować maluczkich na planowane przez Boga zmia­ ny. Grzmiał, potępiając upadek obyczajów krewnych i sąsiadów. Był odmieniony - długa, gęsta broda nadała jego twarzy wyraz groźny i poważny, podkreślając jeszcze Stara historia Nowej Jerozolimy Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach - Muraszkowcach mocniej czarne, magnetyczne oczy. Ludzie mówią, że potrafił zahipnotyzować - kto dłużej w nie spoglądał, ulegał woli dziwnego, strasznego Iwana. I tak chodził po wsiach - zachęcał i kusił, ganił i krzyczał. W Stajkach baptystów - swych dawnych podopiecznych, którzy teraz nie chcieli zgodzić się na głoszone przez niego nowości - tłukł Biblią po głowie. A nowe przykazania, które kazał ludziom wypełniać, nie należały do lekkich. Aby osiągnąć zbawienie, należało przestać jeść wieprzowinę, świętować w sobotę i niedzielę, wieść ży­ cie skromne i bogobojne, we wszystkim kierować się Pismem Świętym. Chłopi mieli zapuścić brody, kobie­ ty na znak pokory powinny okrywać głowę chustką, na spódnicę zaś zakładać fartuch. Wszyscy mieli ocze­ kiwać rychłego nadejścia Królestwa Bożego; dnia, w którym ziści się Nowa Jerozolima. Opowieści Iwana ciekawiły słuchaczy; nie na tyle jednak, by skłonić do przejścia na nową wiarę. Bo jak tu nie jeść słoniny, która od pokoleń była w domu jed­ nym z najważniejszych produktów? Jak poświęcić aż dwa dni w tygodniu na modlitwę, gdy trzeba wykarmić dzieci i zająć się gospodarstwem? Dlaczego wierzyć śle­ po temu, który jeszcze parę miesięcy wcześniej zachę­ cał do przystąpienia do zielonoświątkowców, teraz zaś potępia ich wyznanie? Iwan nie ustawał w swych wysiłkach. Choć rzadko zjawiał się w okolicy, ilekroć przyjeżdżał, spotykał się z ludźmi, modlił się z nimi, głosił kazania, nakłaniał do przyjęcia nowej wiary, mówiąc o Syjonie, który stanie się udziałem tych, którzy go posłuchają. Różne rzeczy ludzie opowiadają o tych muraszkowych nabożeń­ stwach - a to, że po zakończeniu modlitwy ludzie zrzu­ cali ubrania i robili to, czego nawet mąż wstydziłby się wobec żony; a to, że w nabożnej ekstazie wybiegali na pole i wymachując rękami, próbowali lecieć na niebio­ sa. Gadają, że w Stajkach pewnego dnia wierni wdra­ pali się na dach chaty, by stamtąd wznieść się do Bo­ ga. Rezultat był podobno mizerny - pierwszy śmiałek złamał nogę, spadając ze strzechy, inni zaś rozeszli się do domów. Ludzie z uśmiechem wspominają, że ich modlitwy przypominały bardziej gdakanie indyka niż 171 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Iwan Muraszko, przez syjonistów zwany prorokiem Ilią i Ojcem Syjonu, lata 30. nabożną prośbę - niezrozumiałe słowa i dziwne gesty dalekie były od skupienia i powagi towarzyszących ko­ ścielnej mszy czy służbie w cerkwi. Cokolwiek by o zwolennikach proroka Iwana po wsiach mówiono, jedno nie ulega wątpliwości: byli niezwykli. Dostojni brodacze unikali towarzystwa mirskich ludziej - światowych ludzi, jak nazywali wszyst­ kich spoza własnego kręgu - prawosławnych sąsiadów, Zydów handlujących w swych sklepikach, gromadzą­ cych się w kościele katolików. Potępiali ich rozwią­ złość, odejście od zasad wyznaczonych w Piśmie Świę­ tym; to, że poszli „na łatwiznę” w sprawach wiary, zapomnieli najważniejsze wskazówki płynące z Pisma, dali się zwieść popom i księżom. Sami poplecznicy Iwana Muraszki prowadzili ży­ wot srogi, surowy. Pościli często, już w piątek po za­ chodzie słońca zamykali się w chatach, by modlić się przez całą sobotę. Zyskali tym sobie wśród ludzi prze­ zwisko - subotniki. Niekiedy nazywano ich po prostu brodaczami. Oni sami zaś woleli mówić o sobie syjoni­ sty. Byli bowiem przekonani, że wiara pomoże im zbu­ dować na przedwojennej białoruskiej ziemi Nowy Sy­ jon - na podobieństwo biblijnej, pierwotnej wspólnoty wiernych. N a urzeczywistnienie tej wizji nie musieli długo czekać. Nie uprzedzajmy jednak zdarzeń i po­ wróćmy do historii proroka z Razmierek. W okolicach Kosowa Iwan zgromadził niebawem grupę kilkunastu, może dwudziestu paru wiernych, go­ towych przestrzegać głoszonych przez niego zasad, go­ towych rzucić wszystko na jedno jego skinienie. Wielu spośród nich wcześniej już zetknęło się z Muraszką, gdy prowadził nabożeństwa zielonoświątkowców; inni przechodzili na nową wiarę bezpośrednio z prawosła­ wia. Kaznodzieja nie ustawał w wysiłkach, by przeko­ nać jak najwięcej wątpiących - chodził po wsiach i sam nawracał lub posyłał z podobną misją swych pomocni­ ków. Zwracał się przede wszystkim do najbiedniejszych - w większości Poleszuków. Obiecywał im życie bliskie Bogu, we wspólnocie, w której wszyscy będą równi. I tak przyjeżdżał do rodzinnych Razmierek, by ry­ chło znów ruszyć w drogę. Ojciec złościł się, że Iwan włóczy się po całym świecie, zamiast - jak inni bracia - uprawiać ziemię, założyć rodzinę, żyć jak inni. Gdzie bywał? Mówią, że jeździł do Ameryki, inni - że na Wołyń. Podobno właśnie tam, na ziemiach dzisiejszej zachodniej Ukrainy, wszystko się zaczęło. Cofnijmy się zatem o parę miesięcy. Podczas zjazdu prezbiterów ruchu zielonoświątko­ wego, gdzieś około 1933 roku, Iwan spotkał kobietę, która od tego czasu towarzyszyła mu aż do śmierci Olgę Kirylczuk-Korniejczuk. Urodziła się na Ukrainie, w chłopskiej rodzinie, była od niego sporo starsza. Miała szóstkę dzieci i męża, który nie stronił od kie­ liszka. Choć stała wysoko w hierarchii piatidziesiatników, od pewnego czasu głosiła zasady sprzeczne z ogól­ nie przyjętymi. Mówiła, że przemawia przez nią Duch Święty, lecz nikt nie chciał jej słuchać. T a samozwańcza prorokini od dziecka była blisko Bożych spraw. Powiadają, że już jako dziewczynka czę­ sto na piechotę chodziła się modlić w Ławrze Poczajowskiej. Prawosławie nie spełniło jej oczekiwań - przystą­ piła więc do zielonoświątkowców, wśród których osiągnęła rangę prezbitera. Prowadziła nabożeństwa, nakłaniała ludzi do konwersji, stała się autorytetem w kwestiach religijnych. Jednak swe powołanie proroc­ kie odkryła już jako dorosła kobieta, żona i matka. Wierni tłumaczą, że pewnego dnia Bóg przemówił do niej, objawiając, że niebawem zabierze ją do Siebie. Olga padła na kolana i zaczęła się modlić, w pełni pod­ dając się Bożej Woli. Wówczas w domu, w którym prze­ bywała z mężem, dziećmi i pomocnicą, wybuchł pożar błyskawicznie zajął się kryty strzechą dach, płonąć za­ częły ściany. Pijany mąż salwował się ucieczką, Olga jednak nakazała dzieciom i towarzyszce trwać przy so­ bie, na kolanach, w modlitwie. Cała wieś zbiegła się, by gasić ogień, ale ich wysiłki były daremne - zdawało się, że z chaty nikt już nie ujdzie z życiem. Stało się jednak inaczej - Bóg, widząc u Olgi gotowość do pełnego po­ święcenia, wyjawił jej Swe plany - miała pójść w świat, głosić Nowy Syjon, budować nową wiarę, utorować drogę mającemu zstąpić na ziemię Chrystusowi... Pożar, jak powiadają muraszkowcy, w cudowny sposób sam ucichł, prorokini zaś bezpiecznie wypro­ wadziła dzieci ze zgliszcz. Ku zdumieniu zgromadzo­ nych wokół chaty sąsiadów od ocalonych nie czuć by­ ło nawet zapachu dymu. Po tym zdarzeniu Olga ruszyła w świat głosić Słowo Boże, nazywając siebie odtąd Ofiarą Chrystusową - bowiem tak jak Zbawiciel gotowa była do największego poświęcenia. Niebawem - podczas owego wołyńskiego zjazdu, w 1933 roku - objawione jej zostało, że Pan Bóg przy­ szykował dla niej lepszy los niż ten dotychczas będący jej udziałem. Miała rzucić dawne życie, zostawić męża pijaka i rozpocząć nowy etap u boku mężczyzny - pro­ roka, który pomoże jej zrealizować Boży plan. 172 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wybrańcem tym okazał się aktywnie działający wśród zielonoświątkowców kaznodzieja, postać rów­ nież nienależąca do przeciętnych - nasz prorok. W okresie zjazdu Iwan Muraszko był niemy; wierni powiadają, że to Bóg odebrał mu mowę. Jedni twier­ dzą, że nie wypowiedział ani słowa przez pięć lat i osiem miesięcy poprzedzających spotkanie z Olgą, in­ ni przeczą tej wersji. Jak wspominają niektórzy, Pan Bóg pozwalał mimo wszystko swemu słudze odprawiać zielonoświątkowe nabożeństwa - na czas kazania i modlitwy Iwan odzyskiwał głos, by zaraz po tym po­ nownie zaniemówić. Jakikolwiek charakter by miała niemota Muraszki - kary czy postu, próby czy świado­ mego wysiłku - w jednym świadkowie są zgodni: pod­ czas wołyńskiego zjazdu zielonoświątkowców Iwan był niemy, z otoczeniem zaś porozumiewał się, zapisując swe słowa na noszonej na piersiach tabliczce. Olga nie wahała się długo - kazała przyprowadzić do siebie niemego Iwana Muraszkę i w zwięzłych sło­ wach wyłożyła mu swoje zamiary: miał zostać jej mę­ żem i jako prorok Ilia wraz z nią szerzyć po świecie no­ wą wiarę; wiarę prawdziwą, bo płynącą wprost od Ducha Świętego poprzez usta prorokini. Do przekonania Iwana posłużyły mocne środki by dowieść prawdziwości swego proroctwa, Muraszce na trzy dni odebrane zostały pozostałe zmysły - leżał na ziemi skulony, pozbawiony wzroku, słuchu i mowy; jak niemowlę, powiadają syjoniści. Od tego czasu zwać się począł prorokiem Ilią. I tak dwójka heretyków, wykluczona z zielono­ świątkowej wspólnoty, rozpoczęła swe dzieło. Para ka­ znodziejów, w której on pełnił funkcję organizatora i mentora, ona zaś uduchowionej pośredniczki między Niebem a Ziemią, Bogiem i ludźmi. On mienił się od­ tąd Ojcem i prorokiem Eliaszem (ros. Ilia), ona Matką Syjonu i Ofiarą Chrystusową. Dzieło ich miało być do­ niosłe: szerzenie nowej wiary, doskonalszej od wszyst­ kich poprzednich; wiary, na łono której Chrystus po­ wróci w swym ponownym przyjściu na Ziemię; wiary, której wyznawcy na Ziemi urzeczywistnią ideę Króle­ stwa Bożego i własnymi rękami zbudują Nową Jerozo­ limę. Prorocy zaczęli swą tułaczkę. Po pierwszych, sa­ motnych wizytach w rodzinnej wsi, kiedy to - można by rzec - przygotowywał grunt dla nowej wiary, Muraszko przywiózł niebawem Olgę do Razmierek. Jakież musiało być zdziwienie ludzi - Iwanowi, dotąd cenio­ nemu kaznodziei zielonoświątkowców, towarzyszyła o wiele starsza kobieta twierdząca, że przemawia przez nią Duch Święty, negująca dawne nauki Muraszki; matka, która porzuciła własne dzieci, by wieść wę­ drowne życie z obcym mężczyzną... Nowe nauki Iwana nie spotkały się z życzliwym przyjęciem - wielu wspomina, że zwyczajnie wymagał zbyt dużo. Zakaz jedzenia wieprzowiny i golenia brody, rytualny ubój bydła, surowe zasady dotyczące sobotnie­ go kultu, obowiązek skromnego, pełnego wyrzeczeń ży­ cia... Dodajmy do tego ostre potępienie Cerkwi Prawo- Nowa Jerozolima 2005. Wołyń, okolice Dubrowicy. 173 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Olga Kirylczuk-Korniejczuk, Matka Syjonu (na piersi rana pozostała po obrzędzie zdjęcia pieczęci), lata 30. sławnej, mającej najsilniejszy wpływ na religijność oto­ czenia. Muraszko kazał odrzucić jako bałwochwalczy kult ikon, uderzając tym samym w najważniejsze miej­ sce w chacie - święty kąt, gdzie wyobrażenia Chrystu­ sa i świętych od dziada pradziada ozdabiane były pięk­ nie haftowanymi Tucznikami. Mówił, że dusza po śmierci nie idzie - jak po­ wszechnie wierzono - do Raju czy Piekła, ale przecho­ dzi w inne ciało. W zależności od bilansu uczynków dusza dobrego człowieka wcieli się w jeszcze zacniejsze­ go, grzesznik zaś może spodziewać się, że karą za jego grzechy będzie odrodzenie w postaci kaleki, złoczyńcy czy zwierzęcia. Muraszko obarczał tym samym wierne­ go odpowiedzialnością za czyny - twierdził, że każdy sam pracuje na swój przyszły los, a zatem dla własnego dobra powinien jak najskrupulatniej wypełniać to, co Pan objawił w Piśmie i przez usta Olgi. Ludzie nie chcieli słuchać - jakże mogli uwierzyć, że ich własna dusza może trafić w przyszłości do ciała psa czy krowy? Lecz i to nie koniec niespodzianek, jakie czekały otoczenie proroka. Po pierwszych, skromnych nabożeń­ stwach, gdy Iwan zgromadził już wokół siebie grupę za­ ufanych wiernych - syjonistów, przyszła kolej na rozbu­ dowę rytuału. Dotychczas składały się nań wspólne modlitwy, zbliżone do spotkań zielonoświątkowców pod przewodnictwem kaznodziei wspólnie czytano Pi­ smo, modlono się, śpiewano pieśni. Modlitwy te bywa­ ły tak żarliwe, że niemal ekstatyczne - sąsiedzi podśmie­ wali się między sobą z dziwacznego zachowania muraszkowców, ale nie reagowali negatywnie. Opowia­ dają, że syjoniści, modląc się, podrygiwali rytmicznie, wykonywali coś na kształt tańca, wypowiadając niezro­ zumiałe słowa. Mówią, że jeden z apostołów Syjonu, gdy myślami zwracał się ku Bogu, zapominał o całym świecie, chodził w kółko i gwizdał, dostarczając rozryw­ ki całej wsi. Powróćmy jednak do historii proroków. Olga pewnego dnia doznała objawienia, w którym Duch Święty nakazywał Bożym wysłannikom przepro­ wadzić obrzęd zdjęcia pieczęci. Muraszkowcy wierzyli, że krew prorokini - jak przed wiekami krew Chrystu­ sa - ma moc odkupicielską. Ludzie w okolicy do dziś wspominają, jak to nazywają, rezanie baby - dni owych uroczystych, niezwykłych nabożeństw syjonistów. Iwan posyłał wówczas po fotografa, zapraszał księdza i batiuszkę pobliskiej cerkwi - by na własne oczy prze­ konali się o wyjątkowym posłannictwie Olgi; by nikt już nie wątpił, że ma do czynienia z prorokinią i wiarą prawdziwą. Wierni gromadzili się w te uroczyste dni w jednej chacie i modlili długo, zanim dokonało się najważniej­ sze - Matka Syjonu zdejmowała koszulę i wskazywała Iwanowi miejsca, z których ma zostać pobrana święta krew. Prorok przystępował do dzieła z obcęgami i brzy­ twą - naciągał skórę i robił na piersi towarzyszki serię nacięć. Bywało, że ran było sześć, bywało, że dwana­ ście - obrzędem kierowała Olga, znając scenariusz z objawień woli Ducha Świętego. Wierni, skupieni na modlitwie, w napiętym milczeniu obserwowali, jak Muraszko przecina skórę chudej, starszej kobiety, któ­ rą oni sami nazywali Matką. Widzieli spokój Olgi, brak jakiejkolwiek reakcji na ból, gotowość poświęce­ nia własnego ciała dla ratowania dusz grzeszników. Pomocnicy zbierali płynącą z ran krew do talerzy, by następnie przelać ją do zawczasu przygotowanych butelek. Krew ta, zmieszana prawdopodobnie z wi­ nem, używana była potem do święcenia rzek, jezior, studni, źródeł. Wielu wspomina także, że służyła pod­ czas muraszkowskich komunii, kończących ważniejsze nabożeństwa i wraz z chlebem podawana była wier­ nym, przypominając spotkanie Mistrza i uczniów w wieczerniku. A wszystko to na oczach świata - są­ siadów, fotografa, ciekawskich. Co na to świat? Mirskije ludzie nie znaleźli w ser­ cach zrozumienia dla muraszkowskich misteriów. Iwa­ na do dziś wielu postrzega jako oprawcę, znęcającego się nad Bogu ducha winną kobietą. Olgę mają tyle za oszustkę, ile za szaloną. Dziwią się niektórzy, że wy­ trzymywała ból bez najmniejszego grymasu, nie skarży­ ła się, sama wskazywała, w których miejscach ciąć. Wielu widzi w prorokach dobrych aktorów, sugerując, że rany i krew nie były prawdziwe, że kaznodzieje uży­ wali magicznych sztuczek, obserwatorzy zaś dawali się im zwodzić. Niektórzy tłumaczą, że Muraszko hipno­ tyzował zgromadzonych w izbie wiernych tak, iż zda­ wało im się, że widzą rzeczy, które nie miały w rzeczy­ wistości miejsca. Inni burzą się, nazywając Iwana dręczycielem, Olgę zaś przedstawiając jako słabą, w pełni mu podporządkowaną ofiarę. Zgoła inne jednak historie usłyszymy od syjoni­ stów, którzy w obrzędach zdjęcia pieczęci widzieli je­ den z najdonioślejszych przejawów proroczego daru Olgi. W niej samej niektórzy upatrują wcielenia 174 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Chrystusa, który w swym powtórnym przyjściu na Zie­ mię miał ponownie odkupić grzechy ludzi. Daty oraz sposób przeprowadzenia obrzędu prorocy poznawali dzięki objawieniom; wówczas też odkrywany był cel poszczególnych nabożeństw - poświęcenie wody, ja­ dła, czy wreszcie najważniejszy - odkupienie grzechu Adamowego. Matka Syjonu doznawała objawień często - świad­ kowie relacjonują, że zapadała wówczas w rodzaj transu, wypowiadając zmienionym głosem słowa pro­ roctwa. Dotyczyły one interpretacji Pisma Świętego, zawierały nowe modlitwy, niekiedy służyły rozwiąza­ niu bieżących problemów nękających wspólnotę. Lu­ dzie powiadają, że prosta Ukrainka nagle zaczynała wówczas przemawiać językiem uczonym, niezwykłym, pomocnicy zaś skrupulatnie zapisywali święte dla nich słowa. Dar ten przejawiał się podobno także podczas wspólnych modlitw, kiedy to wierni zaczynali mówić w językach, których nie mogli znać - niektóre ze spi­ sanych podczas takich ekstatycznych nabożeństw tek­ stów do dziś pozostają niezrozumiałe. Tę nadzwyczaj­ ną umiejętność muraszkowcy przypisują łasce Ducha Świętego, który udzielał wiernym daru języków - tak jak Apostołom podczas Pięćdziesiątnicy. Podobnie wyglądają do dziś nabożeństwa niektórych odłamów ruchu zielonoświątkowego. Wróćmy jednak do spraw bardziej przyziemnych. W obrzędach zdjęcia pieczęci uczestniczyli syjoniści i opłacony przez nich fotograf, ale zdarzali się i goście mniej serdecznie witani. N a jedno z takich nabo­ żeństw przyjechali polscy policjanci, chcąc aresztować proroka Iwana za krzywdy wyrządzane Oldze. Akcja nie doszła podobno do skutku - niektórzy twierdzą, że przedstawiciele władzy jakby skamienieli, nie mogąc przestąpić progu izby, w której odbywała się uroczy­ stość. Dostrzegają w tym Boską ingerencję i ochronę, mającą dowodzić autentyczności proroczego daru. Jednak ci bardziej krytyczni wspominają, że gdy poli­ cjanci podeszli do leżącej i broczącej krwią Olgi i po­ grozili jej karabinem, kobieta czym prędzej poderwała się i uciekła z chaty, funkcjonariusze zaś odjechali, prześmiawszy proroków. Obserwatorzy niezwiązani z muraszkowcami widzą w tym dowód nieprawdziwo­ ści obrzędu, Iwana i Olgę nazywając fałszywymi proro­ kami, czy też - mocniej - oszustami. Trzeba przyznać, że sąsiedzi nie żywili do syjoni­ stów najcieplejszych uczuć. Jeszcze dziś wspominają jak - będąc dziećmi - chodzili podglądać przez okna muraszkowskie misteria, jak rzucali w nich kamienia­ mi, jak uciekali potem przed razami rozsierdzonego Iwana. Opowiadają z rozbawieniem, że gdy tylko uda­ wało im się dorwać któreś z muraszkowskich dziecia­ ków, smarowali im twarze słoniną, tak surowo zakaza­ ną wiernym jako nieczysta. Te animozje doprowadziły z czasem do izolacji „brodaczy”. Zamknęli się we własnym kręgu, zerwali niemal zupełnie kontakty z otoczeniem, które ich od­ rzuciło; ale i zostało przez nich odrzucone - jako ob­ szar działania Szatana, świat zepsucia i upadku. Jeden z pomocników proroka Ilii przestał posyłać swe dzieci do szkoły, trzymając trzech synów pod kluczem... Inna Syjoniści z okolic Kosowa (Białoruś zachodnia), lata 30. 175 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Syjoniści w Nowej Jerozolimie, z lewej Iwan Muraszko. Eljasz ze św. Sjonistami, orka 1936 r. Widok obozu św. Sjonistów - Iwan Muraszko z pierwszymi osadnikami w Nowej Jerozolimie. Wołyń, lata 30. 176 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Zdięcie pieczęci św. Prorok Eljasza, lata 30. Olga po obrzędzie zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. 177 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY wierna nie pozwalała córce chodzić na wiejskie zaba­ wy i spotykać się z rówieśnikami, co doprowadziło do buntu młodej dziewczyny i ucieczki w małżeństwo z mirskim chłopakiem... W sobotę muraszkowcy ryglo­ wali drzwi, nie wpuszczając nikogo do chaty, by móc spokojnie oddać się modlitwie. Prawosławni w więk­ szości sąsiedzi burzyli się, widząc, jak brodaci syjoniści na pokaz rąbią w niedzielę drwa i na oczach wszyst­ kich wykonują najcięższe prace, bezczeszcząc Dzień Pański... Obserwowali z przestrachem krwawe obrzę­ dy, które przecież odbywały się tuż za płotem... Jak można sobie wyobrazić, nie sprzyjało to utrzymaniu przyjacielskich stosunków z otoczeniem. Historie te przez lata krążyły z ust do ust, mieszały się z opowieściami o innych barwnych postaciach z okolicy, osiągając niekiedy zaskakujące formy. Dziś ciężko jest ocenić, ile z nich ma cokolwiek wspólnego z prawdą. Pamięć zawodzi, sceny zmieniają aktorów w zależności od opowiadającego, wątki splatają się, niektóre gubią zupełnie. Muraszkowcy funkcjonowali na marginesie spo­ łecznego i religijnego życia okolic przedwojennego Kosowa. Wierzyli inaczej, jedli inaczej, ubierali się inaczej niż wszyscy. Ich dzieci nosiły dziwne, niespoty­ kane imiona - Safir, Jakim, Jeroma... Obracali się we własnym kręgu, nie szukali kontaktu z prawosławnym otoczeniem - jeśli zwracali się do mirskich ludziej, to po to, by nakłonić ich do wstąpienia w swe szeregi. Również prorocy, postaci wyraziste i niezwykłe, od­ biegali od przyjętych na białoruskich ziemiach wzor­ ców kobiety i mężczyzny, czy może - kapłana i kapłan­ ki. Odrzucili życie „wśród swoich”, wybierając tułacz­ kę. On nigdy nie założył rodziny, ona swoją porzuciła. Żyli razem, ale bez ślubu - młody jeszcze i silny Iwan i o wiele od niego starsza, drobniutka Olga. Ona po­ dobno potrafiła przepowiedzieć przygodnie spotkanej osobie, co spotka ją w przyszłości. On dał się poznać raczej jako organizator życia wspólnoty wiernych i ja­ ko krytyk ówczesnej obyczajowości - nie bał się otwar­ cie występować przeciwko Cerkwi i Kościołowi, potę­ piać moralność swych bliskich. Byli charyzmatyczni, potrafili poruszać ludzi, przekonać do porzucenia całe­ go dotychczasowego życia. Relacje z otoczeniem były napięte, prorocy zaś wciąż myśleli o realizacji misji powierzonej Oldze pod­ czas pierwszych objawień. Do dzieła przystąpili w roku 1936, wzywając wiernych do przybycia na Wołyń, gdzie wspólnie budować mieli Królestwo Boże. Tam to, nieopodal miasta Sarny, Iwan za zebrane od wier­ nych pieniądze kupił paręnaście hektarów ziemi z do­ mem i trzema stajniami. Miejsce to na ponad trzy lata stało się scenerią zdarzeń niezwykłych. Prorocy przystąpili bowiem wówczas do wprowa­ dzania w życie największego i - z punktu widzenia muraszkowskiej teologii - najdonioślejszego przedsięwzię­ cia: budowy ziemskiej Nowej Jerozolimy. Miała to być wspólnota na wzór biblijnej - zgromadzenie wiernych, w którym wszyscy będą równi i w tej równości będą wieść życie bliskie Bogu, w dystansie do spraw ziem­ skich, przygotowując się na przyjęcie Chrystusa. Wier­ ni mówią wręcz o Królestwie Bożym na Ziemi, wspo­ minając wołyński Nowyj Jerusalim. Prorocy i wierni na wzgórzu ofiarnym w Nowej Jerozolimie. Wołyń, 1937-38. 178 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wierni w Nowej Jerozolimie, 1938 r. Syjoniści ściągali tu z całych dawnych Kresów zewsząd, gdzie prorok Ilia i Matka Syjonu zasiali ziar­ no nowej wiary. Chłopi sprzedawali cały dobytek, by uzyskane w ten sposób środki oddać do dyspozycji Muraszki. Zony porzucały mężów, by iść za swym ka­ znodzieją i budować Królestwo Boże. W niedługim czasie w Zareczycy pod Sarnami zgromadziło się po­ nad 700 osób. Przeważnie byli to najbiedniejsi - Poleszucy, białoruscy i ukraińscy chłopi. Muraszko ape­ lował do maluczkich, ci bowiem mieli być Bogu najbliżsi. Oni też mieli najmniej do stracenia - żyło się wówczas biednie, niejeden głodował. Prorok Ilia proponował zaś nowe życie, świat bez podziałów na bogatych i biednych. Wszyscy bowiem mieli być rów­ nymi przed obliczem Ojca. Sprzedawali wszystko, co mieli, zostawiając przy sobie jedynie krowy i konie, które mogły przydać się w Nowym Syjonie; ruszali w drogę, na Wołyń, za prorokami, w oczekiwaniu lepszego losu. Ci, którzy żyli w Nowej Jerozolimie, wspominają dziś ten okres ze wzruszeniem, rysując obraz życia trudnego, srogiego i surowego, ale pięknego. Całkowi­ te skupienie na sprawach Bożych nadawało nawet najcięższej pracy sens i głębszy wymiar. Choć nie było łatwo, wierni nie doznali zawodu: budowali swą nową rzeczywistość w pocie czoła, lecz z przekonaniem, że uczestniczą w dziele wielkim. Niebawem wśród ludzi najbliższych Matce i Ojcu Syjonu ukształtowała się hierarchia na wzór biblijnej prorocy wyznaczyli 12 apostołów pomagających im ogarnąć 700-osobową wspólnotę. Ponad nimi stał Mi­ chaił Dikon, który był głównym pomocnikiem Iwana i Olgi. On sam określał się niekiedy również mianem Archanioła Michała - mówił, że gdy nadejdzie oczeki­ wany Dzień Sądu, zadmie w trąby, by obwieścić to ca­ łemu światu. Powołano także rzeźników zajmujących się rytualnym ubojem bydła - by spożywane przez wiernych mięso było czyste. Wymagało to specjalnych modlitw, znanych tylko nielicznym. Reszta wiernych zajmowała się przeważnie pracą na roli, wielu też wy­ syłanych było z misją nawracania chłopów z okolicz­ nych wsi. A roboty nie brakowało - żeby uprawiać ziemię, należało najpierw wykarczować las, zaorać nieużytki, znaleźć pastwiska dla przygnanego z własnych gospo­ darstw bydła. Ale wszyscy pracowali razem, razem opadali z sił, razem jedli i razem się modlili. Dzieci ba­ wiły się w dużych grupach, pod opieką wyznaczonych do tego celu kobiet. Szczególnie podkreślanym wyra­ zem owej równości była wspólnota stołu - wszyscy jed­ nocześnie zasiadali w wykopanych naprzeciw siebie długich rowach, pomiędzy którymi, bezpośrednio na ziemi, stawiane były skromne potrawy. Prorocy często, dla odkupienia grzechów lub w ramach kary, nakazy­ wali wiernym posty - zwykle żywieniowe, niekiedy i nieme. Mieszkali w ciężkich warunkach - każda rodzina dostawała małą klitkę w jednej ze stajni, płócienną za­ słoną oddzieloną od reszty. Ludzie opowiadają, że po­ mieszczenia te znajdowały się na trzech poziomach, że wewnątrz panował niezwykły, ciężki do zniesienia ścisk. Nawet entuzjaści wspominają, że z zatłoczonych 179 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Pogrzeb syjonisty, lata 50. budynków bił silny odór. Po pewnym czasie Nową Je­ rozolimę ogarnęła epidemia ospy - umierały przede wszystkim dzieci. Wielu wiernych opuściło wtedy wspólnotę, pojawiły się ostre głosy krytyczne. Rzeczywistość musiała chyba odbiegać nieco od wzruszających opisów syjonistów, skoro prorocy miesz­ kali w osobnym, wygodnym domu, przed którym dzień i noc czuwały straże. Wierni wspominają bowiem, że Szatan, chcąc pomieszać szyki Bożym wysłannikom, wszedł w ciała złych ludzi i parokrotnie próbował ode­ brać Oldze i Iwanowi życie. Również z władzą - a W o­ łyń znajdował się wówczas w granicach Polski - sto­ sunki nie układały się najlepiej. Ludzie opowiadają, że policja wielokrotnie odwiedzała Nową Jerozolimę, zwy­ kle kontentując się stwierdzeniem fatalnych warun­ ków sanitarnych i nie podejmując poważniejszych kro­ ków. Jednak w 1939 roku zapadła ostateczna decyzja o rozprawieniu się z muraszkowcami - wspólnota zo­ stała rozwiązana, wierni zaś rozpędzeni do domów. Wielu jako powód wskazuje podejrzenie o sympatie komunistyczne - grupa, której naczelnik głosi zasadę równości, oparta na wspólnocie ziemi i majątku, nie budziła u polskich urzędników pozytywnych uczuć, zważywszy na sytuację międzynarodową i grożące ze wschodu widmo ZSRR. Inni motywują likwidację wspólnoty obawą o dalsze rozprzestrzenianie się epide­ mii ospy (rzeczywiście, wierni powracający z Nowej Je­ rozolimy przywieźli tę chorobę także w okolice Koso­ wa). Dodajmy jedynie, że już we wcześniejszych latach Iwan Muraszko wielokrotnie był przez policję zatrzy­ mywany i przesłuchiwany. 1939 rok stanowi dla syjonistów datę graniczną po rozpadzie Nowej Jerozolimy do dziś nie udało się im osiągnąć podobnej wspólnoty - dalsze lata naznaczo­ ne są piętnem tułaczki i prześladowań ze strony komu­ nistycznej władzy. Wierni - wśród których wielu spę­ dziło w wołyńskim Królestwie Bożym kilka lat musieli uciekać. Dokąd, skoro przed wyjazdem sprze­ dali wszystko, co posiadali? Wielu wróciło w rodzinne strony, starało się ułożyć życie na nowo pośród wojennej zawieruchy. Część po­ została na Wołyniu, osiadając w pobliskich wioskach - w ten sposób powstały mniejsze muraszkowskie en­ klawy w okolicach wołyńskiego miasta Sarny. Byli też i tacy, którzy - rozczarowani niechlubnym upadkiem Nowego Syjonu - odstąpili od wiary proroków, usiłu­ jąc wrócić do dawnego życia, z powrotem wtopić się w prawosławne otoczenie. Duża część wiernych, pod przewodnictwem aposto­ łów i pomocników Iwana, rozpoczęła wędrówkę - po terenach obecnej Białorusi, Ukrainy, Rosji, a wreszcie - odległej Azji Centralnej. Niektórzy mieszkają tam do dziś - na dalekiej, kazachskiej ziemi funkcjonują obec­ nie dwie małe wspólnoty - pod Kustanajem i Dżambulem. Ci, których los rzucił do Uzbekistanu, podjęli w latach 70. próbę powrotu w rodzinne strony, osiada­ jąc ostatecznie w oddalonym o 50 kilometrów od Ode­ ssy miasteczku Kominternowo. Dziś mieszka tam 350 syjonistów, tworząc zwartą, sprawnie funkcjonującą, rozwijającą się wspólnotę. Nieliczne grupy wiernych przez długi czas mieszkały w Mołdawii - obecnie więk­ szość z nich dołączyła do odeskiego odłamu ruchu, skupionego wokół żyjących do dziś wnuczek prorokini Olgi - Liuby i Marii. Lata powojenne były dla syjonistów szczególnie ciężką próbą - zaczęły się aresztowania trwające aż do śmierci Stalina w 1953 roku. W ich wyniku większość z tych, którzy wrócili do podkosowskich wsi, trafiła do więzień. Michaił Dikon, pomocnik proroka Ilii, dostał 15 lat wyroku. Kostia Szupienik i jego żona Sara, daw­ na pomocnica Olgi, która wraz z prorokinią była w płonącej chacie podczas pierwszego objawienia, za kratkami spędzili po 10 lat. Muraszkowcy na długi czas zniknęli z mapy okolicy. Ci, którzy wrócili i pozo­ stali przy syjońskiej wierze, porównywali sami siebie do cierpiącego męki i upokorzenia Chrystusa, wskazując na religijny, głęboki sens próby, której zostali poddani. Po powrocie z więzienia ich wiara stała się niemal fanatyczna, jak podkreślają prawosławni sąsiedzi - Kostia, Dikon, Ustina i inni żyli jak asceci, wciąż po- Wnuczki Olgi - Liuba i Marusia z wiernymi, lata 50. 180 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Liuba i Marusia, Kominternowo 2005. szcząc, spędzając czas na modlitwie i czytaniu Pisma. Zerwali kontakty z otoczeniem, w sobotę ryglowali drzwi chaty, by świętować w skupienu. Czekali Dnia Sądu, który, jak się spodziewali, miał nadejść nieba­ wem. Wniosek ten wyciągali ze znaków, odczytywa­ nych z codziennych zdarzeń, uważnej lektury Biblii i reinterpretacji Pisma. Odmawiali sobie wszelkich udogodnień w codziennym życiu; Dikon, który zmarł w 1989 roku, do dnia śmierci nie używał elektryczno­ ści ani gazu, otaczając się jedynie niezbędnymi sprzę­ tami. Otoczenie zdążyło już przywyknąć do muraszkowskich dziwactw - niektórzy dziś mówią wręcz, że z perspektywy czasu podziwiają hart ducha i surowość życia następców proroka Ilii i Matki Syjonu. Co stało się z prorokami? W chwili rozpędzenia przez polską policję wołyńskiej Nowej Jerozolimy orze­ kli, że ich rola w Bożym planie na tym się kończy - że dopełnili tego, co było im przeznaczone, budując wspól­ notę wiernych i wskazując im drogę postępowania. Iwan musiał ponadto uciekać przed policją, która tym razem miała już wobec niego całkiem poważne zarzuty. Ilia i Olga spakowali więc pośpiesznie teksty obja­ wień i parę niezbędnych w podróży przedmiotów, po­ żegnali wiernych i ruszyli w drogę. Dokąd pojechali? Którędy? Dlaczego tak daleko? N a te, i wiele innych pytań, nie znalazłam zadowalającej odpowiedzi. Grunt, że gdy nastała wojna, Ojciec i Matka Syjonu byli za oceanem, tysiące kilometrów od swych wier­ nych i Nowej Jerozolimy - w argentyńskim Buenos Aires. Ludzie mówią, że przyjęli ich tam dawni znajo­ mi, być może jeszcze z czasów zielonoświątkowych. Złośliwcy nie omieszkają dodać, że podróż za Wielką Wodę pochłonęła wszystkie wspólne środki, oddawa­ ne w ciągu ostatnich trzech lat przez przybywających do Nowego Syjonu wiernych; Muraszkę wielu nazywa złodziejem. Początkowo prorocy wymieniali listy z najbliższymi współpracownikami - pisali, że żyje im się ciężko i biednie, pytali o sytuację tych, którzy zostali w oj­ czyźnie. Pozostawali jednak bierni - stracili kontrolę nad wspólnotą, wycofali się z roli przywódców. Funk­ cję tę na miejscu przejęło kilku dawnych pomocników i apostołów - ci najbardziej charyzmatyczni, najmoc­ niej przywiązani do głoszonych przez proroków idei. W Argentynie Olga przestała doznawać objawień, skończyła się też działalność misjonarska - syjoniści nie wiedzą nic na temat tamtejszych konwertytów. Wydaje się, że prorocy - być może złamani faktem upadku wymarzonej, upragnionej, z takim trudem bu­ dowanej Nowej Jerozolimy - skupili się na codzien­ nym, doczesnym, nastręczającym wiele trudności ży­ ciu w nieznanym kraju. Z listów wynika, że nie wiodło im się najlepiej, kontakt z ojczyzną stopniowo się roz­ luźniał. Wierni wspominają, że w listach z ostatnich lat przeważa wątek szaleństwa Iwana - z bólem opo­ wiadają, że ich Ojciec, ich prorok Ilia i przywódca pod koniec życia stracił poczucie rzeczywistości, bawiąc się w piasku i śpiewając piosenki z dzieciństwa... Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk zmar­ li w 1959 roku - niemal jednocześnie, pomimo znacz­ nej różnicy wieku. Pochowali ich miejscowi. Nikt z wiernych nie uczestniczył w pogrzebie; prorocy doko­ nali życia w osamotnieniu, być może w nędzy. Syjoni­ ści tłumaczą, że w 1939 roku zakończyła się ich misja wykonali bowiem to, co przeznaczył im Bóg, nadając rzeczywistą postać temu, co idealne. Nowa Jerozolima jawi się podczas rozmów z wier­ nymi jako miejsce uświęcone, niezwykłe, przesiąknię­ te ideą dążenia do Boga. Być może w pamięci to, co złe, ulega zatarciu - jednak dla syjonistów te parę hek­ tarów słabej ziemi z domkiem i trzema stajniami stało się na trzy lata przestrzenią świętą i jako takie są wciąż przywoływane. Święta przestrzeń, święty czas, święci ludzie - tak widzą Nową Jerozolimę muraszkowcy. Sukces proro­ ków, według ich teologii, nie był jednak pełen - nie udało im się powstrzymać zła, nadciągających szatań­ skich mocy, uosobionych w syjońskich tekstach a to przez Piłsudskiego, a to armie okupantów. Wierni przyznają, że prorocy, pomimo obrzędów i misteriów, mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się zła, nie zdołali ochronić bożego ludu przed okru­ cieństwami kolejnych lat - wojny i komunizmu. Wskazują jednocześnie religijny wymiar cierpienia do­ świadczanego przez kontynuatorów dzieł proroków interpretują je jako próbę, której syjoniści zostali pod­ dani przez Boga, zanim przyjdzie im znaleźć się w Jero­ zolimie Niebieskiej, przeprowadzając analogię z po­ kornie znoszącym męki Chrystusem. 181 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Gdy słuchałam historii proroków i wiernych, zdu­ mienie mieszało się z fascynacją, niekiedy ciężko było powstrzymać uśmiech. Sami syjoniści tworzą hagiograficzną, odrealnioną, świętą opowieść o swym Ojcu i Matce Syjonu - cudotwórcach, uzdrowicielach, bo­ haterach, mistrzach; opowiadają o wspaniałym - choć niełatwym - życiu w wołyńskiej Nowej Jerozolimie, gdzie to, co duchowe, przeważało nad tym, co docze­ sne; gdzie codzienne życie zyskiwało głęboki sens. Mirskije ludzie nie boją się otwarcie krytykować, a niekiedy i wyśmiewać muraszkowców - ich komicz­ ne modlitwy, dziwne obyczaje, niezrozumiałe obrzędy stały się tematem plotek i żartów. Wielu potępia dzia­ łania Iwana i Olgi - opisują je raz w kategoriach od­ stąpienia od prawdziwej, prawosławnej wiary, raz w kontekście życia zwykłego człowieka - jako złodziei, oszustów, szarlatanów. Nie ma jednej historii muraszkowców - wersji ist­ nieje tak wiele, że niekiedy wydają się wręcz nie do po­ godzenia. Komu zaufać, by maksymalnie zbliżyć się do prawdy? Sąsiadom Iwana, którzy znali go w dzieciń­ stwie, obserwowali na przestrzeni dziesiątków lat; czy może wiernym, spośród których wielu nigdy się z pro­ rokami nie zetknęło, a przekazywane im przez star­ szych opowieści są przy każdym powtórzeniu „wybiela­ ne”, cechuje je jednak głęboka wiara w Palec Boży powodujący tymi niezwykłymi ludźmi? Opowieść 0 białoruskich prorokach i ich Królestwie Bożym na­ brała cech legendy, w której fantazja miesza się z rze­ czywistością, Pan Bóg kieruje ręką proroka-szaleńca, a Józef Piłsudski staje się wysłannikiem Szatana. Nie ma jednej historii muraszkowców - bo i dziś nie tworzą oni jednolitej grupy. Osobne, rozbudowane 1 równie ciekawe opowieści można by snuć o każdej spośród żyjących w diasporze wspólnot - syjonistach odeskich, którzy we wnuczkach prorokini Olgi widzą dziedziczki szczególnej, danej od Ducha Świętego mo­ cy; wiernych z Kazachstanu - tych skupionych wokół Mirolieta Tajnarana, którzy wierzą, że Chrystus, W ło­ dzimierz Lenin i Tadeusz Kościuszko to wcielenia jed­ nej i tej samej duszy, i tych spod Dżambula, gdzie ko­ biety i mężczyźni mieszkają w osobnych osadach, prowadząc życie na wzór zakonnego. Historia syjonistów, tak bogata i wielowątkowa, nie stanowi zamkniętego rozdziału. Grupa zmienia swój charakter, w jednych ośrodkach rozwija się, w in­ nych zamiera. Dziś w okolicach pierwotnego centrum ruchu - w podkosowskich wsiach na zachodniej Bia­ łorusi - pozostał tylko jeden wierny, który zresztą nie pamięta proroków, a opowieści z ich życia zna jedynie z przekazu tych, którzy uczestniczyli w tworzeniu pierwszej wspólnoty. Większość towarzyszy Muraszki z czasów przedwojennych umarła w latach 80., ich dzieci zaś odstąpiły od wiary ojców, wtapiając się w prawosławne otoczenie. Obecnie najprężniej rozwija się grupa skupiona w Kominternowie pod Odessą (Ukraina) - liczy po­ nad 350 osób i z każdym rokiem rośnie w siłę. Przewo­ dzą jej Liuba i Maria - dziś już ponad 60-letnie wnucz­ ki Olgi Kirylczuk-Korniejczuk. Swiatyje chrestijanie syjonisty, jak sami się określają, tworzą zamknięty krąg, nie przyjmując w swe szeregi mirskich ludziej. Wierni w większości trudnią się ciesielstwem, pracując w du­ żych grupach, zwykle rodzinami. Taki wybór profesji niektórzy próbują motywować podążaniem śladami Świętej Rodziny - nawiązują w swych opowieściach do Józefa - prostego biblijnego cieśli. Olbrzymią wagę przykładają do życia rodzinnego - ponieważ śluby za­ wierane są w bardzo młodym wieku, rodzice i dziadko­ wie pomagają wychowywać powiększającą się gromad­ kę dzieci, wielopokoleniowe rodziny mieszkają razem, w jednym domu. Mężczyźni wyjeżdżają zazwyczaj na cały tydzień na budowę, kobiety zaś zostają na gospo­ darstwie, troszcząc się o codzienne sprawy. Religijna działalność odeskich syjonistów bardziej przypomina dziś zgromadzenia zielonoświątkowców niż mistycyzm Iwana i Olgi, choć wierni w modlitwach wciąż odwołują się do tekstów objawień. Prowadzą ży­ cie proste, lecz dostatnie, w codziennych zmaganiach kierując się Pismem i wskazówkami proroków. * * * Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk byli w ciągu ostatnich 70 lat wyklinani i ubóstwiani, prześmiewani i podziwiani. Są to postaci niezwykłe; takie, których ramy przedwojennej białoruskiej czy ukraiń­ skiej wsi pomieścić wręcz nie mogły. Ich działania pro­ wokowały do skrajnych sądów, stąd tak czarno-biała jest historia kresowej utopii. Jednak, mimo że pełna niejasności i sprzeczności, legenda proroków żyje wciąż w umysłach ludzi, prowokuje do dyskusji, wywo­ łuje żywe komentarze. Kolejna efemeryda na religijnej mapie okolicy czy prawdziwa droga do zbawienia? Niech oceni to sam czytelnik... Przypis 182 1 Kosowo, w przedwojennym nazewnictwie polskim Kosów Pole­ ski - miasto na zachodniej Białorusi, w ohłasti brzeskiej. Tam po raz pierwszy natknęłam się na muraszkowców, stamtąd też po­ chodził prorok Iwan Muraszko. Moje badania, prowadzone w la­ tach 2002-06, objęły obszar wspomnianych wyżej okolic Kosowa na Białorusi (wsie Razmierki, Stajki, Starożowszczyna) oraz wsie otaczające miasto Sarny na zachodniej Ukrainie (okolice Nowej Jerozolimy - Bereżnica, Berestie). Wiedzę o współczesnym funk­ cjonowaniu grupy czerpię z wywiadów prowadzonych wśród sy­ jonistów w Kominternowie (50 km od Odessy). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/767c326bf967659b9df1928effdbb072.pdf 826a05b8a53d936da2b3c96b659b902f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - pojęcie ojczyzny Żydzi polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2050 Title A name given to the resource Stara ojczyzna - nowej ojczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.75-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 OLGA GOLDBERG-MlJLKIEWICZ Uniwersytet ~kbraiski .Icrozolima STARA OJCZYZNA - W NOWEJ OJCZYźNIE. POJĘCIE OJCZYSTEGO MIEJSCA W TRADYCJI POLSKICH ŻYDÓW "Nasza ojczyzna, Wasza Wielmożność, to nie powiat rossieński, nie Ameryka, ale pamięć. Żyjemy w niej wszyscy razem; żywi, martwi i ci, którzy się jeszcze nie narodzili" (Kanowicz, 1994, s. 142). Słowa te wkłada Grigorij Kanowicz w usta jednego ze swych bohaterów i możemy je uznać jako zasadnicze stwierdzenie - pozwalające rozpocząć dyskurs na temat ojczyzny Żydów w sensie makro oraz w tradycji Żydów polskichi. W myśli i filozofii judaistycznej stale funkcjonuje pojęcie ojczyzny narodu wybranego, którą jest tytko Ziemia Obiecana. Mit ziemi ofiarowanej przez Boga wybranemu przezel1 narodowi realizuje się już w pierwszych księgach Biblii. Jahwe wielokrotnie mówi o ziemi, na której osiądzie lud Izraela, gdy skol1czy się wędrówka po pustyni. Dobitnie podkreśla to przekazując Izraelitom podstawowy kodeks zachowat1: Czcij ojca twego i matkę twoję, aby przedłużone hyly dni twoje na ziemi, którą Pan Bóg tw~j da tobie. (Exodus 20,12, podkreślenie autorki)2. Izraelici wierzą, że w końcu osiągną cel, zostaną doprowadzeni do obiecanej im Ziemi. Mojżesz, usiłując przebłagać Pana za bałwochwalstwo swego ludu, przypomina Mu: W\pomnij na Abrahama, Izaaka i Izraela, slugi twoje, którymd przysiągł sam przez się i mówi/d do nich: Rozmnożę nasienie wasze jak f0l'iazdy niebieskie i wszystkę tę ziemię a którejm mówi!. Dam ją nasieniu waszemu i odziedziczą ją na wieki (Exodus 32,13, podkreślenie autorki). Nie mnożąc przykładów, istotnym jest podkreślenie, że mit ten, mit wspólnej ojczyzny, pełnił i pełni do dziś jedną z zasadniczych funkcj i w długo trwającym procesie intensyfikacj i wewnętrznej więzi narodu żydowskiego. Przeciwstawieniem realizacji mitu Ziemi Obiecanej, a więc zakończenia wiecznej wędrówki narodu, było pełne obaw i niebezpieczeństw życie w diasporze. To, że wędrówka musi się kiedyś zakończyć szczęśliwym powrotem I Pisząc o polskich i.ydach obejmuję nimi cala grupę. zamieszkującą do cz.asów drugi"i wojny światowej ziemie niegdyś do Polski należące lub położone na wschód od granic Polski. W tradycji żydowskiej grupa ta howiem posiada wiele elementów wspólnych, oddzielających ją od pozostałych społeczności i.ydów aszkenazyjskich. , W pracy posługiwałam się oryginalnym hebrajskim tekstem Biblii, wszystkie cytaty pochodzą z wydania Biblia lojeJI Cale Pismo Święte Starego i Nowego TestamentII, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Warszawa 1972. �76 na dawne, tradycyjne ziemie Izraela, jest staje podkreślane, przypominane choćby w tekście Hagady co roku czytanej podczas świąt Pesach, która zawiera zdanie: " ...na przyszły rok (spotkamy się - uściślenie autorki) w Jerozolimie", a więc wszystko będzie działo się lepiej. Kontrast pomiędzy tymczasowością diaspory, a ostatecznym jej zakończeniem w konkretnym, istniejącym miejscu, rzutuje na całokształt myśli tradycyjnego społeczeństwa żydowskiego. Dla tejże przyczyny w kontekście tematyki związanej z ojczyzną polskich Żydów stosowniejszym wydaje mi się stosowanie takich terminów, jak miejsce urodzenia, zamieszkania, pochodzenia. Istnieje w języku hebrajskim słowo moledet i utworzone jest od czasownika "rodzić". Oznacza więc ono miejsce gdzie się urodziłam, urodziłem. Słowo moledet ma zastosowanie przede wszystkim w przypadkach określenia miejsca pochodzenia i mimo, że ma ładunek treści sentymentalnych, pozytywnych, jest terminem, który określa pochodzenie w aspekcie terytorialnym, dlatego nie możemy powiedzieć, że semantycznie jest podporządkowany definicjom ojczyzny w szerszym, filozoficznym znaczeniu. Rozważania na temat pojęcia ojczyzny w tradycji polskich Żydów należy więc rozpocząć od stosunku tychże do Ziemi Obiecanej, gdyż to rzutowało przede wszystkim na stosunek do miejsca, które było miejscem ich urodzenia i zamieszkania od wielu pokoleJ1. Ten kontrast pomiędzy mityczną ojczyzną, ziemią, do której tęsknią pokolenia, a miejscem, które było również przez pokolenia zamieszkiwane, musiał prowadzić do wytworzenia się szczególnego stosunku do obu pojęć. Tęsknota za powrotem do Ziemi Obiecanej wyrażana w modłach, czy tekstach filozoficznych, powtarzana co rok, jak już wspomniano, podczas uroczystej wieczerzy w tekście Hagad/, oczywiście nie realizowała się w rzeczywistości. Społeczność żydowska zamieszkująca przede wszystkim miasta obecnego Izraela, a więc Jerozolimę, Tyberiadę i Safed, była jeszcze w XIX wieku nieliczna; zawsze też przeważali w niej Żydzi sefardyjscy. Osiedlanie się polskich Żydów w Izraelu należało dawniej do wyjątków. Wiek XIX, a przede wszystkim jego druga połowa, przynosi niewielkie ożywienie. Starsi, pobożni, udają się do Jerozolimy, aby tam umrzeć, bo pochowani w tym mieście najszybciej, najłatwiej osiągną zbawienie, a młodsi, przede wszystkim chasydzi, udają się do jeszybotów - religijnych uczelni rozwijających się w tym okresie, szczególnie w Jerozolimie. Najczęściej nie wracają do miejsc, z których przyjechali - pozostają już w kraju, który spełnia ich oczekiwania, pozwala im być w pobliżu miejsc najważniejszych dla religii żydowskiej, żyć w miastach, które odegrały ważną rolę w historii narodu. Tak więc w drugiej połowie ubiegłego 3 Hagada - opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu, czytana podczas .'leder/(, uroczystej kolacji gromadzącej całą rodzinę i rozpoczynającej święto Pesach, przekazuje wszystkim zgromadzonym co roku historyczny mit narodu. �77 stulecia obserwujemy proces wzmacniania się osadnictwa Żydów aszkenazyjskich w Jerozolimie, Hebronie, Safedzie, Tyberiadzie. W tychże miastach wzrasta liczba niewielkich lokalnych społeczności, których czynnikiem integrującym jest pochodzenie z tego samego miasteczka, częściej z jednego obszaru geograficznego. Społeczności te utrzymywały, zwłaszcza w pierwszych latach po powstaniu, silne związki z gminami, z których wywodzili się poszczególni członkowie grupy. W pierwszej fazie były to przede wszystkim związki rodzinne - kontakty rodziców ze studiującym daleko synem, wymiana wiadomości, czasem udzielanie wzajemnej pomocy pomiędzy rodzeństwem. Z czasem związki te, naturalną koleją rzeczy, ulegały osłabieniu lub ustawały zupełnie; nadal jednak te oddalone społeczności utrzymywały związki z miejscem swego pochodzenia przez specjalnie desygnowane do tego osoby. Delegaci poszczególnych społeczności systematycznie odwiedzali miejsca pochodzenia swych współtowarzyszy, aby tam zebrać datki na kontynuowanie działalności lub rozwój poszczególnych instytucji w Ziemi Świętej (Goldberg, 1998). Społeczności Żydów aszkenazyjskich były bowiem jeszcze w początkach naszego stulecia niesamodzielne ekonomicznie. Celem pobytu ich członków w Ziemi Obiecanej było przede wszystkim oddawanie się studiom talmudycznym, pielęgnowanie instytucji do tego powołanych, przebywanie w pobliżu miejsc świętych i oddawanie się tamże modłom. Jeden z nakazów religijnych powszechnie uznawanych głosi, że tak długo będzie istniał naród Izraela, jak długo znajdzie się dziesięciu prawych mężów, którzy będą odprawiać modły pod Ścianą Płaczu, odwiedzać groby praojców, strzec spuścizny przekazanej przez przodków. Wspomaganie więc tych, którzy się w Ziemi Obiecanej osiedlili, było nie tylko okazaniem dobrej woli, ale i obowiązkiem każdego wychowanego w tradycji Żyda. Z czasem, a przede wszystkim po okresie Zagłady, zanikają bezpośrednie powiązania i kontakty. Niemniej jednak w religijnych grupach Żydów aszkenazyjskich mieszkających w Izraelu istnieją do dziś organizacje, najczęściej charytatywne, w których nazwie istnieje miasteczko wschodnio-europejskie, okolica, czy słowo "Polska"; dla współczesnych nie oznacza to wiele, poza nawiązaniem do ,Jakiejś" tradycj i pochodzenia niektórych członków grupy. Pojęcie miejsca pochodzenia i wagę tegoż dobitnie podkreśla ideologia chasydzka. Szczególna pozycja cadyka, fascynacja każdym jego zachowaniem, stworzyła niezwykle mocne przywiązanie do otoczenia, w którym się obracał, miejsca, w którym żył. Poszczególne dynastie cadyków do dziś określają się jako pochodzące z konkretnych miejscowości, leżących najczęściej na terenie byłych lub obecnych ziem polskich. W niektórych z tych miasteczek znajdują się groby założycieli dynastii albo ważniejszych ich przedstawicieli. Chasydzi przestrzegają obowiązku odwiedzin grobu zmarłego w rocznicę jego śmierci oraz pielęgnują tradycję odwiedzin cadyka, co w tych przypadkach wyraża się �78 pielgrzymowaniem na ich groby i składaniem na nich osobistych próśb4. Kontynuowana jest tradycja tzw. kwit/ech - kartek z prośbami, które przedkłada się cadykowi podczas odwiedzin lub składa na jego grobie. Pielgrzymki takie odbywają się i współcześnie; w Polsce przede wszystkim do Bobowej, Leżajska, Lublina czy Góry Kalwarii. Kult osobowości cadyka, tak charakterystyczny dla ideologii chasydzkiej, spowodował, że pielgrzymki te ograniczają się wyłącznie do odwiedzin miejsca, a więc cmentarza, grobu. Bezpośredni kontakt z tymże miejscem daje pełnię przeżycia religijnego i to jest ukoronowaniem długiej i nieraz uciążliwej wyprawy. Współcześni chasydzi nie interesują się miasteczkiem, ani nawet (najczęściej) zabytkami żydowskimi, które w nim pozostałl - pełnię emocji, spełnienie celu pielgrzymki to odwiedziny tego jedynego miejsca, które jest spełnieniem idei mistycznej, tak charakterystycznej dla tego ruchu. Pielgrzymka do grobu umożliwia znalezienie się w otoczeniu, które niejako nasączone jest obecnością cadyka i to jest najważn iejsze. Kontynuując rozważania na temat stosunku do Ziemi Obiecanej kolejnej grupy polskich Żydów, należy podkreślić szczególna rolę ideologii syjonistycznej. Jej naczelnym przesłaniem, szczególnie w początkach tego ruchu, było wezwanie głoszące, iż należy porzucić życie w diasporze i własnymi rękoma budować w ziemi Izraela własną nową ojczyznę. Oznaczało to tworzenie nowego społeczeństwa, szlachetniejszego, opartego na innych zasadach, wyzbytego kompleksów, które wedle teoretycznych założell syjonizmu musieli nabrać Żydzi żyjący przez wieki w diasporze - gO/lisie, uzależnieni prawnie i ekonomicznie od innego narodu, pełniący najczęściej funkcje usługowe wobec tego narodu. Zasadą ruchu syjon istycznego w jego początkowych stad iach było całkowite zerwanie z tradycjami przywiezionymi z miejsc pochodzenia, stworzenie nowych społeczności, które będą się rozwijały w oparciu o nowe normy, często tworzone na bazie zaprzeczenia tradycyjnych. Rozwijający się w Palestynie w pierwszej połowie naszego stulecia ruch kibucowy zasilany był w przeważającej mierze przez żydowską młodzież pochodzącą z Polski. Tak zwani ha/uce przestrzegali z żelazną konsekwencją zasady oderwania się od diaspory, podkreślając stale, że ich jedyną ojczyzną, miejscem, które uznają za swoje w naj szerszym rozumieniu tego słowa, jest to, które stworzyli na ziemi praojców. Kibuce w zasadzie nie tylko nie pielęgnowały związków z diasporą, ale wręcz wymazywały ją z świadomości swych członków. Jedynymi współ~ Nie organizowano ieh w latach poprzednich. gdy granin: Polski hyły zamkni~te dla osób z paszportem izraelskim. Również IV tymże okresie do rzadkości nalcialy pielgrzymki chasydó\\ zamieszkujących inne krąjc. np. Stany Zjednoczone. Nic otrzymywali oni zezwolcnia na tego rodząju imprezy. , Uogólnienie to jest właściwe w stosunku do większości odwiedzanych miasteczek i tradycyjnych zabytków żydowskich. jak np. synagoga czy jej pomstalości. Oczywiścic zainteresowaniem chasydów cieszy si~ np. dom. który był siedzibą dworu chasydzkiego w Górze Kalwarii ale to potwierdza tylko wyrażona powyżej myśl. �79 czesnymi wyjątkami jest kilka kibuców, które powstały po okresie Zagłady i zostały założone przez byłych żydowskich partyzantów, czy też uczestników powstania w getcie warszawskim. Pielęgnują one pamięć Zagłady, gromadzą dokumentację tego okresu - ale w tym wypadku problem stosunku do kraju pochodzenia członków kibucu jest oczywiście zupełnie inn/,. Kolejna duża fala polskich Żydów, która przybyła do Izraela, to ci, którzy uratowali się z Zagłady i przybyli tam w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej. Opuścili oni rodzime miasteczka podczas wojny i przeważnie nigdy do nich nie wrócili, lub powrócili na bardzo krótko, czasem tylko na parę godzin. Dla tej grupy miejsce, z którego się wywodzą, ma zupełnie inne znaczenie, i ich stosunkiem do "starej ojczyzny" zajmę się przede wszystkim. Skład tej grupy należy na wstępie rozważań nieco szerzej omówić. Czynnikiem konsolidującym jest tu bowiem pamięć o miasteczku i jego żydowskich mieszkal1cach w ostatnim okresie istnienia tegoż. A więc do interesującej mnie grupy należą i ci, którzy przybyli do Izraela w czasie wojny lub w latach poprzedzających, ale nie włączyli się w ruch kibucowy, zamieszkali w miastach, oraz ci, którzy przybyli tam na fali emigracji z Polski w 1956 roku? Ci właśnie ludzie w znacznej mierze ożywili działające już od lat 20. instytucje ziomkostw - organizacji skupiających członków na podstawie wspólnego pochodzenia z tej samej miejscowości, czasami z tej samej okolicy. Ziomkostwa Żydów, tak zwane Landwnanszafty, istniały już w okresie międzywojennym zarówno na terenie ówczesnej Palestyny, jak też i w krajach żydowskiej diaspory. Ich celem było przede wszystkim udzielanie pomocy nowym przybyszom wprowadzanie ich w nowy, nieznany świat. Z czasem integrowały one coraz silniej swych członków, stawały się klubami, miejscami spotkań, przede wszystkim towarzyskich (Boyarin, 1990). Spotkania najczęściej poświęcane były wspomnieniom wspólnie przeżytych lat młodzieńczych. Towarzysząca wspominkom nostalgia wywoływała obrazy mlodości, które jednak, w myśl zasad rządzących tym odczuciem, obracały się przede wszystkim wokół przeżyć (Starobiński, 1966), a nie wokół miejsc, na których toczyło się życie wspominających. Tragedia Zagłady spowodowała, że naczelnym zadaniem wszystkich ziomkostw żydowskich zarówno tych w Izraelu, jak i działających w innych krajach, stało się ocalenie od zapomnienia świata, który przestał istnieć, a z którego członkowie ziomkostw się wywodzili (Roskies, Roskies, 1975). Tak więc stanęły przed byłymi mieszkaócami polskich miasteczek pytania - jak wyglądał świat, który opuścili i który zaginął, dlaczego zachowanie o nim pamięci, utrwalenie jego obrazu jest ważne. Pytania te zaczęli sobie zadawać polscy 6 Oczywiście wspólcześnie sytuacja nie jest tak czarno-biala. jak było to w pierwszej fazie rozwoju ruchu kibucowego - jednak bardzo nieliczne wyjątki potwierdząją powszechną regułę. 7 Do grupy tej zaliczają się ludzie o różnych zapatrywaniach ideologicznych. różnym stopniu religijności. alc nie ma wśród niej chasydów. �80 Żydzi dopiero w kilka lat po zakończeniu II wojny światowej. W pierwszym okresie tragedia Zagłady była tak głęboka i świeża, że ludzie, którzy ją przeżyli, unikali wojennych wspomnień i rozmów na temat osób i miejsc, które wojna zniszczyła. Problem opuszczonej ojczyzny w ideologicznym znaczeniu tego słowa nie jest adekwatny dla tradycji polskich Żydów. Religia głosiła przecież zawsze, że ich ojczyzną jest Ziemia Obiecana, a więc nie ta, na której mieszkają w diasporze, lecz ta, z której się wywodzą, i która stanie się miejscem zamieszkania całego narodu, gdy spełni się mit przybycia na ziemię Mesjasza. Syjonizm uznał Palestynę za miejsce należne Żydom z przyczyn natury historycznej. Jako naczelne zadanie postawił przed swymi zwolennikami konieczność zbudowania ojczyzny nie tylko własnymi rękoma, lecz w przeciwiet1stwie do stanowiska ortodoksyjnych Żydów bez czekania na Mesjasza, ale zaraz, współcześnie. Ziszczenie się tego najważniejszego celu - powstanie pat1stwa Izrael ukonkretniło marzenia i związało ludzi z tą ziemią, dając im poczucie posiadania nie tylko własnej państwowości, ale i ojczyzny, z wszystkimi komponentami tego pojęcia w znaczeniu ideologicznym. Wracając więc wspomnieniami do polskich miasteczek, ich byli mieszkańcy widzą przede wszystkim konkretne miejsce, gdzie toczyło się ich życie i życie ich przodków. Ale to właśnie miejsce - jego konkretny wymiar - ma swój odrębny zakres, inny od powszechnie przyjętego. Pojęcie miasteczka (szlell w języku jidysz) realizuje się we wspomnieniach jego byłych mieszkańców zgodnie z niezwykle trafną definicją, po raz pierwszy zastosowaną w klasycznej monografii opracowanej przez parę autorska Herzog - Zborowski. Pisząc o małomiasteczkowej społeczności okresu międzywojennego autorzy przytaczają wypowiedź jednego z respondentów "My shIell means my community and community, means the Jewish community" (Herzog, Zborowski, 1956, s. 20). Miejsce, do którego zwracają się wspomnienia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności. Aspekt przestrzenny związany jest nierozerwalnie z wspólnotowym. Miejsca, do których wraca się wspomnieniami, a co dla nas najważniejsze, które się wielorako upamiętnia, są najczęściej wypreparowane z jakiegokolwiek większego terenu - w sensie geograficznym8, jak też i z całości obszaru miasteczka. Priorytety w zakresie wyboru, które obszary miasteczka należy przede wszystkim utrwalić dla potomnych, są podporządkowane przede wszystkim wewnętrznym nakazom poszczególnych osób i są to przede wszystkim priorytety wynikające z pobudek o charakterze ideologicznym. 8 Do rzadkości należy dokładniejszy opis położenia miasteczka. aczkolwiek zdarząją się księgi, w których zamieszczone są mapki okolicy lub w treści jest podana odległość od innych ośrodków (patrz: Goldberg, ł 992). �81 Tak więc utrwaleniu, dokumentacji, podlega cmentarz. Na pewno jest to spowodowane szczególnym stosunkiem religii żydowskiej do miejsca pochówku, ale również i normami uniwersalnymi, które mówią, że nekropolia jest czymś nienaruszalnym, potwierdzeniem kontynuacji i jest najmocniej związana z miejscem, w którym toczyło się życie. Cmentarz wiąże ofiary Zagłady z miejscem ich pochodzenia. Tragedia wojny sprawiła, że przeważająca część żydowskich ofiar nie ma swego miejsca pochówku - a więc niepisany nakaz mówi tym, którzy przeżyli, że na lokalnym żydowskim cmentarzu należy postawić ofiarom wojny pomnik - bo tam jest ich miejsce, tam mieli być pochowani i należy ich, choćby tylko mistycznie, z tym właśnie miejscem związać. Inne komponenty miasteczka, które wydają się być ważne dlajego byłych mieszkańców podporządkowane są indywidualnym losom wspominających. Są to więc te budynki i ulice, do których wracają wspomnieniami jako do swoich kątów. Selekcja, które z tych "kątów" uznaje się za swoje, uzależniona jest od bardzo wielu, nieraz przypadkowych czynników. Do stałych komponentów, które wpływają na chęć upamiętnienia niektórych miejsc, należą przede wszystkim dwa: wiek, w którym byli mieszkallcy miasteczka opuścili je, oraz ideologia, która formowała tam ich życie. Wszystkie miejsca, do których wracają wspomnieniami, łączy przede wszystkim jedno, że jest to ten obszar, na którym toczyło się życie społeczności żydowskiej. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usługowe dla Żydów (Goldberg, 1992). Najbardziej jednak treść terminu "rodzinne strony" skupia się wokół pojęcia wspólnotowego. Tak więc dla byłych mieszkańców miasteczek Europy Środkowo-Wschodniej, a przede wszystkim Polski, najbardziej istotny jest czynnik ludzki ksztahujący oblicze zaginionych społeczności. Są to zarówno jednostki, które ostatnio lub w historii zaważyły na rozwoju miasteczka, przyniosły mu sławę, jak i również, a może przede wszystkim instytucje, które kształtowały małomiasteczkowe środowiska, nadawały im określony charakter, przyczyniały się do jego rozwoju w wielu różnorodnych aspektach9. Na uwagę zasługuje fakt, że w odróżnieniu od powszechnych koncepcji "małej ojczyzny", które skupiają się w wielu przypadkach wokół wymiaru prywatnego, podkreślania wagi tradycji domu, rodziny - przywiązanie do przeszłości byłych mieszkallców szte!1 wyraża się przede wszystkim w uznaniu i wysokiej ocenie instytucj i o charakterze społecznym i więzów łączących tych, którzy działali w poszczególnych organizacjach. Ten skomplikowany stosunek do miejsca pochodzenia wytworzył w społecznościach żydowskich różnorakie 9 ISlotnym wydaj<: mi si~ lu podkreślenie. że ponieważ społeczność wydająca księgę nie jest nigdy społecznością chasydzką. poza miejscami o uniwersalnym charakterze, jak synagoga, cmentarz. hardziej szczegółowo potraktowane są miejsca ważnc dla świeckich, jak biblioteka, kino itp. �82 formy pielęgnowania małomiasteczkowych tradycji, rozne rodzaje przekazywania wiedzy o zaginionym świecie następnym pokoleniom. Zasadniczym imperatywem, który stymulował ten proces był niewątpliwie fakt, że ziomkostwa działały i działają do dziś nie tylko w znacznym oddaleniu od miejsca, z którego się ich członkowie wywodzą, ale również, że nie są to klasyczne ziomkostwa emigrantów, żyjących z dala od ojczyzny. Wprost przeciwnie - ludzie ci są emocjonalnie zaangażowani w kraju, który spełnia wielowiekowe dążenia narodu żydowskiego do posiadania własnej państwowości. Dla pielęgnowania tradycji i związków z krajem pochodzenia, niezwykle istotnym było, że czynniki natury politycznej przez wiele lat nie tylko utrudniały, ale bardzo często uniemożliwiały przyjazd do Polski, a nawet kontakt listowy z tymże krajem. To ostatnie zresztą, w samej istocie sprawy, nie mogło być proste. Społeczność żydowska w małych miasteczkach żyła własnym życiem, najczęściej odizolowana od nieżydowskich mieszkat1ców. Wojna wzmocniła szereg zahamowat1 w nawiązywaniu bliższych stosunków zarówno w społeczności polskiej, jak i żydowskiej. Uniemożliwiało to dodatkowo, a często i zniechęcało do nawiązywania korespondencji. Wszystko to wpłynęło oczywiście przede wszystkim na zawartość przekazywanego bagażu kulturowego - nie na jego formę, a tajest różnorodna. Pierwszym wyrazem chęci ocalenia od zapomnienia miejsc, gdzie kiedyś toczyło się żydowskie życie i gdzie popełniono na nim mord, było stworzenie w Jerozolimie, na górze Syjon, miejsca symbolizującego umarły świat. Poszczególne ziomkostwa lub grupy osób pochodzących z jednego miasteczka, ustawiały w przygotowanej grocie nagrobki - macewy, które symbolizowały zgładzone gminylO. Ale była to tylko pamięć o istnieniu poszczególnych miejsc i ich Zagładzie I I. Ruchem, którego głównym zadaniem było przekazanie pamięci a świecie, w którym żyli polscy Żydzi do okresu Zagłady, był ruch wydawania Ksiąg Pamięcil2 (Goldberg, 1991). Powstawały one w oderwaniu od konkretnego miejsca, którego dotyczyły, co potęgowało wrażenie opisu zaginionego świata. Opis został stworzony po to, aby pozostało świadectwo istnienia szleI', aby wiedzę o nim przekazać następnym pokoleniom. Umieszczone we wstępie do Księgi Pamiątkowej Wieliczki zdanie: ,,(piszemy to) aby mogły przeczytać i zapamiętać nasze wnuki i ich dzieci" (Meiri, 1980, s. 23) powtarza się w tej czy innej formie w wielu kolejnych publikacjach. Teksty umieszczane w tych 10 Kontynuacją tego jest budowanie na cmentarzu IV Tel Avivi.: pomników zamordowanych z poszczególnych miejscowości. II Badanie tej problematyki i utrwalanie pamięci o niej jest głównym zadaniem powstałego w 1952 roku Instytutu Pamięci Narodowej Yad Va'szem, ale działalność tej instytucji pozostaje oczywiście poza sferą moich zainteresowaIl. 12 Świadomie używam tu ezasu przeszłego. gdyż po apogeum IV latach 1960- J 970. ruch ten z przyczyn oczywistych zamiera. �83 księgach to przede wszystkim wspomnienia realizujące aspekt wspólnotowy dawnego życia. Aspekt ten wzmacniany bywa zdjęciami, w niewielkim stopniu dokumentującymi miasteczko, jego ulice czy zabytki. W przeważającej większości ilustrują chwile spędzane na wspólnych wyprawach, rozrywkach, pracach społecznych. Potwierdzają one postawioną wyżej tezę o postrzeganiu przez autorów tylko świata, w którym żyli oni sami. Oczywiście, zgodnie z charakterem tego rodzaju wydawnictw, księgi te obok warstwy dokumentacyjnej budują mit miasteczka, w którym idealizują przeszłość, tworząc mit "złotego wieku" (Steiner, 1971, s. 3-4), podkreślający piękno własnych przeżyć, przede wszystkim z okresu młodości. Następnym i kolejnym etapem uwieczniania żydowskiego życia w polskich miasteczkach są filmy. Krąży ich sporo wśród ziomkostw, nie są nigdzie skatalogowane, różnią się bardzo między sobą zarówno jakością wykonania, jak i podejściem do tematyki. Stanowią wynik inicjatywy pojedynczych osób lub ziomkostw. Wyświetlane są przede wszystkim na dorocznych uroczystościach gromadzących wszystkich w celu upamiętnienia dnia zagłady w danym miasteczku, czasem na innych wspólnych spotkaniach - często w prywatnych domach - z okazji jubileuszy lub innych uroczystości rodzinnych. Podzielić je można na dwie zasadnicze grupy: wykonane poza Polską oraz te, które są rezultatem wizyty w Polsce pojedynczej rodziny, czy też grupy pochodzącej z konkretnego miasteczka. Filmy wykonane poza Polską są najczęściej starsze - kręcono je gdy granice Polski były zamknięte, miasteczka niedostępne. Niemalże zawsze są one bez żywych aktorów. Są to zbiory zdjęć, opatrzone komentarzem - tekst i podkład muzyczny dokumentują miejsce i ludzi w konwencji tajemniczego, i nie istniejącego już świata. Podkreślają, a często przerysowująjego znaczenie i walory. Następna, liczniejsza grupa, to filmy powstałe w ciągu ostatnich kilkunastu lat, najczęściej amatorskie, kręcone techniką wideo13• Na tych filmach spotykamy zawsze żywych aktorów - w rolach tytułowych występują ci, którzy do miasteczka przyjechali - oprowadzają po nim widza, pracowicie wyszukując choćby naj mniejsze ślady istnienia żydowskiej społeczności. W filmach widzimy jak silne są emocje powracających, jak bardzo poszukują miejsc, z którymi kojarzą się ich wspomnienia, ludzi, których pamiętają, lub którzy mogą opowiedzieć coś o przedwojennym życiu. Ta konieczność otrzymania informacji od miejscowej ludności łamie najczęściej etniczne bariery - niektóre filmy tak skupiają uwagę na nieżydowskich respondentach, że niejednokrotnie rozbija to zamierzoną zwartość opisu. Film przestaje być wyłącznie świadectwem życia Żydów w miasteczku, staje się dokumentacją spotkania po latach - nawiązywania więzów, kiedyś może niezbyt silnych i zerwanych przez wojenną pożogę. 13 Wydaje mi się ważnym podkreślenie. że oczywiście omijam tu tilmy o miasteczku żydowskim kręcone przez zawodowych reżyserów, nie wchodzą one w zakres moich zainteresowań. �84 Ale nie tylko macewa, księga czy film przekazują tradycję - do rzadkich, jednak zasługujących na podkreślenie należą fakty tworzenia muzeów pojedynczych miasteczek. Nie jest to oczywiście ruch powszechny. Znane mi są w Izraelu dwa muzea poświęcone miastom, dotyczą one Krakowa i Mławy. Muzeum Krakowa jest mniej interesujące dla antropologa. Znajduje się w TelAvivie przy gimnazjum ogólnokształcącym, którego długoletnim dyrektorem był historyk, pochodzący z Krakowa. Ekspozycja ma wybitnie dydaktyczny charakter - obejmuje dzieje kultury żydowskiej i polskiej w tym mieście oraz dokumentuje współczesne nawiązywanie stosunków pomiędzy młodzieżą izraelską - uczniami tejże szkoły - a polską. Bardziej interesujące jest muzeum Mławy, które zostało założone w latach 60. w Tel-Avivie w zakupionym w tym celu trzypokojowym mieszkaniu'4. Podstawowym celem, jaki przyświecał założycielem muzeum, było przybliżenie Mławy do Izraela, utrwalenie pamięci o życiu tamtejszej społeczności przed Zagładą, zachowanie pozostałych pamiątek. Koncepcja założenia muzeum wyłoniła się w związku z pracami wydawniczymi nad pierwszą Księga Pamięci o miasteczkul5• Materiały zebrane do księgi uzmysłowiły grupie działaczy, że można je zużytkować tworząc wystawę muzealną. Zaprojektowanie jej powierzono zawodowemu plastykowi, dając mu zebrany bogaty materiał ilustracyjny dotyczący miast oraz instrukcję, aby w sposób najbardziej dokładny pokazał życie społeczności żydowskiej w Mławie, a przede wszystkim uczcił pamięć tych, którzy zginęli. Centralnym punktem wystawy jest więc czarna flaga, płonący znicz i odpowiedni tekst żałobny. W dużych gablotach umieszczono najróżniejsze dokumenty, które mieszkańcy Mławy przywieźli ze sobą. Uderzają one różnorodnością. Obok licznych fotografii, legitymacji szkolnych, dyplomów sportowych pokazano luźne druki zaproszeń na rozmaite imprezy, ogłoszenia mówiące o bogatym życiu politycznym miasteczka, afisze teatralne, a nawet pojedyncze bilety na poszczególne przedstawienia lokalnych grup aktorskich. Układ tematyczny poszczególnych gablot powiela klasyczny model Księgi Pamięci z bardzo niewielkimi zmianami, które narzucił zapewne zgromadzony materiał. Tytuły gablot to: "Życie polityczne w Mławie", "Kultura i wychowanie", "Życie religijne", "Życie społeczne", "Wydarzenia i charakterystyczne postaci". N iewiele miejsca poświęcono fizjonomii miasta, jego zabytkom, uderza brak jakiegokolwiek odniesienia do historii miasta. Wystawa jest oparta wyłącznie na materiałach ilustracyjnych, przy czym zadziwia brak jakichkolwiek przedmiotów. Organizatorzy twierdzą, że nie znaleźli niczego, co jednak nie jest prawdą. Poza dokumentami nie szukano innych pamiątek przywiezionych z Mławy, wychodząc z założenia, 14 Niestety w ostatnich miesiącach ważą się losy muzeum Mławy. ziomkostwo nie jest już w stanie utrzymać lokalu i prawdopodobnie przekaże zbiory jakiemuś archiwum. IS Ziomkostwo Mławy jest jednym z nielicznych. które wydaly kilka ksiąg pamiątkowych ukazały się dwie z nich. �85 że tragedia Zagłady, która unicestwiła ludzi, musiała unicestwić wszystko, a więc w pierwszym rzędzie przedmioty przez nich używane. Jedynym powojennym żydowskim akcentem w Mławie był pomnik Ofiar Zagłady - wzniesiony tam bezpośrednio po wojnie. W muzeum znajduje się jego fotografia niestety na eksponowanym zdjęciu jest on przełamany, zbezczeszczony w niedługim czasie po postawieniu'6. Całokształt problematyki związanej ze stosunkiem do miejsca pochodzenia grupy, która znajduje się w nowym miejscu, ale zaakceptowała je jako swoją ojczyznę, nie z pozycji imigrantów, lecz z pozycji powrotu, należy jeszcze wzbogacić krótkim choćby rozważaniem na temat więzów językowych związanych z miejscem pochodzenia. Jak wiadomo, językiem, którym posługiwali się Żydzi w diasporze, był jidysz, a nie wszyscy należycie znali język polski. Tak więc jidysz jest w zasadzie językiem jednoczącym ziomkostwa zarówno w Izraelu, jak i w krajach diaspory. Jest to też język pokolenia, które pamięta zaginiony świat - młodzi najczęściej go nie znają. Konflikt pomiędzy językiem ojczystym w pełnym znaczeniu tego słowa, językiem Biblii, którym się mówi w ojczyźnie - w Izraelu, a językiem kraju urodzenia, jakim mówiono w Polsce, wyostrza problem zaangażowania emocjonalnego w stosunku do kraju, w którym toczyło się życic polskich Żydów do czasu Zagłady. Jidysz staje się językiem zaginionego świata - miejsc, które należy upamiętnić, ale które nie pretendują do bycia kontynuatorami tegoż Świata. Wielorakość upamiętniania miejsc, z których wywodzą się polscy Żydzi, na pewno świadczy o nostalgicznym do nich stosunku. Widzą oni swój związek z krajem, z którego się wywodzą, z którego przybyli do Ojczyzny w pełnym znaczeniu i rozumieniu tego słowa. Problem Polski nie jest rozwiązywany na zasadzie akceptacji lub negacji kraju pochodzenia w kontekście norm kulturowych lub pallstwowych. Akceptowane i przekazywane następnym pokoleniom są przede wszystkim te komponenty kraju, które tworzyły "świat żydowski" w całej złożoności problemów społeczno-historycznych, jakie były jego udziałem. BII3L10GRAfIA J. 1991 Boyarin Polish .lews in Paris: The Ethnography o/Memory. Goldberg-Mulkiewicz 1991 New York. O. Księga pamięci a mit żydowskiego miastec::ka ... Etnografia Polska" t. 35, z. 2, s. 187-199. 1992 1998 16 Itineraria miastec::ek ::ydowskich, w: The .lews in Poland. red. A. K. Paluch. ków. s. 387-396. Der Geldsanlmler von .lel'llsalem lind seine Kultllrfimctionen. (w druku). W ostatnich scu starego latach trwają prace nad postawieniem żydowskiego cmentarza. Są one już bardzo nowego pomnika zaawansowane. Ofiar Zagłady Kra- w miej- �86 Herzog E., Zborowski M. 1962 Life is with People, New York. Kanowicz G. 1994 Koziołek ::0 dwa gros::e, Sejny. Meiri S. (red.) 1980 Kehilal Wieliczka seler zikaron, Israel. Roskies D. K., Roskies D. G. 1975 The Shtell Book. Tel-Aviv. Starobinski J. 1996 Le eO/lCept de nostalgie. "Diogene" nr 54. Steiner G. 1971 In Bluebard 's Castle. Some Notes Towards Rede.finitioll o/Cllltllre. New Haven. Olga Goldberg-Mulkiewiez AN OLD HOMELAND - IN /\ NEW HOMELAND. THE CONCEPTION OF HOMELAND IN THE TR/\DITION OF POLISH JEWS (Summary) The author discusses the conception of homeland for Jews. with a particular emphasis put on the situation of Polish Jews. In Judaic thought and philosophy. the notion of homeland of the chosen nation is still used, and it always refers only and exclusively to the Promised Land. A myth, stemming from the first Chapters of the Bible. of the land ollered to Jews by God, the land which would be a common homeland of Jews, is still playing an important role in integrating the Jewish nation. Beside this notion of homeland. Jews also distinguish the place of origin, life, and birth ref"crred to as "moledet.·· Another su~iect of considerations ofthe article is the allitude of Polish Jews residing in Israel to the place of their origin. The author deals predominantly with a group of Jewish survivors who came to Israel after WW II. Unlike the previous groups of seltlcrs in Israel, who - except for the Orthodox Jews - maintained meager relations with the country of origin. lor this particular group the "old homeland" bcars a greater importance. These people have brought with them a new spirit into the community of their compatriots: they try to reconstruct the picture of their previous place of living; prepare ,.Books of Remembrance" and films about the local communities they come from; moreover. they found museum devoted to towns which used to be important Jewish centers. The various ways in which the Polish-Jews commemorate thcir ..small homelands" testify to their nostalgia towards those places - their memory retains only those components ofthe place and country of origin which used to belong to the ..Jewish world." Translated by M. Wilczy/iski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ebaf4aefc37fff607fa551e9c2834c2.pdf aba4c60f27d859e777b8029268814ba0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5363 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4983 Title A name given to the resource Starorzecze [III] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.44-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONIKROH - N o , wreszcie powiedział p a n coś mądrego. A to n i e c h p a n i przyjmie ode m n i e na pamiątkę. Proszę. - Ależ nie mogę, nie wypada. - Bardzo panią proszę! Starorzecze* - Przecież nie mogę przyjmować prezentów o d nie¬ znajomych. Bezmiar gorzkiej zadumy, Kasetka metalowa, Ciało kobiety, sygnet i pierścionek - N a t y c h m i a s t podrę, jeśli p a n i nie przyjmie! - huk¬ nął artysta, gotów rzucić się na mamę z pięściami. Zdjęcie przedstawiało szuwary na jeziorze. K i l k a źdźbeł, ledwo widoczny ślad poruszonej w o d y i cie¬ n i u t k a kreska h o r y z o n t u . Poza t y m szarość, cisza, mgła. M a m a nie mogła sobie później darować, że nie zapamiętała nazwiska autora. Pojęcia nie m a m , w j a k i sposób Bezmiar Gorzkiej P Zadumy rzed wojną ukazywał się w Warszawie tygodnik ilustrowany Świat. M a m a jako studentka przez j a c h Jerozolimskich, kilkaset metrów o d ulicy Szpital¬ parę miesięcy miała t a m praktykę. nej, gdzie przed wojną była redakcja Świata. Opowiadała o młodym człowieku, który przyszedł A t m o s f e r a października 1956 r o k u sprawiła, że po¬ do redakcji z p l i k i e m zdjęć. W i d a ć było, że bardzo po­ stanowiono zrekonstruować f i r m o w y sklep W e d l a . trzebował pieniędzy. Redaktor jęknął: - N o dobrze, Miał być staroświecki, przytulny, j a k za czasów Prusa, dobrze, niechże p a n pokaże te swoje dzieła, skoro już Sienkiewicza i carskich oficerów. W s t a w i o n o nieczyn¬ p a n był łaskaw nas odwiedzić... M m m m . . . To ostatecz­ ną zabytkową kasę z korbką, udrapowano f i r a n k i , po¬ nie moglibyśmy kupić... Tego nie kupimy... N o , n i e c h wieszono r y s u n k i Uniechowskiego. Co prawda sprze¬ t a m , kupimy, c h o ć mogłoby być lepsze... D o niczego... dawczynie miały fartuchy, fryzury i maniery jak w są¬ Jak p a n u nie wstyd? Słabiutkie... To interesujące, ale siednim warzywniczym, ale zaopatrzenie lepsze, wy¬ się nie nadaje... strój elegantszy. U W e d l a stało się w kolejce dłużej niż - Czemu się nie nadaje? - spytała mama. w zwyczajnym spożywczym, lecz mordęga miała od¬ - Bo w d r u k u straci wszelkie walory i wyjdzie jako świętny charakter, bo cel był szlachetniejszy. szary placek. Zdjęcie dobre, nastrojowe, tylko nie do Fabryka jak dawniej nosiła nazwę: „Zakłady i m . 22 p u b l i k a c j i w czasopiśmie. Lipca", ale sklep był wedlowski, wyroby na eksport we¬ - Szkoda, bo m n i e się bardzo podoba. dlowskie. W k r ó t c e rodzina Wedlów wytoczyła proces Młody fotograf, który błądził w z r o k i e m po suficie, (Polsce L u d o w e j ! W głowie m i się to nie chciało po­ wypatrując haka, na którym za chwilę wszystkich po¬ mieścić) wywiesza, niespodziewanie się rozpromienił. o bezprawne używanie znaku firmowego, skutkiem czego nazwę „E. W e d e l " zmieniono na „d. E. - Naprawdę się p a n i podoba? W e d e l " . N i e b a w e m nastąpiły dalsze metamorfozy, cza- - Tak. Uważam, że to znakomite zdjęcie. ry-mary z wielkością liter, kolejnością słów, maskujące - Jakby je p a n i zatytułowała? wywijasy wokół „d.", długo by prawić. - Bezmiar gorzkiej zadumy - powiedziała szczerze. O b o k sklepu o t w a r t o stylową cukiernię, jedyne - O c h , jakie to pretensjonalne! - westchnął redak¬ miejsce w Warszawie, gdzie podawano gorącą czekola¬ tor - i p a n i chciałaby pracować w dziennikarstwie? dę. Siedzę z m a m ą i siostrami, uroczysty nastrój, pła¬ Zanudzi p a n i czytelników na śmierć. Poza t y m - p r o ­ w i m y się w luksusie, rozmawiamy półgłosem, trochę szę wybaczyć, p a n i Zosieńko, ale osóbce w p a n i w i e k u doprawdy nie przystoją takie zdołał przetrwać powstanie, wysiedlenie, przeprowadzki. Potem wisiał w p o k o j u m a m y w Ale¬ nieśmiało, aż t u wołanie o d sąsiedniego stolika: cierpiętniczo-przemą- - W imię O j c a i Syna! Pani Zosieńka?! To p a n i żyje? drzałe miny. Coś podobnego! N o proszę, proszę. A mówiono, że - Z a m k n i j się p a n ! - warknął n e r w o w y młodzieniec. zginęła p a n i na Czerniakowie. Pamięta m n i e Pani? - D r o g i przyjacielu. Jeśli p a n u zależy, żebym kupił Ależ co za pytanie, przecież terminowała p a n i u m n i e pańskie zdjęcia, to niechże p a n przynajmniej nie pod¬ przed wojną t u , na Szpitalnej, jakże mogłaby Pani za¬ nosi na m n i e głosu. M a p a n w pobliżu sklep Wedla, pomnieć! d o m braci Jabłkowskich, inne magazyny. Proszę t a m Pan redaktor przeniósł filiżankę na nasz stolik, pójść i łaskawie sprawdzić, czy subiekci krzyczą na c m o k n ą ł M a m ę w rękę, usiadł zamaszyście. klientów. Zresztą, weź p a n na zdrowy rozum: czy to - Przyszedłem porozmawiać z d u c h a m i , i proszę, j a k i w ogóle możliwe? Z jakiejże racji k l i e n t miałby znosić powabny d u c h ! Dlaczegóż afronty ze strony sprzedawcy? Czy widział p a n coś po¬ to duchu zażywasz dziś ru­ chu? Tak mówi H a m l e t w pierwszym akcie, wersja dobnego? młodzieżowa, nauczyłem się o d syna. M a m z n i m krzyż - Kupujesz p a n , czy nie? pański, postanowił zostać sławnym a k t o r e m . A p a n Redaktor się uśmiechnął. k i m chce zostać, młodzieńcze? - Kupuję. 32 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK - Alchemikiem. rodziejski młotek do wybijania niedorzecznych myśli - W ł a ś n i e mieliśmy wyjść - dodała mama. z młodocianych głów... Pani Zosieńko, może Pani ma - To świetnie, bo ja też - ucieszył się domyślny re­ t a k i młotek? Nie? W i e l k a szkoda. Przeplatał te w y w o ­ daktor. Odprowadzę państwa. dy w y b u c h a m i radości: j a k to wspaniale, że jesteśmy M a m a miała pewną przykrą dolegliwość. Może nie sąsiadami, o n mieszka dosłownie parę kroków stąd, na tyle dolegliwość, co m a n k a m e n t . Niedostatek, który Nowogrodzkiej 24. Obiecuje solennie, że się p o p r a w i okropnie jej doskwierał. Była zbyt uprzejma. O wiele (?), będzie wpadać albo telefonować, c h o ć jest czło­ za uprzejma j a k na w a r u n k i , w których przyszło jej żyć. w i e k i e m ogromnie zajętym i nie m a skąd dzwonić. W s t y d powiedzieć: zupełnie nie umiała opędzać się o d Dotrzymał słowa. W p a d a ł , telefonował. natrętów i wariatów. Przyjmowała jako rzecz oczywi¬ W k r ó t c e przyszedł podzielić się smutną wiadomością. stą, że rozmówca jest człowiekiem k u l t u r a l n y m , zrozu¬ Otóż syn wkręcił się do f i l m u . Wygrał jakieś eliminacje, mie aluzję i nie będzie się narzucać. A p o t e m k o l e j n y dali m u rolę. Zasmakuje, w głowie m u się przewróci, już raz nie mogła wyjść z podziwu, że jej przewidywanie m u stary ojciec tego aktorstwa z głowy nie wybije. Złama­ okazało się nietrafne. Zaskakiwało ją to j a k zima dro­ ne życie, szkoda chłopaka... - A może dostanie po nosie gowców. Zżymała się na rozmaitych pseudoprzyjaciół i zrezygnuje? - pocieszała M a m a . - Ależ pani Zosieńko, i ćwierćznajomych, nie c h c ą c (nie mogąc?) przyjąć do co też pani mówi najlepszego. O n , zrezygnuje? Nigdy, wiadomości, że po raz k o l e j n y popełnia t e n sam błąd przenigdy. Zresztą trudno. Będzie, co ma być. poznawczy. N a t o m i a s t ja dobrze wiedziałem, że p a n redaktor wejdzie za n a m i do mieszkania, uprzejmie potraktowany („ależ prosimy, I t a k oto przez k i l k a lat, c h c ą c nie c h c ą c , śledziłem zostanie początki kariery jednego z najwybitniejszych p o l s k i c h prosimy, aktorów. ogromnie n a m miło, wcale p a n nie przeszkadza, ni¬ Podczas jednej z o s t a t n i c h wizyt p a n redaktor przy¬ gdzie się nie śpieszę"), dostanie herbaty, zasiedzi się, niósł M a m i e rewelacyjne ziółka z bardzo skompliko¬ będzie gadać o D u n i M a r y n i , zapamięta adres, a póź¬ w a n y m sposobem użycia, który musiałem natychmiast niej nie znacie dnia a n i godziny. przepisać na maszynie. - To świetny, wypróbowany Tymczasem szedł o b o k M a m y , paszczęka m u się nie środek, zobaczy p a n i . Tylko, p a n i Zosieńko, niechże zamykała. p a n i nie będzie gapcia i regularnie zażywa, bardzo pro¬ Nagle przerwał w pół słowa i wykonał głęboki ukłon szę. Przeczytałem w gazecie, że A d e n a u e r ciężko cho¬ w stronę ubogo, ale schludnie odzianego staruszka. ry, posłałem. N i e c h wie, że m y Polacy jesteśmy szla¬ c h e t n y m n a r o d e m i stać nas na t a k i gest. I wyobraźcie - M o j e uszanowanie p a n u ! Co słychać? Jak się p a n u sobie państwo: dwa tygodnie później czytam w Expres- powodzi? sie, że stan zdrowia A d e n a u e r a znacznie się poprawił. Staruszek uchylił kapelusza, mruknął coś. - A jak łaskawy p a n znajduje sklep i cukiernię? N i e w i e m , czy o d ziółek, czy o d tego, że t e n człowiek - Jeszcze nie oglądałem, jakoś się nie złożyło - wy¬ na łożu śmierci zapewne miał wyrzuty sumienia i cze¬ kał na jakiś gest z Polski. Może jedno i drugie. mamrotał opryskliwie staruszek i minął nas bez zatrzy¬ W k r ó t c e wyprowadziliśmy się z A l e j , p a n redaktor mania. nie zadzwonił do M a m y p o d n o w y adres, zaś Adenau¬ - W i e c i e państwo, k t o to był? Pan W e d e l we własnej er, m i m o ziółek, zmarł. osobie. Mieszka t u , w swojej przedwojennej kamieni¬ cy. N i e w i e m detalicznie - może w stróżówce, a może Kasetka metalowa m u przydzielili p r z e c h o d n i pokój z używalnością kuch¬ n i i łazienki. - Prawdziwy W e d e l , nie 22 Lipca? - spytałem. Przenośna, zamykana na jeden klucz. Pełno t a k i c h . - N o wiesz, synku! - napomniała m n i e M a m a i spoj¬ W y k o n a n e z grubej emaliowanej blachy, służą do pod¬ rzała trochę weselej. ręcznego przechowywania pieniędzy, biletów, kwitów. - Prawdziwy - odpowiedział poważnie p a n redaktor. W t e d y takie kasetki nazywały się „ogniotrwałe" albo - To czemu p a n pytał, j a k m u się powodzi? To prze¬ „pancerne". H a , były to czasy wiecznych ołówków, cież oczywiste. a t o m o w y c h okularów słonecznych, niemnących tka¬ - Bo tego wymaga grzeczność, młodzieńcze. ność nie jest nauką łatwą ani Grzecz­ n i n i i n n y c h d u m n y c h nazw. małą. Leżała na dnie szafy. Parę razy pytałem M a m ę , co - Faktycznie - powiedziała M a m a i łypnęła w b o k . w niej jest. A p o t e m spytała: - N i e wtykaj nosa do cudzego prosa. - Może Pan wpadnie do nas na chwilę? Rozeszliśmy się w różne strony, M a m i e przypadła Pan redaktor krygował się staroświecko: gość nie kawalerka na M u r a n o w i e . Pierwsze piętro, b a l k o n , ci¬ w porę gorszy Tatarzyna, pewne zwierzę i gość nigdy sza, drzewa za o k n e m . nie ma dość - ale przecież dał się ubłagać, wszedł, za¬ Zaprosiłem ją na lato do Zakopanego, ale powie¬ siadł na h o n o r o w y m miejscu, dostał angielskiej herba¬ działa, że o d czasu do czasu znajduje w drzwiach ty z paczki i przez bite dwie godziny opowiadał o swo¬ skrawki papieru albo ułamane zapałki. Stary złodziej¬ i m synu. O c h , gdyby gdzieś można było pożyczyć cza- ski sposób sprawdzania, czy lokator jest w d o m u . 33 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK - Boję się wyjeżdżać na dłużej. Namierzają m n i e . wprost. Mężczyzna m a być mężczyzną, a dopiero po¬ Jeździła więc do przyjaciółki na działkę w Komoro¬ t e m ewentualnie poetą. wie. Co dzień, d w a wracała podlewać k w i a t k i , opróż¬ N o i tak. n i a ć skrzynkę na listy, puszczać głośno radio i wyjmo¬ Wiesz, zeszłego r o k u zdarzyło m i się coś bardzo wać papierki z drzwi wejściowych. dziwnego. Idę ulicą, m a m pełną głowę kłopotów, mar¬ Któregoś d n i a niespodziewanie wpadłem do War¬ nie się czuję - i nagle n i z tego n i z owego staje m i szawy. Zapukałem, M a m y nie ma. Wyciągnąłem z ple¬ przed oczyma t e n wiersz. Chwilkę wcześniej nie wie¬ caka klucze, c h c ę otworzyć, o t w a r t e . D r z w i balkono¬ działam, że znam go cały na pamięć. Zrobiło m i się sła¬ we też o t w a r t e . W mieszkaniu ślady włamania. Za¬ bo, przysiadłam na ławce, zażyłam lekarstwo. A po dzwoniłem po milicję, p o t e m do K o m o r o w a . M a m a dwóch d n i a c h w gazecie n e k r o l o g A d a m a . N i e myśla¬ przyjechała, gdy ekipa kończyła oględziny. łam o n i m , nie widziałam go o d wojny, chociaż miesz¬ kał w Warszawie. Chyba umierał właśnie wtedy, gdy - Co p a n i zginęło? m i się to stało. Strasznie jesteśmy mądrzy, latamy na Najcenniejsze rzeczy były t a m , gdzie je pochowała: dolary w kuble na śmieci, sygnet w kaszy gryczanej, księżyc, ale nie m a m y zielonego pojęcia o podstawo¬ złota obrączka babci w kieszeni fartucha. w y c h sprawach. Pewnie, że nalej. N i e pytaj. C h o r y c h pytają. - U k r a d l i metalową kasetkę. Leżała w szafie. N i e chcę cię martwić, synku, ale wy, mężczyźni, je¬ - Co było w tej kasetce? steście czasem strasznie d u r n i . Takie bałwany, że tylko - Listy miłosne mojego świętej pamięci męża. Z pod¬ stanąć i podziwiać w n i e m y m zachwycie. Pawian za¬ chorążówki we Włodzimierzu Wołyńskim. dręczał się przez k i l k a lat, czy wyjdę za niego. Otóż nie - Coś więcej? zwrócił się z t y m p r o b l e m e m do m n i e , osoby bądź co - Chyba nic więcej. bądź k o m p e t e n t n e j , tylko do wróżki. Ta za odpowied¬ Podpisaliśmy protokół, wyszli. M a m a zdjęła z półki nią opłatą powiedziała, co chciał usłyszeć, że mianowi¬ k i l k a tomów, zanurkowała, wyjęła butelkę k o n i a k u . cie planety m u sprzyjają i m a m n i e j a k w b a n k u . Pla¬ - O d p a r u lat myślałam, żeby je spalić. A l e jakoś nety może sprzyjały Pawianowi, ale ja zaczęłam sprzy¬ t r u d n o m i było. Skocz, k u p żółtego sera na zagrychę. Poszedłem na dłuższy spacer. G d y wróciłem, już nie j a ć t w o j e m u ojcu, więc Pawian poważnie się zaniepo¬ płakała. Nalała k o n i a k u , pokroiła ser w kosteczki. Z zi¬ koił, jeszcze raz poszedł do wróżki. Przyjęła drugie ho¬ m o w y c h , m o c n o zniszczonych butów wyjęła srebrne n o r a r i u m i po raz d r u g i zapewniła go solennie, rzuca¬ secesyjne widelczyki. j ą c na szalę całą swoją wiedzę fachową i autorytet mo¬ ralny, że tylko o n , Pawian, się liczy, zaś A n t e k to prze¬ - Ależ o n i musieli być wściekli! Tyle przygotowań, l o t n y dziewczęcy kaprys. nadziei. Wreszcie skok, wszystko idzie j a k z płatka. Po¬ r w a l i kasetkę, więcej nie szukali. Fart! W i o na melinę! G d y ogłosiliśmy z A n t k i e m datę ślubu, Pawian się Pewnie jeden dłubał, i n n i go popędzali. Trzask, zamek upił, dostał szału i pogalopował do wróżki. Mieszkałam ustąpił. M a c i e , dzielcie się! w t e d y z tatusiem, czyli t w o i m dziadkiem, w h o t e l u sej¬ Twój ojciec tyle lat nie żyje, a wciąż się m n ą opie¬ m o w y m . Drzemię sobie na kanapce o szarej godzinie, kuje. N a l e j jeszcze. aż t u wdziera się do p o k o j u jakieś przerażone, rozczo¬ Było i c h trzech przyjaciół: A d a m , Pawian i A n t e k . chrane babsko. - Z a k l i n a m panią, n i e c h p a n i natych¬ A d a m i Pawian studiowali polonistykę, pisywali wier¬ miast zerwie zaręczyny i wyjdzie za tamtego. To strasz¬ sze. n y człowiek. O n gotów na wszystko. Panią zabije, sie¬ Mieli, j a k to się mówiło na kresach, głowy bie zabije, a co gorsza, m n i e zabije! w c h m u r a c h i morze po kolana. A n t e k był na politech¬ nice i dobrotliwie się z n i c h podśmiewał. Później m i się Opowiedziałam to A n t k o w i . W p a d ł w furię, wy¬ zwierzył, że też chciał być polonistą, ale ojciec uznał, że krzykiwał, że Pawian jest cymbał, idiota, k r e t y n (to by­ to nieodpowiednie dla mężczyzny. Zresztą o jejku, poli¬ ły straszliwe wyzwiska), że m u mordę skuje. Ledwie go technika, polonistyka, wielka m i różnica. Pewna moja ubłagałam, żeby dał spokój. koleżanka, nie p o w i e m ci k t o bo ją znasz, jako pensjo¬ Chodźmy na obiad. Muszę zjeść coś gorącego, a go¬ narka przeżyła dramat: przez parę tygodni wkuwała za¬ tować m i się nie chce. wzięcie historię literatury polskiej, a p o t e m długo pła¬ Najbliżej była restauracja „Smok" na Smoczej, kała w poduszkę, bo się okazało, że jej A p o l l o studio¬ chluba M u r a n o w a . Usiedliśmy. M a m a włożyła okulary wał nie polonistykę, lecz politechnikę, spór klasyków i zaczęła studiować kartę. z r o m a n t y k a m i nic go nie obchodził, natomiast był - Czy możesz m i wyjaśnić, co to jest kotlet z gramatu¬ przekonany, że najlepszy sposób na dziewczynę to dwu¬ rą? - To znaczy, że t e n k o t l e t w ogóle waży. - Głodna godzinny wykład o k r a t o w n i c a c h mostowych. jestem, proszę mniej gramatury, a więcej kotleta. Spiecz A d a m wydrukował erotyk w Wiadomościach Lite¬ to pewnie z pieczarkami.... Konsument ma prawo wybo­ r a c k i c h . Koledzy d o w c i p k o w a l i , a ja domyśliłam się o d ru dodatków razu, że to do m n i e . Wręczył m i egzemplarz, czekał co wiedział: może by ją tak rozciągnąć na pracę zawodową do dań głównych. Piękna zasada. Co byś po¬ p o w i e m . N i e doczekał się, ponieważ to ja do cholery i życie osobiste? Piwo sprzedaje się tylko do czekałam aż zbierze się na odwagę i oświadczy m i się N o , proszę - tutaj przymus, a w Pewexie, jak kupujesz 34 konsumpcji. �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK koniak, to możesz go skonsumować albo nie, w o l n a Niektóre strony miały okienka, które można było wola. Wiesz, tutaj piszą, że jeśli chcemy zachować pra¬ otwierać. Otworzyłem płuca, p o t e m n e r k i , zaglądam w o do reklamacji, to nie w o l n o n a m zjeść więcej niż co w środku. O t w i e r a m brzuch, patrzę - dziecko, zwi¬ jedną trzecią dania głównego. Jacy o n i m i l i . Wypadało¬ nięte w kłębek j a k śpiący kociak, ale już gotowe wy¬ by się czymś zrewanżować. Zrobię korektę tej karty. rwać się na świat, głową w dół. Myślisz, że się ucieszą? T u jest napisane jak się nazywa - N i e masz się do czego śpieszyć - powiedziała Babcia k i e r o w n i k lokalu, szef k u c h n i i k t o jest odpowiedzialny opryskliwie. N i e zauważyłem, jak podeszła. - O d d a j to. za recepturę. A l e zapomnieli podać k t o przepisywał na Obejrzysz jak dorośniesz albo po mojej śmierci. A jeśli maszynie. Odpowiedzialna pójdziesz na medycynę, to ci o p o w i e m o wszystkich za ortografię Mańka Alfabeta. Zobaczysz, że tej karcie poświęcą najbliższą operatywkę m o i c h porodach. N a razie jesteś na to za smarkaty. i sytuacja ulegnie dalszej systematycznej poprawie. Bę¬ Ostatnie miesiące życia spędziła w S a n a t o r i u m dzie w t y m jakaś cząstka mojej zasługi. Przeciwgruźliczym i m . L u d w i k a Waryńskiego przy uli¬ Ciekawe, dlaczego kobiety tak długo przechowują cy PZPR n r 16 w O t w o c k u . N a tej samej ulicy było Sa¬ listy miłosne. Pierwszym listem narobiłam A n t k o w i n a t o r i u m i m . Feliksa Dzierżyńskiego oraz k i l k a in¬ kłopotu. Wielmożny Pan A n t o n i K r o h , Szkoła Pod¬ nych, także i m i e n i a sławnych rewolucjonistów. K t o chorążych Rezerwy A r t y l e r i i , Włodzimierz Wołyński. i dlaczego je tak ponazywał, t r u d n o powiedzieć, c h o ć Stoją chłopaki w dwuszeregu, porucznik rozdaje listy. - co racja to racja, wszyscy u h o n o r o w a n i b y l i gruźlika¬ Wielmożny Pan, wystąp! Cisza. - Co, Wielmożny Pan m i . D o S a n a t o r i u m i m . L u d w i k a Waryńskiego wcho¬ ogłuchł! Wystąp! A może Wielmożny Pan nie raczy? dziło się albo przez bramę, o b o k gazetki ściennej Za­ D a l i m u przeze mnie wycisk. Jeszcze tego samego dnia chowanie się obywatela po ogłoszeniu telegrafował, żeby listy adresować kapral podchorąży. albo na skróty, przez jedną z licznych dziur w siatce, alarmu atomowego, zrobionych przez kuracjuszy wymykających się do mia¬ O c h , synku. Opowiedzieć ci jeszcze o m o i c h ado¬ sta po wódkę. ratorach? Bo jeśli myślisz, że to wszystko, to się gruuubooo mylisz... Gasła p o w o l i . Pod niektórymi względami umarła Podszedł kelner. kilkanaście l a t przed śmiercią. Gdy ją widziałem ostat¬ - Chciałbym państwa skasować, bo zaraz będzie dzia¬ n i raz, już nie mogła mówić. Miała w sobie k r e w tatar¬ łalność rozrywkowa. ską, a przed śmiercią jej twarz stała się jeszcze bardziej orientalna: wystające kości policzkowe, jastrzębi nos i wielkie, szklane oczy j a k u wypchanego drapieżnika. Ciało kobiety N a w e t ręce zmieniły się w szpony. N a l e p k i m szpital¬ n y m nakastliku leżały pomarańcze. Babcia i c h nie ja¬ dła, a ja chętnie byłbym zjadł. O b o k pomarańczy róża¬ To nie tytuł brukowej powieści a n i t o m i k u młodo¬ niec, papierosy i m o d l i t e w n i k . p o l s k i c h wierszy, lecz atlasu anatomicznego, należące¬ go do Babci; w y d a w n i c t w o A r c t a , Warszawa Było jasne, że wkrótce umrze, wszyscyśmy się tego 1906. spodziewali. Gdy więc wywołano m n i e z l e k c j i trygo¬ W p a d ł m i w ręce, gdy miałem dziesięć, może jedena¬ n o m e t r i i do sekretariatu, domyśliłem się. Za b i u r k i e m ście lat. O g r o m n i e lubiłem oglądać atlasy. Geograficz¬ siedziała p a n i profesorka o d polskiego, za d r u g i m biur¬ ne. N i e wiedziałem, że prócz n i c h istnieją jeszcze ja¬ k i e m sekretarka, a p o d ścianą stała woźna. Wszystkie kieś i n n e . Kobieta jako nieznany ląd - coś w sam raz trzy gapiły się na m n i e dłuższą chwilę, z czegoś zado¬ dla mężczyzny w m o i m w i e k u . w o l o n e . Czekałem. Aż wreszcie p a n i profesor powie¬ N a okładce dama w ciemnej brązowej spódnicy, działa właściwym sobie t o n e m : „Dzwoniła twoja mat¬ białej bluzce z k o r o n k o w y m żabotem, eleganckim ka¬ ka, kazała c i powiedzieć, żebyś po szkole nigdzie się nie peluszu. Patrzy w d a l . A n i się domyśla, że ją podglą¬ dam. Otwieram - włóczył, tylko żebyś przyszedł prosto do d o m u . Zrozu¬ ta sama kobieta, ale bez b l u z k i miałeś? N o . Żadnego szwendania. Żebym p o t e m nie i spódnicy, a n a w e t bez skóry, cała w czerwono-niebieski deseń: układ krwionośny. słyszała skarg." Taką znalazły formę, żeby m i oznajmić O d w r a c a m . Też to, o czym już wiedziałem. układ krwionośny, o d tyłu. N a następnej stronicy - Babcia urodziła się w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Jej same mięśnie. Z przodu. Z tyłu. Kiszki, płuca, wątro¬ ojciec, M a r i a n Bobiński h e r b u Leliwa, wysadzony ba. Z przodu. Z tyłu. Wszędzie pełno cyferek, obja¬ z siodła po p o w s t a n i u styczniowym, był carskim gryzi¬ śnienia n a marginesie. Aż wreszcie koniec niesamo¬ piórkiem nędznej rangi. Miał furę dzieci. O g r o m n i e w i t e j w y p r a w y - białe kości, też pieczołowicie ponu¬ lubił grać w karty. Kiedyś przegrał całą miesięczną merowane. I z p o w r o t e m - kościotrup, kiszki, mięśnie, krew, aż pensję i nie mógł zapłacić czesnego w gimnazjum. Po¬ ,ZI,03BOJieHO UeH3ypoio. BapinaBa, 14 MapTa 1906 roga. A o d f r o n t u jakby inaczej koniec babcinej edukacji. D y r e k t o r zgodził się do poszarpanej szedł do dyrektora ukorzyć się, prosić o prolongatę, okładki. p o d w a r u n k i e m , że Babcia przejdzie na prawosławie. nigdy n i c - staroświecka modnisia patrzy n i e o b e c n y m I pradziadek przystał na t o . Powiedzielibyśmy dzi¬ w z r o k i e m . N a d nią secesyjne litery C I A Ł O K O B I E T Y siaj, że zawarł rozsądny k o m p r o m i s . Babci, rzecz jasna, i pieczątka księgarni w C h e ł m i e . 35 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK n i k t o zdanie nie pytał. Skutek był t a k i , że koleżanki Dziadek chciał postudiować w Heidelbergu, pasjo¬ P o l k i okrzyczały Babcię zdrajczynią i przestały się do nowała go historia średniowiecza, ale niespodziewanie niej odzywać, a Rosjanki uznały ją za farbowanego li¬ nadeszła wiadomość, że zmarł jego ojciec i trzeba ob¬ sa. A l e ludzie porządni przecież istnieją na t y m świe¬ j ą ć majątek. cie: Babcia wspominała z sentymentem jakąś Nataszę Babcia, głęboko wierząca katoliczka, m o m e n t a m i Michajłownę, z którą się przyjaźniła i której pisywała bigotka, miała w papierach wyznanie prawosławne. wypracowania, aż profesor zawodził: Zjechała do prawosławnej wsi, gdzie tylko dwór był - Natasza Michajłowna, w i e d ' w y russkaja, da pacze- k a t o l i c k i . I to swoje prawosławie ukryła, licząc, że ni¬ mu-że u was pałanizmy? k o m u nie przyjdzie do głowy zaglądać p a n i dziedziczce Pradziadek Bobiński w ogóle miał lekką rękę do w dokumenty. Udało się. A l e przed samą drugą wojną pieniędzy. Kiedyś, zamiast jakiegoś niezbędnego spra¬ światową, gdy władze Rzeczypospolitej podjęły rękami w u n k u , przyniósł do d o m u porcelanowe czerwone żołnierzy haniebną akcję burzenia c e r k w i na kresach, jabłko; córeczka była chora, chciał ją pocieszyć. Słusz¬ Babcia, która miała dość powodów, aby prawosławia nie uczynił - niezbędny sprawunek okazał się nie t a k i nie cierpieć i nie manifestować solidarności z ruską znów niezbędny, a porcelanowe jabłko o d stu kilku¬ wiarą - postawiła się ostro. dziesięciu lat podtrzymuje na d u c h u kolejne generacje Piotr Stawecki (Następcy c h o r y c h dzieci w naszej rodzinie. Warszawa Komendanta, 1969) napisał o t y m wydarzeniu: Babcia wyniosła z gimnazjum, rzecz ciekawa, ostrą Nawet niektórzy obszarnicy odnosili się do moskalofobię, a jednocześnie miłość do k u l t u r y rosyj¬ ści wojska nieprzychylnie skiej. Jedno nie przeszkadzało drugiemu. Znała na pa¬ zdaniem raportu lub z rezerwą. wojskowego — akcję »sprowadza kowa, a jednocześnie nie lubiła Szekspira, ponieważ go państwa«. pierwszy raz usłyszała go po rosyjsku. G d y M a m a przy¬ licjana Lechnickiego — Serebryszcze. niosła bilety na H a m l e t a , zareagowała wyniośle: go żona oświadczyła wprost, że przez »odebranie - O c h , już raz byłam, bardzo słaba sztuka. Pamiętam, Jako przykład prawosławnym wyszedł na scenę jakiś podejrzany grubas, z ochrany czy przyłożyć swojego majątku, przytaczano nie może«. - swoje­ wieś senatora Fe­ Mieszkająca stałaby się im krzywda, z nich rewindykacyjną m i ę ć obszerne fragmenty Puszkina, L e r m o n t o w a , M a j - do spraw interesów działalno¬ Część tam je­ świątyni do której ona Podobne stanowisko ręki zajęli też i nie­ co, wyglądał trochę jak szwajcar hotelowy, trochę jak którzy inni ziemianie. Ta postawa obszarników podykto¬ wachmistrz, popatrzał na wszystkich świdrującym wzro¬ wana była chęcią utrzymania dobrych stosunków z ludno¬ k i e m , aż się zlękłam, że zacznie robić rewizję, patrzał tak ścią prawosławną, i patrzał i nagle jak nie wrzaśnie: Byt' i l i nie byt' - w o t liwość. w czom wapros!" Co za głupie stawianie sprawy - jak skiej i ich [! - tak w tekście] zemsty, zdarzało gdyby można było wybierać między byciem a niebyciem. że podpalano zabudowania aby zapewnić Obszarnictwo sobie jej lojalność bało się strajków ludności i życz¬ ukraiń­ się bowiem, itp. U m za razum zaszoł - typowe dla Moskali. Po polsku to Myśl Piotra Staweckiego, jeśli ją dobrze zrozumia¬ się nazywa łapanie lewą ręką za prawe ucho. Zupełnie łem, daje się wyłożyć mniej więcej tak: skoro ktoś po¬ nie w i e m , czym się t u zachwycać. siadał tysiące morgów, pałac i konie p o d wierzch, to z definicji był podlecem, niezdolnym do uczuć wyż¬ Po skończeniu (albo nie skończeniu, t r u d n o m i po¬ wiedzieć) gimnazjum, Babcia znalazła się, nie w i e m szych. A jeśli niektóre jego czyny zdają się świadczyć w j a k i sposób, na Uniwersytecie Jagiellońskim i t a m o czymś innym? Wówczas z pewnością kryje się za n i m i poznała Dziadka Felicjana, który także studiował - co jakaś m o r a l n a machlojka. Gdyby więc n p . żona senato¬ prawda bez matury, bo został wyrzucony z radomskie¬ ra Lechnickiego przyłożyła rękę do zburzenia serebry- go gimnazjum z wilczym b i l e t e m za organizowanie skiej cerkwi, byłaby nacjonalistką i katolicką fanatycz¬ strajku szkolnego; ale wówczas w K r a k o w i e nie wyma¬ ką. Skoro zaś cerkwi broniła, to oczywiste, że powodo¬ gano m a t u r o d studentów, zwłaszcza Królewiaków. wał nią ciasny klasowy interes, o p o r t u n i z m , świętospo- Wzięli skromny ślub w b a r o k o w y m kościele świętego koizm oraz zwykłe tchórzostwo. Piotr Stawecki a n i Floriana i wyjechali do M o n a c h i u m , bo Dziadek mnie a n i ziębi a n i grzeje. Przesyłam m u ukłony i po¬ chciał studiować dalej. T a m urodziła się i c h pierwsza zwolę sobie skorzystać z okazji, by przypomnieć, że nie¬ córeczka, Ciocia Jadzia. K i e d y po październiku pięć¬ zależnie o d epok i klas istnieje coś takiego jak prawość, dziesiątego szóstego r o k u pootwierały się różne możli¬ godność, i n s t y n k t czynienia dobra, odwaga. wości i w N o w y m Targu organizowano wycieczkę do Babcia, jak ją pamiętam, była już chyba zupełnie NRF, Ciocia zapisała się, nie bacząc na spore koszta, niezdolna do j a k i c h k o l w i e k zdecydowanych czynów - ponieważ bardzo chciała zobaczyć miasto swojego uro¬ ani dobrych, a n i złych. Wyrzucenie z majątku, śmierć dzenia. N i e pojechała; p e w i e n wpływowy obywatel jedynego syna, powstanie, tułaczka popowstaniowa, los stwierdził, że Ciocia, jako urodzona w M o n a c h i u m C i o c i Tereni, która wyszła do powstania i wylądowała i znająca trzy języki obce jest elementem n i e p e w n y m w Londynie bez możliwości p o w r o t u , n o w y p o w o j e n n y i może wybrać wolność. W e p c h n ą ł się na jej miejsce, ład, który m n i e wydawał się czymś oczywistym, bo wyjechał i rzecz jasna wybrał wolność, c h o ć a n i jedne¬ w n i m wzrastałem, ale w oczach Babci był jedną wiel¬ go obcego języka nie znał. ką potwornością, barbarzyństwem, apokalipsą; bieda 36 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK Sygnet i pierścionek w rodzinie, aresztowanie Stryja Zdzisława i jego proces, stała groźba aresztowania Dziadka Felicjana - Boże ko­ chany, można sobie wyobrazić, czym to wszystko było Córki pana Wańkowicza k i l k a razy spędzały lato dla starej, nieporadnej kobiety. Mówiło się w rodzinie, u ciotek w Bezku. Pan Wańkowicz później to opisał, że zestarzała się szybko przez tę tatarską krew; ale mnie ale przedtem chciał się c i o t k o m zrewanżować, więc się dzisiaj wydaje, że demencja Babci była po prostu jej ofiarował i m złoty sygnet z Zadorą, h e r b e m Lechnic- reakcją na rzeczywistość. N i e czytywała gazet, nie słu­ k i c h . Dzisiaj zrewanżować się znaczy d a ć łapówę czyli chała radia, z tego co się w Polsce Ludowej działo nie wręczyć korzyść materialną urzędnikowi albo komuś usiłowała czegokolwiek zrozumieć; godzinami stawiała i n n e m u , dajmy na to za miejsce w k l i n i c e . Uprzejmie pasjanse, paliła papierosa za papierosem, a po każdym wyjaśniam, że kiedyś czasownik t e n znaczył co innego. sztachnięciu kaszlała straszliwie i spluwała długą, sprę¬ Z n a j o m y polonista opowiadał, że przed ćwiczeniami żystą śliną do stojącego u jej stóp bordowego n o c n i k a . z pozytywizmu zrobił s t u d e n t o m test językowy i dostał Lubiłem się t e m u przyglądać. Plwocina opadała takie oto odpowiedzi: być na kondycji znaczy dobrze się i wznosiła się jak piłka na gumce; było to frapujące, ani odżywiać, wracać do sił; maść końska trochę nie obrzydliwe, bo naturalne. końskie przypadłości, lek weterynaryjny; była mu po¬ Posłała Babcia A n i ę po cukier do sklepu za rogiem. wolną - była leniwa, m a r u d n a ; jechać - smarowidło na rzemiennym dysz¬ M i j a godzina, druga godzina, trzecia godzina. A n i a by¬ lem - b r a k odpowiedzi; samotrzeć ła bardzo zasadnicza oraz kryształowo uczciwa - więc tycznie bez partnera. Pozwalam sobie objaśnić, co zna¬ - zaspokajać się ero¬ gdy dochodziła do lady, a ktoś prosił żeby go przepu¬ czył czasownik „zrewanżować się", ponieważ książka ścić, podając niezwykle ważne p o w o d y - wpuszczała, pana Wańkowicza została m i a n o w a n a lekturą szkolną, ale na swój wyłączny koszt, nie na koszt ludzi, stoją¬ być może jest czytana przez nauczycieli, chciałbym cych za nią. To znaczy ustępowała miejsca, a sama szła uniknąć nieporozumień. na koniec ogonka. Można sobie wyobrazić, ile się państwo Wańkowi- Wieczór zapadł, gdy A n i a wróciła do d o m u . Roz¬ czowie nagłowili. C i o t k i dawać owszem umiały, ale gwieżdżone niebo było n a d nią, p r a w o moralne w niej, brać... cukier w koszyczku. - N a miłosierdzie Boskie! - krzyk­ Tak zwany praktyczny prezent (np. k u p o n bielskiej nęła Babcia - a cóżeś ty robiła tyle czasu? wełny, r a d i o o d b i o r n i k ) był absolutnie wykluczony. Sy¬ - Kupowałam cukier w zgodzie z własnym sumie¬ gnet miał tę zaletę, że C i o t k i nie mogły go nie przyjąć, n i e m . A może Babcia zna jakieś inne sposoby kupowa¬ m i m o iż był drogi - ponieważ jego wartość materialna nia cukru? Jeśli tak, to słucham. N o , słucham. i , jeśli w o l n o się tak wyrazić, w y m o w a ideologiczna, - Już d a w n o m a m t e n cukier, nie trzeba się było tak tworzyły nierozerwalną całość. Państwo W . odczekali wysilać - mówi Babcia - wysłałam Basię, poszła i przy¬ pół r o k u i d a l i go na gwiazdkę; odbiór dziewczynek niosła po kwadransie. (Basia, robotnicze dziecko, była z w a k a c j i i równoczesne wręczenie sygnetu byłoby naszą sąsiadką i szkolną koleżanką A n i ; często do nas o g r o m n y m n i e t a k t e m i sprawiłoby C i o t k o m wielką zaglądała). przykrość, mogłoby stać się przyczyną zerwania sto¬ - Czy tak? - pyta A n i a Basię, a głos m a t a k i , że n i e c h sunków. się Savonarola schowa. Basia uśmiecha się skromnie Obie strony odetchnęły. Państwo W . m i e l i p r o b l e m i mówi: z głowy, zrewanżowali się d r o g i m prezentem, nato¬ - N o pewnie, podeszłam z b o k u . Przecież Babcia nie miast C i o t k i mogły go przyjąć bez uszczerbku na hono¬ miała czym herbaty osłodzić. Widziałam cię, ale t y rze, ponieważ u p o m i n k i gwiazdkowe należy przyjmo¬ mnie nie zauważyłaś. wać z entuzjazmem. Zresztą obie pracowały fizycznie, A n i a blednie. ubierały się po wiejsku, miały ręce jak chłopki. Sygnet - Ty złodziejko ludzkiego czasu! był po to, aby był. D o niczego więcej się nie nadawał. Basia rozumie tylko tyle, że nazwano ją złodziejką, Prezent to zaszczyt o b u s t r o n n y - dla dającego więc przez k i l k a sekund milczy, oczy wytrzeszczając, i biorącego. Bardzo tego przestrzegano. Dziadek opo¬ a p o t e m w y b u c h a szlochem i rzuca się do drzwi. wiadał, że p a n i Piłsudska w Sulejówku poleciła kraw¬ - A Babcia ją jeszcze demoralizuje! Babcia czerpie cowej przerobić swój znoszony płaszcz (sukienkę?) na korzyść z przestępstwa! p a l t o c i k dla córeczki. K r a w c o w a wykonała obstalu- - Jezusie M a r i o , jaką korzyść, z jakiego przestępstwa? nek, ale widząc że państwu się nie przelewa, dodała - b i a d o l i Babcia. trochę swojego materiału, żeby starczyło na p a l t o c i k - A c h , więc Babcia uważa, że można wciskać się bez dla drugiej p a n i e n k i i nie chciała za to pieniędzy. Pani kolejki? Ze nie jest to grzechem przeciwko miłości bliź¬ Piłsudska uprzejmie podziękowała, a gdy k r a w c o w a niego? Czy tak? wyszła, poleciła a d i u t a n t o w i , by tej kobiety nigdy wię¬ - Przecież o n i n a m wszystko zabrali. cej nie wpuścił za próg. - Co zabrali? Dopiero k o m u n a sprawiła, że C i o t k i obwiesiły się - Serebryszcze. kosztownościami. Gdy je wypędzano z Bezka i Kamien¬ - K t o Babci zabrał Serebryszcze? C i ludzie z kolejki? nej Góry, jedna nasadziła sygnet na palec k l e j n o t e m do 37 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK środka, udawał obrączkę. D r u g a włożyła lnianą koszulę zawiadamiające obywatelkę... że dnia... (dał jej trzy ty­ zapinaną na złote m o n e t y pracowicie obciągnięte nitką. godnie) w zajmowanym przez nią l o k a l u (adres) odbę¬ Po wojnie Ciocia M a n i a , Ciocia Jania, Ciocia M a ­ dzie się k o n t r o l a sanitarna. Działając na podstawie rynia, Dziadek Felicjan, Stryj Zdzisław osiedli w Pozna­ Ustawy n u m e r z dnia, § n u m e r ustęp numer, D z i e n n i k niu. W zmarł Ustaw n u m e r z dnia, jeśli komisja zastanie bałagan Stryj, p o t e m , w nierównych odstępach, Dziadek i C i o t ­ i b r u d , to wyciągnie konsekwencje. Przypomniał także styczniu pięćdziesiątego dziewiątego k i . I c h pogrzeby zlały m i się w jeden sielankowy obraz o przepisach zabraniających nadmiernego meblowania - były to wspaniałe zjazdy rodzinne, pełne ciepła, ser­ korytarzy, tudzież powołał się na niektóre inne p u n k t y deczności, poczucia wspólnoty. N a pogrzebie Stryja regulaminu porządku domowego. Wysłał listem pole¬ Zdzisława zmarzliśmy solidnie, więc rzuciliśmy się na c o n y m . N i e to było najstraszniejsze, że zmusił sąsiadki parujący barszcz z uszkami. Pamiętam nalewkę na smo- do szaleńczej harówy (na dobitkę przez k i l k a d n i w i n d a rodinie (nie mówiło się „czarna porzeczka", tylko „smo- nie działała), ale to, że gdy minął t e r m i n , komisja nie rodina") oraz pana Leona Suchorzewskiego, który k o n - przyszła, a spracowane panie siedziały naburmuszone, spirował z L e c h n i c k i m i jeszcze przed pierwszą wojną rozglądając się z nienawiścią po obrzydliwie czystym światową, a i p o t e m i c h drogi nieraz się krzyżowały. N a mieszkaniu, odwiedził je ubrany w ciemny garnitur, stypie był duszą towarzystwa, snuł opowieść o cielaku wręczył b u k i e t róż, buchnął jedną damę w mankiet, spod łotewskiej granicy, który na dźwięk zbliżającego drugą damę w m a n k i e t i przyznał się do wszystkiego. się pociągu wbiegał na tory, szeroko rozstawiał przednie Został nazwany starym bałwanem! To była najgorsza n o g i i pochylał łeb, jakby miał zamiar bóść się z loko¬ obelga, na jaką zdobyła się p a n i d o k t o r dwóch fakulte¬ motywą; maszynista zwalniał, gwizdał, wrzeszczał, aż tów, czyli d o k t o r doktor, skądinąd kobieta szlachetna, musiał gwałtownie hamować; bagaże leciały z półek, odważna, skromna, zasłużona, ongiś w y t w o r n a panien¬ pasażerowie spadali z ławek, cielak w ostatniej c h w i l i ka, królowa balów, najlepsza partia w okolicy, nawet uskakiwał i robił minę, że sprawa go nie dotyczy, spod harcmistrzyni. kół sypały się skry, pasażerowie wystawiali głowy N a pogrzebie C i o c i M a n i nie byłem: oblałem k i l k a z o k i e n i znieważali maszynistę o k r o p n y m i wyrazami, egzaminów, czekała m n i e sesja poprawkowa. j a k na przykład cymbał, durak, nieudałota, szaleju się M a m a wróciła z Poznania z sygnetem na p a l c u . objadł. Pastuch pędził przez pole wywijając batem, ma¬ Opowiedziała jego dzieje. Pobawiłem się n i m , próbo¬ szynista wygrażał kułakiem i obiecywał straszliwe męki wałem odcisnąć k l e j n o t w roztopionej stearynie, spy¬ na t y m i na t a m t y m świecie. Słuchaliśmy, turlając się ze tałem ile jest w a r t . śmiechu. Pan Leon, jak t a m t e n maszynista, umiał - Jak dla kogo. Wezmę go j u t r o do pracy. w porę zahamować, dzięki czemu nigdy się nie dowie¬ - Po co? działem, że pewnie za którymś razem cielak przypłacił - Żeby sprawić przyjemność szefowej. te swawole życiem. Uśmiechał się, przepraszał towarzy¬ Pracowała wtedy w r e d a k c j i tygodnika. Było jej stwo, że wychodzi zapalić, a skoro drzwi się za n i m za¬ t a m bardzo źle, intensywnie szukała nowej posady. mknęły, ktoś opowiedział o jego n i e d a w n y m wyczynie. Naczelna bezinteresownie robiła ludziom na złość, po¬ Otóż p a n L e o n mieszkał na najwyższym piętrze ocala¬ za t y m przy każdej okazji albo bez okazji głosiła praw¬ łej warszawskiej kamienicy. Sąsiadował przez korytarz dy objawione z dziedziny marksizmu - l e n i n i z m u , in¬ z panią, która miała dwa d o k t o r a t y i piękną kartę wo¬ terpretowała w jedynie słuszny sposób fakty z h i s t o r i i jenną, ale była niezbyt porządnicka; może w t e n sposób najnowszej, uczyła podwładnych miłości ludowej oj¬ nieświadomie wyrażała swoje zagubienie i niezgodę na czyzny, a niestety również stylistyki i ortografii. Prócz powojenną rzeczywistość. Mieszkała z dorosłą córką. tego lubiła zwierzać się personelowi, że pochodzi z bar¬ Pośrodku i c h salonu, na dębowym przedwojennym dzo dobrej rodziny: papa miał przed wojną luksusowy parkiecie, leżał rozpruty w o r e k ziemniaków. Niektóre zakład jubilerski, mieszkali w A l e i Róż, jeździli do Kry¬ gniły, inne, wprost przeciwnie, kiełkowały. Podłogę nie¬ nicy, Paryża, b y w a l i na balach i premierach. kiedy owszem zamiatano, ale śmiecie zgarniano w kąt. M a m a wyczaiła dogodny m o m e n t i powiedziała Z biegiem lat, z biegiem d n i uzbierał się spory k u r h a - słodko: nek. Łóżek nie ścielono, były pilniejsze sprawy. Pół bie¬ - Ależ w i e m , w i e m , to była sławna firma, ogromnie dy, gdy odbywało się to w czterech ścianach, ale po ja¬ w y t w o r n y lokal, miał opinię najlepszego w Warszawie. kimś czasie panie zaczęły poszerzać swój Lebensraum, Z n a k o m i t a obsługa. M o j a ciotka zamawiała t a m sy¬ wystawiając na korytarz rozmaite p a k i , a nawet po¬ gnet. N i e mogła się nachwalić... mniejsze meble. Pewnego dnia p a n L e o n stracił cierpli¬ Eksperyment, dość ryzykowny, przyniósł zbawienne wość. W sklepie papierniczym Bazarnika na N o w y m owoce: naczelna przez jakiś czas obchodziła mamę sze¬ Świecie zaopatrzył się w dziecięcą gumową drukarenkę r o k i m łukiem, oszczędzając jej wykładów z materiali¬ oraz tusz, po czym nie szczędząc t r u d u , złożył pieczątkę zmu dialektycznego i puszczając teksty bez ingerencji. następującej treści: Prezydium Stołecznej Rady N a r o ­ M a m a włożyła sygnet, idąc na rozmowę z n o w y m dowej, Komisja ds. Ładu i Porządku n r 7, Warszawa, p l . szefem. Poskutkowało. K l e j n o t szlachecki okazał się Dzierżyńskiego 1/3. Opieczętował t y m kopertę i pismo w Polsce Ludowej nadspodziewanie użyteczny. 38 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK I tak oto sygnet, po wieloletniej drzemce na dnie razu, to jego szanse gwałtownie malały. Patrzano po¬ biurka, ustrojowych perypetiach, k w a r a n t a n n i e u cio¬ dejrzliwie, t r a k t o w a n o j a k smarkacza. Cóż to za m꿬 ci M a n i w Poznaniu, trafił na swój czas, w odpowied¬ czyzna, który nie siedział. nie ręce. M a m a wkładała go na uroczyste okazje (po¬ - To ja tego nie biorę, to p o w i n n o zostać w Polsce. grzeby, imieniny, do t e a t r u ) , gdy szła coś ważnego za¬ - Weź, o d razu włóż na palec, żeby się nie zawieru¬ łatwić, albo po prostu, gdy jej było s m u t n o . szył. Najwyżej p o t e m oddasz do M u z e u m Sikorskiego. Kiedyś powiedziała Zosi, że gdy wkłada sygnet, to M a m a wspominała, że gdy była pensjonarką, o d czasu czuje, jakby ją ktoś trzymał za rękę. do czasu przyprowadzano i m do szkoły powstańców Co jakiś czas pytała: styczniowych, którzy seplenili w koło M a c i e j u i to by¬ - Powiedz, ale szczerze. N i e wydaje c i się to preten¬ ło żałosne. A Dziadek na to, że jakiś powstaniec, na¬ sjonalne i dziwaczne? zywał się na Ja, zaraz, zaraz, Jaworski, Jankowski, Januszkiewicz? - był zesłany i gdzieś na etapie w środku Odpowiadałem zgodnie z najgłębszym przekona¬ Rosji okazało się, że nie m a go na liście. Lista natural¬ n i e m , że nie. Likwidowaliśmy mieszkanie zmarłej M a m y . Znacz¬ nie była po rosyjsku, więc t e n Jaworski figurował na nie ułatwiła n a m robotę, bo czując że odchodzi, r o k końcu, akurat przypadkiem na osobnym arkuszu, n o wypraszała w o k o l i c z n y c h sklepach k a r t o n o w e pudła i t e n arkusz z j e d n y m nazwiskiem gdzieś się zawieru¬ i składała na pawlaczu, był tego spory zapas. Kupiła szył. Oficer, który eskortował więźniów, dbał, żeby na także dwa wielkie kłębki sznurka, papier pakowy i za- sztuki się zgadzało, więc najpierw chciał Jaworskiego chomikowała pół litra czystej wyborowej, abyśmy mie¬ dyskretnie powiesić, ale ostatecznie puścił. Tyle, że l i czym opłacić wyniesienie m e b l i . Wszystko ogromnie przedtem odebrał o d niego słowo h o n o r u polskiego się przydało, zwłaszcza ta wódka. N a podwórku zagad¬ szlachcica, że będzie powiadamiał o każdej zmianie ad¬ nąłem dwóch hydraulików, którzy śpiesznym k r o k i e m resu, a gdy lista się odnajdzie, sam się zgłosi na Sybe¬ zdążali do jakieś pękniętej rury. Usłyszawszy, jaka za¬ rię celem odbycia kary. A l e się nie odnalazła. Panowie płata i c h czeka, pomaszerowali za m n ą i przez dwie, pisywali do siebie kurtuazyjne listy, dopiero w y b u c h może pierwszej w o j n y przerwał tę dziwną znajomość. trzy godziny p r a c o w a l i nadzwyczaj ofiarnie, a w o d a gdzieś sikała sobie wesoło. Był październik - To był nasz przodek, t e n Jaworski? osiemdziesiątego drugiego r o k u , stan wojenny. Jak - N i e w i e m . Trzeba spytać M a m y . zwykle w t r u d n y c h dla n a r o d u c h w i l a c h , tak i w t e d y - A l e M a m a nie żyje. wódka okazała się walutą znacznie mocniejszą niż zło¬ - N o tak, prawda. O j e j k u , już żywcem nie m a kogo te polskie, potocznie zwane sianem. zapytać. Właściwie to nie był pierścionek, tylko złota ob¬ rączka, o d zewnątrz p o k r y t a czarną emalią, z brylan¬ t e m na krótkim łańcuszku. - Weź t o . Wsadzisz na palec, celnicy się nie tropną. A wiesz, co to jest? - N o , obrączka z b r y l a n c i k i e m . - To jest t a k zwana żałobna biżuteria. Ten b r y l a n c i k na wisiorku, to łza. Znaczy, że mężczyzna tej kobiety mąż, brat, syn, narzeczony - stracił życie w p o w s t a n i u styczniowym albo został wywieziony na Syberię. N a kobietę, która takie coś nosiła, mówiono „wdowa na¬ rodowa", należało jej pomagać. - A skąd m a m a to miała? - Rodowe. Przypadło jej po śmierci którejś z ciotek. - Czemu nigdy o t y m nie mówiła? - Bo praprababkę kozacy publicznie wysmagali nah a j k a m i na r y n k u za p o m o c powstańcom. A to nie był t e m a t do gawęd. W t e n sposób odgradzano się o d p e w n y c h spraw, nie przyjmowano i c h do wiadomości. Rosjan na ulicy się nie zauważało. Podobnie jak Niem¬ ców podczas drugiej wojny. A jeśli patrzało się na n i c h , to w szczególny sposób, który w r u s k i m popowstanio¬ w y m kodeksie k a r n y m miał swoją nazwę: pagrubioe głazami, obrazić w z r o k i e m . Za to przestępstwo można było ładnie b e k n ą ć . Dziadek opowiadał, że jego ojciec opowiadał, że gdy kawaler uderzał w konkury, to rodzi¬ na p a n n y pytała, ile razy siedział na C y t a d e l i . Jeśli a n i 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64ec407f29f2fe9cef92d68bf2569f6b.pdf 1e81741ef9f01fdf994d84b80219d48b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2700 Title A name given to the resource Starorzecze. Książę. Telefony. Zegar / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M Książę A N T O N I K R O H inisterstwo Spraw Wewnętrznych Biuro „C" Tajne! Informator o nielegalnych antypaństwo­ wych organizacjach i bandach zbrojnych działa­ jących w Polsce Ludowej w latach 1944-1956. Warszawa 1964- (Wznowienie: Wydawnictwo RETRO, Lublin 1993). W dziale Organizacje młodzieżowe (w tym klerykalne) wymienione są, pośród wielu innych, takie oto sprzysiężenia: Bracia Atomy; Chór Walki z Komuni­ zmem; Eskadra Wyzwolicieli Ziemi Kieleckiej z Komu­ nizmu; Młoda Gwardia Przeciwko Komunizmowi; Szajka Krajowa; Banda Czerwonego Byka; Kochaj Ry­ zyko; Mściwy Sęp; Tajna Organizacja Patyków; Tajna Organizacja Wynalazców i Odkrywców. Obok podano liczbę członków (od kilku do kilkudziesięciu), ich wiek (12-16 lat), środowisko (najczęściej paczka szkolna, podwórkowa, przyjaciele z rozwiązanej w 1949 roku drużyny harcerskiej albo nawet zuchowej, ministran­ ci). Data powstania, data rozbicia, nazwiska, pseudo­ nimy, zastosowane środki. Skóra cierpnie. Starorzecze Książę. Telefony. Zegar Te ruiny to było nasze królestwo. Walały się tam książki, połamane meble, kafelki o najwymyślniejszych kształtach i kolorach, wspaniałych do gry w klasy. Kie­ dyś Zbyszek wygrzebał w gruzach pudło, wyściełane granatowym aksamitem, pełne dziwnych szybek. Oglądając pod światło, można było dojrzeć górskie krajobrazy, jakieś tajemnicze zamki, panów w śmiesz­ nych mundurach z rogatymi czapkami, konie biorące przeszkody, a nawet rozebrane kobiety. Wejście ma­ skował fortepian bez wieka i przednich nóg, przysypa­ ny śniegiem; można było siąść na teczce i zjechać niby z górki po obnażonych strunach. Zjazd był wprawdzie króciutki, ale za to wspaniale hałaśliwy. Aby dostać się do piwnicy, należało przeczołgać się pod fortepianem, dorosły nie był w stanie tego dokonać, ani nawet się domyślić, że jest tu jakieś wejście. I lekko się robi na sercu, że nie znalazła się na tej l i ­ ście Polska Partia Podziemna (PPP), która działała w Warszawie na Bielanach w styczniu i lutym 1953 ro­ ku pod moim przywództwem. Mężczyzna rośnie, krzepnie, poważnieje, jest ogromnie spostrzegawczy, ma świetną pamięć, dużo czyta, rozgląda się bystro po okolicy, chłonie i analizu­ je fakty, stawia zasadnicze kwestie, staje się odpowie­ dzialny za siebie i innych - aż nadchodzi dzień, w któ­ rym koniecznie, teraz, zaraz, natychmiast, musi doko­ nać czegoś wielkiego. W krótkim, zwartym przemówieniu, starannie do­ bierając słowa, zarysowałem plan działania, a także ce­ le organizacji oraz jej strukturę. Ja miałem tytuł księ­ cia, Waldek i Marcin zostali hetmanami, Zbyszek i Stasiek atamanami. (Uprzejmie dziękuję p. Henryko­ wi Sienkiewiczowi za inspirację). Zbyszek trochę sar­ kał. Obiecałem szybki awans, jeśli zasłuży. Plan był jasny: rozrzucić ulotki, opanować Spół­ dzielnię Pracy „Metalowiec" na Słodowcu, aby miał nam kto naprawiać zdobyczne samochody i broń, za­ jąć lotnisko na Chomiczówce, następnie Belweder, stamtąd wydamy odezwę do narodu, a później się zo­ baczy. Dysponowaliśmy gumową drukarenką, którą Sta­ siek dostał na Gwiazdkę. Mianowałem go więc atamanem-redaktorem. W niedzielę był z rodzicami na Tra­ sie W-Z, jeździli ruchomymi schodami, tato spotkał kolegę i mruknął „Stalinie skurwysynie zabierz schody oddaj świnie", kolega się ośmiał, mama fuknęła, żeby byli cicho. To by się nadawało na ulotkę. Ze mną było podobnie. Niemało czynników złożyło się na powstanie Pol­ skiej Partii Podziemnej: lektura zakazanej książki Ka­ mienie na szaniec, piosenka O, mamo, otrzyj oczy, Z uśmiechem do mnie mów, ta krew, co z piersi broczy, to za nasz, za nasz Lwów, fotografia uśmiechniętego chło­ paczka w harcerskim mundurku, dźwigającego torbę powstańczej poczty, przedwojenna powieść dla mło­ dzieży Zdzich szuka ojca o małym warszawiaku, który podróżując z wielkimi przygodami przez Gdynię, Oslo (gdzie wyciągnął ze stawu tonącego chłopca, przypad­ kiem królewicza), Laponię, wyrwał z łap bolszewickich ukochanego tatusia; lecz bezpośrednim impulsem by­ ło opowiadanie w „Płomyczku", jak to nadwiślański pastuszek z okolic Połańca uratował życie Tadeuszowi Kościuszce, za co otrzymał pierścień z napisem „Oyczyzna - Obrońcy Swemu". Pierścień był za duży, zsu­ wał się z palca. - Nie myślałem, że i dzieci będę nim nagradzać - powiedział wzruszony Naczelnik. - Nie, „Precz ze Stalinem" lepsze, mniej literek. - Ale tamto jest do wiersza, łatwiej zapamiętać. - Nasza partia nie będzie używać brzydkich słów, to niegodne Polaka. Co innego do kogoś na ulicy, co in­ nego na piśmie. Przecież jak rozrzucimy ulotki w szko­ le, to pierwszaki się dorwą. - Papier jest, mamy zeszyty, każdy niech da po jed­ nym. Pastuszek z czy tanki miał dziesięć lat, ja niecałe dziesięć i pół, niepodobna było zwlekać. Zebranie organizacyjne Polskiej Partii Podziemnej odbyło się w piwnicy spalonego domu przy ulicy Ka­ sprowicza róg Babickiej. 33 �Antoni Kro/i • KSIĄŻĘ. TELEFONY. Z E G A R - Nie ma na co czekać. Zbyszek zwędził ojcu teatralną lornetkę, niezbędną do obserwacji lotniska. Przyznałem mu stopień hetma­ na. Ojciec odkrył brak lornetki, ale Zbyszek nie wydał nikogo. Może dlatego, że ojciec o nic nie pytał, tylko nakrzyczał i lornetkę odebrał. Mniej więcej wtedy wybuchła w naszej szkole moda na miecze i szable, wpinane w klapy marynarek. Ta moda, przyznaję z żalem, nie zrodziła się w szeregach PPP choć wyrastała z tego samego ideowego pnia. Na szpilkę nasadzało się dwa skrawki kolorowej izolacji, ściągniętej zębami z kabla telefonicznego, to był miecz. Zakrzywiona szpilka z plastikową klingą prze­ istaczała się w szablę. Wszyscy mężczyźni z młodszych klas (może i ze starszych, nie umiem powiedzieć) mie­ li takie odznaki. Nauczyciele pieklili się, zabraniali, odbierali, robiliśmy nowe, aż ni z tego, n i z owego mo­ da przeminęła. lecz zjednoczenie Polski w 1918 roku, dowiedziałem się znacznie później. Podobnie było z wielkim budyn­ kiem, który za moich czasów, zaopatrzony w wielką ta­ blicę, nosił dumną nazwę Dom Młodzieży im. Feliksa Dzierżyńskiego; dopiero potem się dowiedziałem, że był to słynny „Nasz Dom" Janusza Korczaka. Sytuacja mnie przerosła. Chodziłem markotny, czu­ łem się jak w labiryncie. Nic mnie nie cieszyło. Starałem się być jak najdłużej w domu, zaszywałem się w swój ulu­ biony kąt za szafą i popłakiwałem. Któregoś dnia zasną­ łem tam, zwinięty w kłębek; wyczerpany, sterany życiem. Mama wróciła z pracy jak zwykle, czyli późnym wie­ czorem. Rozebrała mnie, położyła do łóżka. Następnego dnia była niedziela. Mama kazała zmie­ rzyć temperaturę. Miałem kilka kresek więcej. Ku mo­ jemu zdumieniu i wielkiej radości nie wsadziła z po­ wrotem do łóżka, lecz zaproponowała wspólny spacer. Świeciło słońce, mróz przyjemnie szczypał w policz­ ki. Zaraz za pętlą tramwajową, pośród rzadkiej sośniny, wyłaniały się świeże mury, otoczone rusztowaniami. - Nie wiesz synku, co tu budują? - Szpital. Tutaj pracują ci, którzy walczyli o Polskę. - Ze co? - No, więźniowie. Więźniowie budują ten szpital. Pilnują ich strażnicy z pepeszami i psami. Chłopaki chodzą popatrzeć. - A skąd wiesz, że oni walczyli o Polskę? - No, jak to? A za co wsadzono by ich do więzienia? - Może to kryminaliści. - Co to znaczy kryminaliści? - No, złodzieje, bandyci, rabusie... - Za to też wsadzają do więzienia? Spojrzała na mnie uważnie. - Nie wiedziałeś o tym? - Nie. Czytałem tylko o ludziach, którzy w więzie­ niach cierpieli za Polskę. Żołnierze walczą o wolność, a jak nie polegną, to potem siedzą, a siepacze ich siepią. Jak się mówi, siepią czy siepają? W Lasku Bielańskim było pustawo. Wtedy rosły tam jeszcze kilkusetletnie dęby o wspaniale powykrę­ canych konarach, ale za to u wejścia nie było tablicy, że to rezerwat, resztka Puszczy Mazowieckiej w środku miasta, unikat na skalę europejską. Minęliśmy skocz­ nię narciarską, przyprószoną świeżym śniegiem. Prze­ szedł ksiądz w czarnej sutannie; machał rękami, wy­ glądał jak wielka wrona. Mama opowiadała o ptakach, drzewach. Potem zeszło na niedźwiedzie, które śpią przez całą zimę, ssąc łapę. Bardzo lubią miód. Obsadzenie spółdzielni Metalowiec nie postępowa­ ło, atmosfera robiła się coraz bardziej paskudna. Doły partyjne drwiły ze mnie, co absolutnie nie powinno mieć miejsca. W dodatku Waldek uznał, że styczeń jest najlepszy na powstanie, czego dowodzi nazwa po­ wstanie styczniowe. Nauczył nas kujawiaczka o drze­ wach w świętokrzyskim lesie, które z czułością witają partyzantów. I tylko stare wiekowe modrzewie wiedzą, czego żadne inne drzewo nie wie. Pamiętają bowiem rok krwawych zamieci, sześćdziesiąty trzeci. Postawił wniosek, by „sześćdziesiąty trzeci" zamienić na „pięć­ dziesiąty trzeci", a PPP będzie miała hymn. Tylko z po­ wstaniem trzeba się pospieszyć, bo do końca stycznia zostało niewiele czasu. Zwlekałem, nie mógł tego znieść, przyszedł do mnie do domu na zasadniczą rozmowę. - Jak masz na imię, miły kawalerze? - spytała Babcia. - Waldek. Ze też pa­ ni tak od razu poznała, że nie jestem żonaty. Babcia była wyższa ponad takie impertynencje. Co ta głupia Mniszkówna narobiła - mruknęła - teraz co drugi to Waldek. Nie miałem wyjścia - obiecałem, że zredaguję ma­ nifest, a u Mamy w biurze skombinuję tusz do stempli. I oto stanąłem przed najtrudniejszym problemem: jak sformułować cele i zadania? Nie chciałem narażać kolegów na niebezpieczeństwo, póki nie nabędę głę­ bokiego przeświadczenia, że ulotka spełni swoje zada­ nie, to znaczy porwie tłumy. Prosta uczciwość wyma­ gała, by żądając od żołnierzy najwyższej ofiary, dać im przekonującą, szlachetną ideologię. Dni galopowały, doły partyjne sarkały coraz natar­ czywiej. Dowiedziałem się z poufnych źródeł, że Wal­ dek proponował zdegradować mnie do stopnia atamana, a księciem mianować kogoś odpowiedniejszego. Moja partia stawała się przedmiotem kpin i złośliwo­ ści, różne plugawe przezwiska wykrzykiwano na mój widok od ulicy Podczaszyńskiego aż po aleję Zjedno­ czenia. O tym, że nazwa tej ulicy nie upamiętniała zjednoczenia PPR z PPS, co uważałem za oczywistość, Staliśmy na skarpie, słuchając kościelnej sygnatur­ ki. Woda w Wiśle była granatowa, prawie czarna. Spływała kra. Wrony krążyły, przysiadały na lodowych brylach, płynęły, kiwając śmiesznie ogonami, by po chwili poderwać się do lotu. Zrobiło mi się jakoś dziw­ nie miękko i ciepło, rozpłakałem się i zacząłem bezład­ nie opowiadać o Polskiej Partii Podziemnej, o strachu, który siadł na mnie i nie chce odfrunąć, o tym, jak mi­ ło i trudno być księciem. 34 �Antoni Kroh * KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR Spojrzałem na Mamę i urwałem, bo była jakaś dziwna. - Chodź - powiedziała - pokażę ci coś ciekawego. Obejrzeliśmy grób Staszica, domek Wołodyjowskie­ go, bramę, o którą Zagłoba rozbił pustą flaszę. - Wiesz, kto to był Stanisław Staszic? - Wiem, był postępowy. - No, dobrze. A więcej? - Co więcej? To nie wystarczy? Dała spokój Staszicowi i zaczęła mówić urywanymi zdaniami. - Widzisz, synku, dobry dowódca... no... czy wiesz, dlaczego upadło powstanie styczniowe? A dlaczego nie powiodło się listopadowe? Bo było nieprzemyśla­ ne. Musisz sobie zdać sprawę, że Polska Partia Pod­ ziemna nie ma szans na zwycięstwo, żadnych szans. Ja ci niczego nie zabraniam, przecież jesteś duży i sam musisz decydować; ale bądź nie tylko odważny, bądź przede wszystkim mądry. Rozwiąż tę swoją partię. Zrób to dla Polski. 1 marca 1953. Wstałem, zjadłem śniadanie, dosta­ łem cztery plus z matmy, było zimno, Babcia śpiewała przy pruciu swetra, poszłem spać. 2 marca 1953. Wsta­ łem, padał śnieg z deszczem, zapomniałem zeszytu z polaka, pani powiedziała, że mam dziurawą głowę, wróciłem do domu. Babcia mnie posłała po chleb, jak wróciłem, to powiedziała, że mnie to tylko po śmierć posłać. Zrobiła nam kolację, po kolacji czytała Potop, prosiliśmy, żeby czytała dalej, ale nie czytała, poszłem spać. 3 marca 1953. Nasza klasa idzie pojutrze do te­ atru na Królową Śniegu, a ja nie, bo przeczytałem w ga­ zecie, że Stalin ciężko chory. Mama trochę zesztywniała. - To znaczy, że... że ty uważasz... że nie wypada iść do teatru, ponieważ Stalin jest ciężko chory? Roześmiałem się. - A skąd. Tylko że jak Stalin kipnie, to teatry poza­ mykają i dwa złote za bilet przepadną. Sprawdziło się co do joty. Czemuż miałbym się nie pochwalić, że ja jeden z całej klasy to przewidziałem. Na pętli wsiedliśmy w piętnastkę, jechaliśmy do śródmieścia, do cukierni. - Czemu w każdym tramwaju jest napis „Nie pluć"? Czy to znaczy, że wszyscy plują? Czy Mamusia nie plu­ je w tramwaju, bo tak jest napisane? Mamusiu, a jesz­ cze niedawno w tramwajach były skrzynki z gazetami, „Sami bierzemy, sami płacimy", czemu je pozdejmowa­ no? Ludzie nie brali czy nie płacili? Zjadłem dwa wielkie ciastka i obiecałem, że odłożę konspirację na później. W poniedziałek zwołałem odprawę. Powiedziałem (jak mi Mama poradziła), że z Komendy Głównej przy­ szedł rozkaz demobilizacji. Mamy na pewien czas za­ niechać wszelkiej działalności. Zakonspirować się i czekać na rozkazy, bez rozkazu nie wolno nawet kiw­ nąć palcem w bucie. Spocznij. - Jak nie chcesz, to łaski bez, możesz do nas nie na­ leżeć - oświadczył Waldek. - Ale my będziemy wal­ czyć dalej. - Jesteś w wojsku! - krzyknąłem. - Obowiązuje cię posłuszeństwo! Jak nie, zostaniesz rozstrzelany. - Mam to w nosie! - Ale mordę ci przedtem skują i zrobią z nosa pę­ dzel. Nie wiesz, jak wyglądają sądy wojenne? Nie pamiętam, czy akurat to poskutkowało, ale par­ tia przestała istnieć. Straciłem jednak czterech najbliższych kolegów. N i k t nie chciał się ze mną bawić. Byłem ośmieszony, skompromitowany, beznadziejnie samotny. - Niedługo wyjedziesz w góry. A teraz pisz pamiętnik. Dostałem na ten cel obłędną kwotę, nie pamiętam ile. Kupiłem przewspaniały pamiętnik, z grzbietem przewleczonym wstążeczką i bukietem czerwonych róż na okładce. - N o jak, piszesz? - spytała po paru tygodniach. - Piszę. - A możesz m i pokazać? - Proszę. Telefony Na początku okupacji firma telefoniczna z Berlina otworzyła filię w Warszawie. Na założenie telefonu czekało się kilka dni, kosztowało stosunkowo niewie­ le. Instalował, kto mógł. Niemcom chyba wtedy ro­ zum odebrało - przecież gdyby nie telefony, konspira­ cja z pewnością nie byłaby tak skuteczna. Firma zgar­ nęła furę pieniędzy, ale jednocześnie położyła ogrom­ ne zasługi dla polskiego państwa podziemnego. Wskaź­ nik aparatów telefonicznych w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców Warszawy w dniu wybuchu powstania osiągnięto ponownie dopiero na początku lat siedem­ dziesiątych. Mieliśmy w mieszkaniu telefon, więc żyję. Podobnie jak wielu warszawiaków. Mama opowiadała, jak latem czterdziestego drugie­ go roku, mniej więcej na miesiąc przed moim urodze­ niem, umówiła się z kimś na mieście. Już była w drzwiach, kiedy ten ktoś zadzwonił żeby odłożyć spo­ tkanie, bo na rogu Chełmskiej i Czerniakowskiej śnie­ życa. Niech Mama nie wychodzi, bo się przeziębi. Śnie­ życa w środku lata, taki był język tamtych rozmów te­ lefonicznych. Mama odbierała wiadomości dla Stryja Tadeusza, żeby wziął trzy najsolidniejsze rakiety oraz tuzin piłek cytrynowych i w piątek o siódmej był na kortach, albo że jest zaproszony na spływ kajakowy, wiosła własne, zbiórka tam, gdzie zawsze, względnie że­ by upiekł czekoladowy tort z migdałami, dodając do ciasta siedem deko rodzynków i dwanaście ziarenek pieprzu. - Cóż za dziecinada, przecież to na kilometr pachnie szyfrem! Jeszcze rozumiem tort z pieprzem, ale jaki cymbał wymyślił te rakiety, przecież korty są nur fur Deutsche! - irytowała się Mama. Tadeusz tłumaczył, że nic na to nie poradzi - u nich w „Parasolu" panuje 35 �Antoni Kroh • KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR zabobon, że im głupsze albo śmieszniejsze hasło, tym le­ piej akcja się powiedzie. Zresztą to nie zabobon, tylko najszczersza prawda, sprawdzona doświadczalnie. W ciągu pierwszych kilkunastu lat Polski Ludowej nie mieliśmy telefonu, ponie-waż nie mieliśmy samo­ dzielnego mieszkania. Skoro tylko dostaliśmy nakaz na nowe mieszkanie, Mama złożyła wniosek. Był to formularz, z którego wy­ nikało, że wnioskodawca chce rozmawiać z domu przez telefon i gotów jest za to płacić. Czyli nic nie wynika­ ło. Ważniejsze były załączniki, zwane podkładkami, dziś pogardliwie kwitami. One dawały odpowiedź na pytanie, kim jest wnioskodawca. Mama zgromadziła, co się dało: redakcja zapewniała, że musi się ze swoją pracownicą we dnie i w nocy komunikować; lekarz że babcia miewa ataki i niedobrze jest wzywać pogotowie z ulicznego automatu, bo tymczasem może umrzeć. Nawet Komenda Hufca Mokotów Zachód Związku Harcerstwa Polskiego łgała w żywe oczy na całą stronę A4, że bez telefonicznych kontaktów ze mną po prostu nie da sobie rady, kończąc tradycyjnym: Czuwaj! In­ nych załączników nie pamiętam, ale było ich ogółem kilkanaście. Odpowiedzieli stereotypowo, że zainstalu­ ją, jak będą mieli moce przerobowe, kable, aparaty i numery, czyli najwcześniej za lat dziesięć. N o i dobrze - nikt się przecież nie spodziewał, że od razu. Chodziło jedynie o zajęcie miejsca w kolejce. zarejestrowany na niego, miał obowiązek to zgłosić. Te­ lefon wyłączano i zabierano, całkowicie zgodnie z pra­ wem. Zona była bezsilna. Mogła złożyć podanie i cze­ kać od nowa, niekiedy kilkanaście lat. Czasem mąż ro­ bił żonie tę pożegnalną złośliwość, czasem nie. Gdy abonent przenosił się do wieczności, rodzina nie zgłaszała tego faktu w urzędzie, słusznie obawiając się utraty telefonu. Warszawska książka telefoniczna pełna była nazwisk osób zmarłych, które regularnie płaciły rachunki. Ministerstwo Łączności świetnie o tym wiedziało, a chcąc uporządkować kartotekę, co jakiś czas ogłaszało tak zwaną amnestię telefoniczną. Okazywało się, że trzydzieści, czterdzieści procent te­ lefonów mieszkaniowych wymagało aktualizacji da­ nych. Niektórzy bali się wychylić, nie ufali w szczerość intencji ministerstwa. Mama figurowała w spisie abo­ nentów jako Zofia Krok, znajomi radzili jej siedzieć ci­ cho, bo przy tak dobrej okazji mogą zabrać telefon. Ostatnia taka amnestia była w lipcu dziewięćdziesiąte­ go roku. Można było wtedy (za opłatą) przerejestrować aparat z poprzednika na siebie bez nieprzyjem­ nych konsekwencji. Termin płatności rachunku wynosił siedem dni, za­ liczek nie przyjmowano, więc po sezonie urlopowym następował sezon podań o ponowne przyłączenie tele­ fonu do sieci (oraz sezon felietonów gazetowych na ten temat). Ale nie dotyczyło to ludzi wybitnych. Przynajmniej niektórych. Na początku lat sześćdzie­ siątych pracowałem u pana Wańkowicza, który miał powody sądzić, że jego telefon jest na podsłuchu. Ktoś mu poradził, żeby przestał płacić rachunek. Jeśli na­ prawdę podsłuchują, telefonu nie wyłączą. Gdy się z nim rozstawałem, był dłużny urzędowi telefonów większą sumę, twardo nie płacił, a urząd znosił to z anielską cierpliwością. Telefon był wtedy dobrem bardziej upragnionym niż samochód. Gazety zachodziły w głowę, komu jest po­ trzebniejszy: lekarzowi, profesorowi uniwersytetu, pu­ blicyście, a może zasłużonemu emerytowi? (Emeryci dzielili się na zasłużonych i resztę.) Pewien pan się przechwalał w towarzystwie, że zobaczył monterów na swojej klatce schodowej, wyskoczył po pół litra, zapro­ sił i spytał przymilnie, czy nie mogliby przy okazji zało­ żyć również u niego? Odpowiedzieli, że owszem, ale styki należy posmarować, żeby nie śniedziały. - Ależ rozumiem, oczywiście, jestem na to przygotowany! Za­ instalowali na poczekaniu, następnego dnia zgodnie z instrukcją poszedł do urzędu, wywołał panią Hanecz­ kę i uiścił. Pani Haneczka przełożyła wniosek z jedne­ go pudełka do drugiego. Pan potoczył dumnie wzro­ kiem, sprawdzając wrażenie, jakie uczynił, a gdy od­ szedł, ktoś ze słuchaczy westchnął: cóż za wodolejca... Wyprowadzając się z Warszawy, zgłosiłem rezygnację z telefonu. Dostałem zaświadczenie, że w nowym miej­ scu zamieszkania należy mi się poza kolejką. Tam obej­ rzeli dokument z wyraźnym zainteresowaniem, po czym zafrasowali się stanem moich władz umysłowych. Drogi panie, tu nie Warszawa. Złóż pan podanie i cze­ kaj pan spokojnie. Złożyłem, z grubym plikiem załącz­ ników, między innymi z wydawnictwa Iskry (tłumaczy­ łem dla nich książkę). Urzędniczka przejrzała papiery, zerknęła na mnie uważnie. - Naprawdę pracuje pan w Iskrach? A może pan załatwić „Sztukę kochania" Wisłockiej? - Mogę spróbować. Opowiadam o tym znajomemu, a ten obrzuca mnie takim samym spojrze­ niem jak panienka z okienka i mówi: to załatw dwa eg­ zemplarze. Zona narzeka, że mnie ciągle nie ma w do­ mu, dam jej, niech choć sobie poczyta. Osoba, której przydzielono telefon, nazywała się urzędowo abonentem. Aparat i kabel w mieszkaniu był własnością Urzędu. Aparatów w wolnym handlu nie było. Podobnie wtyczek. Telefon był zamontowany na stałe; abonent nie mógł go wyłączyć, jeśli np. przyszła mu ochota porządnie się wyspać. Co jakiś czas przypo­ minano, że ogłoszenia prasowe: Zamienię mieszkanie, superkomfort (to znaczy gaz, łazienka i kaloryfery), te­ lefon... są niezgodne z prawem, bo abonent opuszczają­ cy mieszkanie zobowiązany jest zgłosić ten fakt w urzę­ dzie telekomunikacyjnym; pozostawienie aparatu jest wykroczeniem i podlega karze. Jeśli na przykład mąż po rozwodzie wyprowadzał się z mieszkania, a telefon był Mama mieszkała na Muranowie. Obok było przed­ szkole, które chciano rozbudować, więc zaproponowa­ no jej przeprowadzkę. Postawiła warunek: telefon. Ależ oczywiście! Załatwimy! Przenieśli Mamę na Mo­ kotów, obiecali telefon w ciągu miesiąca, czekała spo­ kojnie, a gdy miesiąc minął, okazało się, że termin też 36 �Antoni Kroh * KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR minął, za późno na pretensje i reklamacje. Urząd Tele­ fonów na Muranowie twierdził, że wszystkie papiery przesłał na Mokotów, na Mokotowie powiedzieli, że obietnice złożone przez Muranów ich nie wiążą, a tele­ fonu nie dadzą, bo nie mają. Ale trzeba trafu, zbliżały się wybory. Usłuchałem rady przyjaciela, który młodość spędził w radzieckim Lwowie i o komunizmie wiedział więcej niż my, siadłem do maszyny i wystukałem pismo do komisji wyborczej: Niedługo wszyscy pójdą głoso­ wać na kandydatów Frontu Jedności Narodu. W kraju zapanuje radosna atmosfera. Ja niestety na wybory nie pójdę, nie mogę cieszyć się wraz z całym społeczeń­ stwem, gdyż zostałam oszukana... po czym następował opis sprawy. Na oryginale podrobiłem podpis Mamy, kopię schowałem. Minęły trzy dni. Siedzimy z Mamą, rozmawiamy, aż tu puk puk, komisja. Sumitują się od progu, pytają, czy Mama łaskawie znajdzie czas, aby ju­ tro wpuścić monterów. Mama uprzejma, choć nieco zdezorientowana. Komisja wychodzi, kłaniając się, przepraszając za najście. Wyciągam pismo. Mama czy­ ta. Odkłada i mówi z podziwem: - Ty idioto. wtedy nie chodził. Pomyślałam, że go schowam i od­ dam pani dziedziczce, jak się kiedy, co daj Boże, spo­ tkamy, przecie my razem niejedno przeszły, pani dzie­ dziczka dla mnie jak rodzina, wiem, że to jedyna rzecz, jaką pani miała, wychodząc za pana dziedzica, sama pani dziedziczka kiedyś przy stole mówiła, że przyje­ chała do Serebryszcz w jednym paltocie i z ciotczynym zegarem pod pachą. - Proszę, niech Hańdzia nie mó­ wi do mnie „pani dziedziczko". — Dziękuję, chwalić Boga, nie narzekam. Mamy murowany dom, obejście, elektryku, wodociąg, z indykami robota świątek i pią­ tek, nie było kiedy tego zegara odwozić, ale zawezwali mnie tu do Warszawy po linii przodujących drobiarzy, mają mi wręczać dyplom pochwalny, mówię do męża, odwiedzę panią dziedziczkę, powspominamy dawne dzieje. A co pan dziedzic, uchował się? Zdrowy? A dzieci? Panicz Felcio podobnież na wojnie zginął? A to kto, wnuczek? Czyj on? Panny Zosi? Boże, jaki podobny! Przepraszam, trochę brudny, gołębie po nim chodziły. Wypchałam go sianem jeszcze w Serebrysz­ czach, jak jechalimy na zachód, żeby nie dzwonił po drodze. Pomyślałam, że i tak nic z niego nie będzie, to wyniosłam na strych, nie był mi padchadziaszczy, bo tej wiosny kupiłam nowe meble, a dla pani dziedziczki to zawsze pamiątka. Zegar Gdy Babcia wychodziła za Dziadka Felicjana w 1909 roku, Ciotka Bobińska z Piotrkowa dała jej ten zegar na szczęście, bo sama dostała go w ślubnym pre­ zencie od swojej ciotki. Czyli zegar jest w naszej rodzi­ nie od ponad stu lat. Ciemnowiśniowa, profilowana szafka, ozdobne mosiężne haczyki. Grube, nierówno walcowane szkło, biała tarcza, na niej rzymskie cyfry, pośrodku staroświeckie litery LE ROI a PARIS. Teraz jest mój. Co jakiś czas reguluję według niego timer w komputerze, który się spóźnia mniej więcej pół mi­ nuty na miesiąc, a stary zegar idzie dokładnie. - To może następnym razem przywiezie mi Hańdzia indyka? Tylko żeby był oskubany i wypatroszony. Czę­ sto są te zjazdy w Warszawie? Mama wróciła z pracy późnym wieczorem. Obejrza­ ła zegar, uśmiechnęła się, wyjęła źdźbło zza tarczy. - Ciekawe, czy to naprawdę serebryskie siano. Przetarła szafkę, powiesiła zegar na haku, który tkwił od poprzednich lokatorów. Dostaliśmy nakaz na nowe mieszkanie. Mama za­ niosła zegar do naprawy, żeby go nie przewozić z inny­ mi rzeczami i odebrać już po przeprowadzce. Stary ze­ garmistrz rozrzewnił się. - Chyba wszystko w nim dobre, tylko mechanizm brudny. Sprężyna pęknięta, trzeba wymienić. Takiej sprężyny, jak była przedtem, żeby nakręcać co dwa ty­ godnie, nie dorobię, nie mam z czego. Zgadza się pani, żeby co tydzień? Jeszcze pochodzi, ale niech go pani daje do czyszczenia mniej więcej co dziesięć lat, tylko żeby to robił fachowiec. Bardzo panią proszę (tu poca­ łował mamę w rękę, przekrzywił głowę i zrobił słodką minę z przedwojennych filmów), niechże go pani nie oddaje do naprawy byle komu. Niechże się pani do­ brze nim opiekuje, jak dzieckiem, żeby nas wszystkich przeżył. Dziękuję, że mi pani zaufała, dla mnie ta robo­ ta to święto. Wisiał w Serebryszczach w stołowym. Gdy rodzinę wyganiano, tykał sobie wesoło jak zwykle. W parę lat po wojnie n i z tego, n i z owego odwie­ dziła nas w Warszawie Hańdzia, pokojówka. Jak nas odnalazła, nie wiem. Wpadła, wrzasnęła „dzień do­ bry". Babcia, która właśnie kładła pasjansa, wzdrygnę­ ła się, uniosła ręce niczym Piotr Skarga na obrazie, rozczapierzyła wyschnięte, powykręcane palce: Wszel­ ki duch Pana Boga chwali! Hańdzia usiadła z impe­ tem, krzyknęła, że nie będzie jeść ani pić (choć nikt nie zdążył jej zaproponować), śpieszy się, wpadła tylko na chwilkę. Mieszka na ziemiach odzyskanych, świet­ nie jej się powodzi, ma dobrego niepijącego męża i ho­ dowlę indyków. - A pani jak się miewa, pani dziedzicz­ ko. Jak pani astma? Toż niezdrowo tyle palić. - Proszę, niech Hańdzia nie nazywa mnie panią dziedziczką. Kiedyś pani dziedziczka nie była taka nerwowa, ale cóż, nie dziwota. - Niechże Hańdzia mówi ciszej. Przywiozłam zegar, może pani dziedziczce humor po­ prawi. Zdjęłam go ze ściany jak Niemcy uciekli, bol­ szewicy jeszcze nie weszli, a ludzie brali co popadło. Już Babcia umarła, ktoś starym zwyczajem zatrzymał zegar, tarczę zasłonił czarną chustką. Parę lat później Zosia wyszła za mąż. W Warszawie odbył się ślub, Piotr wrócił do Anglii, a Zosia złożyła podanie o paszport emigracyjny. Musiała załączyć za­ świadczenie o wymeldowaniu, taki był wymóg. Na paszport czekała parę miesięcy, na skutki wymeldowa- 7 37 �Antoni Kroh • KSIĄŻE. T E L E F O N . Z E G A R nia niecałe dwa tygodnie; przyszło pisemko z kwate­ runku, że wedle norm zasiedlenia jeden pokój w na­ szym lokalu to pustostan, więc żebyśmy go w terminie siedmiu dni opróżnili, bo na ten pokój, z używalnością kuchni i łazienki, urząd wyda nakaz komuś innemu. Podstawa prawna taka i taka. Poniżej rytualne strasze­ nie paragrafami, pieczątka, podpis. Okoliczność, że Zosia wciąż z nami mieszkała, dla urzędu kwaterunko­ wego nie miała znaczenia. Można było zapobiec kataklizmowi, składając poda­ nie o zamianę mieszkania na dwa mniejsze. Mama przeniosła się do kawalerki na Muranów, ja do kawa­ lerki na Mokotów, Zosia wyjechała. Wkrótce wyprowadziłem się z Warszawy. Minął jakiś czas, wpadłem do Mamy, patrzę, zegar stoi. Pchnąłem wahadło, idzie. Wpadłem następnym razem, znowu stoi. - Zepsuty? - Nie, czemu? Zatrzymałam. Nie chcę, żeby się zu­ żywał. Zeby trybiki się nie wytarły, zanim będzie wisiał u któregoś z twoich dzieci. Żachnąłem się. Pchnąłem wahadło. Ruszył. Wysze­ dłem na miasto, wróciłem po godzinie. Stał. Zabrałem go, gdy likwidowaliśmy mieszkanie zmar­ łej Mamy. Przy okazji starannie go obejrzałem. Mecha­ nizm był zakurzony, w szafce pełno drobnych dziurek. Właściciel eleganckiego zakładu przy głównej ulicy oglądał zegar z lekkim obrzydzeniem. - Szmelc, nie warto naprawiać. Reperacja będzie kosztować (cena), a zegar nie jest wart więcej, niż (ce­ na znacznie niższa od poprzedniej). Ostatecznie mogę go kupić na części. No, dałbym za niego ewentualnie... Bo ja wiem... (Poprzednio wymieniona cena plus dzie­ sięć procent, w sumie równowartość dwóch takich so­ bie obiadów). Zaniosłem zegar sto metrów dalej, do innego zakła­ du. Ściany niemalowane od lat. Goła, zakurzona ża­ rówka zwisała na drucie z sufitu. Przytulna bida. Na jednej ścianie emblemat klubu sportowego Czarni Lwów i pożółkły wycinek z gazety, oprawiony w ramki. Na drugiej Pan Jezus, kalendarz z panoramą Tatr, dy­ plom mistrzowski. Pudełka, pudełeczka, przegródki, szufladki. Starszy pan się rozpromienił. Stary zegar, a w tak znakomitym stanie. Wyczyścić, nic więcej. - Ile to będzie kosztować? - Panie, ta co się pan boisz. Taż portek panu przez głowę nie zdejmę. 38 No i dobrze. Tydzień nie minął, znajomi konserwa­ torzy wymordowali drewnojady, uzupełnili ubytki w zdobieniach, pan zegarmistrz zrobił swoje. Powiesi­ łem zegar nad łóżkiem. Nadszedł rok 1999, reforma służby zdrowia. Pięć godzin, potem jeszcze cztery i jeszcze dwie spędziłem w ZUS; trzeba było się dowiedzieć, jaka jest różnica między artystą a twórcą i co to jest pozarolniczą dzia­ łalność gospodarcza, bo z notki w gazecie wynikało, że akurat to uprawiam. Dostałem bezpłatną broszurkę uświadamiającą. Mam smykałkę do języków obcych, ale n i cholery nie mogłem zrozumieć. Ostatecznie wy­ czytałem, że miesiąc w miesiąc mam im zanosić czter­ dzieści procent moich zarobków, ale nie mniej niż. Owo „nie mniej niż" znaczyło, po skrupulatnych obli­ czeniach, że ZUS ma prawo do stu dwudziestu, stu trzydziestu procent moich ówczesnych apanaży. - Jak nie, to sprawa sądowa i komornik - wyjaśniła urzęd­ niczka, wręczając mi drugą bezpłatną broszurkę uświa­ damiającą. - W kasie chorych powiedziano co innego. - W kasie chorych się nie znają. Pewnie byłem opryskliwy, bo czekając przed okien­ kiem przeczytałem w gazecie list czytelniczki, która pytała, czy komornik miał prawo wyjąć jej córeczce z uszu złote kolczyki, prezent od sąsiadki z okazji pierwszej komunii. I czy pomocnik komornika miał prawo wystawić rachunek 120 zł za trzymanie dziecka, które się wyrywało, a kolczyki wycenić na 90 zł, choć kosztowały znacznie drożej. Redakcja wyjaśniła, że owszem, miał takie prawo, lecz na wszelki wypadek powinien wypowiedzieć się w tej sprawie Rzecznik Praw Obywatelskich. Potem gazety pisały o przekrę­ tach z komputeryzacją ZUS, że nie wiadomo, gdzie się podziało ileś tam milionów, prezes przysięgał w telewi­ zorze, że wszystko jest w najlepszym porządku, ale po paru dniach nie był prezesem, przy czym jedni mówili to, a drudzy sio. Miał zostać dyrektorem przedsiębior­ stwa Totalizator Sportowy, gazety dowcipkowały, że niebawem państwo będzie musiało dopłacać do totka, ale ostatecznie zaczepił się gdzie indziej. Wpadłem w figlarny nastrój, bo wyobraziłem sobie komornika, rozglądającego się po moim mieszkaniu. Ale się nachapie! Jak to dobrze, że nie jestem chciwy ani dziedzicznie obciążony. Trzeba będzie tylko wy­ nieść zegar. Ale chwilowo niech wisi, może i mnie przeżyje. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053c11a57a36feeec4c24b197ea92fe7.pdf 8581d1745a55bc89586da7ff50e9368b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4913 Title A name given to the resource Starorzecze.Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek puk, Maszyny do pisania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W ANTONIKROH Warszawie za carskich czasów kandydat na majstra musiał wykonać w obecności komisji tak zwany majstersztyk. Egzaminowanie mo­ gło trwać tydzień i dłużej. Odbywało się w warsztacie. Starorzecze D e l i k w e n t pracował, a komisja, jedząc i popijając na je­ go rachunek, pilnowała, by n i k t m u nie pomagał, oraz przerzucała się d o c i n k a m i p o d jego adresem. N a noc Krzyżyk z mosiężnej blachy, Maszyny do pisania, Piesek Puk warsztat starannie plombowano. Dziadek A n t o n i miał dyplom mistrzowski w dziedzinie blacharstwa i kotłów gorzelniczych, a krzyżyk, który obecnie należy do mnie, był jego majstersztykiem, pracą dyplomową. N i e w i e l k i stojący blaszany krzyżyk, z zamkniętymi obło ramiona¬ m i , u dołu lekko wywinięty na zewnątrz, pusty w środku. zyty, t a k i był szczęśliwy, tak nie wiedział, jak i c h uho¬ Zagadka polega na t y m , że nie widać jakiegokol¬ spawu. N a j p r a w d o p o d o b n i e j norować, że nie b y l i w stanie wykrztusić, co i c h spro¬ Dziadek wymodelował go z jednego kawałka blachy. wadza. Posiedzieli, pogadali, w y p i l i herbatę. Prosił, że¬ A l e jak? by w p a d a l i częściej. N a d r u g i dzień wzięli się w garść wiek śladu łączenia, i odwiedzili go raz jeszcze. Pokazałem krzyżyk znajomemu m e t a l u r g o w i , ab¬ solwentowi p o l i t e c h n i k i . Oglądał na wszystkie strony, Dziadek A n t o n i miał braci i bratanków ustawio¬ przybliżał do lampy, obracał. Zniecierpliwił się, odsta¬ n y c h w życiu, nie chcieli się z n i m kolegować, więc po wił na półkę, zaczął mówić o czymś i n n y m . Z n o w u się¬ śmierci syna jedyną bliską m u osobą była synowa, czyli gnął, obejrzał, odłożył. moja M a m a . N o i w n u k i . Co sobotę przyjeżdżał do nas Przyszedł po p a r u d n i a c h . na Bielany, zostawał do niedzieli. Przywoził dzieciom - Ja do twojego krzyżyka. cukier - w butelce po oranżadzie, takiej z porcelano¬ Wyjął z teczki reflektorek, jakiego używają laryn¬ w y m kapslem; nie mógł kupować cukierków, bo samot¬ golodzy, umocował sobie na czole, poświecił. Wsunął n y m emerytom k a r t k i na c u k i e r k i nie przysługiwały. do wnętrza krzyżyka maleńkie lusterko na t r z o n k u . Pa¬ Trzymał u nas skrzypce, czasem grał i śpiewał Rosła trzył przez silnie powiększające szkło. lina z liściem szerokim albo o więźniu, który miał w celi ka­ - Hm. przyjaciela-pajączka, to znów o kibitce pędzącej w odle­ Tyle się dowiedziałem. gły szlak, a dzwonek tylko słychać z oddali jak Dziadek A n t o n i wcześnie owdowiał, sam wychowy¬ umarłych pogrzebowy znak. Czytał Czechowa, Turgieniewa, Gogola, L w a Tołstoja, Puszkina, mieliśmy to w d o m u . M a m a wał dzieci: A n t k a (mojego ojca) i A l ę . G d y pokończy­ l i studia, spełnił swoje marzenie: kupił działkę w Zie¬ kupowała rosyjską klasykę, która była wtedy w Polsce lonce, zbudował d o m e k . A l a była lekarką. Zginęła już bajecznie tania, starannie wydany t o m kosztował tyle po upadku powstania, na szosie p o d Pruszkowem. co dwa przejazdy tramwajem albo mniej, podobno jakiś Chciała p o m ó c jakiemuś r a n n e m u , o d r u c h o w o wyszła prywaciarz kupił większą ilość dzieł Stalina oprawnych z szeregu, w a c h m a n krzyknął i zdjął karabin z ramienia, w skórkę, którą zużył na produkcję galanterii, a że nie nie zwróciła na to uwagi. Gdzieś za wczesnego Gomuł¬ znosił marnotrawstwa, zawiózł do składu makulatury k i , miałem wtedy ze szesnaście lat, poszedłem do punk¬ kilkaset kilogramów odpadów poprodukcyjnych i dostał t u skupu makulatury, magazynierka warknęła: - Na¬ za to piętnaście lat. Tak p l o t k o w a l i dorośli, myśląc, że zwisko! A d r e s ! - bo władza musiała mieć czarno na skoro A n t o ś przykucnął w kącie i b a w i się k l o c k a m i , to białym, jak się nazywa i gdzie mieszka obywatel, który nic go nie obchodzi i można swobodnie rozmawiać. przyniósł do sprzedania piętnaście i pół kilograma sta¬ W czerwcu osiemdziesiątego dziewiątego r o k u , wkrótce rych gazet. Odwarknąłem t y m samym t o n e m : - K r o h ! po wyborach, które komuniści tak pięknie przegrali, - i nagle magazynierka rozpromieniła się, zapytała ser¬ wyszły spóźnione o parę tygodni dzieła Lenina w białej decznie, czy może jestem k r e w n y m p a n i d o k t o r A l i c j i delikatnej skórce, kaletnicy natychmiast w y k u p i l i cały K r o h , która pracowała na Sadybie? I czy p a n i doktor nakład, radio cieszyło się t y m przez k i l k a d n i . żyje? Jeśli tak, proszę ją koniecznie pozdrowić, H a n n a Babcia, dziadkowie znali rosyjski z czasów młodo¬ Woźniak jestem, z ulicy Obserwatorów, już p a n i d o k t o r ści. Babcia, gdy podliczała coś w pamięci, mamrotała będzie wiedziała. Powiedziałem, że to moja ciotka, nie po rosyjsku, dopiero w y n i k ogłaszała po polsku. M a m a żyje. - O J e z u , ona też? Jak zmarła? - Zwyczajnie, Nie¬ chodziła na kursy organizowane przez Towarzystwo miec ją zastrzelił. Patrzę, a na kwicie dziesięć kilo ma¬ Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. N i e musiała daleko cho¬ kulatury więcej, niż się należało. dzić, odbywały się u niej w biurze, w godzinach służbo¬ Ojciec zginął w w y p a d k u samochodowym w l i p c u w y c h , przyjemnie było. Ciocia Jadzia mieszkała p o d czterdziestego szóstego. Dziadek Felicjan i M a m a po¬ N o w y m Sączem, była nauczycielką w szkole rolniczej, jechali do Z i e l o n k i zawiadomić Dziadka A n t o n i e g o . dyrektor kazał jej d o d a t k o w o uczyć rosyjskiego. Za¬ Dziadek A n t o n i t a k się ucieszył z niespodziewanej w i - skomlała, że rosyjskiego nie zna, na to dyrektor, że nie 121 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK przyjmuje t a k i c h dziecinnych wykrętów, przecież i n n i w dolne gniazdko, bo t a m jest lepszy prąd, w o d a się nauczyciele też nie znają, a p r o g r a m trzeba realizować. szybciej zagotuje. - Chyba nie - odpowiadała M a m a N i e bądźcie aspołeczna, koleżanko L e d n i c k a , w a m po głębokim namyśle - bo t e n d o l n y prąd m a dłuższą 0 wiele łatwiej, bo znacie francuski i n i e m i e c k i i nie drogę do przebycia. - Może tak - myślała na głos pa¬ macie dzieci. W i ę c uczyła się sama, wieczorami. Co n i K w i a t k o w s k a - ale rozpędza się z góry, m a większy wkuła wieczorem, tego uczyła następnego dnia, wy­ i m p e t , w sumie prędzej grzeje, chociaż m u dalej. Pani przedzała uczniów o jedną lekcję. Opowiadała o t y m K w i a t k o w s k a i p a n i K r o h to były jedyne p o l o n i s t k i przy stole, gdy przyjechała na święta. w Instytucie Geodezji i K a r t o g r a f i i . K i e r o w n i k zapo¬ M a m a zawołała: Skandal! I d i o t y z m ! minał, z czym przyszedł, żegnał się skwapliwie, rozpie¬ Dziadek Felicjan: Drogie dzieci, h m . Chłopi na Są- rała go satysfakcja, gdyż dysponował k o l e j n y m niezbi¬ decczyźnie tak czy o w a k nie będą czerpać fachowej t y m d o w o d e m wyższości i n t e l i g e n c j i technicznej n a d wiedzy z rosyjskich podręczników a n i czytać Turgie¬ humanistyczną oraz umysłu męskiego n a d k o b i e c y m . niewa w oryginale. W i ę c na j e d n o wychodzi. Chociaż, G d y Dziadek A n t o n i którejś soboty nie przyjechał, prawdę powiedziawszy, też się nie zachwycam t a k i m zaniepokojona M a m a pojechała do Z i e l o n k i . Usłysza¬ stawianiem sprawy. ła o d sąsiadów, że p a n K r o h zamknął się w mieszkaniu, nikogo nie wpuszcza i całymi godzinami głośno śpiewa Babcia: Biedna Jadziunia. Pomogłabym ci, gdybyś po polsku i po rusku. Zawołała, poznał j ą po głosie, mieszkała bliżej... otworzył, przeprosił za b r a k i w garderobie. Wyjaśnił, że Jadzia: M o j a droga Zosiu, nie trzeba się obrażać na czuje się słabo, bo o d p a r u d n i nie jadł, ale po p r o s t u cały świat, trzeba brać ludzi t a k i m i , j a k i m i są. nie jest głodny, a poza t y m wiele już w życiu zjadł i po¬ M a m a : W ł a ś n i e biorę ludzi j a k i m i są, a nie moja w i n i e n odpocząć. Powiedziała, że m u s i wyjść na chwi¬ w i n a , że są i d i o c i . lę, m a pilną sprawę do załatwienia. Pobiegła na pocz¬ Dziadek mruknął po francusku, żeby nie dawać tę, sprowadziła pogotowie. Przyjechała karetka, lekarz dzieciom złego przykładu. A l e już było za późno. Dorośli wkładali m i do głowy, żebym się pilnie uczył zdecydował: D r e w n i c a . N i e powiedział „szpital psy¬ rosyjskiego, bo każdy Polak p o w i n i e n znać język naszych chiatryczny" czy „dom wariatów", tylko użył oczywi¬ śmiertelnych wrogów. W i ę c prosiłem Dziadka Antonie¬ stego eufemizmu. Warszawiacy lewobrzeżni go, żeby m i czytał opowiadania o zwierzętach z syberyj¬ T w o r k i , prawobrzeżni - D r e w n i c a , K r a k o w i a c y - Ko¬ skich lasów, autorstwa mojego śmiertelnego wroga M i ¬ bierzyn, Poznaniacy - Dziekanka. Wygnańcy ze Lwo¬ chaiła Priszwina. Bardzo go polubiłem i sporo m u za¬ w a używali z w r o t u : - Ta na Kulparków! - c h o ć wie¬ wdzięczam, a także A n t o n i e g o Czechowa, którym wte¬ dzieli, że K u l p a r k o w a także nie zobaczą. dy nasiąkłem, a teraz wracam do niego, gdy m i smutno. mówili G d y dojeżdżali, Dziadek spytał: W t e d y był t a k i m i l i c y j n y przepis, że w każdym - A czemuż to nie jedziemy w stronę Warszawy? mieszkaniu musiał być zeszyt, do którego główny lo¬ Wieziecie m n i e do czubków, czy jak? k a t o r miał obowiązek wpisywać każdy nocleg osoby - Tymczasowo, u Dzieciątka Jezus generalny re¬ niezameldowanej na stałe. L p . , nazwisko i imię, sto¬ m o n t - wyjaśnił przytomnie kierowca. pień pokrewieństwa, data przyjazdu, skąd przyjechał, Odwiedzała go j a k mogła najczęściej, czyli co dwa data wyjazdu, dokąd wyjechał, uwagi. Ten zeszyt przy¬ tygodnie. niósł n a m dzielnicowy. Pouczył, że nocowanie osoby - Wiesz - powiedział kiedyś - to grubo nie w po¬ postronnej bez wpisania do zeszytu podlega karze (po rządku, żebyś t a k się męczyła. Myślałem n a d t y m l a t a c h widziałem w t a r n o w s k i m h o t e l u wywieszkę wszystkim i doszedłem do w n i o s k u , że kobieta powin¬ „Zabrania się wpuszczania do łóżka osób trzecich"). na być szczęśliwa. Niedługo umrę, spotkam A n t k a , M a m a t w a r d o wpisywała: A n t o n i K r o h , teść, data, p o w i e m m u , niechże coś zaradzi. A l a też pomoże, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i , A n t o n i K r o h , teść, da¬ przecież to rozgarnięta dziewczyna. N a p e w n o coś ta, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i i t a k przez parę kar¬ wspólnie wymyślimy, t a k przecież nie może być. tek, któregoś d n i a powiedziała, że j ą to nudzi, bo sko¬ - N i e c h m u Ojciec powie, żeby się nie martwił, da¬ ro m i l i c j a jej do tej p o r y nie zwinęła za nocowanie te¬ ję sobie radę. ścia, to bez łaski, więcej wpisywać nie będzie. To był - Oczywiście, oczywiście, znakomicie dajesz sobie jej u l u b i o n y greps: gdy pracowała w Instytucie Geo¬ radę, ale napomknę delikatnie, żeby jednak... N i e bój dezji i K a r t o g r a f i i , kiedyś z nudów powiedziała kie¬ się, nie sprawię m u przykrości. r o w n i k o w i , że nie będzie się szczepić obowiązkowo Następnym razem wyznał jej półgłosem, aby szlaf- przeciw gruźlicy, bo po co: tyle razy się szczepiła, a nie k a m r a c i nie słyszeli: w jego sprawie obraduje bardzo zachorowała. Ciasno jej było w Instytucie Geodezji ważna komisja, c h c ą m u przyznać order i wysoką eme¬ 1 K a r t o g r a f i i . Razem z koleżanką, panią Kwiatkowską, ryturę. Siedzą d r u g i dzień i dyskutują, jeszcze nie która miała Krzyż W a l e c z n y c h za powstanie, płatały skompletowali dokumentów. O n sam m a niewielkie rozmaite figle. G d y k i e r o w n i k niespodziewanie wcho¬ potrzeby, tylko na bieżące w y d a t k i , resztę będzie jej dził i pytał o coś, p a n i K w i a t k o w s k a mówiła o d nie¬ oddawać. - Dobrze, podzielimy się po połowie. - N i e , chcenia: p a n i Zofio, n i e c h p a n i przełoży wtyczkę nie po połowie. M n i e wystarczy jedna czwarta, nawet 122 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK jedna piąta. N i e spieraj się, ja w i e m lepiej, m a m tutaj niędzmi dziur w d o m o w y m budżecie, bo i tak nie za­ więcej czasu na myślenie. Najwyżej jedna piąta. tka, lecz kupić coś użytecznego i trwałego. W t e n spo­ Zadzwonili do M a m y do pracy z administracji szpi¬ tala, żeby sobie zabrała sób O j c i e c bardziej będzie z n a m i . Wysiadła na placu zwłoki w terminie trzydziestu sześciu godzin, bo jak nie, to pogrzeb będzie W i l s o n a , w d o m u t o w a r o w y m stał czarny walizkowy r h e i n m e t a l l . Kupiła, żeby dzieci uczyły się pisać. Praw­ państwowy. W t a k i sposób dowiedziała się, że umarł. N a p r y w a t n y dopodobnie raz dwa rozniosą maszynę na strzępy, ale pogrzeb nie było jej stać, państwowy wyglądał tak o t o . jeśli zdążą się przedtem nauczyć, to póki i c h życia, pó- Był ciepły wiosenny dzień. Wysiadła z c i u c h c i ra- ty pieniądze za śmierć ojca będą procentować. Zosia dzymińskiej. Czuła się trochę j a k na wagarach: dosta¬ miała w t e d y k i l k a miesięcy, ja cztery lata, A n i a osiem. ła dzień wolnego, c h o ć personalna twierdziła, że jej Uczyłem się pisać na maszynie prawie równocześnie nie przysługuje, bo ojciec nieżyjącego męża to w myśl z nauką stawiania liter. Wolałem maszynę, bo nie robiła przepisów nie rodzina. A l e M a m a napisała podanie, kleksów i n i k t mnie nie przyrównywał do kury skrobią¬ umotywowała, dyrektor własnoręcznie cej pazurem. Skutek taki, że sprawniej piszę na klawia­ w drodze wyjątku pójść na zaparafował: turze niż ręcznie, a gdy muszę coś napisać hand made, rękę. Załatwiła formalności w administracji, gdzie ją po¬ uroczysty list albo własnoręczny życiorys, najpierw stu¬ uczono, żeby nie stawiała wódki grabarzom, bo to rów¬ kam, a p o t e m pracowicie przepisuję. Udaje m i się to za nież pacjenci, po a l k o h o l u dostaną małpiego r o z u m u drugim, trzecim razem (pisząc ręcznie, robię zbyt dużo i k t o będzie odpowiadał. błędów maszynowych). Hand made to zwrot z polszczy­ Stała p o d kostnicą godzinę, może dwie, n i k t n i c zny potocznej - tak mówią góralki na targu, zachwala¬ nie wiedział. Wreszcie podjechała f u r m a n k a , na niej jąc skarpety i swetry cudzoziemskim turystom. Po an¬ trzech mężczyzn w d r e l i c h a c h . O t w o r z y l i drzwi, wy¬ gielsku mówi się by hand, gdyby to kogoś interesowało. nieśli papierowy w o r e k , t a k i j a k po cemencie tylko Najgorzej było w liceum. M o j e zeszyty były przed­ trochę dłuższy, rzucili na wóz. Jeden powoził, d r u g i m i o t e m miażdżącej k r y t y k i , zaś pojednawcze sugestie: siadł o b o k f u r m a n a , trzeci z tyłu, p l e c a m i do k i e r u n k u no to może, p a n i profesorko, ja wszystko ślicznie prze­ jazdy. Uśmiechał się do M a m y , która kroczyła za t y m piszę na maszynie? - jedynie dolewały oliwy do ognia. karawanem, fajtał nogami, wystawił twarz do słońca Już lepiej było nie pokazywać zeszytu, zainkasować i śpiewał na całe gardło przedwojenne szlagiery. Czar­ dwóję i cześć pieśni. N a rozdaniu m a t u r p a n i o d pol¬ nikczemnie. skiego po raz pierwszy i ostatni w życiu uśmiechnęła się Wszyscy w krąg się ze mnie śmieją że ja łudzę się nadzie¬ do m n i e mówiąc, że do twarzy m i w krawacie, a poza ją, a ty nie wrócisz do mnie już. t y m ogromnie się cieszy, że już nie usłyszy ode m n i e te¬ na Rita szydzi ze mnie, żeś mnie rzucił tak W j e c h a l i w brzezinkę. Był t a m świeży dół, a obok go idiotycznego pytania: czy można oddać wypracowa¬ pryzma złotego mazowieckiego p i a c h u . W r z u c i l i w o r e k nie na maszynie? Czy można przynieść maszynę na kla­ do dołu. K i l k a ruchów łopatą i po wszystkim. sówkę? Teraz szanowny p a n jest dojrzały, może pisać na - Pani wsiada. Lepiej marnie j e c h a ć , j a k dobrze maszynie, ile chce, nawet poematy i listy miłosne. drałować - powiedział śpiewający w a r i a t i uśmiechnął W szkole tępiono nie t y l k o maszynopisanie, ale się życzliwie. i pióra k u l k o w e , później nazwane długopisami. A l e postęp nie dawał się okiełznać. I t a k zostało do dziś. - Dziękuję, przejdę się. Odwróciła się, poszła w przeciwną stronę, na Rem¬ Tadeusz opowiadał, że jego dziesięcioletni syn dostał bertów. Pomyślała, że t a k i wiosenny spacer to h o j n y polecenie o d n a u c z y c i e l k i - za karę przepisać sto ra¬ zy „nie będę przezywał koleżanek", więc siadł do prezent o d teścia. Po p a r u miesiącach Prezydium Miejskiej Rady Na¬ k o m p u t e r a , napisał cztery słowa, stuknął gdzie trzeba rodowej w Zielonce wezwało obywatelkę Zofię K r o h i w sekundzie miał sto l i n i j e k . Tadeusz zrobił uwagę, do naprawienia rynny. Odpisała, że nie jest właściciel¬ że nie pisze się kolerzanek ką, r y n n y naprawiać nie będzie. N a p r a w i l i sami i przy¬ wystukał polecenie „zamień", p o t e m „drukuj" i robo¬ t y l k o koleżanek, więc syn słali r a c h u n e k . Odesłała z wyjaśnieniem, że nie jest ta g o t o w a . - Czyś t y zwariował? - przeraził się Tade¬ właścicielką i płacić nie będzie. Następnej wiosny usz - przecież to bezczelność! O n a cię z t y m w y r z u c i ! przysłali r a c h u n e k za smołowanie d a c h u . Odesłała Miałeś przepisać sto razy, a nie wklepać j e d e n raz! - z wyjaśnieniem, że nie jest właścicielką. Po miesiącu Tato, coś ty, ona się nie t r o p n i e . - D o b r a , oberwiesz dostała kolejne pismo, ale go nie otwierała, tylko na¬ to oberwiesz, t w o j a sprawa. N a d r u g i dzień syn wró¬ pisała na kopercie „Adresat zmarł, przesłać nadawcy" cił ze szkoły rozpromieniony. - Jeszcze m n i e pochwa¬ i wrzuciła do skrzynki. Korespondencja ustała. liła, że t a k ładnie przepisane, bez jednego błędu. - A widzisz, widzisz, j a k chcesz to potrafisz! - powie¬ Maszyny do pisania działa. - Tato, przecież o n a nigdy w życiu nie siedzia¬ ła za k o m p u t e r e m , mózg by się jej chyba zlasował. Ojciec stracił życie podczas pracy, M a m i e wypłaco¬ Bardzo chciałem mieć swoją maszynę, zwłaszcza n o odszkodowanie. J e c h a ł a t r a m w a j e m do d o m u , ści¬ gdy już nie mieszkałem z M a m ą . Oczywiście m a r k i skała torebkę i myślała, żeby nie zatykać t y m i pie- R h e i n m e t a l l , j a k moja pierwsza miłość. Były lata 123 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK sześćdziesiąte, nie czterdzieste: m o w y nie było, żeby o t ła, czy aby nie da się czegoś wymontować i użyć po¬ t a k wejść do sklepu i kupić. Rzecz wyglądała o wiele n o w n i e . Tego d n i a skasowano kilkanaście maszyn, stare aparaty fotograficzne i coś jeszcze. K a d r y decy¬ romantyczniej. dują o wszystkim. Młodość mojej towarzyszki życia upłynęła w Kance­ larii Sejmu PRL. Gdy do Polski dotarły pierwsze maszy­ Jeszcze była Efka. Tak mówili na nią mechanicy, n y elektryczne m a r k i O l i v e t t i o snobistycznym, m o d ­ uśmiechając się j a k do starej znajomej. - O r a n y , Efka, n y m k r o j u czcionki, mówiono na nie chyba skoropisy, gdzie p a n ją podłapał? Świetnie się trzyma j a k na swój mój r h e i n m e t a l l , jak inne z Kancelarii Sejmu, został w i e k ! Efka - bo powstała w F K , Fabryce Karabinów na przeznaczony na złom. Otóż po Sejmie kręcił się, chy¬ W o l i . Produkcję rozpoczęto wiosną, a może l a t e m trzy¬ ba z przyzwyczajenia, dziarski staruszek, przedwojenny dziestego dziewiątego, na l i c e n c j i Hermes Baby, zdążo¬ socjalista Stanisław Szwalbe, n o wyprodukować kilkaset sztuk. M o j a Efka miała zbi¬ wicemarszałek Sejmu Ustawodawczego w 1947 r o k u , który kładł podwaliny ty n u m e r fabryczny (he, he, pewnie służyła w A K - Polski L u d o w e j , a gdy już je położył, we wrześniu 1948 powiedział znajomy, oglądając j ą czule na wszystkie r o k u wyleciał ze stanowiska przewodniczącego Rady strony - poręczna, niezawodna, cicha, wszelkie zalety Naczelnej PPS. N i e b a w e m partie się zlały, powstała k o n s p i r a t o r k i . W i e l e b y m w t e d y za nią dał). Po w o j n i e PZPR, tow. B i e r u t poradził Szwalbemu: „wy sobie lepiej dwadzieścia parę lat leżała nieużywana w k r a k o w s k i m dajcie spokój z polityką", więc tow. Szwalbe został dzia­ mieszkaniu, jako lokata kapitału p e w n y c h państwa. łaczem społecznym, między i n n y m i założył Towarzy­ Kupiłem j ą z ogłoszenia. Cóż to była za radość. Zanio¬ stwo i m i e n i a M a r i i K o n o p n i c k i e j (już po Październiku). słem do mechanika. - Efka! - zawołał - Był to człowiek starej daty - nie znosił, gdy coś się mar¬ sztuka, zrobię p a n u poza kolejką. Nazwisko, imię, ad¬ nowało. Postarał res, n u m e r d o w o d u osobistego. - A n t o n i K r o h , M u ¬ się więc, żeby maszyny, zupełnie wspaniała sprawne, ale już spisane do kasacji, przekazano Towa¬ zeum Tatrzańskie. - Jak to, mieszka p a n w muzeum? - rzystwu. Pracował t a m przyjaciel M a m y , zadzwonił, po¬ N i e . - W i ę c proszę podać adres zamieszkania. - N i e biegłem na Stare M i a s t o , obejrzałem kilkadziesiąt ma¬ m a m mieszkania. - To gdzie p a n mieszka? - Różnie. szyn, wybrałem najmniej rozklekotaną, zapłaciłem... To - A gdzie p a n jest zameldowany? - W Warszawie. znaczy oficjalnie nie płaciłem, byłoby to przestęp­ - A w Z a k o p a n e m gdzie? - Nigdzie. - To co ja p o d a m stwem; maszynę dostałem za darmo i nielegalnie, bo na milicji? - zafrasował się m e c h a n i k , człek prosto¬ komisja Towarzystwa też ją przeznaczyła do kasacji - duszny. - Przecież mogę p a n u niezłego g n o j u narobić. ale akurat tego samego dnia, wiedziony szlachetnym Wyznał, że jest zobowiązany podawać m i l i c j i wzory p o r y w e m serca, z własnej a nieprzymuszonej w o l i wpła¬ czcionek wszystkich n a p r a w i a n y c h przez siebie maszyn ciłem dwa i pół tysiąca złotych do kasy Towarzystwa wraz z d a n y m i właścicieli. - Niezameldowany w Zako¬ i m . M a r i i K o n o p n i c k i e j jako członek wspierający. Wy¬ p a n e m , a do tego kupił sobie maszynę. O n i się, nie daj biegłem ze słodkim ciężarem p o d pachą, zaniosłem na Boże, zaczną n a d t y m zastanawiać. I będą pióra. Marszałkowską do prywatnego zakładu, gdzie maszyna - Dziękuję... Przyjdę kiedy indziej. została poddana generalnemu r e m o n t o w i za drugie Zawiozłem Efkę do Warszawy, nie pytano m n i e dwa i pół tysiąca. Spisana na straty przez dwie komisje, o n i c , wszystko zrobiono j a k należy. K a d r y decydują d w u k r o t n i e zmartwychwstała, służyła m i wiernie, a gdy o wszystkim. po latach przesiadłem się na komputer, ofiarowałem ją Efka była wspaniała, ale j a k na moje potrzeby za Polakowi z Wileńszczyzny, co zresztą także nie było cał¬ delikatna - przyjmowała najwyżej dwie przebitki. Cie¬ kowicie legalne, gdyż ówczesne władze litewskie niemi¬ szę się, że poszła w dobre ręce. Żyje się jej spokojnie, le widziały na swym t e r y t o r i u m maszyny z polską obecna właścicielka łagodnie się z nią obchodzi - cza¬ czcionką, że tak to delikatnie ujmę. sem list, r a c h u n e k , pisemko do administracji. N i e wszystkie maszyny miały tyle szczęścia. D u n i a Najśmieszniej było w stanie w o j e n n y m . Pracowa¬ z M u z e u m Tatrzańskiego l a t a m i pisała n a starym wa¬ łem w M u z e u m Okręgowym w N o w y m Sączu, Od¬ l i z k o w y m mercedesie, wypożyczonym z L i c e u m Ke¬ dział w Podegrodziu. Codziennie jeździłem więc do nara. Któregoś d n i a zadzwonili, żeby i m w te pędy Podegrodzia. Potrzebna m i t a m była maszyna, mu¬ oddać maszynę, bo ją muszą komisyjnie skasować, ta¬ zeum nie dało służbowej, bo nie miało, poprosiłem kie m a j ą zalecenie p o k o n t r o l n e . D u n i a c h c i a ł a pła¬ o samochód, żeby przewieźli moją prywatną (miałem cić, pytała, co zrobią jak, nie o d d a (wytoczą sprawę w t e d y wielkiego biurowego u n d e r w o o d a ) . Pan Ma¬ sądową i naślą k o m o r n i k a z m i l i c j ą ) , proponowała r i a n , kierowca, aż się za głowę złapał. Panie A n t o ś , h a n d e l w y m i e n n y , rozpłakała się, mówiła, że maszynę czyś p a n chory? W i e ź ć prywatną maszynę państwo¬ k o c h a , zrosła się z nią, chce na niej skończyć książkę, w y m samochodem? Jak ja i m to wytłumaczę na sztraj- a jeśli nie mogą sprzedać a n i dać, to n i e c h przekażą fie? Toż to przecie gorsze j a k k a r a b i n maszynowy! do m u z e u m j a k o zabytek. N i c z tego proszę p a n i , po¬ Miał rację - na granicy miasta, przy zabytkowej figu¬ rządek m u s i być! Zebrała się komisja, u s t a w i l i maszy¬ rze M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem, była wojskowa ro¬ nę na p n i a k u , p a n Z i u t e k chwycił s i e d m i o k i l o w y gatka, wszystkich l e g i t y m o w a l i , zaglądali do toboł¬ m ł o t na długim t r z o n k u i walił, a komisja sprawdza- ków, bagażników. A l e jakieś sto metrów przed rogat124 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK ką odbijała o d szosy zwykła p o l n a droga. Przeniósł się skakał o k n e m z trzeciego piętra, postradał w t e d y o k o . t a m prawie cały r u c h kołowy. Z r o g a t k i było doskona¬ Krzyknąłem, wrócił. Nosiłem go, trzymając za ucho, to le widać, j a k w i e j s k i gościniec, używany przez miej¬ znów za ogon, Babcia przyszywała - aby prędzej, t a k i m scowych z częstotliwością j e d e n t r a k t o r na godzinę, k o l o r e m włóczki, j a k i miała p o d ręką, rzecz wymagała nagle zaroił się o d aut. A l e stróżów porządku to nie natychmiastowej i n t e r w e n c j i . Ślady widać do dziś. Pil¬ obchodziło - rozkazano i m pilnować szosy, to pilno¬ nował m n i e d n i e m i n o c ą w dziecięcym szpitalu na w a l i , a po sąsiedzku mogłyby jeździć c h o ć b y amery¬ W o l i , wykaraskaliśmy się jakoś. W k r ó t c e zacząłem się kańskie czołgi. Baliśmy się obaj z p a n e m M a r i a n e m - go wstydzić. Czekał na dnie szafy przywalony tekstylia¬ nie kary, bo przecież nie popełnialiśmy żadnego prze¬ m i , złego słowa nie mruknął. stępstwa, tylko przerażającej perspektywy wyjaśnia¬ Przeprowadzał się ze m n ą niezliczoną ilość razy, nia, co właściwie robimy. Okazało się, że niepotrzeb¬ z anielską cierpliwością. Teraz stoi za m o i m i p l e c a m i nie. D r o g a p o l n a nie była obstawiona, mogliśmy tam¬ na regale, rozgląda się czujnie po okolicy. Przed paro¬ tędy spokojnie przewieźć Bujaka ma laty niepostrzeżenie minęły nasze pierwsze i zara¬ z Frasyniukiem, a cóż dopiero głupiego u n d e r w o o d a . zem ostatnie złote gody. Czarna w a l i z k o w a maszyna m a r k i R h e i n m e t a l l , Ciocia Terenia przez całą wojnę mieszkała z n a m i k u p i o n a p o n a d pięćdziesiąt l a t t e m u , jest w ideal¬ na Sadybie. Sadyba była to elegancka dzielnica willo¬ n y m stanie. M a m a , siostry i j a pisaliśmy na niej d l a wa, jej budowę zakończono tuż przed wojną; nazwę zarobku i d l a własnych potrzeb. N i e u m i e m określić, miała symboliczną, gdyż w dawnej polszczyźnie sadyba ile k a r t e k przez nią się przewinęło - dwieście, trzysta znaczyło warownia, obóz wojskowy, strażnica na kre¬ tysięcy? K i l k a g r u b y c h książek p a n a W a ń k o w i c z a , sach. W latach siedemdziesiątych pola między Sadybą które przepisywałem z siostrami (pięć p r z e b i t e k , pil¬ a D o l n y m M o k o t o w e m zabudowano b l o k a m i , oficjal¬ n o w a ć kolorów b i b u ł k i ! ) , rozkazy k o m e n d y h u f c a nie mówi się na to Ursynów, potocznie Usrynów, może Mokotów niezbyt w y k w i n t n i e , ale stosownie, bo przecież praw¬ Zachód (na b l a c h a c h p o w i e l a c z o w y c h , trzeba było m o c n o walić w klawisze, żeby się odci¬ dziwy Ursynów to klasycystyczny pałac i park, ongiś s n ę ł o ) , kilkanaście tomów czeskiej i słowackiej pro¬ własność Juliana Ursyna Niemcewicza, dziś Szkoły zy w m o i m przekładzie ( p o p r a w i a n i e , p o p r a w i a n i e , Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, położony kilkana¬ każda strona po sześć i więcej razy, t r z y s t u s t r o n i c o - ście kilometrów na południe. Jeden Ursynów, trochę w a książka to d l a maszyny około dwóch dalej d r u g i Ursynów. Jeśli tak, to może uchwalmy, żeby tysięcy s t r o n ) , audycje M a m y , artykuły, listy, co n a j m n i e j odtąd każde polskie miasto nazywało się R a d o m . p i ę ć prac magisterskich, n o t a t k i , chałtury, chałtury, Ciocia Terenia oficjalnie była uczennicą kursów b u - chałtury, przepisywania grzecznościowe, bo j a w i e m chalterii, ale przede wszystkim tkwiła po uszy w konspi¬ co jeszcze. Jeszcze rozmaite próby wytrzymałościo¬ racji. Poszła do powstania, słuch po niej zaginął, nie by¬ w e , d o k o n y w a n e przez troje dzieci, nie licząc P T ko¬ ło w i a d o m o , czy żyje. Wypędzono nas z Sadyby, wędro¬ leżanek i kolegów. Podróże. O t ó ż po półwieczu ta¬ waliśmy p o l a m i , gdzie p o t e m zbudowano osiedle rządo¬ kiej służby maszyna wygląda bez porównania lepiej we, zwane Zatoką Czerwonych Świń, dalej na południe niż polskie łuczniki p o rocznej p r a c y n a państwo¬ polami, gdzie jakiś biznesmen chce wznieść buławę So¬ w y m . N i e w i e m , czy f i r m a R h e i n m e t a l l jeszcze ist¬ bieskiego, to znaczy ogromną wieżę w kształcie buławy nieje, ale gdyby c h c i a ł a ładnie się znaleźć, niechże z obrotową restauracją na wierzchołku, nie chciałbym m i zapłaci za t e n h y m n p o c h w a l n y . Wyśpiewuję go zgadywać, j a k warszawiacy to nazwą, i dalej p o l a m i , na z pełnym p r z e k o n a n i e m - w odróżnieniu o d a k t o r e k , których m a stanąć Świątynia Opatrzności Bożej, ale które detergentów nie w i a d o m o , czy stanie, bo kolejne zwycięskie projek¬ N i e d a w n o musiałem coś na niej napisać. Okazało wsi W o l i c a . Ostatecznie, po rozmaitych perypetiach się, że już nie u m i e m . Z a p o m i n a m , że trzeba przesunąć osiedliśmy w Grójcu. W pierwszych d n i a c h stycznia ględzą w t e l e w i z j i o zaletach i biorą za to niezły szmal. ty są coraz bardziej nie do przyjęcia - aż dotarliśmy do wózek albo że nie ma co szukać klawiszy control czy alt. czterdziestego piątego r o k u ktoś zdobył gazetę „Poszu¬ A l e dźwięk maszyny t a k i sam j a k w dzieciństwie. T a k i kiwanie się Wzajemne", wydanie nadzwyczajne znane¬ sam. I to jest ta sama maszyna. W z n a k o m i t y m stanie, go szmatławca „Goniec K r a k o w s k i " , który w czasie po¬ gotowa do pracy. Coś niesamowitego. wstania publikował całostronicowe fotoreportaże o u r o k a c h lata, obozach H i t l e r j u g e n d w Beskidzie Zy- Piesek Puk w i e c k i m i wspaniałych zbiorach jabłek. D o d a t e k miał cztery k o l u m n y po sześć szpalt nonparelem, nazwiska N o s i angielskie imię, bo przybył z L o n d y n u . Tuż po w przypadkowej kolejności, a wśród n i c h : Teresa w o j n i e , w pierwszej paczce o d C i o c i Tereni. nicka, N i e było m u łatwo. G d y wyskoczył z pudła i rzucił Gefangenennummer Mählberg/Elbe, 106238, obóz Lechjeniecki szuka matki i sióstr. Babcia długo płaka¬ m i się w r a m i o n a , miał puszystą, pomarańczową sierść. ła. Parę d n i później do Grójca weszli bolszewicy, kore¬ N i e b a w e m zupełnie wyłysiał, nie ze swojej winy. Bez spondencja z Rzeszą stała się niemożliwa. Pana Miko¬ szemrania realizował moje wizje, na przykład kiedyś łaja Pajdowskiego, starego przyjaciela jeszcze z czasów 125 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK roboty niepodległościowej sprzed pierwszej wojny, któ¬ Jeszcze przez cały r o k po w o j n i e mieszkaliśmy ry w Grójcu organizował p o m o c warszawiakom, byliby w Grójcu, n i m wróciliśmy do Warszawy. Jak Ojciec zała¬ j a k nic rozwalili, bo znaleźli u niego w b i u r k u znaczki twił mieszkanie na Bielanach, nie w i e m . Skąd wiedzieli¬ pocztowe Generalnej G u b e r n i z H i t l e r e m , ale Pan M i ¬ śmy, że Ciocia Terenia osiadła w A n g l i i , jak zdobyliśmy kołaj miał schowany na czarną godzinę baniak spirytu¬ jej adres, a ona nasz - nie m a m już kogo spytać. A l e pa¬ su, przeżył, a m y przy okazji, dziś by się powiedziało, że miętam pierwszą paczkę z L o n d y n u , c h o ć miałem wtedy przeżyliśmy na krzywy ryj; p o t e m długo pracował w lu¬ cztery, pięć lat. Może zresztą ta pierwsza zlała m i się z na¬ belskim oddziale P T T K , prowadził wycieczki po Rozto¬ stępnymi, a tylko m i się zdaje, że ją pamiętam. czu. Jesienią 1963 r o k u przemawiał w Poznaniu n a d Ciekawe, j a k przyszły h i s t o r y k Polski L u d o w e j trumną Dziadka Felicjana, a gdy skończył, p a n Leon, oszacuje, ile pieniędzy w p o m p o w a l i do k r a j u emigran¬ facecjonista w d o b r y m , szlagońskim stylu, uścisnął m u ci, j a k opisze rolę zagranicznych paczek w naszej kul¬ dłoń i rzekł z powagą: Mikołaju, przeszedłeś sam siebie! turze materialnej i d u c h o w e j , szczególnie w pierw¬ Pan Pajdowski ogromnie był d u m n y z tej pochwały, szym p o w o j e n n y m dziesięcioleciu, c h o ć później oczy¬ chwalił się M a m i e k i l k a razy. wiście też. T r u d n o sobie wyobrazić, aby ów t e m a t zo¬ W czterdziestym piątym r o k u w Grójcu Babcia ga¬ stał całkowicie pominięty; już prędzej można wątpić wędziła z żołnierzami radzieckimi, podobnie j a k w Se- w powstanie uczciwej i wyczerpującej m o n o g r a f i i cy¬ rebryszczach w r o k u dwudziestym i trzydziestym dzie¬ wilizacji PRL. wiątym. Świetnie to robiła - uprzejmie, z dystansem. A l e , na wszelki wypadek, może w a r t o podsunąć C z u l i przed nią respekt; absolwentka carskiego gimna¬ pewną daleką analogię. zjum znacznie lepiej czytała i pisała po rosyjsku niż Tak zwany k u l t cargo narodził się p o d koniec X I X w i e l u z n i c h . D y k t o w a l i jej listy. Wspominała sierżan¬ w i e k u wśród p i e r w o t n y c h ludów Oceanii, zwłaszcza ta, który postawił na podłodze skrzynkę buraczanej N o w e j G w i n e i , ogarnął setki tysięcy wyznawców i t r w a marmolady, zabraną z magazynu spółdzielni Społem, do dziś. Tubylcy uznali, że przybycie białych eksplora¬ z kieszeni bluzy wyjął list i poprosił, żeby przeczytać. torów i misjonarzy to powrót przodków, w i d m o białej - M o j liubimyj Misza! Codziennie myślę o tobie, ko¬ skórze. Okręty, później samoloty, załadowane towara¬ c h a m cię, rozpowiadam dzieciom, że u n i c h ojciec bo¬ m i ( cargo) tak wspaniałymi, że mogły pochodzić tylko hater, są z ciebie d u m n e . Jestem c i w i e r n a , Misza, cze¬ z zaświatów, wysyłane były - jakże inaczej - przez du¬ k a m , aż wrócisz, będę k o c h a ć tylko ciebie aż do mogi¬ chy zmarłych Melanezyjczyków bądź Papuasów dla i c h ły. O g r o m n i e m i ciebie brak, ale w i e m , że musisz wal¬ żyjących potomków, słusznie więc należały się miejsco¬ czyć za naszą radziecką Ojczyznę, za nasze dzieci, nasz w y m . Przybysze, z biegiem czasu uznani za ludzi (gdy d o m . D o b i j j a k najprędzej faszystowską gadzinę w jej wyszło na jaw, że są śmiertelni), wprowadzali chrześci¬ legowisku i wracaj. U nas tego r o k u sroga zima, śnie¬ jaństwo, a zarazem nieustannie odbierali transporty, gu napadało. O n a s się nie martw. Powrócisz i będzie¬ więc tubylcy doszli do wniosku, że n o w a religia jest, m y szczęśliwi. Twoja małżonka Natasza. Babcia czyta¬ jakby to powiedzieć, sakralną technologią pomnażania ła, a żołnierz co chwilę parskał śmiechem, brał się p o d dóbr m a t e r i a l n y c h . Następowały masowe nawrócenia, b o k i i machał rękami, jakby się oganiał o d osy. N i e wy¬ po których przyszedł ogromny zawód, skoro wyszło na trzymała. - Z czego się śmiejecie, co t u śmiesznego? jaw, że przyjęcie chrztu i uczestnictwo w niedzielnej Spojrzał, nie rozumiejąc. - Z czego? A n o z tego, że tak mszy świętej nie zapewnia natychmiastowego dobroby¬ ładnie pisze, a przecie w i a d o m o , bzdury, czepuchu boł- t u . Czarni starali się ze wszystkich sił, na różne sposo¬ tajet, na p e w n o już kogoś ma, nie było m n i e w d o m u by, przeniknąć Wielką Tajemnicę, lecz b i a l i wciąż b y l i cztery lata, co ona myśli, że ja durny, życia nie znam? górą, towary przychodziły wyłącznie do n i c h . Widocz¬ N i e wierzę w a n i jedno słowo, no, może o śniegu. Pew¬ nie zataili przed czarnymi te najskuteczniejsze zaklęcia. nie uczycielka jej to pismo pisała, o t . Dopił herbatę, K i e d y podczas drugiej w o j n y światowej n a d O c e a n i ą podziękował, Babcia przetarła stół, przygotowała b l o k przerzucono most powietrzny z A u s t r a l i i i niebo zaroiło listowy, pióro, kałamarz. - D r o g a Nataszo, moja naj¬ się o d samolotów, k u l t cargo nasilił się; na niedostęp¬ ukochańsza małżonko! U m n i e wszystko w porządku, n y c h wyżynach Papui-Nowej G w i n e i tubylcy b u d o w a l i zdrów jestem, nie narzekam, tylko bardzo m i ciebie z płótna i gałęzi podobne konstrukcje, aby zwabić n i m i brak. Tęsknię za tobą, często m i się śnisz. W o j n a nie skrzydlate p t a k i pradziadów wypełnione wieczorynka, śmierć nie wybiera, ale wierzę, że wrócę Wyrąbywali, wypalali lądowiska w puszczy, stawiali do ciebie i będziemy szczęśliwi. Kolegów m a m do¬ wieże k o n t r o l n e , rozpinali kable telefoniczne z l i a n za¬ ładunkiem. b r y c h , major dla nas słowno ojciec. Z i m a t u łagodniej¬ kończone sza jak w naszych stronach, Polacy mówią, że sroga, A skoro to nie skutkowało, znaleźli w sobie dość deter¬ ale gdzie t a m sroga, u nas bywają sroższe. K o c h a m cię m i n a c j i , aby pójść dalej. D l a j e d n y c h k u l t cargo stał się słuchawkami z puszek po konserwach. i wierzę, że kiedyś do ciebie powrócę. D z i e c i ucałuj zaczynem ruchów narodowowyzwoleńczych, i n n i po¬ i dobrze chowaj. M i t i a już pewnie w i e l k i chłopak i nie¬ p a d l i w mistycyzm - cierpliwie czekają, aż zdobędą nie¬ długo popadnie w pioniery. W i ę c e j nie m a m co pisać. śmiertelność, uwolnią się o d chorób i obowiązku pracy. Twój na w i e k i sierżant Mikołaj Prochorow. B i a l i staną się czarnymi, czarni białymi, przodkowie 126 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK zmartwychwstaną i powrócą na ziemię. Jak widać, k u l t złote krążki ze staniolu, k u obopólnej radości, póki cargo jest spójny, logiczny, konsekwentny, oparty na ktoś się nie tropnął, że to nie odznaki, lecz egzotyczne doświadczeniu j e d n o s t k o w y m i zbiorowym, prezerwatywy. A n i a , córka C i o c i Tereni, zapamiętała, mocno osadzony w tradycji, a zarazem o t w a r t y na rzeczywi¬ że goście z K r a j u , przyjeżdżający do n i c h do L o n d y n u , stość, zdolny do wchłaniania n o w y c h elementów. gdy po 1956 r o k u stało się to wreszcie możliwe, nie po¬ O d kiedy pamiętam, wiedziałem - podobnie jak zwalali wyrzucać opakowań, bo takie piękne. Wyjeż¬ m o i rówieśnicy - że na Zachodzie każdy może sobie dżając, rozstawali się z n i m i z żalem. Za Gierka w nie¬ kupić na co tylko m a o c h o t ę , pieniędzy t a m j a k liści j e d n y m p o l s k i m d o m u stały na meblościance b u t e l k i na drzewach, a w sklepach jest wszystko, na przykład po peweksowskich alkoholach, świadcząc o d o s t a t k u pióra k u l k o w e , tak się nazywają, bo zakończone kulka¬ i d o b r y m guście gospodarzy. G d y - mniej więcej za m i zamiast stalówek, nie trzeba i c h maczać w kałama¬ pierwszej Solidarności - pojawiło się p i w o w puszkach, rzu, dużo lepsze nawet o d naszych wiecznych. A więc u znajomego księdza w salonie podziwiałem starannie dobrobyt zależy wyłącznie o d miejsca p o b y t u . K t o rozstawione rzędy ekskluzywnych, pustych puszek, na mieszka w A n g l i i , Francji, A m e r y c e , jest bogaty, po¬ telewizorze, na szafie, napisami do przodu. nieważ t a m mieszka. Uczyliśmy się w szkole o kapitali¬ Kakao z paczki, jeśli było przeznaczone do kon¬ stycznym m a r n o t r a w s t w i e i wyzysku, ale każdy wie¬ sumpcji w gronie r o d z i n n y m , a nie na sprzedaż, jedli¬ dział, że to bujda, żałosna, jak i n n e szkolne bujdy. Za śmy z talerzyka, wymieszane z c u k r e m . Każdy oddech, to realny, c h o ć egzotyczny, a może nawet pochodzący każde nie w porę wypowiedziane słowo albo, co gorsza, z zaświatów, był zapach paczek. kichnięcie, mogło wzniecić kakaowy pył i złorzeczenia współbiesiadników. Kiedyś n i z tego, n i z owego dostaliśmy spado¬ c h r o n . Cały pokój wypełnił się białą tkaniną, która nie Kawa o d C i o c i Tereni nie była napojem, a n i nawet dała się z p o w r o t e m wcisnąć do pudła. - O j e j k u , jak przysmakiem, fajnie. Czy to prawdziwy? K i e d y będziemy skakać? w pracy. Z dachu? Z balkonu? Ja pierwszy! - Syneczku, proszę tylko walutą. M a m a sprzedawała ją Rolę w a l u t y pełniły także zagraniczne żyletki. Kra¬ cię, spójrz. O n jest w kawałkach, nie nadaje się do ska¬ jowe kania. N i e c h ci broń Boże coś do głowy nie strzeli. - i twórczości satyrycznej. To po co Ciocia go przysłała? - Żeby z niego poszyć służyły głównie do t e m p e r o w a n i a ołówków C h c ę się golić, więc się mydlę, b l u z k i i koszule. - Eeee... W czterdziestym siódmym, ale nożyk nie chce. czterdziestym ósmym r o k u co druga elegancka warsza¬ To nie nożyk, ale bydlę, w i a n k a paradowała w j e d w a b i u z wojennego spado¬ nie tnie, tylko ł e c h c e . c h r o n u . Niektóre starzały się w t y c h kreacjach. Jeszcze W i ę c skowyczę: oby, oby za Gierka można było w barze m l e c z n y m spotkać sta¬ wyginęły brakoroby! ruszkę w pożółkłej, charakterystycznej bluzce. Pani Muszka przez wiele lat dostawała z L o n d y n u , Pomarańcze... Babcia pytała: dzieci kochane, czy regularnie raz w miesiącu, wyłącznie pończochy, t a k ewentualnie miałybyście o c h o t ę . . . ? A l b o jeszcze wy¬ zwane nylony. O d narzeczonego, z którym zaręczyła t w o r n i e j : a może reflektujecie... ? Siadaliśmy w skupie¬ się l a t e m trzydziestego dziewiątego r o k u . Tuż po woj¬ n i u , zaczynało się m i s t e r i u m obierania i sprawiedliwe¬ nie n y l o n y były t y l k o z paczek, ale w takiej ilości, że go dzielenia, p o d czujną kontrolą trzech par oczu. aż weszły do m o w y potocznej. Albo cnota, albo nylony D w i e pomarańcze na sześć talerzyków - zostawić dla - p o w i a d a n o w różnych sytuacjach, niekoniecznie M a m y , zostawić dla Gosposi, nakryć, żeby nie wyschło damsko-męskich. W połowie lat pięćdziesiątych poja¬ do wieczora. Potem się jadło. P o w o l u t k u , po troszecz- wiły się pończochomajtki, wymyślono dla n i c h nazwę k u . Skórki też były bardzo cenne. Pierwszy raz w życiu rajstopy, zobaczyłem pomarańcze w sklepie, o t tak po prostu c h o ć przecie wynalazek, jeśli w o l n o się t a k wyrazić, czekające na klientów, na początku lat sześćdziesią¬ nie miał n a myśli stóp. Pierwszy m i l i o n rajstop na uli¬ t y c h w Pradze; zamurowało m n i e ze zdziwienia, że coś cach p o l s k i c h miast też oczywiście pochodził z pa¬ takiego w socjalizmie jest możliwe. zręczne słowo, n a t y c h m i a s t się przyjęło, czek, dopiero po dwóch, trzech l a t a c h i nie w i e m i l u Każda pomarańcz (Babcia mówiła „ta pomarańcz"; naradach na najwyższym szczeblu pojawiły się krajo¬ uważając formę „pomarańcza" za prostacką) była owi¬ we. Te, n i c z y m podziemna rzeka w D o l i n i e Kościeli¬ nięta w białą gofrowaną bibułkę z w y t w o r n y m nadru¬ skiej, wpadały do magazynów G a l l u k s u , znikały, by k i e m . Bibułki miały wielką wartość kolekcjonerską wychynąć na bazarze Różyckiego - w cenie uwzględ¬ i były wyznacznikiem prestiżu, więc Babcia wręczała je niającej p r a w a podaży i p o p y t u . Gazety piętnowały tę n a m z namaszczeniem, starannie pilnując kolejności, karygodną spekulację; aby jej przeciwdziałać, rozpro¬ by kogoś nie zranić. N i e tylko my, również dorośli mie¬ wadzano rajstopy przez związki zawodowe w zakła¬ l i słabość do eleganckich opakowań: Pierwszego d n i a d a c h pracy. Trzyosobowe komisje, listy na tablicy Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie w 1955 ogłoszeń, by uniknąć podejrzeń. Damskie rajstopy r o k u delegaci z krajów ciemiężonych przypinali w do¬ p o d społeczną kontrolą - wód przyjaźni przedstawicielom krajów obozu p o k o j u Warszawy". W l a t a c h siedemdziesiątych po parze raj127 donosiło d u m n i e „Życie �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK stop dawano k o b i e t o m pracującym z okazji D n i a Ko¬ miesiąc wcześniej - mówiono - k r e w n i z zagranicy za¬ biet. N i e oznacza to b y n a j m n i e j , że rajstopy zachod¬ łataliby dziurę paczkami. A więc jeszcze dwadzieścia nie przestały cieszyć się zainteresowaniem. pięć lat po w o j n i e paczki z Z a c h o d u wpływały na bieg Polska odmiana k u l t u cargo czeka na swego dziejo- wydarzeń w Polsce, ponieważ stanowiły istotna pozy¬ pisa. Listy proszalne do królów, prezydentów, zachod¬ cję w d o m o w y c h budżetach. n i c h gwiazd ekranu, prezesów koncernów były w latach Za Gierka weszła w modę i n n a k o n w e n c j a : co ro¬ pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zjawiskiem masowym. k u na początku grudnia można było przeczytać w ga¬ Panie Ford, tyle p a n tych samochodów produkujesz, zecie i usłyszeć w d z i e n n i k u telewizyjnym, że płyną przyślij m i pan jednego, co p a n u zależy. Generale A j - statki z cytrusami „na nasze świąteczne stoły", już mi¬ zenhałer, melduję się i proszę o nowe dobre radio. Sza¬ nęły duńskie cieśniny, już są na Bałtyku, zdążą na czas, n o w n y Panie Premierze, ja tak k o c h a m Francję, przy¬ dla wszystkich wystarczy, tyle a tyle t o n . dałby m i się n o w y garnitur, dla pana to przecież drob¬ O z a g r a n i c z n y c h lekarstwach niewiele m a m do po¬ nostka. W pierwszych słowach mojego listu zapodaję, wiedzenia. Pan d o k t o r zapisywał, wysyłało się receptę że będę się modlić za wszystkich pracowników firmy C i o c i Tereni, przychodziło lekarstwo i tyle. Fiat, ale przy okazji chciałbym nieśmiało napomknąć... w aptece wysyłkowej Grabowskiego, L o n d o n , Jakaś- Może Adresaci niszczyli te listy, choćby dlatego, że były głów¬ t a m road, przechowują jeszcze nasz warszawski, daw¬ nie po polsku, ale jakąś i c h część przekazywano organi¬ n o n i e a k t u a l n y adres. Kawał h i s t o r i i Polski, apteka zacjom h u m a n i t a r n y m , a stamtąd, w pękatych worach, Grabowskiego w L o n d y n i e . na Mokotowską przy placu Zbawiciela, do centrali Pol¬ Odbiór paczek na poczcie zorganizowany był tak, skiego Czerwonego Krzyża. N a którymś piętrze tego bu¬ żeby się l u d z i o m w głowach d y n k u była redakcja pisma „Twoje Dziecko", t a m jakiś W p i e r w należało opłacić cło. Następnie pokwitować, czas pracowała M a m a ; przeciskała się między t y m i wo¬ że wszystko jest w porządku i adresat nie w n o s i zastrze¬ rami, zwalonymi na klatce schodowej. nie poprzewracało. żeń. D o p i e r o p o t e m można było zajrzeć do środka. Za¬ Tadek, kolega z ławy szkolnej, pochwalił m i się kie¬ wartość zgadzała się ze spisem albo nie. N i e k i e d y zga¬ dyś, że dostanie skuter. Zdobył adres Szweda, który dzała się w sposób szczególny, na przykład pozycja „po¬ chce korespondować z rówieśnikami, więc napisze do marańcze" oznaczała skórki i bibułki, pozycja „sweter" niego; obieca, że co dwa tygodnie będzie słać listy, je¬ celofanowe opakowanie. Kiedyś deliberowaliśmy n a d śli t a m t e n przyśle skuter, dla takiego Szweda to prze¬ nadgryzioną czekoladą, ile z niej odkroić. Reklamacje cież drobnostka. N a przeszkodzie stał p r o b l e m tech¬ na poczcie nie miały sensu - co się pani czepia, ja tego niczny - Szwed chciał korespondować po angielsku al¬ pani nie zjadłam, bo po n i e m i e c k u . Tadek poprosił panią profesorkę, że¬ schowała skąd mam wiedzieć, albo paczki dostają, czy sama pani nie a jeszcze im źle. by przetłumaczyła list. Widziałem z daleka, j a k coś do A l e najsilniejsze moje wspomnienie, związane z za¬ niej mówił, wyciągnął kartkę, gestykulował, po c h w i l i granicznymi paczkami, było innego rodzaju. Warsza¬ zrobił się czerwony, zabrał kartkę. Podszedł do m n i e . wa, poczta główna, środkowy Gomułka. H o l , zwykle Długo milczał, aż wreszcie wyksztusił: ale głupia kro¬ pustawy, t y m razem n a b i t y ludźmi. Kolejka do jednego wa, co jej zależało... okienka straszliwie powykręcana, z kilkaset osób. Za Gomułki świąteczne łakocie były głównie z pa¬ Przeważały biednie ubrane, starszawe kobiety. Niektó¬ czek. Pamiętam, j a k na początku lat sześćdziesiątych re siedziały na składanych r y b a c k i c h krzesełkach. Każ¬ „Życie Warszawy" napisało o przedświątecznym zaopa¬ da trzymała otwarte pudełko, osobno papier p a k o w y trzeniu sklepów, że jest dość mąki, kaszy, słoniny oraz i sznurek. Zaczepiłem pierwszą z brzegu i co usłysza¬ „innych smakołyków". Pan H e n r y k , człowiek skąd¬ łem: władze radzieckie oznajmiły, że o d pierwszego inąd kulturalny, gołębiego serca i abnegat w sprawach przyszłego miesiąca przestaną wpuszczać paczki żyw¬ m a t e r i a l n y c h , dostał a t a k u złości, czytając o t y c h sma¬ nościowe, więc starsze panie chciały skorzystać z oka¬ kołykach, wykrzykiwał straszne rzeczy w miejscu pu¬ zji, może ostatniej, by wysłać na W s c h ó d woreczek ka¬ blicznym, m i a n o w i c i e w e m p i k u na rogu A l e j i Nowe¬ szy, mąki, torbę c u k r u , parę główek czosnku, słoik to¬ go Światu. - N i e c h p a n sobie pójdzie, bo jeszcze ktoś pionej słoniny z cebulką. Wczoraj pogotowie zabrało zauważy, że p a n nie pijany i będą kłopoty - poradziła celniczkę, zasłabła z przepracowania. bufetowa, a p a n H e n r y k przytaczał wielekroć t e n afo¬ A m n i e dopiero w t e d y przyszło do głowy, że Ciocia ryzm jako przykład nieugiętego polskiego ducha. Terenia zaczynała po w o j n i e w L o n d y n i e z dziesięcio¬ Jednym z detonatorów robotniczego gniewu na m a palcami, w jednej bluzie, bez języka, bez zawodu. Wybrzeżu 1970 r o k u była okoliczność, że drastyczną Pewnie dostała z wojska jakąś odprawę na opędzenie podwyżkę cen żywności ogłoszono niespodziewanie najpotrzebniejszych wydatków. I chyba za te pieniądze tuż przed Bożym N a r o d z e n i e m , 12 grudnia. Nagle się kupiła kawę, herbatę, daktyle, rodzynki, pieska Puka. okazało, że ludzi nie stać na przygotowanie świąt. W t e d y w A n g l i i żywność też była na k a r t k i , j a k u nas. Prawdopodobnie była to bezmyślność, nie celowa szy¬ kana - lecz ludzie poczuli, jakby i m n a p l u t o w wigilij¬ n y talerz. Gdyby podwyżkę zapowiedziano choćby 128 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78393df37a370a4596612499433b1266.pdf bbe36f2130b9c060821d26576945871b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4314 Title A name given to the resource Stary obrazek na szkle z Podlasia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh STARY O B R A Z E K NA S Z K L E Z Podczas b a d a ń terenowych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etnograficznym w l i p c u 1971 r. n a t r a f i ł e m we wsi Niemyje Jarnonty, pow. Bielsk Podlaski, na stary obra­ zek na szkle, p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą Częstochowiską.* Obrazek ten, o wymiarach 24,5 x 19,5 cm. (w świetle) charakteryzuje się spokojną, p a s t e l o w ą t o n a c j ą . G ł ó w n e kolory to zielony, niebieski, b r ą z o w y i złoty. Złota farba jest silnie złuszczona, odpada w k i l k u miejscach; poza t y m m a l d w i d ł o jest w bardzo dobrym stanie. Najprawdopodobniej pod szkłem podłożony jest drze­ woryt. Trudno jednak to stwierdzić, gdyż obrazek jest oprawiony w r a m k i kasetowe, zbijane gwoździami, k t ó ­ rych odginanie stwarza niebezpieczeństwo stłuczenia szkła. Właściciel eksponatu, Franciszek Koc (ur. 1898) nie u m i a ł p o d a ć ż a d n y c h danych. W e d ł u g niego obrazek w i ­ siał „zawsze" w domu, k t ó r y informator obecnie za­ mieszkuje, a do k t ó r e g o w p r o w a d z i ł się po śmierci po­ przednich właścicieli, ok. r o k u 1934. Sam informator po­ chodzi z pobliskiego Domanowa. S p r o w a d z a j ą c się do J a r n o n t ó w przywiózł ze sobą sporo s p r z ę t ó w i mebli, t a k ż e obrazy; twierdzi jednak, że obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej wisiał j u ż za czasów poprzednich w ł a ­ ścicieli. * S p o r z ą d z a j ą c niniejszą n o t a t k ę k o r z y s t a ł e m z ma­ t e r i a ł ó w zebranych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etno­ graficznym Ciechanowiec w lipcu 1971 przez studentki: O istnieniu m a l o w i d ł a zapomniano do tego stopnia, że informator w czasie w y w i a d u powiedział, że „miał kiedyś stary obrazek na szkle, ale nie wie, co się z n i m stało, pewnie się stłukł". Gdy okazało się, że eksponat wisi w alkierzu nad łóżkiem, był szczerze zdziwiony. W przekonaniu o niskiej wartości obrazka, ofiarował go chętnie. Malowidło stało się w ł a s n o ś c i ą Muzeum R o l ­ nictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu, o t r z y m u ­ j ą c numer inwentarzowy 1723. Trudno powiedzieć czy obraz jest pochodzenia m i e j ­ scowego, czy też został zakupiony od w ę d r o w n y c h handlarzy. Należy jednak chyba p r z y p u s z c z a ć tę d r u g ą e w e n t u a l n o ś ć — m a l o w i d ł o różni się zdecydowanie od podlaskich o b r a z k ó w na szkle, opisanych przez Józefa Grabowskiego (Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław 1969). Być m o ż e obrazek został zakupiony w znanym o ś r o d k u odpustowym Hodyszewo, pow. Bielsk Podlaski; we wsi Niemyje Jarnonty, jak również w sąsiedniej wsi Koce Borowe znajduje się sporo w i z e r u n k ó w M a t k i Bos­ kiej Hodyszewskiej. Warto też o d n o t o w a ć , że r ó w n i e ż D o m a n ó w , skąd pochodzi informator, jest o ś r o d k i e m k u l ­ t u M a t k i Boskiej (Domanowskiej). Pochodzenie obrazka b y ć może uda się w y j a ś n i ć po otwarciu ramek i obejrzeniu ewentualnego drzeworytu, a t a k ż e drogą d o k ł a d n e j analizy ikonograficznej. B a r b a r ę Goldę i D a n u t ę K a w k ę . K i l k u informacji udzie­ liła m i mgr Wanda Dowlaszewicz z Muzeum Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu. Fot.: Jan Swiderski 180 PODLASIA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0d3ab69c2c6dec825e6f0e0d0b18d6b.pdf 150419c144d37033954f8e7762880222 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2838 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2645 Title A name given to the resource Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Malinowski=Staś Witkiewicz w Dziennikach Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.306-331 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI (SELECTED A N D PREPARED GRAŻYNA KUBICA) BY Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Malinowski - - - an interpreter of behavior and emotional reactions; an astronomy teacher; an empathizer; a demystifiet of erotic infatuations; a coworker in photographing and developing prints; a person unaware of evoking an obligation to come to his aid; a reveler; an alter ego who is often right, though M . refuses to admit it; a ttavelling companion (also in the metaphorical sense); a student of ethnography who needs to be trained and engaged; a fellow tourist experiencing the same stimuli; the object of envy ovet his artistic talents (even in music); a troublesome companion (lamenting and not doinj the right thing); a patty to a dramatic sepatation; a representative of a world from which M . had already taken leave, but not without some feelings of guilt; the cause of longing for his company; the subject of laments over the loss of a real friend seen as a factor augmenting personal value; a disfunctional element in everyday routine; an impossible petsonality; - T - a possible reason for a spoiled date; a frequent cause for discomfort; - he earliest diaries, written by the young scholar while on the Canary Islands, primarily constituted a self-analysis and his friend appears not even once. Staś Witkiewicz is also rarely mentioned in the Leipzig diaries, but becomes a constant element of Bronisław Malinowski's life in Zakopane, and runs through his recollected memories while in New Guinea. In his friend's notes, Witkiewicz appears as a character whose roles are many. Here I present these aspects in order of appearance: - a confidant in mattets of erotic conquest; - a comrade in partying and joking; - a dreamtime spectre; - - - - a gossip-monger on the subject of mutual friends; the ideal of a nonconformist - an artist convinced of his own worth, snubbing the rest of the world - and sometimes subject to criticism for this; a sketch and portrait artist; a sparring partnet (in wrestling); an adversary in fights and quarrels; an artistic demobilizer; an interlocutor in "essential" conversations (on metaphysics, philosophy, art, women, or the "real" values one possesses, drama theory, the influence of knowledge on cteativity, on sociology and its attitude towards practical opinions); a pacifier of emotional needs; a catalyzer of fears whether this very friendship would be either, due to the separate directions of their development, enriching or trivializing; the object of admiration; the subject of affection; a measure of M.'s perceived creative infertility; a genius; a personality precluding complete openness; the exponent of a postulate of striving for selfimprovement and individual progress; the authot of novels which tecall things past; 306 - an advocate of the concept that one should take advantage of any potential source of inspiration; - the friend betrayed. This inventory illustrates the intensity of their friendship, its depth and psychological meaning for both of these developing personalities. It also explains the reason why the friendship could not ptevail once both their individual characters had been shaped. Bronio and Staś could be friends; Malinowski and Witkacy could not. Following this introduction are those fragments of Malinowski's diaries in which he refers to his friend, Staś Witkiewicz, mentions him, or quotes his ideas. 13.12. [1909]* The entire Kraków affair was a physiological excrescence on my life. Motives of self-infatuation were what dir[ectly] pushed me to achieve - better yet, singular motives of "achieving"; thus my heated excitement just before reaching the finish line. * T h e fragments of diaries written in Leipzig after the graduation ceremony of his doctoral degree, in Kraków at the end of 1909. Regards a certain brief love affair �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W najwcześniejszych zapiskach, będących głów­ nie autoanalizą, a sporządzonych przez młode­ go uczonego na Wyspach Kanaryjskich, poitać przyjaciela nie pojawia się ani razu. Rzadko bywa wzmiankowana w dziennikach pisanych w Lipsku, nato­ miast Staś jest stałym elementem życia zakopiańskiego, a na Nowej Gwinei powraca we wspomnieniach. (WYBÓR I O P R A C O W A N I E GRAŻYNA KUBICA) Witkiewicz w notatkach przyjaciela jest postacią speł­ niająca, wiele ról, które niniejszym prezentuję w kolejno­ ści pojawiania się: powiernik erotycznych podbojów; kompan w zabawach i towarzysz kpin; mara senna; obgadywacz wspólnych znajomych; ideał nonkonformisty (ar­ tysty przekonanego o swojej wartości, lekceważącego re­ sztę świata), którego się czasami za to krytykuje; portreci­ sta malarski i rysunkowy; sparingpartner (w mocowaniu się); adwersarz w kłótniach i awanturach; obiekt demobilizujący attystycznie; interlokutor w rozmowach „istot­ nych" (o metafizyce, filozofii, sztuce, kobiecie, warto­ ściach „prawdziwych", które ma się w sobie, teorii drama­ tu, wpływie nauki na twórczość, myśleniu magicznym, so­ cjologii i jej stosunku do praktycznych zapatrywań); przedmiot zaspokojenia potrzeb uczuciowych; katalizator obaw, czy ta przyjaźń ze względu na rozbieżne kierunki ich rozwoju będzie wzbogacająca czy przeciwnie - banalizująca; przedmiot podziwu; obiekt czułości; miara własnej ar­ tystycznej jałowości; geniusz; osoba uniemożliwiająca pełne otworzenie się przed nią; eksponent postulatu pra­ cy nad sobą, walki i postępowania naprzód; autot powie­ ści, która jest przypomnieniem dawnych rzeczy; ewentu­ alny powód zepsucia randki; częsta przyczyna speszenia; intetptetator zachowania i reakcji uczuciowych; nauczy­ ciel astronomii; współodczuwacz; demistyfikator erotycz­ nych zauroczeń; współpracownik w fotogtafowaniu i wy­ woływaniu zdjęć; nieświadomy powód obligacji pomocy sobie; współbiesiadnik; alter ego, które ma rację, mimo iż M. się do tego nie chce przyznać; towatzysz podróży (tak­ że jako metafory życia); adept etnogtafii, którego trzeba przyuczyć i zaintetesować pracą; współodbiorca wrażeń turystycznych; przedmiot zawiści o artystyczne talenta (nawet w muzyce); kłopotliwy towarzysz (bo rozpacza i nie robi tego, co trzeba); strona dramatycznego rozsta­ nia; reprezentant świata, z któtego M . już wyszedł, ale ma z tego powodu wytzuty sumienia; powód tęsknoty za swo­ im towarzystwem; przedmiot żalu za stratą prawdziwego przyjaciela, który jest współczynnikiem pomnażającym wartość indywidualną; element dysfunkcjonalny w co­ dziennej rutynie; osobowość niemożliwa do zniesienia; zwolennik koncepcji, że należy wykorzystywać każde po­ tencjalne źródło natchnienia; zdradzony. Spis ten ilustruje intensywność tej ptzyjaźni, jej głębo­ kość i psychiczne znaczenie dla obu kształtujących się in­ dywidualności. Tłumaczy także niemożliwość trwania tej sytuacji w okresie, kiedy indywidualności te się już skry­ stalizowały. Bronio i Staś mogli się przyjaźnić, Witkacy i Malinowski już nie. Staś Witkiewicz w Dziennikach Bronisława Malinowskiego Poniżej ptezentuję te fragmenty dzienników Bronisła­ wa Malinowskiego, w których odwołuje się on do swego przyjaciela, wzmiankuje go lub przytacza jego myśli. 13X11 [1909]* Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na mojem życiu. Bezpośrfednio] do osiągnięcia pchały mnie motywy miłości własnej - lepiej specyficzne motywy „osiągania"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem dojściem do mety. Nieostrożność. Potem zupełne, patolo­ giczne zatracenie (attofia) odporności indywidualnej. Zgadzam się na przyjazd do Lipska etc. (Swoją drogą po­ stawiłem to tak, że au fond byłem zupełnie zabezpieczony i wówczas wyrzucałem sobie małostkowe Krumergefuhll). Fakty: Spotkanie u Botk[owskich]. U Sauera idę oświad­ cza mi się; moja attitude: złośliwa chęć nabierania mnie, aby wydać na łup mężowi. Nie umiem pojąć naiwności. Wawel. Oświadczenia form[alne] i przyrzeczenia u Bizanca. Opowiem to sobie ze St[asiem] Witkiewiczem]. D u ­ ma nie pozwala mi uzależniać się od takich powodzeń. - U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór (?) Na drugi dzień u Heli po południu w hotelu wieczór burzliwy (z Tymbeuszem). Na drugi dzień z Helą ich szukam znaj­ duję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Botkowski: każ­ dy po jednym sztosie). Po obiedzie u mnie i u Kwietniew­ skiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znuże­ nie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicznie czu­ ję [że] nie jest niczem dla mnie, a że jej pożądam; ptzykro mi to.(...) 21 I I Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie opanowuję się i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Bali' szeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert ka­ meralny Beeth[ovena]. Słuchamy analitycznie]: brak 307 * Pisane w Lipsku po uroczystej promocji doktorskiej, która miała miejsce w Krakowie pod koniec 1909 roku. Dotyczy pew­ nego krótkotrwałego romansu �KJrażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Heedlessness. Then complete, pathological loss (atrophy) of individual immunity. I agree to go to Leipzig, etc. (Anyway, I left it in such a way that I was au fond completely shielded, and then blamed myself fot petty KrurnergefuhV. Facts: A gathering at the Bork[owskis). A t Sauer's, I go, she entices me; my attitude: a vicious urge to deceive me so that she can deliver me as quarry for her husband. Can't comprehend naivety. Wawel. Form[al] declarations and pledges at Bizanc. - We'll chat about this with St[asiem] Witkiewiczem]. Pride doesn't let me become dependent upon such successes. - A t the Staszewskis (still distrustful). Evening (?) The next day at Hela's in the afternoon in the hotel, stormy evening (with Tymbeusz). The next day, with Hela, go looking for them, find them at Sauer's with Staś - quarreling (Borkowski: each takes a hit). After lunch at my place and at Kwieniewski's. Nausea and 2 hits at their place. Promotion, booze, exhaustion; the last hit after my graduation on the second day. Psychologically I feel that she's nothing to me but I want her; feeling bad about that. (...) 21.2. [1910] Yesterday. In bed, generally aroused, get myself undet control and fall asleep soundly. Dream about hitting on Mrs. Baliszecka, Tad Smol. and St[a ] Witk[iewicz] - chamber concert of Beeth[oven]. Listening analytically: lack of differentiation of intervals] and harmony. We're playing more directly but not [??] the culmin[ating] octet, a marvelous thing! Later weaker. Get myself under control: a real int[ernal] success (a propos, Nalep[iński]'s saying {through a conversation with M[om] about if I had lost my urge to work}). (...) 15.03. [1910] (...) But I don't yet have a brutal enough resistance and splendid nonchalance so as to ignore the moods of others (s[uch] a[s], for instance, Staś). If I'm boring and bore others, out of some stupid desire to bow before them, I can still break through ['enceinte sacre of individuality (sense of self) and fall in with the herd [herd instinct]. Olcza 25.9.11* I'm here to gain strength and get focused (...). Staś comes. Nonessential conversations. We go together. Beautiful mountains, made picturesque by the fog creeping up onto the peaks. I take the high road; highlander children, amused by the fact that I don't have a hat, discomfit me. Go down to the circle; go to dinner. Tadzio; we talk about Staś (childishness and cynicism). The need to write a diary. Walk with him along the road. Wednesday 27.9.11 (...) Eat lunch; feeling stimulated by arsenic; learning Arabic; Staś, Tadzio, and Mrs. Biedrzycka come over. Go roundabout with them, through the mill. (...) Eavesdrop on Tadzio and Staś' funny conversation. Then dinner; conversation about Chwistek; his hatred towards me, and Wasserberg's. This disconcerts me a bit. In the evening I ruminate about that, feel a sadness and need to turn to objective things. A t times a desire to just spit on that Kraków garbage dump... but no. Thursday 28.9.11 (...) Staś comes; I go to Mrs. Solska's. Feel ill at ease: font, a rather refined and handsome brunette. (...) Go up Antal[ówka]; Staś and others are there, brief. Returning, meet Tadzio and go to the circle. Conversation about Staś ; about the value of ethical principles. Saturday 30th. (...) Tadzio at home; tells me that Staś was at S[olska]'s. O n Sunday, 1.10. Rain pouring since morning. (...) Later above the waterway to Zakop[ane], lunch at Mrs. Witk[iewicz's]. Staś makes faces. Feel uncomfortable there. (...) Go with M [ o ] m to Mrs. Witk[iewicz's]; making excuses for Staś. Later go to the Pharm[acy] and come back for dinner. Bola talks a lot. Escort her to the railway station with Staś. Coming back we talk about his father and Mrs. Demb[owska's] attitude toward art. In the evening we talk some more about Tadzio and make fun of him a bit. Sleep poorly. O n Mond[ay]. Tired. Rise slowly. Read Simmel. Then Staś. Breakfast. He starts to draw me. Tadzio. "Pikiert" is my "pimp." (...) Tuesday 3rd. (...) Briefly Arabic, Tadzio, cold, Staś . Go to Kuźnice and try to concentrate. Go home. Sleep at 10. * Brief journal written in Zakopane over the course of two weeks in September of 1911 Wednesday 4th. (...) Breakfast at home; Staś comes. After washing 308 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W Di rozróżniania interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej bezpośrednio, ale nie [?.'] oktetu kulmin., bajeczna rzecz! Dalej słabiej. Opanowuję się: wewn[ętrzne] powodzenie rzeczywiste (apropos powiedzenia] Nelep[ińskiego] {po­ przez rozmowę z M[amą] o tem, czy straciłem szwung do pracy})- (•••) 15 I I I (...) Ale nie mam jeszcze dość brutalnej odporności i wielkopańskiej nonszalancji, ażeby ignorować nastrój innych (t[ak] j[ak] np. Staś). Jeżeli się nudzę i innych nu­ dzę, potrafię przez głupią chęć nagięcia się przełamać l'enceite sacri indywidualności (poczucie siebie) i wpaść w stado. Olcza 25 IX 11* Jestem tu, aby się wzmocnić i skupić. (...) Przychodzi Staś. Rozmowy nieistotne. Idziemy razem. Śliczne góry, uplastycznione mglą, która zachodzi na szczyty. Idę gótą; peszą mnie góralskie dzieci, które radują się, że nie mam kapelusza. Schodzę do kółka; idę na kolację. Tadzio; mówimy o Stasiu (dziecinność i cynizm). Potrzeba pisania dziennika. Idę z nim po szosie. Środa 27 IX 11 (...) Jem obiad; czuję się podniecony arszenikiem; ro­ bię arabski; przychodzi Staś, Tadzio i pani Biedrzycka. Idę z nimi naokoło, przez młyn.(...) Podsłuchuję Tadzia i Sta­ sia zabawną rozmowę. Potem kolacja; rozmowa o Chwist­ ku; jego do mnie nienawiść i Wasserberga. To mnie tro­ chę peszy. Wieczór to przeżuwam, czuję smutek i potrze­ bę zwrócenia się do rzeczy objektywnych. Chwilami chęć plunięcia na ten krakowski śmietnik... ale nie. Czwartek 28 IX 11 (...) Przychodzi Staś; ja idę do p. Solskiej. Czuję się skrępowany: font, brunet dość wytworny i przystojny. (...) Idę na Antał(ówkę); tam Staś i inni, krótko. Wracając spotykam Tadzia i idę do kółka. Rozmowa o Stasiu; o war­ tości zasad etycznych. Sobota 30=tego (...) W domu Tadzio; mówi mi że Staś był u S = ej. W Niedzielę 1.Х. deszcz leje od rana.(...) Potem po­ nad wodociągiem do Zakopfanego] u pani Witk[iewiczowej] obiad. Staś robi miny. Czuję się tam speszony. (...) Idę z M = m ą do pani Witk[iewiczowej]; wyjaśnienia za Stasiem. Potem do Apt[eki] i wracam na kolację. Bola dużo gada. Odprowadzamy ją na kolej ze Stasiem. Wraca­ jąc mówimy o jego ojcu i stos[unku] p. Demb[owskiej] do •INIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO twórczości. Wieczór jeszcze gadamy o Tadziu i ośmiesza­ my go trochę. Śpię źle. W Poniedziałek]. Zmęczony. Wstaję powoli. Czytam Simla. Potem Staś. Śniadanie. Zaczyna mnie rysować. Ta­ dzio. „Pikiert" moim „rajfurem". (...) Wtorek 3=go. (...) Krótki arabski, Tadzio, zimno, Staś. Idę do Kuźnic i staram się skupić. Do domu. Spać 0 10=tej. Środa 4=tego. (...) W domu śniadanie; przychodzi Staś. Po umyciu się et cet. idę na rydze. Dzień pogodny, a słońce tak dopieka, że oczywiście głowa mnie zaczyna lekko boleć. Kąpiel słoneczna. Długa ewakuacja, wracam do domu. Tam obiad ze Stasiem, potem malowanie i lek­ cja arabskiego równocześnie. Mocuję się ze Stasiem; przy­ chodzi Saski. Potem herbata i idę ku Murzasihlu.(...) Dziś Czwartek 5 = tego.(...) Obiad ze Stasiem. Piję herbatę, potem pozuję mu. (...) Dziś Piątek 6=ty. (...) Czytam powieść (!) Potem Staś, idę z rydzami do p. S. Haneczka [córka Solskiej] bawi się klockami, a my na nią patrzymy.(...) Ze Stasiem przed wyjściem kłótnia a propos jego uwagi o „kanalii". Myślę nad tem i nad ułożeniem tych spraw. Przed obiadem spo­ tykam go, rzucamy kamienie, przychodzi Tadzio. Rysowa­ nie (...) Niedziela 8=ego. (...)Przez Bachledzki Wierch do Apteki. Tam obiad, potem Staś i pani Witk[iewiczowa], Mama i damy osobno, a my w aptece. Potem na kolej. Z Anielcią na Olczę. Rozmowa istotna; wyjaśnienie interpretacyi - TS. [Tadeusza Szymberskiego?] naszego stosun­ ku. Postawienie nowego programu: żadnych wyjaśniań 1 sztucznych sytuacyi; tylko rzeczy istotne. Konstatujemy brak wypuszania się nad innych i przyznawania uznanych wyższości - stąd wzajemny szacunek. Potem do Tadzia cudna noc księżycowa. Ja tite a tete z ZB. wściekły (rysun­ ki Goi). Gromadzi to we mnie pewną energię. Rozchodzę się ze Stasiem i idąc myślę o mojej przyszłości i jej nie­ płodności. Nie można było nic zrobić. Teraz chodzi o uło­ żenie [?] rzeczy przyszłych na podstawie tego, co było. (...) 11 V I I I 12* Wczoraj był Staś. Byłem zmęczony i głowa słabo funkcjonfowała]. Przyszedł o 6 = tej, około 7=mej poszliśmy brzeżkiem nad kółkiem aż do szczytu. Potem na Gawla­ ków z powrotem. Z początku mowa o dram[acie] Nal[epińskiego] i o jego możliwościach metafizycznych]. Potem o stos[unku] do kobiet - w kierunku czystej przy­ jaźni. ,,Kob[ieta] posiada intuicję chwili, ale nie posiada * Obszerny manuskrypt pisany w Zakopanem jesienią * Krótki dziennik pisany w Zakopanem przez dwa tygodnie tych zapisków jest Zenia Zielińska, malarka we wrześniu 1911 roku 309 1912 roku, którego transkrypcji jeszcze nie ukończyłam. Bohaterką �.х«^и.и - Ы AS WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI up etc., go to pick mushrooms. Nice day and the sun is so strong that naturally my head starts to ache a bit. Sunbathing. Prolonged evacuation, go home. Lunch there with Staś, then painting and an Arabic lesson simultaneously. Grapple with Staś; Saski comes. Then tea and I head towards Murzasichle. (...) Later about Litw[iniszyn] and his nontecognition of ar and recognition only of life itself. My metaph[ysical] theory delineates vitality. Does Staś see me from the ins[ide]? That's what is important to me. Fot the time being, this is an Existent/rage for me - that is, that I myself don't see myself from the ins[ide]! A n d that is the way it is. Exactly what I am looking for here is something that grants an int[ernal] order of values. I don't have this now. Have I lost this because of my affair with N? Did the playing out, concentrating on those experiences draw my en[ergy] from the summits of the spirit? Will I still be able to find the spring in myself now? Need to discern some tr[ue] values in things past - check out what among them was bluster and trumpery - and segregate that from the essential values. - Tonight I decided to tecall my dreams according] to Staś' rec[ipe] and indeed I dreamed an entite series: my last conversation with Znamierowski]. (...) Today Thursday 5th. (...) Lunch with Staś. Drink tea, then pose for him. (...) Today Friday 6th. (...) Read a novel(!) Then Staś, take mushrooms over to Mrs. S[olska's], little Hanna [Solska's daughter] plays with blocks and we observe her. (...) Just before leaving a quarrel with Staś over his comments about "riff-raff." Think this over and a way of settling these matters. Meet him before lunch, we toss stones, Tadzio comes. Sketching. (...) Sunday 8th. 13.8.12 (...) Ovet Bachleda Ridge to the Pharmacy. Lunch there, then Staś and Mrs. Witk [iewicz]. Mom and the women by themselves and we in the pharmacy. Then to the train. Go with Aniela to Olcza. Essential conversation; explanations of interpretations - and our attitude to T.S. [Tadeusz Szymberski?]. Establish a new program: no explanations and artificial situations; only the essential things. Ascertain a lack of getting ruffled up over others and of accepting recognized values thus mutual respect. Then to Tadzio's, beautiful moonlit night. I rite a tete with ZB., furious (Goya's drawings). This rallies a certain energy in me. Leave Staś and, while walking, think about my future and its infertility. Nothing could have been done. Now it's a matter of settling [?] future matters on the basis of what has been. Now I must get oriented in my proper direction (as Staś very rightly observed, this direction has to effloresce out of me after all) and concentrate strength in this d i r e c t i o n ] . Moreover, I have to see my goal and that wellhead at the goal from which the fortifying water of life vigot flows. Inasmuch as I'm moved by some mechanical drive - with some impression that now is the best it can be - then, with my psychological] constitution, I won't get far. (...) Brief gathering these few days in Olcza: (...) I n Zakop[ane] the abs[ence] of Hel[ena] and Staś at the station disturbs me. Go to Ślimak, Tadzio is there, then to the Phar[macy]. Letter from N - Later the three of us go to Olcza. (...) O n Mond[ay] morning Soimenbad, then a little work (don't remember very well already), then via Solska and Antal[ówka] to Zakopane at Staś', the Pharmacy and return home by wagon with Tadzio. (...) O n Thutsday I go to Zakop[ane], nothing inter(esting) there, but Zakop[ane] itself (aha! on Mond[ay] I also met with the Zagórskis, and on Thursday Kamiński was at the Witkiewicz's]) has a horrible effect on me. O n Tuesday I had the feeling that uncoordinated] soc[ial] expansion of enetgy (just as, e.g., it always was with Boren[ius] in Lond[on] cave .) simply uses up my finest strengths and warps the mind. (...) (...) 11.8.12* Staś was here yesterday. I was tired and my head was barely function[ing]. He came at 6, about 7 we went along the edge over the circle all the way to the summit. Then up Gawlaków on the way back. A t the beginning talk about Nal[epiński's] drama and its metaph[ysical] possibilities. Then about attitudes] towards women - in the direction of pure friendship. A wom[an] possesses momentary intuition but isn't capable of the transitory integration of a p[erson]. 1 14.8. (...) Pers[onal] relationship] with Staś compl[etely] fulfills] my emotional needs - and even so, I am full of content. A woman is completely unnecessary for me now, especially [?]. A n d yet I spont[aneouslv] rejoice at * Extensive manuscript written in Zakopane in the autumn of 1912, whose transcription I have not yet completed. T h e heroine of these notes is Żenią Zielińska, a painter 310 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO źródło u celu, z którego płynie krzepiąca woda sił życia. 0 ile będę szedł jakimś mechanicznym popędem - jakimś uznaniem, że teraz jest najlepiej - to przy mojej konstytucyi psychicznej] nie zajdę daleko. (...) Krótkie zebranie tych paru dni na Olczy: (...)W Zakop[anem] peszy mnie nieob[ecność] Hel[eny] 1 Stasia na stacyi. Idę do Ślimaka, tam Tadzio, potem do Apt[eki]. List od N . - potem jedziemy we trzech na Olczę. (...) W Poniedziałek] rano Sonnenbad potem trochę pra­ cy (nie pamiętam dobrze już), potem via Solska, A n ­ tałówka] do Zakop[anego], u Stasia, Apteka i powrót do domu z Tadziem furką. (,..)We Czwartek idę do Zakop [anego], tam nic cie­ kaw [ego], ale samo Zakop, (aha w Poniedz. jeszcze spo­ tkałem się z Zagórskiemi, a we Czwartek był Kamiński u Witkiewiczów]), działa na mnie fatalnie. We Wtorek miałem wrażenie, że poprostu nieskoordynowane] to­ warzyskie] wydawanie energii (tak jak np. stale z Boren[iusem] w Lond. cave!) wyczerpuje moje najlepsze si­ ły i paczy mózg.(...) 14 V I I I (...) Stos[unek] osob[isty] ze Stasiem zapeln[ia] zu­ pełnie] uczuciowe potrzeby - a i tak pełen jestem treści. Kobieta jest mi teraz zupełnie zbędna, zwłaszcza zaś [?]. A jedna[k] spontanicznie] raduję się na myśl, że ona tu będzie, że ją jutro zobaczę. (...)U Stasia [?] gór. i Tadzio. (...) Bronisław Malinowski w pokoju Stanisława I. Witkiewicza, Zakopane, ok. 1912. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Malinowski in Stanisław I. Witkiewicz's room, Zakopane, ca. 1912. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz Bronisław zdolności zcałkowania czasowego czł[owieka]. Potem o Litw[iniszynie] i jego nieuznawaniu sztuki i uznawaniu tylko czystego życia. Moja teorya metafizyczna] wyzna­ cza życiowość. Czy Staś widzi mnie od wewn[ątrz] ? Mnie o to chodzi. Chwilowo jest to dla mnie Existen?/rage - to zn[aczy], że ja sam się od wewn[ątrz] nie widzę! i tak jest. Właśnie szukam tu tego czegoś, co nadaje wewn[ętrzny] porządek wartości. Tego teraz nie mam. Czy utraciłem to poprzez aferę z N.? Czy przeżywanie się, koncentrowanie się na tamtych przeżyciach odciągało moją en[ergię] od wyżyn ducha? Czy potrafię jeszcze teraz znaleźć w sobie sprężynę? Trzeba będzie w rzeczach przeszłych doszuki­ wać się wartości prawdz[iwych] - przejrzyć to, co było w nich blagą i blichtrem - i odgrodzić od wartości istot­ nych. - Dziś w nocy postanowiłem przypomnieć sobie sny wedł[ug] rec[epty] Stasia i rzeczywiście śniłem cały sze­ reg: ostatnia rozmowa ze Znamierowskim]. (...) 13 V I I I 12 Teraz muszę koniecznie zorjentować się w moim wła­ ściwym kierunku (jak Staś b. słusznie zauważył, kierunek ten musi ze mnie wykwitać zresztą) i w tym kier[unku] skoncentrować siły. Co więcej, muszę widzieć swój cel i to 15 V I I I Matka Boska Zielna (...) Spotykam Z. b[ardzo] jestem ekspansywny mówię dużo o Stasiu; opowiadam] anekdotkę o drama­ cie u Nalep[ińskiego]. Ona skręca na swój dram[at]. Ja­ kież przykre uczucie. Karola Zag[órska], idziemy do ko­ ścioła], jestem także dość ekspans[ywny] - pewien sno­ bizm chodzenia bez czapki. Oglądamy górali. Obiad w Apt[ece], gdzie staram się [?] tę hołotę głównie [?] mo­ ją rodziną i cyframi etc. Potem u Stasia, Mic[iński] i Borain - Zenia.(...) U Stasia główny temat - drzemka Mic[ińskiego] tro­ chę o Bergsonie i Simmlu. (...) 16 V I I I 12 Moja reakcja silnej woli w stos[unku] do St[asia]. Jak duży wpływ neg[atywnej] formy współzawodnictwa] przeciwstawienia sile wspól[nej] czegoś, co jest siłą dosto­ sowaną do mojej indywid[ualności] ? W zetknięciu z ludź­ mi o bezwar[unkowo] niższej i n t e l i g e n c j i ] , wobec których [??] i z łatwością wytwarza się coś całkiem inne­ go. Ale de facto tylko wobec wyb[ranych] jednostek moż­ liwe jest skuteczne integr[owanie] i zakreślenie swojej in­ dywidualności. Naprawdę może trochę zanadto następo­ wała reakcja zbanal[izowania] - zamiast rozwoju natural­ nego w kier[unkach] rozbieżnych.(...) 311 �^ o r BRONISŁAW MALINOWSKI Щ sc Si blu. ope the cel; she tl si tt Мг yet far. c u e win be here, that I will see her tomorrow. (...) A t Staś' [?], mountains. A n d Tadzio. (...) 15.8. Feast of the Assumption (...) Meet with Z. I am v[ery] demonstrative - speak a lot about Staś; tell an anecdote about the drama at Nalep[iński's], She turns towards het dram[a]. What a dismal feeling. Karola Zag[órska], we go to chu[rch], I am also rather demonstrative] - a certain snobbishness i n going without a cap. We observe the highlanders. Lunch at the Pharm[acy] where I try [?] to mainly [?] that rabble with my family and numbers, etc. Then at Staś, Mic[iński's] and Borain - Zenia. (...) A t Staś' the main subject of Mic[iński's] nap, a bit about Bergson and Simmel. (...) sp J9 su st; 16.8.12 d; 1Г le d о d E s г V \ \ My strong-willed reaction towatds Staś. What a great neg[ative] influence are forms of comp[etition] - opposing shar[ed] sttength. Something that is a strength adapted to my individuality]? In contacts with people of an unconditionally] lowet intel[ligence] towards whom [??] and with whom it is easy to create something quite different. But, in fact, it's only with regards to selected] individuals that effective integt[ation] and delineation of one's own individuality is possible. Really, perhaps an excessive reaction of banal [ization] took place - instead of natural development in varied directions], (...) [??] Din[ner]. [?] Staś. O n the ver[anda]. - I return [??] A t home I read Bazylisa - interesting but [??] dram[atic] force. I don't like things so broken up[? Think about Z. [?] burning, intolerable physical] pa like a toothache - can barely repose. Doze off. 20.8. (...) Go to Zakop[ane] [??] via Staś ([?]) to the Phar[macy]. Then via Staś, see Zenia with St[aś] Zieliński], he came to [?], later with P[?], via Staś to the Phar[macy] (Langier), then Poller, Langier, Staś. Then Zenia. Terrible strength; I maintain. After din[ner] I want to teturn, am awfully happy. Din[ner] at the Witkiewicz's]. Go to Z[enia]; someone is playi on the pia[no]. A Swede. Then upstairs there's a slightly stiff teaction against metaphysics. Home with Staś. I tell him about friendship!?]; then he|* explains some childishness. Later we talk about misundetstanding. [??] I tell him about my regression; the reason lying partly in his state at the time, in [?] thel life experience he was undergoing. Later on the road, heL reformulated his letter to Warsaw. Comp[osure] on the surface - resignation - untouched content [?], the content of deepet things. Fitting - I justify myself in my work technique and i n the layout of my life and venting in mari[tal] rel[ations] in Lond[on]. But now I must unconditionally] get back to myself [??]. (...) Staś and the creative possibility come to mind again. Beside him I feel too clearly the lack of strength and contrast, my artistic] barrenness. Zenia - for a moment I was compfletely] alone. Can one, in such a state of mind - and such a state - the possibility of such states is a nec[essary] requisite for productive] work - The problem of strength. The crux of the accusation which Staś made against me yesterday a perfectly just accusation, is that I have given up battling with myself, getting tired, going forward. By far, I can only work when focused, and here again I have to pay for that with unrelenting battle [?]. Now a perilous future stands before me and the woman whom I love madly is to be with me. What matters is not to bend with each stronger gust of passion but to create something grand and beautiful. So that it would not thrust us both into a quagmire, but so that it would create i n us a strong foundation fot furthet growth, for endurance in times of battle and temptation; so that it would transform the prostitute's instinct into the purity of the immaculate virgin. 18.8. (...) Dinner at Staś' who is magical and glittery in style. (Kornilowicz [?] yestetday i n Bystre.) Return with St[a ] . Talk about Nal[epinski's] dram[a]. Count T. Latet via Solska, we say nothing, I am full of sadness, even fondness for Staś, but he discomfits me a bit. A t home I want to read Wundt, but my eyes are tired. This morning at 7:15 and I compose poems in my head for Z[enia] - failures, of course. Last night I was thinking about the possibility of writing a play [?] - but I just don't see it. Feeling undet the influence of some vexing feeling of inferiority compared to Staś. His style - on the one hand [??], I can't resist his influence that's the minor reason, but I have a sense of my own [?] inferiority which is annoying. So I maintain an ostrich pose a bit - hide my head - am not capable of opening up to him. 19.8. (...) Later Staś at Zag[6tska's], at firfst] I'm in a shell, then we go towatds Huty - I come out of my shell a bit feeling like a guide. Then the moon, wonderful evening, we go through Bachl[eda] Ridge tell a st[ory] from Hannover. Feel that I am coming out [of my shell] and suddenly the beauty, the poetry of the evening evokes a ctazy heartache and longing for Z. - Today I am well exercised - free of hysteria. I should persist in such a regimen and with constant wotk I will achieve that which I desire. i i s Okolowicza . , 900. Ze zbioru m i K z a k nd S. Okobwic ., W c y Witkiewicz^ środku), Tatry, 1900. The collection oj с r Stanisław Ignacy w Tatra Mountains, ca Stanisław LWitHewiadn the m,ddl E^f o U ch życ, wieczór cudowny, idziemy przez Bahl[edowy] Wier - opowiadam hist[orię] z Hanovru. Czuję, że się rozkrochm[alam] i nagle piękno, poezja wieczoru wyciąga ze с który jest bajeczny w stylu i W y mnie szalony żal i tęsknotę za Z. - [??] Kol[acja] [?] Staś r[andzie]. - Wracam [??] W domu czytam Bazyli, szczacy (Komilowicz VA w « ° ^ , ^ o Y HrarzeNa wen f??]. silą lubię my o dramie^"-, - , , rsc w w ^ dram[aryczną]. m i a ^ " " » - Nie . StlasiemL Mówimy nieznoSolska, milczymy, ja jestem pełen _ . , ale - I ВД , prabiaT.Potem v i a^" dla Stasia, ale mnie trochę | ^ , l oLi ^ _ ^ hwilami nawet czułości LŁI ft,U;r7.nVl pOQODIl> " ból fizlyczny] PO' ku c' W domu chcę czytać Wundta, ale oczy zmęczone. peszy. sny Zasypiam. Dziś rano o 7 V i układam w myśli wiersze dla Z[eni] wie wyleżyć - oczywiście nieudane. Wczoraj wieczór namyślałem się Staś ЦП) d° 20 V I I I nad możliwością napisania dramatu[?] - ale jej nie widzę. via (...) Idę do Zakop[anego] [??] Czuję się pod wpływem gryzącego jakiegoś poczucia niż­ Apt[eki]. Potem via Staś, Żenię wid szości od St[asia]. Jego styl - z jednej strony [??] nie mo­ lińskim], przyjechał do [?], potem z P[?] via gę się oprzeć jego wpływowi - to mniejsza, ale mam po­ Apt[eki] (Langer) potem Poller, Langer, Staś. Potem Zeczucie własnej [?] niższości, co jest przykre. Wobec tego . Potworna siła; ttzymam się. Po kol[acji] chcę wrócić do trochę zachowuje metodę strusia - chowam głowę - nie nia Hesze. Kolfacja] u Witkiewiczów]. Idę ^ s i l e n i e ] się cieszę, K U U - I górze rwam na eó jestem w stanie otworzyć się przed nim. 1 8 V W 1 g m u t (...) One of the characteristic] moments of my life 312 a r a L n t e r e s u ] ą c e [ Ц M p i e k ą c y s m Q g ę 4 n p . e s t troch, 19 V I I I ( ) rw«» Potem Staś Stas u Zag[ótskiej] jestem H uzt ypocz[ątku] - trochę sięroz. Potem księkorupie, potem idziemy na oprowadzającego. w s ktochmlalaml w uczuciu m 21.8. fl 313 r e ^ P P* n a „psma �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES OK BRONISŁAW MALINOWSKI here is the subject of human metaphysics taken up by Staś. "Art as the metaphysical reflection of the essence of the world." cloudy surface of dir[ect] contact. The leather hat does not become her - that also discomfits me. A m afraid that Staś will come. (...) 22.8. (...) To always have before me what I am to do and only be engr[ossed] in that, is not here - that doesn't trouble me too much. - hop[ing] to see Staś soon, photographing Pils[udski], Karol Z., the Pharmacy. Wednesday 28.8. (...) A t half 7 I go out. Pharmacy, letter from Isobel Fry. Then Staś, disturbs me with his not very polite behavior. (...) 29.8. (...) A t Staś', explain to him and yesterday's discomfort passes. (...) Evening. St. Witk. hasn't come by to see me. (...) 24.8. (...) A t times I push myself and sink into darkness. Oscillate between strength - concentration on schol[arly] creativity. A t [?], I as a kind of center knowledge, depth. Near [?] some murky memories pull me that way - a longing for things begun in sketches or outlines and extracted with Staś' tale. (...) 25.8. Yesterday I was clearly feeling tired. After a nap at 5, Simmel, eyes weak[ened], poor light; read outside, at 7 Staś in a nonessential mood. The scandal about winning Zer[omski's] lover away. About Mic[iński], "let your hair down." The whole time I am tir[ed] and do not have the strength to concentrate. Dinner. Staś pretends to be an incoming fellow. A l l in all we play at various mischief. We m[eet] Kom[ilowicz] who speaks about Eug[enia] Ziel[ińska's] flirting!?]. Staś mimics Korn[iłowicz's] profile. I have some deep portion for her - the grey existence of a music teach [er], she seemed dauntless, loving the soul's beauty and here death has come to bestow the halo of granite heroism. A n d something is pulling me like crazy towards the mountains. Later I tell Staś about Tadzio's dram[a]. I t is significantly more difficult for me to express what I told Tad[zio] almost inspirationally. But I force myself and put everything into words tout curement. Staś assumes that a person functioning] regfardless] of the situation must be alive, must have their own drama. A n d I operate under the same situations, but I also want to see the drama in them captured in situations. Today, however, I have the feel[ing] that where nothing is happening, there can be no drama. - Coming back from Staś, sentimentalism, stand under her windows, sit on a bench - suddenly I get up and go on to the stream via Bystre. (...) Saturday 31 August (...) Extr[emely] upset and irritated, get dressed. Piłsudski, Staś, Solska, quips with Nalepiński. (...) Today, on Wednesday (4.) (...) Pick up a letter from Staś and Zagórska. (...) Now (after 2) I wait impatiently. Hold a bit of a grudge that she didn't come, a bit afraid that she might suddenly leave one day. Take off to go to visit her and other people (Solska, Staś, the Zagórskas, Pharmacy). (...) Got to S[ol]ska's with a prescription via the Zuł[awskis], the Zag[órskas], Phar[macy], Staś. Find out there about the move from Slimakówka. Tell Staś sub rosa about what is happening. For the whole time I press on with energy focused on physical effort. W i t h Staś (talk about Mirta Noel's [?]) via Solska (dinner with Solski) to . (...) Sleep today (Friday) until 10, significantly stronger, calm. A t 11:30 sit down to work (finish this diary). Nalepiński with Solska and talk about me on Antałówka. Have a grudge against Staś and so want to tell him that in principle today and won't spend the evening with him. - (...) Tuesday 27.8. (...) Coming up the road - instinct tells me that it is her - want to dash and call out, don't dare. A m as if crushed; she returns. Joy. Lose my head at first. Excitement. Talk nonsense - so as to wash away the 314 (Saturday) (...) Later [?] Zakopane, Pharmacy, Staś - quarrel; I'm disturbed. Go quickly to Z. Sees my distress, asks me what's wrong. Tell her what I did, then the whole story with Nalep[iński], Staś and Zielewicz. Zenia takes Staś' side, orders me to expiate, etc. - (...) (Sunday 8.) Yesterday (on Saturday) morning Staś woke me at 10, gives me one more detail (about his conversation with Nalep [iński]). Later he wrongly accuses me of "formalism" - analyzes me, my emotional reaction and the reason for its intensity. A n understanding is reached but with a negative] uncertainty on Staś' part. (...) �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO I lanej dziewicy. Dziś jestem silny, wygimnastykowany - wolny od h i steryi. Powinienem trwać w takim regime, a ciągłością pracy zdobędę to, czego pragnę. 21 V I I I (...) Jednym z charakterystycznych] momentów mo­ jego życia tu jest temat metafizyki życiowej, poruszony przez Stasia. „Sztuka jako odbicie metafizycznej istoty świata". 22 V I I I (...) Mieć jasno przed [1] zawsze, co mam zrobić i tyl­ ko tem być zaabsotbfowanym] Z. nie ma - niebardzo mnie to peszy. - nadź[ieja] zobacz[enia] wkrótce Staśfia], fotografowanie] Piłs[udski] Karola Z., Apteka. Wieczorem. Czy St. Witk. do mnie nie zaszedł. (...) 24 V I I I (...) Chwilami gnę się i zapadam w ciemność. Oscylu­ ję miedzy siłą - skupieniem się na twórczości nauk [owej]. U[?] ja jako pewien środek - wiedza, głębia. Koło [1] cią­ gną mnie tamtędy jakieś mroczne wspomnienia - tęskno­ ta za rzeczami poczętemi w szkicu czy zarysie i wydobytemi powieścią Stasia (...) Stanisław Ignacy Witkiewicz nad potokiem w Tatrach, ok. 1900. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Stanisław 1. Witkiewicz, Tatra Mountains. Ca 1900. The collection of E. Franczak and S. Okobwicz [11] ja mu mówię o mojem cofaniu się; przyczyna częścio­ wo w jego stanach wówczas, w [1] życiowych, którym on podlegał. Potem na szosie on reformułuje swój list do Warszawy. Uspok[ojenie] na powierzchni - rezygnacja nieporuszanie treści [1] treścią rzeczy głębszych. Słuszne - tłom[aczę] się w technice pracy i w układzie życia i wy­ ładowaniu w pozbyciu] małż[eńskim] w Lond[ynie]. Ale teraz muszę bezwzgl[ędnie] powrócić do siebie [??]. (...) Staje mi w myśli znów Staś i możliwość twórcza. Przy nim zbyt wyraźnie czuję brak sił i kontrast mojej art. jałowości. Zenia - przez chwilę byłem zup[ełnie] sam. Czy w takim stanie duszy - a taki stan - możliwość takich sta­ nów jest niezb[ędnym] warunkiem do pracy produkt[ywnej] = Problem siły. Istotą zarzutu, który mi robił Staś wczoraj - zarzutu całkiem słusznego, jest to, że zrzekłem się walki ze sobą, męczenia się, iścia naprzód. Ja stanow­ czo pracować mogę tylko w skupieniu, a to znowuż muszę opłacać nieustanną walką [?] Teraz stoi przede mną gro­ źna przyszłość i kobieta, którą kocham szalenie, ma być przy mnie. Chodzi o to, aby nie giąć się pod każdym sil­ niejszym podmuchem namiętności, ale żeby stworzyć coś wielkiego i pięknego. Ażeby to nie wtrąciło nas oboje w bagno, ale ażeby stworzyło w nas silną podstawę pod dalszy rozwój, pod wytrwanie w chwilach walki i pokusy; ażeby zmieniło instynkty prostytutki w czystość niepoka- 25 V I I I Wczoraj wyraźnie czuję się zmęczony. Po drzemce, 0 5 — tej Simmla, oczy osł[abione], światło marne; czytam na boisku o 7=ej Staś w nastroju nieistotnym. Afera z odbijaniem koch[anki] Zer[omskiego]. O Mic[ińskim] „rozpuść włosy". Jestem przez cały czas zmęcz[ony] i nie mam sił się skupić. Kolacja. Staś udaje faceta wchodzące­ go. Wogóle bawimy się różnemi kawałami. Spotyk[amy] Korn[iłowicza], który o zalecaniu!?] się Eug[enii] Zieliń­ skiej]. Staś daje sylwfetkę] Korn[ilowicza]. Mam dla niej jakąś głęboką cześć - szara egzystencja naucz[ycielki] muzyki, wydała się odważna, kochająca piękno dusza 1 oto śmierć przyszła dać jej aureolę granitowego bohater­ stwa. I mnie coś szalenie ciągnie do gór. Potem mówię Stasiowi o dram[acie] Tadzia. Znacznie mi trudniej przy­ chodzi sformułować to, co Tad[ziowi] mówiłem prawie że w natchnieniu. Ale się przemagam i wypowiadam wszyst­ ko tout curement. Staś wychodzi z założenia, że osoby dział[ające] niez[ależnie] od sytuacyi muszą być żywe, muszą mieć swój dramat. I ja operuję temi samemi sytua­ cjami, ale chcę też widzieć w nich dramat sytuacyjami ujęty. Dziś jednak mam wrażfenie], że tam, gdzie nic się nie dzieje, tam dramatu być nie może. - Wracając od Sta­ sia sentymentalizm, idę pod jej oknami, siedzę na ławce znagła zrywam się i idę dalej nad potokiem via Bystre.(...) Wtorek 27 V I I I (...) Idzie drogą w górę - instynkt mi mówi, że to ona - chcę lecieć i wołać nie śmiem. Jestem jakby złamany; 315 �Grażyna Kubica • STAS WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI (Monday) (...) Staś W. (1st visit at "Nosal", two highlander farmers; talk with St[aś] about Nalep[iński], about my present). 27.9. After arriving, directly, i.e., for the first couple of days, I had a feeling as though I'd unexpectedly suffered little. Since Tuesday I've started working at Solska's. Met up with Staś who, temporarily, devalued these things a bit for me. (...) Today (Tuesday) morning breakfast at 10, write; am a bit relaxed. (...) Plan to go to Staś' but don't go, feel good. (...) 28.9. 29.9. Morning (11. Wednesday) rise at 9, St. W. comes Discuss Nalep[ińki], points out a few things to me. We go together. (...) O n Thursday go to lunch. (...) Along the stream, Kornilowicz, head towards Staś - three at 11; turn back, wait until 12 among the lanes [?], batter against reactions of despondency and lamentations of the depravity of the last hours. I'm cold and feel bad physically. Whistle from the road; Staś is coming and Nalepiński. (...) Sunday 15.9. evening. (...) Have toiled over Simmel rather long; thinking about the need to do psychology, astronomy with Staś, Bergson, Wundt, etc. Push myself like the devil to work. (...) 17.9. (...) Dinner at Staś'; Nalep[iński's] rumors. The latter gives me a letter from Lewicka. Pharmacy, nothing from Z. Return to St. Scheming!?]. Nalep [iński], Staś, rumors from the start; then I tell him about Z.; so we quip about definitions of chance and experience - experiencing the ext[ernal] form of decline but without chance. This disturbs me; will have to comment to Staś about that. Later we talk about artists, about tales [?] which do not contain das erlósende Wort. Staś believes in Szymberski. A t the end, about getting entangled; about the impossibility of finding a woman with whom one could settle down. I on. The 1st complete person, person as the synonym of boredom. Stay in bed long in the morning, old Mrs. Witkiewicz is indelicate. I rise and leave without breakfast. We talk about yesterday's things; later about Ozimina. Yesterday Staś with appreciation for my poem. A t home read Staś' novel, he returns, talk about nonessential things and feel some uneasiness in ourselves. Read my diary in order to concentrate. (...) Friday 20.9. (...) Start to write about Ozim[ina], Staś comes and Nal[epiński]. Explain things with St. Feel emotionally pacified. Return [?] and I'm reading again. (...) (...) A t noon I read Nietzsche and talk with Tad[zio] about Staś and the influence of knowledge on creativity. A l l in all should eliminate serious conversations with Tadfzio]; or assume a comp[letely] different emotional tone i n them and not disguised superiority. I n the evening decide to go to Solsk[a's] for only 5 minutes but end up sitting there for over an hour, then via Witkiewicz, go to the Pharm[acy]. Letter from Boren[ius], Gardiner and a card from . 30.9. (...) Sleep at Staś'; he chats with me. The old woman indelicate. Go back for cigarettes, "beast, beast, beast, beast." Z. packs; gives me milk. Fatigue and a bit of a katzenjammer; almost not sentimentalism. Go via Burdel - pack and "get changed," to the Pharm[acy] at lunch; escape, flowers; by carriage to Z., telegrams [?], she isn't there; butter, Witkiew[icz] (with Piłsudski); then meet with Z. in a carriage. (...) Read Staś' novel i n the cawidge. In Poronin, Z. enters. We sit in the corridor. Fog winds its way over the fields. We read the novel. About Donna Quercia. (...) 2.10. (...) O n Sund[ay] evening Staś sketches me. Ret[umed] home at 1 and started writing octets. Actually, I had already arranged, for instance, the content and a few rhymes and sayings. Had a feeling of heightened int[ernal] inten[sivity] and expanded power because I'd never imagined myself writing verse before. (...) Saturday 5. (...) A rather unpleasant scene at Staś': he tugs at Nal[epiński] and makes pessimistic] comments about our relationship. Monday 7. (...) But at times I have rather considerable fluctuations: yesterday, going to Witk., I started by thinking, thinking aloud in Eng[lish] and as a result crossed over to an association about advertising myself with a book and lectureship i n Polish magazines. (...) Wednesday 9. (...) Return via Zywczańskie, Ślimak, and the usual 316 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKII.i * i ona wraca. Radość. Z pocz[ątku] tracę głowę. Podniece­ nie. Plotę głupstwa - ażeby zmyć mętną powierzchnię bezpośredniego] zetknięcia się. W kapeluszu z[e] skóry nie jest jej do twarzy - to mnie też trochę peszy. Boję się, że Staś przyjdzie. (...) trochę rozprężony. (...)Wybieram się do Stasia, ale nie idę, dobrze mi. (...) Rano (11 Środa) wstaję o 9 = tej przychodzi St[aś] W[itkiewicz]. - Obmawiamy Nalep[ińskiego], robi mi parę uwag. Idziemy razem.(...) Środa 28 V I I I (...) O Vi 7=ej wychodzę, Apteka, list od Isobeli Fry. Potem Staś, peszy mnie swoim zachowaniem się mało uprz[ejmym]. (...) W Czwartek idę na obiad(...) Potokiem, Korniłowicz, idę ku Stasiowi - trzy na jedenastą; zawracam czekam aż do 12 = tej wśród spłodków, walę przeciw reakcyi zniechę­ cenia i żalowi zepsucia ostatnich godzin. Zimno mi i źle f i ­ zycznie. Gwizdam z szosy; Staś idzie i Nalepiński. (...) 29 V I I I (...). U Stasia tlomaczę mu i speszenie wczorajsze mija.C) Sobota 31 Sierpnia (...) Szal[enie] zdenerwowany i rozdrażniony ubieram się. Piłsudski, Staś, Solska wice z Nalep. (...) Dziś we Środę (4.) (...) Odbieram list od Stasia i Zagórskiej, (...) Teraz (po 2.) czekam niecierpliwie na Z., trochę mam preten­ sje, że nie przyszła, trochę się boję, żeby nie wyjechała na­ gle którego dnia. Wybieram się do niej i do innych ludzi (Solska, Staś, Zagórskie, Apteka). (...)Idę do S[ol]skiej z receptą via Zulfawscy], Zagfórskie], Aptfeka], Staś. Dowiaduję się tam o przeprowadzce z Ślimakówki. Mówię Stasiowi sub rosa o tem, co się dzieje. Przez cały czas pę­ dzę z energią skupioną na wysiłku fizycznym. Ze Stasiem (mówimy o [?] Mirty Noel) via Solska (kolacja z Solskim) do Ż. (...) Śpię dziś (Piątek) do 10=tej, silniejszy znacznie, spo­ kojny. O 11 Vi siadam do roboty (kończę ten dziennik). Nalepusz z Solską i gadanina o mnie na Antałówce. Mam żal do Stasia i wobec tego chcę mu dziś powiedzieć zasa­ dniczo i nie spędzę z nim wieczoru. - (...) (Sobota) (...) Potem [?] Zakop[ane], Apteka, Staś awantura; jestem speszony. Idę szybko do Z. Speszenie moje znać, pyta mnie, co mi jest. Mówię, co robiłem, po­ tem całą historję z Nalep fińskim] Stasiem i Zielewiczjem]. Zenia bierze stronę Stasia, każe mi ekspiować itd. - (...) (Niedziela 8.) Wczoraj (w Sobotę) rano o 10=tej budzi mnie Staś, podaje jeszcze jeden szczegół (rozmowę swoją z Nalep[ińskim]). Potem robi mi zarzut „formalizmu" niesłuszny analizuje mnie, moją uczuciową reakcję i powód jej intenzywności. Następuje porozumienie ale z negatyw­ nym] wahaniem u Stasia. (...) (Poniedziałek) (...) Staś W. (1.[pierwsza] wizyta w nosalu [„Nosalu"], dwaj gazdowie; mówimy ze St[asiem] o Nalep[ińskim], o moim prezencie). Dziś (Wtorek) rano o 10=tej śniadanie, piszę; jestem Niedziela 15 IX, wieczór. (...) Simmla dość długo męczę; myśląc o potrzebie ro­ bienia psychologii, astronomii ze Stasiem, Bergsona, Wundta itp. dupinguję się morowo do pracy. (...) 17 IX (...) Kolacja u Stasia; plotki Nalep [ińskiego]. Ten da­ je mi list od Lewickiej. Apteka, niema nic od Z. Wracam do St. Intryguję[?] Nalep[iński], Staś, z poczfątku] plot­ ki; potem mówifę] mu o Z.; robimy wice a propos defini­ cji wypadku i przeżycia - przeżycia o zewn[ętrznej] formie upadku, ale bez wypadków. Peszy mnie to; będę musiał zrobić o to uwagę Stasiowi. Potem mówimy o artystach, o powieści w[?], która nie zawiera das erlósende Wort . Staś wierzy w Szymberskiego. Na koniec o zawikłaniu się; o niemożliwości znalezienia kobiety, z którą możnaby się ustalić. Ja, że Z. 1. [pierwszy] człowiek pełny, człowiek ja­ ko synonim nudy. Rano późno leżę, stara Witk[iewiczowa] niedelikatna. Wstaję i bez śniadania idę. Mówimy 0 wczorajszych rzeczach; potem o Oziminie. Staś wczoraj z uznaniem o moim poemacie. W domu czytam powieść Stasia, on wraca, mówimy rzeczy nieistotne i czujemy w sobie niepokój. Czytam dziennik, ażeby się skupić.(...) Piątek 20 IX (...) Zaczynam pisać o Ozim[inie], przychodzi Staś 1 Nal[epiński]. Wyjaśnienie ze St[asiem]. Czuję się uczu­ ciowo zaspokojony. Wracam [?] i czytam znowuż.(...) 27 IX Po przyjeździe, bezpośrednio, tzn. przez parę dni pierwszych, miałem uczucie, jakbym nadspodziewanie mało cierpiał. Od Wtorku zacząłem pracować u Solskiej. Widywałem się ze Stasiem, który mi te rzeczy trochę odwartościował, chwilowo.(...) 28 IX 29 IX (...) W południe czytam Nietzschego i rozmawiam z Tad [ziem] o Stasiu i o wpływie nauki na twórczość. Wogóle poważne rozmowy z Tad [ziem] wyeliminować; al­ bo przyjąć w nich zup[ełnie] inny ton uczuciowy, a nie ukrytej wyższości. Wieczotem postanawiam iść do Solsk[iej] na 5 minut tylko - tymczasem siedzę tam prze­ szło godzinę, potem via Witkiewicz idę do Apt[eki]. List 317 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI road. Walk quickly and strain my heart a bit. A t Staś' I was already in terrible condition; exhausted heart is in the foreground. Then something dreadful happens; I'm starting to get visible shivers, longing for Z. I tell him about this, that in some "unknown chamber of the soul" or rather " i n the black hull of the universe" which surrounds that single point of light, there [?], terrible things are happening. Dinner; enjoy M [iss] Jancz[ewska] quite a bit, she is gracious to me; I am nice and Staś doesn't discomfit me; I feel good (disastrous!) - clearly feel that this has plucked me from the learned chasms and has leveled things. In the evening I do Ozimina about which I work out a brief. Then I transcribe a poem for Z. and that takes me about I ' / hours time. O n Wednesday I get up listless. A rare mood at first. Write a powerful letter to Z. Then F.d.C. goes shamefully; mad longing; want to go to her a tout prix. Read Wundt, brain [?] poorly functioning. - Get ready to go out for lunch (at 4 determined to go through the fotest) when Bogdański and Nal[epiński] come, interrupting my writing to Z. Bogd[ański] about Staś' paintings; roars and babbles cruel absurdities about women. - We go along Bachleda Ridge; view of Olcza gorgeous. Apachej?] songs. Expedite letter to Z., Tadzio versus Staś. In the Pharm[acy] read corrections and write letters; dinner. Go to the Borkowskis, Staś. A t first we talk about formalisms and Tadzio. Then he about his novel; I about my longing, my difficulties. Then we talk about att[itude] towards women. The principle of idealizing friendship; they are placed on the same level as a woman. Funny when it comes to effecting, justifying one's situation with regards to a friend. 2 tragedy. Easy integration. Culmination point. - But above all conversion of these dir[ectly] titillating abominations into some other material. Steeping the whole plot in a mystical atmosphere and mythical compulsion. Fatum in the Greek ttagedy. Via the Pharmacy, above the stream, to "Nosal"; we speak about sociology; I ptesent my general model of the rel[ationship] sociology] to other sciences. These are questions which matter less to St. M[ore] the rel[ationship] of sociology] to practical] views and doctrines. - A t home after din [ner] write a short letter to. We read Bork[owska's] poetry and I don't go home unt[il] 10 and don't finish Fustel. Read the last few pages of my diary. Perhaps the most impottant and most fettile was that moment during that walk to Poronin when I saw inside a certain depth; when I felt that I should exist at the deepest current of my soul. - This morning feel not too bad, rather strong, calm. The thing is not to allow oneself to be derailed by the accessibility and pleasures of certain things; yesterday, for instance, I went to Witk. at noon. Satutday 12. (...) Later by the wat[erway], Ślim[ak], towards Zywczańskie. Tadzio reads a letter; we go for a walk; we talk about Staś and his and my attitude] towatds Nal[epinski]. (...) - A t the Borkfowskis] a quarrel with Staś. I go alone: once one thing, then another. This quarrel is a passing thing which life will flush away. With Z., too, the tel[ationship] is ultimately undamaged. So it's only a mattet of momentary perseverance. (...) Sunday 13. 11.10.12 Yesterday the day was pleasant, sunny; am poisoned with despair, longing for Z., the distress of that quar[rel] with Staś. (...) Yesterday I rose rather late; i n the morning read Wundt and F.d.C. (poorly because actually I'm not thinking). Leave at 3:30 fot St. A t first my heart is exhausted], then all right. We go along the tf[acks], the way I went with. - The gentians have alteady withered. I tell him about priests singing a sentimental song - he about a pt[iest] in Lovtana. Father Faust. A beech dressed in purple leaves. I talk about Greek tragedy; express myself quite explicitly and concisely. Definition of mythical thinking. Dogmatic and analytical thinking. Both as antittagici[?]. The process of intellectual adaptation as a natutal reaction to the horror and tragic nature of human misfortune. (Tragedy itself is only a substitute] spiritual need, is the fundamental moment of artistic creativity; only the articulation of that gen[eral] tragic] nature [?] [?] produces the stage tragedy.) Therefore, human events must be projected onto some other screen. In addition, not every tragic] conception is suited to the stage Monday 14. morning. Yesterday I took up Simmel at half 11. Nal[epiński] with his dog, we go through Burdel; I needlessly tell him about falling out with St. (...) Tuesday 15. morning. (...) Staś comes, brings drawings and photos. We talk about details, then about sociology]; later Nal[epiński's] verses; then a few words of explanation. The situation, for me, completely smoothed out. (...) To Zag[órska's], talk thete about Nalepliński], look over photos of Staś' paintings. Decide to have a party. Coming back with St[aś]: about Nalepiński and his attitude] towards Mrs. Zag[órska]. About my ethical dreams and about Staś' terrible dream. (...) 318 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO od Boren[iusa], Gardinera i kartka od Ż. 30 IX (...) U Stasia śpię; on gada ze mną. Stara niedelikat­ na. Wracam po papierosy „bydle, bydle, bydle, bydle". Z. pakuje się; daje mi mleko. Zmęczenie i trochę katzenjam­ meru; prawie że nie sentymentalizm. Idę via Burdel - spakowuję się i „przebieram", do Apt[eki] przy obiedzie; uciekam, kwiaty; dryndą do Z., telegramy [?], jej nie ma; masło, Witkiew[icz] (z Piłsudskim); potem spotykam Z. w dryndzie. (...) Czytam w wag[onie] powieść St[asia). W Poroninie Z. wchodzi. Siedzimy w korytarzu. Mgły wleką się nad pola­ mi. Czytamy powieść. O Donnie Quercii. (...) 2X (...) W Niedz[ielę] wieczór Staś mnie rys[uje]. Wróć [iłem] o 1. do domu i zacząłem pisać oktawy. Przed­ tem już układałem sobie wprawdzie np. treść i parę ry­ mów i powiedzeń. Miałem uczucie podniesionej i n ­ tensywności] wewn[ętrznej] i rozszerzonej władzy, bo przedtem nigdy nie mogłem sobie pomyśleć siebie piszą­ cego wiersze. (...) Sobota 5 (...) U Stasia dość niemiła scena: on siepie się na Nal[epińskiego] i robi pesym[istyczną] uwagę o naszych stosunkach. Poniedziałek 7 (...) Ałe mam chwilami dość duże wahnienia: wczoraj, idąc do Witkiewicza], zacząłem od myślenia, mówienia głośno po ang[ielsku] i przeszedłem w rezultacie na aso­ cjację reklamowania się z książką i lecturship w krajowych pismach. (...) Środa 9=tego (...) Wracam przez Zywczańskie, Ślimaka, i zwykłą drogą. Idę szybko i trochę męczę serce. U Stasia już stan fatalny; zmęczenie serca występuje na 1. plan. Poza tem coś strasznego się dzieje; już mnie widocznie dręczy tęsk­ nota za Z. Mówię mu o tem, że w „niewiadomej komna­ cie duszy", a raczej „w czarnej łupinie wszechświata", która otacza ten jedyny świetlny punkt, tam [?] dzieją się rzeczy straszne. Kolacja; p[anna] Jancz[ewska] dość mi się podoba, jest dla mnie uprzejma; ja jestem miły i Staś mnie nie peszy; czuję się dobrze (fatalne!) - wyraźnie czu­ ję, że mnie to wyciągnęło z uczonych otchłani i spłyciło. Wieczorem robię Oziminę, do której ułożyłem szkic. Po­ tem przepisuję poemat dla Z. i t * mi zabiera około 1 Vi go­ dziny czasu. W Środę wstaję niewyspany. Nastrój z pocz[ątku] by­ czy. Piszę do Z. silny list. Potem F.d.C. idzie haniebnie; szalona tęsknota; jechać do niej a tout pńx. Czytam Wundta, mózg [?] słabo funkcjonuje. - Zabieram się do obiadu (zdecydowany o Ą—tej iść pod regle) kiedy przy­ chodzą Bogdański i Nal[epiński], przerywając mi pisanie do Z. Bogd[ański] o obrazach Stasia; ryczy i gada głup­ stwa brutalne o kobietach. - Idziemy Bachledzkim; widok na Olczę cudowny. Pieśni Apaczów]?]. Ekspedjuję list do Z., Tadzio versus Staś. W Aptfece] czytam korekty i piszę listy; kolacja. Idę do Bork[owskich], Staś. Z początku mówimy o formalizmach i Tadziu. Potem on o powieści swojej; ja o mojej tęsknocie, o trudnościach życiowych. Potem mówimy o stos[unku] do kobiet. Zasada idealizacji przyjaciół; stawia ich na tym samym poziomie co ko­ bietę. Zabawne jak chodzi o to, ażeby przeprowadzić, usprawiedliwić swoją sytuację wobec przyjaciela. 11 X 12 Wczoraj wstaję dość późno; rano Wundt i F.d.C. (sła­ bo, bo właściwie nie myślę). Wychodzę o 3 Vi do St[asia]. Z pocz[ątku] serce zmęczfone], potem all right. Idziemy drogą żel[azną], tam którędy z Z. - gencjany już przekwi­ tły. Mówię mu o księżach śpiewających pieśń sentymen­ talną - on o ks[iędzu] w Lovranie. Ksiądz Faust. Buk w purpurowych liściach. Mówię o tragedyi greckiej; for­ mułuję się dość eksplicytnie i ściśle. Definicja myślenia mitycznego. Myślenie dogmatyczne i analityczne. Oba ja­ ko antytragiczne]?]. Proces przystosowania intelektualne­ go jako reakcja naturalna na okropność i tragizm wypad­ ków życiowych. (Tragizm wogóle jest tylko zas[tępczą] po­ trzebą ducha, jest momentem podstawowym twórczości artystycznej; wypowiedzenie tego og[ólnego] tragizmu] [?] [?] daje dopiero tragedję sceniczną.) Dlatego wypadki życiowe muszą być przeniesione na jakiś inny ekran. W dodatku nie każda tragiczna] koncepcja nadaje się do trag[edii] scenicznej. Łatwość integracji. Punkt kulmina­ cyjny. - Ale ptzedewszystkiem przetworzenie tych bezpfośrednio] nas łaskoczących okropności na jakiś inny materiał. Zanurzenie całej akcji w atmosferze mistycznej i mitycznej konieczności. Fatum w tragedji greckiej. Via Apteka, nad potokiem, do Nosala; mówimy o so­ cjologii; ja podaję mój ogólny schemat stos[unku] socjo­ logii] do innych nauk. To są punkty, które St[asia] mniej obchodzą. B[atdzi]ej stos[unek] socjologii] do prakt[ycznych] zapatrywań i doktryn. - W domu po kol[acji] piszę krótki list do Z., czytamy poezje Borkfowskiej] i wracam do domu dopjero] na 10=tą i nie kończę Fustela. Przeczytałem parę ostatnich stron dziennika. Może najważniejszym i najpłodniejszym był moment podczas owego spaceru do Poronina, kiedy widziałem wewnątrz pewne głębie; kiedy poczułem, że istnieć powinienem w najgłębszym nurcie duszy. - Dziś rano czuję się nieźle, dość silny, spokojny. Grunt, ażeby nie dać się wykoleić ła­ twości i przyjemności pewnych rzeczy; wczoraj np. na po­ łudnie poszedłem do Witkiewicza]. 319 Sobota 12 (...) Potem koło wod[ociągu], Ślim[aka] na Żywczan- �orazyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Wednesday 16. evening. (...) - Want to go to Borkowska's so she'll read me her poems; tell her something; problem: why do we need other people, the kind who would undetstand us in some way when we are feeling very bad. Would like to be with Staś; repulsion towards these biddies. (...) (...) Dinnet at Staś'. Elzenbetg. A t times I'm sorry that he is m[ore] [?] (old Janczewska) - Then we go downstairs, Elzenberg piques my nerfves]; tell Staś about my dteam: Does Irfenka] appear in it because I was with her a lot and then suddenly cut off? Is it substitution; ot do I fancy het? (...) Thursday. 17.10. Dream: with Mom and Nalep[iński], room in a hotel; looking for a ttain from Linz or Salzb[urg] to Munich. M o m leaves the room; Nal[epiński], I go after her (M[om] went to the W C , I tell Nal[epiński]: don't go - his indiscretion and [?]). Nal[epiński] gives the serv[ant girl] a tip of l ' / marks. Mom delighted with Nal[epiński]. I talk, Staś has in his little finget 10 times as much poet[ic] talfent] as Nal[epiński] and in his little fingernail as much gen[eral] talent. (...) Some woman (Mrs. Limanowska?), her husband, sister, painter[?], and Staś. St. woos her, then she and she winks at me. (...) 2 10/2 Ventnor 1914* 19.4.14. London. Yesterday after returning found a lot of letters. (...) Very downcast letter from Staś. Understood that this alteady may really be the end with him. Dreamed of him tonight. W i l l have to do everything to wrest some funds for him and get him to go with me. (...) Zakopane 3 May. Sad mood during this farewell visit through Poland. (...) In Warsaw. (...) Then to Staś Zielfinski's]. Zenia is a bit tired. Talk about nothing (was preparing for an essential conversation with her!), always feel that she rises to the occasion of whatever I am saying. Find out that she is pregnant. This discomfits me. Tell her about my plans. She advises me to take Staś. Leave early, relieved. Have freed myself from her direct charm. (...) Kraków. 6.5.14. Description of Zakopane stay. Gorgeous weather; the ait unusually clear. Everything covered with a festive emptiness; the emptiness of things celebrating, resting, aimless. I am * Notes written in the period preceding his trip to Australia: his stay in Ventnor on the Isle of W h i t e [Wight], in London, farewell visit in Poland, arrival of Staś Witkiewicz in U i n d o n and a journey together in the tropics [18)99. Ja z Foką i rewolwerem. Czas mglisto-słoneczny, godz. 1 po pol., Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, 1899. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza 10/2 f I8J99. Me with Seal and a gun. Weather misty-sunny, I p.m., Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, 1899. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz with Staś a lot. Very despondent over his condition; feel that closing life off from that side, that his destruction is the undoing of one of my ideals. I believed and still believe in Staś, in his genius and individuality; he is for me the spiritual incarnation of the superiority and uniqueness of the Polish spirit. In this whole think I see that he is also the embodiment of its worst sides and weaknesses. A t times I had a positive feeling that his bankruptcy is the confirmation of my aesthetic views, is a horrible symptom of the danger which lies in the total casing of the sources of artistic inspiration and the will to live. - A t times I try to forget about Staś. Run away from him. I don't go into the depths of his condition, simply [?] out of an egoistic self-preservation instinct. Typical psychic state, escape from the unpardoning hand of fate, running aground on that [?]ity. I try to convince him with atguments whose triviality and paucity I sense myself. There is nothing, only death. But I cannot, have not the obligation to go farther, follow a friend until the very gates of Hades, unless it were to turn him back, to return. 320 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO sicie. Tadzio czyta list; idziemy na spacer; mówimy o Sta­ siu i jego i moim stos[unkuj do Nal[epińskiegoJ (...) U Bork[owskich] awantura ze St[asiem]. Idę sam: naprzemian to jedno, to drugie. Ta awantura to rzecz prze­ mijająca, którą życie splucze. Z Z. także ostatecznie stos[unek] nie zniszczony. Więc to chodzi tylko o chwilo­ we przetrzymanie. (...) Niedziela 13 Wczoraj dzień pogodny, słoneczny; zatruty rozpaczą, tęsknotą za Z., przykrością tej aw[antury] ze Stasiem. (...) Poniedziałek 14 rano Wczoraj zabrałem się do Simmla a Vi na 11. Nal[epiński] z psem, idziemy przez Burdel; ja jemu niepotrzebnie mówię o poróżnieniu się ze St[asiem]. (...) Wtorek 15 rano (...) Przychodzi Staś, przynosi rysunki i fotos. Mówimy o detalach, potem o soc [jologii]; potem wiersze Nalfepińskiego]; potem parę słów wyjaśnienia. Sytuacja, dla mnie, całkiem wygładzona. (...) Do Zag[órskiej] tam o Nalep, przeglądamy foto's z ptac Stasia. Umawiam się na biby. Wracając ze St[asiem]: o Nalep[ińskim] i jego stos[unku] do p. Zag[órskiej]. O moich etycznych snach i o śnie Sta­ sia strasznym(...) Bronisław Malinowski śpi w pokoju Stanisława I. Witkiewicza, Środa 16 wieczór (...) - Chcę iść do Borkowskiej, ażeby mi przeczytała swoje wiersze; coś jej powiedzieć; problem: dlaczego po­ trzebujemy innych ludzi, takich którzyby nas w pewien sposób zrozumieli, kiedy nam jest b. źle. Chciałbym być ze Stasiem; wsttęt do tych bab. (...) (...) - Kolacja u Stasia. Elzenberg. Chwilami przykro mi jest, że on jest b[ardzi]ej [?] (stata Janczewska) - Po­ tem idziemy na dół, Elzenberg mi daje [na] ner[wy]; opow[iadam] Stasiowi sen: czy Ir[enka] występ[uje] dla tego, że byłem z nią dużo, a potem suddenly cut off! Czy substytucja; czy mi się podobała? (...) Czwartek 17 X Sen: z Mamą i Nalep[ińskim] pokój w hotelu; szukam pociągu z Lincu czy Salzb[urga] do Monachjum. Mama wychodzi z pokoju; Nal[epiński], idę po nią (M[ama] po­ szła do W C . ja mówię Nal[epusz]owi: nie idź - jego nie­ takt i [?]) Napiwek 1 Vi marki Nal[epiński] daje służ[ącejj. Mama zachwycona Nal[epińskim]. Mówię, Staś ma w małym palcu 10 razy tyle zdoln[ości] poetfyckich] co Nal[epiński], a w małym paznokciu tyle ogólne­ go] talentu. (...)Jakaś kobieta (pani Limanowska?), jej mąż, siostta, malarz[?] i Staś. Stfaś] się przystawia, potem ona i do mnie oko robi. (...) 19 IV 14 Londyn* Wczoraj po powrocie zastałem dużo listów. (...) List b. Zakopane, ok. 1900. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza the Stanisław 1. Witkiewicz's room, Zakopane, ca. 1900. The collection of E. Franczak and S. Okołowicz Bronisław Malinowski sleeping in przygnębiający od Stasia. Zrozumiałem, że to już rzeczy­ wiście, być może, koniec z nim. Śnił mi się dziś w nocy. Będę musiał zrobić wszystko, ażeby wydostać dlań pienię­ dzy i żeby pojechał ze mną. (...) Zakopane 3 Maja Smutny nastrój podczas tej pożegnalnej podróży po Polsce.(...) W Warszawie.(...) Potem do Stasia Ziel[ińskiego]. Że­ nią trochę zmieniona. Rozmowa o niczem (zbierałem się na rozmowę istotną z nią!), czuję zawsze, że stoi na wyso­ kości tego, co ja mówię. Dowiaduję się, że jest pregnant. Peszy mnie to. Mówię jej o moich planach. Radzi mi wziąć Stasia. Wychodzę wcześnie, z ulgą. Uwolniłem się od bezpośredniego jej uroku. (...) Kraków. 6 V 14 Opis pobytu w Zakopanem. Pogoda cudowna; powietrze niebywale przezroczyste. Wszystko pokryte odświętną pustką; pustką rzeczy świę- * Notatki spisywane w oktesie poprzedzającym wyjazd do Australii: pobyt w Ventnor na wyspie W h i t e , w L m d y n i e , po­ żegnalna wizyta w kraju, przyjazd Stasia Witkiewicza do L o n ­ dynu i wspólna podróż w rropiki 321 �yjrazyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI (...) Past Chab[ówka] I look out the window; look through the Femseher. Think about what I am to say to Staś; put pressure on him to make him go. Staś at the station; he looks bad, we go to "Nosal". I talk to him about the possibility of going; he talks [??] about death; about his desperate state. This same mood a year ago was the apogee of his greatest happiness. A t "Nosal" Mrs. Witk. gteets me with tears in her eyes. We go down to Zakopa[ne]. Pharmacy, no letters. Konstantynówka; [?] return on foot through the stream. Staś tells me the whole story. (...); dissatisfaction; trip to Lovrana; return. Karol. Duality and their mutual bidding. Mrs. Witk. and Helena [Czerwijowska] speak with me in the evening. Then Staś tells me everything to the end in the evening; the phase of despair and the phase of disgust. The day after [?] phase of disgust and relative strength. In the morning we sit at home, only a walk to Koziniec. St. has an urge to travel to N[ew] Guinea. After lunch, to Zakop[ane]; he to Irenka [Solska], I to the Pharm[acy], to the Zulawskis and to Konst[antynówka], in the evening Aniela [Zagórska], at "Nosal." We return with Staś along the road. Sad and empty evening. Evening of developed plates. Red light. Friday, good weathet in the morning, aftern[oon] clouds coming. We go to the Ziel[ińskis] in Olcza. I recall Z[eni], all the things past. Sit in a room at Ziel[ińska's] and look at the mitror, look through the window at the very familiar view by wh[ich] I worked so many times, and in wh[ich] I drowned my sorrows so many times. Mountains enshrouded, only reveal themselves in places. A storm over Gubałówka. We go over Bachl[eda] Peak to Zakopane. To the Pharm[acy], Staś to Ju[?]. I eat dinner in the Phatm[acy]. Then go by foot. To that we also eat din [net] in Nosal. (Aha, there's also Marja Bułhak with wh[om] we walked down on Thursday to Zakop[апе]. Later we develop on paper my photogtaphs from Lang[ier] and photographs made the preceding] day. Saturday. Cool and rainy day. Morning - Aftern[oon] to Zakop[ane]. A t [?] with Aniela and the Zuławsk[is] about "woman." Latet go up Bachl[eda] Ridge. Awfully short-breathed and a cold. Don't at all feel good in Zakop [апе]. In the evening 2 ladies and the Swieżawskis come. Go to bed early. Sunday. Good weather in the morning. We head for Olcza. Take photographs of Hruby and 2 cottages. Then at the Ziel[ińskis]. We leave the camera. I n the aftern[oon] with filters[?] head for Olcza, without a coat. Photographs: Giewont, the mountains from the porch and the precipice. Later I go alone to Zakop [апе] for din[ner] at the Tabeaus; just before that stop in at Aniela's for a moment. Ride with a farmer]?] to Olcza. 322 Developing with Langier. Photographs come out perfect. - That night sleep poorly. On Mond[ay] absolutely gorgeous weather. Dream of swimming but feel dreadful. Head for Olcza to the Ziel[ńskis]. There we talk about inanities with St. Then ret [urn]. A m very weakened. Farewells at Lang[ier's]. A t "Nosal" I don't eat anything for lunch. Aftet l[unch] fatewells, packing. Episode with Uncle Świeżawski. (...) Sunday 17.5.14. London. (...) Wotrying and also thinking a bit that the Conr[ads] are at the Reting[ers]. The affair with Staś' voyage. A t times I have flashes of despicable envy and antipathy, but all in all I would like him to go; especially when pain attacks me, or when I really begin to disengage myself. Thursday 21.5.14 (...) In the evening I write letters; receive a letter from Staś; go to Bor[enius]. (...) 14 June, on deck. Currently I am already on my way. After the tiring and ravaging preparations, after numerous swings of emotions with regards to T. - after the distress and oscillations regarding Staś, I'm travelling with him and feel, generally speaking, horrible; though perhaps not. Feeling rather wretched at this particular moment. A l l in all I'm feeling not bad. I experienced a great touristic enrapture visiting Paris and Naples. The ship and 2nd class rather don't agree with me since to quite a large degree this hinders direct contact with the sea; but I hope I'll overcome this. My relationship with St. is very good in genetal and I am immeasurably gratified that someone is with me for his own sake. Monday 15.6.14 (...) Setting down the events of the most recent times in London. O n Saturday 23 (...) - Mom at Oxf[otd] Circ]us] talks to me of Staś; I am very glad; this picks up my mood. (...) Sunday 24. Staś atrives. Kasia comes at 12. Meeting with Westerm[arck] in [?]. Lunch at the Singers; Torday[?]; exhaustion and congestion. Ride with Kasia towards Marble Arch; a few paces around the Park; at Isobel Kirkwood's. Ride to Graham Wallace's. Dinner. Later they read poems to me, perfect in their essence. Later tram home. Mond[ay] 25. W i t h M[?] and Staś at Gamaga's. The whole day and then I tun around with Staś. In the evening a meeting with Seligm[an] and Westermarck at �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO tujących, odpoczywających, bezcelowych. Jestem bardzo dużo ze Stasiem. B. przygnębiony jego stanem; czuję, że zamknięcie życia z tamtej strony, że zniszczenie jego jest upadkiem jednego z moich ideałów. Wierzyłem i do dziś dnia wierzę w Stasia, w jego geniusz i indywidualność; jest on dla mnie wcieleniem duchowej wyższości i odrębności ducha polskiego. W tej całej sprawie widzę, że jest on też wcieleniem najgorszych stron i słabości. Miałem chwila­ mi pozytywne poczucie, że jego bankructwo jest potwier­ dzeniem moich poglądów etycznych, jest strasznym symptomem niebezpieczeństwa, które tkwi w zupełnym nieocembrowaniu źródeł artystycznego natchnienia i wo­ li do życia. - Chwilami staram się zapomnieć o Stasiu. Uciec od niego. Nie wchodzę wgląb jego stanu, po prostu [?] przez egoistyczny instynkt samozachowawczy. Typowy stan psychiczny ucieczki przed nieubłaganą ręką losu, na mielizny [?]ciowości tamtej. Staram go się przekonać ar­ gumentami, których płytkość i marność sam odczuwam. Niema nic, tylko śmierć. Ale ja nie mogę, nie mam obo­ wiązku iść dalej, iść za przyjacielem aż do samych wrót Hadesu, chyba żeby go sprowadzić napowrót, z powro­ tem. (...) Za Chabfówką] patrzę przez okno; patrzę Femseherem. Myślę o tem, co mam powiedzieć Stasiowi; wy­ wrzeć nacisk, żeby wyjechał. Staś na stacyi; wygląda źle, jedziemy do Nosala. Mówię mu o ewentualności pojechania; on mówi [??] 0 śmierci; o swoim stanie rozpaczliwym. Ten sam nastrój rok temu był dekoracją jego największego szczęścia. W Nosalu p. Witk[iewiczowa] przyjmfuje] mnie ze łzami. Schodzimy do Zakopa[nego], Apteka, niema listów. Konstantynówka; [?] wracamy piechotą przez potok. Staś opowiada mi całą historię. [?]; niezadowolenie; wyjazd do Lovrany; powrót. Karolek. Dwoistość i licytacja ich wza­ jemna. P Witk[iewiczowa] i Helena [Czerwijowska] wie­ czorem mówią ze mną. Potem Staś wieczorem opowiada mi do końca; faza rozpaczy i faza obrzydzenia. łhak, z kt[órą] schodziliśmy we Czwartek do Zakop[anego]). Potem wywołujemy na papierze moje klisze od Lang[iera] i klisze zrobione poprz[edniego] dnia. Sobota. Dzień deszczowy i chłodny. Rano - Popoł[udniu] do Za­ kopanego]. U Dzi[?] z Anielą i Żuławskimi] o „kobie­ cie". Potem przez Bachl[edowy] Wierch. Straszna zadyszka i przeziębienie. Wog[óle] nie czuje się dobrze w Za­ kopanem]. Wieczorem przyjeżdżają 2 damy i Swieżawscy. Idę wcześnie spać. Niedziela. Rano pogoda. Idziemy na Olczę. Zdjęcie Hrubego i 2 chałup. Potem u Zielińskich]. Zostawiamy kamerę. Popoł[udniu] z filtrami[?] na Olczę, bez płaszcza. Zdjęcia: Giewontu, gór z ganku i brzeżka. Potem ja idę sam do Zakop[anego] na kol[ację] do Tabów; przedtem na chwilę do Anieli. Jadę z gazdą[?] na Olczę. Wywoły­ wanie z Langierem. Klisze udają się doskonale. - W nocy śpię kiepsko. W Poniedziałek] cudna wprost pogoda. Gorąco. Ma­ rzę o kąpieli, ale czuję się fatalnie. Na Olczę do Ziel fiń­ skich]. [?] Mówimy ze Stfasiem] o głupstwach u niej. Po­ tem z powrfotem]. Jestem b. osłabiony. U Langiera] po­ żegnanie. - W Nosalu nic nie jem na obiad. Po obfiedzie] pożegnanie, pakowanie. Epizody z wujem Swieżawskim.(...) Niedziela 17 V 14 Londyn (...) Męczę się też trochę myślą, że Konr.fConradowie] są u Reting[erów]. Afera jazdy Stasia. Chwilami mam przebłyski podłej zazdrości i niechęci, ale w ogóle chciał­ bym, żeby pojechał; zwłaszcza albo kiedy mnie przyciśnie ból, albo kiedy zaczynam naprawdę się wydobywać. Nazajutrz [?] faza obrzydzenia i względnej siły. Pogoda. Rano siedzimy w domu, tylko spacer na Kozieniec. St[aś] ma ochotę na jazdę do N[owej] Gwinei. Po obiedzie do Zakop[anego], on do Irenki [Solskiej], ja do Apt[eki] do Zuł[awskich] i do Konst[antynówki] wieczorem. Aniela [Zagórska], Wym. w Nosalu. Wracamy ze Stasiem szosą. Smutny i pusty wieczór. Wieczór wywoływanie klisz. Czerwone światło. Piątek, rano pogoda, popoł[udniu] chmury zachodzą. Idziemy do Ziel fińskich] na Olczę. Przypominam Z[eni] wszystkie dawne rzeczy. Siedzę w izbie u Zielińskich] 1 patrzę na łóżko, patrzę przez okno na dobrze znany wi­ dok, przy kt[órym] tyle razy pracowałem, w kt[órym] ty­ le razy topiłem tęsknotę. Góry przysłonięte, tylko miej­ scami się odsłaniają. Nad Gubałówką burza. Idziemy przez Bachl[edowy] Wierch do Zakopanego. Do Aptfeki] Staś do Juf. ]. Jem kolację w Aptfece]. Potem piechotą. Jemy jeszcze kol[ację] w Nosalu. (Aha, jeszcze Marja Bu­ 7 323 Czwartek 21 V 14 (...) Wieczorem piszę listy; dostaję list od Stasia; idę do Borfeniusa], (...) 14 Czerwca, na pokładzie Obecnie jestem już w drodze. Po meczących i pusto­ szących przygotowaniach, po licznych wahaniach uczucia do T. - po niepokoju i wahaniach w sprawie Stasia, jadę z nim - i czuję się, w ogóle mówiąc, fatalnie; choć może nie. Czuję się dość marnie w tej właśnie chwili. W ogóle czuję się nieźle. Przeszedłem duże upojenie turystyczne zwiedzając Paryż i Neapol. Okręt i 2. klasa dość mi się nie podoba, gdyż utrudnia w dość dużym stopniu bezpośre­ dnie zetknięcie się z morzem; ale mam nadzieję, że to przezwyciężę. Stosunek ze St[asiem] b. dobry na ogół i je­ stem niezmiernie zadowolony, że jest ze mną ze względu na samego siebie. Poniedziałek 15 V I 14 (...) Spisanie wypadków ostatnich czasów z Londynu. W Sobotę 23 (...) - Mama w Oxf[ord] Circ[us] mówi mi o Stasiu; bar­ dzo się cieszę; to podnosi mój nastrój. (...) �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI the School. Staś goes to Wa[?], I to a Seminary where there is talk of Bergson. Proseminar, Seligman, Lewiński, Appelberg. (...) Sunday. Late morn[ing] go to Dr. Strong who shows us his Papuan curiosities; lunch at home, then we go with Staś to Seligm[an's], to Bluml. where Misha[?], her husband and 2 German women; later to Reting[ers]. Card tricks; poking fun at each other with Kasia; I am very unkind. Return home. Nonplussed by Staś. Monday 1.6. Morning, writing, etc. Aftern[oon] Kasia and T. come over; Staś and Zulfawski] leave for Heath. Escort T. up to the corner of Englands Lane; arrange for a walk in the evening; the question of a money loan. Staś with me at Miss Fry's. Conversation with her, she has an elevating effect on me. (...) Tuesday 2. In the afternoon Kasia and T. come by. Staś. Escort t [?] but without real sentiment. On Wednesday 3. A t noon an episode with Staś who ruins my mood fot a while because ultimately I have to admit that he is right to a certain degree. - Aha, have forgotten to write about a walk with Т.; think it was Tuesday the 26th. Staś was with me and we stopped by the School where I met with Seligm[an], then went to pick up a paintbox from the metalworker, then met up with Ret[inger] and put him in contact with Staś. (...) Friday. 5. In the aftern[oon] I'm photographing her. Her husband comes; disconcertion; don't invite him for the evening. Developing photographs. In the evening, Kasia, suffragist; T , Memcia and her sister. We arrange r[endez] v[ous] on Woburn Square. Staś comes over. (...) Monday. 8. Last day in London. My teeth are aching horribly and distressing me. In the morning, go with Staś to the Anthropological] Institute], to the Bank, to the Museum, return home; photographing M a [Memcia, Mom?], break the tripod. (...) Tuesday 9. Last morning. Strong toothache; dim outlook for the future. Feelings of complete senselessness of this journey. Wake Staś, go once more to take leave of our garden. Look for a taxi, A t Westermarck station, Memcia. - The ride to Folkestone is sad. Suddenly feel that I am left to my own fate shared with Staś. A t the Zul[awskis] a conversation with Kazia who looks very smart. Later dinner; then with Staś through the Avenue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau, to the Strugs. Tadzio there. (...) O n the 2nd day to the Zul[awaskis], then place de la Concorde, the Champs Elysees where we observe the Avenue de l'Etoile and automobiles. Joyful mood, intoxicated with the city; Kazia tells me of her stay in Paris and expresses her feelings about Staś. A t the Louvre, Gioconda and ancient Egyptian. Staś shows signs of uneasiness. Kazia and I remain; then we go to lunch where there is a discussion about suffragists. Buying an umbrella, we go again to place du Theatre, then through Avenue de l ' Opera to the Cafe de la Paix. From there by bus to Notre Dame; some ancient tower on the plaza, Saint Chapelle, Notre Dame. We keep going along the Quai of the second-hand booksellers. We part on the Boul[evard] Michu and through the Quai d'Orsay go to G[are] d[e] L[yon]. The woods near Paris are beautiful, Fontainebleau; would like to visit France again sometime. Wednesday 17.6.14 (...) As to my present position, must, despite the heat-wave and indisposition slowly but surely work purposefully. Above all pull Staś into it. 18.6.14 Yesterday and today feel significantly better; resigned to my fate and virtually acclimatised on the ship. Day before yesterday, arrival at Port Said. (...) Happy with the memories this brings back; experiencing the newness of this together with Staś. Miserable night; go through the Canal. (...) Saturday 19-20.6.14 (...) Life on board: In the morning around 7 they wake me for bathing. Get dressed, then go for breakfast. Conversation with the French woman and the Australian family sitting across from us. Then go on deck and in the late morning write my diary, read a bit. But often make breaks, take walks, talk and play sports. Lunch; then the sun comes round to the right side, change decks and read something else. The teading goes slowly, poorly. Rummage in notes and Queries. Talk with Staś a bit, though less now than before; yesterday Staś was rather glum. Sunday 21.6.14 (...) Staś composed a very nice melody yesterday evening; disconcerted me a bit as my artistic impotence has always bothered me. As much in attitudes towards women as i n attitudes towards life this is something which it is very difficult for me to get through. (...) Mandauh ck Lavalla - Saturday 4- July. (...) - Hotel in Colombo; broad veranda, canopied yard; open dining room; then the corridor and bedrooms. Sleep a bit better than on the ship under a mosquito-net the 1st night. Staś doesn't sleep; gets up and turns on the light. (...) O n the 2nd day we go around 11 to the small lake, near the restored dagoba to a new dagoba which I haven't seen as yet. A grove of mimosa or acacia and �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Niedziela 24. Przyjazd Stasia. Kasia przychodzi 0 12 = tej. Spotkanie z Westerm[arckiem] w [?]. Lunch u Singerów; Torday[?]; przemęczenie i kongestya. Jazda z Kasią ku Matble Arch; parę kroków po Parku; u Isobel Kirkwood. Jazda do Grahama Wallasa. Kolacja. Potem czytają mi wiersze, doskonałe w istocie. Powrót tramem do domu. Poniedz[ialek] 25. Z M = [. ] i Stasiem u Gamage'a. Cały dzień potem latam ze Stasiem. Wieczorem spotkanie z Seligm[anem] i Westermarckiem w School. Staś idzie do Wa[?], ja na Seminarjum, gdzie mowa o Bergsonie. Partseminarjum, Seligman, Lewiński, Appelberg. 7 (...) Niedziela. Przedpołudnie] do D = r a Stronga, który pokazuje nam swoje kurjoza papuańskie; obiad w domu, potem idziemy ze Stasiem do Seligmfana], do B l u m l , gdzie Misza[?] jej mąż i 2 Niemeczki; potem do Retingjetów]. Sztuczki katciane; przekomarzanie się z Kasią; jestem b. niesympatyczny. Powrót do domu. Spe­ szenie przez Stasia. nue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau do Strugów. Tam Tadzio. (...) Na 2 dzień do Zuł[awskich], potem place de la Con­ corde, Pola Elizejskiego, gdzie obserwujemy av. de 1'Etoile i automobile. Nastrój tadosny, upojenie miastem; Ka­ zia opowiada mi o swoim pobycie w Paryżu i wyraża się o Stasiu. W Luwrze Gioconda i starożytności egipskie. Staś okazuje znaki niepokoju. Sami zostajemy z Kazia; po­ tem idziemy na lunch, gdzie dyskusja o sufrażystkach. Ku­ pienie parasola, idziemy znów na place du Theatre, po­ tem przez Avenue Opera do Cafe de la Paix. Ztamtąd busem do Notre Dame; wieża jakaś starożytna na placu, Sa­ int Chapelle, Notre Dame. Idziemy jeszcze wzdłuż Quai bukinistów. Zegnamy się na Bul. Michu i przez Quai d'Orsay do G[are] d[e] L[yon]. Laski pod Paryżem ślicz­ ne, Fointainbleau; pragnąłbym jeszcze zwiedzić Francję. Poniedziałek L V I . Rano pisanie etc. Popoł[udniu] przychodzą Kasia i Т.; Staś i Zuł[awski] wychodzą na He­ ath. Odprowadzam T. aż do rogu Englands Lane; układa­ my spacet na wieczór; kwestya pożyczki pieniędzy. Staś ze mną u Miss Fry. Rozmowa z nią, działa na mnie podno­ sząco. (...) Wtorek 2. Popołudniu Kasia i T. przychodzą. Staś. Odprowadzam T. [?] ale bez prawdziwego sentymentu. We Środę 3. w południe zajście ze Stasiem, które psu­ je mi humor na pewien czas, bo ostatecznie muszę przy­ znać, że ma on do pewnego stopnia rację. - Aha zapo­ mniałem napisać jeszcze o jednym spacerze z Т.; zdaje mi się we Wtorek 26. Staś był ze mną i wstąpiliśmy do Scliool, gdzie widziałem się z Seligm[anem] potem po pu­ dełko do blacharza, potem natknąłem się na Ret|ingera] 1 spiknąłem go ze Stasiem.(...) Piątek. 5. Popoł[udniu] fotografuję ją. Przychodzi mąż; speszenie; nie zapraszam go na wieczór. Wywoływa­ nie. Wieczór Kasia, sufrażystki; Т., Memcia i siostra. Układamy r[ende?Ji'[ousj[ ] na Woburn Square. Staś przychodzi. (...) 7 Poniedziałek. 8. Ostatni dzień w Londynie. Zęby mę­ czą mnie sttasznie i niepokoją. Rano idę ze Stasiem do Anthrop[ological] Institute], do Banku, do Museum, wra­ cam do domu; fotografując M = ę [Mamę'] łamię statyw fotograficzny. (...) Wtorek 9. ostatni ranek. Silny ból zębów; ponura per­ spektywa na przyszłość. Wrażenie zupełnej bezsensowno­ ści tej podróży. Budzę Stasia, raz jeszcze idę się pożegnać z naszym ogródkiem. Szukam taxa. Na stacyi Westermarck, Memcia. - Jazda do Folkestone smutna. Czuję na­ gle, że jestem pozostawiony swojemu losowi na współkę ze Stasiem. U Zuł[awskich] rozmowa z Kazia, która wygląda b. efektownie. Potem kolacja; potem ze Stasiem ptzez Ave­ 325 Środa 17 V I 14 (...) Co do mojej obecnej pozycji, to muszę, pomimo upałów i niezdrowia, powoli, ale systematycznie pracować celowo. Przedewszystkiem wciągnąć w to Stasia. 18 V I 14 Wczoraj i dzisiaj czuję się znacznie lepiej; pogodzony z losem i właściwie zaaklimatyzowany na statku. Przed­ wczoraj wieczór dojazd do Port Said.(...) Cieszę się wspomnieniami, jakie to przywodzi; przeży­ wam nowość tego razem ze Stasiem. Kiepska noc; jazda ptzez kanał. (...) Sobota 19, 20 V I 14 (...) Zycie na statku: rano koło 7 = ej budzą mnie na kąpiel. Ubieram się, potem idę na śniadanie. Rozmowa z Francuzką i z rodziną australską siedzącą naprzeciwko nas. Potem idę na pokład i ptzedpoludniem piszę dzien­ nik, trochę czytam. Ale przerywam często, spaceruję, ga­ dam i gram w sporty. Lunch; potem słońce przechodzi na prawą stronę, zmieniam pokład i czytam coś innego. Czy­ tanie idzie mi powoli kiepsko. Grzebię się w hlotes & Querries. Trochę rozmawiam ze Stasiem, chociaż mniej tetaz, niż przedtem; wczoraj Staś był dość ponury. Niedziela 21 V I 14 (...) Staś wczoraj wieczór skomponował b. ładną melodję; speszyło mnie to trochę, gdyż moja impotencja ar­ tystyczna zawsze mi dolega. Zarówno w stosunkach do kobiety, jak i w stosunku do życia jest to rzecz, poprzez którą b. trudno mi się przedostać.(...) Mandauh ćk Lawalla [?] - Sobota 4 Lipca. (...) - Hotel w Colombo; weranda szeroka, przykryte podwórza; otwarte pokoje jadalne; dalej korytatz i poko­ je sypialne. Śpię trochę lepiej niż na sratku pod moskitierą 1. [pierwszą] noc. Staś nie śpi; wstaje i zapala światło. (...) �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Wednesday's quarrel which drives me into a fury. Dinner; poor sleep in the night. - (...) rubber plants; trees rare, without undergrowth; ground covered with dried leaves; to the left an oblong pond; evidently a bathing pool for elephants, or perhaps for people, priests, too. To the right a dagoba, i n the [?] overgrown grass; Staś on the platform with huge, flat stones. (...) - Staś is having a terrible day; doesn't see, despairs, speaks of s[uicide?]. Was meant to be writing an article. (...) Return to the pond; beautiful view of the hills; monkeys fly overhead along the way. Meet Staś. Rest of the time in the Rest House; conversation with a Tamil; diary writing; Staś is starting the article, very good. (...) Sunday 26.7. (...) The drive to the Cussacks, Staś sits in front. A t the Cussacks I have a long talk with him. Next is tea. Get wommera and churinga[l]; both good. Return, late evening. Conversation in wh[ich] St. attacks me and upsets me so that I have a [?] night; although I behave peacefully towards him. Monday 27. (...) We arrive late; dinner; Staś leaves early (and makes a scene that day and not the previous one as I had noted). Tuesday 28. (...) Long conversation with the governor and his wife. Conversation with the vicegovernor] and Sir John Forest. Walk i n the garden; taking Staś away; return home. Evening at home. 6.7.14 (...) Packing; breakfast; have a moral katzenjammer due to the keeper's mistake and the fact that Staś didn't register i n the book. In the evening it turns out that the keeper has cheated us of 2 rupees. Buddhas in the 1st, very small cavern, he is carved out of the rock, wonderful facial expression, in robes of beautifully carved folds. - (...) O n the sea, from Fremantle to Adelaide, Wednesday 5.8. Description of sojourn in Western Australian Generally very nice, cheerful, frivolous mood. Lack of fascination with a unilateral emotional stimulus. Interest primarily in objective facts; flora of West[ern] Australia]; animals in the garden; also some ethnological problems. A scientific mood par excellence. Towards the end I'm beginning to feel a bit worse due to a quarrel with Staś, general fatigue and, at the very end, news of the war: 21.7. (...) Fremantle as a series of houses without any character in the distance. Long wait for Le Soeff and for Dakin; uncertainty with regards to Staś. L.S. comes; large, disorderly, solid chap. Gambols Polish-style. Delight that I am a guest, that I don't have to think about everything and pay for everything. (...) We put Staś in the Hostel; it's getting dark; we drive back. (...) Port Moresby, September 20, 1914.* September 1 " began a new epoch in my life: an expedition all on my own to the tropics. O n Tuesday, 9.1.14 I went with the British Association as far as Toowoomba. Met Sir Oliver and Lady Lodge. I chatted with them and he offered his assistance. The falseness of my position and Staś' attempt to "set i t right", my taking leave of Desire Dickinson, my anger with Staś which became a deep resentment that persists even now - all this belongs to the previous epoch, the trip to Australia with the British Assoc. I went back to Brisbane alone i n a parlor car reading the Australian Handbook. A t Brisbane I felt quite deserted and had supper alone. Evenings with [Fritz] Grabner and Pringshaim, who hope to be able to go back to Germany; we talked about the war. The lobby of the Hotel Danieli, its cheap furniture, its staircase in full view, are closely bound up with my recollections of this period. I recall morning visits to the museum with Pringsheim. Visit to Burns Phelp; a visit to the goldsmith; a meeting with [A.R. Radcliffe-]Brown. (...) O n Thursday night I went to see Dt. Douglas, to say good-bye to the Goldings and to give Mrs. Golding a letter for Staś. I returned books to her. (...) O n Wednesday 22.7. go take a swim i n the morning, beside wild animals, lions and tigers. Breakfast at which we talk for a long time. About 12 I go alone to Perth. Staś isn't there. Staś and L.S. come after a quarter hour of my waiting. (...) In the evening dinner; escort Staś to the Watsons; quarrel at the hotel. (...) In Kalgoorlie (Friday 24.) cold; clean, clear and sharp air. (...) We're almost late. Buy a sleeper for Staś and myself. - Staś leaves with a grudge about Monday, 10.5. (...) Dream of settling permanently in the South Seas; how will all this strike me when I'm back i n Poland? I think of what is going on there now. O f Mother. Selfreproach. Occasionally I think of Staś, with increasing bitterness, missing his company. But I am glad he is not here.(...) Wasted all day Saturday 17 and Sunday 18 waiting for Saville, and reading Vanity Fair and i n my * Already translated as A Diary in the Strict Sense of the Term 326 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Na 2. dzień idziemy kolo l l = t e j nad jeziorkiem, koło restaurowanej dagoby do nowej dagoby, której dotąd je­ szcze nie widziałem. Gaj mimoz czy akacyi i fikusów; drze­ wa rzadkie, bez podszycia; ziemia pokryta liściami ze­ schłymi; na lewo staw podłużny; widocznie kąpiel dla sło­ ni, a może i dla ludzi, kapłanów. Na prawo dagoba, w [?] porosła trawą; Staś na platformie z olbrzymich, płaskich kamieni.(...) - Staś ma fatalny dzień; nie patrzy, rozpacza, mówi o sb. [samobójstwie?]. Miał pisać artykuł. (...) Wracam nad stawkiem; śliczny widok na gótki; małpy przelatują po drodze. Spotykam Stasia. Resztę cza­ su w Rest Housie; rozmowa z Tamilem; pisanie dziennika; Staś zaczyna artykuł b. dobtze. (...) 6 V I I 14 (...) Pakowanie; breakfast; mam kota motalnego z po­ wodu omyłki keeper i tego, że Staś się nie wpisał w książ­ ce. Wieczorem okazuje się, że keeper okradł nas o 2 rupie. Buddy. W 1. pieczarze, b. małej, jest on wykuty ze ska­ ły o cudownym wyrazie twarzy, w sukni o ślicznie wyrzeź­ bionych fałdach. - (...) Na morzu, z Fremantle do Adelaide, Środa 5.VIII. Opis pobytu w Zachodniej Australii. Ogólnie b. miły, pogodny, lekkomyślny nastrój. Btak zafascynowania jakąś jednostronną podnietą uczuciową. Zainteresowanie się głównie objektywnymi faktami; ro­ ślinnością Zach[odniej] Austr[alii]; zwierzętami w ogro­ dzie; trochę też problemami etnologicznymi. Nastrój par excellance naukowy. Pod koniec zaczynam się czuć trochę gorzej z powodu kłótni ze Stasiem, ogólnego zmęczenia i , na samym końcu, wiadomości o wojnie. 21 V I I (...) Fremantle jako szereg domów bez charakteru w odda­ li. Długie czekanie na Le Sonifa i na Dakina; niepewność co do Stasia. L.S. przyjeżdża; duże, nieporządne, solidne chłopisko. Bryka w polskim stylu. Radość, że jestem go­ ściem, że nie muszę o wszystkiem myśleć i za wszystko płacić. (...) Umieszczamy Stasia w Hostel; zciemnia się; je­ dziemy z powrotem.(...) We Środę 22 V I I rano idę do kąpieli, koło dzikich zwierząt, lwów i tygrysów. Śniadanie, przy którym długo gadamy. Koło 12 = tej idę sam do Petth. Stasia niema. Przychodzi Staś i L.S. po kwadtansie mojego czeka­ nia. (...) Wieczorem kolacja; odprowadzamy Stasia do Watsonów; kłótnia w hotelu. (...) W Kalgoorlie (Piątek 24) zimno; czyste, przejrzyste i ostre powietrze.(...) O mało co nie spóźnieni. Kupuję sleeper dla siebie i Stasia. - Staś wyjeżdża z pretensjami o Środową kłótnię, co mnie przyprowadza do wściekłości. Kolacja; źle przespana noc. - (...) Niedziela 26 V I I (...) Jazda do Cussacków, Staś siada na froncie. U Cussacków mam długą rozmowę z nim. Następnie herbata. Dostaję wommerę i churinge[?]; obie dobre. Powrót, późnym wieczorem. Rozmowa, w ktfórej] St[aś] napada na mnie i peszy mnie, tak że mam noc [?]; choć odnoszę się do niego pacyficznie. Poniedziałek 27. (...) Przyjeżdżamy późno; kolacja; Staś wychodzi wcześnie (i robi m i awanturę tego dnia, a nie poprzedniego jak zanotowałem). Wtorek 28 (...) Długa rozmowa z gubernatorem i jego żoną. Rozmowa z vicegub. i Sir Johnem Forestem. Spacer po ogrodzie; zabranie Stasia; powrót do domu. Wieczór w domu. Port Moresby, 20 Września 1914* 1. Września rozpoczyna się nowa epoka w moim życiu: samodzielna i samotna wyprawa w tropiki. We Wtorek, 1.IX.14 odprowadziłem Brit. Ass. Do Toowoomby. Roz­ mowa i zaznajamianie się z Sir Oliwerem i Lady Lodge; ofiarowanie mi pomocy przez tegoż; moje fałszywe poło­ żenie i „sprostowanie" przez Stasia. Pożegnanie z Desire Dickinson; wściekłość na Stasia, która przerodziła się na głęboki żal, trwający do tej chwili - to wszystko należy do poprzedniej epoki, do wizyty z Brit. Assem w Australii. Wróciłem sam do Brisbane wagonem salonowym; czyta­ łem po drodze Handbook australski. W Brisbane poczucie opuszczenia i samotności. Samotna kolacja. Wieczorami rozmawiam z Grabnerem i Pringsheimem, którzy mają nadzieję, że będą mogli wrócić do Niemiec; mówię z nimi o wojnie. Otwarty na sień, tandetnie umeblowany salon hotelu Danieli wiąże się ściśle z tą epoką. Pamiętam wizy­ tę rano w muzeum, dokąd Ptingsheim mnie odprowadza. Wizytę u Burnsa Philpa; wizytę u złotnika. Spotykam z Brownem, w Piątek rano, który idzie tego dnia na lunch do Mayo ow. We Czwartek wieczór jadę do D r = a Dou­ glasa, ażeby pożegnać się z Gol[d]ingami i dać Goldingowej list do Stasia oraz oddać jej książki. W Poniedziałek 5 X (...) Marzenia o stałym osiedleniu się w S[outh] Seas; o tern, jak będę patrzał na te rzeczy po powrocie do kra­ ju. Myśli o tern, co się tetaz w kraju dzieje. O matce. Wy­ rzuty sumienia. Chwilami myślę o Stasiu, z cotaz mniej­ szym rozgoryczeniem. Z żalem za jego towarzystwem. Chociaż jestem rad, że jego tu niema. (...) Dziennik moich przeżyć na Mailu: (...) Całą Sobotę 17 i Niedzielę 18 marnuję czekając na Saville'a i na zabój czytam Vanity Fair - zupełne stu- * O d t ą d zaczyna się następny zeszyt, a zarazem opubliko­ wana w języku angielskim część dzienników pt. A Diary in the Strict Sense 327 of the Term �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E П1 ARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI desperation - complete obfuscation, I simply forgot dejected by the novel and Stas's letter. In the evening where I was. I had begun to read V.F. at Zakopane, I felt very disturbed; nevertheless I prepared a plan of having borrowed it from Dziewicki that spring when campaign with S[aville] and went to the village to get Kavaka and Papari. After long parleys I got them out, I spent six days there in May; Staś was in Brittany, I was and I came back home. A t last the mystery of the names of the months is being clarified. Went to sleep staying with the Taks. Now the fate of Becky Sharp and Amelia did not awaken my memories of old times. (...) without reading.(...) 10.29.(...) 11.2. Elated, humming a tune, I walked to the village. (...) Was not seasick. Landed feeling broken; did not Fairly fruitful talk with Kavaka. Watched lovely poetic dances and listened to Suau music. A small ring of lie down at once; had breakfast and looked through the dancers; two dancers facing each other with raised newspapers with illustrations about the war. Looked for drums. The melody reminded me of Kubain laments. something about Poland - there was nothing. Very tired. Went back home where I wasted time leafing through Right after dinner, went to bed. Slept from 2 to 5. I did Punch. Vision of T. Occasionally I think of Staś with not feel too well afterward. I sat by the sea - no fit of real friendliness; principally the melody he composed on dejection. The Staś problem torments me. In fac t his the way to Ceylon. conduct toward me was impossible. There was nothing wrong about what I said in Lodge's presence; he was 10.29. (Written on the 30 th wrong to correct me. His complaints are unjustified, in the afternoon) and the way he expresses himself precludes any Was up before 8 in the morning and wrote my diary. Was busy writing when S. brought my mail. Letters from possibility of reconciliation. Finis amicitiae. Zakopane N . (5) and a number of letters from Australia. without Staś! Nietzsche breaking with Wagner I respect Charming, friendly letters from the Mayos and [Le his art and admire his intelligence and worship his sones] gave me real pleasure. Also an extremely nice individuality, but I cannot stand his character.(...) letter from Mrs. Golding. Stas's letter deeply annoyed Sunday 28. Morning - ? Read a little of [Newton]. In me. A t the same time I reproached myself for not the evening I thought about Staś and began a letter to having behaved i n a petfectly unimpeachable way and him. A t moments I was very exalted; I have been in I felt deep resentment and hatred for his behavior N.G., I have accomplished a good deal. I have prospects toward me. My feeling for him was almost completely of far better work - fairly certain plans. A n d so - ruined by his letters. I see almost no possibility of It's not as hopeless as I thought when I arrived here. reconciliation. I also know that however many faults Moreover I don't feel a bit worse than when I came. I have committed, he acted very ruthlessly toward me; I am a better sailor and I walk much better - the all the time having gestures and airs of persecuted distances no longer terrify me. - Gazing at the sea greatness and moralizing in accents of deep, mature, 1 have a strong feeling of happiness. True, it is not all objective wisdom. There was not a trace of friendliness over yet; but i n the light of old fears and uncertainties in his conduct towards me. - No, objectively, in the I have decidedly won a victory.(...) scale of rights and wrongs the platter dips down on his side... I am terribly dejected and dispirited by the Sunday, Oct.28, 1917, on the Tropic of Capricorn. bankruptcy of my most essential friendship. The first (...) reaction of holding myself responsible for everything Wednesday uneventful - I made friends with a navy predominates, and I feel capitis dirninutio - a worthless officer, read, wrote a little. I was slightly seasick. man, of diminished value. A friend is not merely an Thursday: around 4 p.m. we sailed into Moreton Bay. added quantity, he is a factor, he multiplies Peaceful trip. I did not look around enough, I talked too one's individual value. Too bad - the responsibility for much. I looked at the river in moonlight, and recalled the break lies primarily i n his unrelating pride, i n his the British Assoc., Staś, Mackaren, and Miss Dickinson. lack of consideration, his inability to forgive others for Gloom of deserted wharves; enormous gray transports. anything, though he can forgive himself a great deal. - Message from the Mayos; drive; telegram o E.R.M.(...) r Then I read N.'s letters, which are the only thread linking me with the past, and the Times, which Mrs. Tuesday, 11.13. Mayo sent me. I visited the village depressed. (...) A t 10.30 went to B.R and asked Burton to look for Stas's lost box.(...) Conference with Kavaka in his house, about the burial rites; analysis of the sago spade. In the afternoon I began to read Bolski and did not put the book down until 5. Went to the village for half an hour, feeling very 328 Friday, 12.21. Awoke late, at 7. Dreams in which S.I.W. [Stanisław �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO manienie; zapominam wprost, gdzie jestem. V[anity] F[air] zacząłem czytać, pożyczywszy od Dziewickiego, w Zakopanem; owej wiosny, kiedy byłem tam przez 6 dni w Maju, Staś był w Bretanii, ja mieszkałem u Tabów. Te­ raz losy Becky Sharp i Amelii nie wzbudziły żadnych wspomnień o przeszłości. Tamta epoka była też epoką zu­ pełnego otumanienia. (...) 29 X (...) W? rozchandrzony, nucąc, do wioski. Dość wydaj­ na rozmowa Kawaką. Obserwuję śliczne, poetyczne tańce i słucham muzyki Suau. Małe koło tancerzy; dwuch na­ przeciw siebie tańczy z podniesionymi bębnami. Melodya przypomina kubańskie zawodzenia. - Wracam. W domu tracę czas na feuilletowanie Puncha. Wizja Т. - O Stasiu myślę chwilami z prawdziwą serdecznością; głównie melodja przez niego skomponowana w drodze do Cejlonu. Dzień 29 X (pisane 30 X popoł.) Rano wstaję przed 8 = ą i piszę dziennik. Jestem zajęty pisaniem, kiedy S. da­ je mi mail. Listy od N . (5) i szereg listów z Australii. B. mi­ łe i serd[eczne] listy od May'ów i Le Souefów robią mi serd. przyjemność. Tak samo niezmiernie miły list od Goldingowej. List Stasia peszy mnie głęboko. Odczuwam równocześnie silne wyrzuty sumienia, że nie postępowa­ łem w sposób zupełnie unimpeachable, równocześnie od­ czuwam głęboki żal i nienawiść za jego odniesienie się do mnie. Sentyment prawie całkiem zduszony tym listem. Nie widzę prawie możliwości porozumienia. Wiem także, że, jakkolwiek było wiele win z mojej strony, on postępo­ wał b. bezwzględnie w stosunku do mnie; przez cały czas zachowując gesty i minę uciśnionej wielkości i motalizując mnie z akcentem głębokiej, dojrzałej i objektywnej mądrości w głosie. Nie było cienia życzliwości w jego za­ chowaniu się w stosunku do mnie. - Nie, objektywnie, szala nieprawości przechodzi na jego stronę... Niezmier­ nie mnie peszy i przygnębia bankructwo mojej najistot­ niejszej przyjaźni. Pierwsza reakcja brania odpowiedzial­ ności za wszystko jest przeważająca i czuję się „capitis diminutis"; człowiekiem bez wartości, o zmniejszonej warto­ ści. Przyjaciel nie jest tylko dodatkiem - jest on współ­ czynnikiem; wartość indywidualna staje się pomnożoną. Trudno - wina zerwania leży przedewszystkiem w jego nieubłaganej pysze i bezwzględności, która nic nie umie przebaczyć innym, a b. wiele samemu sobie. - Potem czy­ tam listy n, które są jedyną nicią wiążącą mnie z przeszło­ ścią i „Times"a, którego Mayowa mi przysłała. Idę do wioski speszony. Konferencja z Kawaką w jego domu o obrzędach pogrzebowych i analiza łopaty sago­ wej. Popołudniu zaczynam czytać Bolskiego i nie odkła­ dam książki aż o 5 = tej. Idę na Vi godziny do wioski, moc­ no zdemoralizowany czytaniem powieści i listem Stasia. Wieczorem czuję się b. histerycznie. Pomimo to przygoto­ wuję plan kampanii z S. i idę po Kawakę i Papari'ego do wioski. Po długich pour parler wydobywam ich i wracam. Nareszcie tajemnica nazw miesięcy się wyświetla! Idę spać zaraz bez czytania. (...) 2 X I (...) Unikam choroby. Wysiadam jak zbity; nie kładę się od razu; jem śniadanie i przeglądam gazety ilu­ strowane o wojnie. Szukam czegoś o Polsce - nic niema. Jestem b. zmęczony, zaraz po objedzie idę spać - śpię od 2 = ej do 5 = tej. Nie czuję się świetnie potem. Siedzę nad motzem. Chandra nie przychodzi. Problem Stasia mnie męczy. Faktycznie on postępował w stosunku do mnie niemożliwie. Moje powiedzenie wobec Lodge'a nie było nic złego. Jego sprostowanie było. Jego pretensje są nieu­ zasadnione, a sposób, w kt[óry] je wyraża, przecina z góry możność porozumienia się. Finis amicitiae. Zakopane bez Stasia! Nietzsche zrywa z Wagnerem. Bezwzględnie uzna­ ję jego sztukę; podziwiam inteligencję i wielbię indywidu­ alność, ale nieznoszę charakteru. Niedziela 28. Rano - ? Czytam trochę Newtona. Wie­ czorem myślę o Stasiu i zabieram się do napisania listu do niego. Mam chwilami silną egzaltację: byłem na N.G.; zrobiłem dość dużo względnie. Mam przed sobą widoki je­ szcze znacznie lepszej pracy - plany dość pewne. A więc - nie jest tak beznadziejnie, jak myślałem jadąc tutaj. Pozatem nie czuję się bynajmniej gotzej, niż kiedy jechałem tutaj. Znoszę lepiej chorobę morską i znacznie lepiej cho­ dzę - przestrzeń nie przedstawia mi się w tak odstręczają­ cej formie. - Patrzę na morze i doznaję silnego uczucia szczęścia. Jeszcze nie po wszystkiem - prawda; ale w świe­ tle obaw i niepewności poprzednich mam za sobą stanow­ czo tryumf. Poniedziałek] 25.3.(...) Księżyc nad wzgórzem, poły­ ski blade na lśniących liściach. Kolacja, jem powoli, leni­ wie, będąc zmęczonym. Myśli? Jadę dinghą po kolacyi. Patrzę na gwiazdy: S[outhern] Cross, E.R.M. Staś, Atwood (Semolina Pudding); Syriusz, Canopus - 2 największe gwiazdy „poor show"! Wracam, śpię.(...) Środa 11/4 1. połowa dnia w Gusawecie; normalna rutyna: wsta­ ję późno i po kiepskiej nocy; rozmowy z Billem o fotogra­ fii etc. Oglądam filmy po śniadaniu, czyszczę i [?] kame­ rę, kończę wywoływanie. Myję się i myję głowę. Koło l=szej gotów do odjazdu, deszcz, piszę list do E.R.M. Ca­ ły ten ranek jestem energiczny, czuję się nieźle i kocham się w E.R.M. - Popołudniu na łódce zamiast czytać po­ wieści lub branzlować czas, czytam mój dawny dziennik. Refleksje: stawiam sobie kwestie, czy obecne życie odpo­ wiada maksimum intensywności, którą mogę wydobyć z mego zdrowia i dobrego stanu nerwów. Nie: doktryna, że najlepszą pracę się robi w leisure hours, przetłomaczyłem na doktrynę spadania po linii najmniejszego oporu, taking it easy. Wątpliwości a la St.I.W.: czy watto elimino­ wać płodne źródła natchnienia (które niewątpliwie każdy 329 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Ignacy ("Staś") Witkiewicz and old W [Staś' father] are Wednesday, 4.18 [sic] mixed up. Also, Judge Herbert, and others.(...) (...) Dream about St.I.W. and N.S. Feeling of having wronged, deceived her.(...) Monday 24(...) Completely forgot it was Christmas Eve. But just now, this very morning, when I couldn't sleep, Mother was thinking of me and was missing me. My God, my God, how terrible it is to live in a continuos ethical conflict. My failure to think seriously about Mother, Staś, Poland - about their sufferings there and about Poland's ordeal - is disgusting! Monday, 3.25.(...) The moon above the hills makes pale reflections on the glistening leaves. Supper; I ate slowly, lazily, being tired. Thought? - Took out the dinghy after supper. Gazed at the stars: S[outhern] Cross - E.R.M. Staś. Atwood (Semolina Pudding); Sirius, Canopus - the two largest stars a "poor show"! Came back, and to bed.(...) Wednesday, 4.11 [sic] First half of day in Gusaweta; normal routine: got up late after bad night, had conversations with Bill about photography, etc. Examined films (after breakfast), cleaned camera, finished developing. Washed and shampooed. A t 1 ready to leave; rain; wrote E.R.M. A l l morning I was energetic, felt well, in love with E.R.M. In the afternoon, instead of reading novel or idling, I read my old diary. Reflections: I asked myself whether my present life achieves the maximum of intensity obtainable in view of my health and good nervous condition. No. I interpreted the doctrine that best work is dome during leisure hours as doctrine of following a line of least resistance, as taking it easy. Doubts a la S.I.W. [Stanisław I . Witkiewicz] - is it worth while to eliminate fruitful sources of inspiration (which every thinker and artist will find by following the line of least resistance) ? But it is a fact that when you eliminate one form of inspiration you gain another, and that to eliminate line of least resistance is above all to eliminate pure waste of time (reading novels, sitting extra long in company, etc.). (...) 6.30.18. (...) A t night, sad, plaintive dreams, like childhood feelings. I dreamed about Warsaw, about our apartment in the boarding school, about some apartment with a bathroom (Zenia and Staś) in Warsaw. Everything permeated with Mother.(...) 7.18.18. O n the theory of religion. My ethical position in relation to Mother, Staś, E.R.M. Twinges of conscience result from lack of integrated feelings and truth in relation to individuals. My whole ethics is based on the fundamental instinct of unified personality. From this follows the need to be the same in different situations (truth in relation to oneself) and the need, indispensability, of sincerity: the whole value of friendship is based on the possibility of expressing oneself, of being oneself with absolute frankness. Alternative between a lie and spoiling a relationship. (My attitude to Mother, Staś, and all my friends was strained). - Love does not flow from ethics, but ethics from love. There is no way of deducing Christian ethics from my theory. But that ethic has never expressed the actual truth - love your neighbor - to the degree actually possible. The real problem is: why must you always behave as if God were watching you? 7.18.18. (...) A l l the tender feeling of my childhood came back: I feel as when I had left Mother for a few days, returning from Zwierzyniec with Father. - I go back in my thoughts to Anna Bt. - how utterly everything has vanished from my life! - Stas's betrayal, and N.S. Truly I lack real character. 330 Translated by Annamaria Orla-Bukowska �Grażyna Kubica • STAS W I T K I E W I C Z W D Z I E N N I K A C H BRONISŁAWA M A L I N O W S K I E G O myśliciel i artysta znajdzie obficie na linii najmniejszego oporu)? Ale faktem jest, że za jedną formę natchnienia uzyskuje się inną i że eliminując l.n.p. eliminuję przede wszystkiem czystą stratę czasu (czytanie powieści, przesia­ dywanie extra long w towarzystwie już wyjalowionem itp.).(-) Środa 18/4 M - Sen o St.Ign.W. i N.S. Uczucie skrzywdzenia, oszukania jej.(...) Niedziela. 30/6/18 (...) - W nocy sny smutne, żałosne, jak uczucia z dzie­ ciństwa. Śnię o Warszawie, o naszem mieszkaniu w Bur­ sie, o jakiemś mieszkaniu z kąpielą (Zenia i Staś) w Warsz. Wszystko przeniknięte Mamą i budzę się co chwila. Nad ranem zatopiony w smutku. Idę na drogę i płaczę. - Na­ głe przebłyski zrozumienia, wizje przeszłości. Zycie prze­ szyte strzałą żalu, wyrzutów sumienia, rzeczy niepowrotnych.(...) 17/7/18 (...) Wszystkie czułe uczucia dzieciństwa wracają; czu­ ję jak wtedy, kiedy rozstałem się z Matką na parę dni, wracając ze Zwierzyńca z ojcem. - Wracam też myślą do Annie Br. - jak kompletnie wszystko znikło z mojego ży­ cia! - Zdrada Stasia i N.S. Nie jestem naprawdę prawdzi­ wym charakterem. Do teoryi religii. Etyczne stanowisko w stosunku do Mamusi, Stasia, E.R.M. Wyrzuty sumienia: wynikają z braku jednolitości uczuciowej i prawdy w stosunku do indywidualności. Cala etyka moja opiera się na podsta­ wowym instynkcie jednolitości osobistości. Z tego wynika potrzeba bycia tymsamym w różnych sytuacjach (prawda w stosunku do samego siebie), potrzeba koniecznej szcze­ rości: cała wartość przyjaźni oparta na możliwości wywnętrzania się, bycia samym sobą w zupełnej szczerości. Kłamstwo zatruwa stosunek osobisty. Alternatywa mię­ dzy kłamstwem a rozszarpaniem stosunku. (Mój stosunek do Mamy, Stasia i wszystkich przyjaciół był poszarpany). - Miłość nie wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Etyki chrześcijańskiej nie sposób wyprowadzić z mojej teoryi. Ale etyka ta nigdy nie wyrażała istotnej prawdy. Miłuj bli­ źniego swego - o ile to możliwe. Istotny problem: dlacze­ go musisz postępować zawsze tak, jakby Cię Bóg widział. Ten problem [urwane] Piątek 21/12 [17] Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S.I.W. i stary W[itkiewicz] zmieszani. Także judge Herbert i inni. (...) Poniedziałek 24 [12.17] (...) Zapominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem, Mamusia tam myślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże, Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycz­ nym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kra­ ju i tem, co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem. (...) Wtorek 13 11.[17] (...) О Ю'Л idę do B.R i proszę Burtona, żeby mi po­ szukał zaginionej kiesy Stasia. (...) 331 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22efc6693d810e1399a9c8287ee76a98.pdf 3dadace41a9b64972f8827c7d1b58cfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1148 Title A name given to the resource Status języka w świadomości magicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.31-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Instytut Etnologii U A M w Poznaniu) STATUS J Ę Z Y K A W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ * I. CHARAKTERYSTYKA KULTURY TYPU MAGICZNEGO Zasadniczym celem naszego a r t y k u ł u jest o k r e ś l e n i e statusu ( m i e j ­ sca, f u n k c j i ) j ę z y k a w s p o ł e c z n o ś c i a c h p o d z i e l a j ą c y c h t y p ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j przez nas m i a n e m magicznej. P r z y j m i j m y w s t ę p n i e , że j ę z y k r o z u m i e m y t u t a j jako zespół n o r m i d y r e k t y w r e g u l u j ą c y c h odpowiedni rodzaj p r a k t y k i s p o ł e c z n e j — j ę z y k o w e j w ł a ś n i e , a t a k ż e s a m ą t ę p r a k ­ t y k ę . W y d a j e się, że przytoczone t u s f o r m u ł o w a n i a w y m a g a j ą swej eksp l i k a c j i , jeśli m a j ą b y ć one trafnie zrozumiane, a w k o n s e k w e n c j i r ó w ­ nież, jeśli trafnie ma b y ć t a k ż e zinterpretowana idea c a ł e g o tego szkicu. P o j ę c i e „ k u l t u r y magicznej" b y ł o j u ż — m n i e j l u b bardziej k o m p l e k ­ sowo — rozwijane w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , niemniej ze w z g l ę d u na s p ó j n o ś ć i k o m u n i k a t y w n o ś ć t e k s t u p r z y b l i ż m y najistotniejsze cechy tej c h a r a k t e r y s t y k i . Jej p u n k t e m w y j ś c i o w y m jest z a ł o ż e n i e o i s t n i e n i u w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j i r o z r ó ż n i a n i u przez j e j p o d m i o t y trzech zasadniczych sfer d z i a ł a n i a i m y ś l e n i a ( p r a k t y k i f o r m ś w i a d o ­ m o ś c i ) : t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e j , s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n e j i symboliczn o - ś w i a t o p o g l ą d o w e j . Podejmując poszczególne czynności uczestnicy 1 2 3 1 Por. ryzmu, w tym względzie: Warszawa—Poznań ra, P o z n a ń który kształtował nauki Przedhistoryczne Buchowski, nowożytnoeuropejską s i ę stopniowo w głównymi symptomami jako o d r ę b n e j formy testanckiej" (Weberowskie łalności Pałubicka, Magia: jej postaci funkcje i histostruktu­ 1985. * Przez kulturę nesansu; A. 1984; M . empirycznie, tej kultury należy drugie „odczarowanie wyłącznie (lub a pochodzącymi taki rodzaj przekonań, c y w i l i z a c j i Z a c h o d u od c z a s ó w są chociażby: praktyki i świadomości, techniczno-użytkowej uchwytnymi rozumieć k r ę g u tzw. ukonstytuowanie kształtowanie się „etyki świata"), posługiwanie prawie ze s f e r y wyłącznie) się w Re­ się pro­ dzia­ przesłankami potocznego d o ś w i a d c z e n i a spo­ łecznego i nauki. 8 Patrz bliżej: wydaje się w tym J. Kmita, O kulturze miejscu powtarzanie symbolicznej, Warszawa d a l s z y c h . z a s a d teorii, k t ó r e j 1982. Zbędne efektem jest �32 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA k u l t u r y n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j — jej p o d m i o t y — p o t r a f i ą d o s t r z e g a ć o d m i e n n o ś ć t r y b u i c h funkcjonowania. P o s z c z e g ó l n e t y p y p r a k t y k i dzie­ dziny k u l t u r y a u t o n o m i z u j ą się i m o ż n a je z naukowego p u n k t u w i d z e ­ nia w s p o s ó b a n a l i t y c z n y w y d z i e l i ć . Z a u w a ż m y jednak, iż rzeczona auto­ nomia jest j e d y n i e w z g l ę d n a . Z jednej b o w i e m s t r o n y kolejne t y p y p r a k ­ t y k i f o r m ś w i a d o m o ś c i są odpowiednio u p o r z ą d k o w a n e i t w o r z ą h i e r a r ­ c h i c z n ą s t r u k t u r ę f u n k c j o n a l n ą ; z d r u g i e j z a ś p o ł ą c z o n e są one ze s o b ą szeregiem wieloznacznych i n i e z b ę d n y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h o b i e k t y w n i e z w i ą z k ó w . O b e c n o ś ć k t ó r e j k o l w i e k ze sfer okazuje się p r z y t y m n i e z b ę d ­ na dla funkcjonowania c a ł o k s z t a ł t u p r a k t y k i s p o ł e c z n e j . Istotne, w k o n ­ t e k ś c i e p r o w a d z o n y c h t u r o z w a ż a ń , jest t a k ż e s p o s t r z e ż e n i e , że z a n a l i ­ tycznego ( n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o ) p u n k t u widzenia — magia i j ę z y k n a l e ż ą do d w ó c h o d r ę b n y c h sfer: odpowiednio do ś w i a t o p o g l ą d o w e j i k o ­ m u n i k a c y j n e j sfery k u l t u r y symbolicznej (co wcale nie oznacza, iż j ę z y k nie „ i n g e r u j e " w ś w i a t o p o g l ą d ) . Ł ą c z y je natomiast cecha bardzo i s t o t ­ na — zaistnienie r e z u l t a t u c z y n n o ś c i podejmowanej w ramach k t ó r e j ­ k o l w i e k z t y c h d w u p r a k t y k w y m a g a a k t u i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j (np. gdy cokolwiek m ó w i m y , m u s i k t o ś to u s ł y s z e ć , r o z u m i e ć i z i n t e r p r e t o w a ć , jeśli o c z y w i ś c i e z a m i e r z o n y m efektem naszej w y p o w i e d z i jest z a k o m u ­ n i k o w a n i e j a k i e g o ś stanu rzeczy, w y d a n i e polecenia itp.). O t ó ż , p r z e c h o d z ą c j u ż do zasadniczego w ą t k u tej części r o z w a ż a ń , istnieje w i e l e w s k a z ó w e k p r z e m a w i a j ą c y c h za h i p o t e z ą , że w s p o ł e c z e ń ­ stwach p i e r w o t n y c h wszystkie w y r ó ż n i o n e t u t a j sfery ś w i a d o m o ś c i i p r a k ­ t y k i t w o r z y ł y j e d n ą , z u n i f i k o w a n ą całość. Oznacza to, iż nie doszło w n i c h do dysocjacji p o s z c z e g ó l n y c h sfer. I n n y m i s ł o w y : p r a k t y k a b y ł a jednosektorowa, a ś w i a d o m o ś ć s y n k r e t y c z n a ( s y n t e t y c z n a ) . Dla uczestnika p i e r w o t n e j i klasycznej ( „ c z y s t e j " ) ś w i a d o m o ś c i magicznej w y k o n a n i e danego k o m p l e k s u c z y n n o ś c i b y ł o zarazem a k t e m technicznym, k o m u n i ­ k a c y j n y m i ś w i a t o p o g l ą d o w y m . D z i a ł a n i a praktyczne, j a k np. d r ą ż e n i e pnia p r z y budowie łodzi, p o s i a d a ł y r ó w n o r z ę d n y status z d z i a ł a n i a m i o charakterze s y m b o l i c z n y m . C z ł o w i e k „ w i e r z ą c y " w m a g i ę nie w y p ł y ­ nie c z ó ł n e m z b u d o w a n y m bez t o w a r z y s z ą c y c h c y k l o w i p r o d u k c y j n e m u 4 m. in. Teoria wprowadzone rozróżnienie na ta o k r e ś l a n a b y w a n a j c z ę ś c i e j nie przybliżaliśmy M. Buchowski, jej fragmenty, W. poszczególne również Burszta, typy praktyki i sfery mianem socjopragmatycznej. Sami na Kultura łamach „Etnografii symboliczna w kultury. wielokrot­ Polskiej": ujęciu Por. etnologicznym, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1, s. 33-40. 4 T e r m i n u „ s y n k r e t y c z n a " u ż y w a m y t u w sensie n a d a w a n y m m u g ł ó w n i e w c a c h p s y c h o l o g i c z n y c h , nie pewnych rzeczy z a ś r e l i g i o z n a w c z y c h . O z n a c z a ono całościowo, bez wyodrębniania z d o l n o ś c i do a n a l i z y i syntezy. T e r m i n e m t y m E . Renan, p r z e j ą ł go szwajcarski ich części, spowodowane p o s ł u g i w a ł się w psycholog C l a p a r é d e ; w tym brakiem znaczeniu o d n i e s i e n i u do porównywania myślenia podmiotów kultury magicznej w n a s z e j k u l t u r z e , j a k c z y n i l i to np. e w o l u c j o n i ś c i k l a s y c z n i . do już psycholo­ gii d z i e c k a s t o s o w a ł J . P i a g e t . S t o s o w a n i e t e r m i n u „ s y n k r e t y z m " nie i m p l i k u j e nak pra­ t y l e , co spostrzeganie myślenia jed­ dzieci �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 33 MAGICZNEJ z a b i e g ó w i z a k l ę ć magicznych, tak j a k n i k t z nas nie p o p ł y n i e ł ó d k ą p o z b a w i o n ą dna ( z a k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że nie chce się p o p e ł n i ć celowego s a m o b ó j s t w a ) . C z y n n o ś c i t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e i symboliczne t w o r z ą w i ę c nierozdzielną „jednię". Rodzi się natychmiastowe p y t a n i e n a t u r y zasadniczej: j a k i e f a k t y p r z e m a w i a j ą za p o w y ż s z ą t e z ą ? M o ż n a b y ł o b y w y m i e n i ć i c h oraz sko­ m e n t o w a ć w i e l e — w i e l o f u n k c y j n o ś ć „ u r z ę d u " czarownika (pełnił on j e d n o c z e ś n i e funkcje nauczyciela, k a p ł a n a , lekarza, uczonego, a r t y s t y ) , a co za t y m idzie — w i e l o f u n k c y j n o ś ć m a g i i j a k o p r a k t y k i s p o ł e c z n e j : ł ą c z e n i e w r y t u a ł a c h magicznych p i e r w i a s t k ó w z r ó ż n y c h sfer k u l t u r y (np. o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w m a g i i ł o w i e c k i e j czy p ł o d n o ś c i w r y t u a ł a c h inicjacyjnych). P o ś r e d n i m dowodem m o ż e b y ć t a k ż e nadbudowo-bazowa koncepcja s t o s u n k ó w r o d o w y c h M a u r i c a G o d e l i e r a , k t ó r a daje się s p r o w a d z i ć do konstatacji, iż w stosunkach p o k r e w i e ń s t w a p o d m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej zawarte są zarazem stosunki ekonomiczne i „ i d e o ­ logiczne". 5 F a k t y p o w y ż s z e b y ł y j u ż niejednokrotnie stwierdzane na gruncie etnologicznych d o c i e k a ń nad z j a w i s k a m i k u l t u r y p i e r w o t n e j . W e r b a l i z o ­ wano je n a j c z ę ś c i e j w postaci s t w i e r d z e ń o przepojeniu ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h m a g i ą czy t e ż r e l i g i ą . B y ł y to jednak zazwyczaj i n t e r p r e t a ­ cje adaptacyjne, i m p u t u j ą c e p o d m i o t o m ś w i a d o m o ś c i magicznej cechy w ł a ś c i w e k u l t u r z e , w k t ó r e j f u n k c j o n u j e badacz. N i e z w y k l e istotne w t y m w z g l ę d z i e jest t a k ż e s t r u k t u r a l i s t y c z n e stwierdzenie o zachodzeniu w l u d z k i m m y ś l e n i u (zwłaszcza p i e r w o t n y m ) bezustannych t r a n s f o r m a c j i metaforyczno-metonimicznych. W odniesieniu do k u l t u r y magicznej m ó ­ w i ć jednak n a l e ż y raczej o koegzystencji t y c h z w i ą z k ó w (coś w rodzaju palimpsestu Edmunda L e a c h a ) . 6 T w i e r d z e n i e o o d m i e n n o ś c i m y ś l e n i a magicznego w stosunku do n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o nie oznacza b y n a j m n i e j j a k i e j k o l w i e k deprecjacji pierwszego z nich. Potencjalne z d o l n o ś c i m y ś l o w e przedstawicieli o b y d w u t y p ó w k u l t u r są identyczne. Analogiczne są r ó w n i e ż zasadnicze cechy m e c h a n i z m ó w m y ś l o w y c h , j a k c h o ć b y wspomniane j u ż p r z e k s z t a ł c e n i a metaforyczno-metonimiczne, operowanie a n a l o g i ą i i n . F. Boas u j ą ł to syntetycznie: „ P o n i e w a ż p o d s t a w a l u d z k i e g o m y ś l e n i a l e ż y w p r z e d o s t a w a n i u s i ę do ś w i a ­ d o m o ś c i k a t e g o r i i , w k t ó r y c h s k l a s y f i k o w a n e jest nasze d o ś w i a d c z e n i e , g ł ó w n a r ó ż ­ nica m i ę d z y mentalnymi procesami p r y m i t y w ó w a naszymi l e ż y w fakcie, że m y o s i ą g n ę l i ś m y poprzez r o z u m o w a n i e z s u r o w y c h , a u t o m a t y c z n i e r o z w i j a n y c h k a t e ­ gorii lepszy s y s t e m c a ł e g o pola w i e d z y — tego k r o k u p r y m i t y w n i nie u c z y n i l i " . 7 5 M. G o d e l i e r , Horizon, r z e j o t y c h k w e s t i a c h pisze 'C. Culture L é v i - S t r a u s s , and Anthropology 7 Communication, trajets The Mind 3 — E t n o g r a f i a P o l . 3X1 op. en anthrapologie, Paris 1973. S z e ­ cit. A n t r o p o l o g i a s t r u k t u r a l n a , W a r s z a w a 1970; E . L e а с h, Cambridge 77, P e n g u i n B o o k s 1978; P. B o a s , marxistes Buchowski, of Primitive 1976; C. L é v i - S t r a u s s , P a ł u b i с к а , op. cit. Man, N e w Y o r k 1948, s. 220. Structural �34 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Istotne w t y m w z g l ę d z i e jest w i ę c j e d y n i e rozpoznanie o d r ę b n o ś c i o b y d w u w i z j i ś w i a t a , postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , podzielania o d p o w i e d ­ n i c h w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h (z w s z y s t k i m i teoriopoznawczym i konsekwencjami, j a k i e niesie ze sobą to ostatnie pojęcie). II. NOWOŻYTNA TEORIA JĘZYKA A K U L T U R A PIERWOTNA Z a s t a n ó w m y się obecnie nad k w e s t i ą n a s t ę p u j ą c ą : jeśli p r z y j m i e m y w y ł o ż o n ą p o w y ż e j h i p o t e z ę , powstaje p y t a n i e o charakter j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g i w a l i się c z ł o n k o w i e o w y c h s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z i nas to do na­ s t ę p n e g o pytania: czy aparatura p o j ę c i o w a w s p ó ł c z e s n e j l i n g w i s t y k i jest w stanie z d a ć s p r a w ę z i s t o t y j ę z y k a s p o ł e c z e ń s t w o s y n k r e t y c z n y m typie świadomości? Generalnie rzecz b i o r ą c okazuje się, że definicje j ę z y k a p r z e p r o w a ­ dzane w t e r m i n a c h n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i c h (dotyczy to k a ż d e j z w e r s j i j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o ) nie o d p o w i a d a j ą k o n t e k s t o w i k u l t u r y magicznej. Istnieje b o w i e m swego rodzaju n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć semantycz­ na d e f i n i o w a n y c h w ramach p o s z c z e g ó l n y c h o r i e n t a c j i l i n g w i s t y c z n y c h p o j ę ć a i c h z a k ł a d a n y m — często w s p o s ó b u n i w e r s a l i s t y c z n y — odnie­ sieniem p r z e d m i o t o w y m . U j m u j ą c rzecz inaczej p o w i e d z i e ć m o ż n a , ż e dotychczasowe j ę z y k o z n a w c z e definicje j ę z y k a nie z n a j d u j ą swego o d ­ niesienia przedmiotowego w s p o ł e c z e ń s t w a c h b ę d ą c y c h p o d m i o t a m i ś w i a ­ d o m o ś c i t y p u magicznego. P r z y c z y n y tego stanu rzeczy m a j ą charakter g ł ó w n i e epistemiczny. Z jednej strony, w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y ­ p a d k ó w , p o m i m o n a j w y ż s z e g o teoretycznego zaawansowania l i n g w i s t y k i p o ś r ó d n a u k h u m a n i s t y c z n y c h (nauk o k u l t u r z e ) , teorie n o w o ż y t n e r e ­ j e s t r u j ą l u b co n a j w y ż e j k o d y f i k u j ą „ n a s z e " d o ś w i a d c z e n i e k u l t u r o w e , w szczególności z a ś j ę z y k o w e . Badacze w s p ó ł c z e ś n i są w i ę c w y r a z i c i e ­ l a m i w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h , k t ó r y c h sami są p o d m i o t a m i . W k o n s e k w e n c j i oznacza to — po drugie — iż w y p r a c o w a n e na podsta­ w i e tego d o ś w i a d c z e n i a kategorie, a w i ę c p o j ę c i a odzwierciedlające i adekwatnie o p i s u j ą c e j ę z y k w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j , w j a ­ k i e j funkcjonuje i k t ó r ą rejestruje badacz, przenoszone są bez o d p o w i e d ­ n i c h m o d y f i k a c j i na zjawiska o d l e g ł y c h czasowo i przestrzennie k u l t u r . T a k ą t r u d n o ś ć z a u w a ż a ł w y r a ź n i e B . M a l i n o w s k i . M ó w i ą c o badaniu j ę z y k a i ś w i a t o p o g l ą d u k u l t u r p i e r w o t n y c h p o d k r e ś l a ł , iż jest r z e c z ą n i e z w y k l e t r u d n ą , nawet n i e m o ż l i w ą , d o k ł a d n e odtworzenie tej p r a g m a ­ tycznej — j a k sądził — w i z j i ś w i a t a l u d ó w p i e r w o t n y c h . Jeszcze t r u d ­ niejsze w y d a w a ł o m u się wykazanie k o r e l a c j i m i ę d z y p r y m i t y w n y m ś w i a t o p o g l ą d e m a g r a m a t y k ą j ę z y k a . T y m s a m y m — w oczach M a l i ­ nowskiego — w s p ó ł c z e s n a , w y s u b l i m o w a n a wiedza o j ę z y k u staje się wręcz przeszkodą, „warstwą strukturalną", która przesłania pierwotny charakter i obraz j ę z y k a . Nieuchronnie zatem zachodzi proces o b i e k t y 8 8 Por. B . [w:] Magic, Malinowski, Science and Religion The Problem and Other of Meaning Essays, in Glencoe Primitive Languages, 1948, s. 265 n. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 35 MAGICZNEJ w i z a c j i w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a k u l t u r o w e g o . Rzeczona o b i e k t y w i z a c j a ma charakter p o d w ó j n y : (1) w ł a s n e przekonania k u l t u r o w e w y r o s ł e w k o n t e k ś c i e p r a k t y k i s p o ł e c z n e j , w j a k i e j p a r t y c y p u j e badacz, uznaje się za o b i e k t y w n e i (2) p r z y j m u j ą c p k t . 1 pozbawia się k u l t u r ę b a d a n ą charakterystycznego dla niej w s p ó ł c z y n n i k a humanistycznego uznanego za „ f a ł s z y w y obraz" r z e c z y w i s t o ś c i , a w i ę c pozbawia się j ą c h a r a k t e r u podmiotowego, c z y l i — c h o ć m o ż e w s p o s ó b bardziej zawoalowany — niejako w t ó r n i e się j ą o b i e k t y w i z u j e . P o s t a w m y i n t e r e s u j ą c ą nas k w e s t i ę wprost: czy w k u l t u r z e magicz­ nej i s t n i a ł j ę z y k w sensie s t r u k t u r a l i s t y c z n e j ,,la langue"? Jak powszechnie wiadomo, u podstaw w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a legło Saussureowskie r o z r ó ż n i e n i e c a ł o k s z t a ł t u zjawisk m o w y (langage) na p o n a d i n d y w i d u a l n y system j ę z y k o w y (la langue) oraz k a ż d o r a z o w e i i n d y w i d u a l n e realizacje w z o r ó w systemu j ę z y k o w e g o — c z y l i „ p a r o l e " . M o ż n a w i ę c p r z y j ą ć , iż aby m o ż l i w e b y ł o w ogóle m ó w i e n i e , n i e z b ę d n i e i s t n i e ć m u s i p o p r z e d z a j ą c y je s p o ł e c z n y k o n t e k s t systemu j ę z y k o w e g o — m ó w i e n i e jest „ c z e r p a n i e m " z jego r e g u ł , zawsze n i e d o s k o n a ł y m i z m i e n ­ n y m (oczywiście w ramach, na j a k i e sam system pozwala). W podobny s p o s ó b m o ż n a b y ł o b y z i n t e r p r e t o w a ć z a s a d n i c z ą i d e ę g e n e r a t y w i s t ó w spod z n a k u Chomsky'ego; i c h „ k o m p e t e n c j a " poprzedza i u m o ż l i w i a „ w y k o ­ nanie", to, co obserwujemy na „ p o w i e r z c h n i " w y p o w i e d z i , jest r e a l i z a c j ą g ł ę b s z y c h p o z i o m ó w j ę z y k a . Z a u w a ż y ć wypada, że s t r u k t u r a l i s t y c z n e teo­ rie l i n g w i s t y c z n e w y r a ź n i e p r e f e r u j ą analizy syntaktyczne (relacje s y n tagmatyczne i paradygmatyczne m i ę d z y j e d n o s t k a m i j ę z y k o w y m i ) , m n i e j u w a g i p o ś w i ę c a j ą c n i e z w y k l e i s t o t n e m u k o m p o n e n t o w i systemu j ę z y k o ­ wego — semantyce. M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że p r o b l e m a t y k a seman­ tyczna jest redukowana do s k ł a d n i o w e j w p e w i e n specyficzny s p o s ó b . O t ó ż wspomniane w y ż e j relacje paradygmatyczne (ekwiwalencji) i s y n tagmatyczne (przyległości) m a j ą w analogiczny s p o s ó b z a c h o d z i ć w sferze swoich o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . W ramach swej o g ó l n e j s e m a n t y k i A . J. Greimas s t a r a ł się o d k r y ć e l e m e n t a r n ą j e d n o s t k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó ­ ra b y ł a b y analogiczna do j e d n o s t k i elementarnej „ p l a n u w y r a ż a n i a " (fory ) j ę z y k ó w n a t u r a l n y c h , t z n . do opozycji fonologicznej. C a ł y w i ę c w y ­ siłek sprowadza się do p r z e k o d o w y w a n i a s t r u k t u r y jednostek j ę z y k o ­ w y c h na s t r u k t u r ę i c h o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . „ O d n o s z e n i e z n a k ó w do rzeczy nie wnosi w i ę c e j do p r ó b y i c h w y j a ś n i e n i a n i ż p r ó b a prze­ k ł a d u — s k ą d i n ą d n i e w y k o n a l n a — znaczenia j ę z y k o w e g o na n i e j ę z y k o w e " — powiada Greimas . W a r t o z a u w a ż y ć , że u samego Chomsky'ego k o m p o n e n t semantyczny jest n a j s ł a b i e j r o z w i n i ę t ą s t r o n ą g r a m a t y k transformacyjno-generatywnych. m 9 Mówiliśmy 9 cyt. A. J . za: K . k ó w 1981, s. poprzednio Greimas, Rosner, 152. o synkretycznym typie świadomości Sémantique Semiotyka structurale, strukturalna Paris w społe- 1966, cz. I I I , r. I , pkt. I V , badaniach nad literaturą, Kra­ �36 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA l e c z e ń s t w t y p u magicznego. W y d a j e się, że ó w s y n k r e t y z m m o ż n a obser­ w o w a ć przede w s z y s t k i m w sferze j ę z y k a ( m o ż e t r a f n i e j b y ł o b y m ó w i ć w t y m k o n t e k ś c i e nie t y l e o „ j ę z y k u " , ile raczej „ m o w i e " ) . M o w a m a ­ giczna z a r ó w n o symbolizuje to, do czego się semantycznie odnosi, j a k j e d n o c z e ś n i e pozostaje do symbolizowanego stanu rzeczy w stosunku p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y m — w p ł y w a n a ń p r z y c z y n o w o l u b jest jego częścią (w sensie fizycznym). T a k w i ę c p o d m i o t w y p o w i a d a j ą c o k r e ś l o n e s ł o w o nie t y l k o u ś w i a d a m i a sobie dany obiekt l u b zjawisko ( „ u o b e c n i a " je niejako), ale r ó w n o c z e ś n i e i dodatkowo stara się n a ń o d d z i a ł y ­ w a ć . C z ę s t o p r z y j m u j e to f o r m ę b e z p o ś r e d n i e g o p r z y w o ł y w a n i a dane­ go o b i e k t u l u b zjawiska albo o d w r o t n i e — zabezpieczania się przed „ o b e c n o ś c i ą " czegoś n i e p o ż ą d a n e g o . Etnologia z a n o t o w a ł a t y s i ą c e p r z y ­ k ł a d ó w tego t y p u , k t ó r e u d o w a d n i a j ą , że u podstaw m a g i i j ę z y k o w e j l e ż y i d e n t y f i k a c j a w y r a z u z n a z y w a n ą p r z e z e ń r z e c z ą , z czego w y p ł y w a przekonanie o realnej sile sprawczej s ł o w a . Z j a w i s k a takie w y s t ę p u j ą t y m częściej, i m bardziej s p o ł e c z e ń s t w o jest przesycone m y ś l e n i e m m a ­ gicznym . M a j ą c na w z g l ę d z i e p o w y ż s z e dane z a u w a ż m y teraz, że w k o n t e k ś c i e m o w y magicznej semantyka j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o nie bardzo daje się z a s t o s o w a ć . Semantyka ta — generalnie — zajmuje się b o w i e m t y l k o z w i ą z k a m i symbolizowania p o m i ę d z y s y m b o l e m j ę z y k o w y m a jego semantycznym odniesieniem p r z e d m i o t o w y m . M y ś l o w e r e g u ł y s y m b o l i ­ zowania w s p ó ł t w o r z ą w i ę c s e m a n t y k ę k a ż d e g o j ę z y k a n o w o ż y t n e g o . Z z u ­ p e ł n i e o d m i e n n ą s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u m o w y m a ­ gicznej. Z w i ą z k i odniesieniowe takiej m o w y s k ł a d a j ą się z jednoczesnych k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y c h . Tak rzecz ma się z analitycznego p u n k t u widzenia, n i e m o ż l i w e jednak wydaje się o k r e ś l e n i e i s t o t y operacji, k t ó r a „ s k ł a d a " te d w a k o m p o n e n t y w j e d n ą synkretyczna całość. N i e m o ż l i w e w i ę c jest — w k o n s e k w e n c j i — opisanie magicznego sposobu porozumiewania się ( k t ó r e b y ł o r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m ) . M o ż n a jedynie p r z y j ą ć , że m ó ­ wienie magiczne nie p o s i a d a ł o o k r e ś l o n e j s e m a n t y k i , b y ł o m ó w i e n i e m poza k o n t e k s t e m „ l a n g u e " — nie b y ł o w i ę c jeszcze j ę z y k i e m we w ł a ś c i ­ w y m ( n o w o ż y t n o - e u r o p e j s k i m ) tego s ł o w a znaczeniu. 1 0 III. PROBLEM KOMUNIKOWANIA W KULTURZE MAGICZNEJ U w a g i poczynione w część I I m o g ł y — j a k s ą d z i m y — d o p r o w a d z i ć do p e w n y c h n i e p o r o z u m i e ń . Hipoteza, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych nie i s t n i a ł a „la langue" m o ż e s u g e r o w a ć n i e m o ż n o ś ć efektywnego k o m u 10 P r z y k ł a d y kowa, zykowe znajdują się choćby „ N u r t " , n r 12: 1983; M . dawniej i dziś, „Poradnik p r a c y etnologicznej s p o t y k a m y w artykułach: B. Walczak, S z e w c o w - S z e w c z y k , Językowy", się z wieloma Tabu Magia i eufemizmy 1974. W k a ż d e j w ł a ś c i w i e dowodami na p o w y ż s z e języ­ ję­ klasycznej stwierdzenia. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 37 n i k o w a n i a się w t y c h k u l t u r a c h . B y ł a b y to, rzecz jasna, teza absurdalna. Oczywiste, że c z ł o n k o w i e hipotetycznie rekonstruowanej k u l t u r y magicz­ nej p o s ł u g i w a l i się m o w ą u m o ż l i w i a j ą c ą i m porozumienie, k o n t a k t i k o ­ m u n i k o w a n i e . Proces symbolizacji, k t ó r e g o j ę z y k jest n a j d o b i t n i e j s z y m p r z y k ł a d e m , b y ł z p e w n o ś c i ą n i e o d z o w n y m w a r u n k i e m narodzin l u d z ­ kiej k u l t u r y , nie znaleziono t e ż j a k i e j k o l w i e k g r u p y l u d z k i e j , k t ó r a nie p o s ł u g i w a ł a b y s i ę j ę z y k i e m j a k o ś r o d k i e m porozumiewania się. Chodzi jednak o to, że dopiero od pewnego m o m e n t u r o z w o j u historycznego m o ż e m y m ó w i ć o usamodzielnieniu się symboliczno-semantycznej f u n k c j i języka, tzn. o możliwości myślowego „ p r z y w o ł y w a n i a " symbolizowanych semantycznie s t a n ó w rzeczy. I n n y m i s ł o w y z a p y t a ć m o ż n a , k i e d y j ę z y k - m y ś l e n i e z a u t o n o m i z o w a ł s i ę i oddzielił od j ę z y k a - d z i a ł a n i a (od k o m p o ­ n e n t u przedmiotowo-metonimicznego). Wydaje s i ę , że i n s t r u k t y w n e b ę ­ dzie w t y m momencie o d w o ł a n i e się do p e w n y c h konstatacji B . M a l i ­ nowskiego, k t ó r y u s i ł o w a ł ze swej p e r s p e k t y w y u s t o s u n k o w a ć s i ę do podobnych k w e s t i i . A u t o r Coral Gardens p r z y j ą ł , iż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h etapach r o z w o j u ludzkości każde wyrażenie językowe było zwykłą reakcją dźwiękową ściśle s k o r e l o w a n ą z s y t u a c j ą , k t ó r a nie w y m a g a ł a ż a d n e g o a k t u m y ś l o ­ wego. Nie ma w ó w c z a s jeszcze m o w y a r t y k u ł o w a n e j (reakcja d ź w i ę k o w a nie jest jeszcze symbolem, a sytuacja jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m ) , nie ma z a c z ą t k ó w s e m a n t y k i . Stopniowe oddzielanie s i ę odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o od s y t u a c j i stanowi z a c z ą t e k m o w y a r t y k u ł o w a n e j , ale ciągle jeszcze m a m y do czynienia z r z e c z y w i s t ą k o r e l a c j ą m i ę d z y d ź w i ę ­ k i e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m , g d y ż d ź w i ę k nie jest jeszcze r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m i nie m o ż e b y ć u ż y w a n y w o d e r w a n i u od tego, co oznacza. To s t a d i u m przechodzi w kolejne, w k t ó r y m jednorodne p i e r w o t n i e zastosowanie j ę z y k a rozdziela się na t r z y : czynne, n a r r a c y j n e i r y t u a l n e . M o w a czynna p r z y p o m i n a najbardziej poprzedni etap, g d y ż jednostka p o s ł u g u j ą c s i ę r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m , aby o d n i e ś ć go bez­ p o ś r e d n i o do odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o , w y w o ł u j e w t e n s p o s ó b p o ­ ż ą d a n ą przez siebie r e a k c j ę . Inaczej ma s i ę rzecz w p r z y p a d k u j ę z y k a m a g i i r y t u a l n e j ; t u w m i ­ stycznie z a k ł a d a n ą r e l a c j ę p o m i ę d z y s y m b o l e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m wkracza zespół d z i a ł a ń r y t u a l n y c h , „ w i ą ż ą c y c h " m y ś l o ­ w o i p o ś r e d n i c z ą c y c h m i ę d z y j ę z y k i e m a oznaczanymi p r z e z e ń stanami rzeczy — „ s ł o w o działa na rzecz i rzecz w y z w a l a s ł o w o w l u d z k i m u m y ­ ś l e " . B y ł b y to w i ę c — w naszej t e r m i n o l o g i i — ó w p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y komponent j ę z y k a . n 1 2 M o w a narracyjna znamionuje j u ż ostatni etap k o n s t y t u o w a n i a s i ę s e m a n t y k i j ę z y k a — u n i e z a l e ż n i a n i e s i ę k o m p o n e n t u symboliczno-seman" M a l i n o w s k i , 1 1 Ibidem, s. 259. op. cit., s. 261. �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA tycznego m o w y l u d z k i e j . P o d m i o t jest w stanie z d a ć sobie s p r a w ę z k o n ­ wencjonalnego c h a r a k t e r u j ę z y k a , intencjonalnie m ó w i ć o obiektach i zjawiskach. Rozumienie znaczenia nie p o w s t a ł o jednak w ś r ó d l u d ó w p i e r w o t n y c h na drodze k o n t e m p l a c j i rzeczy l u b analizy zjawisk, ale po­ przez p r a k t y c z n ą i c z y n n ą z n a j o m o ś ć i s t o t n y c h s y t u a c j i , w p r a k t y c e u ż y ­ wania w y r a z ó w w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. Z przytoczonych powyżej uwag t w ó r c y funkcjonalizmu wynikałoby, że d o p u s z c z a ł on j u ż w k u l t u r a c h przesyconych m y ś l e n i e m m a g i c z n y m t r z y r ó ż n e funkcje j ę z y k a : jako sposobu d z i a ł a n i a , r y t u a l n ą (co kores­ ponduje z m o w ą m a g i c z n ą ) oraz n a r r a c y j n ą . Badania na wyspach T r i o brianda, gdzie przekonania t y p u magicznego b y ł y w y r a ź n e , d o s t a r c z y ł y M a l i n o w s k i e m u m a t e r i a ł u do twierdzenia, iż b ł ę d n e jest t r a k t o w a n i e j ę ­ z y k ó w p r y m i t y w n y c h jako „ e k w i w a l e n t ó w m y ś l i " — są one sposobami praktycznego d z i a ł a n i a s k o r e l o w a n y m i z sytuacjami. T w i e r d z i ł , że badadanie k a ż d e j f o r m y m o w y z n a j d u j ą c e j zastosowanie w p o w i ą z a n i u z r ó ż ­ n y m i d z i a ł a n i a m i k u l t u r o w y m i u j a w n i a takie same jej w ł a ś c i w o ś c i l e k s y ­ kalne i gramatyczne oraz z a l e ż n o ś ć s t r u k t u r y k a ż d e g o w y r a ż e n i a od sy­ t u a c j i w t y m momencie, gdy w y r a ż e n i e jest w y p o w i a d a n e . W ś r ó d l u d ó w p r y m i t y w n y c h n i g d y nie u ż y w a się m o w y j a k o odzwierciedlenia m y ś l i , zawsze jest ona o g n i w e m ł ą c z ą c y m z g o d n ą l u d z k ą d z i a ł a l n o ś ć . M o w a jest „ s p o s o b e m d z i a ł a n i a , a nie i n s t r u m e n t e m r e f l e k s j i " . Stwierdzenia Malinowskiego są z w i e l u w z g l ę d ó w bardzo i n t e r e s u j ą c e . Sugeruje on przede w s z y s t k i m coś w rodzaju ograniczonej s e m a n t y k i j ę z y k a p r y m i t y w n e g o , fakt, iż jest on z r o z u m i a ł y j e d y n i e p r z y j e d n o ­ czesnym u w z g l ę d n i e n i u „ k o n t e k s t u s y t u a c j i " . Jednostki p o d z i e l a j ą w s p ó l ­ ne z a ł o ż e n i a s e m a n t y k i ( w s p ó l n e s ą d y ) , m u s z ą je z r e s z t ą p o d z i e l a ć , b y m ó c e f e k t y w n i e d z i a ł a ć , ale t y c h z a ł o ż e ń nie da się w y a b s t r a h o w a ć , g d y ż „ f u n k c j o n u j ą " one t y l k o w p o w i ą z a n i u z z e w n ę t r z n y m i s y t u a c j a m i . Nie jest to w i ę c semantyka j ę z y k a , tak j a k chcieliby j ą w i d z i e ć szczególnie l i n g w i ś c i t y p u Hjelmsleva. W i z j a ś w i a t a , jego obraz z a k ł a d a n y przez t u ­ b y l c ó w , są czysto pragmatyczne, m ó w i e n i e jest r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a ­ n i e m b ą d ź odnosi się do d z i a ł a n i a w s p o s ó b p o ś r e d n i (jak w p r z y p a d k u m o w y n a r r a c y j n e j ) . M ó w i e n i e - d z i a ł a n i e ma na celu k o m u n i k o w a ­ n i e o k r e ś l o n y c h s t a n ó w rzeczy. Czy j e d n a k aspekt k o m u n i k a c y j n y w y ­ czerpuje zastosowanie j ę z y k a ? Jak ma się rzecz p r z y r y t u a l n y m u ż y c i u j ę z y k a ? W r ó ć m y z n ó w do hipotetycznej k u l t u r y t y p u magicznego. P r z y j ę l i ś m y , że w m a g i c z n y m t y p i e k u l t u r y c z y n n o ś c i i w y t w o r y k u l t u r o w e b y ł y wielofunkcyjne — p e ł n i ł y f u n k c j ę t e c h n i c z n o - u ż y t k o w ą , k o m u n i k a c y j n ą i ś w i a t o p o g l ą d o w ą (waloryzacji ś w i a t o p o g l ą d o w e j ) . Po­ dobnie n i e j e d n o r o d n y charakter p o s i a d a ł a mowa. K o m p o n e n t y s y m b o liczno-semantyczne i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n e p r z e p l a t a ł y się c i ą g l e : w p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j m u s i a ł d o m i n o w a ć aspekt symboliczny, p r z y ł 3 1 8 W. Ibidem, Burszta, s. 246. Język Bliżej na a kultura temat oryginalnej w myśli etnologicznej koncepcji (w Malinowskiego druku). zob.: �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 39 c z y m k a ż d a zrealizowana c z y n n o ś ć j ę z y k o w a ( o k r e ś l o n y k o m u n i k a t ) t r a k ­ towana b y ł a j e d n o c z e ś n i e j a k o c z y n n o ś ć t e c h n i c z n o - u ż y t k o w a . T y m sa­ m y m t r u d n o jeszcze m ó w i ć o o d r ę b n y c h , j ę z y k o w y c h sensach k o m u n i k a ­ c y j n y c h . M o w a w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m u s i a ł a j e d n a k ż e posia­ dać taką charakterystykę fonetyczno-gramatyczną, która umożliwiała j e d n o s t k o m o d r ó ż n i a ć i r o z p o z n a w a ć , czy w d a n y m p r z y p a d k u chodzi 0 j a k i ś stan rzeczy, obiekt (lub jego cechę), d z i a ł a n i e , czy t e ż relacje ł ą c z ą c e stan rzeczy, o b i e k t y i t d . T a k w i ę c p e w i e n korpus z w i ą z k ó w o d ­ niesienia jest n i e z b ę d n y dla p r a w i d ł o w e g o p a r t y c y p o w a n i a w k u l t u r z e ; w k o n t e k ś c i e k u l t u r y magicznej n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć — do p r z e ż y c i a . R y t u a l n e zastosowanie m o w y — t a k ż e w u j ę c i u M a l i n o w s k i e g o — stano­ w i z k o l e i klasyczny p r z y k ł a d koegzystencji z w i ą z k ó w odniesieniowych z o d p o w i e d n i m i o b i e k t a m i czy z j a w i s k a m i . Wszystkie poczynione d o t ą d u w a g i p r o w a d z ą do k o n k l u z j i , iż m o w a w s y n k r e t y c z n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m o ż l i w a jest do w y a b ­ strahowania jako oddzielna, autonomiczna dziedzina k u l t u r y t y l k o w per­ s p e k t y w i e teoretycznej, natomiast w s w y m o r y g i n a l n y m k o n t e k ś c i e „ s p o ­ j o n a " jest ona z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y , i to w s p o s ó b n i e p o r ó w n y ­ w a l n y ze z w i ą z k a m i j ę z y k a z i n n y m i sferami w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j . W k o n s e k w e n c j i m o ż n a rzec, że t r u d n o jest w ó w c z a s m ó w i ć o j ę z y k u j a k o o d r ę b n e j sferze ś w i a d o m o ś c i j ę z y k o w e j i o d r ę b n e j p r a k t y c e j ę z y k o ­ w e j , k t ó r e j celem n a d r z ę d n y m b y ł o b y k o m u n i k o w a n i e symboliczne. Jest to f a k t dość t r u d n y sobie do w y o b r a ż e n i a , s z c z e g ó l n i e z naszej, n o w o ż y t no-analitycznej p e r s p e k t y w y , w ramach k t ó r e j bez t r u d u rozpoznajemy z e s p ó ł zjawisk bez wahania o k r e ś l a n y c h jako j ę z y k o w e . P r z y j ę ł o się za­ liczać j ę z y k do k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j sfery k u l t u r y , obok s z t u k i 1 obyczaju. W ramach k u l t u r y magicznej, gdzie „ w s z y s t k o b y ł o wszyst­ k i m " , tego t y p u p o d z i a ł i w y o d r ę b n i a n i e dziedzin k u l t u r y jest c a ł k o w i ­ cie m y l ą c e . M o ż n a j e d n a k ż e p r z y j ą ć , iż j u ż w ó w c z a s m o w a s p e ł n i a ł a — zawsze charakteryzującą język — funkcję integrująco-różnicującą społecznie. K o m u n i k o w a n i e za p o m o c ą m o w y — j a k k o l w i e k b y ono nie w y g l ą d a ­ ło —• m i a ł o t a k i efekt, że b y ł o z n a k i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do danej g r u p y . Przekazy f u n k c j o n o w a ł y o b i e k t y w n i e w ten s p o s ó b , że i n t e g r o w a ł y s u ­ b i e k t y w n i e c z ł o n k ó w danych g r u p s p o ł e c z n y c h ( w z m a c n i a j ą c poczucie przynależności grupowej), przeciwstawiając ich członkom grup o od­ miennej „ m o w i e " . Owe o d m i e n n o ś c i j ę z y k o w o - k o m u n i k a c y j n e b y ł y j e d ­ n a k ż e zawsze stopione z o d m i e n n o ś c i ą w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej g r u p i e i trzeba je r ó w n i e ż r o z p a t r y w a ć w r a m a c h tej całości. IV. 1 MAGIA A JĘZYK W tej części c h c i e l i b y ś m y p o c z y n i ć nieco u w a g na temat p o w i ą z a ń p o ­ m i ę d z y j ę z y k i e m ( m o w ą ) m a g i c z n y m a m a g i c z n y m sposobem p e r c y p o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i . E ę d z i e to j e d n o c z e ś n i e swego rodzaju podsumo- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA wanie dotychczasowych r o z w a ż a ń . Rzecz jasna, że n i e m o ż l i w e jest w t y m miejscu o d w o ł a n i e się do j a k i c h k o l w i e k m a t e r i a ł ó w , k t ó r e d o t y c z y ł y b y k u l t u r y magicznej charakteryzowanej w s p o s ó b prezentowany w n i n i e j ­ szym szkicu, pozostaje w i ę c ewidencja etnologiczna. „ Z a ś w i a d c z a " ona i p r z y b l i ż a te p r o b l e m y w s p o s ó b jedynie p o ś r e d n i . P r z y j r z y j m y się wobec tego istocie f o r m y i znaczeniu magicznych a k t ó w r y t u a l n y c h . Okazuje się, iż t a k i akt s k ł a d a się ze w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y c h i d z i a ł a j ą c y c h na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w f o r m i e w y p o w i e d z i i zaklęć) oraz d z i a ł a ń (manipulowanie p r z e d m i o t a m i ) . Ta całość s k ł a d a się na specyficzny a k t p e r f o r m a t y w n y (w sensie, w j a ­ k i m u ż y w a ł tego pojęcia J. A u s t i n ) , d z i ę k i k t ó r e m u dochodzi do przeno­ szenia o k r e ś l o n y c h w ł a ś c i w o ś c i na p r z e d m i o t y l u b osoby, na k t ó r e chce się o d d z i a ł y w a ć . Jak z a u w a ż a S. J. T a m b i a h — logika k o n s t r u k c j i ta­ kiego „ p r z e n o s z e n i a " opiera się na: (1) metaforyczno-analogicznym prze­ niesieniu przez w y r a ż e n i e p o ś r e d n i c z ą c e l u b na r z e c z y w i s t y m kontakcie z p r z e d m i o t e m u ż y w a n y m jako „ p r z e n o ś n i k " oraz (2) s ł o w n y m przeno­ szeniu energii z „ c z ę ś c i " na „ c a ł o ś ć " ( m e t o n i m i a ) . M a m y t u w i ę c k l a ­ s y c z n ą k o e g z y s t e n c j ę k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych (oczy­ w i ś c i e nie w f o r m i e s e m a n t y k i sensu stricto) i przedmiotowo-metonim i c z n y c h ( k t ó r e m a j ą znaczenie d e c y d u j ą c e ) . C h o c i a ż m o ż n a z n a l e ź ć w y ­ j ą t k o w e p r z y k ł a d y a k t ó w r y t u a l n y c h i magicznych o b y w a j ą c y c h się bez u d z i a ł u werbalnego, j e d n a k zdecydowana i c h w i ę k s z o ś ć jest k o n g l o m e ­ r a t e m d z i a ł a ń fizycznych i a k t ó w m o w y . Z a u w a ż m y p r z y t y m , że sama m o w a magiczna jest j u ż — zgodnie z n a s z y m i w c z e ś n i e j s z y m i ustale­ n i a m i — r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m (komponent m e t o n i m i c z n o - p r z e d m i o t o w y ) , co dodatkowo wzmacnia t e z ę o p e r f o r m a t y w n y m charakterze aktów rytualnych. Jakie relacje wzajemne m o ż n a w y z n a c z y ć p o m i ę d z y w y p o w i e d z i ą ( m o w ą ) m a g i c z n ą a d z i a ł a n i e m magicznym? Przede w s z y s t k i m o p i e r a j ą się one na t o ż s a m e j zasadzie m y ś l e n i a — na m y ś l e n i u analogicznym; poza t y m z a r ó w n o w y p o w i e d z i s ł o w n e , j a k i d z i a ł a n i a m a j ą c h a r a k t e r r y t u a l n y , a a k t y r y t u a l n e z k o l e i są a k t a m i p e r f o r m a t y w n y m i . Każda w y p o w i e d ź jest j e d n o c z e s n ą p r ó b ą w p ł y w a n i a przyczynowego, k a ż d e d z i a ł a n i e fizyczne z k o l e i zawsze jest o k r e ś l o n y m k o m u n i k a t e m ( k o m u n i ­ kuje, że oto w ł a ś n i e d o k o n u j ę t a k i c h to a t a k i c h z a b i e g ó w fizycznych, b y o s i ą g n ą ć o k r e ś l o n y stan rzeczy l u b b y u n i k n ą ć stanu rzeczy niepo­ ż ą d a n e g o i niebezpiecznego). Całość a k t u r y t u a l n e g o jest k o m p l e k s e m c z y n n o ś c i n a s t a w i o n y c h na i n t e r p r e t a c j ę , a i c h sens realizuje się t y l k o 14 1 4 of Por. View, 1979, S. J . [w:] Tambiah, Reader in The Comparative Form and Religion, Meaning A Point L . Vogt, E . V o g t (eds), N e w of Magical Acts: York s. 354. N i e c o i n n e a s p e k t y tego p r o b l e m u poruszone s ą w a r t y k u l e tego a u t o ­ r a : The Magical Power of Words, „ M a n " , vol. 3: 1968, n r 2, s. 175-208. O b a k u ł y n a w i ą z u j ą do d o r o b k u B . M a l i n o w s k i e g o w dziedzinie b a d a ń j ę z y k a go i o g ó l n e j teorii m a g i i . arty­ magiczne­ �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 41 MAGICZNEJ w t e d y , gdy p r a w i d ł o w o zostanie odczytany kontekst m y ś l o w o - d z i a ł a niowy. Niech nie m y l i nas jednak s z c z e g ó l n e p o d k r e ś l a n i e k o m u n i k a c y j n e j sfery j ę z y k a i d z i a ł a ń magicznych. Sprowadzenie i c h l i t y l k o do k o ­ m u n i k a c j i jest z w i e l u w z g l ę d ó w f a ł s z y w e . Jak j u ż wykazano gdzie i n d z i e j , redukcja magii (a r ó w n i e ż j ę z y k a ) do tej sfery jest niedo­ puszczalna. O p o w i e ś ć m i t y c z n a np. jest j e d n y m t y l k o , j ę z y k o w y m a k u ­ rat, p r z e j a w e m m y ś l e n i a magicznego, w ogromnej dziedzinie i n n y c h jego p r z e j a w ó w . Z kolei k a ż d y j ę z y k o p r ó c z r e g u ł ściśle systemowych za­ k ł a d a zawsze j a k i ś p o g l ą d na ś w i a t ( w p r z y p a d k u m o w y magicznej jest to owa kontaminacja k o m p o n e n t ó w s y m b o l i c z n y c h i m e t o n i m i c z n y c h ) i badanie go pod t y m k ą t e m w p r o w a d z a j u ż nas w ś w i a t o p o g l ą d o w ą s f e r ę k u l t u r y symbolicznej. Na niewiele z d a j ą się w i ę c p r ó b y t r a k t o w a n i a m a g i i jako analogicznej do j ę z y k a ( w sensie f u n d a m e n t a l n y c h p r a w i „strukturalnej budowy"). 1 S W r a c a j ą c do a k t ó w magicznych: obok swej f u n k c j i p e r f o r m a t y w n e j dostarcza on (podobnie j a k w y p o w i e d ź werbalna) i n f o r m a c j i (aspekt l o k u c y j n y w t e r m i n o l o g i i A u s t i n a ) oraz posiada charakter p e r l o k u c y j n y Cintencjonalne i nieintencjonalne konsekwencje a k t u magiczego). T a k i e rozdzielenie jest j u ż jednak zabiegiem czysto a n a l i t y c z n y m , g d y ż dla pod­ m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej stanowi n i e p o d z i e l n ą całość. I uwaga ostatnia. Z a r ó w n o m y ś l e n i e t y p u magicznego, j a k i m o w a magiczna p o d z i e l a j ą j e d n ą g e n e r a l n ą c e c h ę (nie w c h o d z i m y t u w ogóle w p r o b l e m y z w i ą z k ó w j ę z y k a z m y ś l e n i e m i wzajemnej d e t e r m i n a c j i p o m i ę d z y n i m i ) : nie p o s i a d a j ą one c h a r a k t e r u myślowo-refleksyjnego, ale raczej u o b e c n i a j ą zjawiska i są j e d n o c z e s n ą w n i c h p a r t y c y p a c j ą . W a r t o ś c i realizowane w ramach m o w y i d z i a ł a n i a magicznego n a l e ż ą przede w s z y s t k i m do p o r z ą d k u metonimiczno-przedmiotowego i — j a k o takie — p o d d a j ą się l u d z k i e m u o d d z i a ł y w a n i u . Michał Buchowski, Wojciech Burszta THE STATUS OF T H E L A N G U A G E IN MAGICAL W A Y OF THINKING S u m m a r y T h e s u b j e c t of the paper a r e the m u t u a l connections of magical syncretic 1 8 type a n d the attitudes. The Np. B u c h o w s k i , runkowania znakowy kultury, a magia (w magical speech syncretism of op. cit.; W. used the by thought Burszta, b e t w e e n the w o r l d outlook societies has Z problemów „ L u d " , t. 67: 1983; M . B u c h o w s k i , druku). its sharing this evidence in językowego Komunikacyjny kind of magical uwa­ system �42 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BUHSZTA speech (in the sense of de S a u s s u r e ' s "parole") — the m i n g l i n g of the v a l u e s of p r a c t i c a l , c o m m u n i c a t i o n a l a n d w o r l d outlook c h a r a c t e r finds its r e f l e c t i o n i n the speech. I t m a k e s a coegsistence of s y m b o l i c - s e m a n t i c a n d objective-metonimic c o m p o n e n t s . I n this sense the language of that time w a s not the c l a s s i c a l "la l a n ­ gue'' n e i t h e r h a d its s e m a n t i c s i n the m o d e r n E u r o p e a n sense. T h e a n a l y s i s p e r f o r m e d i n this p a p e r s h o w s close analogies b e t w e e n magic a n d m a g i c a l s p e e c h r e v e a l i n g e s p e c i a l l y i n r i t u a l m a g i c a l acts of p e r f o r m a t i v e character. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a3779803d7792d93b7bdc057c6995d.pdf 76f32b0246d7f8ce20a06d915f0c0622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4190 Title A name given to the resource Statut ciszanowskiego cechu tkactwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I W Stanisław Franciszek U M H I S T O R Y C Z N E Gajerski STATUT CIESZANOWSKIEGO CECHU TKACKIEGO 1 Przeszłością mogo rodzinnego Cieszanowa interesuję się już od dawna a ukoronowaniem moich najwcześniejszych prac badawczych nad jego historią b y ł a praca magisterska napisana w r o k u 1956 na Wydziale Filologiczno-Historycz­ n y m Wyższej Szkoły Pedagogicznej w K r a k o w i e . W 1962 r o k u o t r z y m a ł Cieszanów pierwszy, pełniejszy zarys swych d z i e j ó w a p o c z ą t k o w y okros jego historii p r z e d s t a w i ł e m obszerniej omawiając problem powstania Chmielnickiego na obszarze południowo-wschodniej części województwa bełskiego . W trakcie b a d a ń ustaliłem, że Cieszanów był dawniej d u ż y m ośrodkiem t k a c k i m , o długiej już tradycji, a jego historia zakończyła się w latach I I wojny ś w i a t o w e j . F a k t ten jednak nie znalazł n a l e ż y t e g o odbicia w literaturze naukowej a drobne wzmianki zamieszczone w publikacjach nie odzwierciedlają w m i n i m a l n y m nawet stopniu istoty problemu. Opracowując zarys dziejów Cieszanowa n a d m i e n i ł e m , że cech t k a c k i o t r z y m a ł przywilej 13 V I 1730 r o k u . Wzmian­ k ę t ę z a c z e r p n ą ł e m z urzędowego zestawienia przywilejów cechowych d y s t r y k t u tomaszowskiego, k t ó r y znajduje się w Tece Schneidra nr 270 . S p o r z ą d z o n y on został w j ę z y k u niemieckim w r o k u 1779 m o c ą patentu cesarskiego z 1778 r. E w i d e n c j o n u j ą c wówczas dokument tkaczy cieszanowskich zaznaczono, że b y ł a to kopia przywileju spisana na perga­ minie i zaopatrzona pieczęcią. P a k t to dość ciekawy i godny uwagi. Opierając się na m a t e r i a ł a c h gospodarczych Sieniawskich, k t ó r e przechowywane są w Bibliotece Muzeum Czartoryskich w Krakowie, w s p o m n i a ł e m t e ż o wywozie różnego gatunku płócien do G d a ń s k a przez k u p c ó w ciesza­ nowskich w latach 1695—1718. Ponadto w y s u n ą ł e m hipo­ tezę, że w Cieszanowie w minionych stuleciach mógł zostać uruchomiony blech . Te drobne wzmianki d o t y c z ą c e cieszanowskiego o ś r o d k a tkackiego wprowadził również do swej pracy Marian Szabatowski . Maurycy H o r n zaś, w y k o r z y s t u j ą c dane z juram e n t ó w i rekognicji mieszczańskich z l a t 1632 i 1635, k t ó r e w y n o t o w a ł z akt S ą d u Grodzkiego Bełskiego, prze­ chowywanych w Centralnym P a ń s t w o w y m Archiwum Historycznym TJRSR we Lwowie, w s p o m n i a ł o uprawianiu rzemiosła tkackiego w Cieszanowie w pierwszej połowie X V I I wieku'. Podczas prac badawczych w Bibliotece P A N w K r a ­ kowie n a t k n ą ł e m się na odpis k o p i i s t a t u t u cieszanowskiego cechu tkackiego, określonego w tekście mianem „płócienn i k ó w " , k t ó r y przechowywany jest w zespole m a t e r i a ł ó w przekazanych przez Franciszka W o l a ń s k i e g o . Spośród r ó ż n o r o d n y c h odpisów źródłowych, k t ó r e t a m się z n a j d u j ą pewne z nich ogłosił on drukiem w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej". Statut cieszanowskich tkaczy również p r z y g o t o w a ł do publikacji, z a o p a t r u j ą c go w nie­ z b ę d n e uwagi i opisy. Kopista nie n a d m i e n i ł w j a k i sposób do niego d o t a r ł a jedynie p o d a ł miejsce i d a t ę s p o r z ą d z e n i a odpisu. Miał on niewątpliwie w ręce ten sam dokument, k t ó r y zarejestrował u r z ę d n i k austriacki w r o k u 1779. Problem t y l k o t k w i w t y m , że statut tkaczom cieszanow. skim n a d a ł dziedzic miasta, A d a m A n t o n i Bełżecki 2 3 4 5 1 1 18X1716 roku a dopiero po jego spaleniu aprobował ich prawa 13 V I 1730 roku Feliks Wielhorski. Statut ten stanowi ciekawe źródło do odtworzenia historii m a ł o znanego o ś r o d k a tkackiego w Cieszanowie a t y m samym umożliwia lepsze poznanie dziejów tego rzemiosła na obszarze Rusi Czerwonej w okresie przed­ rozbiorowym. Chcąc u d o s t ę p n i ć szerszemu ogółowi badaczy korzystanie z tego dokumentu u z n a ł e m za celowe go opu­ blikować. Mając jednak na uwadze, by nie stracił nic ze swej a u t e n t y c z n o ś c i p o s t a n o w i ł e m całość tekstu, łącznie z uwagami F . W o l a ń s k i e g o zachować. P a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż publikowane źródło zawierać będzie tekst właści­ wego s t a t u t u z r o k u 1716, n o t a t k i o jego aprobowaniu i rozszerzeniu z 1730 i uwagi kopisty z 1851 roku. Doku­ mentem jest z a r ó w n o treść s t a t u t u j a k i dopiski poczy­ nione przez F . Wielhorskiego. Nie chcąc w niczym naruszać jego oryginalności zachowam pisownię t a k ą , j a k ą zastosował F . W o l a ń s k i . Nawiasy okrągłe w publikowanym tekście w p r o w a d z i ł on — a j a kwadratowe. A oto źródło, zaczy­ n a j ą c e się t a k o w y m n a g ł ó w k i e m : 6 7 „ K o p i a pogorzałego Prawa Cechowi Rzemiosła Płócien­ nego [nadana] Adam Antoni z Bełsca na Cieszanowie у Łączynie B e ł ż e c k i Kasztelan Bełzki Rothmistrz I(ego) K(rólewskiej) M(ości). — N a wieczną pamiątkę ku czci у k u chwale Boga W s z e c h m o g ą c e g o у k u rozmnożeniu Swiętey C h w a ł y iego s ł y n ą c ą na wszystek świat Narodom, tak[i] p o r z ą d e k m i ę d z y B r a c i ą Cechu Rzemiosła płócien­ nego za błogosławieństwem Boskim czynię, у Prawem moim o n y m postanawiam tegoż R z e m i o s ł a Mieszczanom w Miasteczku m o i m Cieszanowie, którzy maią у powinni się w swym Cechu rządzić i sprawować. Aby z t ą d C h w a ł a Panu Bogu W s z e c h m o g ą c e m u w Troyoy swiętey Iedynemu w Kościele ś w i ę t y m rosła, także у w Ce­ chu ich rozmnożenie się działo wiecznemi czasy. 8 10 60 N a p r z ó d m a i ą mieć w Swoim Cechu Braci dwóch wybranych z Siebie na Cechmistrzostwo k t ó r z y maią bydź przysięgli. Ci m a i ą wszystkiego przestrzegać, у doglądać, aby sprawiedliwie Robota L u d z k a b y ł a od nich robiona у oddawana. Ciż Ceohmistrzowie m a i ą wolność veznie uczyć, w y z w a l a ć , wolności d a w a ć na wszystkie strony. T a k ż e у Czeladź w ę d r o w n ą sobie c h o w a ć . D r u g a Ci Magistrowie powinni t r z y razy do Roku do Kościoła Świętego Świece o d d a w a ć , w kazdey parze świec powinno b y d ź wosku funt ieden: to iest pierwsza para na Wielkanoc. Druga para na Boże Ciało. Trzecia para na Boże Narodzenie, t a k ż e у Załomsze powinny bydź na k a ż d y k w a r t a ł to iest Cztery razy, a na k a ż d ą Załomszę powinni d a ć Magistrowie po groszy dwanaście, za ofertę groszy t r z y . Trzecia Towarzysz gdy p r z y w ę d r u i e dać powinien w s t ę p k u Braterczyk groszy dwa. A iesliby był Cechu zu­ pełnego, tedy t y l k o grosz ieden. Czwarta Towarzysz gdyby miał wysieść z roboty ma wziąć ieden opuszczenie od Mistrza g d y ż speraty zapina na dwie niedzieli robić. A iezeliby wysiadł nieopowie- �dziawszy roboty od Mistrza, powinien dać t a k o w y groszy dwanaście do Cechu. Piąta K t ó r y b y B r a t miał p r z e m ó w i ć ieden od drugiego Towarzysza, Tedy za s ł u s z n y m ś w i a d e c t w e m powinien taki dać Braci p u ł Achtela piwa. Szósta Mistrz k t ó r y b y Ucznia p r z y i m o w a ł na Uczenie się Rzemiosła tego, tedy ten uczeń powinien d a ć do Cechu groszy osmnascio, у dwa szanki piwa, Gorzałki k w a r t ę iedną, у wosku funt ieden. A gdy się będzie ten U c z e ń wyzwalał, dać powinien znowu do Cechu groszy d w a n a ś c i e Piwa dwa Szanki. Wosku f u n t ó w dwa, Gorzałki k w a r t dwie, a Czeladzi groszy cztery. Siódma Iesliby k t ó r y Mistrz postronny p r z y s t a w a ł w Tym Miasteczku do togo Cechu, powinien d a ć Mistrzom wstempku do Skrzynki groszy Czterdzieści, у gorzałki garniec ieden, a do Kościoła na Chwałę B o z ą wosku funtów dziesięć, przy t y m Braci у Mistrzom piwa Achtel у l u z y n ę iakaby się i m p o d o b a ł a , a mianowicie Ćwierć mięsa, pie­ czeń cztery, K u r sześcioro, Gęsi czworo, Serów szesc, chleba zaś do tego, co potrzeba, y do tego powinien d a ć Skrzynki Stucznego złotych cztory Mistrzowskiey gdy Rok wy n idzie. Osma. Mistrz gdyby przędzie iednał na Gospodzie, a wziąwszy ią niósł na sobie do D o m u swego, t a k i Mistrz powinien dać Mistrzom dwa funty wosku, nawet у szla­ checkiej' przędze k t ó r ą za Mistrzem posłać powinno. \ Dziewiąta. T y m Mistrzom aby ż a d e n Mieszczanin, iako z Polaków, z Rusi у z Zydow nie p r z e s z k a d z a ł w ich To­ warze k t ó r y do nich n a l e ż y . I a k o t o w p r z ę d z y , aby n i k t nie kupował oprócz I c h Samych, a k t ó r y b y z pomienionych miał w t y m p r z e s z k a d z a ć , tedy t a k i ma b y ć karany winą według woli y Decyzyi Zamkowey. Dziesiąta. K t ó r y b y Mistrz za z m a r ł y c h B r a t o w w kwar­ talną Mszą k t ó r a bywa obcłiodzona nie był na k a ż d y k w a r t a ł , powinien dać w i n y do Braci groszy cztery у Szeląg na Ofiarę, bo takowe obwieszczenie bywa przez znak Cechmistrzowski, t a k ż e też k t ó r y b y Mistrz nie szedł na Pogrzeb, kiedy k t ó r y B r a t umrze albo Siostra powinien d a ć w i n y Funt Wosku Mistrz Stołeczny, a m ł o d s z y Mistrz wosku pul funta. Iedenasta. Towarzysz k t ó r y b y nie szedł na Załomszą za Krzyżem, t a k ż e y na pogrzeb, powinien dac do Cechu wosku P u ł f u n t a . Dwanasta. W t y m Cechu Schadzki m a i ą b y d ź co cztery Niedziele w k t ó r ą k a ż d y Mistrz ma d a w a ć do Skrzynki po groszu iednemu, a Towarzysz po szelągu, a gdy zamieszka ;aki powinien d a ć groszy cztery. T a k ż e у Towarzysz groszy cztery. Trzynasta. Między t e m i Magistrami tego Rzemiosła, aby nie był ż a d e n Rusin k t ó r y b y sobie robił у Magistrował. Oprócz tego k t ó r y b y Towarzysz Rusin p r z y w ę d r o w a ł , któremu wolno robić dwie Niedzieli (Ciż Mistrzowie po­ winni robić po iednemu pusetkowi z powinnoscy R z e m i o s ł a każdy do D w o r u t a k ż e у od m o t k o w któro do nich należy). Czternasta. K t ó r y b y Mistrz miał o d d a w a ć r o b o t ę niesłusznie у nieuczciwie albo ią też robił, aby b y ł przy­ pozwany przed Mieyski U r z ą d , albo do Cechu nassego, taki powinien karany b y d ź Achtelem piwa. Powtore iesliby się nie pokaiał, t a k ą ż w i n ą ma b y ć karany. A za trzecim razem iesliby się nie pokaiał, tedy z R z e m i o s ł a ma b y d ź złożony. Oprócz tego iesliby za iakim u b ł a g a n i e m vrzedownym mianowicie, albo obce osobą iesliby m u pozwolili Bracią robić, tedy takiemu iednak niewolną Ucznia u Siebie uczyć, ani też Towarzystwa c h o w a ć , t y l k o sam s w ą osobą robić ma. P i ę t n a s t a . Mistrz k t ó r y b y siadł z Towarzyszem grać w karty a p o w a d z i ł y się z sobą, k t ó r y b y b y ł winnieyszy za słusznym ś w i a d e c t w e m , powinien d a ć Mistrz w i n y groszy d w a n a ś c i e , у funt wosku, a Towarzysz groszy dwa­ naście у p u ł funta wosku. Szesnasta. Mistrz k t ó r y b y grał w k a r t y a zastawił się, powinien d a ć w i n y p u ł Achtela piwa. Siedmnasta. K t ó r y b y tez Mistrz mówił o drugim Mistrzu chwaląc się z t r o n ę roboty, m ó w i ą c ze ia lepiey robię nizli t y , albo ten t a k o w y ma b y d ź karany p u ł Achtelem piwa. Osmnasta. K t ó r y b y Mistrz poszedł z Miasta za iaką p o t r z e b ą nieopowied/.iawszy się Cechmistrzowi, takowy M i s t e r y ą traci, a c h o ć b y się opowiedział a do skrzynki doroczney n i e o d d a w a ł , tedy y ten Misteryą traci. D z i e w i ę t n a s t a . K t ó r y b y też Mistrz z a d a ł ieden drugie­ m u nie uczciwe słowa a nie dowiódłby tego, tedy ten po­ winien d a ć w i n y Achtel piwa. Dwudziesta. K t ó r y b y tez Mistrz albo Towarzysz wyszedł z domu przez miedzę bez obuwia, bez czapki, t a k o w y ma dac w i n y K n a p a r k ę i e d n ą to iest groszy cztery. Dwudziesta pierwsza. Towarzysz gdyby u Magistra P a n n ę brał, albo Mistrzowicz się żenił, takowy Mistrz powinien d a ć połowicę tak pieniędzy, Wosku, Piwa у l u ­ zynę. Dwudziesta w t ó r a . Towarzysz k t ó r y b y miał zonę a na s t r o n ę iey nie d a w a ł albo nie odsyłał co cztory Nie­ dziele, t a k o w y powinien dac w i n y Mistrzom у Czeladzi groszy cztery. Dwudziesta Trzecia. Towarzysz k t ó r y b y co mowil o Mistrzu w iakieykolwiek sprawie a przeświadczył się Mistrz, t a k o w y ma bydz karany groszy dwudziestu. Dwudziesta czwarta. Towarzysze albo czeladź m a i ą robić iako k t ó r y do ręki robi, iednym płacić z Werdunku, a drugim z trzeciego grosza, wolno też robić Towarzyszowi у od stołu wedle lat, iako k t ó r y chce robić. Dwudziesta p i ą t a . K t ó r y b y Rzemieślnik tego Rzemiosła ze wsi r o b o t ę t u u którego Mieszczanina brał robić, tako­ wego iako niecechowego wolno z a b r a ć у t ę przędzę na swoię potrzeby у p o ż y t e k obrócić, albo toz do Szpitala Vbogim o d d a ć , a to w e d ł u g woli natenczas Braterskiey. A wieski Rzemieślnik Mieszczanina powinien odbywać któryby t y l k o r o b o t ę brał albo nosił z Miasta. Dwudziesta szósta. Iesliby z inszych Miast, lub Wsi Magistrowie b y l i w tuteyszym Mieście na Targu, lub na I a r m a r k u k u p u i ą c lub p r z e d a i ą c , powinien dac k a ż d y do Cechu groszy D w a n a ś c i e . Gdzieto tedy ten i m Przywiley y te wszytkie A r t y k u ł y na p o t r z e b ę Onych: l a k o własny Pan у Dziedzic we wszyst­ kich punktach klauzurach y kondycyach wiecznymi czasy A p p r o b u i ę Vmacniam. A b y żadnego nikomu pogorszenia w t y m nie było, у owszem aby Boiazn P a ń s k a , Miłość Braterska z nich pochodziła, iden drugiego w uczciwości m a i ą c . A b y t y m więcey Chwała Miłego Boga mnożyła, powagę у moc swoią miała. Zatwierdzam tego wszystkiego przy Pieczęci moiey z podpisem R ę k ą swoią własną. Działo się w Zamku C i e s z a n o w s k i m Dnia 18 Miesiąca P a ź d z i e r n i k a . R o k u 1716. Co n a s t ę p u j e , pisane r ę k ą dziedzica: Ponieważ Cech R z e m i o s ł a Płóciennego świadectwem ztwierdził ze Oryginał ich tego Prawa zgorzał, zaczym l a chcąc t e n ż e p o ą ż ą d e k po z m a r ł y m S(więtej) P(amięci) Dziedzicu k o n s e r w o w a ć w Miasteczku C i e s z a n o w i e prawom moim podległemu we wszystkich punktach ap­ p r o b u i ę у przy przycisnieniu Pieczęci w ł a s n ą R ę k ą ' podpisuię. Działo się w C i e s z a n o w i e Dnia 13 Czerwca R o k u 1730. F e l i k s W i e 1 h o r s.k i " . 2 W dalszym kierunku tegoż wiersza są dwie na pół cala jedna za d r u g ą szydłem czy igłą przekłuto dziurki a za n i m i niedokruszki p o ł a m a n e j na laku wyciśniętej p i e c z ą t k i wielkości srebrnika, za k t ó r ą znowu s k ó r z a n a ł a t k a spod spodu do pergaminu czyli raczej skóry pokostem p o d o b n o ć pociągniętej, uzupełniająca róg a k t u tego. 61 �W z d ł u ż k r a w ę d z i ą po lewej stronie z góry na dół znajduje się przypisek ręki tego dziedzica p ó ł t o r a wiersza zajmujący [z] osnową n a s t ę p u j ą c ą : Lubo w t y m Prawie są Żydzi excypowani aby nie czynili przeszkody t o iest w kupowaniu Motkow, iednakze za zgodą tego Cechu pozwalają i m byle się k a ż d y Z y d opowiedział у po groszy t r z y od siebie d a ł Cechowego, w t e n czas kiedy k u p o w a ć będzie. F e l i k s W i e l h o r s k i mp. N a odwrotnej stronie a k t u położony napis: № 6 Prawo czyli K o p i a Cechu Tkackiego Cieszanowskiego Sub. L i t t . F . Z pierwotnego a k t u potwierdzenia przepisawszy po­ równałem. W Winnikach 29go październ[ika] 1851. Wolański". W Polsce przedrozbiorowej szeroko b y ł p r a k t y k o w a n y zwyczaj, iż nowo powstałe cechy, u k ł a d a j ą c swe przepisy, wzorowały się na statutach organizacji cechowych z miast większych. Znając n i e k t ó r e a r t y k u ł y statutu tkaczy z Niem i r o w a nasuwa m i się myśl, że ustawa cechu cieszanow­ skiego m o g ł a b y ć na n i m wzorowana . Cech niemirowski o t r z y m a ł swój statut w roku 1624 a przy jego u k ł a d a n i u wzorowano się na ustawie tkaczy z pobliskiego J a w o r o w a . Nie należy więc wykluczaj iż wzorem dla płócienników z Cieszanowa mógł być równie dobrze statut jaworowski. Definitywnie trudno problem ten rozwiązać. Potrzebne są nowe dane źródłowe. Na uwadze należy mieć jeszcze to, iż tkacze z Jaworowa, spisując swą u s t a w ę , mogli się w z o r o w a ć na statucie rzemieślników tegoż kunsztu ze Lwowa. Rzemieślnicy z różnych miast położonych na terenie Rusi Czerwonej często korzystali ze s t a t u t ó w lwowskich o p r a c o w u j ą c ustawy dla wslasnych cechów. D o k ł a d n a zatem znajomość tekstu ustawy tkaczy lwowskich z roku 1459 jest w t y m w y p a d k u nieodzowna . 14 15 16 17 PRZYPISY 1 Cieszanów leży w północno-wschodniej części w o j . rzeszowskiego, a w okresie przedrozbiorowym w c h o d z i ł w skład w o j . bełskiego. S. F . Gajerski, Historia Cieszanowa okresu gospodarki folwarczna-pańszczyźnianej. Tenże, Historia Cieszanowa, „ R o c z n i k Stowarzy­ szenia Miłośników J a r o s ł a w i a " , R. 1962, ( J a r o s ł a w 1962), s. 111—118. Tenże, Do pytannia pro perebuvannia vijska Chmełnyćkoho v pivdenno-zachidnij castyni Bełźkoho vojevodstva (1648—1651 г.), „ A r c h i v y U k r a j i n y " , nr 4 (102), K y j i v 1970, s. 21—26. T e n ż e . Historia Cieszanowa, s. 114. Archiwum Miasta K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ kowskiego w Krakowie, Teki Schneidra nr 270. Tenże. Historia Cieszanowa, s. 114. * M . Szabatowski, Rys historyczny Cieszanowa, „ R o c z ­ n i k Ziemi Lubaczowskiej", T . 2, L u b a c z ó w 1971, s. 75, 76. M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa bełskiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej w XVII wieku, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 83. ю Biblioteka P A N w Krakowie, rkps 2832. Odpisy d o k u m e n t ó w i a k t ó w odnoszących się do dziejów miast i wsi. A d a m A n t o n i Bełżecki herbu J a s t r z ę b i e c , syn Aleksandra Stanisława, wojewodzie podolski, b y ł wpierw stolnikiem bełskim, od 1700—1710 kasztelanem przemy­ s k i m ; w 1706 r „ aktem podpisanym w zamku cieszanowskim, zwoływał sąd fiskalny ziemi przemyskiej; a w 1710 r. został kasztelanem bełskim. Senator. Po śmierci ojca (1677 r.) wszedł w posiadanie Cieszanowa, Chotylubia, Nowego Sioła i Podemszczyzny. W 1696 r. był już dziedzicem Ł ą c z n a i rotmistrzem k r ó l e w s k i m ; p r o t e s t o w a ł wówczas, wraz z żoną H e l e n ą z Wielhorskich, przeciwko towarzyszom roty pancernej Stanisława Drużkiewicza w związku ze szkodami i g w a ł t a m i poczynionymi 7 listopada tegoż r o k u we wsi Chotylub. O t ę wieś toczył długi spór (1677— 1691) z dominikanami cieszanowskimi. Potwierdził prawa cerkwi w P o d e m s z c z y ź n i e (1684 r.) i w Chotylubiu (1700 г.). Trzykrotnie zawierał związek m a ł ż e ń s k i : 1. z H e l e n ą Wielh o r s k ą , z k t ó r ą m i a ł dwie c ó r k i : A n t o n i n ę , w zakonie dominikanek bełskich Marianna oraz K a t a r z y n ę , żonę Józefa Lubomirskiego, wojewody czernichowskiego; 2. z Do­ r o t ą Bełżecką i 3. z A n n ą T r z e b u c h o w s k ą , po k t ó r y c h nie pozostawił potomstwa. Z m a r ł w 1719 r. — Biblioteka 2 3 4 5 6 7 9 1 1 Z a k ł a d u Narodowego i m . Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 13697 I I I , A r c h i w u m F r e d r ó w , s. 119—122; Lwowska P a ń s t w o w a Naukowa Biblioteka Ministerstwa Kultury U R S R , zbiory Czołowskiego, rkps 1838 I I I , A k t a klasztoru d o m i n i k a n ó w w Cieszanowie, s. 1, 6—8; Wojewódzkie A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszowie oddział w Przemyślu, A k t a Dawne Miasta P r z e m y ś l a , rkps 585, dok. 3; Tamże, A r c h i w u m Biskupstwa Greko-Katolickiego, rkps 33, Wizy­ tacje dekanatu lubaczowskiego z 1761; A . Boniecki, Her­ barz polski, cz. I , t . I , Warszawa 1899, s. 159; S. Uruski, Rodzina, t . I , Warszawa 1904, s. 129, 130. 1 2 N a marginesie F . W o l a ń s k i ołówkiem napisał: „tu pieczątka". Obok F . W o l a ń s k i umieścił kopię jego podpisu. M . H o r n , op. cit., podaje treść n i e k t ó r y c h artykułów tejże ustawy (s. 143, 184, 186, 188, 190, 191, 192, 194) a t r z y przytacza dosłownie (s. 84, 192, 199). Oryginalny dokument pergaminowy przechowywany jest w Bibliotece P A N w Krakowie pod nr 336; przekazany tam został przez F . Wolańskiego ( K . D z i w i k , Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Kra­ kowie, cz. I I . Dokumenty z lat 1573—1787, Wrocław— W a r s z a w a — K r a k ó w 1968, s. 40); tekst jego opublikowano w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej", nr 62, 1853, s. 247—248 (M. H o r n , op. cit., s. 11, 82). P o r ó w n a j np. brzmienie cytowanych przez M. Horna, op. cit., s. 84, 192 i 199, a r t y k u ł ó w ustawy niemirowskiej z 25, 14 i 5 punktem statutu cieszanowskiego. K . D z i w i k , op. cit., s. 40; M . H o r n , op. cit., s. 11, 81, 178. — N i e m i r ó w w okresie przedrozbiorowym leżał na terenie w o j . bełskiego, w odległości około 25 km na p o ł u d n i o w y wschód od Cieszanowa a J a w o r ó w zaś na p o ł u d n i e od Niemirowa (około 24 k m ) , w ziemi lwowskiej. W chwili obecnej obie miejscowości znajdują się w obrębie lwowskiej obłasti U R S R w Z S R R . Tenże statut z a k a z y w a ł np. majstrom wychodzenia boso na ulicę (J. P t a ś n i k , Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, K r a k ó w 1934, s. 153). Podobny zakaz widnieje w ustawie cechowej cechu cieszanowskiego (zob. pkt. 20). B r a k natomiast takowego zakazu w statucie tkaczy toma­ szowskich z 1614 r. (J. Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947, s. 111—115). — Tomaszów Lu­ belski leży na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Cieszanowa (około 30 k m ) . W okresie przedrozbiorowym wchodził również w s k ł a d w o j . bełskiego. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be8b7d1a8ff43b4d54c925bc9d500ea.pdf fa96c22dac21f73c78da2c204b3afaa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1949 Title A name given to the resource Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 ZYGMUNT KŁODNICKI Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego STO LAT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO "Uratować i zachować przy życiu to, co obok i pomimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć może i powinno. Uratować dla nauki i od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie". Antoni Kalina Nie sposób na kilku stronach przedstawić dzieje stuletniego Towarzystwa z uwzględnieniem szerszego tła, niezbędnego przecież dla odpowiedniej oceny roli jaką ono odegrało w nauce i kulturze polskiej. Odkładając ten ambitny zamiar na później spróbuję tylko naszkicować dzieje Towarzystwa do tomu "Ludu" poświęconego setnej rocznicy. Czytelnicy zainteresowani różnymi aspektami działalności Towarzystwa mają do dyspozycji kilkanaście artykułów i setki sprawozdań, wykazów etc. opublikowanych głównie w "Ludzie" l. Ważniejsze publikacje zestawiono w załączonej bibliografii. Różnego rodzaju zainteresowania tradycyjną kulturą, głównie wiejską, na ziemiach polskich nasiliły się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku. Dość wspomnieć Łukasza Gołębiowskiego, Wacława Zaleskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, Żegotę Paulego, a zwłaszcza Oskara Kolberga. W 1873 roku powstała w Krakowie Akademia Umiejętności, a w jej ramach Komisja Antropologiczna 2. Powstały i przez dziesięciolecia wychodziły znakomite czasopisma "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (od 1877 roku) i "Wisła" (od 1887 roku). Wciąż jednak brakowało stowarzyszenia, które skupiałoby ludzi zainteresowanych szeroko rozumianą problematyką ludoznawczą· I Świetnym przewodnikiem po zawartości pierwszych 69 tomów tego czasopisma jest Bibliogro,(ia zawartości ..Ludu" za lata 1895 -1985, opracowana przez G. E. Karpińsk,t i M. Niewiadomską (1988). l Po jej ukonstytuowaniu się w następnym roku kierownictwo Sekcji Etnologicznej powierzono O. Kolbergowi. �10 Założenie Towarzystwa Ludoznawczego i jego pierwszy okres Inicjatorem powołania Towarzystwa Ludoznawczego był inspektor szkolny Seweryn Udziela (w 1891 roku). Udało się to dopiero po paru próbach grupie osób, której przewodniczył Antoni Kalina - slawista, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza. Do grona tego należeli Jan Karłowicz - redaktor "Wisły", językoznawca i etnograf warszawski, Jan Baudouin de Courtenay - językoznawca, podówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektorzy szkół ludowych - dr Henryk Biegeleisen i Mikołaj Rybowski oraz dr Iwan Franko - redaktor "Żitje i Słowo" i urzędnik Stefan Ramułt. W dniu 9 lutego 1895 roku w sali ratuszowej we Lwowie, w obecności 64 członków, odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. "Celem Towarzystwa - pisał w 1895 roku jego pierwszy prezes Antoni Kalina - jest umiejętne badanie ludu polskiego, ruskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości za pośrednictwem własnego organu, wydawnictw obrazowych, przedstawiających lub opisujących lud - wreszcie założenie biblioteki i muzeum, w których mieścić się będzie wszystko co się odnosi do życia ludu, lub służy do poznania jego właściwości". "Towarzystwo ludoznawcze z pomocą swoich członków - snuł dalej plany Antoni Kalina - będzie zbierało w sposób systematyczny i umiejętny materiały, mające jakikolwiek związek z ludoznawstwem, przy czym zwracać będzie szczególniejszą uwagę na te cechy charakterystyczne życia ludowego, które w dotychczasowych pracach ludoznawczych wcale nie, albo tylko pobieżnie były uwzględniane Oak np. wierzenia, lecznictwo ludowe, melodie pieśni ludowych, budowa i urządzenia domu, jego ornamentacja, ubiór i strój itp.). Chcąc ułatwić zbieranie materiałów do ludoznawstwa odnoszących się, w sposób systematyczny i umiejętny, wyda Towarzystwo kwestionariusz dokładny, który roześle pomiędzy swych Członków". W słowie wstępnym do pierwszego zeszytu "Ludu" (kwiecień 1895 roku) redaktor Antoni Kalina podkreślił, że "granice etnograficzne, kolonie polskie na obszarze ruskim, jako też ruskie na polskim, terytorialne rozmieszczenie pojedynczych narzeczy - zajmować będą w programie Towarzystwa jedno z najważniejszych miejsc jego pracy". Obok celów naukowych Kalina sformułował także cele społeczne, zgodne z hasłami pozytywistycznymi: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło: lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego - powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeżeli tego nie zrobimy, praca nasza dla ludu będzie bezskuteczna, gdyż nie będąc zastosowaną do jego właściwości, nie przyniesie mu tego pożytku, którego się po niej spodziewamy" (Kalina, 1895, s. 3). Zapowiedział też tworzenie oddziałów Towarzystwa w różnych miejscowościach. �11 Był to plan bardzo ambitny i, zdawać by się mogło, nierealistyczny, przekraczający ówczesne możliwości. Brakowało wszystkiego: pieniędzy, autorów (pierwsza katedra etnologii zostanie otwarta dopiero w 1910 roku, a i to na krótko) i zrozumienia w społeczeństwie. Na razie jednak panuje optymizm; w wyniku energicznej akcji rekrutacyjnej przybywa członków. Na koniec roku 1895 będzie ich 194, a wśród nich profesorowie (19) i studenci (11) Uniwersytetu Jana Kazimierza i Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciele i dyrektorzy szkół publicznych (aż 41) i towarzystw muzycznych (7), inspektorzy okręgów szkolnych (5), duchowni różnych wyznań (11), literaci (8). Na uwagę zasługuje udział pracowników Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (4) z dyrektorem Wojciechem Kętrzyńskim i skryptorem Wilhelmem Bruchnalskim, późniejszym prezesem Towarzystwa. U zarania istnienia Towarzystwa Ludoznawczego, gdy jeszcze nie było muzeów etnograficznych, katedr etnografii i etnologii, a także uniwersytetów ludowych, przyciągało ono tych, którym problematyka tradycyjnej kultury była bliska. Gromadziło osoby z różnych środowisk Galicji, głównie jednak nauczycieli. Powstawały oddziały TL w Buczaczu (w 1897 roku - założyciel Ludwik Młynek), Wieliczce (1898 - Seweryn Udziela), Krakowie (1898- Jan Świętek), Tatarowie (1899Józef Schneider), Tarnowie (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanowie (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórzu koło Krakowa (1902 - Seweryn Udziela)3. W tym pierwszym okresie wyraźnie wyodrębnia się dziesięciolecie Antoniego Kaliny (Kłodnicki, 1995b), kiedy to istniała względna równowaga prac badawczych, wydawniczych i popularyzacyjnych. Za prezesury Józefa Kallenbacha (1905 - 1910) i Adama A. Kryńskiego (1910 - 1914) następuje spadek aktywności Towarzystwa. Cezurę stanowi rok 1910, kiedy to sekretarzem Towarzystwa i członkiem komitetu redakcyjnego "Ludu" zostaje Adam Fischer4• Okres drugi (1910 -1945) Adam Fischer, romanista z wykształcenia, został ludoznawcą z upodobania. Objąwszy funkcję sekretarza i członka komitetu redakcyjnego, później redaktora "Ludu", okazał się znakomitym organizatorem. "Przejął dużą część obowiązków redakcyjnych, osobiście doglądał korekt, załatwiał kredyty w drukarniach, dobierał autorów, poszerzał kontakty zagraniczne, dbał o rozwój biblioteki, słowem, zapoczątkował nową epokę w dziejach Towarzystwa, trwającą poprzez burzliwy okres I wojny światowej aż po schyłek dwudziestolecia międzywojennego" - pisała Helena Kapełuś (1982, s. 348). Ówcześni Próbę czasu najlepiej zniosły oddziały: podgórski i krakowski. Olga Gajkowa (1967, s. 18) uważa, że pierwszy okres kończy się wraz z wybuchem I wojny światowej. Podobnie Helena Kapełuś (1982, s. 348 - 349), która wprawdzie podkreśla zmiany zachodzące w TL od 1910 roku, ale za rzeczywistą cezurę uważa okres I wojny światowej. 3 4 �12 prezesi TL - prof. Adam A. Kryński (1910-1914), prof. Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) i prof. Jan Czekanowski (1926 - 1946) - akceptowali życzliwie poczynania Fischera, które zwalniały ich z szeregu trudnych obowiązków. Ten okres dziejów Towarzystwa charakteryzowało częściowe zerwanie więzi między zarządem a członkami. Adam Fischer był przeciążony obowiązkami na UJK i w Towarzystwie, a może nie miał tej pasji społecznikowskiej, która charakteryzowała Antoniego Kalinę. Inną cechą tego okresu był wzrastający rozziew między przedstawicielami nauki a rzeszą amatorów-ludoznawców, wskutek czego "Lud" nie mógł już pełnić roli pomostu między tymi środowiskami (Kapełuś, 1982, s. 349). Charakterystycznym przejawem unaukowienia Towarzystwa był związek z Polskim Towarzystwem Etnologicznym, zawiązanym w październiku 1921 roku w Warszawie, którego prezesem został prof. Jan Czekanowski (ówczesny wiceprezes TL), a jego organem "Lud" 5. PTE rychło popadło w letarg, natomiast trwały okazał się związek personalny i lokalowy Towarzystwa z Zakładem Etnologii UJK. Aż do II wojny światowej pracownicy Zakładu będą stanowić trzon zarządu Towarzystwa i dostarczać artykułów do "Ludu", a później do kolejnych tomów "Prac Etnograficznych" (ukazywały się od 1934 roku). II wojna światowa przerwała działalność Towarzystwa, a większość jego członków bądź oddała życie, walcząc z najeźdźcami, bądź rozproszyła się po świecie. Walcząc z przeciwnościami losu zmarł w 1943 roku we Lwowie Adam Fischer. Jest znamienne dla towarzystw, że wyraźne piętno wyciskają na nich osoby nimi kierujące. Takim spiritus movens Towarzystwa Ludoznawczego był niewątpliwie Adam Fischer; wraz z jego śmiercią kończy się drugi okres dziejów Towarzystwa. Na drugim planie, jakby w cieniu tego znakomitego sekretarza i redaktora "Ludu", znajduje się wielka postać polskiej i światowej etnologii i antropologii fizycznej - prof. Jan Czekanowski. W omawianym okresie był on wiceprezesem, a od 1926 roku - prezesem Towarzystwa. Jemu to przypadnie w udziale rola reaktywowania TL po wojnie. Okres trzeci (1945 -1965) Inicjatywa odrodzenia Towarzystwa zrodziła się zaraz po wojnie w Lublinie wśród kilku członków dawnego zarządu; profesorowie Jan Czekanowski i Jan Mydlarski oraz dr Józef Gajek zwołali pierwsze zebranie (12.10.1945), a następnie XXI Walne Zgromadzenie (22.11.1945). Postanowiono wydawać dalej "Lud" i kontynuować serię "Prace Etnograficzne" oraz przygotować i wydać Polski Atlas Etnogrąficzny. 5 Jednak "dopiero tom ... XXI stanowi prze10m ... "Lud" nabral charakteru specjalnego pisma etnologicznego, w którym uwzględniano również zagadnienia z pogranicza nauk antropologicznych" (Gajek, 1946, s. 11). �13 Od XXII Walnego Zgromadzenia (Lublin, 24-25.01.1947 roku) Towarzystwo nosi nazwę "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze". Ta nowa nazwa odzwierciedla zmianę Towarzystwa z prowincjonalnego, jakim de facto było przez pół wieku, na ogólnopolskie. Powstają oddziały w różnych miejscowościach, podjęto szereg inicjatyw i prac badawczych (głównie dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, później także dla monografii terytorialnych). Szczególne osiągnięcia ma Towarzystwo na polu wydawniczym - utworzono nowe czasopisma i kilka serii wydawniczych. Od 1947 roku ukazują się książki w ramach serii "Prace Etnologiczne", w dwa lata później zaczęto wydawać zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych; od 1951 roku wydawane są prace w serii "Archiwum Etnograficzne", w tym samym roku wznowiono serię "Prace i Materiały Etnograficzne" (poprzednio nosiła ona nazwę "Prace Etnograficzne"). Od 1957 roku ukazuje się dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", w rok później założono nową serię - "Biblioteka Popularno-Naukowa", a od 1959 roku ukazują się w Łodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne". W 1960 roku powołano Redakcję "Dzieł wszystkich Oskara Kolberga", która zajęła się reedycją dzieł oraz edycją materiałów rękopiśmiennych Kolberga. Obok tego nadal wychodzi "Lud" - jedno z naj starszych czasopism ludoznawczych w Europie. W powojennym dwudziestoleciu Towarzystwo, kierowane przez prof. Józefa Gajka, ucznia Adama Fischera, jest naj poważniejszym w Polsce wydawnictwem na polu etnografii, etnologii i folklorystyki. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni niektóre funkcje, które w wielu innych krajach spełniają instytuty etnograficzne (etnologiczne): poza wydawaniem licznych książek i czasopism, organizowaniem konferencji o zasięgu krajowym, niekiedy także międzynarodowym, reprezentuje polską etnografię i etnologię, zarówno w kraju jak i na zewnątrz (np. członkostwo i udział w konferencjach Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, udział w kongresach slawistycznych itp.). PTL prowadzi również intensywne badania terenowe i ankietowe dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnogrąficznego i monografii regionalnych. W lipcu 1953 roku prace te przejął Komitet organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (IHKM powołano 19.11.1953 roku). Za prezesury prof. Kazimierza Moszyńskiego (1945 - 1953) siedzibę Zarządu Głównego przeniesiono z Lublina do Poznania (1.01.1952), następnie do Wrocławia (przełom 1953 i 1954 roku). Po Moszyńskim przez jedną kadencję obowiązki prezesa pełnił Józef Gajek (1953 - 1956), a po nim - w latach 1956 - ł 961 - prof. Tadeusz Seweryn. W trzecim okresie, trwającym około dwudziestu lat, Towarzystwem kierował faktycznie Gajek. Duchem opiekuńczym tego okresu, podobnie jak w okresie międzywojennym, okazał się prof. Jan Czekanowski. Będzie on także prezesem Towarzystwa w trudnych latach kończących ten okres (1961 - 1964). Śmierć Czekanowskiego (1965) i odejście Gajka z Towarzystwa, w tym samym mniej więcej czasie, wyznaczają cezurę końcową okresu trzeciego. �14 Okres czwarty (1965 - 1991) Następne lata charakteryzuje kontynuacja szeregu inicjatyw poprzedniego okresu, w tym zwłaszcza wydawnictw. Wysoka ocena działalności Towarzystwa w poprzednim okresie sprawia, że Polska Akademia Nauk nadal finansuje działalność statutową i wydawniczą. Zmniejszające się dotacje i coraz większe kłopoty ze zdobywaniem papieru utrudniają jednak działalność wydawniczą. Niemniej jednak w omawianym okresie dokonano reedycji dzieł O. Kolberga i wydano kilkadziesiąt tomów z zachowanych rękopisów (głównie pod redakcją prof. Józefa Burszty). Regularnie ukazywał się "Lud" (po zmarłym w 1987 roku Józefie Burszcie redakcję przejął prof. Zbigniew Jasiewicz). Po przerwie (1969-1971) prof. Czesław Hernas wznowił wydawanie "Literatury Ludowej" (poprzednio redagował ją prof. Julian Krzyżanowski). W latach 1964 - 1967 prezesem PTL był prof. Bolesław Olszewicz, po nim godność tę przyjęła prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Od 1976 roku prezesem była prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (sekretarz generalny poprzednich trzech kadencji). W 1980 roku obowiązki przejął prof. Franciszek Wokroj. Od 1982 roku prezesem Towarzystwa była dr Anna Kowalska-Lewicka, od 1989 (przez rok) - dr Janina Hajduk-Nijakowska, a od 1990 - niżej podpisany. Szczególnym osiągnięciem tego okresu jest utworzenie w Łodzi Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej (w 1968 roku), w którym opracowano m.in. szereg bibliografii etnografii, etnologii i folklorystyki polskiej oraz współpracowano z najważniejszymi bibliografiami międzynarodowymi. Kolejną cechą charakterystyczną omawianego okresu jest wolny spadek aktywności oddziałów przy zachowanej działalności wydawniczej. Okres piąty (po rokul991) W ostatnich latach zaszły poważne zmiany. Od początku 1992 roku PTL, podobnie jak wszystkie inne towarzystwa, przestał być subwencjonowany w zakresie działalności statutowej przez Polską Akademię Nauk. Towarzystwo istnieje dzięki wsparciu Komitetu Badań Naukowych, który po większej części finansuje funkcjonowanie biblioteki, archiwum, ODiIE oraz Redakcji DWOK, a także poważnie wspiera wydawanie publikacji naukowych PTL. W tym samym czasie znaczną pomocą Towarzystwu służy Ministerstwo Kultury i Sztuki. Komitet Nauk Etnologicznych PAN został współwydawcą "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych", zdejmując z nas trud zabiegania o dotacje na ten cel. Wśród nowych inicjatyw PTL należy wymienić serię "Biblioteka Zesłańca" (od 1991 roku) i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (od 1993 roku). Powszechna już w wielu krajach świata idea "małych ojczyzn" i regionów oraz zachowania zabytków tradycyjnej kultury, upowszechnia się ostatnio �15 również w Polsce. Nasze Towarzystwo włączyło się do prac paru komisji w Ministerstwie Edukacji Narodowej i w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz wzięło udział w V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (w 1994 roku). Wreszcie możemy realizować marzenia naszych wielkich poprzedników wpływać na kształtowanie się pokoleń czułych i wrażliwych na swoje dziedzictwo kulturowe. Być może okaże się to szansą i wyzwaniem dla członków Towarzystwa w drugim stuleciu jego istnienia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w przeddzień obchodów jubileuszowych Towarzystwo liczy około 1100 członków, należących do 20 oddziałów. W kolejności alfabetycznej są to oddziały: w Bytomiu, Gdańsku, Kaliszu, Kolbuszowej, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Opocznie, Opolu, Poznaniu, Szczecinie, Toruniu, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem, Zamościu i Zielonej Górze. Aktualny skład prezydium Zarządu Głównego PTL wyłoniony na 68 Walnym Zgromadzeniu PTL w Szamotułach (wrzesień 1992): prezes - dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezesi - dr Anna Kowalska-Lewicka i mgr Roman Tubaja, sekretarz generalny - dr Magdalena Rostworowska, zastępca sekretarza generalnego - mgr Elżbieta Berendt, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Janusz Bohdanowicz, członek - mgr Teresa Lasowa. Ważną sprawą jest przedstawienie członków zasłużonych dla Towarzystwa. Lista byłaby długa i nigdy nie mielibyśmy pewności, że kogoś nie pominęliśmy. Nie wszyscy bowiem tratiIi na karty dokumentów, a i wiele dokumentów zaginęło. Powtórzmy na zakończenie słowa Antoniego Kaliny, który jak mało kto mial prawo napisać: "... według sił i możności pracowaliśmy dla sprawy, którą uważamy za ważną i pożyteczną". BIBLIOGRAFIA Pominięto liczne sprawozdania z walnych zgromadzeń, wykazy członków, wykazy nabytków bibliotecznych, bilanse. sylwetki badaczy i członków PTL itp., które zamieszczano w "Ludzie"; odnotowano je w bibliografii G. A. Karpińskiej i M. Niewiadomskiej, 1988, s. 82 - 106, 108 - 1351. Burszta Józef 1969 Etnofl'afia IV hvier(:wieczu PCllski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań, "Lud" t. 53, s. 31 - 59. 1970 W 75-lecie 1974 Etnografia Polskiego polska. Towarzystwa Osiąyni{'cia - Ludoznawczego, organizacja - "Lud" t. 54, s. 5 - 8. "Kultura i Społeczeństwo" perspektyw)', nr 3. 1975 Etnografia polska. Osiągnięcia 1978 Etnografia polska w 25-leciu 1985 W 90-lecie Polskiego - organizacja Polskiej Towarzystwa - Akademii Ludoznawczego, "Lud" t. 59. s. 5-21. "Lud" t. 62, s. 3 -11. "Lud" t. 69, s. 10 - 17. perspektywy, Nauk, �16 Czekanowski Jan 1946 Półwiecze ..Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud" t. 36, s. 33 - 88. Czterdziestolecie ... 1985 40-/ecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lublin, s. 12. Dzie/a ... 1991 Dzie/a wszystkie Oskara Kolberga. Complete Works of Oskar Kolberg - Publication Reference, pod. red. Bogusława Linette, Poznań, s. 142. Gajek Józef 1946 Śp. Profesor Dr Adam Fischer, "Lud" t. 36, s. 6 - 18. 1949 Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia, .,Lud" t. 39, s. 606-61l. 1950 Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 39, s. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955, "Lud" t. 43, s. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965, "Lud" t. 50, s. 3. G[ajek) [Józef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, "Przegląd Antropologiczny" t. 21, z. 3, s. 1203. Gajkowa 1960 1967 Olga Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 -1945 -1960, Szczecin, ss. 60. Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój znaczenie w ciągu siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51, cz. I, s. 7 - 60. G[ajkowa) O[lga] 1952 Konferencja etnografów w Krakowie 17 - 19 11 1951 r., "Lud" t. 39, s. 624 - 625. 1954 Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych /lad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w POZ/laniu, "Lud" t. 41, cz. 2, s. 1268-1280. Gerlach-Klodnicka Jadwiga 1966 Wykaz dokumentów związanfch z dzialalnością ..Towarzystwa Ludoznawczego" we Lwowie w 1895 roku, .,Lud" t. 50, cz. I, s. 5-6 (plus 16 stron niepaginowanych). Informacja ... 1983 Informacja o dzialahlO,fei Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, ss. 16 (material powielany). J. H. 1965 Pó/wiecze czlonkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 49, cz. 2, s. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Klodnicki Zygmunt 1993 Przed lOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 76, s. 13 - 19. Jaworska Bronisława 1974 W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium PTL, "Lud" t. 58, s. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy 1974 Dyskusja oddzia/ów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie, "Lud" t. 58, s. 321- 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia ( 1945 - 1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, .,Lud" t. 43, s. 49 - 62. Kalina Antoni 1895 S/owo wstępne, "Lud" t. 1, s. 1 - 4. 1900 Pierwsze pięciolecie, "Lud" t. 6, s. 1 - 6. ze �17 Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Orgun Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 -1918), w: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918, pod red. Heleny Kapełuś i Juliana Krzy7.anowskiego, Warszawa, s. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bibliografia zawarto.§ci "Ludu" za luta 1895 -1985, Archiwum Etnograficzne nr 35, Wrocław, s. 394. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeń i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu, "Lud" t. 43, s. 71 - 92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego powstania), "Twórczość Ludowa" R. 8, nr I - 2 (23), s. 74 - 76. 1995a Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Lwów - Lublin - POZllllli - Hroclaw), "Dolny Śląsk" R. I. 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) "Literatura Ludowa" R. 39, z. 4, s. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 J uhi/eusz /OO-Iecia Polskieyo Towarzystwa Ludoznawczego, w: 100 lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator, Warszawa (brak paginacji). Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 69, s. 18-22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju, "Lud" t. 72, s. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 -1980, "Lud" t. 61, S, 341-342. Krzy7.anowski Julian 1971 Folklorystyka polska, w: G. Cocchiara, Dzieje Iolklorystyki w Europie, Warszawa, s. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnoyrafii i etnologii w Polsce, "Historia nauki polskiej w monografiach" t. 14, Kraków, s. 58. Kużmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji eltlografii, "Lud" t. 43, s. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Dzialalno.5ć Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-hadawczych i wydawniczych, "Lud" t. 43, s. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. II, s. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, s. 27. Pasem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się eltlografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 29-113. Regulamin ... 1898 Regulamin dla oddziałów Rybowski Mikołaj 1905 Sprawozdanie z czynno.§ci "Lud" t. II, s. 320 - 323. 2 - Lud t. LXXVIII "Towarzystwa dziesięcioletniej Ludoznawczego", Towarzystwa "Lud" t. 4, s. 101 - 105. Ludoznawczego we Lwowie, �18 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie "Lud" źródeł archiwalnych w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. t. 43, s. 93 - 121. Sprawozdanie ... 1952 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego "Lud" t. 41, s. 1259-1267. Statut ... 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 36, s. 417 - 424. 1947 Statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud" t. 37, s. 519 - 531. 1962 Statut Po/skiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, s. 15. Staszczakówna 1954 w /')52 r., Zofia Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres /')47 - /')53 r., "Lud" t. 41, cz. 2, s. J 280 -1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o wspólpracy, "Lud" t. 59, s. 292 - 295. Trawińska-Kwaśniewska 1958 Maria Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud" t. 43, s. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, dzialalno.~ć, perspektywy rozwoju, "Nauka 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalno.~ć, perspektywy rozwoju. "Lud" t. 59, s. 23 - 48, (Niewielkie zmiany w stosunku do poprzedniego artykułu). Polska" Zygmunt nr I, s. 80 - 106. Kłodnicki A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (Summary) The author, President in 1895 and its work. after the Second particular World the research periods in the history Poland, are mentioned. of the Society, He describes War, was active aims presents of the Society, work ofthe on the entire of the Society, The the establishment the transformation territory its popularization determined of the members of the Polish Society of Poland. and by the events of the Society publications, has in its custody Kolberga of Ethnographic (Editorial the libraryand Office of Oskar Documentation and archives Kolberg's editorial connected with Information which, discusses in Poznań in Five the history is also discussed. Works) in Lvov achievements. and runs the Redakcja Collected society The author Society has 1100 members who belong to 20 branches. The Polish Ethnological publisher of ethnological literature in Poland. It publishes, inter alia, 3 periodicals Oskara Society into a regional Today or the Society is the and a few series Dzieł Wszystkich and the Centre in Łódź. Transi. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db3c8f389f5f85b5115f7757b3314c14.jpg 0c13ea81a042bf3bec26616ecc48d86b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stodoła kryta słomianą strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia stodołę z dachem krytym słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.13.3_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach okolice Jarosławia pokrycie dachu słoma stodoła Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ef808ca4488d91e932a33d8b3197680.jpg 8ae84b1eece77c420ce5e3e2847c9798 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stodoła o konstrukcji węgłowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (stodołę) o konstrukcji węgłowej ścian. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.18.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/917013237ede8d8aa06c7627c7cb4f14.jpg 45850284ee7b770e93c96e30439c0498 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stodoła z dachem czterospadowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; dekarstwo ; konstrukcja zrębowa ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia stodołę o zrębowej konstukcji ścian z dachem czterospadowym krytym słomą. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.18.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach czterospadowy dekarstwo konstrukcja zrębowa okolice Zamościa pokrycie dachu słoma stodoła Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ed10c9601d19be6ee95af3f8cc3ac98.jpg d6d891629d5188cbec5bedec38ccf693 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stodoła ze słomianym dachem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (stodołę) z dachem czterospadowym krytym słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.7.1_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach czterospadowy okolice Leska pokrycie dachu słoma stodoła Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e93c5dea358a23fe0e0685e3596a44ad.jpg 80db71cd0e6dcd1b1aaa065f8173317c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stóg siana na tle zabudowań wiejskich/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; tymczasowe przechowywanie plonów ; urządzenia rolnicze ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia stóg siana, w tle widoczne zabudowania wiejskie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.14.5_01 okolice Ostrowi Mazowieckiej rolnictwo stóg Świerże tymczasowe przechowywanie plonów urządzenia rolnicze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7060602d21e6be7d172fffb7392685f8.jpg bd0d1598167e731153f1d933c3f64a1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stogi na ściernisku po żniwach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; tymczasowe przechowywanie plonów; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia stogi na ściernisku Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.6.3_01 Kowalewo okolice Kościana rolnictwo stóg tymczasowe przechowywanie plonów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dfbb881f4972c8337d1748f8e258991.jpg e6fee1034574af6cb2ca1e9ec7bf8a58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Stogi siana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; tymczasowe przechowywanie plonów ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia stogi siana, w tle widoczny sad i zabudowania wiejskie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.6.1_01 Kowalewo okolice Kościana rolnictwo siano stóg tymczasowe przechowywanie plonów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1f702179ea5ad6d4200ca8ed80553ed.pdf fb9e516df77d473fa2a0d720232baa0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5115 Title A name given to the resource Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.337-354 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wierciński,Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14 Hubert Wierciński Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi W chwili obecnej pojawia się coraz większe zapotrzebowanie na dane o charakterze jakościowym – rośnie zainteresowanie faktami etnograficznymi. W rezultacie zwiększa się liczba badań etnograficznych w obrębie służby zdrowia (Savage 2006). Co to jest antropologia medyczna? W czasach, w których tendencje do urynkowienia i upraktycznienia nauki zaznaczają się coraz wyraźniej, warto zastanowić się, w jaki sposób nauki humanistyczne, postrzegane przez większość ludzi jako teoretyczne i mało praktyczne, można wykorzystać poza murami uczelni. Sądzę, że spośród konglomeratu wiedzy i praktyk produkowanych przez nauki społeczne i humanistyczne, szczególną szansę na „sukces poza uniwersytetem” ma antropologia medyczna. Ta młoda dyscyplina, w Polsce niestety mało znana, stawia sobie za cel poznanie i zrozumienie zjawisk, z którymi zmagać się musi każdy z nas. Problemy takie jak choroba, terapia lub kontakty ze służbą zdrowia nie są nikomu obce. Trzeba nam bowiem wiedzieć, że antropologia medyczna zgłębia nie tylko tajniki obrzędów szamańskich odległych plemion, ale bada także to, co znamy z własnego podwórka – biomedycynę lub, jak kto woli, medycynę naukową, uprawianą w szpitalach i przychodniach. Jak każdy wytwór ludzkiej myśli, biomedycyna jest pewnym systemem, ciągle ewoluującym i przechodzącym liczne zmiany. Rozumienie zdrowia i choroby zmieniało się szybciej i o wiele częściej niż wynika to z ogólnego przeświadczenia. Dość przywołać tu Historię szaleństwa w dobie klasycyzmu Foucault (1987) czy Historię zdrowia i choroby Vigarello (2011), aby przekonać się, że definicje zdrowia, choroby i praktyk medycznych są społecznie negocjowane i związane z tak zwanym „klimatem intelektualnym” danej epoki. �338 Hubert Wierciński Bez wątpienia medycyna ma wielki i niekiedy nawet decydujący wpływ na obraz społeczeństwa, szczególnie w krajach euroatlantyckich. Mówimy o postępującej medykalizacji społeczeństwa i kultury, która przejawia się, między innymi, stałym wzrostem znaczenia biomedycyny i związanych z nią instytucji w naszym życiu codziennym. W tym miejscu chciałbym uspokoić wszystkich zaniepokojonych – współczesna antropologia medyczna nie chce krytykować wiedzy i praktyki medycznej, opartej na mierzalnych i obiektywnych przesłankach, popartej latami pracy wybitnych umysłów. Antropologia medyczna stawia sobie za cel odkrycie, w jaki sposób wiedza ta funkcjonuje poza światem lekarzy i naukowców, w życiu zwykłych ludzi, którzy zmuszeni są do korzystania z usług profesjonalistów „od ciała” (choć niektórzy badacze chętnie zaglądają do paszczy lwa i badają tzw. kultury profesjonalne). Antropolodzy skupiają się zatem na społecznym wymiarze i odbiorze medycyny oraz praktyk i przedmiotów z nią związanych. Przyglądają się i badają, jak ludzie wdrażają zalecenia lekarza w swoim życiu, jak rozumieją i definiują choroby, w jaki sposób posługują się lekami oraz jak lokalne zwyczaje i praktyki wpływają na biologiczny stan organizmu. Coraz częściej słyszymy, że nasz styl życia wpływa na co i kiedy chorujemy. Dlatego antropolodzy medyczni interesują się zarówno chorobami cywilizacyjnymi, związanymi z postępem technologicznym i przemianami społecznymi, jak i zagadnieniami z pogranicza epidemiologii. Współcześnie najgorętsze tematy to problem rozprzestrzeniania się AIDS i innych chorób przenoszonych drogą płciową, ubóstwo i jego wpływ na stan zdrowia oraz wpływ medycyny naukowej na społeczności lokalne i ich tradycje. Dzięki wykształceniu, które łączy teorię i praktykę antropologiczną z elementami wiedzy medycznej, biologicznej, demograficznej i historycznej, antropolodzy medyczni są w stanie odpowiedzieć na pytania, które wymykają się tradycyjnym naukom społecznym. W krajach anglosaskich antropologów można także spotkać w szpitalu, na oddziale. Ci badacze, skoncentrowani na palcówce medycznej jako miejscu i przestrzeni, w której toczy się życie pacjentów i terapeutów, pełne problemów i wyzwań, uprawiają antropologię kliniczną. Jej rezultaty pomagają lekarzom oraz osobom odpowiedzialnym za organizację leczenia opracować stosowne programy i rozwiązania, polepszające jakość świadczonych usług. Dzięki takim badaniom możemy lepiej zrozumieć postawy chorego i lekarza. Świat pacjenta i jego terapeuty to konstelacja złożonych relacji, w obrębie których ma miejsce transmisja wiedzy i doświadczenia. Jeżeli do tej relacji dołożymy kontekst rodzinny, zawodowy, ekonomiczny i klasowy obydwu stron, okraszony szczyptą zwyczajnej ludzkiej subiektywności, otrzymamy prawdziwy węzeł gordyjski – czyli uwielbiany przez antropologów rodzaj splątania. �Stosowana antropologia medyczna... 339 Antropologia stosowana Doszliśmy więc do punktu, w którym należy zdefiniować pojęcie antropologii stosowanej, dziedziny wiedzy znanej także pod angielskim terminem applied anthropology, i poszukać obszarów związanych ze zdrowiem i chorobą, w których antropologia może być pomocna. Słownik Roberta H. Winthropa pod hasłem applied anthropology zawiera taką oto definicję: Antropologia stosowana – wykorzystanie antropologicznej teorii i metodologii (głównie antropologii socjo-kulturowej), do osiągnięcia określonego celu (Winthrop 1991). Z kolei Ronald Cohen pisze: Antropologia stosowana to zaplanowane próby poprawienia warunków życia ludzkiego. To także analiza adekwatności i skuteczności podejmowanych w tym celu wysiłków, jak również badanie rezultatów działań zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. W tym sensie nie różni się ona od innych stosowanych nauk społecznych, z jednym istotnym wyjątkiem. Konstruowanie teorii i zbieranie danych odbywa się głównie przy pomocy metodologii etnograficznej (Cohen 1985). Przytoczone definicje wskazują na kilka ważnych cech antropologii stosowanej. Po pierwsze, jest to dziedzina nauk społecznych, której podmioty działania to ludzie i społeczeństwo oraz procesy i zjawiska w nim zachodzące. Po drugie, antropologia stosowana czerpie z teorii antropologii akademickiej. Po trzecie, antropologia stosowana stawia sobie konkretne cele: poprawę warunków życia człowieka i podniesienie poziomu działania różnych instytucji i organizacji. Po czwarte, etnografia pełni nadrzędną rolę w procesie pozyskiwania danych i tworzenia wniosków. Warto zauważyć, że etnografia nie oznacza tu dyscypliny naukowej, czasem postrzeganej przez pryzmat jej opisowego charakteru, a w Polsce kojarzonej głównie z folklorem. W kontekście antropologii stosowanej, termin „etnografia” zamienił się w nazwę specyficznej metodologii. Tradycyjne, etnograficzne narzędzia badawcze, takie jak obserwacja uczestnicząca („wynaleziona” przez naszego rodaka Bronisława Malinowskiego podczas pobytu na egzotycznych wyspach Trobriandach) i wywiad etnograficzny, które generują informacje o charakterze jakościowym, stały się podstawą antropologii stosowanej. O zaletach pogłębionych wywiadów, do których scenariusz układa antropolog (choć nie zawsze), nie trzeba wiele pisać. Dzięki takim rozmowom badacz może uzyskać cenne informacje, o wiele głębsze i bardziej szczegółowe niż te, które pochodzą z ankiet. Obserwacja terenowa pozwala zaś „odkryć” to, czego ludzie nie potrafią lub nie chcą wy- �340 Hubert Wierciński razić słowami. Metoda ta daje również antropologom możliwość porównania, o czym dane osoby mówią, a co faktycznie robią. Częścią wiedzy odróżniającej antropologię od innych dyscyplin jest też unikatowe doświadczenie badacza, który poprzez pracę w terenie (w grupie ludzi, w instytucji...) sam staje się narzędziem badawczym, rejestrującym wrażenia i doświadczenia. Badania stosowane, w odróżnieniu od tych akademickich, trwają stosunkowo krótko, ale za to są intensywne. Większość zleceń określona jest precyzyjnymi datami realizacji. Niektórzy autorzy mówią wręcz o „szybkiej antropologii” (Savage 2006) lub o „błyskawicznym szacowaniu” (Bennet, Whiteford 2005), to jest o pewnych wariacjach metodologicznych, przystosowanych do bardzo efektywnego zbierania i analizowania danych terenowych. Takie badania dotyczą najczęściej stosunkowo wąskiej problematyki, dla której antropolog poszukuje możliwie najszerszego kontekstu. Uchwycenie wielości powiązań, zastosowań czegoś lub wielopłaszczyznowości zjawisk społecznych to główny cel antropologii stosowanej. Kontekst problemu jest więc kluczowy dla poszukiwań badawczych. Istotną cechą antropologii stosowanej jest jej interdyscyplinarność, która pozwala wyjść poza wąskie ramy widzenia i spojrzeć na rzeczywistość z drugiej albo i z trzeciej strony. Grupę, w której pracuje antropolog, najczęściej tworzą ludzie wielu profesji. Triangulacja metodologiczna i „burza mózgów” są narzędziami badawczymi równie podstawowymi, jak wywiad i obserwacja. W ten sposób uzyskuje się efekt synergii wiedzy i rozwiązań problemów. Nierzadko do takich zespołów zaprasza się przedstawicieli lokalnych społeczności, którzy dysponują zarówno kulturową wiedzą, jak i znajomością terminologii związanej z badanym problemem. Zapoznanie się z najważniejszymi faktami kulturowymi oraz poznanie specyfiki języka (nazwy gwarowe, slang) danej grupy umożliwiają zespołom sprawną komunikację i lepsze wdrażanie opracowywanych projektów. Wiele nowoczesnych uniwersytetów (tylko kilka przykładów: University of Connecticut, University of Buffalo, University of Montana, University of California, McMaster University) oferuje specjalne kursy antropologii medycznej, których program jest ściśle powiązany z dyscyplinami takimi, jak zdrowie publiczne i antropologia stosowana. Jak więc wykorzystać wiedzę i umiejętności antropologów medycznych? Medycyna a kultura Klasyk antropologii medycznej, profesor antropologii oraz lekarz psychiatra z wieloletnim doświadczeniem, Arthur Kleinman (1984), sformułował �Stosowana antropologia medyczna... 341 koncepcję tak zwanego lokalnego systemu zdrowia (local health system), który składa się z trzech, zazębiających się części, które odpowiadają różnym poziomom i źródłom wiedzy o chorobie i praktykach leczniczych. Są to: medycyna naukowa, sektor popularny oraz tradycyjny. Każda z tych części może być dominująca – zależy to od społeczności i jej kultury. Najczęściej jednak najpojemniejszą kategorią jest sektor popularny. Mieści się w nim ogromne spektrum technik, środków leczniczych i wyobrażeń o zdrowiu i chorobie. Wiedza na ten temat jest przekazywana w obrębie rodziny, znajomych, współpracowników lub współlokatorów. Jej źródła bywają różne – od indywidualnego doświadczenia, po mass media i kulturę globalną. Sektor popularny zawiera także elementy wiedzy i praktyk, pochodzących zarówno z profesjonalnej medycyny, jak i lokalnej tradycji. Każda społeczność dysponuje własnym lokalnym systemem zdrowia, który determinuje nie tylko sposoby leczenia się, ale także wpływa na rozumienie i doświadczanie choroby przez daną społeczność. Lokalny system zdrowia to zatem lokalna racjonalność, która najczęściej różni się od racjonalności lekarza lub pielęgniarki. Różnice, których źródła należy szukać w odmienności społecznej i kulturowej, rodzą problemy, tak lubiane przez stosowaną antropologię medyczną. W 1955 roku Benj amin Paul, uważany za jednego z ojców założycieli stosowanej antropologii medycznej, wydał książkę zatytułowaną Health, culture and community, w której opisał przypadki zderzenia się ze sobą różnych kultur iracjonalności. Autor pracował jako konsultant w Many Farms, w stanie Arizona, gdzie amerykańskie agendy rządowe próbowały objąć opieką medyczną autochtoniczną ludność Indian Navajo. Władze sfinansowały budowę nowej, dobrze wyposażonej kliniki, w centrum rejonu, którego populację nękała cukrzyca, gruźlica i alkoholizm. Ku zaskoczeniu strony rządowej, po poradę medyczną zgłosiła się ledwie garstka Indian. Paul, wraz z kilkoma innymi antropologami, otrzymał zadanie wytłumaczenia tego zjawiska. Po przeprowadzeniu badań terenowych, zespół odkrył szereg istotnych barier, które ograniczyły kontakt lekarzy z Navajo. Indianie mieli odrębny lokalny system zdrowia, gdzie pojęcia takie jak czas, zdrowie, choroba i poczucie wstydu definiowano w odmienny sposób. Lekarze pracujący w klinice nie wywodzili się z lokalnych grup indiańskich. Byli to biali, dobrze wykształceni i opłacani Amerykanie, skierowani przez rząd do pracy na prowincji. Nigdy wcześniej nie pracowali z ludnością autochtoniczną. Lekarze ci oczekiwali, że ich kontakt z pacjentami będzie dokładnie taki sam, jak w klinikach i szpitalach wielkomiejskich. Tymczasem okazało się, że kulturowe reguły Navajo opierały się na zupełnie innych prawidłach niż reguły lekarzy. Indianie odmierzali czas na podstawie �342 Hubert Wierciński cyklów przyrody – obce im były terminy kalendarzowe i zegarowe. Ogromną rolę w definiowaniu i postrzeganiu choroby miejscowa ludność przypisywała duchom i światu religii. Reguły dotyczące skromności i wstydu zabraniały także indywidualnych spotkań z medykami twarzą w twarz. Problemy te udało się częściowo rozwiązać, kiedy antropolodzy zaprezentowali swoje wnioski stronie medycznej, niesłusznie przekonanej, że Indianie nie chcieli współpracować. Dalsza organizacja służby zdrowia w regionie Manay Frams odbywała się z uwzględnieniem lokalnego kontekstu kulturowego. Personel medyczny przeszedł szereg szkoleń, dzięki którym poznał lepiej kulturę Navajo i rządzące nią reguły. Dzięki akcji antropologów udało się skomunikować ze sobą dwa odrębne światy, każdy rządzony przez inne reguły i racjonalność. Wspólny wysiłek doprowadził do pewnych zmian w lokalnym systemie zdrowia Navajo – medycyna naukowa wyraźniej zaznaczyła swoją obecność, jednak musiała uwzględnić silną pozycję sektora tradycyjnego. Tak więc biomedycyna ściera się z innymi systemami racjonalności i wyobrażeniami na temat zdrowia i choroby. Przytoczony przykład może wydać się dość „egzotyczny” – zderzenie się świata indiańskiego z naukową medycyną musiało doprowadzić do napięć i nieporozumień. Sądzę jednak, że także w „zwyczajnych” i mniej „egzotycznych” społeczeństwach podobne zjawiska mają miejsce. Racjonalność wyszkolonych lekarzy, przedstawicieli kultury profesjonalnej, przeważnie różni się od tej, jaką prezentują ludzie, którzy nie posiadają naukowej wiedzy o ciele. Nie oznacza to jednak, że nie mają oni żadnej wiedzy o chorobach i leczeniu się. Kultura, w jakiej wyrośliśmy, wyposażyła nas dość hojnie w różne wyobrażenia i praktyki zorientowane na zdrowie i ciało. Prawdą jest, że w społeczeństwach euroatlantyckich najwyraźniej słychać głos nauki – przynajmniej tak może się nam wydawać. Jednak moja praktyka badawcza nie do końca potwierdza tę tezę. Jestem skłonny stwierdzić, że w gabinecie lekarskim, podczas wizyty, zderzają się ze sobą często różne światy i porządki, które nie tylko określają, jak należy rozumieć chorobę i funkcjonowanie organizmu, ale decydują także, w jaki sposób informacje o zdrowiu i schorzeniach są przekazywane, zapamiętywane i wdrażane w życie. Za przykład niech posłużą fragmenty wyników moich badań, które dotyczyły opinii pacjentów z przewlekłymi problemami gastrologicznymi o lekach i zasadach ich przyjmowania. Z zebranego materiału wyłonił się obraz natury, postawionej w opozycji do medycyny – kultury. Z naturą najczęściej rozmówcy kojarzyli ziołolecznictwo, zdrową dietę i pełen harmonii styl życia. Kultura zaś zawierała w sobie elementy sztuczne, nieobojętne dla organizmu. Stąd lek definiowano jako wytwór syntetyczny, powstały w laboratorium. Leki, w ogólnym mniemaniu, �Stosowana antropologia medyczna... 343 miały za zadanie leczyć, choć rozmówcy byli świadomi wielu skutków ubocznych i działań niepożądanych zażywanych środków. Wiedza ta pochodziła głównie z Internetu oraz książek i prasy. Najczęściej taką literaturę rozmówcy określali jako poradniki, prasę kobiecą, czytadła. Bardzo ważnym źródłem wiedzy o szkodliwym działaniu leku były załączane do każdego opakowania ulotki. Rozmówcy, poprzez lekturę ulotki, nabywali wiedzę o przyjmowanej substancji, ale także dowiadywali się, że zażywanie leku mogło grozić nagłym zgonem lub zatruciem organizmu. Zdarzało się, że niektóre osoby doświadczały negatywnego działania leków na własnej skórze: „Azathiopryna, nastąpiło toksyczne uszkodzenie wątroby... Niesssamowity ból, znalazłam się w szpitalu”. „Duspatalin, zamiast pomóc, powoduje u mnie tygodniowe zatwardzenie [...] Sterydy to straszny lek, nawet «lekiem» bym go nie nazwała. Bardzo źle się po nim czuję, wpływa na stan psychiczny, pamięć, na wygląd ciała. Takie są objawy przy sterydach”. Rozmówcy, nawet przewlekle chorzy, stosowali ogromne spektrum ziół, przeważnie na schorzenia mniej dolegliwe, z którymi nie trzeba koniecznie zgłaszać się do lekarza, choć nie zawsze. „Zioła, w odróżnieniu od leków, nie mają tak szerokich skutków ubocznych jak syntetyczne leki i antybiotyki, wiadomo – są również trujące, silne zioła, ale mówimy tu o starannie dobranych mieszankach i lekach. Wątroby nie niszczą, jelit itp. [...] Wolę nic nie brać, ale jak już muszę, to zioła jakieś”. Oczywiście picie ziół nie wykluczało równoległego przyjmowania leków i odwrotnie. Zdecydowana większość rozmówców swobodnie łączyła ze sobą dwa różne porządki – biomedycynę i medycynę naturalną. Kwestia wyboru środka w dużej mierze zależała od potrzeby chwili. W przypadkach nagłego, intensywnego bólu rozmówcy sięgali po leki na receptę lub preparaty reklamowane w mediach. Gdy choroba była w miarę „przewlekła”, perspektywa kontaktu z lekarzem kiepska lub doświadczenia znajomej osoby brzmiały obiecująco, wówczas naturoterapia stawała się poważną konkurencją dla pigułek. Zioła nie przynosiły jednak szybkiej ulgi – większość rozmówców uważała, że należy je brać przez dłuższy czas, co oczywiście wymagało wytrwałości. Nie trzeba chyba wspominać, że mało kto potrafił wytrwać dostatecznie długo. Przyjęcie obydwu systemów leczenia sprawiało, że terapia ustalona przez lekarza nie odbywała się według zaleconego rytmu i schematu. W przyjmowaniu leków, mieszanych z innymi substancjami, panowała dość spora dowolność �344 Hubert Wierciński i przypadkowość. W konsekwencji ilość zmienianych preparatów oraz konieczność ponownego odwiedzenia lekarza (a więc dołączenie do kolejki oczekujących lub prywatna, kosztowna wizyta) wprowadzały rozmówców w stan irytacji, zniecierpliwienia i ogólnego rozczarowania. Choroba, źle leczona, dezorganizowała życie rozmówców i kruszyła ich poczucie ontologicznego bezpieczeństwa. Brak stałego kursu leczenia to brak kontroli nad chorobą. W świadomości moich rozmówców, na skutek rozchwiania rytmu terapii, nie istniał punkt na horyzoncie zdarzeń, który można by określić jako „zdrowie”. Przyczyn tego stanu należy doszukiwać się w zderzeniu ze sobą dwóch różnych porządków. Z jednej strony mamy biomedycynę, obecną w opowieściach pacjentów pod postacią leków, które nie do końca leczą. Ta ambiwalentna postawa wobec pigułek mogła odzwierciedlać ogólny, często krytyczny stosunek społeczeństwa wobec służby zdrowia. Liczne skandale, kolejki i chaos związany z jej funkcjonowaniem podważyły autorytet lekarza. Rozmówcy, niezadowoleni z tego, co oferowano im w gabinetach medycznych, poszukiwali wiedzy o chorobach i metodach walki z nimi na własną rękę, w Internecie, wśród znajomych i w popularnej prasie. Tam znaleźli szereg informacji, które doskonale wpasowały się do funkcjonującego w kulturze schematu, dzielącego świat na to, co dobre i naturalne, oraz to, co sztuczne i szkodliwe. Zderzenie się biomedycznej racjonalności, opartej na nauce i wypracowanych schematach postępowania, z kulturowymi wyobrażeniami na temat natury i istoty leczenia doprowadziły do stanu, w którym żadna terapia nie mogła przebiegać konsekwentnie. Tym samym chorzy nie otrzymali tego, czego tak bardzo chcieli – ścieżki prowadzącej do zdrowia. Stosowana antropologia medyczna jest w stanie „wykryć” szereg podobnych problemów, których źródłem są różnice pomiędzy biomedycyną a lokalnymi systemami zdrowia. Przyczyną niepowodzenia wielu terapii, a także źródłem konfliktów i nieporozumień, jest zatem brak sprawnej komunikacji pomiędzy różnymi dziedzinami wiedzy i doświadczenia, które reprezentują chorzy i lekarze. „Odkrycie” i interpretacja takich problemów może poprawić skuteczność leczenia oraz wpłynąć pozytywnie na relacje pomiędzy lekarzami a pacjentami. Warto w takim razie przyjrzeć się bliżej tak zwanej antropologii klinicznej. Antropolog w placówce zdrowia Jak sama nazwa wskazuje, antropologia kliniczna uprawiana jest przeważnie w placówkach medycznych, które antropolog traktuje jako „teren”. Badania tego typu mogą jednak wykraczać poza obszar szpitala czy przychodni. Antropologia kliniczna, jak twierdzi John A. Rush (1996) sprawdza �Stosowana antropologia medyczna... 345 się także jako użyteczne narzędzie, dzięki któremu powstają projekty oraz programy związane z organizacją i zarządzaniem w obrębie służby zdrowia. Ann McElroy (1996) uważa zaś, że antropologia kliniczna skupia się głównie na tak zwanej komunikacji medycznej. Antropolog zatrudniony przez placówkę zdrowia realizuje projekty badawcze związane z funkcjonowaniem samej instytucji lub dotyczące chorych i personelu medycznego. Zaangażowanie badacza może być skupione wokół problemów organizacyjnych placówki – antropolog wówczas poszukuje odpowiedzi na pytania dotyczące strategii działania szpitala lub przychodni, wdrażania systemów i udogodnień skierowanych do pacjentów i personelu czy też rozwiązywania konfliktów wewnątrz samej jednostki świadczącej usługi medyczne. Celem badania może być także świat pacjentów i ich problemy – antropolog wówczas spróbuje zebrać wiedzę, która wydaje się przydatna w procesie leczenia, lecz nie jest uchwytna dla biomedycyny. Jak już pisałem wcześniej, często okazuje się bowiem, że światy chorego i lekarza znacznie różnią się od siebie i nie zawsze łatwo znaleźć dla nich punkt wspólny. Rolą antropologa nie jest tworzenie gotowych recept i schematów postępowania w takich przypadkach (choć oczywiście częściowo jest to możliwe). Badacz najczęściej daje wiedzę faktograficzną i jej interpretację, na podstawie której stosowne organy lub osoby opracowują dalsze rozwiązania (bywa, że antropolog bierze w tych pracach udział). W tym miejscu antropologia kliniczna często współpracuje z instytucjami odpowiedzialnymi za zdrowie publiczne. Polem do badań antropologii klinicznej nie zawsze musi być konflikt. Antropolodzy chętnie skupiają się na badaniach, które odkrywają kontekst środowiskowy i nawyki osób chorujących na określone schorzenia. Doskonałym przykładem są tu tak zwane choroby cywilizacyjne, dajmy na to związane z układem krwionośnym. Nadciśnienie i miażdżyca wiążą się bardzo mocno ze stylem życia, preferencjami żywieniowymi i stosunkiem do aktywności fizycznej. Niebagatelną rolę ma także środowisko osób chorych – rodzina i znajomi, w obrębie którego kultywowane są określone postawy oraz przekazywana jest wiedza i praktyki. Również edukacja i problemy stwarzane przez wielokulturowość znajdują się w polu zainteresowania antropologii klinicznej. Amerykańskie uczelnie często oferują kursy antropologii dla pracowników służby zdrowia. Uczą się tam oni podstawowych technik zbierania i interpretowania informacji, ale także dowiadują się, jak radzić sobie w sytuacji, kiedy zaplecze kulturowe pacjenta różni się od tego, w którym wyrósł lekarz. Kilka uniwersytetów północnoamerykańskich prowadzi specjalne kursy antropologii dedykowane przyszłym i praktykującym pielęgniarkom i pielęgniarzom. Nabyta wiedza i umiejętności, w połączeniu z bogatym doświadczeniem i znajomością �346 Hubert Wierciński problematyki medycznej, pozwalają im z powodzeniem realizować założenia klinicznej antropologii stosowanej. Margaret McKenna pisze: Antropologia, jako dyscyplina akademicka, tworzy deskryptywne teorie, które pielęgniarstwo wykorzystuje, łącząc je z wiedzą i kluczowymi teoriami medycznymi. Pielęgniarki mogą dostrzegać wartość teorii deskryptywnych, jeśli te posiadają wymiar praktyczny i mogą zostać przełożone na praktykę kliniczną. Antropolodzy mogą z kolei tworzyć teorie, wyjaśniające jak tradycyjne przekonania i praktyki ścierają się z zachodnimi kanonami medycznymi, jak czynniki społeczne wpływają na decyzje podejmowane w sprawach związanych z ochroną zdrowia i w jaki sposób zdrowie i choroba są elementami całościowych wzorów kulturowych. W praktyce, pielęgniarki chcą powyższych informacji, lecz przedstawionych w formie wskazówek, w jaki sposób opiekować się pacjentami z innych grup etnicznych (McKenna 1985). Pielęgniarki i pielęgniarze stosują metody i koncepcje wypracowane na gruncie nauk społecznych i przekształcają je w zależności od lokalnego kontekstu i sytuacji. Co więcej, pielęgniarstwo transkulturowe wypracowało szereg własnych strategii pozwalających lepiej radzić sobie z zastanymi problemami. Kontakt lekarza z pacjentem, nawet podczas hospitalizacji, nie jest stały. Pielęgniarka lub pielęgniarz asystuje pacjentowi nie tylko w trakcie zabiegów czysto medycznych, lecz również podczas prozaicznych czynności – jedzenia, załatwiania potrzeb fizjologicznych, poprawiania łóżka lub ubierania się. To pielęgniarki i pielęgniarze są bliżej chorego i jego codziennego doświadczenia choroby, przez co łączą ich głębsze relacje. Pielęgniarstwo transkulturowe dotyka zatem sfer tradycyjnie związanych z antropologią medyczną, choć nie prowadzi żadnych badań, co odróżnia je od klasycznej antropologii stosowanej. Celem pielęgniarek i pielęgniarzy wyszkolonych w antropologii jest wdrażanie nabytej wiedzy i teorii w życie. Dzięki klasycznym narzędziom badań etnograficznych personel medyczny pozyskuje informacje od chorych. Najczęściej dotyczą one szeroko rozumianych problemów i doświadczeń związanych ze stanem zdrowia. Szybka interpretacja i analiza zebranej wiedzy pozwala lepiej zrozumieć postawy pacjentów i ich bliskich oraz opracować działania, które wspomogą proces terapii i pobytu w szpitalu lub innej placówce zdrowia. Choć Polska wydaje się być krajem jednorodnym etnicznie, wiem, że w niektórych miastach lekarze doświadczają problemów, których źródłem są różnice kulturowe. Doskonały przykład to mieszkający w Warszawie emigranci z Azji południowo-wschodniej, głównie z Wietnamu. Stołeczni lekarze muszą zmierzyć się nie tylko z różnicami wynikającymi z odmiennych języków, ale także z odmiennym podejściem do ciała, choroby i roli rodziny w procesie leczenia. Emigranci z Azji nie są jedyną grupą sprawiającą „problemy”. W śro- �Stosowana antropologia medyczna... 347 dowisku medycznym „najgorzej” postrzegani są wyznawcy rzadkich lub bardzo rygorystycznych religii oraz Czeczeńcy i Romowie. Dwóm ostatnim grupom zarzuca się niestosowanie się do obowiązujących zasad higieny i regulaminów placówek medycznych. Bywa też, że personel skarży się na naganną jego zdaniem postawę ojców – głów rodzin, którzy próbują decydować, co lekarz może zrobić, a co jest mu zabronione. Powszechnie krytykuje się przebywanie całej, wielopokoleniowej rodziny w sali, w której leży dziecko. Lekarze nie akceptują obecności wielu ludzi przy łóżku chorego, twierdząc, iż zakłóca to spokój innych pacjentów oraz dezorganizuje pracę oddziału. O ile z ostatnim stwierdzeniem da się zgodzić i antropologia co najwyżej może w jakiś konstruktywny sposób wpłynąć na organizację odwiedzin i czuwania przy dziecku, o tyle problem przestrzegania zasad higieny i granic interwencji lekarza stanowi poważne wyzwanie. Każda społeczność definiuje pojęcia brudu i czystości na swój własny sposób, który z perspektywy sterylności szpitala może wydawać się nie do zaakceptowania. Romowie są tu przykładem wręcz szkolnym. Zadanie postawione antropologowi polegać więc będzie na znalezieniu wspólnej płaszczyzny porozumienia pomiędzy dwiema stronami sporu i zaproponowaniu drogi do kompromisu. Trzeba jednak zaznaczyć, że udział w mediacji muszą zadeklarować obydwie kultury. Pomoże to uniknąć przeświadczenia którejś ze stron o poniesionej porażce lub upokorzeniu. Działania minimalizujące negatywne emocje są więc również ważną częścią praktyki antropologicznej. Antropologia kliniczna pomaga także lepiej zrozumieć potrzeby i oczekiwania pacjentów, szczególnie tych, którzy chorują przewlekle lub poważnie. W życiu człowieka doświadczonego ciężką chorobą zachodzą nieodwracalne zmiany – osoba cierpiąca doświadcza chaotycznych i bezładnych procesów, które destabilizują znany sprzed choroby porządek i życiowy ład. Klasyk antropologii medycznej, Arthur Frank (1995), postrzega chorobę jako zaburzenie „celu” i „mapy”, dzięki którym nasza biografia rozwija się w określonym kierunku i posiada pewien wewnętrzny ład. Doświadczenie utraty kontroli nad życiem i biografią jest subiektywnym wymiarem choroby, określanym w terminologii antropologicznej jako illness. Tomasz Rakowski, lekarz i antropolog, tak oto definiuje tę kategorię: To subiektywne rozumienie choroby, to choroba z perspektywy pacjenta. To druga strona wiedzy o chorobie. Tak rozumianą chorobę określa się jako illness. Jest to doświadczenie choroby, czyli to, czego lekarz dowiaduje się od pacjenta. Są to nie tylko dolegliwości i objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i przesądy, o których słyszymy od naszych pacjentów (Rakowski 2008). �348 Hubert Wierciński Antropolodzy kliniczni, poprzez pogłębione badania etnograficzne, potrafią uzyskać wiedzę o subiektywnym wymiarze chorowania, który, jak już wiemy, wcale nie musi być tożsamy z chorobą rozumianą w sensie medycznym – disease. Indywidualne i osobiste rozumienie choroby może mieć istotny wpływ na terapię i ogólną postawę pacjenta, tak ważną podczas leczenia chorób grożących śmiercią lub trwałą utratą sprawności. Zdarza się, że oczekiwania chorego i jego wizja ścieżki powrotu do zdrowia nie zawsze jest związana z lekarzami i oddziałem szpitalnym. Oto przykład z moich badań. Pani Alina w 2009 roku doznała drugiego udaru mózgu i znalazła się na oddziale dla osób cierpiących na podobne schorzenia. Wydarzenie to wstrząsnęło światem rozmówczyni – znaczny niedowład i problemy z mową zmusiły ją do rozpoczęcia gruntownej przebudowy życia. Co dzień pani Alina powtarzała oddziałowy rytuał – budziła się wcześnie rano, około szóstej. Przy łóżku czekały pielęgniarki, które wykonywały standardowe czynności i pomagały się rozmówczyni ubrać. Ubranie się to pierwszy stopień „przygotowania do śniadania”. Poranny posiłek był zazwyczaj pierwszym istotnym wydarzeniem dnia. Po śniadaniu miały miejsce konsultacje lekarskie i badania. Kolejne zajęcia – rehabilitacja, to zdecydowanie najciekawszy element pobytu w szpitalu. Rehabilitacja odbywała się poza oddziałem. Prowadziła ją młoda dziewczyna, z którą pani Alina nawiązała bardzo dobry kontakt. Opowieść o rehabilitacji znacząco różniła się od tej o zwykłym dniu na oddziale. W  „płaskiej” narracji rozmówczyni na temat oddziału czas był rozciągnięty, wszystko działo się powoli, życie mijało na powtarzaniu tych samych czynności, które nie prowadziły do konkretnego celu – poprawy stanu zdrowia. Badania i konsultacje lekarskie nie przywracały utraconej sprawności ciała – były jedynie sprawdzaniem faktów znanych pani Alinie z autopsji. Na oddziale szpitalnym podstawowe narzędzie komunikacji ze światem i integralna część „Ja” – ciało rozmówczyni, pozbawione zostało sensownej „opowieści restytucji” (Frank 1995), czyli ­opowieści zawierającej elementy, dzięki którym chory może spróbować odbudować swój świat i przystosować się do nowej rzeczywistości. Rehabilitacja przenosiła panią Alinę do innego wymiaru, w którym zmieniało się tempo jej życia. Rozmówczyni, wspominając o rehabilitacji, wprowadzała do opowieści element działania, symbolizowany przez ćwiczenia i „zarabianie”. Praca w życiu pani Aliny odgrywała ważną rolę. Dzięki niej rozmówczyni czuła się samodzielna oraz zawierała liczne kontakty z innymi ludźmi. Jej stan zdrowia uniemożliwiał wykonywanie jakiegokolwiek zawodu. Bez pracy pani Alina czuła się „przykuta” i niesamodzielna. Brakowało jej też kontaktów ze światem zewnętrznym – „wyjścia z domu”. Przypuszczam, że doskonale wiedziała o tym rehabilitantka, która �Stosowana antropologia medyczna... 349 nadała ćwiczeniom pewną strukturę działania – poprzez systematyczną poprawę sprawności, pani Alina „zarabiała” na symbolicznie określone cele. Podczas mojej wizyty, rozmówczyni pracowała akurat „na piwo”. Zarabianie częściowo przywracało poczucie wartości pani Alinie i wprowadzało do jej życia element akcji, zmierzającej w kierunku wspólnie nakreślonym z rehabilitantką. Punktem, do którego zmierzały kobiety, był stan względnego zdrowia, opisywanego przez rozmówczynię jako zdolność do wykonywania różnych prac i czynności, a więc formę samodzielności. W rozumieniu pani Aliny leczenie odbywało się nie na oddziale, gdzie rozmówczyni spędzała czas w sposób bierny i bezproduktywny, lecz w gabinecie rehabilitacji, w którym odzyskiwała sprawność fizyczną oraz poczucie samodzielności i kontroli nad ciałem i własnym życiem. Powyższy przykład nie deprecjonuje roli lekarzy, bez których stan rozmówczyni byłby o wiele gorszy. Pokazuje on jednak, w jak różny sposób pacjenci rozumieją kategorię „zdrowienia” i jak różne znaczenia ma dla nich słowo „zdrowie”. Dane dostarczane przez antropologów klinicznych pozwalają lekarzom i innym pracownikom placówek medycznych lepiej zrozumieć położenie chorego. Szczególnie w przypadku chorób przewlekłych i ciężkich, gdzie kontakt personelu medycznego z chorym jest długi, informacje bezpośrednio nie związane z faktami medycznymi, lecz wpływające na terapię i postawę pacjenta, mogą okazać się użytecznym narzędziem w rękach lekarzy. Dzięki takim informacjom, wzbogaconym o doświadczenie zawodowe i wiedzę medyczną, terapeuci mogą lepiej pokierować procesem leczenia, a tym samym być może szybciej uzyskać pożądane efekty w postaci poprawy zdrowia chorego. Antropologia a zdrowie publiczne Działanie klinik i szpitali wiąże się z funkcjonowaniem organizacji i instytucji, które nie oferują leczenia, lecz mają niebagatelny wpływ na kształt terapii oraz dystrybucję wiedzy o zdrowiu i chorobie. Myślę tu o instytucjach związanych z szeroko pojętym zdrowiem publicznym, zarówno finansowanych przez państwo i samorządy, jak i organizacjach pozarządowych. To w nich antropolodzy często znajdują zatrudnienie i pracują przy tworzeniu i wdrażaniu rozmaitych programów i kampanii informacyjnych. Doskonałym przykładem są tak zwane kampanie społeczne oraz programy profilaktyczne. Celem działania antropologów jest dotarcie do możliwie szerokiej grupy osób kwalifikujących się do badań i skłonienie ich do wzięcia w nich udziału. Antropolog poszukuje kanałów komunikacji i form przekazu, za pomocą któ- �350 Hubert Wierciński rych uda się dotrzeć do osób objętych danym projektem. Zdarza się jednak, że niektóre grupy nie chcą wziąć udziału w badaniach – przykładem niech będą kobiety mieszkające na wsi, które często nie chcą iść do ginekologa, lub mężczyźni z zaburzeniami urologicznymi i seksualnymi, wstydzący się odwiedzić lekarza. Przyczyn takiej postawy możemy doszukiwać się oczywiście w lokalnej kulturze, w obrębie której istnieją różne sfery tabu i wstydu. Czasami osoby te sądzą, że dopóki nie pojawia się ból, człowiek jest zdrowy, a „zaczepianie” ciała może przynieść tylko odwrotne rezultaty – zamiast zdrowia, prowokuje się chorobę. Praktyka antropologów pokazuje jednak, że przyczyną fiaska rozmaitych akcji nie jest jedynie niechęć nieświadomych lub nieufnych gospodyń wiejskich. Aby się przebadać, trzeba często dotrzeć do odległego od miejsca zamieszkania punktu, spędzić tam określony czas i potem znów wrócić. Stąd też, za namową między innymi przedstawicieli nauk społecznych, coraz częściej sprzęt medyczny instaluje się w mobilnych centrach diagnostyki i profilaktyki. Pojazdy z mammografem lub ruchome gabinety ginekologiczne mogą dotrzeć do znacznie większej liczby osób. Dzięki mobilnym centrom medycznym, w krajach skandynawskich, szczególnie na dalekiej północy, udało się w znaczący sposób ograniczyć liczbę kobiet, u których rozpoznaje się nowotwory piersi i szyjki macicy w zaawansowanym stadium. Współcześnie coraz większe znaczenie mają projekty zorientowane na ograniczanie chorób o charakterze epidemiologicznym. Badacze, pracujący głównie w krajach Trzeciego Świata (ale nie tylko), zajmują się dystrybucją wiedzy i informacji na temat sposobów walki z malarią, ale także z HIV czy SARS. Współczesna medycyna zauważa, że styl życia, wzorce kulturowe oraz indywidualne preferencje mają ogromny wpływ na tworzenie się kanałów, którymi przenoszą się różne choroby. Doskonałym przykładem może być tak zwana ptasia grypa, która zbiera największe żniwa w południowo-wschodniej Azji, gdzie zwyczajem jest mieszkanie ludzi w sąsiedztwie z udomowionymi ptakami. W tym regionie popularne są także walki kogutów, podczas których często dochodzi do kontaktu z krwią rannych zwierząt. Akcje antropologów koncentrują się na próbach zmiany nawyków miejscowej ludności. Starają się oni także wprowadzać elementy higieny biomedycznej, często kulturowo obcej i irracjonalnej z punktu widzenia lokalnych tradycji i zwyczajów. Za przykład niech posłużą akcje przeciwko epidemii SARS (które np. w niektórych regionach Chin przerodziły się w prawnie usankcjonowany zakaz), polegające na skłonieniu ludności do zaniechania plucia na ulicy i podczas posiłku. Takie praktyki, z punktu widzenia Europejczyka, mogą uchodzić za naganne, lecz w Chinach mieszczą się one w spektrum akceptowanych zacho- �Stosowana antropologia medyczna... 351 wań (Chińczycy obruszą się natomiast, jeżeli ktoś podczas posiłku wysmarka nos w chusteczkę). Choroby zakaźne, w świecie globalnym, zyskały nowe, groźne oblicze. Dlatego antropologiczne studia nad migracjami stały się interesujące dla epidemiologów. Śledzenie kierunków migracji oraz procesy związane z przyjmowaniem bądź odrzucaniem nowych wzorców kulturowych (w tym także dotyczących higieny) mają niebagatelny wpływ na wiedzę o potencjalnych ścieżkach rozprzestrzeniania się groźnych zarazków. Znajomość lokalnych wzorców kulturowych może skutecznie ograniczyć zasięg epidemii, o czym świadczy klasyczny przykład z Ekwadoru. W 1991 roku w kraju tym wybucha epidemia cholery. Odnotowano blisko dziewięćdziesiąt tysięcy przypadków zachorowań, z czego około tysiąca zakończyło się tragicznie. Wiele osób chorych, które mieszkały w trudno dostępnych regionach, nie zostało zdiagnozowanych oraz nie otrzymało stosowanej pomocy medycznej. Epidemia dotknęła szczególnie ludzi ubogich, pochodzących ze społeczności o ograniczonym dostępie do świeżej wody i żywności. Często ofiarami choroby byli rolnicy i ich rodziny. Aby ograniczyć rozprzestrzenianie się cholery, szczególnie w ubogich obszarach wiejskich, ministerstwo zdrowia Ekwadoru, we współpracy z rozmaitymi agendami (WHO, PAHO, USAID, EHP) i organizacjami pozarządowymi, zorganizowało pogłębione, interdyscyplinarne badania terenowe, których celem było „odkrycie” tych praktyk i elementów związanych ze stylem życia, które sprzyjały transmisji groźnych bakterii. Do projektu zaangażowano antropologów medycznych, epidemiologów oraz przedstawicieli społeczności lokalnych, którzy cieszyli się szczególnym autorytetem. Na podstawie zebranego materiału zespół opracował specjalny plan postępowania, który zakładał czynny udział ludności dotkniętej epidemią. Ruch przeciw chorobie miał być zakorzeniony w świadomości ludzi nią dotkniętych. W tym celu należało zmobilizować lokalne autorytety oraz poznać i uwzględnić czynniki kulturowe, które dotyczyły zachowań prozdrowotnych. Przez osiemnaście miesięcy badacze zbierali dane dotyczące sposobów gospodarowania wodą, organizacji społecznej i lokalnego systemu zdrowia. Wolontariusze, rekrutujący się z ludności wiejskiej, przeszli przyspieszony kurs antropologii stosowanej, dzięki któremu nauczyli się pozyskiwać wiedzę o charakterze etnograficznym. Ich „badania” dostarczyły zespołowi antropologów i lekarzy cennej wiedzy o praktykach higienicznych ludności dotkniętej epidemią. Poprzez połączenie wiedzy biomedycznej z regionalną tradycją i kulturą udało się stworzyć sprawny mechanizm, który powstrzymał rozwój cholery. W ciągu roku liczba zachorowań zmalała z ponad trzydziestu dwóch tysięcy do niecałych siedmiu (Whiteford, Bennet 2005). Co więcej, osoby pochodzące z terenów dotkniętych zarazą, które wzięły aktywny udział �352 Hubert Wierciński w projekcie, przez długie lata pełniły rolę lokalnych autorytetów i adwokatów w sprawach związanych ze zdrowiem i organizacją służby zdrowia. Przykład ten pokazuje, jak udana i owocna może być współpraca antropologów z przedstawicielami świata biomedycyny. Wiele innych chorób można by także „poznać” od drugiej strony – wspominałem już o chorobach cywilizacyjnych. Sądzę, że stosowana antropologia medyczna sprawdziłaby się także w radzeniu sobie z takimi problemami, jak niepełnosprawność, otyłość, ale też w walce z alkoholizmem i narkomanią. Opracowywanie projektów pomocowych i profilaktycznych powinno uwzględniać czynniki i wzorce kulturowe, które często są przyczyną samego problemu. Zmiana szkodliwych dla zdrowia zachowań wymaga zmiany stylu życia, indywidualnego podejścia, ale także zmiany ramy kulturowej. Bez rozpoznania kontekstu, w jakim istnieje dane zjawisko, próby jego ograniczenia będą kończyły się jedynie połowicznym i tymczasowym sukcesem. Konkluzje Stosowana antropologia medyczna, tak popularna w krajach anglosaskich, jest użytecznym narzędziem badawczym i interpretacyjnym, które dostarcza praktycznej wiedzy osobom związanym ze zdrowiem i chorobą. Metody badań etnograficznych mogą być używane w wielu obszarach: 1) Dane etnograficzne pozwalają zrozumieć w pełniejszy sposób świat człowieka chorego. Odkrywają one inny wymiar chorowania – illness, zakorzeniony w lokalnej kulturze. Ta strona choroby bardzo często wpływa na zachowania i postawy pacjentów wobec lekarzy i terapii. Poznanie subiektywnego wymiaru choroby może w istotny sposób wpłynąć na jakość i czas leczenia. Dzięki tym informacjom personel medyczny jest w stanie poznać definicje zdrowia i choroby swoich podopiecznych i pokierować terapią w taki sposób, aby spełniała ona oczekiwania chorych. 2) Badacze uprawiający antropologię kliniczną dostarczają praktycznej wiedzy, dotyczącej funkcjonowania placówek medycznych, zarówno z punktu widzenia pacjentów, jak i lekarzy. Antropolodzy prowadzący badania w placówkach zdrowia mogą pełnić rolę mediatorów, których celem jest znalezienie wspólnego punktu pomiędzy profesjonalną kulturą biomedyczną a kulturą osób przebywających w danej placówce. W tej roli sprawdzają się oni szczególnie, kiedy pomiędzy personelem medycznym a pacjentami istnieją znaczące różnice etniczne, kulturowe, społeczne czy klasowe. 3) Stosowana antropologia medyczna to doskonałe narzędzie do pozyskiwania wiedzy o zachowaniach i praktykach osób dotkniętych określonymi �Stosowana antropologia medyczna... 353 chorobami. Szczególnie przydatne wydaje się przy terapii i profilaktyce schorzeń, które związane są ze stylem życia – choroby cywilizacyjne, choroby przenoszone drogą płciową, epidemie. Antropologiczne studia nad migracjami dostarczają cennej wiedzy na temat kanałów rozprzestrzeniania się określonych chorób. 4) Antropolodzy i przedstawiciele świata medycznego mogą tworzyć sprawne zespoły interdyscyplinarne, których celem jest poznanie i rozwiązane danego problemu, poprzez połączenie wiedzy o lokalnej kulturze i praktykach z wiadomościami z obszaru biomedycyny i higieny. Antropolodzy zatrudnieni w agendach i organizacjach pozarządowych, związanych ze zdrowiem i chorobą, sprawdzają się w roli koordynatorów i autorów projektów profilaktycznych i kampanii społecznych. Pomimo tak wielu obszarów, w których istnieje możliwość współpracy, antropologia medyczna w Polsce ciągle nie może wyjść z cienia. Uważam, że realizacja wspólnych, interdyscyplinarnych projektów okazałaby się bardzo owocna dla stron biorących w nich udział. Z pewnością największym beneficjentem takiej współpracy byłby pacjent. Literatura Cohen R. 1985 – Social Theory and Critical Analysis in Applied Anthropology, „American Behavior Scientist”, nr 29. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Frank A. 1995 – The wounded storyteller. Body, illness and ethics, Chicago. Kleinman A. 1984 – Indigenous systems of healing. Questions for professional, popular and folk care, Alternative Medicines: Popular and Policy Perspectives, London. McElroy A. 1996 – Medical Anthropology, Encyclopedia of Cultural Anthropology, New York. McKenna M. 1985 – Anthropology and Nursing – The Interaction between Two Fields of Inquiry, „Western Journal of Nursing Research”, nr 6. Paul B. 1955 – Health, culture and community: case studies of public reaction to health programs, New York. �354 Hubert Wierciński Rakowski T. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po dyplomie”, nr 10. Rush J.A. 1996 – Clinical anthropology. An application of anthropological concepts within clinical settings, USA. Savage J. 2006 – Ethnographic evidence. The value of applied ethnography in healthcare, „Journal of Research in Nursing”, nr 11. Whiteford L.M., Bennett L.A. 2005 – Applied anthropology and health and medicine, Applied anthropology. Domains of application, USA. Winthrop R.W. 1991 – Dictionary of Concepts in Cultural Anthropology, New York. Vigarello G. 2011 – Historia zdrowia i choroby, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c149c1a6880e74c9913d328092d91330.pdf ed52aeab5152502ab44b66f8df2957e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3870 Title A name given to the resource Streszczenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.126-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A It T Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D BY T H E S T A T E I N S T I T U T E OF A R T N. 2 Y E A R BOOK X I I 195b SUMMARY O F A R T I C L E S Henryk Zwolakiewicz — I G N A C Y D O B R Z Y Ń S K I — THE PAPER-CUTTER Ignacy D o b r z y ń s k i is a notable artist of our days i n the paper-cutting craft. D o b r z y ń s k i was born i n 1882, i n the village of Grabowa, L u b l i n region. D r a w i n g i n s p i r a t i o n from old traditions, D o b r z y ń ski's w o r k reflects his own concept and style, f u l l of creative inventiveness. Paper-cutting (openwork compositions cut out of coloured paper) began to develop i n the L u b l i n re­ gion i n the middle of the 19th century and paper cuts were used as i n t e r i o r decoration i n cottages d u r i n g holidays and f a m i l y celebrations. The custom survived up to the outbreak of the first w o r l d w a r . I n the past the w o r k was chiefly done by young girls, as i t was not customary for elderly women to perform the tiresome w o r k of cutting ingenious com­ positions of coloured glossy paper; men performed the w o r k v e r y seldom. The paper-cuts were made i n a r i c h v a r i e t y of forms, roundish, polygonal, i n the f o r m of stripes and trees placed i n a flower-pot. Geomtric orna­ mentation prevailed i n the past, floral (stylized) or­ namentation appeared later. Two distinct stages can be discerned i n D o b r z y ń ski's creative development: a close following of L u ­ b l i n traditions i n paper-cutting, and the f i n d i n g of his own style. I n his first and earlier stage, D o b r z y ń s k i cut s m a l l sized open-work compositions of various designs. The technological approach was also t r a d i t i o n a l : the paper and the tools were used v e r y economically. A t that period geometric ornamentation, circles i n particular, prevailed i n the L u b l i n paper-cutting craft. Figures of horses and birds appeared later. The second stage i n Dobrzynski's art is l i n k e d w i t h the change i n the v e r y function of the paper cuts, when they no more were made for personal use, but for sale purposes, w h e n popular traditions be­ gan to vanish and the fashion for „ p o p u l a r " i n t e r i o r decoration reached the homes of intellectuals i n towns. I t was at t h a t t i m e that D o b r z y ń s k i began \o make serial paper-cuts destined for sale, w i t h o u t however, abandoning his search for new forms. T h e ­ se t w o tendencies, i . e . serial productions and the search for new creative solutions are i n t e r m i t t e n t in his w o r k , w i t h either one or the other tendency prevailing, depending on circumstances. I n yielding to the tastes of the urban customers, D o b r z y ń s k i shows a tendency to overburden his 126 compositions w i t h naturalistic ornamentation, show­ ing, on the other hand, ambitious new designs, a good sense oí r y t h m and much inventiveness i n his non-serial compositions. As t i m e marches on, abstract geometric ornamen­ tation is ousted by f l o r a l compositions and symbo­ lic figures as w e l l as insignia. The size of the w o r k is being enlarged and the paper-cut becomes a te­ chnical display of the virtuoso paper-cutter, who very often shows neglect for the basic p r i n c i p l e of popular art, according to w h i c h there must be con­ sistency between the character of the m a t e r i a l and the implemets used to perform the object. Before proceeding w i t h the c u t t i n g proper, D o ­ b r z y ń s k i v e r y often draws his designs i n pencil. Leaving behind h i m popular traditions, D o b r z y n ­ ski's works reflect ever more distinctly his o w n spe­ cific style. A n d is i t good or bad? W i t h o u t going into details, i t should be said that this is a general trend characterising the transformations going on i n the development of popular art. F i n d i n g no sup­ port i n the artistic c r i t e r i a of the r u r a l population, divorced from his t r a d i t i o n a l background, the popu­ lar artist must reckon on himself, experiencing the joy of success and the bitterness of failures. The source of his creative power — the artists's i m a g i ­ nation, the richness of his creative inventiveness, the v a r i e t y of themes — is at the same time the very source of the greatest peril, impelling the artist to overburden his w o r k s w i t h ornamentation, thus v i o ­ l a t i n g the e n t i t y of the composition. I n Dobrzynski's case, he uses his paper-cuts as an i l l u s t r a t i o n of his inventiveness, hence the narrative character of his w o r k , p a r t i c u l a r l y that of the latest period, ex­ pressed by means of silhouettes, almost naturalistic in their outlines. I t may happen that an artist finds proper decorative means to express his „ l i t e r a r y " ideas, w i t h o u t violating the principles of ornamen­ tal composition, more often, however, the ornamen­ tation elements do not harmonize w i t h the v e r y con­ cept of the composition and w i t h the v e r y character of a paper-cut. There is nothing strange, therefore, i n i t that those artists w h o respect the character of the paper-cuts art achieve the best results from the artistic point of view. There is yet another question w h i c h should be answered: can Dobrzynski's creative w o r k be clas­ sified as folk art? I n the t r a d i t i o n a l sense — cer­ tainly not, b u t t r a d i t i o n a l popular art cannot nowa­ days be identified w i t h creative w o r k i n contempo­ r a r y r u r a l areas. D o b r z y ń s k i is not estranged from �his native village and the general trend of de­ velopment i n popular art. A n d exactly these ties are l i n k i n g h i m w i t h the people and the modern cha­ racter of our countryside. M a r i a Przeżdziecka — M A R C I N GĄSIOR, THE RE­ L I G I O U S SCULPTOR B o r n i n 1865 i n the village of Ł a p a j ó w k a , M a r c i n G ą s i o r spent there 84 years of his life, except for a short period d u r i n g the first w o r l d w a r w h e n he was mobilised as a coachman to serve i n the a r m y . The classic Jack-of-all-trades, G ą s i o r was the v i l ­ lage shoemaker and carpenter, the watchmaker and the chimney-sweeper and he also fiddled i n the v i l ­ lage band. He showed a pronounced dislike for field work. He carved religious figures for home altars on or­ ders from farmers i n his native village and neigh­ bouring villages. Using a pen-knife and chisels of his own make, G ą s i o r carved exclusively i n l i n ­ den-trees. He used to coat his sculptures w i t h o i l varnishes and sometimes also gilded them. W h i l e he carved crosses from memory, he drew i n s p i r a t i o n from the illustrations i n his prayer book w h e n he worked on groups of figures (Christ the Crucified, St. A n t h o n y , St. Joseph), b u t he never simply copied from illustrations, a l l his sculptures are carved i n Gasior's o w n specific style. Guided by one general canon, he produced his works i n series, as i t were, i n t r o d u c i n g only slight changes i n the i n d i v i d u a l figures and precisely this uniform style w h i c h is characteristic of a l l his works, makes a classification according to dates very d i f f i ­ cult, i f not altogether impossible. A cohesive roundish shape of the basic lump, bow­ like curved arms and the r h y t h m of the toes, brought out i n sharp relief by the folds i n the straight cut garments, are the characteristic traits i n a l l his sculptures. No other sculptor i n this region had ever showed any resemblance to Gasior's style. I n the conclusive part of the article, the authoress makes a detailed formal analysis of Gasior's w o r k s . Barbara Bazielich — STARY SĄCZ POTTERY A r c h i v a l information on Stary Sącz pottery dates back to 1581, when, as the records show, among the 35 local artisans, there also was one potter. A guild affiliating 4 earthenware masters was founded some­ where i n the middle of the 17th century. Their wares were evidently not i n grand demand, as according to public records, the potters were just eking out a m i ­ serable existence. No data on the development of Stary Sącz pottery in the 18th century is available as a l l records perta­ ining to that century were destroyed d u r i n g the h o s t i ­ lities of the last w a r . F r o m w h a t has been preserved it is k n o w n that the 19th century was the golden age in the development of the Stary Sącz pottery, and this leads to the conclusion that already the last decade of the 18th century must have been a blooming pe­ r i o d i n the development of pottery a r t i n the Stary Sącz region. According the Guild's records for the years 1834—1844, 16 potters were registered i n Stary Sącz at that period, the figure is, however, i n c o m ­ plete as members of the Guild's B o a r d and commis­ sions were not being registered. The end of the 19th century w h i c h m a r k e d a c u l m i ­ nating point i n the development of Stary S ą c z potte­ ry (17 earthenware masters) was followed by a gra­ dual decline. There are 3 potters at present i n Stary Sącz: Józef Biliński, L u d w i k Wilusz and P a w e ł P ł a z i a k , the t w o latter being new comers from the J a s ł o district. The authoress of this article succeeded i n ascerta­ ining the names and the numbers of potters who w o r k ­ ed i n Stary Sącz i n the previous centures, she did not succeed, unfortunately, i n establishing a u t h o r i t a ­ tive information on the artistic value of their p r o ­ ducts. Much more information is available on the de­ velopments i n the 19th century, w h e n Stary S ą c z pot­ ters supplied w i t h their earthenwares the whole area of the Stary Sącz district. Merchants from Cracow and K r y n i c a used to t r a v e l r e g u l a r l y to Stary Sącz to buy from M i c h a ł Starczewski (died i n 1910) his painted pots, dishes and mugs ornamented w i t h f l o ­ wers or stripes. Starczewski also made toys for c h i l ­ dren (riders on horseback), t w i n s and various ware for pastry baking. His vessels are remarkable for their p a r t i c u l a r l y fine gloss w h i c h Starczewski could achie­ ve by using litherage i m p o r t e d from Hungary, to­ gether w i t h the clay he used for his ware. Some of Starczewski's products have been preserved and are on display i n the Stary Sącz museum. Wincenty Kalisz, whose wares were k n o w n for their exquisite shape and fine glossing, was considered the most remarkable potter of the end the 19th and the beginning of the 20th century. Unfortunately, not one of his products has been preserved. Another celebrity among the Stary Sącz potters of that period was Jozef Nowak. The traditions of his workshop have been preserved by his p u p i l and grandson Józef Biliński, w h o lives and w o r k s i n Sta­ ry Sącz at present. B i l i ń s k i began his apprenticement at the age of 12, under the guidance of his grandfather. He then w o r ­ ked w i t h a number of potters when ultimalety i n 1927 he opened a workshop of his o w n . F o l l o w i n g a se­ rious illness i n 1937, w h i c h undermined his health, he saw himself compelled to take an apprentice, and this was how L u d w i k Wilusz from the village of Kołaczyce, near Jasło, began to w o r k w i t h B i l i ń s k i . They w o r k e d together t i l l the outbreak of the w a r . In addition to everyday-use wares, such as pots, dishes, mugs and twins, Bilinski's workshop also produced socalled fancy pottery, including figurines, bowls, ash-trays and flower-pots. Though B i l i ń s k i seemed to be p a r t i c u l a r l y proud of his heavily orna­ mented flower-pots, w h i c h he adorned w i t h the f i 12-7 �gures of animals and poeple, they do not represent any greater artistic value. A l l Bilinski's wares are remarkable for their extra-fine burnish and the v a ­ riety of the ornamental themes. L u d w i k Wilusz, B i l i n s k i ' s former apprentice, began to learn the pottery trade i n his native village of K o ł a c z y c e . He has at present a workshop of his o w n in Stary S ą c z . His wares are very accurately glossed and are notable for their r i c h ornamentation. I n 1946, Wilusz i n v i t e d P a w e ł P ł a z i a k , a younger friend from his native village, to come and w o r k w i t h h i m i n Stary Sącz. A t present, alike the other potters, P ł a z i a k has a workshop of his own. The Stary S ą c z potters have t ó b r i n g the clay out which they make their wares, from P o d g ó r z e , not far from the t o w n . The preparation process of the clay, before i t is ready for production, takes not less than a year's time. A disk, a knife and a small w i r e are the usual implements used by a potter. The knife is a small, t h i n , rectangular wooden plate w i t h a roundish loophole i n the centre of i t . I t serves to smooth the vessels and to remove the remainders of the clay w h i l e the vessels are i n the process of m o u l ­ ding. The w i r e serves to unfasten the vessel from the disk after the moulding process has been finished. The Stary Sącz pottery of the 19th century was produced i n a r i c h v a r i e t y of forms. I n addition to pots and dishes, the potters made a l l kinds of f l a t bellied shepherds' mugs, s t a r - l i k e forms for pastry baking, flower-pots, special roof „ b a l l o n s " and c h i l ­ dren's toys. Though also present-day pottery is varied, articles of fancy-pottery, purchased m a i n l y by h o l i ­ day-makers, is the chief product of the Stary Sącz workshops. Painted earthenware is made of l i q u i d clay, coloured by means of i r o n ore, yellow loam and the green residue on such metals as copper. O r d i n a r y paint w h i c h cannot resist high temperature is not being used for colouring pottery. I n a l l probability, non-ornamented, glazed earthen­ ware was characteristic of t r a d i t i o n a l Stary Sącz pot­ tery in the past. Painting apparently was brought along by the potters w h o came from J a s ł o . Present-day pottery is painted and the hand-paint­ ing is more often than not done by the potter's wife. The decoration themes on the pottery made i n a l l the three Stary Sącz workshops are very similar in design (See tables I , I I and I I I ) . Ornamented and dried up vessels are being glazed and then b u r n t i n ovens. B u r n i n g is the very last stage i n a potter's work. The ovens, of w h i c h there are various types, are either placed i n the workshop or i n a separate place. The w o r k of Stary Sącz potters is seasonal. They start early i n May and finish at the end of Septem­ ber. W i n t e r time is used for relaxation and also for the preparation process of the clay. I t is also d u r i n g w i n t e r time that the potters sometimes make very 128 ingenious and r i c h l y ornamented specimens of pot­ tery. The market i n Stary Sącz is the chief place where local potters sell their products. Barbara Bazielich — T R A D I T I O N A L A N D M O D E R N CREATIVE ART I N THE KATOWICE VOIVODSHIP A n e x h i b i t i o n of popular art, both old and modern, was organised by the Upper-Silesian Musem i n coo­ peration w i t h the C u l t u r a l Departament of the K a ­ towice People's Council. The e x h i b i t i o n was on show from December 1957 up to A p r i l l 1958. The Katowice Voivodship embraces at present Cie­ szyn and Upper Silesia, as w e l l as the D ą b r o w a and C z ę s t o c h o w a basins, w h i c h means a number of ethno­ graphic regions, a l l of w h i c h were repesented at the exhibition, showing the c u l t u r a l links between Silesia and the other regions of this c o u n t r y . The opening of the e x h i b i t i o n was preceded by a thorough research into the various regions, d u r i n g w h i c h a number of creative folk art centres i n these regions was discovered and i n f o r m a t i o n on popular artists was- collected. The e x h i b i t i o n was housed i n the B y t o m Museum and was divided i n t o t w o sections: the t r a d i t i o n a l p a r t of the e x h i b i t i o n i l l u s t r a t e d the various types of creative art i n the past. O l d Silesian chests for clothing, ingeniously carved and painted, arrested the attention of the visitors. The modern section was arranged according to regions, displaying the w o r k of the modern popular artist and also his workshop. Decorative weaves, regional costumes, embroidery and lace were on display. A m o n g the interesting exhibits were also painted uprons w h i c h are part of Silesian wonemen's garments. Objects of religious rite, such as Eastereggs from the Gliwice and Ś w i ę t o c h ł o w i c e regions and masks from the R y b n i k regions were also on show. A separate section housed sculptures carved i n wood by modern artists. Ewa Fryś RABKA — EASTER P A L M S C O M P E T I T I O N I N The religious custom of consecrating palms is s t i l l very much alive i n Poland. The blessing ceremony is performed on P a l m Sundays. The Rabka district is renowned for its finest palms i n the country. Made of blossoming w i l l o w branches and adorned w i t h multi-coloured tissue-paper, the palms are sometimes 4 metres high. The National Museum i n Cracow organised this year a competition for the finest palms i n Rabka district. The palms w h i c h w o n the competition were purchased by the Museum and are now among the Museum's collections. �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26. SZTUKI BIULETYN HISTORII SZTUKI, k w a r t a l n i k ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 21 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bo­ gaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 38 zł roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 33 zł roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł prenumerata półroczna 36 zł roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. druku, k i l k a n a ś c i e ilustracji. Cena 10 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł roczna — 72 zł. PRENUMERATA Czasopisma PIS jako m a ł o n a k ł a d o w e są rozpowszechniane g ł ó w n i e w drodze prenumeraty. Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020, Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " w W a r ­ szawie, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i r o ­ czne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa konto N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ A k t u a l n e numery czasopism P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki są do na­ bycia: w w i ę k s z y c h kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , Warszawa u l . Srebrna 12. k r a k o w s k i e Z a k ł a d y Graficzne, K r a k ó w . S k ł a d : Z a k ł a d Nr. 6. u l . E. Orzeszko­ wej 7. Zam. 258, d r u k : Z a k ł a d Nr. 8, ul. Kościuszki 3. Zam. 337. Klisze: d r u k a r n i a Akcydensowa, Warszawa, Tamka 3. Pap. ilustr. K I . I I I , 100 gr. B I + karton biały kl I I I , 200 gr. Al. Nakład 2000 egz. S-41. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4674d19f70101a6e23cabb6191e743ce.pdf 828525b4134aed8742c73f371f5f404d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3820 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3583 Title A name given to the resource Streszczenia i przypisy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО МАЗУР И ВАРМИИ. Два об'единенные номера нашего месячника б ы л и п о с в я щ е н ы п р о с м о т р у м а т е р и а л о в , сгруп­ п и р о в а н н ы х на п е р в о й в ы с т а в к е н а р о д н о г о ис­ кусства Мазур и Вармии, открытой в ф е в р а л е м е с я ц е с е г о года в О л ь ш т ы н е . Эту в ы с т а в к у организовал многолетний исследователь и лю­ битель мазурского народного искусства Иероним С к у р п с к и й . Ее з н а ч е н и е и м е л о х а р а к т е р о т к р ы т и я , т а к к а к н е м ц ы , п о н и м а я , что н а р о д ­ ная к у л ь т у р а м е с т н о с т и с в и д е т е л ь с т в у е т о е е существе и народной принадлежности, не толь­ ко не с т а р а л и с ь п о к а з а т ь е е миру, но с т р е м и ­ л и с ь к у м е н ь ш е н и ю е е с т о и м о с т и там, г г е д о л ж н ы б ы л и о ней г о в о р и т ь . В ы с т а в к а в О л ь ­ штыне показывает богатство и разнородность мазурского народного искусства, о п р о в е р г а е т л о ж н ы е сведения об е е у б о ж е с т г е , распрост­ р а н я е м ы е немцами (Класен и гругие). А ведь с о б р а н и е э к с п о н а т о в э т о й в ы с т а в к и б ы л и да­ л е к и от п р е д с т а в л е н и я с о в о к у п н о с т и э т о г о ис­ к у с с т в а , так к а к е е о р г а н и з а т о р о г р а н и ч и л с я только показом фрагментов и отрывков, кото­ рыми располагал в момент создания выставки. И о о д я из х а р а к т е р а в ы с т а в к и а в т о р на­ с т о я щ е й о б р а б о т к и стремился к такому под­ ходу п р е д с т а в л е н н о г о е ю м а т е р и а л а , к о т о р ы й п о з в о л и л бы о б р и с о в а т ь е с л и не н а б р о с о к к а р т и н ы п р е д с т а в л е н н ы х на в ы с т а в к е п р о и з ­ в е д е н и й н а р о д н о г о и с к у с с т г а , то п р о б л е м а т и к и с в я з а н н о й с их и з у ч е н и е м . П е р в о е м е с т о с р е д и э к с п о н а т о в въ с т а в к и з а н и м а л а т к а н ь , т. н. „ п л а х т а " . В п о с в я щ е н н о м ей р а з д е л е , а в т о р с т а р а л с я о б у п о р я д о ч е н и и р а з н о г о р о д а т к а н е й с о г л а с н о с б о р н ы х моти­ в о в их т р е ч о с н о в н ы х э л е м е н т о в : п о л о с , к л е т к и и р о м б о в . Таким о б р а з о м с о з д а н н а я с и с т е м а , отдельные элементы которой можно наблю­ дать в ряде представленных иллюстраций, проя­ вила с о е д и н е н и е с у щ е с т в у ю щ и х м е ж д у с а м ы м и п р о с т ы м и и самым 1 с л о ж н ы м и к о м п о з и ц и я м и , с в и д и т е л ь с т в у ю щ и м и , что о р н а м е н т н ы й тип ма­ з у р с к о й „ п л а х т ы " в о з н и к на м е с т е . И з в е с т н ы е ти­ пы о р н а м е н т н ы х р а с п о л о ж е н и й с о з д а н ы путем к л е т о к п о х о ж и в м а з у р с к и х тканях на т к а н и вы­ р а б а т ы в а е м ы е в других м е с т н о с т я х П о л ь ш и на Курпях и на П о р л е с ь и . С р а в н е н и е м а з у р с к о й тка­ ни ( р и с . 15) с п р о и с х о д я щ е й из о к р е с т н о с т е й П у л т у с к а ( р и с . 16), а т а к ж е Б е л о . т о к а ( р и с . 17) у к а з ы в а е т на п р и м е р а х что в них и м е е т с я та ж е основная композиция в клетку, а т а к ж е р а з б и в к а п о л у п о л о с или п о в е р х н о с т и к в а ­ д р а т о в на г а л е н ь к и е д о л и , о д н а к о ж е о н и и м е ­ ются в б е л о с т о к с к о й т к а н и или к у р п е в с к о й б о л е е о д н о р о д н ы е и е д и н ы е , что п р и д а е т их композиции характер спокойный прихотливой мазурской „плахты". Сравнивая с мазурской „плахтой" е щ е другие "северо-польские ткани, а т а к ж е л и т о в с к и е а в т о р приходит к з а к л ю ч е ­ нию, что с р е д и них с у щ е с т в у е т о б щ и й с т и л ь , который позволяет говорить о родственном 60 х а р а к т е р е у к р а ш е н н о й ткани в юго-восточной б а л т и й с к о й о б л а с т и . С р е д и с у щ е с т в у ю щ и х там групп о с о б о е з н а ч е н и е з а н и м а е т м а з у р с к а я „ п л а х т а " ввиду в ы с т у п а ю щ и х на н е й э л е м е н ­ тарных узоров. Второй раздел обработки материала гыставки в О л ь ш т ы н е автор посвятил керамике, главным образом, народному изразцу. Народ­ н о е п р о и з в о д с т в о и з р а з ц о в на М а з у р а х н е за­ м е ч е н н о е немцами как произведение искусства, б е р е т свое начало в конце XVIII века и суще­ с т в о в а л о до п о с л е д н е й ч е т в е р т и XIX в е к а . П о л ь с к и е н а д п и с и в ы с т у п а ю щ и е на и з р а з ц а х , а также фамилии мастеров (Карпович, Сслевский, Н а д р о в с к и й и др.) с в и д е т е л ь с т в у ю т н е т о л ь к о о т е м кем б ы л и их с о з д а т е л и , но т а к ж е о н а р о д е , для к о т о р о г о это с о з д а в а л о с ь . А в т о р д е л и т и з р а з ц ы с о б р а н н ы е на в ы с т а в к е на р я д групп, из к о т о р ы х о д н и п р и ч и с л я ю т с я к с р е д ­ ним м е ж д у м е щ а н с к и м и гданским и з р а з ц о м , а т а к ж е п р о и с х о д я щ и х от н е г о н а р о д н ы м , — д р у г и е ж е к р а н н и м или п о з д н и м п р о и з в о д ­ ствам о т д е л ь н ы х м а с т е р с к и х . О д н о й из о с о б ы х х а р а к т е р н ы х п о д р о б н о с т е й для о б о з н а ч е н и я мастерских автор находит орнамент углового и з р а з ц а , к о т о р ы й не и з м е н я е т с я д о к о н ц а их существования. Среди ряда изменений народ­ ных и з р а з ц о в б у д ь а н е к д о т и ч е с к о г о с о д е р ж а ­ ния, б у д ь ж е ц в е т о ч н ы й о р н а м е н т — о т л и ч а е т а в т о р группу, и м е ю щ у ю на ч е т ы р е х углах р а з ­ м е щ е н ! о з ч и с л о 1794. Фантазия линий и цвет­ ных п я т е н , и з о б р а ж е н н ы х там ч е л о в е ч е с к и х о б р а з о в , а о с о б е н н о з в е р е й — с о с т а в л я е т один из с а м ы х и н т е р е с н ы х т в о р е н и й н а р о д н о г о ис­ к у с с т в а г о о б щ е . Это н а р о д н ы е о б р а з ы , в ы п о л ­ н е н н ы е к е р а м и ч е с к о й т е х н и к о й . С р а в н и в а я на­ родные мазурские изразцы с краковскими, а т а к ж е покуцкими автор замечает родство те­ м а т и к и и ч а с т и ч н о ф о р м ы т а к о т д а л е н н ы х от себя центров. Третий раздел трактует о народной резьбе, р а в н о как о м е л к о й так и о б о б р а з н о й . И з д е с ь , как и в керамическом производстве, автор под­ т в е р ж д а е т не только сохранение народного стиля в о р и г и н а л ь н о й ф о р м е , н о т а к ж е в ы с о ­ кий у р о в е н ь о т д е л ь н о й х у д о ж е с т в е н н о й р е з ь б ы , которую м о ж н о об'единить во т д е л ь н ы е группы, я в л я ю щ и е с я р а б о т а м и к а к о г о - л и б о Мастера или е г о ш к о л ы ( р и с . 68, 69, 70) или ж е с и н т е з о м стиля н а р о д н о г о и с к у с с т в а ( п р я д к а , р и с . 63). В п о с л е д н е м р а з д е л е а в т о р г о в о р и т о при­ кладном искусстве предметов домашнего оби­ хода, г л а н н ы м о б р а з о м о к р а ш е н н о м о р н а м е н ­ т е ш к а ф о в , на к о т о р ы х т а к ж е н а х о д я т с я п о л ь ­ с к и е н а д п и с и . Д о к а з а т е л ь с т в о м н а р о д н о г о ис­ к у с с т в а на М а з у р а х и К у р п я х я в л я е т с я с о с т а ­ в л е н и е на р и с . 75 и 76 двух п л е т е н ы х из с о ­ л о м ы к р е с е л в н а р о д н о м духе, п о ч т и о д и н а к о ­ вых ф о р м . �L'ART POPULAIRE E N M A Z U R I E Ce double numero de notre revue mensuelle est c o n s a c r é á l ' é t u d e des m a t é r i a u x r a s s e m b l é s á la premiere exposition de Г a r t populaire en M a z u r i e et en W a r m i e . Cette exposition a é t é o u v e r t e en f é v r i e r de cette a n n é e á O l s z t y n ; elle a é t é o r g a n i s é e par H i e r o n i m S k u r p s k i q u i . depuis de longues a n n é e s s'est c o n s a c r é á l ' é t u d e de l'art populaire de ees p r o v i n c e s . Elle a eu une importance r é v é l a t r i c e : les A l l e m a n d s en effet, comprenant que la c u l t u r e populaire d'une r e g i o n t é m o i g n e de son ame et de la naticmalité de ses habitants, n o n seulement ne faisaient rien p o u r la signaler, mais au contraire, t á c h a i e n t d'en a m o i n d r i r la v a l e u r lá ou ils é t a i e n t obliges d'en parler. A i n s i l ' E x p o s i t i o n d'Olszt y n , en mettant en pleine l u m i é r e la richesse et la d i v e r s i t é de l'art populaire mazurien, a d é m a s q u é les theories m e n s o n g ě r e s d'AUemands c ó r a m e Ciasen et d'autres q u i s'obstinaient á en affirmer la p a u v r e t é . Et pourtant, les objets exposes é t a i e n t b i e n l o i n de r e p r é s e n t e r toutes les formes de cet art puisque l'organisateur avait du se borner a n'en m o n t r e r que ce dont i l disposait au m o m e n t de Г exposition et c ' é t a i t peu. Se basant sur le c a r a c t é r e de l'exposition, l'auteur de cette é t u d e a tendu á en presenter le m a t e r i e l d u n e maniere q u i permette de tracer, sinon une esquisse de Г ensemble des oeuvres d'ari: representees, du moins quelques d o n n é e s approximatives n é c e s s a i r e s á leur comprehen­ sion. Parmi les objets exposes, la premiere place é t a i t o c e u p é e par u n tissu d u n genre special a p p e l é „ p ł a c h t a " . Dans le passage q u i l u i est c o n s a c r é , l'auteur s'est efforcé d'en classer les d i f f é r e n t e s sortes ď a p r é s les motifs ď o r n e m e n t qui sont formes de trois elements p r i n c i p a u x : la rayare, l e quadrille, le losange. A i n s i é t a b l i e , la s y s t é m a t i q u e dont o n peut suivre les elements parLiculiers sur les i l l u s t r a t i o n s d i s p o s é e s successivement, a m o n t r é la liaison q u i existe entre toutes les compositions, des plus simples aux plus complexes, p r o u v a n t ainsi que le t y p e de l'ornement des „ p ł a c h t y " de M a z u r i e a pris naissance dans la r e g i o n m é m e . Certaines disposi­ tions analogues de l'ornement damier se retrouvent dans les tissus de M a z u r i e ainsi que dans ceux d'autres parties de la Pologne (Kurpie et Podlasie). En comparant le tissu de M a z u r i e (dessin 15) á c e l u i q u i p r o v i e n t des environs de P u ł t u s k (dessin 16) et á c e l u i de B i a ł y s t o k (des­ sin 17) o n a u n exemple q u i m o n t r e comment la m é m e c o m p o s i t i o n f u n d a m é n t a l e s'y r e t r o u v e dans les quadrilles aussi bien que dans les bandes r a y é e s . Toutefois les tissus de B i a ł y s t o k ou de K u r p i e de composition plus uniforme et plus h o m o g é n e ont un c a r a c t é r e plus calme com­ pares aux „ p ł a c h t y " de M a z u r i e si v i b r a n t e s et comme capricieuses. En comparant á ceux de M a z u r i e encore d'autres tissus du n o r d de la Pologne et de L i t h u a n i e , l'auteur en v i e n t á conclure q u ' i l existe entre e u x une c o m m u n a u t é de style q u i permet de parler de p á r e n t e entre les tissus d é c o r a t i f s du sud-est des bords de la Bal- ET E N WARMIE. tique. Parmi les groupements q u i y existent, les tissus de M a z u r i e oceupent une situation tres importante du fait qu'on i e n c o n t r é p a r m i eux des modeles aussi bien é l é m e n t a i r e s que d é v e l o p pés. L'auteur a c o n s a c r é le d e u x i é m e cha pitre á la c é r a m i q u e p r i n c i p a l e m e n t au carreau de faience pour p o é l e s . L'art p o p u l a i r e de la faience pour la c o n s t r u c t i o n des p o é l e s , q u i n'avait pas é t é reconnu comme u n art par les A l l e ­ mands, est apparu á la f i n du X V I I I s i é c l e et a d u r é jusqu'au dernier q u a r t d u X I X s i é c l e . Les inscriptions en polonais q u i sont sur les carreaux de faience ainsi que les noms des artisans (Karpowicz, S o l e w s k i et d'autres) p r o u v e n t clairemenL n o n seulement quels en ont é t é leurs c r é a t e u r s mais aussi á quelle p o p u l a t i o n é t a i t d e s t i n é e catte production. L'auteur d i v i s e les faiences á p o é l e s r é u n i e s á l ' e x p o s i t i o n en p l u sieurs groupes d o n t l ' u n , d ' a p r é s l u i , sert de stade i n t e r m é d i a i r e entre l a faience de la v i l l e de G d a ń s k et la faience p o p u l a i r e q u i en est d é r i v é e — quant au second qroupe, i l le con­ sidere comme provenant d'ateliers soit plus anciens soit plus r é c e n t s . Comme l ' u n des details les plus c a r a c t é r i s t i q u e s pour reconnaitre les différents ateliers, l'auteur designe l'ornement de coin d u carreau de faience: i l reste constamment le m é m e pour le meme atelier. Parmi les nombaeuses v a r i e t é s de ees faiences •— á sujet soit anecdotique, soit á ornement f l o r a l — l'au­ teur remarque u n grouipe dont les quatre coins des carreaux sont m a r q u é s du chiffre 1794. La fantaisie des liqnes et des taches de couleur, les silhouettes humaines q u i y sont representees et sourtout les animaux, font d'elles l'une des plus curieuses creations de l'art p o p u l a i r e en general. A v r a i d i r e , ce sont lá des tableaux populaires executes en c é r a m i q u e . En comparant les carreaux de faience de M a z u r i e á ceux de C r a c o v i e ainsi q u ' á ceux de Pokucie, l'auteur remarque la p á r e n t e des sujets et aussi p a r t i e l l e m e n t de la forme dans des centres pourtant si é l o i g n é s les uns des autres. Le t r o i s i é m e chapitre traite de la sculpture (decorative et statuaire) en M a z u r i e . Et i c i , de m é m e que pour les faiences, l'auteur m o n t r e n o n seulement comment le style populaire s'est con­ s e r v é dans sa forme o r i g i n á l e mais aussi la r é e l l e valeur artistique des d i f f é r e n t e s sculptures. O n peut aussi les r e p a r t i r en d i f f é r e n t s groupes cor­ respondent soit á u n artisan d o n n é ou á son é c o l e (dessins 68, 69, 70) soit representant la synthase du style le plus r é p a n d u en cet art (dessin 63). Dans le dernier paragraphe, l'auteur traite de la decoration en ameublement, surtout de l'ornement peint des armoires, sur lesquelles se trouvent é g a l e m e n t des inscriptions en polonais. Que l'art populaire de M a z u r i e et c e l u i de K u r p i e ont b i e n des points communs, la preuve en est d o n n é e par les dessins 75 et 76 q u i m o n t r e n t l'une a c ó t é de l'autre d e u x chaises, de paule de formes presque identiques. 61 �FOLK ART OF W A R M I A T w o numbers of our m o n t h l y magazine w e r e devoted t o the r e v i e w of the exhibits assembled at the first e x h i b i t i o n of f o l k art of W a r m i a and M a z u r y d i s t r i c t . T h i s e x h i b i t i o n w h i c h opened i n February this year i n O l s z t y n , was organized b y a great l o v e r and connoisseur of folk art, M r . H i e r o n ' m S k u r p s k i w h o made a t h o r o u g h study of the local folk art. The e x h i b i t i o n was indeed a r e v e l a t i o n , since Germans d i d t h e i r best to supress f o l k art, as it was too d i s t i n c t l y Polish i n its character. T h e y have realised that folk c u l t u r e is the best proof of the n a t i o n a l i t y of people i n h a b i t i n g Wiaraiia and M a z u r y d i s t r i c t s . N o w o n d e r that the Germans d i d n o t w i s h to reveal to the w o r l d the beauties of the f o l k art and were always t r y i n g to d i m i n i s h its v a l u e . The e x h i b i t i o n c l e a r l y belies the o p i n i o n oí the Germans (Ciasen and others) w h o have classed folk art of these provinces as inferior and un­ interesting. Even a casual v i s i t o r was impressed b y the e x h i b i t i o n , t h o u g h i t d i d not represent the complex of the l o c a l art, b u t mere fragments and snatches such as were at this time at the disposal of the organiser. T a k i n g into consideration the general cha­ racter of the e x h i b i t i o n the author of this article has approached the assembled w o r k s from such angle, w h i c h w o u l d permit h i m to o u t l i n e the problems connected w i t h the study of art, if n o t the w h o l e picture of the represented art. A m o n g the exhibits a prominent place was occupied b y a rectangular piece of cloth, called b y the natives „ p ł a c h t a " , w h i c h is used b y w o m e n as a cape or a s h a w l . I n the first part of the article devoted to the description of this garment, the author has classified various types, according to their o r n a m e n t a l pattern, w h i c h is composed of the three basic elements: stripes, checks and romboids. This m e t h o d w h i c h allows to trace i n d i v i d u a l elements i n the enclosed illustrations, c l e a r l y shows the bonds existing between the simplest and the most i n t r i c a t e compositions and proves that the ornamental style of „ p ł a c h t a " is of local o r i g i n . Certain decorative arrangement of check pattern is i n M a z u r y cloth similar to the patterns produced i n the other parts of Poland, namely i n Podlasie and K u r p i e districts. C o m p a r i s o n of M a z u r y cloth (fig. 15) and c l o t h w o v e n i n the e n v i r o n m e n t of P u ł t u s k (fig. 17), or B i a ł y s t o k shows the same basic composition, similar placement of spaces, stripes or checks d i v i d e d i n t o small fragments. H o w e v e r , B i a ł y s t o k or K u r p i e design is more u n i f o r m and guieter in its effect, contrasting sharply w i t h fanciful and capricious patterns characteristic of M a z u r y . I n comparing i t w i t h the designs produced i n the N o r t h e r s provinces of Poland o r L i t h u a n i a , the author concludes that there exists a s i m i l a r i t y of s t y l e . c o m m o n to 62 A N D MAZURY DISTRICT. all these districts, some k i n d r e d characteristics of o r n a m e n t a l c l o t h familiar to a l l South-East Baltic p r o v i n c e s . A m o n g the groups e x i s t i n g there, M a z u r y p ł a c h t a " occupies a leading posi­ tion, o w i n g to its patterns i n their elementary, as w e l l as i n its f u l l y developed stage. v The second part of the r e v i e w is d e v o t e d b y the author to ceramics and especially to orna­ m e n t a l tiles used for m a k i n g stoves. This b r a n c h of. art o r i g i n a t e d i n M a z u r y at the end of 18th c e n t u r y and flourished, unrecognized and u n n o t i ­ ced b y the Germans, t i l l the end of the 19th century. Polish inscriptions on the tiles and the names of the makers (Karpowicz, Solewski, N a d r o w s k i and others) are the best proof that the people w h o made t h e m and the people for w h o m they w e r e m a d e were of Polish n a t i o n a l i t y . The author divides the tiles i n t o v a r i o u s groups. Some of the groups are considered as an inter­ m e d i a r y stage b e t w e e n the specimens of G d a ń s k tiles and those of the n a t i v e f o l k art. O t h e r groups b e l o n g to the earlier or later productions of the i n d i v i d u a l workshops. O n e of the most d i s t i n g u i s h i n g feature of the tiles produced i n p a r t i c u l a r w o r k s h o p s is the design of the corner tiles. I t never v a r i e d and was the i n d i v i d u a l characteristic of the w o r k s h o p . Some of the tiles depicted anecdotes or f u n n y stories, others had a f l o r a l pattern. The author draws a t t e n t i o n to a certain g r o u p , w h i c h had an o r n a m e n t a l figure 1794 placed i n the corners of the tiles. Fanciful lines and c o l o u r e d spots of h u m a n and especially a n i m a l figures, made the ornamental tiles one of the most interesting examples of f o l k art i n general. T h e y are r e a l l y pictures produced b y p o t t e r y technique. W h e n comparing the tiles produced i n M a z u r y w i t h those of K r a k ó w or Pokucie the author notices c o m m o n features of the subject and the formal treatment, regardless of the fact that the tiles have o r i g i n a t e d i n the centres v e r y distant from one another. The t h i r d part of the article deals w i t h sculpture, sculptured ornaments and figures. Here the author also notices as i n tiles, a 'perfectly preserved f o l k style i n its o r i g i n a l f o r m and a h i g h artistic standard of the i n d i v i d u a l exhibits. The sculptures can be also d i v i d e d into groups, corresponding to the style of some artist, some school of art (fig. 68, 69, 70), or even to t h e synthesis of the style of generally practiced art (a w o m a n at the s p i n n i n g w h e e l , f i g . 63). The last part of the article is devoted to the ornamented household articles and f u r n i t u r e , especially to p a i n t e d cupboards, w h i c h often bear Polish inscriptions. There is a distinct likeness of M a z u r y and K u r p i e style, as s h o w n b y the pictures 75 and 76, representing t w o chairs, w i t h rush seats, of almost i d e n t i c a l shape. �P R Z Y ') Sztuka Ludowa Mazur i Warmii. Opracował Hiero­ nim Skurpski. Wystawa Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Luty, marzec 1948 Olsztyn str. 7. 2) loc. cit. str. 12. ) loc. cit. str. 13. Tkanina ta jak również reprodukowana na ryc. 18 znajdują się w zbiorach С. I . K . a możność porównania zawdzięczam w s k a z ó w k o m p. Orynżyny. ) Ostatnio dużo miejsca poświęcił tej sprawie prof. Marian Morelowski w cennej dla poznania sztuki ludowej książce: Abstrakcjonizm i naturalizm w sztuce. Lublin 1947. •) Taką ocenę w y c z y t a ł e m w książce: K . Heinz Ciasen Ostpreussen, będącej w gabinecie dyrektora Muzeum w Olsztynie. Nie zrobiłem jednak notatki, nie mogę w i ę c dać cytatu. ) Literaturę polską i niemiecką cytuje H. Skurpski w odsyłaczach swej pracy dotyczącej eksponatów wystawy Olsztyńskiej, oraz również w odsyłaczach Adam Chętnik, w artykule: „Mazurzy pruscy na płaszczyźnie mazurskiej". Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat działu infor­ macji naukowej. Nr 4 k w i e c e ń 1948. ) Tadeusz Soweryn. Pokucka majolika ludowa, str. 82. o) loc. cit. str. 15. ) Emilia Sukertowa-Biedrawina. Kafle Mazurskie. „Ziemia" 1932 str. 244. ") loc. cit. str. 15. loc. cit str 16. ) Tadeusz Ssweryn loc. cit str. 41. '*) loc. cit. str. 16. ) loc. cit. str. 16—17 3 5 7 8 10 1 2 13 I5 S P I S R y e 1. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X185 cm. Muz Mazurskie Olsztyn nr. inw. 103. Ryc. 2. — Płachta czterobarwna (biało-czerwono-jasno i c.emno-niebieska) wym. 180X140 cm. pochodzenie pow. Olsztyn, gmina Dywity, ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 18. Ryc. 3. — Płachta dwubarwna (biało-niebieska) wym. 180X144 cm. pochodzenie pow. Mrągcwo. ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 12. Ryc. 4. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 50 X195 cm. Muz. Mazurskie Olsztyn. Ryc. 5. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X200 cm. poch. okolice Olsztyna. Muz. Mazurskie O l ­ sztyn nr. inw. 108. Ryc. 6. — Płachta trójbarwna (biało-czerwono-niebieska) wym. 178X140 cm. poch. Mrągowo. Ze zbiorów T. Mo­ dzelewskiej nr. inw. 21. Ryc. 7. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X182 cm. poch. pow. mrągowski. Muz. Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 8. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym 130X180 cm. poch. Olsztyn. Muz. Mazurskie Olsztyn. Ryc. 9. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 166X72 cm. poch. pow. Letkowo. Muz. Mazurskie Olsztyn nr. inw. 146. Ryc. 10. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X170 cm. poch. pow. Ostróda. Ze zbiorów T. Modze­ lewskiej nr. inw. 4. Ryc. 11. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X182 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 12. — Płachta dwubarwna (biało-zielona) wym. 130X180 cm. pow. Mrągowo. Muz. Mazurskie Szczytno. P I S Y le ) ks. dr. T. Kruszyński: Zdunowie gdańscy w daw­ niejszych czasach. „Przemyśl, rzemiosło i sztuka". Rok I I Nr. 4 1923 str. 31. ") loc. cit. str. 244. "») loc. cit. str. 29. ">) loc. cit. str. 17. -'") loc. cit. str. 19. ) loc. cit. str. 20. 22) H Skurpski. loc. cit. str. 20—21. -») loc. cit. str. 21. ) loc. cit str. 19. ) A. Zweck: Masuren. Stuttgard 1900. Skurpski loc. cit str. 18. - ) Keisor. Deutsche Hinterglasmalerei. 2') loc. cit. str. 9. 2S) loc. cit. str. 10. 2") loc. cit. str. 11. ) Reprodukowana u Skurpskiego Tabl. I I I 2. ) R. Detlefsen. Baurehauser und Holzkirchen in Ost­ preussen. Berlin 1911 Skurpski loc. cit. str. 29 2) loc. cit. str. 23. M) Wedle oceny H. Skurpskiego w porównaniu z re­ produkowanym przez A. Chętnika w rozprawie „Pożywie­ nie Kurpiów" fig. 14 nr. 1. ) loc. cit. str. 23. ) loc. cit. str. 23. «) loc. cit. str. 22 ) Świecznik żelazny kuty. Nieznana miejscowość na Warmii. Tabl. 15 nr. 2. ; l 24 25 6 M 31 3 34 M 3 s: R Y C I N Ryc. 13. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X190 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 14. — P ł a c h t a trójbarwna (biało-niebiesko-czerwona) wym. 180X144 cm. poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowo. Ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 36. . Ryc. 15. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X182 cm poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowe Z¡? zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 7. Ryc. 16. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała) poch. gmina Wyszków wieś Kręgi. Ze zbiorów C. I. K. Ryc. 17. — Tkanina dwubarwna (czarno-pomarańezow.)) wym. 148X185 cm. poch. wojew. białostockie pow. So­ kolski. Ryc. 18. — Tkanina czterobarwna (biało-niebiesko- czer­ wono-żółta) półdywan poch. pow. Pułtusk, gmina Zatory wieś Cieńszo, wyk. E w a Jackowska 1.84 Ze zbiorów C. I . K . Ryc. 19. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 130X180 cm. poch. Olsztyn. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 130. !. Ryc. 20. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 143X190 cm. poch. pow. Mrągowo w i e ś Pieczki. Ze zbio­ rów T. Modzelewskiej nr. inw. 22. Ryc. 21. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała, natu­ ralny kolor lnu) wym 100X70 cm. poch. Podlasie, pow. Węgrów. Wykonała Morawska Eugenia 1946 r. Ryc. 22. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X200 cm. poch. pow. Olsztyn w. Rożniów. Muz. Ma­ zurskie Olsztyn. Ryc. 23. — Tkanina wileńska (żółto-czarna) reprodukcja z Katalogu Sztuki Ludowej J . Orynżyny. 63 �Ryc. 24. — Dywan mazurski dwubarwny (czerwonoczarny) wym. 130X170 cm. poch. pow. Olsztyn, gm. Dy­ wity wieś Rożniów. Ze zbiorów T. Modzelewskiej. Ryc. 25. — Piec w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 26. — Reprodukcja kafla gdańskiego, zamieszczo­ na przy artykule K s . dr. T. Kruszyńskiego — Zdunowie Gdańscy w dawnych czasach — „Przemyśl, Rzemiosło i Sztuka" rok. I I nr. 4. Ryc. 27. — Kafle różne zestawione razem w Muzeum Mazurskim w Olsztynie. Ryc. 28. — Kafle o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym. wym. 22,5X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 29. — Kafel o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym, wym. 22 5 X 1 7 - Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 30. •— Kafle o rysunku trójkolorowym: brązowozielono-żółtym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 31. — Kafle z pieca zestawionego w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 32. — Kafle z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Ryc. 33. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Ryc. 34. — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym. 20X16,5 cm. z pieca w Mu­ zeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 35 — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22 X 7 cm. Muzeum Mazur­ skie Olsztyn Ryc. 36. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym 22X17 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 37. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie. Ryc. 38. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie. Ryc. 39. — Reprodukcja kafla krakowskiego zamiesz­ czona w artykule Á. Chmielą: Kafle warsztatu krakow­ skiego z połowy X I X wieku — „Przemysł, Rzemiosło i Sztuka" 1922. Rok I I Nr 1. Ryc. 40. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowoz'etono-żółtym, wym. 22X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 41. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym różne. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 42. — Kafel o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żóltym, wym. 22,5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 43. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22.5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 41. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowo- zielonym, wym. 20\П,5 cm. z pieca w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 45 — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 46. — Kafel o rysunku dwubarwnym-: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 47. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 48. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 49. •— Kafel o rysunku brązowym, wym. 19X16,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 50. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20,5X16,5 cm. z pieca w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 51. — Zespól kafli reliefowych w Muzeum Ma­ zurskim w Olsztynie. c m » N 64 Ryc. 52. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 53. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T. Seweryna „Pokucka majolika ludowa". Ryc. 54. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17>5 cm. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie. Ryc. 55. — Kafel reliefowy trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 20X18 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 56. — Kafle reliefowe, trójbarwne: brązowo-zielono-żółte, wym. 20X18 cm. i 15,5X23 cm. z pieca w Mu­ zeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 57. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T. Seweryna - „Pokucka majolika ludowa". Ryc. 58. — Dwojaki, tło różowo-kremowe, ornamenty brązowe i zielone, wys. 20 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 218. Ryc. 59. — Miska czarna, wym: wys. 9 cm., średnica 23 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 60. — Dzban żółty, ornament brązowy, wys. 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 61. — oraz na stronie tytułowej rozdziału o rzeź­ bie. — Forma do masła w drzewie, wym: średnica dna miski 11 cm., wys. formy 7 cm. Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 62. — Przęśliczka w drzewie bukowym, polichro­ mowana, wys. 30. cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 63. — Przęśliczka drewniana, wałeczki z drutu, Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 64, 65. — Ucieczka do Egiptu. Rzeźba w drzewie sosnowym polichromowana, wys. z podstawą 57 c m , sama pestać 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 86a. Ryc. 66. — Święty w infule. Rzeźba w drzewie lipowym polichromowana, wys. 72 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 67. — Ukrzyżowanie (fragment: głowa). Rzeźba w drzewie sosnowym polichromowana, wys. 66 cm. Mu­ zeum Mazurske Olsztyn. Ryc 68. — Ukrzyżowanie, Rzeźba w drzewie jodłowym bez polichromii, wys. 86 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc 69. — Ukrzyżowanie. Rzeźba w drzewie lipowym, polichromowana, wys. 85 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 70. — M Boska ze Św. Anną. Płaskorzeźba w drze­ wie lipowym, polichrombiwana, wym.: 75,8X55,4 cm Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 89. Ryc. 71. — Kobieta z wiadrami. Rzeźba w drzewie sos nowym polichromowana, wys. 19,5 cm. poch. z pow. szczycieńskiego. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 7. Ryc. 72. — Szafa o> wym.: wys. 196 c m , szer. 46 cm. M u ­ zeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 73, 74 — Szafka wisząca, polichromowana, wyko­ nana w drzewie sosnowym, wym.: wys 69 c m , dł. 57 cm. szer. 16,5 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 215. Ryc. 75. — Krzesło (siedzenie wyplatane ze słomy), wys. 85 cm. szer. siedzenia 42X40 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie, nr. inw. 186. Ryc. 76. — Krzesło kurpiowskie, siedzenie wyplatane ze słomy), wym : wys. 94 cm, szer. siedzenia 51 cm. poch. wieś Kadzidło pow. Ostrołęcki. Ryc. 77. — Czerpak, malowany, wys. 15 cm, średnica 21 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 78. — Koszyk wys. 22 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 223. Ryc 79. — Koszyk wys. 24 cm. Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn nr. inw. 76. Ryc. 80. — Lampa tłuszczowa, żelazna wys. 40 cm. Mu­ zeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 72. Ryc. 81. — Lichtarz żelazny, wys. 61 cm. Muzeum Ma­ zurskie Olsztyn. �C E N A Z E G Z E M P L A R Z A P R Z E S Y Ł K A * * » ZŁ. P O C Z T O W A I S O .— ( P O D W Ó J N E G O ZŁ. 1 0 0 . - W P Ł A T Y N A ZŁ. 300.-) K O N T O W A R U N K I P . K . O . N r P R E N U M E R A T Y : 1-6939 P O L S K A MIESIĘCZNIE S Z T U K A L U D O W A B-53870 �PAŃSTWOWY I N STYTUT BADANIA S Z T U K I LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55a9b76bf650ed85e8b1516f0c541f53.pdf 0315a8d89b9553d4fbccb6d5a9981d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3881 Title A name given to the resource Streszczenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED BY YEAR THE STATE BOOK SUMMARY M a r i a Przeździecka — T H E O R I G I N OF C A S U B I A N EMBROIDERY The problem of modern Casubian embroidery and its a f f i n i t y w i t h local popular traditions has been many times discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Yet, the p r o b l e m has never been treated i n a l l its complexity and a l l the accounts available on this subject are of a fragmentary character. I n r e v e r t i n g once more to this subject, Miss Przeź­ dziecka discuses the genesis of Casublan embroidery agaimt t h e background o f general a r t i s t i c trends at w o r k and the various local schools characteristic of certain periods of time Which influenced the development of Casublan! embroidery. The lack of p r i m a r y sources makes i t impossible to ascertain whether popular Casublan embroidery existed i n the past and the p u r e l y decorative cha­ racter and the rich variety of colours of modern Casublan embroidery are out o f l i n e w i t h Polish popular traditions. Present day Casuibian needle­ women use as many as seven different colours, w h i l e facilities f o r colouring were l i m i t e d i n the past. The assumption seems j u s t i f i e d that Casublan embroidery developed under the influence of u r b a n and guild a r t and the authoress puts special stress on the influence of convent embroidery w h i c h through the Church penetrated easily i n t o the peasant milieu. The convents i n Zukov and Żarnowiec were i n the 17th a n d 18th centuries i m p o r t a n t embroidery centres i n t h e Casublan area and the r i c h 'collections of embroidery w h i c h have been preserved show an a f f i n i t y w i t h Renaissance patterns w h i c h , beginning w i t h the 16th century w e r e p r i n t e d i n I t a l y and Germany. The preserved embroidery shows no l i n k w i t h folk art traditions of t h a t time. Modern Casubian embroidery has m u c h i n common w i t h the 17th century Z u k o w and Żarnowiec con­ vents embroidery and w i t h ornaments o f later periods w h i c h consisted m a i n l y o f f l o r a l designs, tulips, pomegranates and roses. A n analogy w i t h the convent embroidery can also be traced i n the themes of the compositions. I t w o u l d be d i f f i c u l t to state w h e n was i t that folk embroidery b a d reached f o r patterns of the e l i t a r i a n art. The preserved specimens of women's bonnets f r o m the 18«* century (cloth of gold) were most probably embroidered i n the convents. The most recent i n f o r m a t i o n on Casubian popular embroidery originates f r o m t h e beginning of the 20th century, but i t w o u l d be reasonable to date i t back to earlier times, w h e n r u r a l w o m e n a n d g i r l s embroidered robes to dress figures of saints. Charactaeristic of the Zarnow district, the robes were most probably closely l i n k e d w i t h the Zarnow convent. U n f o r t u ­ nately, not one of these robes has been preserved. Research into Casubian f o l k art does not exclude that Casuibian motifs, characteristic n o t only of em­ broidery, but of other speoimes o f Casubian f o l k a r t , 190 O OF L K A INSTITUTE OF R T ART XII 1958 ARTICLES take their o r i g i n f r o m ornaments dating back to the 17ch century. Casubian embroidery of o u r times was i n i t i a t e d at the beginning o f t h e 20th century b y Izydor G u l gowski, a teacher i n the village o f Wdzydze and his w i f e Teodora, w h o had artistic inclinations and being a sister of the convent's vieary, came t o study the convent embroidery. M r s Gulgowska n e x t studied p a i n t i n g i n B e r l i n where, a l i k e i n Poland, folk a r t witnessed a stage of r e v i v a l at t h e end of the 1 9 and the beginning of t h e 20th centuries. The embroidery centre i n the village of Wdzydze set up b y M r s Gulgowska d i d n o t d r a w u p o n popular traditions. M r s Gulgowska herself composed the designs and decided o n t h e colours. Yet, she drew i n s p i r a t i o n f r o m Casubian p o p u l a r a r t , as for e x a m ­ ple, f r o m pottery, f u r n i t u r e and sometimes also f r o m o l d Casubian bonnets. Thus, the embroidery i n i t i a t e d by M r s Golgowska takes up i n an i n d i r e c t w a y local Casubian t r a d i t i o n s b y using creatively patterns f r o m other fields of f o l k art. A n d yet, f r o m the very moment of i t s b i r t h the Wdzydze embroidery has never been of a p u r e l y f o l k character and despite the fact t h a t b y n o w i t has been i n existence for 50 years i t d i d not take root among the Casubian people and remains a regional p e c u l i a r i t y produced for sale i n the towns. I t represents Casubian a r t outside the Casubian area, a factor w h i c h should not be underestimated w h e n t h i n k i n g about the future of Casuibian embroidery. th Władysław Muller ARCHITECTURE? — DECLINE OF POPULAR The r a d i c a l changes w h i c h had been going on i n the Polish countryside since after the f i r s t w o r l d w a r and the impact b r o u g h t about b y the last, war dealt a severe b l o w to t r a d i t i o n a l r u r a l architecture. The advancing indiustriailization h a d 'also reached the countryside w h e r e wooden huts, m i l l s , tuileries and smithies are being ousted by modern i n d u s t r i a l b u i l ­ dings a n d concrete and bricks are definitely repla­ cing wood, u n t i l recently the f a m i l i a r b u i l d i n g ma­ t e r i a l i n the Polish countryside. Higher standards of l i v i n g induce the peasants to abandon the old, t r a d i t i o n a l b u i l d i n g patterns and to b u i l d along mo­ dern lines. I t w o u l d be useless to t r y and check this inevitable process of modernisation, b u t something should be done to save the fine t r a d i t i o n a l r u r a l architecture f r o m complete decay. Under the present c i r c u m ­ stances m a n y among the finest specimens of r u r a l architecture are i n a state of d i l a p i d a t i o n , some are reconstructed along modern lines, w h i l e m a n y more are p u l l e d d o w n altogether. The voivodsbip (regional) Conservator, is the official i n charge w i t h the d u t y to protect the buildings w o r t h y of being preserved. I t w o u l d , be, however, t o much t o expect o f t h e Conservator to take care of each i n d i v i d u a l b u i l d i n g i n the area under his �supervision; overburdened w i t h his daily r o u t i n e work, the Conservator is content i f he manages to keep an accurate i n v e n t o r y of a l l the buildings which badly need repair. Next come the financial worries: the conservatory cannot afford to meet a l l the expenses connected with the upkeep of buildings w h i c h on account of their historic value should be preserved, w h i l e the owners show no interest i n investing money i n o l d fashioned dilapidataed b u i l d i n g s ; they prefer to b u i l d houses w i t h modern amenities. The author suggests as the o n l y possible solution for saving r u r a l architecture f r o m complete o b l i v i o n , the setting u p of a Skanson centre, composed of buildings i n various regional styles. The accumu­ lation of the finest specimens i n one area has, i n the author's opinion, m a n y advantages: i t makes easier the study of the various styles to experts and offers an interesting sight-seeing to tourists. In conclusion, the author criticises the w o r k of the designing offices w h i c h , according t o h i m , show a lack of understanding f o r the need t o preserve the fine traditions i n popular architecture, even though they also lack i n understanding f o r m o d e m requirements i n present-day b u i l d i n g . Janina Krajewska — CASUBIAN POTTERY This article contains the data w h i c h Miss Janina Krajewska collected i n the Casubian area i n the years 1934—39, a t the time she was m a k i n g research which preceded the opening of an ethnographie sec­ tion i n the Gdynia M u n i c i p a l Museum. Miss K r a j e w ­ ska makes a survey of Casubian pottery, 'including the production technique of Casubian earthenware (pottery for domestic use, religious objects, o r n a m e n ­ ted tiles) and t h e methods o f ornamentation. The biggest pottery centres w e r e concentrated in the towns of Kościerzyna, K a r t u z y and Chmielno, followed by Wejherowo and Puck. Some of the p o t ­ ters also settled i n villages. The earliest i n f o r m a t i o n the authoress succeded i n t r a c i n g about the Casubian potters dates back to the beginning of the 19th cen­ tury. Clay, Technique and Ornamentation The Casubian potters used for t h e i r products local clay. The preparation process started i n the a u t u m n and lasted several months. Cleansing was usually done by hand a n d o n l y bigger workshops h a d at their disposal a slime-cleaner. (See drawings 2 & 4) It was not u n t i l the end of the 19th c e n t u r y that machines replaced hand-cleaning. The earthenware was shaped either on whetstones or i n moulds. The latter technique was m a i n l y used to produce r e ­ ligious objects (minute figurines of saints, aspergilla, etc). A t the end of the 18th century, the K a r tusian Monastery produced these religious objects in mass quantities. Glazing and Enamel In the period under r e v i e w (end of the 19th and beginning of the 20th centuries) flower-pots and saucers to be placed under t h e m were mostly left unglazed, b u t j u d g i n g b y t h e pottery i n the n e i g h ­ bouring regions i t w o u l d be safe to assume t h a t more biscuit vessels for domestic use were produced in earlier times. Varnished pottery was glazed i n b r o w n , yellow, white and green and then covered w i t h a vitreous brown, green or dark blue coating w h i c h served as a basis for ornamentation. The Technique of Ornamentation The Casubian potters used various ornamentation techniques, i n c l u d i n g engraving and glued applica­ tions. Religious figures were usually adorned w i t h glued on plastic ornaments, w h i l e painted ornaments w e r e don© b y means of a funnel o r brush i n white, green and b r o w n . Whitewash and metal oxide were used to obtain the colours. Ovens a n d F i r i n g The ovens were m a i n l y b u i l t of bricks, b u t clayovens — s i m i l a r to bread ovens — were also used i n earlier times. N o t infrequently, the equipment was m u c h more p r i m i t i v e , w i t h a p i t i n the earth, or a chimney being used as an oven. The authoress gives a description of a l l types of ovens and t h e i r construction, discussing i n detail the methods of f i r i n g and placing the vessels i n the oven. Organisation of W o r k and Sale of Wares The poorer potters w o r k e d usually by themselves. Owners of bigger workshops employed apprentices, each one of w h o m performed just one stage of the w o r k . The potters themselves travelled to small townships and villages to sell t h e i r wares. Olga Mulkiewicz — KAŃCZUGA NET-LAGE The art of net-lace m a k i n g has not been much discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Miss Olga M u l k i e w i c z ' detailed account o f the net-lace history i n Kańczuga (Rzeszów Voivodship) is a n attempt at f i l l i n g the gap. The study contains m u c h compa­ r a t i v e data f r o m other regions. Bordering upon w i c k e r - w o r k and weaving, the net-lace technique was k n o w n i n the remote past and is s t i l l alive i n m a n y European countries. Formerly, Kańczuga net-lace was chiefly used — or a t least i t appears so i n the l i g h t of present day findings — f o r m a k i n g bonnets and belts and almost every w o m a n i n Kańczuga was a skilled lace-maker. The production of net-lace bonnets 'began to dwindle away i n the i n t e r - w a r period and i t vanished alto­ gether i n the years 1940—1942. Jewish vendors used to finance the p r o d u c t i o n of net-lace, they then dyed the lace, l i n e d i t w i t h l i n e n 'and sold readymade bonnets i n a l l the regions neighbouring on Kańczuga. S m a l l looms were used for cotton o r silk y a m weaving. (See d r a w i n g 1). The technique and weaving desings as applied by the various neeldle-women are discussed i n detail by Miss M u l k i e w i c z (See drawings 4, 5, 6). Vertical stripes and sometimes chequer desings were cha­ racteristic of Kańczuga bonnets. There is n o suffi­ cient comparative m a t e r i a l to f i n d out whether groups of p a r t i c u l a r desings can be l i n k e d u p w i t h either regions or p r o d u c t i o n centres. A general con­ clusion seems t o be justified t h a t though the Kań­ czuga bonnets were distinguished for the variety of t h e i r designs, the bonnets f r o m L u b l i n and Pod­ lasie regions testify to better workmanship of the women lace-makers f r o m t h a t regions. Similar i n t h e i r general character to the net-lace products i n ' other European countries, the Polish specimens are most a k i n to Czechoslovakian and Wołyń net-lace articles, w h i c h can be explained by close neighbourhood and trade relations. m �Teresa Karwicka L U B L I N AREA — NUPTIAL VERGES IN THE The custom of n u p t i a l w i c k e r verges has r i c h traditions i n Europe. I n Poland i t was a general custom i n the middle of the 1 9 century, though now i t has completely vanished. I n the L u b l i n area, the bride's maids made the verges f r o m tree b r a n ­ ches and adorned them w i t h coloured glossy paper, feathers, ribbons and sometimes w i t h candles. When the verge was properly adorned, the bride's maids used to go to the bridegroom who hung gifts for his future wife on the verge. Miss K a r w i c k a makes a detailed analysis of the various kinds of verges used i n the L u b l i n area and the mode of adorning them t h Zofia B. Głowa — CRACOW E M B R O I D E R Y ANCIENT „ŁOKTUSE". AND Miss Głowa makes an analysis of some exhibits of the Cracow Ethnographic Museum. She dwells i n p a r t i c u l a r on square home-spun l i n e n kerchiefs, either p l a i n or w i t h embroidered edges, k n o w n i n the past as „łoktuse", w h i c h i n southern Poland were an i m p o r t a n t element o f a woman's gala dress. The custom of weaving „łoktuse', as a shoulder kerchief, survived u n t i l the end of the 1 9 century. l h Ewa Fryś — E X H I B I T I O N FABRICS A N D REGIONAL OF N O R T H COSTUMES LUBLIN Miss Fryś reviews the e x h i b i t i o n of N o r t h L u b l i n fabrics and regional costumes w h i c h was organized in Biała Podlaska by the People's Council's Cultural Department, i n cooperation w i t h the L u b l i n Museum and the L u b l i n Ethnographic Society. G i v i n g a short description of the exhibits, Miss Fryś h i g h l y values the i n i t i a t i v e of the organizers, saying that e x h i ­ bitions of this k i n d are m u c h more useful than the usual regional exhibitions including a l l forms of folk art. �POLSKA SZTUKA LUDO W A R. X I — 1 9 5 7 S P I S T R E Ś C I Błachowski Aleksander Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warsza­ wie s. 44—53 Bogatyński Władysław Elementy strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materiałów źródłowych s. 159—167 Brzeska Wanda Bożena Stelmachowska (1889—1956) s. 190—191 . Chitimia, Jon. Const. O rumuńskiej literaturze ludowej s. 53—56 . . Cieśla-Reinfussowa Zofia Brańskie dywany dwuosnowowe s. 68—107. . Dubiel Ludwik Cieszyńska ceramika ludowa s. 195—207 Dunare Nicolae Siedmiogrodzkie kafle ludowe s. 224—228. . . . Fryś Ewa Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny s. 37—42 . . . Fryś Ewa Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa s. 157—158. . . . Gawrak ZbignieiD Filmografia sztuki ludowej i f o l k l o r u za lata 1945—1956 s. 121—124 . . . Gawrak Zbigniew O filmowe a r c h i w u m polskiej twórczości ludowej s. 119—121 Gerlach Alicja Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie s. 183—136. . . Glapa Adam Sztuka ludowa w Muzeum w Lesznie Wielkopolskim s. 182—183 Głowa Zofia Dziesięć l a t A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej P.I.S. s. 187—190 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce s. 56—60 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I s. 124—127 . Jasiewicz Zbigniew A r t y z m w wyrobach z metalu s. 181—182. . . Kotula Franciszek Wpływ m e b l i małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej s. 167—174 Kowalska-Lewicka Anna Haft biały na Podhalu s. 229—249. . . Mulfciewicz Olga Ozdoby rysowane piaskiem s. 216—223. . Mulfciewicz Olga Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie s. 42—14. , . Pachoński Jan Z historycznego a r c h i w u m s. 186—187. . . , . Pietkiewicz Kazimierz Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Pol­ sce s. 131—157 Przeździecka Maria Na tropach skulskich ochweśników s. 250—256. . Przeździecka Maria Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinkatrz ludowy s. 33—37 Reinfuss Roman Z doświadczeń nad stosowaniem f i l m u w dokumentacji etnograficznej s. 117—119 . : Rss. Banicka Dedina Zakarowce s. 180—181 Rss. A r c h i t e k t u r a polska do połowy X I X w i e k u s. 63—64 . . . . Rss. Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod w i e r c h a m i T a t r " s. 62—63. Rss. Przemysł l u d o w y i artystyczny s. 60—61 Rss. Slovensky ludovy odev w m i n u l o s i s. 61—62 Tippenhauer Wanda Józef Bigos s. 25—33 Tippenhauer Wanda Stanisław Szymoszek-Gąsienica s. 174—180. . . Tippenhauer Wanda Wanda Kossecka (1893—1955) s. 191—192. . . Seweryn Tadeusz Z a b a w k i ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend s. 3—21 Żywirska Maria Rzeźbione formy piernikarskie s. 67—107 . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego s. 187 Wystawa litewskiej sztuki ludowej s. 137 . . . . nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr 3 3 1 2 4 4 1 3 nr 2 nr 2 nr 3 nr 3 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr nr nr nr nr 3 4 4 1 3 nr 3 nr 4 nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr nr 2 3 ł 1 1 1 1 3 3 nr nr nr nr 1 2 3 3 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U W A R S Z A W A , U L . DŁUGA 26 SZTUKI S Z T U K A I K R Y T Y K A , k w a r t a l n i k , ponad 200 str. d r u k u , w t y m k i l ­ kadziesiąt całostronicowych r e p r o d u k c j i dzieł sztuki polskiej i . obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD A R T Y S T Y C Z N Y , dwumiesięcznik poświęcony nowoczes­ nej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata i l u ­ stracyjna w technice r o t o g r a w i u r o w e j . Cena 18 zł, prenumerata pół­ roczna 54 zł, roczna — 108 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zT, prenumerata półroczna 36, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 170 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury ,,Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46 za pośrednictwem P K O Warszawa konto Nr. 1-6-100024. SPRZEDAŻ Aktualne n u m e r y czasopism Państwowego I n s t y t u t u Sztuki są - do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", w większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", Warszawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Zlakład W y d a w n i c z y . W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 653. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . N a k ł a d 2.000 egz. W-72. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05136536cfa20b307b52d2b2b51102a2.pdf 3f63b51c80fd9b8597e375727e0295fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5661 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5263 Title A name given to the resource Strój biłgorajsko-tarnogrodzki/ Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.8; s.62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaznowska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L A - S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH B A R B A R A K A Z N O W S K A - J A R E C K A S B I Ł G O R A J S K O T R - T Ó J A POLSKIE TOWARZYSTWO R N O G R O LUDOZNAWCZE D Z K I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H V I Ł G L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA B A R B A R A B S T R O J Ó W O R A J ZESZYT 8 K A Z N O W S K A - J A R E C K A S K S T R Ó O - T A J R N O G R O D Z K I Zak i a c' K o ! & rozna wstwa 1 9 5 8 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA ZESZYTU: ADAMA SEWERYN, - ADAMSKA JÓZEF JÓZEF BARWNA ZBIGNIEWA UKŁAD GRAFICZNY KLIMCZYKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE M. K A S P R Z A K A GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZA IM. GAJEK ZAKŁADY W POZNANIU POZNAŃ GRAFICZNE — KLISZE WIELOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE „PRASA" WE WROCŁAWIU Nallad 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61*86/8. Oddano do składania 2. XI. 1957. Podpisano do druku 5. IV. 1958. Druk ukończono w kwietniu 1958. Zam. 496/9 Cena zł 29,—. R-9 �WSTĘP O b s z a r i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a . Na wschodzie Nizina Sandomier­ ska przechodzi na prawy brzeg Sanu i sięga po wzgórza Roztocza. Przecinają ją tutaj dwie rzeki Bukowa i znacznie od niej większa Tanew; obie mają swe źródła w Roztoczu i le­ niwym nurtem toczą swe wody przez k r a i n ę nizinną ku zachodowi, gdzie wpadają do Sanu. Teren prawobrzeżnego dorzecza Tanwi jest gęsto pocięty jej dopływami, z których największym jest Łada. Nad jej brzegiem leży powiatowe miasto Biłgoraj. Z tej strony Tanwi tylko sporadycznie las ustępuje miejsca kulturze rolnej. Błota, wydmy piaszczyste, a dalej na wschodzie i wzgórza Roztocza pokrywa s/eroki pas leśny Puszczy Solskiej. Jest ona naturalnym przedłużeniem Puszczy Sandomierskiej i ciągnie się łukiem od Sanu na wschód (mapa). Południowa strona Tanwi jest znacznie uboższa w wody, posiada charakter lekko wzniesionej wyżyny, miejscami o bogatej lessowej glebie. Przeważa tu wszędzie kultura starego osadnictwa rolniczego o nielicznych ale ludnych wsiach. Od południa niecka Tanwi jest zamknięta krainą pofalowaną o wzniesieniach dochodzących do 260 m. n. p. m. Gleby t u są znowu ubogie, przeważnie piaszczyste, a w krajobrazie dominuje zieleń dużego kompleksu lasów Sieniawskich. Tu właśnie, na śródleśnych terenach dorzecza Tanwi w południowej części powiatu biłgorajskiego występował przed laty strój biłgorajsko-tarnogrodzki. (Tabl.) Podstawą utrzymania ludności tego regionu jest rolnictwo, w okolicach jednak gdzie ziemia jest lichsza, nie daje ono pełnego utrzymania liczniejszym rodzinom. Dodatkowego zajęcia szuka tam człowiek w pracach leśnych i w potajemnie uprawianym łowiectwie, a w okolicy Biłgoraja w chałupniczym wytwórstwie włosianki i przemyśle sitarskim. Obok zwykle uprawianych płodów jak żyto, pszenica, tatarka, owies, ziemniaki i len spotyka się na lepszych glebach głównie w okolicy Tarnogrodu liczne plantacje tytoniu i buraka cukrowego. Dużą rolę w gospodarstwie odgrywa hodowla bydła, owiec i nie­ rogacizny. W dawnych czasach przed I wojną światową i dawniej hodowano znacznie więcej owiec, i to przeważnie o czarnym runie. Dostarczały one wełny na sukno a skór na kożuchy. Targi i jarmarki w czasach zaborów odbywały się w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Józe­ fowie. Tu nabywano różne materiały i gotowe części odzieży za spieniężone produkty rolne. Obecnie targi odbywają się w Biłgoraju, Tarnogrodzie i Leżajsku, który jest miejscem odpustowym, oraz w Krzeszowie i Ulanowie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Historia terenów objętych dorzeczem Tanwi jest związana z dziejami Ziemi Czerwieńskiej. Nazwą tą określano obszary leżące między Sanem a Bu­ giem. Historia zastała Polskę w ich posiadaniu. Ziemia Czerwieńska często zmieniała właś­ cicieli. Walczyli o nią i odbierali ją sobie nawzajem Piastowie i książęta kijowscy, Rurykowicze. Dopiero Kazimierz Wielki utrwalił t u panowanie Polski w oparciu o oręż i prze­ widującą politykę. Od 1366 r. Ziemia Czerwieńska nieprzerwanie dzieliła losy Polski, aż do jej rozbiorów. Nie b y ł y to losy łaskawe. Od zarania dziejów przewalały się przez tę k r a i n ę leżącą u wrót Rzeczypospolitej wielkie burze wojenne ścierając z powierzchni 3 �Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. ziemi wsie i miasta, dorobek mozolnej pracy człowieka. Historię tych ziem tworzyły kolejne napady Tatarów. Wołochów i bunty hajdamacko-kozackie. Po okresach klęsk i zniszczeń następowały lata pokoju. Na opustoszałe obszary wkraczały nowe fale osad­ nictwa. Przychodził człowiek żądny ziemi i wolnizn, obojętny na stale grożące niebez­ pieczeństwa. W osadnictwie obszarów między Sanem a Bugiem, a więc i ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej, brały udział od wieków i stapiały się z sobą elementy polskie, ruskie, wołoskie a nawet i niemieckie. Z wiekami uległy one zapomnieniu na widowni pozostały dwa zasadnicze, polski i ruski. W czasach przedkazimierzowskich w Ziemi Czerwieńskiej przeważały wpływy ruskie mające oparcie we władzy książęcej i cerkwi. W zasiedleniu tych ziem ze strony Polski najżywszy udział brała ludność mazurska, zwłaszcza w okresie od 1388—1462 r. gdy Ziemia Bełzka była lennem książąt mazowieckich. Osadnictwo polskie przyjęło zorgani­ zowaną formę za Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły, którzy całą administrację Rusi Czerwonej oparli na przedstawicielach możnych rodów małopolskich. W ślad za ich dworami napływała tu z Małopolski uboga ludność wieśniacza, a do zakładanych miast kupcy i rzemieśl­ nicy. Ludność polska w poważnym procencie brała udział w kolonizacji na prawie niemieckim, której początki miały t u miejsce w drugiej połowie X I I I w. Od połowy X I V w. udział ludności polskiej stopniowo wzrastał, a w X V w. kolonizacja ta już tylko z nazwy była niemiecka, bo element polski zdecydowanie w niej dominował. Obok kolonizacji na prawie niemieckim rozwijała się w X V i X V I w. kolonizacja na prawie wołoskim. Gromady Wołochów o kulturze pastersko-leśnej nie tylko posuwały się łańcuchem Karpat na zachód, ale kierowały się również k u północy. Założono wówczas na Rusi Czerwonej aż po źródła Prypeci około 500 wsi wołoskich. Z czasem ludność ta zasymilowała się z ludnością r u s k ą . O osadnictwie Rusi Czerwonej w dorzeczu Tanwi źródła dostarczają bardzo skromnych informacji. Na podstawie fizjografii terenu można wnioskować, że dla osadnictwa okolice Tarnogrodu przedstawiały odrębne zagadnienie. Od północy i wschodu Ziemia Tarnogrodzka odgrodzona była od reszty Rusi Czerwonej wzgórzami Roztocza i olbrzymim 1 4 �pasem leśnym. Podobnie i od południa utrudniony był dostęp przez lasy Sieniawskie. W tych warunkach osadnictwo wkraczało na te tereny od południowego wschodu na l i n i i Cieszanów-Lubaczów i od południa z biegiem doliny Sanu. T y m i drogami napływał od najdawniejszych czasów element ruski i wołoski. Wołosi poza ruchem kolonizacyjnym w X V i X V I w. musieli od dawna okresowo nawiedzać lesiste tereny ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej w związku z zimowym leśnym wypasem owiec, co poświadczają źródła dla sąsiedniej Puszczy Sandomierskiej . Wpływy kultury wołoskiej poświadczone są tutaj nie tylko przez nazwy niektórych miejscowości i często spotykane nazwisko Wołoszyn, ale również przez inne relikty kulturowe jak np. wchodzące w skład stroju chodaki. Ludność polska napływała w dorzecze Tanwi przede wszystkim z doliny Sanu, która od czasów przedhistorycznych była ważną drogą osadniczą, a później handlową. Postępowało tędy od zachodu osadnictwo z przeludnionych ziem sandomierskich. Dolina Sanu już w początkach X V I w. była gęsto zamieszkana. Po prawej stronie Sanu Ulanów, Krzeszów* Sieniawa w początkach X V I I w. uzyskały prawa miejskie; stąd osadnictwo polskie szło k u wschodowi w górę doliny Tanwi. 2 Najwcześniej zostały zasiedlone żyzne ziemie w okolicy Tarnogrodu. Sam Tarnogród został założony w 1567 r. przez Stanisława Tarnowskiego na mocy przywileju Zygmunta Augusta. Zapewne już o wiele wcześniej była t u osada, a"w okolicy liczne wsie. K i l k a lat później przywilej miejski otrzymał Biłgoraj leżący już po drugiej stronie Tanwi, obecnie siedziba powiatu. Do końca X V I w osadnictwo miało charakter rolniczy. W X V I I i X V I I I w. wkracza na tereny lesiste dorzecza Tanwi osadnictwo przemysłowe, związane z eksploatacją lasów. Powstają w tych czasach liczne wsie o nazwach: Majdan, Maziarna. Maziarze, Smólsko i Huta. Założyciele tych wsi trudnili się na miejscu przemysłową przeróbką drzewa. Niezależnie od tego zaczęto masowo wycinać lasy a drzewo spławiać Tanwią i Bukową do Sanu, skąd ulanowscy retmani spławiali je dalej na północ do To­ runia i Gdańska. Po zaniechaniu eksploatacji lasów w zw ązku z jej nieopłacalnością, wsie przemysłowe przyjmowały stopniowo charakter rolniczy i brały pod u p r a w ę po­ przednio wykarczowane poręby. Wielki kompleks leśny na Zasaniu, jakim była i jest jeszcze dzisiaj Puszcza Solska w połączeniu z lasami sieniawskimi, musiał od najdawniejszych czasów przyciągać ele­ ment zbiegowski z rożnych stron szukający t u schronienia. Były też wypadki osadnictwa przymusowego. Taką wsią jest Aleksandrów założony około połowy X I X w w lasach Puszczy Solskiej, o czym zachowała się pamięć w tradycji jej mieszkańców . W czasach zaborów ziemia biłgorajsko-tarnogrodzka należała do Rosji. Granica na t y m odcinku przebiegała zgodnie z obecną granicą województw rzeszowskiego i lubelskiego. 3 T y p o w e c e c h y s t r o j u b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i e g o . Strój ludo­ w y Lubelszczyzny jeszcze w końcowym okresie swego występowania (koniec X I X w.) był słabo zróżnicowany i posiadał wiele cech wspólnych. Najważniejsze z nich to dominacja na całym terenie od Lubartowa po Jarosław b r ą z o w e j s u k m a n y , różnią<ej się tylko nieznacznie krojem i szamtrunkiem. Ze stroju kobiecego najpowszechnie szą częścią odzie­ ży była skromna, lniana spódnica, pozbawić na u ludności polskiej berwnych < zdób, ale sta­ rannie stębnowana i marszczona w pasie. Ogólnie w stroju lubelskim najwięcej podobieństw wykazywały wierzchnie części odzieży męskiej i kobiecej, takie jak sukmana, czapka sukienna, słomiany kapelusz, płótnianka, lniana spódnica i n a r a m i e n n a p ł a c h t a . Na t y m tle strój biłgorajsko-tarnogrodzki wyróżnia się znacznie większym konserwa­ tyzmem tak w stosowaniu materiałów, jak i w utrzymywaniu dawnych archaicznych form. Podczas gdy w sąsiednich regionach, pod koniec X I X w. powszechnie wprowadzono do stroju materiał fabryczny, tutaj w dalszym ciągu dominował lniany, konopny i wełniany samodział. Jego produkcja całkowicie spoczywała w ręku miejscowych wiejskich wytwórców. Na charakterystyczny rys stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego składają s i ę : archaiczny typ kroju p o n c h o , stosowany w sukmanie i płótniance, występowanie do ostatnich czasów 5 �p ł a c h t y n a r a m i e n n e j , chodaków, czepca kobiecego, (któremu okrągły kształt nada­ wała drewniana a później tekturowa obrączka zwana chamełką) a przede wszystkim nadkrywki czyli płatu płótna, który w stroju kobiecym był zarzucany na głowę. W zdobnic­ twie stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego cechą charakterystyczną było stosowanie prymityw­ nego haftu o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Sukmana przed 70 laty była powszechnym odkryciem męskim, a występowała również w kobiecym stroju weselnym W latach późniejszych jej miejsce w obrzędowym kobiecym stroju zajął szafi­ rowy żupan z czerwonymi wyłogami. Mimo wspomnianej poprzednio izolacji obszaru, strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada w y r a ź n e powiązania nie tylko z innymi regionami wschodniej Polski, ale również ze strojami występującymi w Polsce południowej. Takich ciekawych analogii dostarcza bił- Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. gorajsko-tarnogrodzka nadkrywka*, która pod różnymi nazwami występowała w całej południowej Polsce i chamelka . W samym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim jak również w technice wykonania niektórych materiałów związanych ze strojem są dostrzegalne wpływy kultury wołoskiej. 5 6 �Męski strój biłgorajsko-tarnogrodzki to: koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z koł­ nierzem w y k ł a d a n y m noszona ,,na wypust", spodnie z konopnego płótna ściągane w pasie powrózkiem, na które w zimie Ubierano drugie spcdnie wełniane t. zw. chołosznie, sukmana brązowa ozdobiona niebieskim szamerunkiem o kroju zbliżonym do podłużnego p o n c h o , chodaki podobne do góralskich kierpców bez ozdób, i nawłoki skręcor.e z konopnego włókna, a czasem skórzane, otaczające łydki, dalej czapka gamerka z tego materiału co i sukmana w kształcie rogatywki, posiadająca po robach pompony z niebieskiej włóczki, lub kapelusz słomiany. Obok sukmany noszono latem płótnianki czyli wierzchnie odzienie wykonane z płótna o kroju identycznym jak u sukmany. Zimą noszono kożuch ze skór baranich biało wyprawnych. W stroju kobiecym charakterystycznymi częściami były: lniana koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z w y k ł a d a n y m kołnierzem, zdobiona haftem, spódnica lniana zwana fartuchem, bogato w pasie marszczona, i na całej dłuj. cści ukła­ dana w zakładki, lniana haftowana zapaska, chodaki analcg'czne do męskich, czepiec zwany chamełką, składający się z drewnianej obrączki, rozpostartego na niej siatkowego czepka i zatyczki, „nadkrywka" czyli płat płótna (dł. 2,5 m) ozdobiona haftem, sukmana, płótnianka i kożuch analogiczny do męskich, chustka płócienna na głowę i płachta za­ rzucana na ramiona. Oprócz zasadniczych wspólnych elementów strój biłgorajsko-tarno­ grodzki posiadał pewne nieznaczne różnice, w półn )cno-wschodniej części regionu, na pół­ noc od Tanwi w parafiach Majdan Księżpolski. Aleksandrów, Puszcza Solska i Sól, był znacznie skromniejszy i pozbawiony haftu. Różnice te być może rozwinęły się pod wpły­ wem kontaktów z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu, która nosiła już inny strój. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Od zachodu region biłgorajskotarnogrodzki przylega do doliny Sanu, o starym osadnictwie i wyraźnych już różnicach w ubiorze. Mieszkańcy tych okolic mają przekonanie o własnej wyższości kulturalnej w stosunku do ludzi „zza lasu", jak nazywają swych sąsiadów wschodnich, z okolic Lipin, Potoku, Harasiuk. Mieszkaniec Kamionki koło Krzeszowa zapytany, czy noszono tutaj chodaki, odpowiada z pewnym oburzeniem, że nigdy tutaj chodaków nie noszono, chyba że ktoś z lasu przyszedł . To przekonanie o odrębności kulturalnej nie znajduje jednak pełnego uzasadnienia w tutejszym ubiorze, który posiada obok różnic wiele cech wspólnych ze strojem biłgorajsko-tarnogrodzkim. Przed około 60 laty kobieta zamiast sukmany nosiła tu przyjaciółką na wacie, zwaną również odzieniem, uszytą z czarnego kupnego sukna, w pasie suto marszczoną. Koszula podobnie jak w stroju biłgorajsko tarnogrodzkim o k r o j u p r z y r a m k o w y m , z kołnierzem wykładanym, pozbawiona była. całkowicie haftu. Spód­ nice noszono lniane zwane fartuchami a na nich płócienne zapaski. Na głowę ubierała kobieta czepek rozpostarty na obrączce, bez zatyczki i k u p n ą chustkę. Na nogi wkładała trzewiki z cholewkami, a na ramiona zarzucała płachtę. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju męskim. Mężczyźni nosili koszule płócienne o kroju przyramkowym i zgrzebne portki, buty z cholewami; sukmana miała krój inny, była cięta w ramionach, bez żad­ nych wyszyć i fałd i bez wywijanych mankietów. Czapka gamerka nie miała pomponów. Obok sukmany noszono w przejściowych porach roku płótnianki. Podobny strój był noszony po drugiej, zachodniej stronie Sanu w Kopkach. Kobiety nie nosiły tam już czepków na obrączce, zamiast płacht w powszechnym użyciu były kupne chustki. Płótnianka miała podszewkę sukienną, co było powszechnie stosowane w stroju Lasowiaków. Dalej na zachodzie we wsiach Kamień i Jeżowe ubiór zdradzał w y r a ź n e powiązania ze strojem lasowiackim. Jeżeli zaś chodzi o zdobnictwo, dominował w nim powszechnie haft w y p u k ł y zwany „angielskim" o motywach roślinnych. Strój lasowiacki w y w a r ł poważny wpływ na odzież wsi leżących po drugiej, wschodniej stronie Sanu, a należących do powiatu Nisko. Są to parafie Jarocin, Domostowa i Kurzyna, które w czasie zaborów objęte były granicą austriacką. Być może, iż stąd wypływają ich wyraźne powiązania w zakresie stroju z regionem lasowiackim. Z drugiej strony są t u wyraźne analogie do stroju biłgorajskotarnogrodzkiego. W Jarocinie przed 60 laty w skład ubioru kobiecego wchodziły nastę6 �pujące części: koszula lniana o kroju przyramkowym, choć nieco odmiennym, haftowana na przyramkach, przodem na listewce wzdłuż rozcięcia i na mankietach haftem wypukłym 0 motywach roślinnych, spódnica i zapaska płócienne o zbliżonym kroju do noszonych w regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim, czepek siatkowy rozpięty na obrączce drewnianej, nakrywany chustką lnianą zdobioną haftem na dwóch przeciwległych rogach, co nie było stosowane w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. W dnie chłodniejsze zarzucano płachtę płócienną, a kobiety zamożniejsze wkładały kaftany rypsowe, obszywane z przodu i na rękawach aksamitem. Na nogi ubierała kobieta chodaki, lub trzewiki. Zimowym wierzchnim okryciem był zamiast sukmany płaszcz na wacie t. zw. odzienie z czarnego kupnego sukna, mocno w pasie marszczony, dołem szeroki, przepasany pasem z tego samego materiału. Strój męski składał się z koszuli pozbawionej haftu, z portek parcianych, z brązowej sukmany z bocznymi fałdami, ciętej w ramionach i ozdobionej szamerunkami, — kawa­ lerska czerwonymi, a gospodarska siwymi, — z czapki magierki o kroju tarnogrodzkiej gamerki z pięcioma pomponami w kolorze obszyć sukmany oraz chodaki. Od północy i północnego wschodu region biłgorajsko-tarnogrodzki jest otoczony 30 k m pasem leśnym. Kontakty z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu biłgo­ rajskiego, miały miejsce na targach w Biłgoraju. Strój w okolicach Janowa, Modliborzyc 1 Kraśnika miał już inny charakter, zbliżony do stroju środkowo-lubelskiego . Pod koniec X I X w. w zakresie materiału i kroju zwłaszcza w ubiorze młodszej generacji przeważały tu wpływy miejskie; w miejsce lnianych i wełnianych samodziałów tak powszechnie stosowanych w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim, używano perkali, barchanów i sukien fabrycznych. Sukmany szyto jeszcze z sukna samodziałowego, ale jego produkcja przybrała już formę zorganizowanego rzemiosła zgrupowanego w miasteczkach. W stroju męskim występowała: koszula z cienkiego białego perkalu, wypuszczona na spodnie kupne t. zw. sukiennioki z białego, czarnego lub siwego sukna, kamizelka z kupnego materiału ozdo­ biona na przodzie guziczkami w dwa rzędy, kapelusz słomiany latem a zimą czapka barankowa fabryczna lub sukienna gamerka z 4—5 pomponami o kroju gamerki tarno­ grodzkiej. Wierzchnim odzieniem letnim i zimowym były sukmany brunatno-czarne, ciemno-niebieskie lub siwo-niebieskie, w pasie nieco wcięte, bez fałd. Sukmana brązowa miała obszycia żółte lub czerwone, siwo-niebieska granatowe, a ciemno-niebieska zielone. W tych samych kolorach były obszycia mankietów. Kożuchy noszono ze skór baranich biało lub żółto wyprawnych o kroju podobnym do sukmany i podobnie zdobione. Pod s u k m a n ę lub kożuch ubierano spencer, t. j . rodzaj marynarki na wacie, najczęściej z wzo­ rzystego barchanu lub z bai, z tyłu luźny, a w stanie ściśnięty paskiem. Spencer był przyozdobiony z przodu pasem z czarnego aksamitu, (szer. 6 cali), pikowanym w deseń, zapinany na białe, czarne lub czerwone guziczki. Zimą i latem noszono zamiast chodaków buty z cholewami. Uzupełnieniem stroju męskiego, podobnie jak w ubiorze biłgorajskotarnogrodzkim, był pas rzemieniok, ozdobnie wytłaczany, kupowany w Turobinie. W stroju kobiecym dominował jeszcze wyraźniej materiał kupny. Dotyczyło to zwłaszcza ubioru dziewczęcego. Starsze kobiety nosiły białe lniane spódnice i takież zapaski. Koszula była lniana z cienkiego płótna; na ramiona zarzucano płachtę złożoną podłużnie, obszytą ząb­ kami zwanymi siarką. Jesienią i zimą a niekiedy i w lecie ubierano spódnice barchanowe i watowane kaftany, najczęściej w czerwonym kolorze i zapaski perkalowe. Na głowie noszono czepek nakryty chustką perkalową albo wełnianą. Kożuch był biały z czarnym kołnierzem. Głowę i ramiona okrywano chustą wełnianą złożoną na krzyż. Na nogi ubierano ciżmy. Obok kożucha kobiecego i dziewczęcego wierzchnim odzieniem była przyjaciółka czyli długi płaszcz z granatowego sukna z płócienną podszewką. Posiadała ona krój obcisły dołem mocno sfałdowany. Daleko większe wpływy miejskich materiałów zaznaczały się pod koniec X I X w. w ubiorze z okolic Zwierzyńca i Krasnobrodu, leżących na północny wschód od regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Podobnie było również na wschodzie pod Józefowem, chociaż tutaj przeważał jeszcze materiał sporządzany na wsi. W Majdanie Niepryskim koło Józefowa 7 ; 8 �przed około 60 laty strój męski składał się z następujących części: portek i koszuli lnianej, butów z cholewami, a na codzień chodaków, wykonanych jak tarnogrodzkie, z su­ kiennej sukmany brązowej wyrabianej w Szczebrzeszynie o kroju ciętym w ramionach bez bocznych fałd, o kołnierzu stojącym, obszytym podobnie jak pazuchy i zapięcia siwym wełnianym sznurkiem, z czapki sukiennej - rogatywki z 4 pomponami. Letnią porą obok sukmany noszono także płótniankę z czynowatego płótna o stojącym kołnierzu, a na głowę ubierano słomiany kapelusz. W zimie sukmanę zastępował kożuch ze skór baranich biało w y prawnych, kupowany w Józefowie. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju kobiecym. Spódnicę na trzy półki t. zw. fartuch, koszulę i zapaskę szyto z płótna domowej roboty. Ubiór ten nie był zdobiony, jednak w przeciwieństwie do stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego — panna młoda brała ślub w koszuli haftowanej techniką krzyżykową. Na głowę kobieta ubierała sitko czyli obrączkę z rozpiętą na niej chusteczką; na sitko zakładała Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow, Biłgoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. kupną chustkę wiązaną pod brodą. Na ramiona zarzucała czynowaty płachtę, a na nogi wkładała dawniej chodaki, a później ciżmy. W zimie kobiecy strój uzupełniała sukmanka z siwego kupnego materiału o kroju prostym bez bocznych fałd, obszyta po kołnierzu i wzdłuż zapięcia granatowym sznurkiem. Mankiety miała pokryte cienkim suknem gra­ natowym. Prócz sukmanki kobiety nosiły jubki czyli długie do samej ziemi płaszcze, do pasa podbite baranim futrem, a dołem bogato fałdowane. Jubki szyto z siwego kupnego sukna używanego na sukmanki. Fartuch płócienny zastępowano w zimie spódnicą zwaną burką z materiału lniano-wełnianego w czarno-białe paseczki . Od południa region biłgorajsko-tarnogrodzki sąsiadował z lasami sieniawskimi. Lasy sieniawskie objęte zaborem austriackim zdawna były zasiedlone elementem ruskim. Pas osadnictwa o przewadze ludności ruskiej przebiegał terenami nadgranicznymi, rozszerzając 3 9 �się w okolicach Lubaczowa i Cieszanowa, gdzie przechodził na drugą stronę dawnej granicy zaboru. Po stronie austriackiej pozostawały tylko nieliczne wsie o przewadze ludności polskiej. Na południowym krańcu regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego można ich wymienić cztery: Kuryłówka nad Sanem, Brzyska Wola, Adamówka i Majdan Sieniąwski. Ludność tych wsi mimo odcięcia granicą zaboru, pielęgnowała swój dawny strój. Liczni informa­ torzy z tych wiosek podkreślali swą łączność kulturową w zakresie stroju z ludnością z okolic Tarnogrodu i wyliczali te cechy stroju ruskiego, które były im obce. Opierając się na tych informacjach można scharakteryzować strój ludności ruskiej zamieszkującej lasy sieniawskie i tereny połcżone dalej na wschód w okolicy Cieszanowa. Strój męski składał s i ę : z płóciennych spodni o szerokich nogawkach, które wypuszczano na buty Ryc. 4, Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot. B. Czarnecki. 1956. z cholewami, z koszuli o kroju, przyramkowym bogato zdobionej zamiast ściegu łańcusz­ kowego haftem k r z y ż y k o w y m / z płótnianki z bocznymi fałdami i słomianego kapelusza 0 szerokich skrzydłach. Strój zimowy uzupełniała brunatna sukmana bogato zdobiona czerwonymi i niebieskimi sznurkami i chwaścikami. Do sukmany zamiast gamerki ubie­ rano czapkę barankową o formie cylindrycznej z niebieskim denkiem. Do stroju kobiecego należała spódnica lniana, odpowiednik tarnogrodzkiego fartucha, dołem zdobiona szlakiem haftowanym lub tkanym na warsztacie, koszula przyramkowa zdobiona haftem krzyży­ kowym, zapaska lniana pokryta niekiedy całkowicie haftem krzyżykowym, a dołem za­ kończona frędzlami, i chamełka z drutu z wygięciami na kształt rogów, na której rozpinano zielony czepek siatkowy . Głowę owijano białą chustką, której rogi ozdobnie wyszyte 1 zakończone frędzlami sięgały pasa, płótnianka z fałdami po boku często na pazuchach haftowana, sukmana brązowa i kożuch ze skór biało wyprawnych, nie różniące się wiele krojem od tarnogrodzkich, ale posiadające więcej wyszyć uzupełniały strój. Kożuchy były noszone tak przez mężczyzn jak i kobiety. 9 LO �Rozdział I OBECNY STAN STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nie jest zjawiskiem żywym, na przełomie X I X i X X w. pod naporem zalewającej wieś miejskiej tandety zaczął on stopniowo zanikać. Jak zwykle najpierw ulegały miejskiej modzie wsie podmiejskie a w t y m wypadku leżące w okolicy Biłgoraja i Tarnogrodu. Najłatwiej zarzucała tradycyjny strój młodzież, flisacy spławiający drzewo, robotnicy rolni i sitarze . Najdłużej opierały się w p ł y w o m miejskiej mody trzy parafie najdalej odsunięte od miejskich ośrodków: Potok Górny, Lipiny i Huta Krzeszowska. Jeszcze w początkach X X w. noszono tu przeważnie dawny tradycyjny strój. Dalszy, gwałtowny zanik stroju nastąpił w okresie I wojny światowej. Wypadki towarzyszące wojnie: przymusowe wysiedlenie ludności, zniszczenia wojenne i wypływający stąd upadek gospodarki wiejskiej, a z nią i hodowli, poderwały ekonomiczne podstawy stroju ludowego. Ponadto wojna spowodowała osłabienie wewnętrznej więzi społecznej łączącej poszczególne jednostki określonej grupy etnicznej, a głównie przecież strojem manifestowano swą przynależność do niej. I z tej więc strony celowość pielęgnowania tradycyjnego ubioru została zachwiana, co miało w p ł y w na przyspieszenie jego zaniku. Z dawnej ważnej społecznie funkcji zeszedł on do stroju obrzędowego w k t ó r y m uświet­ niano różne uroczystości kościelne i państwowe, i ta jego funkcja przetrwała jeszcze i w czasach obecnych. Chłopskie banderie ubierane są w takich okazjach w sukmany, gawerki, pasy skórzane i kality lub w parcianki i słomiane kapelusze. Na codzień trady­ cyjny strój biłgorajsko-tarnogrodzki poza małymi wyjątkami nie jest już w użyciu. Dotyczy to zwłaszcza stroju kobiecego. Gdy w latach 1948—1956 przeprowadzano muzealne badania etnograficzne w okolicach Biłgoraja i Tarnogrodu, nie stwierdzono wówczas aby która­ kolwiek część tradycyjnej odświętnej odzieży była w użyciu, a fakt noszenia jeszcze przed k i l k u laty przez p e w n ą kobietę z L i p i n czepka i zatyczki był czymś tak nadzwyczajnym, że relacjonowano go we wszystkich wsiach okolicznych. Dzisiaj nawet najstarsze kobiety chodzą w ubiorze wykonanym całkowicie z materiałów fabrycznych. Większym konser­ watyzmem odznacza się strój męski; starcy donaszają obecnie resztki dawnego ubioru. Lniane portki, koszula ,,na wypust" przepasana paskiem i słomiany kapelusz są t u jeszcze o tyle zjawiskiem zwykłym, że nie zwracają uwagi. Miarą umiłowania tradycyjnego stroju jest fakt przechowywania go przez starców, którzy przeznaczają na odzież pośmiertną zachowane sukmany i gamerki, oraz kobiece białe fartuchy i koszule. 10 11 1 Rozdział II HISTORYCZNY R O Z W Ó J STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Źródła etnograficzne dotyczące ludowego stroju lubelskiego i wschodnich rubieży naszego kraju są s k ą p e . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki był uważany za odmianę stroju ruskiego i t y m bardziej nie poświęcano m u wiele uwagi. Podobnie określa przynależność etniczną nosicieli tego stroju ludność miejscowa z najbliższych wsi pod Biłgorajem nazy­ wając ich „chałajami" lub „ c h a c h ł a m i " . Tymczasem sami nosiciele tego stroju uważali się zawsze za Polaków, a w ubiorze i tak już wyraźnie odmiennym od ruskiego, różnice te starali się spotęgować. To ścieranie się dwóch w p ł y w ó w w zakresie stroju występowało jaskrawo na terenach nadgranicznych dawnego zaboru austriackiego i rosyjskiego. Na kształtowanie się kultury ludowej regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego w y w a r ł y w p ł y w elementy polskie, pochodzące głównie z Mazowsza i Małopolski, oraz ruskie i wołoskie. K u l t u r y rolnicze polska i ruska oddziaływały na siebie od początku zasiedlenia 12 13 1.1 �tych ziem, co przypuszczalnie miało miejsce około połowy X I V w., do czasów ostatnich. Był to okres długi, wzajemne zaś przenikanie się było tak wszechstronne, że trudno dziś rozstrzygnąć, co zapisać po stronie w p ł y w ó w polskich a co ruskich. Inna była natomiast pozycja pasterskiej kultury wołoskiej. Wołosi przynosili ze sobą wartości kulturowe zgoła odmienne, i gdy tylko jakiś element ich kultury został przyjęty przez ogół miejscowej Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. i ludności, najczęściej trwał przez wieki w niezmienionej formie. P r z y k ł a d e m mogą być chodaki posiadające do ostatnich czasów formę, krój a nawet szczegóły szycia identyczne w porównaniu z kierpcami noszonymi przez górali, których kultura jest jak wiadomo w przewadze wołoska. Drugim elementem stroju o w y r a ź n y c h wpływach wołoskich był pas skórzany I w t y m wypadku cała technika wykonania łącznie ze zdobieniem przy­ pomina pasy góralskie, a zwłaszcza pasy górali śląskich. Analogii z innymi regionami Polski trudno się t u doszukiwać. Cała Polska centralna zwłaszcza Mazowsze, słynęła od dawna z plecionych wełnianych pasów, a krakowski trzos, choć skórzany, jest krojem i sposobem zdobienia zdecydowanie różny. Skóra i sukno to dwa tworzywa niezwykle ważne w kulturze wędrownych pasterzy, jakimi byli Wołosi. W regionie biłgorajskotarnogrodzkim sukno jeszcze przed 60 laty miało daleko większe zastosowanie w stroju aniżeli w regionach sąsiednich. Obok stikiennych czapek i sukman noszono tutaj powszechnie i2 �spodnie z folowanego sukna t. zw. chołosznie, zwykle w białym kolorze. Jeżeli zaś chodzi 0 technikę folowania sukna, nawiązuje ona do kultury góralskiej. Sukno było folowane w specjalnych urządzeniach znajdujących się przy wodnych młynach, w których zasto­ sowano koryto i stępory poruszane siłą wodną, podczas gdy cała środkowa i północnowschodnia Polska posługiwała się w t y m wypadku foluszem ręcznym o zupełnie innej konstrukcji . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki do końca zachował w przewadze swych elementów swą dawną niezwykle prostą formę, nieznacznie tylko skażoną wpływami miejskimi. Do­ minowały w nim zawsze dwa podstawowe materiały, sukno i płótno, oba wyrabiane domowym wiejskim sposobem. W latach 1870—1890 sporządzano z płótna samodziałowego następujące części kobiecego stroju: koszulę, spódnicę zwaną fartuchem, zapaskę, zatyczkę, chustkę, nadkrywkę, płachtę i parciankę. Z sukna w kobiecym stroju była sporządzana tylko sukmana spełniająca niegdyś ważną rolę obrzędową. Z wełny tkano materiał na zimowe spódnice t. zw. biirki. W stroju męskim płócienne b y ł y : koszula, portki i parcianka. Z sukna szyto: spodnie chołosznie, s u k m a n ę i czapkę gamerkę. Tak kobiety jak i męż­ czyźni chodzili zimową porą w kożuchach z biało wyprawnych skór baranich. Zimą 1 latem noszono chodaki. Uzupełnieniem stroju męskiego był pas skórzany i torba kalitaStrój o takim składzie był noszony na całym obszarze omawianego regionu. Różnice tery­ torialne występowały w pewnych elementach drugorzędnych, a przede wszystkim w zdob­ nictwie. W okolicy Biłgoraja aż po Tanew na południu, w parafiach Puszcza Solska, Sól i Majdan Księżpolski płócienne części stroju były całkowicie pozbawione haftu. Natomiast w sąsiedniej parafii Huta Krzeszowska i na południe od Tanwi był on nieodłącznym ele­ mentem ubioru ludowego. Okres przeobrażeń w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim rozpoczął się w ostatnich latach X I X w. W tym właśnie czasie fabryczne tkaniny zaczęły pojawiać się na r y n k u i coraz skuteczniej wypierać z użycia materiały samodziałowe. Nie było przy­ padkiem że najwcześniej i na największą s k a l ę proces len zachodził we wsiach podbiłgorajskich . Niewątpliwie dużą rolę odegrali tu biłgorajscy sitarze, którzy dzięki swym kontaktom ze światem i licznym związkom rodzinnym z ludnością okolicznych wiosek stali się nosicielami nowej mody. W stroju mieszczek biłgorajskich i tarnogrodzkich oddawna już występował płaszcz jasno-błękitnej barwy z fabrycznego sukna, zwany w Biłgo­ raju katanką™, a w Tarnogrodzie żupanem. Po 1880 r. żupan szyty przez miejskich krawców narodowości żydowskiej stopniowo zaczął wchodzić do ubioru wiejskiego i zastępował s u k m a n ę w ubiorze ślubnym panny młodej. Żupan był częścią kobiecego ubioru obrzę­ dowego i odświętnego. Wraz z n i m zaczęły wchodzić w modę zapożyczone z miasta sznu­ rowane trzewiki zwane ciżmami. Również czepcowe nakrycie głowy mężatki t. zw. chamełka przeszła pewne istotne przeobrażenia. Zamiast dawnego czepka siatkowego coraz częściej rozpinano na drewnianej obrączce kapturek sporządzony z wzorzystego atłasu lub w e ł ­ nianą kwiecistą chusteczkę. W tej formie czepiec przyjął nazwę oberka lub sitka. Ta nowa moda pojawiła się najpierw w okolicy Biłgoraja i prawdopodobnie została tu przyniesiona wraz z nazwą z okolic Z w i e r z y ń c a . Około połowy X I X w. przybyli do Tarnogrodu rzemieślnicy Żydzi trudniący się ręcznym drukowaniem płócien . Zrazu kobiety wiejskie oddawały do drukowania płótno przeznaczone na spódnice „do chodu" czyli do codziennego użytku. Później drukowano także płótno cienkie, a nawet i kupne, z którego szyto spódnice odświętne o kroju zbliżonym do far­ tucha, k t ó r y w dalszym ciągu nie tracił swego znaczenia. Drukowane spódnice, tak co­ dzienne jak i odświętne nazywano malowankami. Strój męski wykazał daleko większą odporność na wpływy miejskie, tylko chodaki ustąpiły w stroju odświętnym miejsca butom z cholewami z czerwonej skóry. Od dawna należały one do stroju biłgorajskich sitarzy a pod koniec X I X w. zaczęły wchodzić do stroju ludowego. Kupowano je początkowo w mieście na jarmarkach, a później wyrabiano również na wsi. Dalsze przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nastąpiły z początku X X w. 14 15 17 1S 13 �W t y m czasie zarzucano stopniowo białe kożuchy noszone dotychczas przez mężczyzn i kobiety jako wierzchnie okrycie zimowe a w modę weszły kożuchy ze skór wyprawio­ nych na brązowo o zupełnie innym kroju. Łączyło się to z nową techniką wyprawy skór wprowadzoną z końcem X I X w., w której zastosowano środki chemiczne i naturalny barwnik uzyskany z kory dębu. W związku z t y m odrodził się i rozwinął ośrodek garbarsko-kuśnierski, jakim były Lipiny, które do dnia dzisiejszego nie zarzuciły tego prze­ m y s ł u . Brązowe kożuchy przyjmowały się szybko i w niedługim czasie całkowicie wyparły dawne kożuchy białe. Te przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nie zmieniły jego zasadniczego charakteru; pozostał on do końca tak w materiale jak w kroju i formie ogólnej strojem niezwykle archaicznym. Dopiero lata międzywojenne starły go całkowicie z widowni. Obecnie strój ten przechował się wyłącznie w zabytkach muzealnych . 10 20 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki występował na śródleśnych obszarach dorzecza Tanwi (mapa). Od zachodu n a t u r a l n ą rubież stanowiła dolina Sanu ze starym osadnictwem i prze­ biegającą tędy w okresie zaborów granicą austriacko-rosyjską. Granica ubioru biłgorajsko-tar­ nogrodzkiego biegła tutaj wzdłuż doliny Sanu. Idąc od południa obejmowała ona następujące wsie: Brzyską Wolę, Szyszków i Naklik z parafii Potok Górny, Lipiny i Hucisko, Sieraków, Dąbrowicę, Momoty. Cztery ostatnie wsie należą do parafii Huta Krzeszowska. Od północy i wschodu pas lasów Puszczy Solskiej i Różanieckiej był trudną do przebycia naturalną zaporą dla oddziaływań kulturowych i on właśnie wyznaczał granicę ubioru. Ludność wsi leżących na północ i północny-wschód od tych lasów podlegała wpływom Lubelszczyzny środkowej i znacznie wcześniej zarzuciła tradycyjny ubiór. Granica stroju biegła środkiem Puszczy Różaniecko-Solskiej. Obejmowała ona wsie: Momoty i Ciosmy dalej biegła k u południowi omijając Biłgoraj i najbliższe wsie a obejmując Sól, Dereźnię, Smólsko. Na­ stępnie przebiegała na północ od Aleksandrowa i kierowała się stąd k u południowi obej­ mując od wschodu wsie Łukowa i Różaniec. Na południu regionu granica etniczna polskoruska pokrywała się na dużym odcinku z granicą zaborów. Znaczenie tej rubieży potęgowały lasy sieniawskie. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nosili tutaj mieszkańcy następujących wsi: Majdan Sieniawski, A d a m ó w k a i Luchów, podczas gdy dalej na południu noszono już strój ,,ruski". Naturalne środowisko fizjograficzne, etniczna granica narodowości i sztuczne granice zaborów stworzyły warunki, w których strój biłgorajsko-tarnogrodzki rozwinął się> zachowując wiele cech dawnych, a wspólnych z innymi regionami Polski. Granice stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego obejmowały następujące parafie: Majdan Sieniawski, Różaniec. Łukowa, Chmielek, Aleksandrów,' Tarnogród (bez miasta), Luchów, Bukowina, Księżpol, Majdan Księżpolski, Potok, Lipiny, Sól i Huta Krzeszowska. Niewątpliwie strój biłgorajskotarnogrodzki jest jedną z odmian strojów lubelskich z k t ó r y m i posiada wiele cech wspólnych. W większości poszczególne elementy mają zasięg daleko większy aniżeli obejmują wyzna­ czone granice tego ubioru. Nie są to granice ostro zarysowane, strój bowiem zanika i przekształca się stopniowo dając coraz to nowy obraz. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada jednak pewne cechy specjalne, które umożliwiły wytyczenie jego granic. Jedną z nich była czapka gamerka z pomponami posiadająca zasięg północno-wschodni Od po­ łudnia jej zasięg oddzielał opisywany strój od stroju ruskiego a od zachodu biegł wzdłuż doliny Sanu. Wsie leżące nad samą rzeką nosiły czapki bez pomponów o nieco innym kroju. Taki sam zasięg posiadała chamełka czyli drewniana lub tekturowa obrączka będąca częścią składową kobiecego czepka. Kobiety ruskie nosiły pod czepek inną usztywniającą obrączkę z drutu z wygięciami na kształt rogów. 14 �Zgoła odmienny zasięg bo południowo-wschodni posiadała brązowa sukmana noszona przez kobiety i mężczyzn. Najstarsze kobiety we wsiach objętych zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego brały ślub w sukmanach. Na zachód, północ i wschód od tego regionu pamięć o kobiecej sukmanie dawno już zaginęła, lub nie była to sukmana brązowa. Bardzo ważną z tego punktu widzenia cechą stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego b y ł haft o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Jego występowanie tworzyło zasięg zamknięty obejmujący bez mała cały teren objęty t y m strojem. Na południu i za­ chodzie pokrywał się z zasięgiem czapki gamerki i chamełki. Od północy granica zasięgu tego haftu biegła wzdłuż Tanwi obejmując z jej drugiej strony tylko wsie parafii Huta Krzeszowska. Na t y m samym terenie występował żupan z szafirowego sukna z czerwo­ nymi wyłogami. Rozdział IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Pod koniec X I X w. letni męski ubiór codzienny składał się z koszuli z grubego płótna i z takiegoż materiału spodni, nazywanych wściekłymi portkami lub portkami na hacznikuLatem chodzono boso, chyba że w związku z pracą zachodziła obawa skaleczenia nogi, np. przy pracach leśnych. Wówczas ubierano przyniszczone chodaki ze skóry wołowej. Głowę okrywano słomkowym kapeluszem o szerokiej kani. Koszulę noszono „na wypust" i przepasywano paskiem, a niekiedy i zwykłym powrózkiem. W dnie chłodniejsze wkła­ dano dodatkowo starą przyniszczoną parciankę. Roboczy ubiór jesienny i zimowy stanowiła koszula, spodnie wełniane nazywa­ ne chołoszniami a ubierane zwykle na płócienne portki, i chodaki wkładane na nogi owinięte lniany­ m i onucami. Za odzienie wierzchnie służyła stara sukmana i kożuch. Pewnym uzupełnieniem roboczego stroju zimowego były jednopalcowe wełniane rękawice, specjalnie chętnie używane przy pracach leśnych. Głowę okrywano zwykle przyniszczoną baranicą lub sukien­ ną czapką zwaną gamerką. Chłopcy do lat 7 chodzili w długich sięgają­ cych do ziemi koszulach przepasa­ nych powrózkiem. Gdy chłopiec potrafił już wykonywać najprostsze prace, jak pasienie gęsi i bydła, otrzymywał portki na haczniku, a kapelusz w tych latach najczę­ ściej potrafił sobie już sam uszyć z trawy nazywanej psiarką (ryc. 48). W zimie chłopcy w wieku przedkawalerskim powszechnie Ryc. 6. Chłop w ubiorze odświętnym. Hara­ siuki, pow.Biłgoraj. Fot.B. Czarnecki,1956. 15 �przebywali w domu, a to z braku odpowiedniej odzieży. Strój odświętny w lecie składał się z koszuli z cienkiego płótna zapiętej pod szyją na spinkę lub „zaciągniętej" czer­ woną wstążką. Koszula pozbawiona była wszelkich ozdób poza starannym stebnowaniem lnianą szarą nicią na kołnierzu i mankietach. Spodnie były płócienne z grubszego mate­ riału na haczniku, zachodziła na nie wypuszczona koszula sięgająca niemal do kolan. Przepasywano ją od święta szerokim skórzanym pasem (ryc. 17). Na nogi owinięte czystymi onucami wkłada­ no chodaki (ryc. 30). W dnie ciepłe i pogodne jako wierz­ chnie okrycie ubierano parciankę a na głowę słoRyc. 7. Koszula A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d— płat przedni, e—płat tylni, f— rękaw, g—mankiet, h—kołnierz, i—przyramki, j—wtok (podpasze) Potok, pow. Biłgoraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr. inw. 1577 skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. miany kapelusz. W dnie chłodniejsze służyła sukmana i sukienna czapka gamerka. Włosy powszechnie noszono długie, przystrzyżone z tyłu głowy do pół ucha, a przodem podcięte w grzywkę. Zimową porą na płócienne portki ubierano wełniane chołosznie zwyczajnie białe, a jako wierzchni ubiór służył barani biały kożuch. Strój weselny pana młodego n i ­ czym się nie różnił od powyższego opisu; na gamerce przypinano tylko z prawego boku wianek z ruty lub barwinku. Dopiero w pierwszym dziesięcioleciu X X w. chodaki zastą­ piono butami z cholewami, a lniane portki czarnymi spodniami z kupnego materiału. Podobny strój nosili drużbowie. Starosta weselny miał sukmanę przepasaną przez ramię owsianym po­ wrósłem; marszałek kierujący tańcem i zabawą trzymał w ręku rózgę, oznakę swej władzy. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu, haft krzy­ żykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1428. Fot. B. Czarnecki. 1956 16 Ryc. 9. Mankiet koszuli starszego typu, haft czer­ wono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1462. Fot. B. Czarnecki. 1956 �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Koszula codzienna „do chodu" była szyta z grubego nie bielonego płótna zwanego zgrzebnym. Na koszulę odświętną używano około 5 łokci cienkiego, wybielonego płótna. Koszule codzienne i odświętne, różniące się gatunkiem płótna, posiadały jednakowy k r ó j p r z y r a m k o w y . Kołnierzyk zwany oszewką, był w y k ł a d a n y ; przodem k u dołowi biegło rozcięcie głębokie na-, półtorej piędzi, ściągane pod szyją czerwoną w t ą ż k ą , wiązaną w kokardkę lub zapinane spinką o szkla­ nym granatowym oczku. Zamożniejsi gospodarze często posiadali spinki bur­ sztynowe (ryc. 55). Koszula powstawała przez złączenie dwóch prostokątnych płatów płótna, zwanych plecami z pa­ zuchą. Płaty te były łączone za pośre­ dnictwem przyramków i po bokach zszyte. Wszywając rękaw dodawano pod pachę kwadratowy k l i n nazywany wtokiem. Plecy, przyramki i pazuchę marszczono wokół otworu na szyję, i obszy wano oszewką czyli szerszym paskiem płótna, który po zapięciu koszuli tworzył pod szyją wyłożony kołnierzyk. Rękawy były również marszczone i obszyte oszeweczkami, zapinanymi na guziczki. K o ­ szula długa do kolan pozbawiona była wszelkich ozdób, jedynie przodem na oszewce występował staranny szew zwa­ ny stebnówką, wykonany szarą nicią lnianą. W okresie międzywojennym we wsiach podbiłgorajskich zaczęto zdobić Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyży­ męskie koszule po oszewkach haftem kowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki krzyżykowym lub stebnówką w y k o n a n ą Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1962 Fot. B. Czarnecki 1856czarną nicią. Zwyczaj ten nie został jed­ nak powszechnie przyjęty. s Spodnie Spodnie noszone w lecie na codzień i od święta, szyto ze zgrzebnego płótna tkanego z lnianych i konopnych pakuł. To najgorszej klasy włókno posiadało dużo zanieczyszczeń w postaci paździorów, które powodowały, że utkany materiał dokuczliwie uwierał, stąd powszechnie spodnie ze zgrzebnego płótna nazywano wściekłymi portkami. Dopiero po kilkakrotnym praniu i maglowaniu traciły one swoją sztywność. Portki zszywano z dwóch trójkątnych płatów płótna. Z każdego z nich po zszyciu powstawała noga wica, które łączono a z przodu w pasie dodawano k l i n dla w y r ó w n a n i a obwodu. Górny brzeg płótna zakładano i przewlekano przezeń skręcony powrózek konopny zwany hacznikiem. Z prawej strony spodnie posiadały niegłęboki rozpór. Powrózek u jednego końca posiadał pętelkę, przez którą przewlekano drugi koniec z zawiązanymi n a ń supełkami. Przy ich pomocy regulowano szerokość obwodu pasa. Jeszcze w okresie międzywojennym wściekłe portki o niezmienionym kroju były powszechnie noszone przez starych mężczyzn, obecnie są już rzadkością i noszą je t y l k o starcy. 2 Strój Biłgorajski 17 �Ryc. 11. S p o d n i e l—wściekłe portki, II—spodnie chołosznie, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—krój nogawek, e—kiin, f—pas. I—Lipiny, pow. Biłgoraj II—Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1—1664, II—1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 W zimie na lniane portki ubierano spodnie sukienne o odmiennym kroju, nazywane chołoszniami. Sukno na chołosznie, zwykle białe, wyrabiane było na wsi przez miejscowych knopów i oddawane następnie do rolowania. Materiał przed folowaniem nazywano sicią, a po folowaniu „suknem wybijanym". Pod koniec X I X w. zaczęto szyć chołosznie z ma­ teriału półwełnianego o skośnym drelichowym splocie. Na lnianą l u b konopną osnowę przychodził biały lub białoczarny wątek wełniany. W tym ostatnim wypadku powstawał materiał w poprzeczne białr czarne prążki (szer. 4—5 mm). Równocześnie pojawiło się na jarmarkach sukno wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników, zwłaszcza w Ja­ nowie, a przez krótki okres i w Tarnogrodzie. Wyrabiali oni sukno w trzech kolorach: czarne, białe i siwe. Szyto z niego również i chołosznie, było ono jednak znacznie cieńsze i słabsze od wyrabianego domowym sposobem. Chołosznie posiadały krój prosty, szyto je z jednego płatu sukna, klir a i kawałka sukna o formie wydłużonego prostokąta. U jednego końca płatu w środku szerokości materiału wycinano k l i n w formie równoramiennego trójkąta, po czym od jego wierzchołka rozcinano sukno prawie całkowicie na dwie równe części. W pasie dla wydłużenia spodni doszywano prostokątny kawałek su<na, który z jednej strony obrębiano. W obrąb wciągano powrózek zwany hacznikiem. Gdy weszły w modę chołosznie z niefolowanego lnianc-wełnianego materiału, górą wydłużano je płótnem. Po prawej stronie chołosznie posiadały rozcięcie zwane rozporem. Szew na spodniach przebiegał z tyłu wzdłuż nogaw,ek i w poprzek siedzenia, gdzie wszyty b y ł trójkątny k l i n . Chołosznie były luźne, a nogawki dopiero od kolan k u dołowi zwężały się. Parcianka Wierzchnim ubiorem letnim wkładanym na codzień i od święta była parcianka, rodzaj płóciennego płaszcza (ryc. 3,12). Płótno na parciankę tkano z nici konopnych, z których naciągano osnowę, i lnianych u ż y w a n y c h na wątek. W tkaniu stosowano splot skośny, a materiał nazywano czynowacią. Na podszewki do parcianek u ż y w a n o grubego konopnego materiału, zwanego „płótnem parciamm" albo wprost parcia. Parciankę szyto według bardzo prostego kroju zbliżonego do p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Płat czynowatego płótna (250X 75 cm) składano we dwoje w poprzek długości. Pośrodku l i n i i złożenia wycinano otwór na szyję a następnie część przednią rozcinano wzdłuż. W pasie obwód parcianki zwężano przez odpowiednie wycięcie, wydatnie podkreślając 18 �talię. Dołem natomiast klosz tego okrycia poszerzano przez wszycie po obu bokach dużych klinów, sięgających swymi wierzchołkami prawie do pasa. Następnie wszywano rękawy wyraźnie zwężające się k u dołowi. Szew łączący r ę k a w z płatem głównym wypadał znacznie poniżej ramienia. Szew boczny biegł spodem od końca rękawa pod pachę, łączył kraje płatu głównego i począwszy od bioder biegł k u dołowi już dwiema rozchodzącymi się liniami, którymi obejmował wszyty tutaj klin. Dzięki temu tworzył się fałd boczny lekko odchylony k u t y ł o w i . Kołnierz u parcianki był wąski i stojący. P a r c i a n k ę podszywano podszewką z prostego konopnego płótna. Zapinano ją na cztery mosiężne haftki. Górna haftka była przyszyta tuż pod szyją, a następne w odstępach około 12 cm. Parcianka była odzieniem długim, sięgającym do pół łydek. Zwykle nie zdobiono jej niczym i nie prze­ pasywano' . Przyniszczone parcianki noszono na codzień, chociaż niechętnie, bo jej poły przeszkadzały w pracy. 21 22 Sukmana Reprezentacyjnym wie­ rzchnim odzieniem kawa­ lerskim i gospodarskim, była sukmana (ryc. 5,12). Noszono ją przez cały rok, zwłaszcza w okresach przej­ ściowych i w zimie. Pod­ czas dużych mrozów suk­ m a n ę ubierano na kożuch. Sukmana była strojem ob­ rzędowym, weselnym i pochówkowym. Materiał na sukmanę sporządzano do­ mowym sposobem z wełny czarnorunnych owiec, któ­ re specjalnie chętnie ho­ dowano. Zrudziała od słoń­ ca wełna nie dawała sukna czarnego, lecz o odcieniu brązowym. Sukno było grube i tak gęste, że prze­ moknięta sukmana posta­ wiona na ziemi sama utrzy­ mywała się w pionowej po­ zycji. Pod koniec X I X w. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e I—Parcianka, II—Sukmana, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d — część przednia i tylna (p o nc h o), e—kliny poły parcianki, f—rękaw, g—kołnierz, h—man­ kiet, i,j — kliny przyszyta do czę­ ści tylnej sukmany. Parcianka, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr. inw. 2233. Sukmana, Harasiuki, pow Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. 19 �Ryc. 13. S u k m a n a A—z przodu, B —z tyłu, C—części kro.iu: d—płat tylni, e—płat przedni, f—klin, część poły, g—rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h—kołnierz, Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku M. K. i Sz. L. Warszawa nr. inw. 1608 Skala 1:30, Rys. St. Z. Mirosławska przywożono na jarmarki do Biłgoraja i Tarnogrodu sukna wyrabiane w Jano­ wie. Sukno janowskie było znacznie cieńsze i rzadsze a przez to o wiele słab­ sze, z tego też powodu nie cieszyło się ono uznaniem, — toteż jarmarczne sukno było przeważnie kupowane przez uboższych gospodarzy i wyrobników. Wychodziło go na s u k m a n ę 7 łokci. Sukmana posiadała krój zbliżony do parcianki, a więc krój p o n c h a p o d ­ ł u ż n e g o . We wsiach położonych na północ od Tanwi kołnierz sukmany był stojący podobnie jak u parcianki, nato­ miast na południu sukmana miała koł­ nierz wykładany. R ę k a w y u sukmany w całym regionie t y ł y wykańczane mankietami, które nazywano klapciami (ryc 13). Kłapeć (szer. ok. 10 cm) był obszyty niebieskim cienkim suknem fabrycznego wyrobu. Sukmana jak i parcianka posiadała fałdy boczne, które poszerzały biodra poniżej pasa. Celem uniknięcia zbytniego poszerzenia sylwetki fałdy te były w pasie przygięte ku tyłowi i przyszyte, (ryc. 12II, 13). Do­ łem po obu bokach posiadała sukmana po jednym płytkim rozcięciu. Zapinano ją na mosiężne (10,12 a czasem 16) haftki i konie. Krój sukmany był dostatni; ozdoby w postaci szamerunku wykony­ wano niebieskim wełnianym sznurkiem; obszywano n i m kołnierz, oba kraje prze­ dniego rozcięcia, fałdy na biodrach i mankiety u rękawów (ryc. 14,15). Sza­ merunki miały wykończenia w postaci chwaścików zwanych kwiatkami. W po­ łudniowo-wschodniej części regionu obok niebieskich, były spotykane szamerunki czerwone. Sukmana czarna z odcieniem brązowym, o kroju zbliżonym do poncha podłużnego panowała niepodzielnie do końca X I X w. Dopiero z początku X X w. jarmarczni hand arze zaczęli przywozić do Biłgoraja i Tarnogrodu gotowe suk­ many szyte z sukna janowskiego. Pozor­ nie nie różniły się one od sukman szy- Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza suk­ many. Potok. pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr. inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956 20 �Ryc. 15. Szuba A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju wierzchu, D—części kroju pod­ szewki, e —płat przedni, f-plecy, g, £ i—części składające się na marszczenie tyłu, j—r-^kaw, k—kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e h —części podszewki. Łazoiy, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 1 1 tych przez wiejskich krawców, jednakże krój miały wyraźnie odmienny. Podkreślał to zwłaszcza wyraźnie szew na ramionach i odmienny sposób wszycia rękawów. Obok czar­ nych sukman sprzedawano na jarmar­ kach głównie w Biłgoraju sukmany siwe z granatowym szamerunkiem, no­ szone powszechnie w północnej części powiatu biłgorajskiego. W pierwszych latach X X w. siwa sukmana występo­ wała sporadycznie we wsiach podbiłgorajskich, między innymi w Majdanie Księżpolskim. Sukmanę ubierano bezpośrednio na koszulę, tylko podczas ostrych mrozów wkładano pod nią kożuch. Sukmana się­ gała do pół łydek, zapinano ją tylko na jedną lub dwie haftki w pasie; pod szyją koszula była zwykle odsłonięta. Suk­ mana uszyta z mocnego sukna domowej roboty służyła jako wierzchnie odświętne odzienie przez kilka lat, a następnie stawała się „sukmaną do chodu" czyli na co dzień. Ryc. 16. Szwn^runsk przodu na sukmanie Po:ok, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie, nr. inw. 2295. Fot. B. Czarne- 21 �Kożuch Cenioną i szanowaną częścią odzieży zimowej, jednakże posiadającą mniejsze znaczenie od sukmany, był kożuch. Kożuch był odzieniem starszych gospodarzy. Był on szyty z biało wyprawnych skór, a sięgał poniżej kolan. Jego dostatni krój, bogactwo aplikacji i wyszyć były pewnego rodzaju świadectwem zamożności właściciela. Kawalerzy rzadko chodzili w kożuchach, natomiast wchodził on o niezmienionym kroju do ubioru kobiecego (ryc. 36). Kożuch biłgorajsko-tarnogrodzki posiadał krój składający się z trzech zasadniczych płatów skóry zszytych z pomniejszych elementów, z pleców, dwu przodów zszywanych na ramionach i bokach oraz z rękawów. Górna część kożucha t. zw. stanik, składała się z następujących części: kołnierza, pleców, dwu pazuch i rękawów. Stanik był pasowany i sięgał do bioder. Tutaj była doszyta znacznie obfitsza część dolna, z tyłu suto marszczona Dolna część kożucha składała się z 5 części, z tyłki, dwu fałd i dwu skrzydeł; w dolnym kraju fałd były podobnie jak przy sukmanie dwa płytkie rozcięciaKołnierz był obfity i odwrócony czarną wełną do wierzchu. Podobne zakończenie miały rękawy. Kożuch zapinano na pętelki i cztery guziki skórzane. Była to kosztowna część odzieży, kuśnierz oprócz kilkudniowego utrzymania otrzymywał około 2 rubli. Uszycie kożucha wymaga'0 nielada kunsztu. Przy wyrobie kożuchów obok trudnego kroju należało znać również takie techniki zdobnicze jak: szew kolorową nicią, haft i aplikację, w której stosowano białą irchę i czerwone sukno. W hafcie o niezbyt rozbudowanym ornamencie stosowano technikę atłaskową, posługując się jedwabnymi nićmi w dwu kolorach — czer­ wonym i zielonym. Ozdoby na kożuchach występowały na pazuchach po obu stronach zapięcia i na fałdach bocznych poniżej pasa (ryc. 36, 38 i 39). Dominującym motywem haftu zdobionego kożucha byty t. zw. łapki; skrzynki występowały na kożuchach suto zdobionych . Kożuch noszono rzadko bo tylko w dnie suche i mroźne, jako strój wierzchni. Bogatsi gospodarze posiadali po dwa kożuchy, jeden od święta, a drugi przyniszczony „do chodu". Biało wyprawny kożuch mimo dużych walorów dekoracyjnych był nieprak­ tyczny, przy starannym nawet obchodzeniu się żółkł, szybko się brudził i wycierał. To właśnie było powodem, że gdy zaczęto wyprawiać skórę na brązowo, białe kożuchy zostały N 23 Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow. Biłgoraj. Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 6161. Fot. B. Czarnecki, 1956. 22 �szybko zarzucone. Obecnie szyte w Lipinach krótkie kożuszki z brązowo wyprawnych skór w niczym nie nawiązują do dawnych tradycyjnych kożuchów. Pasy Wypuszczoną na spodnie koszulę przepasywano na codzień zwykłym skórzanym paskiem lub powrózkiem. Od święta przepasywano się szerokim pasem ze skóry wo­ łowej, wyprawionej na kolor brązowy (ryc. 18). Powszechnie nazywano ją „czerwoną skórą". Szerokość pasa była zależna od stanu mężczyzny; kawalerowie nosili pasy węższe zapinane na dwie lub trzy sprzączki, gospodarze pasy szersze z czterema sprzączkami. Sporządzając taki pas, brano jeden prostokątny płat skóry (100X25 cm) i składano wzdłuż. Część złożenia, która miała przylegać do figury, była szeroka okoto 3 cm. Jej kraj w y ­ cinano w r ó w n e półkoliste ząbki i nabijano kabzlami, a następnie przyginano do wierzchu i całość poddawano prasowaniu. Powstałą w ten sposób wzdłuż całego pasa dekoracyjną Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. zakładkę przeszywano ozdobnym szwem, wykonanym cienkim skórzanym rzemykiem. Z kolei jeden koniec pasa zaopatrywano w sprzączki, a drugi w paseczki, na które go zapinano. W części przylegającej do sprzączek ozdobna górna zakładka przechodziła w zna­ cznie szerszą półkolislą klapę, pod którą znajdowała się w e w n ą t r z kalitka na talary. Cała powierzchnia była zdobiona geometrycznym wytłaczanym ornamentem. Pasy noszono zawsze na koszuli. Kupowano je na jarmarkach w Tarnogrodzie i Biłgoraju. Uczesanie i nakrycie głowy Na omawianym terenie mężczyźni zdawna golą się, nie pozostawiając żadnego zarostu na twarzy. Golenie zarostu było zwykle dokonywane brzytwą i odbywało się w niedziele i święta przed pójściem do kościoła. Jeszcze około 1880 r. większość starych mężczyzn nosiła długie włosy, sięgające z tyłu końca ucha, a przodem przycięte do pół czoła w grzywkę Obecnie taka fryzura jest już rzadkością. Najważniejszym nakryciem głowy była czapka zwana gamerką, lub czapką „na cztery powiaty" (ryc. 19). Sporządzano ją z sukna używanego na sukmany i przystrajano takim samym niebieskim wełnianym sznurkiem. Krój gamerki był prosty. Szyto ją z jednego prostokątnego płatu sukna, którego jeden z boków dłuższych posiadał 4 trójkątne wystające wycięcia. Następnie końce sukiennego prostokąta i boki trójkąt­ nych wycięć zszywano razem, tworząc w ten sposób wierzch czapki o kwadratowej formie. Z kolei podwijano do wierzchu kraje tej workowatej foi my zwężając jej szeroki ctck do połowy. 23 �Czapkę zdobiono niebieskim sznurkiem, który potrójnym szlakiem opasywał górny kraj otoku, a odpowiednio pocięty i rozkręcony tworzył po czterech rogach kuliste pompony. Dały one początek nazwie „czapka na cztery powiaty" lub „na cztery światy". Gamerką nakładano do sukmany, a sporadycznie do kożucha. Drużba i pan młody przystrajał ją wiankiem z ruty lub barwinku przypinanym do otoku po prawej stronie czapki. Duże znaczenie posiadał w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim również kapelusz słomiany, zwłaszcza jako letnie okrycie głowy noszone powszechnie na codzień, a od święta tylko do parcianki (ryc. 3 i 50). Zależnie od użytego materiału kapelusze słomiane można podzielić na 2 typy: pierwszy — to kapelusz szyty bezpośrednio z trawy psiarki, która odznacza się długą i cienką treścią, drugi — z zębatego paska plecionki wykonanej z żytniej słomy. 24 Ryc. 19. Męskie okrycie głowy t. zw. gamerka A—widok ogólny, B-krój. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w., Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 2294, skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Kapelusze z trawy szyte i noszone przez chłopców pasących bydło i konie, posiadały wą­ skie kanie czyli ronda i półkoliste denka. Przy szyciu kapelusza posługiwano się dutką czyli rureczką z gęsiego pióra, przy pomocy której regulowano grubość i jednocześnie podtrzymywano ciągłość zszywanej trawiastej wici, oraz igłą i domowego wyrobu lnianą nicią. Szycie kapelusza rozpoczynano od środka denka, stopniowo przesuwając dutką do przodu i uzupełniając równocześnie jej zawartość pojedynczymi źdźbłami trawy. Wycho­ dzącą z niej wić formowano w spiralkę, której każde ostatnie koło zszywano z poprzed­ nim. Kapelusz kształtowano w rękach według ogólnie przyjętej formy i ozdabiano czar­ ną tasiemką, którą opasywano denko. Kapelusze słomiane noszone przez kawalerów i gospodarzy były sporządzane w nieco odmienny sposób, najpierw trzeba było przygotować odpowiednią ilość plecionki z żytniej słomy w postaci zębatego paska zwanego strząpką i z kclei uszyć dopiero sam kapelusz. Kapelusze ze strząpki posiadały nieco odmienną formę niż kapelusze z psiarki. Ich kanie były znacznie szersze zwłaszcza w dawniejszych odmianach, a w nowszych denka miały kształt wyraźnie cylindryczny. Przy szyciu ka­ pelusza ze słomy postępowano podobnie jak przy poprzednio opisanej technice. Podobień­ stwo to dotyczyło zwłaszcza sposobu zszywania plecionki i formowania kapelusza. Na kapelusz wychodziło 24 kółek strząpki, a kółko mierzyło się owijając pleciony pasek przez stopę i kolano. Kapelusze opasywano wokół denka czarną wstążką. Innnym na­ kryciem głowy, noszonym zimą; do kożucha, ale nie przyjętym powszechnie, była bara­ nica. Czapki te były wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników z materiału imitującego barankowe futro. Baranica była nowszym elementem w stroju biłgorajskotarnogrodzkim i jak zapewniali informatorzy za ich dzieciństwa (około 1880 r.) nie noszono ich tutaj wogóle. Obuwie Jedynym obuwiem noszonym dawniej także przez mężczyzn na codzień i od święta były chodaki (ryc. 30). W lecie ubierano je zwykle tylko w dnie świąteczne, a w dnie robocze chodzono powszechnie boso. Przed włożeniem chodaków owijano nogi w lniane onuce sporządzane zazwyczaj ze starych koszul. Zimową porą zakładano dwie a nawet trzy warstwy onuc, a w czasie ostrych mrozów wierzchnią w a r s t w ę maczano w wodzie, która po zamarznięciu tworzyła dobrze izolującą od zimna powłokę. Materiał na chodaki w postaci prostokątnych kawałków skóry wołowej kupowano na jarmarkach, dobierając do nogi odpowiednią ich wielkość. Każdy z nich wystarczał do uszycia jednego chodaka . 25 24 �Przystępując do szycia chodaka, moczono najpierw skórę a następnie rozkładano licem do spodu na ławie lub desce, która spełniała rolę prowizorycznego warsztatu szewskiego. Następnie odcinano wąski rzemyk wzdłuż lewego dłuższego brzegu i wzdłuż trzech czwar­ tych krótszego przedniego kraju skóry. Taki sam rzemyk, ale znacznie krótszy odcinano wzdłuż prawego dłuższego brzegu, który miał być stroną zewnętrzną. Prawy róg przygi­ nano na przodzie w lewą stronę, tworząc zeń coś w rodzaju przyszwy,i zeszywano dłuższym paskiem, przeciągniętym przez nakłucia wykonane wzdłuż całej lewej strony chodaka. Pasek z prawej strony spełniał mniej ważną rolę, bo tylko ściągał w okolicy małego palca trójfałdowe zmarszczenie i przechodził szwem na piętę. Tutaj ściągano drugi krótszy bok płatu, tworząc na nim kilka fałd i oba końce rzemyków łączono. W końcu wycinano po dwie okrągłe dziurki z boków i dwie na pięcie chodaka, przeznaczone do przeciągania nawloką czyli powrózka z konopnego włókna, k t ó r y m przymocowywano chodak do nogi. Zaraz po uszyciu jeszcze mokre chodaki ubierano, aby wysychając przybrały właściwą wygodną dla nóg formę. Chodaki były tanim i wygodnym obuwiem; aż do ostatnich czasów noszono je sporadycznie w okolicach mniej ulegających w p ł y w o m miejskiej mody . Pod koniec X I X w. zaczęto nosić buty z cholewami z czerwonej skóry. Zrazu było to obuwie bogatszych gospodarzy kupowane na jarmarku. We wsiach podbiłgorajskich najpierw za­ częli je nosić sitarze. Stopniowo jednak stawały się powszechną częścią stroju odświętnego. But składał się z podeszwy, obcasa i trzech płatów skóry wierzchniej. Dwa z nich two­ rzyły cholewę, a trzeci przyszwę. Szew w cholewie sięgającej kolana przebiegał po obu jej bokach, od górnego kraju obcasa. Cholewa była łączona z przyszwą na przegięciu nogi za pośrednictwem siwu, który był odwrócony do spodu i często kaleczył nogę. 28 Dodatki do stroju męskiego Uzupełnieniem zimowego codziennego ubioru były jednopalcowe rękawice wyrabiane z resztek wełny. Znano ich dwa rodzaje. Jeden prawdopodobnie starszy, to rękawice dziergane przy pomocy kulki i drugi, pleciony na specjalnej formie drewnianej (ryc. 49). Tak w jednym jak i w drugim wypadku wykorzystywano resztki wełny, jakie pozo­ stawały przy wyrobie sukna na chołosznie i sukmany. Rękawice zdobiono wplatając białą wełnę i tworząc w ten sposób na czarnym tle białe poprzeczne pasy . 27 Dość powszechnym uzupełnieniem stroju odświęt­ nego, a niekiedy i roboczego była torba kalita, w y ­ konana z tego samego gatunku skóry co pas i buty (ryc. 20). Kalita posiadała kształt podkowy odwróconej zaokrągloną stroną ku dołowi. Z wierzchu całą torbę pokrywała klapa, nadając jej kształt lekko wypukły. Górą do obu rogów doszyte były uszy z mosiężnymi koluazkami, do których doczepiano na stałe pasek służący do przewieszania torby przez ramię. Pasek ten był niekiedy jaśniejszego koloru, ozdobiony wy­ tłaczanym geometrycznym ornamentem. Kalitą noszo­ no z tyłu u lewego boku, a pasek spoczywał na prawym ramieniu. Zabierano ją z sobą w wypadku dalszej podróży np. z okazji odpustu, odległej gościny weselnej, jarmarku itp. Idąc w drogę wkładano w kalita pożywienie w postaci chleba i słoniny, a nierzadko i flaszkę gorzałki. W niej też chowano nóż, skórzany woreczek na tytoń, fajkę, krzesiwko i tabakierkę robioną zwykle z wolego rogu. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. 25 �Rozdział VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Podobnie jak w stroju męskim cały codzienny i odświętny ubiór kobiecy był sporzą­ dzony z płótna własnej roboty. W ubiorze codziennym było zasadą donaszanie przyniszczonych części stroju świątecznego. Części ubioru szyte specjalnie na codzienny użytek wykonywano z gorszych gatunków płótna, a ich krój, choć w zasadzie nie odbiegał od kroju stroju świątecznego, posiadał niekiedy znaczne uproszczenia. W dnie robocze wkła­ dała kobieta na głowę czepek zwany chamełką i nakrywała chustką wykonaną zwykle ze starej koszuli, nie zawsze nawet obrębioną. Koszula była z grubego lnianego płótna bez żadnych oziób. Spódnice noszono z tego samego materiału, dość obficie marszczone w pasie a dołem sięgające do pół łydek. Pod koniec X I X w. spódnice robocze coraz częściej szyto z drukowanego płótna. W przejściowych porach roku na koszulę ubierano krótką parciankę czyli rodzaj płóciennego kaftana. Latem kobiety chodziły boso. W zimie wkładały przyniszczony kożuch lub sukmanę, a głowę i szyję spowijały starą płachtą. Nogi okręcały onucami i nakładały chodaki. W stroju odświętnym koszula wierzchnia była uszyta z cienkiego płótna, ozdobnie haftowana. Spódnicę długą prawie do kostek szyto z czterech szerokości cienkiego płótna. W letnie pogodne dnie na głowę ubraną w chamelkę zarzucała kobieta nadkrywkę czyli długi płat płótna ozdobiony haf, tem, a spływający przodem swo­ bodnie do kolan (ryc. 22). W dni deszczowe w miejsce nadkrywki ubierano płachtę. W zimie za; miast fartucha służyła spódnica zwana burką, uszyta z grubego | lniano-wełnianego materiału, podobnie jak i fartuch występo­ wała ona w całym regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim. Tra­ dycyjnym wierzchnim o k r y ­ ciem kobiety była sukmana, pcd którą ubierano w czasie dużych mrozów kożuch. Pod koniec X I X w. obck sukmany i biało wyprawnego kożucha zaczęły wchodzić w modę żupan i z czerwonymi wyłogami i szu­ ba podbita baranim futrem. Szyto je z kupnego sukna w ko< lorze szafirowym. W t y m sa­ mym mniej więcej czasie we­ szły w użycie trzewiki z czarj nej skóry o niskiej cholewce, I a następnie ciżmy z sznurowa­ ną wysoką cholewką. Strój obI rzędowy nie wiele odbiegał od I i 26 Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potck, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. �Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą zw. „nadkrywką". Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. zwykłego stroju świątecznego. Panna młoda szła w lecie do ślubu w płóciennym stroju pozbawionym całkowicie haftów. Na głowie miała upięty wianek z barwinku lub ruty, w odróżnieniu od druhen nie przystrojony kwiatami, a pod nim podwstążnik czyli te­ kturową obrączkę, z której spływały na plecy wraz z rozpuszczonymi włosami kolorowe wstążki. W zimie strój panny młodej uzupełniała sukmana, a w późniejszym okresie żupan przepasany barwnym pasem. Wdowa albo zawitka miała do ślubu głowę kilkakrotnie spowitą płatem płótna długości 6 łokci. Jeden jego koniec spadał na plecy, a drugi z przo­ du. Po bokach przyczepiano do tego zawicia po dwie kolorowe wstążki z każdej strony. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosami splecionymi w warkocze. W specjalnie 2S 27 �ważne uroczystości kościelne dziewczyna włosów nie zaplatała lecz wkładała na głowę podwstążnik (ryc. 29). W obrzędzie weselnym podwstąznik uzupełniano wiankiem z kwiatów. Kobiecym strojem pośmiertnym był fartuch, biała ślubna koszula i chamełka. W okresie Wielkiego Postu, Adwentu i żałoby dobierano koszulę i inne części stroju z czarnym haftem, a zamiast korali nakładano białe paciorki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Codzienna kobieca koszula podobnie jak i męska była szyta ze zgrzebnego płótna i posiadała identyczny k r ó j p r z y r a m k o w y , marszczony. Zamiast wykładanego kołnierza miała wąską listewkę, zwykle z cieńszego kupnego płótna. R ę k a w y koszuli ro­ boczej były znacznie węższe i krótsze, dołem nie obszyte oszeweczką, lecz zwyczajnie obrębione. Rozcięcie pazuchy było znacznie głębsze i sięgało prawie pasa, pod szyją ścią­ gano je troczkiem. Dołem wzdłużano koszulę codzienną nadolkiem się­ gającym do kolan, sporządzonym z gorszego gatunku płótna. W dnie świąteczne na czystą codzienną ko­ szulę nakładano drugą, świąteczną, która nie posiadała nadołka, a u szyi w miejsce listewki występował w y ­ kładany kołnierzyk zwany oszewką (ryc. 23). Jej r ę k a w y posiadały nor­ malną długość i były zakończone mankietami zwanymi oszeweczki. Sporadycznie oszeweczki posiadały u nowszych koszul z fabrycznego Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Bił­ goraj. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warsza­ wie nr. inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. płótna formę okalającej dłoń falbanki, którą nazywano hyrką. Rozcięcie pazuchy ścią­ gano pod szyją czerwoną wstążką. Na całym terenie objętym zasięgiem stroju biłgorajskotarnogrodzkiego z wyjątkiem wsi podbiłgorajskich, kobieca koszula była zdobiona haftem wykonanym czerwoną lub czarną bawełnianą nicią zwaną zapałem. Haft na koszulach wy­ stępował na przedniej części oszewki, na oszeweczkach u rękawów i na przyramkach, gdzie posiadał formę najbardziej rozwiniętą (ryc. 9,55). Haftowana koszula wchodziła również w skład stroju dziewczęcego. Tylko w obrzędzie weselnym panna młoda w y s t ę p o ­ wała w koszuli całkowicie pozbawionej haftu. W okresie zachodzących w stroju biłgorajskotarnogrodzkim przemian i jego zanikania, który miał miejsce na przełomie X I X i X X w., zaczęto szyć koszule odświętne z fabrycznego płótna, zachowując krój tradycyjny. Zja­ wisko to wywarło również pewien w p ł y w na haft, którego technika i zespół motywów musiały być dostosowane do nowego materiału. Po przyjściu z kościoła kobieta zdejmo­ wała wierzchnią haftowaną koszulę i chowała ją do skrzyni, gdzie pozostawała do następnego święta. Spódnica Codzienna robocza spódnica była szyta ze zgrzebnego płótna. Krój jej był bardzo prosty. Dwa płaty płótna warsztatowej szerokości zszywano razem, marszczono w pasie 28 �Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw, chamelce. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. i obszywano listewką płótna, a do­ łem obrębiano. Pod koniec X I X w. zgrzebne płótno na spódnice ,,do chodu" coraz częściej oddawano do drukowania, co niewątpliwie miało swoje znaczenie preklyezne. Z uwagi jednak na związany z tym koszt malowanie spódnic codzien­ nych nigdy nie było zjawiskiem powszechnym. Odświętną spódnicę n a z y w a n ą fartuchem szyto z cienkiego, dobrze wybielonego płótna, które obok k r o j u i sta­ rannego uszycia było jedyną ozdobą tego tak bardzo ceiionego odzienia Fartuch był spód­ nicą noszoną tak przez kobiety zamężne jak i dorosłe dziewczęta. Jego krój odznaczał się dużą prostotą. Zszywano go z czterech płatów płótna,czyli pólek (dł. 85 cm. szer. 75^cm) Ich kraje dłuższe zszywano razem, część górną układano w drobne około 3 mm zmarszczki i zbierano je na trzech sza­ rych nitkach równolegle przebiegających w odstępach 1 cm. Zmarszczony w ten sposób kraj górny wykańczano paskiem płótna, przeszywanym podwójnym stebnowaniem. Na środku przodu był na linii szwu rozporek umożliwiający wkła­ danie i zdejmowanie spódnicy. Końce obszewki były zaopatrzone w troczki, którymi się w pasie obwiązywano. Mar­ szczenia ładnie podkreślały wcięcie pasa i były głównym elementem zdobniczym fartucha. Z nich wyprowadzano 3 cm Ryc. 25. Zapaska. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki 1956. 29 �szerokości fałdy, w które układano cały obwód spódnicy od góry do dołu z wyjątkiem przodu nakrywanego zapaską (ryc. 29). Fałdy układano na mokro i poddawano prasowaniu. Kraj dolny fartucha sięgał prawie do kostek. Po powrocie z kościoła fartuch zdejmowano i układano w fałdy, tak aby był gotowy do następnego użycia. Mniej zamożne kobiety posiadały po jednym fartuchu, w którym brały ślub. Odpowiednio szanowany wystarczał na całe życie i służył jeszcze jako odzienie pośmiertne. r E 11 u i n i ii 1111 < 1i1n i i ii 111 ii • i i i l i 1 11,1111111-| 11MIII i | i l | i i i b C b n | l i 1 . I i . i i . i , , | i,,, Ryc. 26. Z a p a s k a A—z przodu, B—krój, płat główny, C—pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591.Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Ryc. 27. S p ó d n i c e I—lniano wełniana t. zw. burka, I I — spódnica lniana t. zw. fartuch. A - z przodu, B—płaty tkaniny (połowa), C—pa­ sek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku. Muz. Kult. i Sztuki w Warszawie nr inw. 1 — 1581, 11-5359. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. b Pod koniec X I X w. w związku z rozpowszechnieniem się w całej południowej Lubelszczyźnie techniki ręcznego drukowania płócien pojawia się na wsi biłgorajsko-tarnogrodzkiej spódnica odświętna zwana malowanką (ryc. 43,51). Zrazu szyto j ą z druko­ wanego płótna domowej roboty, stosując krój tradycyjnego fartucha. Malowanką szyto z nieco krótszych 3 półek, później o szerokości kupnego płótna. Malowanka nigdy nie była powszechną częścią ubioru: nie została też przyjęta do stroju obrzędowego, wydatnie zaś przyczyniła się do wprowadzenia w użycie fabrycznej wzorzystej tkaniny. Zimową porą kobiety nosiły zamiast fartuchów wełniane spódnice nazywane burkami (ryc. 27). Materiał na nie tkano na wiejskich warsztatach, stosując lnianą osnowę i wełniany białoczarny wątek oraz skośny splot. W ten sposób powstawała tkanina o poprzecznych białoczarnych prążkach, szerokich na 4 m m . W spódnicy przebiegały one pionowo. Burka posiadała nieco odmienny krój aniżeli fartuch i malowanka. Szyto ją z szerokości mate­ riału. Płat (75X300 cm) zszywano krótszymi krajami, a górny obwód marszczono i w y k a ń ­ czano oszewką. Dołem zamiast obrąbka przyszywano od spodu tasiemkę zakończoną szczoteczką. Spośród wymienionych spódnic burka była najdłużej noszona. Jeszcze po I wojnie światowej, gdy inne części stroju tradycyjnego całkowicie już zarzucono, burka była powszechnym zi­ mowym odzieniem star­ szych kobiet. Zapaska O" c Ryc. 28. P a r c i a n k a krótka A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju, d—płat stanowiący tył i przód (poncho), e—rękaw, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5816. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Na spódnicę roboczą najczęściej nie zakładano zapaski, chyba że przy­ stępowano do specjalnie brudzącej pracy. W ta­ kich razach zapaską był płat workowego płótna, �Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. który zatykano górą za obszewkę spódnicy. W niedziele i święta, gdy po powrocie z kościoła i zdjęciu fartucha ubierano czystą spódnicę codzienną (często była to malowanka)^ przepasywano ją zapaską sporządzaną ze zgrzebnego płótna. Zapaskę do stroju odświętnego szyto z cienkiego dobrze wybielonego płótna, (ryc. 25). Jej długość była dostosowana do fartucha, tak że dolne kraje wypadały na jednym poziomie. Dwa płaty płótna łączono dłuższymi krajami, tworząc duży prostokąt o wymiarach 85X150 cm. Kraj dłuższego boku układano w równe zmarszczenia, podobnie jak przy fartuchu i obszywano paskiem płótna, wzdłużonym troczkami służącymi do podwiązywania zapaski. Z kolei całą po­ wierzchnię układano w fałdy o szerokości 3—4 cm. i poddawano prasowaniu. Zapaska była zdobiona haftem, który przebiegał trzema prostymi liniami. Odświętną haftowaną 31 �zapaskę szanowano podobnie jak fartuch i przechowywano starannie złożoną w fałdy. Wchodziła ona jako część składowa do stroju dziewcząt i kobiet zamężnych. Obuwie Tradycyjnym obuwiem kobiecym były chodaki. W lecie ubierano je tylko od święta, podczas gdy we wszystkie dnie robocze chodzono boso. Chodaki kobiece były szyte z wołowej kupnej skóry i posiadały taki sam krój jak męskie. W taki sam również sposób były ubierane i przywiązywane do nóg (ryc. 30). W latach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się na jarmarkach kobiece trzewiki z czarnej skóry z niską cholewką, formą zbliżone do noszonych obecnie męskich kaloszy. Na podbiciu posiadały one płytkie roz­ cięcie z dwiema kabzlami wiązane sznureczkiem. Trzewiki zaczęty się stopniowo przyjmować na wsi. Pod koniec X I X w. dziewczęta i młodsze kobiety zaczęły nosić kupne obuwie t. zw. ciżmy, które dotrwały do czasów ostatnich. Ciżmy o wysokiej cholewce były obuwiem na obcasie, a cholewki były sznurowane na całej swej długości. W pierwszych latach trzewiki i ciżmy kupowane na jarmarkach były już prawie wyłącznym odświętnym obuwiem kobiet, a chodaki spełniały rolę drugorzędną jako obuwie robocze. Równocześnie z kupnym obuwiem wprowadziły kobiety do swego stroju „knapskie pończochy", robione z fabrycznej bawełnianej przędzy szydełkiem lub na drutach. Na zimę robiono je z tej samej przędzy z dodatkiem białej wełny. Uczesanie i ubiór głowy Dziewczęta na codzień i w święta chodziły z odkrytą głową, a włosy splatały staran­ nie w warkocze zwane koskami. Brano pasmo włosów znad czoła i pleciono z nich trójdzielny warkoczyk, którego koniec rozdzielano na dwie części i wplatano w dwa zasadnicze pasma włosów rozdzielonych z tyłu głowy i splecionych w dwa warkocze. Z kolei opasywano nimi głowę w kierunku czoła, gdzie były krzyżowane i napowrót ich końce kierowano k u tyłowi. W ten sposób głowa była opasana warkoczami, a przez jej środek wzdłuż rozdziału przebiegał warkoczyk. W święta za koski za­ tykano polne kwiaty, najczęściej rumianki i bławaty. W specjalnie uroczyste święta dziewczyna przystrajała głowę podwstążnikiem sporządzonym z tekturowej obrączki i różnokolorowych wstążek (ryc. 29). Tekturową obrączkę (szer. 3—4 cm) okręcano wstążką zwykle czerwoną. Następnie do połowy jej obwodu doszywano końce wstążek. Rozpusz­ czone włosy przewlekano przez obrączkę, którą tak osadzano na głowie, by jej część wolna od wstęg wypadała nad czołem. Na plecach wstęgi sięgały pasa a po nich spływały swobodnie rozpuszczone włosy. Z kolei nakładano wianek z barwinku lub ruty przystrojony k w i a t a m i ' . Podwstążnik był również ślubnym ubiorem panny młodej, z tą różnicą, że ruciany wianek był całkiem pozbawiony kwiatów. Kobieta zamężna miała głowę n a k r y t ą czepkiem, który powszechnie nazywano chamełką lub oberkiem. Włosy nosi­ ła przycięte z przodu w grzywkę, a z tyłu głowy do końca ucha. Czepcowe nakrycie głowy składało się z dwóch obrączek. Pierwsza była zrobiona z pręta rodzącego drzewa, a więc śliwy, jabłoni, gruszy, a najczęściej leszczyny, druga z tektury. Obrączka z drzewa miała średnicę około 15 cm i mieściła się w obwodzie 4 cm obrączki tekturowej. Tektu­ rowa obrączka nazywała się chamełką i od niej właśnie przyjęto nazwę dla całego na­ krycia głowy. Na chamełce rozpinano siatkowy czepek, wyplatany ręcznie a kupowany na jarmarkach. Obwód chamełki opasywano trzykrotnie złożonym pasem płótna nazywanym pópółką (35X170 cm). Pópółka występowała w parafiach Majdan Księżpolski i Sól. W pozo­ stałej części regionu chamełką owijano zatyczką. Był to pasek płótna (25X70 cm) posia­ dający na jednym ze swych dłuższych boków szlak haftu o różnej szerokości. W specjalnie uroczyste święta ubierano zatycżki o szerokim ozdobnym hafcie zwanym szłakówki. Wymienione części czepca ubierano w następującej kolejności: najpierw kobieta kładła na środek głowy obrączkę z pręta i przymocowywała ją kosmykiem włosów, z kolei nakładała chamełką z czepkiem i opasywała ją pópółką lub zatyczką. 2 32 ��W pierwszych latach X X w. kobiece nakrycie głowy uległo pewnej modyfikacji. Zamiast czepka siatkowego wyplatanego z bawełnianych nici młodsze kobiety zaczęły stosować czepki z wzorzystego atłasu, a we wsiach podbiłgorajskich zarzucono już w t y m czasie pópółką, zastępując ją szalinową chusteczką w kwiaty, którą rozpinano na obrączce. Sporządzano ją w t y m wypadku nie z tektury lecz z sosnowego łubu, który często brano ze starego sita. Obrączka z łubu posiadała kształt zaokrąglonego trójkąta. Po rozpięciu na niej chusteczki, górną krawędź ozdabiano szklanymi koralikami. Wykonane w ten sposób nakrycie głowy nazywano óbeikiem (ryc. 31). Do ubioru codziennego kobiety zamężne nosiły również czepce, ale wykonane mniej starannie i z gorszego materiału. W południowej części regionu czepek siatkowy zastąpiono kawałkiem drukowanego płótna lub fabrycznego materiału, a obrączkę chamelki obszywano na stałe starą przyniszczoną zatyczką lub zwykłym lnianym paskiem. Wierzchnim tradycyjnym nakryciem głowy była lniana chusta nazywana szmatką. Sporządzano ją z cienkiego kwadratowego pła­ tu płótna (75X75 cm) którego dwa kraje obrębiano. Szmatką składano po p r z e k ą t ­ ni i po owinięciu głowy wiązano jej rogi pod brodą. Pod koniec X I X w. lnianą szmatką zaczęły zamożniejsze kobiety zastępować k u p n ą chustką wełnianą zwaną szalinówką. Sukmana i kożuch Te dwie tradycyjne części kobiecego stroju posiadały identyczny krój co sukmany i kożuchy noszone przez mężczyzn. Sukmana w stroju dziewcząt i kobiet zamężnych pełniła ważną funkcję; ubierała się w nią niegdyś dziewczyna do ślubu, podobnie zresztą j a k i cały jej orszak weselny. Sukmana jednak nie była chętnie noszona, a to z uwagi na jej ciężar i sztywność materiału, to też w zimie najchętniej kobiety chodziły w kożuchach. - Ryc. 30. Chodaki, dawne obuwie kobiet: i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 3 Strój Biłgorajski oo �Żupan i i szuba Jeszcze przed około 80 laty powszechnym ślubnym strojem dziewczyny była sukmana. Już w t y m jednak okresie bogatsze dziew­ częta brały ślub w żupanie, który pod koniec X I X w. całkowicie zajął w stroju kobiecym dawną pozycję sukmany (Tabl.) Żupan był rodzajem płaszcza dołem sięgającego poni­ żej łydek. Szyty był przez małomiasteczko­ wych krawców z sukna fabrycznego w sza­ firowy m kolorze. Jego kołnierz z wyłogami i wywinięte mankiety rękawów były pokryte cienkim czerwonym suknem, podszewka na­ tomiast była płócienna. Żupan posiadał krój rozwinięty, wyraźnie dla wsi obcy. Z tyłu od pasa b y ł suto ozdobiony fałdami i lamówkam i (ryc. 40) z kupnej bawełnianej taśmy w kolorze niebieskim. Pas lamówki biegł również pod kołnierzem i przodem po obu stronach zapięcia, gdzie po jego prawej stro­ nie przyszywano kilka ozdobnych guzów dla dekoracji. Żupan b y ł zapinany na haftki i konie. Przepasywano go wełnianym barw­ nym pasem nabywanym na jarmarkach, głów­ nie w Leżajsku i Tarnogrodzie. Pas był długi na dwa sążnie a szeroki na łokieć. Przed ubraniem składano go wzdłuż kilkakrotnie i następnie owijano 3 i 4 razy wokół talii. Koszt żupana i pasa był niewątpli­ wie duży toteż mniej zamożne dziewczęta pożyczały do ślubu tę część odzieży od swych bogatszych rówieśniczek. Żupan był noszony jako odświętne odzienie przez dziewczęta, a przede wszystkim przez kobiety zamężne. W t y m samym okresie gdy wchodził w użycie żupan, wprowadzono do ko­ biecego zimowego stroju szubą, czyli rodzaj futra z owczych skór pokrytego szafirowym suknem nieco gorszego ga­ tunku. Krój szuby był zbliżony do kroju żupana, z tą różnicą, że szuba miała z tyłu więcej fałd, bo po sześć z każdej strony. Podobnie też były rozmieszczone ozdoby z niebieskiej lamówki. Szuba 31. Czepek nowszego typu t. zw. oberek, Dą­ browica pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. �' 33. Starsza kobieta w świątecz­ nej koszuli, chustce i chamelce Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 34. Kobiece okrycie głowy kapturek. A — przód, B — tył kapturka „denko", C—pliska do wykończenia denka u dołu, D— część okalająca denko z boków i z góry. Muz. Kult. 1 Szt. Lud. w Warszawie,nr inw. 1565. Skala l:15.Rys. St.Z.Mirosławskal956. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1759. Fot. B. Czarnecki, 1956. różniła się od żupana kołnie­ rzem i wyłogami rękawów. Pokrywano je owczym czar­ nym futerkiem odwróco­ nym runem do wierzchu. Szubę zapinano na trzy mo­ siężne haftki. Była ona zaw­ sze strojem zamożniejszych kobiet, podczas gdy więk­ szość do ostatnich czasów chodziła w zwykłych ko­ żuchach. 3' �Nadkrywka i płachta W pogodne i ciepłe dni lata idąc do kościoła narzucała na siebie kobieta płócienną nadkrywka. Był to długi płat, w ostatnich czasach już fabrycznego płótna (70X220 cm). Środek jego dłuższego boku spoczywał nad czołem, a oba końce spływały swobodnie przodem po ramionach i bokach, sięgając prawie do kolan. Znajdujący się nad czołem kraj nadrywki był ozdobiony szlakiem haftu, wąski szlaczek biegł również wzdłuż dolnych rąbków, które ponadto były jeszcze zakończone k u p n ą koronką. Nadkrywka była wyłącznie letnim strojem kobiet zamężnych, ubieranym tylko do kościoła. W chłod­ niejsze dni lata, w porach przejściowych i w zimie jako częste wierzchnie okrycie służyła czynowata płachta. To powszechne odzienie kobiet i dziewcząt sporządzano z dwóch płatów płótna czynowatego. Zszywano je dłuższymi bokami tworząc kwadrat V Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 36 �(1F>0X150 cm), a jego kraje obrębiano. Płachtę złożoną po przekątni zarzucano na siebie, latem na ramiona, a w zimie spowijano nią głowę i szyję. Dwa je) boczne rogi krzyżowano pod brodą i wiązano następnie na karku. Starsza przyniszczona płachta Ryc. 37. K o ż u c h A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—część tylna dolna, e—plecy, f—części rękawa, g—poła bok, h—górna część przodu z wyłogiem, i-przednia część poły, j—kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1905 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5918. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mircsławska J956. wchodziła również w skład ubioru roboczego. Kobieta udająca się do pracy w pole wraz z niemowlęciem, owijała je w płachtę. Rogi tej płachty przywiązywała na miejscu pracy do specjalnego stojaka nazywanego kolibą (ryc. 1). Tak nadkrywka jak i płachta czynowata zostały pod koniec X I X w. zarzucone w stroju świątecznym na rzecz barwnej Ryc. 38. Sposób zdobitnia fałdy bocznej na kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoiaj Muztum J^ullury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki 1956. 37 �wełniane] chustki zwanej szalinówką. Ostatnie płachty do dzisiaj jeszcze pełnią swoją codzienną roboczą funkcję, są coraz częściej jednak zastępowane przez zwykłe zgrzebne prześcieradła. Dodatki do stroju kobiecego Uzupełnieniem stroju kobiecego były kupowane na jarmarkach krajki a przede wszystkim różnego typu naszyjniki. Krajki w postaci kolorowych pasów wchodziły jako dość pow­ szechne uzupełnienie stroju dziewczęcego . Były one różnej długości, a szerokość ich nie przekraczała 5 cm. Przepasywano nimi letni odświętny strój (ryc. 40a). Daleko waż­ niejszą rolę spełniały naszyjniki, które występowały w k i l k u odmianach. Najbardziej z nich były cenione korale (ryc. 29). Cena, którą płacono za korale składające się z 3—6 sznurków pod koniec ub. w. równała się wartości krowy; z uwagi na to były one pie­ czołowicie przechowywane w półskrzynku wianowej skrzyni i ubierane tylko na większe uroczystości. Korale były w pewnym sensie rodzinną własnością i matki przekazywały je swym córkom jako wiano. Uboższe chłopki nosiły naszyjniki imitujące korale zwane lakami. Można je było nabyć pod dostatkiem na jarmarcznych lub odpustowych kra­ mach. W czasie Postu lub rodzinnej żałoby noszono zamiast korali i laków sznurki białych paciorków. Ubierała je też do ślubu panna młoda. Podczas badań terenowych napotkano na korale, do których z przodu doczepione były srebrne ozdoby w postaci dawnych monet. Połączone one były ze sznurkiem korali przy po­ mocy różnego rodzaju kunsztow­ nych ornamentów wykonanych także z szlachetnego metalu. Spo­ radycznym zjawiskiem na tym tere­ nie był naszyjnik o pojedynczym sznurze dużych bursztynów. Posia­ dały one kształt kulisty a ich po­ wierzchnia była szlifowana w geo­ metryczne płaszczyzny . Chara­ kterystyczną cechą na tym obszarze jest, że do sznurów korali i bur­ sztynów na karku nie przywiązy­ wano barwnych ozdobnych wstą­ żek opadających na plecy. Zjawisko to często występuje w Polsce cen­ tralnej jak i w dzielnicach zacho­ dnich. 30 31 Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób za­ pinania kożucha. Harasiuki, pow. Bił­ goraj. Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki, 1956. 38 �Ryc. 40. Żupan A—z przodu. B—z tyłu C — części kroju: d — płat przedni, a—plecy, f—h—części stanowiące sfałdowanie z tyłu, i—rękaw, j — kołnierz, k—połowa wierzchniej części kołnierza, 1—mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, ko­ niec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 2275. Skala 1:30. Ryc. 40 a. Fragment krajki, Naklik, pow. Biłgoraj. Muz. K. i Sz. L. w Warszawie nr Inw. 6190. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny p. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2275. Fot. B. Czarnecki, 1956. 39 �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Najczęściej stosowanym w Biłgorajszczyźnie materiałem do wyrobu różnych części stroju było i jest jeszcze nadal płótno. Surowcem, z którego przędzie się nici na płótno, to włókno lniane i konopne. Cała przeróbka tych roślin oraz przędzenie nici spoczywa w rękach kobiet, natomiast praca przy warsztacie tkackim oddawna nale­ ży do mężczyzn. Tkactwem trudnili się ludzie ubodzy, przeważnie utrzymujący się z tego zajęcia. Tkacze nazywani byli przez ludność tutejszą knopami. Wydajność dziennej pracy tkacza była rozmaita, zależnie od umiejętności technicznych i od gatunku materiału przezeń wykonywanego . Najtrudniejsze w wykonaniu było płótno czynowate zwane również drelichem. Tkano je w 4 nicielnice (ryc. 44). Płótno lniane najlepsze służyło do wyrobu koszul odświętnych męskich i kobiecych — oraz fartuchów, zapasek a dawniej i nadkrywek (ryc. 22). Gorszy gatunek płótna lnianego t. zw. „płótno zgrzebne" które wykonywano z grubszego przędziwa i pakuł, służyło do wyrobu bielizny codziennej i męskich portek. Z tego też płótna dawano podszewki do parcianek i żupanów. Płótno czynowate I gatunku służyło do wyrobu parcianek oraz płacht noszonych przez kobiety a w bieliźniarstwie pościelowym szyto z drelichu poszwy na pierzyny. Z grubszych gatunków tego płótna często o osnowie lnianej a wątku konopnym wyrabiano krótkie parcianki robocze w kształcie kaftanów. Wszystkie części stroju sporządzane z płótna poza parcianką wykonywały kobiety. Koszule odświętne i fartuchy oddawano do wiejskich krawczyń. Wynagrodzenie za tę pracę płacono w naturze, nazywało się ono kolędą i składało się z pewnej ilości tłuszczu, zboża, krup lub kartofli. Tkacze trudniący się wyrobem płótna wyrabiali też materiał, k t ó r y po sfolowaniu przybierał formę sukna. Tkaninę taką wyrabiał tkacz na t y m samym warsztacie, ale zakładał do tej pracy szerszy blat i dodawał nici w osnowie, chodziło bowiem o to, aby dla sukna mocno kurczącego się przy folowaniu, uzyskać pożądaną szerokość (75 cm). Zapewniała ona ustaloną wydaj­ ność przy kroju. Sukno zdjęte z tkackiego warsztatu było rzadkie i nazywano je siciąSić oddawano do folowania. Folusze znajdowały się przy wodnych młynach. Wymieniano je w następujących miejscowościach: K o r y t k ó w k/Frampola, Borowiec k/Łukowej, i Kusze. Sukno po przywiezieniu z folusza wieszano w stodole na bancie nad boiskiem, jego 32 Ryc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 40 �końce zszywano i obciążano deską i kamieniami, a to w celu zapo­ bieżenia zbytniemu kurczeniu się podczas wysychania. Tkacze w y ­ konywali również materiały półwełniane służące do wyrobu burek i chołoszni. Obok płótna i sukna w a ż n y m materiałem służącym do wyrobu odzieży były baranie skóry. Dawna biała ich wyprawa koncentrowała się w następujących wsiach: L i piny, Łazory, Harasiuki i Dąbro­ wica pod Biłgorajem oraz w Tar­ nogrodzie. Wszystkie te miejsco­ wości są położone nad Tanwią lub jej dopływami, co nie było bez znaczenia, gdyż przy wyprawie po­ trzebna jest duża ilość wody. Wy­ mienione ośrodki garbarskie miały swoich kuśnierzy trudniących się wyrobem kożuchów. Biała wypra­ wa skór miała następujący prze­ bieg. Najpierw skóry moczono i płukano w rzece, później pokry­ wano każdą skórę od strony miazdry Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. zakwaszonym rozczynem z żytniej mąki. Następnie składano każdą skórę we dwoje miazdrą do środka a wełną na wierzch i układano je w drewnianym naczyniu np. w ce­ brze. Skóry pozostawiano tak 8 do 10 dni, poddając fermentacji. Co jakiś czas jednak przekładano je, aby nie uległy zaparzeniu. Gdy naskórek t.zw. miozga zaczynał ustępo­ wać pod paznokciem, skóry wyjmowano, zgarniano z nich rozczyn i suszono. Następnie lekko zwilżano i brano na sirp czyli na żelazny przyrząd przybity do ściany o kształcie odpowiadającym nazwie. Na jego wypukłości zmiękczano skórę i oczyszczano z resztek rozczynu przez przeciąganie raz w jedną raz w drugą stronę. Dalsza czynność polegała na oczyszczeniu skóry z miazdry. Posługiwano się przy t y m prostokątnym nożem w y ­ ciętym ze starej kosy. Biały kolor nadawano skórze przez pocieranie kredą. Daleko mniej ważnym choć powszechnie stosowanym surowcem była żytnia słoma i pewien gatunek trawy zwanej psiarką. Z żytniej stomy wyplatano strzapkę na kapelusze. Jej wyplataniem zajmowali się chłopcy przy pasieniu bydła i koni. Materiału dostarczały najczęściej źdźbła przedwcześnie zbielałego żyta. Wycinano z nich środkową treść bez kolanek Tę treść pleciono w strząpkę, posługując się techniką warkoczową czwórdzielną, Ładnie pleść umieli tylko niektórzy, i ci otrzymywali zamówienia od starszych gospodarzy. Starsi nie zajmowali się wyrobem kapeluszy, nie pozwalał na to brak czasu, a może i powaga wieku. Nazwiska najbardziej utalentowanych wytwórców kapeluszy zachowały się do dziś w pamięci miejscowej ludności; b y l i n i m i : Wawrzyniec Nizio w Soli, Tomasz Kisiel i Wincenty Pazio z Luchowa Górnego. 41 �Na ogół dawny strój biłgorajsko-tarnogrodzki był wykonywany na wsi przez wiejskich wytwórców. Dopiero później weszły w użycie takie części stroju jak żupany, szuby i kobiece obuwie odświętne, wyrabiane po miasteczkach. Wytwórcami dawnego stroju byli przeważnie bezrolni i małorclni chłopi, których stan majątkowy zmuszał do szukania dodatkowego zajęcia poza rolnictwem. Z nich rekrutowali się krawcy szyjący sukmany, kuśnierze, garbarze, krawczynie i utalentowane hafciarki. Kuśnierstwo przed 60 laty miało już na t y m terenie pewne ustalone chociaż nie pisane normy prawne dotyczące nauki, opłaty i warunków pracy. Rodzice oddając syna na n a u k ę do krawca lub kuśnierza wpłacali z góry wynagrodzenie w gotówce i prowiancie, naj­ częściej w zbożu. Nie ustalano zazwyczaj czasu nauki ponieważ był on zależny od uzdolnień ucznia, k t ó r y wędrował z majstrem pomagając mu w wykonywaniu zamówień. Gdy uczeń opanował rzemiosło rozpoczynał samodzielną pracę, a miarą i świadectwem jego umie­ jętności b y ł y wykonane przezeń sukmany czy też k o ż u c h y . Gozd Huciński, Derylaki, Szeliga, Łazory i Lipiny z których najwięcej wychodziło kuśnie­ rzy, miały swój typ kożucha o swoistym odmiennym kroju i wyszyciach. Drugim takim ośrod­ kiem kuśnierskim był na południu Tarnogród. Kuśnierze wędrowali po wioskach i za umówioną ilość żywności lub cenę w gotówce podejmowali się wykonania określonej pracy. Oczywiście w odległych od swego domu wioskach pracowano chętniej za gotówkę, bo trudniej było przewieźć do domu zapracowaną żywność. Kuśnierze podobnie jak i krawcy wędrowali przeważnie z ż o n a m i . W czasie pracy ustalony był zwyczaj, że gospodarz dawał kuśnierzowi całkowite utrzymanie. Podobnie wynagradzano krawców szyjących sukmany. Krawcami sukman b y l i wyłącznie mieszkańcy wsi, prawie każda wieś miała 83 34 Ryc. 44. Płótno czynowate. Ryc. 45. Płótno na koszule. Ryc. 46. Fragment materiału na burkę t. j . sa­ modziałową spódnicę wełnianą. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie tzw. cholosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 42 �swojego krawca. Krawiectwo i kuśnierstwo b y ł y to dwie gałęzie ludowego rzemiosła w któ­ rych zachodziła w y r a ź n a specjalizacja. Tylko kuśnierz Koza z Dąbrowicy o przezwisku Okijaniec szył także sukmany. Ostatnimi kuśnierzami, których nazwiska żyją jeszcze w pamięci miejscowej ludności b y l i : Antoni Wołoszyn i Wojciech Deryło z L i p i n Górnych, Antoni Magolon ze wsi Derylaki, Michał Rudzik ze wsi Szeliga, Maciej Magolon z Gózdu Hucińskiego, Maciej Koza „Okijaniec" z Dąbrowicy, Tomasz Gruca z Tarnogrodu. Ostatnim żyjącym kuśnierzem jest wspomniany już Wojciech Swica z Lipin Górnych. Spośród krawców szyjących w dawnych czasach sukmany wymieniają nazwiska: Tomasz Szabat ze wsi Siary Żuk, Maciej Paw­ łowski z Łazor, Michał Budzyński z Jedlinek, Franciszek Larwa z Potoku Górnego, Antoni Kurz z Łazor, Tomasz Gilara z Rogoźni, Wojciech Golik „Wojtecek" z L i p i n Górnych, Wincenty Szmołda z Luchowa. Rozdział IX ZDOBNICTWO, H A F T Y , SZAMERUNKI, APLIKACJE Jednym z najprostszych sposobów zdobienia stroju był staranny odręczny szew zwany stebnówką. Wykonywany był lnianą nicią, a występował na płóciennej odświętnej odzieży, na kołnierzach i mankietach koszul oraz na obszewkach wykańczających fartuchy i zapaski. Zdobienia haftowane wykonywa­ ne ściegiem łańcuszkowym i płaskim były umieszczane przede wszystkim' na stroju kobiecym, na koszulach, za­ paskach, nadkrywkach i zatyczkach. W hafcie posługiwano się nicią ba­ wełnianą zwaną zapałem w kolorze czarnym, czerwonym i niebieskim. Haft niebieski pojawił się w okresie zanikania stroju i nie był powszech­ nie przyjęty. Zwykle wyszycia na poszczególnych częściach odzieży płó­ ciennej były jednobarwne, tylko na południowych krańcach regionu na zetknięciu ze strojem ruskim zda­ rzały się kompozycje dwubarwne, czerwono-czarne, lub trójbarwne, gdy dochodził jeszcze kolor niebieski. Moda łączenia w jednej ornamentacji dwu i trzech kolorów zaczynała się przyjmować w późniejszym okresie i w centrum regionu biłgorajskotarnogrodzkiego. Miało to miejsce w pierwszych latach X X w. Równo­ cześnie próbowano wprowadzić do haftu ścieg krzyżykowy. Jedno i dru­ gie upadło wraz z powszechnym za­ nikiem stroju. Haft na skórze — Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiarki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 13 �za pamięci informatorów — wykonywano jedwabiem w dwu kolorach, czerwonym i zielonym. Hafciarki tutejsze rozporządzały skromnym zasobem m o t y w ó w zdobniczych i jak informowano , nigdy ich nie przerysowywały lecz odtwarzały z pamięci. Tworzone 35 Ryc. 49, Rękawice i przyrządy do ich wykonania. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. przez nie ornamentacje powstawały przez zestawienie równoległych l i n i i prostych, ząbko­ wanych i falistych. Najbardziej rozbudowanym motywem zdobniczym była spirala, w swej podwójnej odmianie występująca również powszechnie w postaci zdobiny formowanej z ciasta na pieczywie obrzędowym, jakim były korowaje weselne oraz na pisankach. Spirala była motywem, któremu w hafcie przeznaczano specjalnie miejsce. Haftowa­ no pojedyncze, podwójne i potrójne spirale przede wszystkim na zatyczkach czep- Ryc. 50. Kapelusz starszego typu z żytniej słomy t. zw. strząpki. Dąbrowica, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki 1956. 44 �cowych, na których wogóle haft najbujniej się rozwinął, i na przyramkach koszul, gdzie, przeznaczano jej miejsce w najbardziej dekoracyjnej l i n i i haftu] biegnącego wpoprzek ramienia. Haftem pokrywano najczęściej linie szwów. Haft na zapasce prze­ biegał przez jej środek, pokrywając i wzmacniając szew łączący obydwa płaty płótna. Najbardziej rozbudowaną kompozycję spośród haftowanych części odzieży posiadała koszula Ryc. 51. Fragment deski do drukowania pJótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. kobieca na przyramku. I tutaj pasowe ornamentacje haftu pokrywały szwy łączące przyramek z plecami, pazuchą i rękawem. Z tej praktycznej funkcji pokrywania szwów haftem wypływał układ ornamentacji i jej kształt. Za najbardziej charakterystyczne cechy haftu biłgorajsko-tarnogrodzkiego należy uznać jednobarwność kompozycji, skąpy zasób motywów zdobniczych i stąd wynikająca w pewnym stopniu prostota ornamentacjii, oraz jego ar­ chaiczność, wyrażającą się przez powiązanie ornamentacji haftu z liniami kroju. Haftem zajmowały się mniej zamożne kobiety dorabiając w ten sposób na utrzymanie. Każda wieś miała swe utalentowane hafciarki, które pracowały na zamówienie, pobierając w y ­ nagrodzenie w postaci kolędy t j . nieustalonej ilości pożywienia lub określonej opłaty pieniężnej. Ten drugi sposób wynagradzania był przyjęty przez niektóre tylko specjalnie uzdolnione hafciarki, których sława przekraczała często nie tylko granice własnej wioski, ale niekiedy i granice parafii. Znanymi hafciarkami były m.in. Marianna Biela, Katarzyna Kisiel, Agnieszka Zając ze wsi Lüchow Górny, Genowefa Łukaszczyk i Anna Przytuła z Lipin, Katarzyna Lipiec i Anna Wardach ze wsi Potok Górny, Marianna Waluda z Nakliku. W zdobnictwie kożuchów dominujące znaczenie posiadała aplikacja, wykonywana z białej irchowej skórki. Haft d-vubarwny, czerwono-zielony, mimo swych walorów kolorystycznych zajmował pozycję drugorzędną jako wykończenie aplikacji tworząc w połą­ czeniu z nią jednolitą kompozycję. Aplikacje były przyszywane do podłoża kolorowym jedwabiem, w czym posługiwano się zwykłym, starannie wykonanym ręcznym szwem zwanym okrętką. Stosowano również ten szew jako tworzywo w budowie ornamentacji zdobniczych, występujących na naszytych zdobinach aplikacji. Okrętka wykonana naj­ częściej nicią czerwonego jedwabiu posiadała w zdobnictwie kożucha duże zastosowanie Wśród zdobin na kożuchu nie bez znaczenia była również aplikacja sukienna o bardzo skromnej formie. Tworzono ją z czerwonego sukna w formie trójkątnych ząbków, które 45 �prostą linią wszywano w poziomo biegnące szwy fałdów bocznych (ryc. 38,45). Rzemiosło kuśnierskie uprawiali mężczyźni, kobiety zdobiły i wykańczały kożuchy. Do prac ich nale­ żały również aplikacje i hafty. Innym typem zdobnictwa stosowanym w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim był szamerunek wykonywany sznurkiem lub taśmą. Zdobiono nim sukmany, żupany i szuby oraz gamerki. W szamerowaniu czarno-brązowych sukman i gamerek posługiwano się niebieskim weł­ nianym sznurkiem z którego przez naszywanie tworzono proste ornamentacje. Miejsce dla tych ozdób, podobnie jak i w innych zdobionych częściach stroju, było już ustalone przez wiekową tradycję. Na sukmanie występowały one w postaci ciągłej prostej linii, biegnącej wokół kołnierza i przodem po obu stronach zapięcia, oraz poniżej pasa na obu fałdach bocznych i obok dolnych rozcięć. Na gamerce posiadającej kształt niskiego cylindra szamerunek biegł dokoła jako wykończenie górnego jej krańca. Zarysowującą się górą rogatość czapki podkreślano czterema pomponami, które wykonywano z wełnianego sznurka. Od wysokości ceny pobranej za wykonanie sukmany i czapki była uzależniona obfitość naszywanych zdobin. Szamerunki na żupanach i szubach podobnie b y ł y rozplanowane jak na sukmanie, lecz zamiast sznurka stosowano taśmę fabrycznego pochodzenia o jasno niebieskim kolorze. Szyciem i zdobieniem żupanów i szub trudnili się małomiasteczkowi krawcy. Rozdział X HIGIENA I PRZECHOWYWANIE ODZIEŻY Dbałość o czystość i należyte przechowywanie odzieży zajmowała nieco uwagi i czasu miejscowej ludności. W praniu bielizny codziennej i odświętnej posługiwano się i dziś jeszcze posługuje ługiem sporządzonym z drzewnego popiołu przez zagotowanie w wodzie. Do beczkowatego naczynia zw. zolnik stojącego na 3 nogach, a posiadającego na dnie niewielki otwór, wkładano suchą bieliznę, a jego brzeg obwiązywano płótnem i wlewano Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 46 �gotujący się ług. Pra­ nie bielizny w k t ó r y m posługiwano się łopatkowatą kijanką odby­ wało się na ławce ustawionej nad stru­ mieniem. Wypraną bieliznę rozkładano na trawie, aby wysy­ chała. Do wygładzania bielizny i innych płó­ ciennych części ubio­ r u używa się do dziś drewnianego wałka i maglownicy, czyli podłużnej deski jed­ nostronnie karbowa­ nej i posiadającej u je­ dnego końca uchwyt. Odzież codzienną zawieszano w izbie na żerdzi. W wypadku przemoczenia obuwia lub innej części ubioru układano ją na piecu, aby schła. Strój od­ świętny przechowy- Eyc. 53. Fragment haftu zatyczki, służącej do owi­ nięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. wano w skrzyniach ozdobnie malowanych, które kupowano na jarmarkach w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Krzeszowie. Boga*si posiadali po dwie, trzy a nawet cztery skrzynie. Zwykle wełniane części stroju i kożuch przechowywano w osobnej skrzyni; wymagały one spe­ cjalnej pieczy, częstego przewietrzania, a nadto i pewnych zabiegów chroniących przed molami. W t y m celu niezależnie od wietrzenia wkładano do skrzyni smolne sosnowe szczapy lub pędy rosnącego na śródleśnych mokradłach ziela zwanego bagno. Sukmany, płótnianki, nadkrywki, fartuchy i zapaski po złożeniu wkładano do skrzyni. S u k m a n ę i parciankę składano wzdłuż na połowy, rękawami do środka, a następnie ich poły odwra­ cano prawą stroną do wierzchu. Fartuchy i zapaski składano wzdłuż l i n i i fałdów i okrę­ cano troczkami. Rozdział XI CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura dotycząca kultury ludowej wschodnich terenów Polski jest raczej s k ą p a ; ziemia Lubelska poza dwoma tomami „ L u d u " O. K o l b e r g a (Lubelskie i Chełmskie) nie do47 �Ryc. 54. Elementy z d o b n i ­ cze ubioru biłgorajskiego.'1-13 na płótnie, 14—16 na skórze ko­ żucha. 1—koseczka, 2—drabinka, -oih- @\© f 2 (§\© ££XXIX^OOC ^ — < — — - 5 mereżka, 9—łapki, 10—kolka paro­ we, poduoójne, 11—kółka, 12—kółka _ || || |{ || || || ii n ii ii ii n ii u potrójne, 13—po piąć kółek. 14—łap­ ki, 15—skrzyneczka, 16—gwiazdki. Na podstawie oryginałów ze zbiór. i Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. •u czekała się dotychczas pełnego opracowania, Wszystkie źródła pisane z k t ó r y c h korzystano przy opracowaniu niniejszej monografii posiadają charakter krótkich, przyczynkarskich informacji i to najczęściej nie traktujących wprost o stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. I tak w X V I tomie „ L u d u " znajdujemy k r ó t k ą notatkę dotyczącą występowania południowo-lubełskiej brązowej sukmany i sposobu wyrobu sukna , nieco dalej znajduje się informacja że chłopi koło Józefowa Ordynackiego noszą białe zgrzebne kapoty zwane parciankami i słomiane niskie kapelusze , oraz krótki opis stroju sitarzy biłgorajskich. Wszystkie te informacje pochodzą z około 1880 r. „Chełmskie" i „Przemyskie" O. K o l ­ b e r g a nie obejmują ziemi biłgorajsko-tarnogrodzkiej. Nieco cenniejszego materiału dostarcza X V I t. „Wisły". Przede wszystkim na uwagę zasługuje monograficzny opis wsi Studzianki leżącej przy drodze z Turobina do K r a ś n i k a . W opisie uwzględniono również strój. Zaczerpnięto stąd materiał porównawczy do opra­ cowania stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m samym tomie „Wisły" znajduje się opis wystawy rolniczej zorganizowanej w 1901 r. w Lublinie, na której wystawiono również stroje i inne wytwory k u l t u r y ludowej . Niestety autor tego opisu H - Ł o p a c i ń s k i ogra­ niczył się tylko do wyliczenia ile i jakie przedmioty wystawiono. Jak z tego opisu wynika najcenniejsze prywatne zbiory wystawił Jan B r a n d t ze Smorynia. Wśród nich było m. i n . 30 gorsetów złotem i srebrem przetykanych, które miały być noszone w X V I I I w. przez mieszczki biłgorajskie i tarnogrodzkie. Na wystawę nadesłano z terenu liczne opisy strojów lubelskich, należy przypuszczać że był to odzew na hasło rzucone przez jakieś czasopismo. Niestety opisy te są bardzo pobieżne a ich opracowanie nie miało jakiejś jednej myśli przewodniej. Na tej podstawie można sobie tylko wyrobić pewne zdanie o stopniu opa­ nowania lubelskiej wsi przez tkaninę fabryczną i miejską modę pod koniec X I X w. W 1954 r. ukazała się w broszurowym wydaniu praca J. S w i e ż e g o pt. „Stroje ludowe Lubelszczyzny". Autor starał się w t y m opracowaniu objąć całość zagadnienia pod wzglę« dem materiałowym i terytorialnym Nie można jednak uznać by autor osiągnął cel zakre­ ślony tytułem, niemniej praca ta zawiera szereg cennych informacji z których skorzy­ stano przy opracowaniu niniejszej monografii. Wymienione publikacje nie zawierają żadnych materiałów ilustracyjnych. P o w a ż n ą pomocą w opracowaniu stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego były zbiory mu­ zealne zwłaszcza Mazsum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które posiada kilka kompletów tego ubioru. Korzystano też ze zbiorów muzeów etnograficznych w Krakowie i Lublinie oraz Muzeum Miejskiego w Zamościu. Wobec zarysowanego wyżej stanu źródeł p i 36 37 33 39 48 �Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. sanych i ikonograficznych, opracowanie niniejszej monografii z konieczności oparto na infor­ macjach i zbiorach muzealnych, zgromadzonych podczas badań terenowych w r. 1948—1956 r. Najżywsza pamięć o tradycyjnym stroju i najwięcej jego reliktów zachowało się we wsiach należących do parafii: Huta Krzeszowska, L i p i n y i P o t o k Górny. Dalej na południe w okolicach Tarnogrodu i Luchowa zachowanych reliktów było coraz mniej a równocześnie coraz większe trudności napotykano w zbieraniu materiału informacyjnego. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki na terenach położonych nad samą granicą dawnego zaboru musiał znacznie wcześniej zaginąć. Podobną sytuację stwierdzono na terenach położonych na wschód od Tarnogrodu w okolicy Łukowej i Woli Różanieckiej. W tych stronach strój zaczynał wyraźnie ubożeć. Haft nie był t u już zjawiskiem powszechnym, a nazwy nie­ których części stroju uległy zmianie. W 1954 r. przeprowadzono specjalne badania nad zasięgiem południowym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m celu przebadano połud­ niową granicę etniczną polsko-ruską, wzdłuż dawnej granicy zaboru. Strój biłgorajskotarnogrodzki nie był dotychczas bliżej znany, a co ważniejsze, nie był uważany za jakąś jednolitą i odrębną całość. Dopiero szczegółowe prace badawcze prowadzone w terenie umożliwiły gruntowne poznanie tego stroju, wykrycie cech odrębnych i ustalenie jego zasięgu. Nie było to rzeczą łatwą, bo i obszary położone w sąsiedztwie, zwłaszcza na wschodzie i północy, również oczekują na zbadanie. Ryc. 55. Spinka do koszu­ li. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 4 Strój Biłgorajski 49 �PRZYPISY 1 Franciszek B u j a k „Studia nad osadnictwem Małopolski" (Rozprawy Wydz. Hist. Filozof. P.A.U.) Kraków 1905. Maria D o b r o w o l s k a „Osadnictwo puszczy sandomierskiej" Kraków 1931. W tradycji mieszkańców Aleksandrowa zachowała się wiadomość o założeniu tej wsi przez władze rosyjskie. Osadnikami mieli być podobno skazańcy przywiezieni z Rosji. Ten rodzaj okrycia występował na przykład w strojach Rzeszowiaków pod nazwą rąbka i rańtucha, a w stroju żywieckim jej odpowiednikiem była loktusza. Kobiece nakrycie głowy w rodzaju chamelki z rozpiętym czepkiem, tak typowe dla stroju biłgo­ rajsko-tarnogrodzkiego występowało również w środkowej i wschodniej Lubelszczyźnie i dalej na Polesiu. W Polsce południowej znane było w stroju łańcuckim (Markowa, Gać) i na zachodzie kraju w stroju górali spiskich. K. M o s z y ń s k i „Kultura ludowa Słowian" T. I. Kraków 1929, E. S t a r e k „Strój górali spiskich" APSL Wrocław 1955, F. K o t u l a „Strój łańcucki" APSL Wrocław 1955. Pcd określeniem „z lasu" rozumiano śródleśne wsie leżące na wschód od doliny Sanu, należące do regii nu biłgorajsko tarnogrodzkiego. Zofia S t a n i s z e w s k a — w swym zarysie etnograficznym wsi Studzianki k,Kraśnika (Wisła 1902 r. T. XVI str. 166 i nast.) obok opisu stroju daje również przegląd stosunków gospodarczych oraz poświęca wiele miejsca zwyczajom i magii. Materiał na bur/ci zamawiano u tkaczy ze wsi Łukowa, objętej zasięgiem stroju bilgorajsko-tarnogrodzkiego. W udzielanych informacjach stale podkreślano rogatość ubioru głowy Rusinek. Mieszkańcy wsi położonych nad rzekami Tanwią i Bukową zajmowali się m. in. wyrębem lasu i spławem drzewa, co miało miejsce jeszcze w ostatnich latach przed pierwszą wojną światową. Drzewo było spławiane do Ularowa, gdzie zbijano specjalnie dostosowane do większych wód tratwy. Stąd płynęły one dalej Sanem i Wisłą do Gdańska. Sitarze biłgorajscy byli niezwykle ruchliwi. Z wyrabianym przez siebie towarem tj. sitami wędro­ wali nie tylko po całym Królestwie, ale podróżowali po wielkich obszarach Rosji, gdzie zakładali nawet swoje filie. Edward A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1933. Niniejsza monografia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego jest opracowana prawie wyłącznie na podstawie informacji zebranych w terenie w latach 1948 do 1956. Informacje te dotyczą niekiedy ostatnich lat ub. w. i czasów nieco wcześniejszych, gdyż informatorzy opierali się na relacjach swoich rodziców. Ten jednoznaczny etnonim byf.i w szczątkowym zasięgu jest jeszcze obecnie stosowany w połud­ niowo-wschodniej Polsce jako określenie ludności ukraińskiej. Według informatorów folusze tutejsze w; korzystywały siłę płynącej wody, którą poruszano stępory. Zasadnicze urządzenie folusza składało się z koryta, do którego wkładano sukno, i czterech steporów, analogicznie jak jest w foluszach góralskich. W Kieleckiem i na Podlasiu wschodnim posługiwano się foluszem ręcznym, składającym sie z dwóch części tj. koryta długości ok. 5 m wyżłobionego w pniu drzewnym, którego wewnętrzne ścianki były poprzecznie karbowane, i maglownicy w kształcie belki odpowiednio dtugiej jednostronnie karbowanej, a po obu końcach posiadającej wprawione uchwyty dla rąk. Folusz taki 7najduje się w zbioiach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 3580. Biłgorajscy mieszczanie od dawna trudnili się sitarśtwem i prowadzili w związku z tym bardzo ruchliwy tryb życia. Łączyły ich liczne więzy ro dzinne i zawodowe z mieszkańcami okolicznych wiosek z których najbardziej przedsiębiorcze jednostki znajdowały zatrudnienie w silarstwie. Tymi drogami szły wpływy miejskie na wieś podbiłgorajską. E. A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1936 r. W 16-tym tomie „Ludu" (str. 42) znajduje się następujący opis kobiecego płaszcza noszonego przez 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 50 �mieszkanki Biłgoraja: „Katanki czyli suknie wierzchnie (zwane kaftaniki) z obcisłymi rękawami, długie za kolana, zwykle jasnobłękitnej barwy, taśmami i sznurkami obszywane, mają nader szeroko wywinięty kołnierz i klapy na przodzie do pasa sięgające, na których białym tle ukazują się wzorzyste wyszycia z zielonej i różowej włóczki. Takież klapki z podobnymi ozdobami są u rękawów. Ubiór ten poczyna atoli wychodzić z użycia". W 16-tym tomie „Wisły" (rocznik 1902) w opracowaniu Jana B r a n d t a „Przemysł drobny w powiecie biłgorajskim" znajduje się wzmianka o stroju mieszczan tarnogrodzkich. Czytamy tam na str. 329: ,,W 18 stuleciu mieszczanie tarnogrodzcy należeli do bogatszych w kraju, o czym świadczą noszone dawniej przez mieszczanki gorsety wyszywane srebrem i złotem; i żupany obszywane galonami". Według informacji uzyskanych we wsi Kosobudy koło Zwierzyńca nie znano tu za pamięci naj­ starszych ludzi innego nakrycia głowy kobiety zamężnej, jak tylko obrączki z rozpiętą na niej wełnianą barwną chusteczką. Nakrycie to nazywano sitkiem. Pod koniec XIX w. i w pierwszych latach XX w. rzemieślnicy zajmujący się drukowaniem płótna rozwinęli ożywioną działalność. Posiadali nie tylko swe warsztaty w miasteczkach, ale ponadto jeździli po okolicy bądź to zbierając większe ilości płótna do drukowania, bądź też wykonując te pracę na miejscu. Zakładano również po większych wsiach filie warsztatów drukarskich jak np. w Potoku. Piotr G r e n i u k „Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie" Polska Sztuka Ludowa rocznik I I I z. 9/10. Według uzyskanych informacji wyprawę skór baranich na- brązowo wprowadził Jan Kondysar z Potoku. Sprowadził on w ostatnich latach XIX w. majstra, który przebywał w Lipinach przez okres kilku miesięcy i nauczył nowej techniki miejscowych garbarzy. Komplet stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, zebrany w terenie w latach 1948—1956 przez autorkę niniejszej monografii i Władysława Jeż-Jareckiego, znajduje się w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Parcianka była również noszona przez ludność ruską zamieszkującą okolice Tarnogrodu m. in. we wsi Biszcza. Posiadała ona jednak odmienny krój zbliżony do żupana opisanego w niniejszej pracy, z fałdami z tyłu a nie po bokach. Według J. Ś w i e ż e g o parclanki te wyśmiewano w Biłgoraju nazy­ wając wściekłymi parciankami. W Dąbrowicy pod Biłgorajem, a więc już poza zasięgiem omawianego stroju informowano, iż podobno kawalerzy przepasywali parciankę kupną krajką. Kożuchy takie nazywano we wsi Korczów k'Biłgoraja bakieszowe. Informacji tej udzielił J. Świe­ żemu 90-letni Jan Łuszczak z Korczowa. W/g. J. S w i e ż e g o gamarki noszone w okolicy Tarnogrodu nie posiadały pomponów lecz bardziej skąpe od nich czuby — wykonane z postrzępionego niebieskiego sznurka. Jak informował J. Świeżego 77-letni Franciszek Miedź ze wsi Sól koło Biłgoraja, pompony kuliste wprowadził około 1900 r. krawiec Strzałka ze wsi Ciosmy koło Biłgoraja. Umiejętność sporządzania chodaków była powszechna i tylko niektórzy zwłaszcza bogatsi gospodarze zakupioną skórę oddawali do wiejskiego szewca. Chodaki ubierano jeszcze ostatnio zwłaszcza w wypadku skaleczenia stopy, celem uchronienia jej. Wyrobem rękawic i pończoch, jak to wskazuje sama nazwa („knopskie" pończochy), zajmowały się osoby należące do rodzin tkaczy. Jest to tym bardziej zrozumiałe, jeżeli się weźnre pod uwagę, że do wyrobu tak rękawic jak i pończoch wykorzystywano resztki wełny, jakie pozostawały przy tkaniu sukna. Dziewczyna z nieślubnym dzieckiem. Według J. Świeżego we wsi Różaniec koło Tarnogrodu wianek z barwinku nazywano „lizany" a z ruty „targany". Według J, Świeżego na omawianym terenie młode dziewczęta wieszały na szyję medaliki na jed­ wabnej zielonej wstążce i szklane perełki. W monografii niniejszej nie uwzględniono gorsetu, ponieważ poza Tarnogrodem i jego przed­ mieściami nie stwierdzono występowania tej części ubioru. Gorset o ile kiedykolwiek występował w okolicy Tarnogrodu był zjawiskiem krótkotrwałym i sporadycznym nie przyjętym przez ogół. Świadczy o tym tak materiał informacyjny jak zabytkowy, gromadzony przez szereg lat. Nieco inny pogląd na tę sprawę miała Zofia M a l e w s k a , która w swej pracy pt. „Gorset w stroju polskim" (rękopis w posia­ daniu Archiwum P. T. L.) pisze na ten temat (przypisy str. 20) „Badania terenowe przeprowadzone w r. 1949—50 w Bifgoraiu i wsiach zamieszkałych przez rodziny sitarskie stwierdziły że biłgorajanki nigdy gorsetów nie nosiły. Potwierdzenie tych wiadomości znajdujemy w literaturze", i na tejże stronie „noszono je natomiast w Tarnogrodzie i w promieniu 15 km od Tarnogrodu. Czas noszenia tych gorsetów można tylko w przybliżeniu ustalić", i dalej „wedle informacji zebranych w terenie gorsety takie noszono do r. 1900". Tamże na stronie 24 „Ciekawym jest fakt, że tradycja gorsetów przetrwała do dnia dzisiejszego w samym Tarnogrodzie, na przedmieściach tarnogrodzkich oraz w wioskach leżących w promieniu 15 km od Tarnogrodu do rzeki Tanwi. Wśród mieszkańców wsi leżących na drugim brzegu nie istnieje nawet wspomnienie gorsetu, podobnie jak w wioskach otaczających Biłgoraj i w samym Biłgoraju". 17 18 19 20 21 22 23 24 25 28 27 28 20 30 31 3* 51 �32 Przeciętnie tkacz wyrabiał dziennie 12 łokci płótna lnianego pierwszej klasy. Ilość tę nazywano sztuką i płac mo za jej wykonanie przed I wojną światową 2 złote carskie. Płótna konopnego wyrabiał 15 łokci dziennie a workowego 18 i więcej. _ Wojciech Swica lat 78 pochodzący z Gózdu Hucińskiego, a zamieszkały obecnie w Lipinach, infor­ mował, że jako 10-letni chłDpiec umiał szyć kapelusze słomiane, a w 12 roku życia potrafił uszyć parciankę. czego nauczył go Stanis'aw Sokal z Gózdu. Pon'eważ ojciec informatora nie posiadał wiele ziemi, oddał go na naukę do swego krewnego kuśnierza w Goździa, Macieja Magolona. Według nie pisanej umowy ojciec zobowiązał syna do pasienia latem krów wzamian za co kuśnierz zobowiązał s ę nauczyć go w zimie rzemiosła. Umowy jednak kuśnierz n e dotrzymał. Strzegąc zazdrośnie tajemnicy swego zawodu, nie dopuszczał ucznia do kroju i innych ważn ejszych czynności kuśnierskich. Ojciec odebrał syna od krewniaka i oddał go na naukę do Szeligi, do tamtejszego kuśnierza Michała Rudzika. Tu za naukę zap'acił 15 rubli i centnar żyta. Rudzik jak większość ówczesnych kuśnierzy był rzemieślnikiem wędrow­ nym. Z nim chodził nasz informator przez rok po okolicznych woskach pomagając w pracy i ucząc się rzemiosła Po roku nauki zaczął pracować samodzielnie wędrując przez 35 lat po całej okolicy. Pracował jako kuśnierz w nast. wsiach: Sól, Ciosmy, Dąbrowica, Dereźnia, Korczów, Gozd Huciński, Huta Krzeszowska, Harasiuki, Łazory. Ryczki, Sieraków, Derylaki, Banachy, Hucisko, Lipiny i Kamionka w gminie Krzeszów; szył kożuchy w dwóch wsiach pod Modliborzycami w powiecie Janów Lubelski, gdzie już panowała inna moda. Za wykonanie kożucha przed I wojną światową brano następującą zapłatę: kożuch prosty — 6 zł wyszywany — 8 zł tj. 1 rubel i 40 groszy. Specjalnie bogato zdobiony kożuch kosztował 2 ruble. I n f o r m a t o r z y : Maciej PRZYTUŁA ur. 1871 (zm. 1955) zamieszkały we wsi Harasiuki, z za­ wodu dróżnik, obdarzony dobrą pamięcią, doskonały znawca stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego i pa­ nujących stosunków; Jan WALUDA, ur. 1875 we wsi Łazory, a zamieszkały obecnie w Potoku Górnym, rolnik trudniący się dodatkowo bednarstwem, udzielił cennych informacji z zakresu stroju i związanego z nim rzemiosła; Wojciech ŚWICA, ur. 1876 we wsi Gozd Huciński, zamieszkały obecnie w Lipinach, ostatni z dawnych kuśnierzy szyjących biało wyprawne kożuchy, — informator z zakresu swego rzemiosła i garbarstwa. Niemniej cennych wiadomości, choć z węższego zakresu udzieliły następujące osoby: Marianna CIOSMAK lat 77 i Stanisław SKAKUJ lat 62 ze wsi Dąbrowica, — Michalina RAPA lat 84, wieś Gromada k/Biłgoraja, — Maciej DERYLAK lat 80, wieś Derylaki, — Jan SOCHA lat 72 i Agnie­ szka MACIERZYŃSKA, wieś Naklik, — Katarzyna SERAFIN lat 74, wieś Bidaczów Stary, — Mikołaj LIPIEC lat 86, Katarzyna LIPIEC lat 60 i Marianna WALIŁKO iat 78, znana hafciarka, — wieś Potok Górny, — Maria GAWŁÓWA lat 93, wieś Harasiuki, — Marianna CUDZIŁŁO łat 80, wieś Sieraków, — Wojciech PSZCZOŁA lat 77 i Maria CZEPOWA lat 75, wieś Płusy k/Tarnogrodu, — Magdalena KORZEŃ (Korzenicha) lat 92 urodzona we wsi Brodziaki, a zamieszkała w Majdanie Księżopolskim, obdarzona niezwykłą pamięcią i jasnością umysłu, — Wiktoria MAGUCHOWA lat 65, Agnieszka KRASSOWSKA lat 68 i Antoni MAZUREK lat 70 — Tarnogród, Płuskie Przedmieście, —Maria ZABŁOTNA lat 90 i Antoni ZABŁOTNY lat 67, wieś Lipiny, — Marianna ZAJĄC lat 69 i Wawrzyniec KRASSOWSKI lat 90, wieś Luchów, — Maria WRONA lat 71 i Katarzyna BIELAK lat 78, wieś Aleksandrów, — Marianna PIRÓG (Pirożycha) lat 72 i Józef JABŁOŃSKI lat 80, wieś Łukowa, — Helena POKRYWKA lat 65, Piotr POKRY­ WKA lat 65 i Antonina SIKORSKA lat 90, wieś Adamówka pow. Jarosław. Chciałam tu również wyrazić serdeczne podziękowanie dla całej rodziny PRZYTUŁÓW w Harasiu­ kach, a zwłaszcza rodzeństwu Anieli i Andrzejowi PRZYTUŁOM, u których zawsze znalazłam gościnę i skuteczną pomoc, zwłaszcza w gromadzeniu materi-.łu rzeczowego. Wyrażam także podziękowanie Michałowi BAZANOWI — a za pomoc w uzyskaniu wielu rzadkich zabytków stroju Janowi PLICHCIE z Potoka Górnego. Lud, t. XVI, Lwów 1910 r. op. cit. Zofia S t a n i s z e w s k a , Wieś Sfcidzianki. Zarys etnograficzny. Wisła t. XVI. str. 162—195. War­ szawa 1902 r. Patrz str. 166. Hieronim Ł o p a c i ń s k i , Dział etnograficzny na wystawie rolniczo-przemysłowej w Lublinie w r. 1901. W sła t. XVI. str. 334—342. Warszawa 1902. Wszystkie fotografie na podstawie materiału muzealnego wykonał w terenie i pracowni Bohdan Czar­ necki, wkładając w tę pracę niemało starania i czasu. Rysunki krojów sporządziła z wielką starannością Zofia Mirosławska. Obojgu wyżej wymienionym wyrażam tu swą wdzięczność. 33 : ; : 34 35 88 8r 88 39 BIBLIOGRAFIA A r n e k k e r Edward — Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem, Instytut Gospodarstwa Społecznego. Warszawa 1933. B a ń k o w s k i Edward — Ruś Chełmska od czasów rozbiorów Polski, Lwów 1887. B u j a k Franciszek —Studia nad osadnict vem Małopolski, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1905. 5£ �Bujak Franciszek — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie. Wydawnictwo Głównego Urzędu Ziemskiego, Warszawa 1920. D ą b r o w s k i Stanisław — Czapka i kapelusz w Lubelskiem, (odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud" seria I I T. VIII, 1929), Towarzystwo Ludoznawcze, Lwów 1930. ^_ D ą b r o w s k i Stanisław — Pasy lubelskie (odbitka Region Lubelski R. I I , 1929) Muzeum Lubelskie, Lublin 1929. > D o b r o w o l s k a Maria — Osadnictwo puszczy sandomierskiej między Wisłą i Sanem, Nakładem Księ­ garni Geograficznej „Orbis", Kraków 1931. D o b r o w o l s k i Kazimierz — Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Nakładem Polskiego Towarzy­ stwa Historycznego, Lwów 1930. —, F i s c h e r Adam — Rusini — Zarys etnograficzny Rusi, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossoliń­ skich, Lwów 1928. •-<* G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników redakcji Atlasu Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Poznań 1952. G a j e k Józef —Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych „Lud" T. XLI, Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1934. G r e k ó w Borys — Chłopi na Rusi od czasów najdawniejszych do wieku XVII, (tłumacz. A. Poppe i A. Rybarski), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. G r e n i u k Piotr — Druki ludowe na płótnie w południowej Lubęlszczyźnie. Rocznik I I I Z 9/10, Polska Sztuka Ludowa, Warszawa 1949. K o l b e r g Oskar — Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa,*podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Lubelskie. Seria XVI cz I i II — Kraków 1883. ^_ K o t u l a Franciszek — Strój Łańcucki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. M a l e w s k a Zofia — Gorset w stroju polskim, rękopis złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wrocław, plac Nankera 4. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura Ludowa Słowian T. 1 i 2,Polska Akaziemia Umiejętności, Kraków 1929 i 1934. M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kalendarz Ilustrow any Ilustrowanego Kuriera Codziennego ha rok 1938. R e i n f u s s Roman — Polskie druki ludowe na płótnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953. R u t k o w s k i Jan — Historia gospodarcza Polski der roku 1864, Książka i Wiedza, Warszawa 1953. S t a n i s z e w s k a Zofia — Wieś Studzianki, Zarys etnograficzny, „Wisła" T. XVI str. 163—71, War­ szawa 1902. S t a r e k Edyta — Strój górali spiskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. Ś w i e ż y Janusz — Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Poznań 1952. Ś w i e ż y Janusz — Stroje ludowe Lubelszczyzny (w ogólnym zarysie) „Sztuka", Warszawa 1954. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1893. Wisia T. XVI r. 19j2 str. 348 i następne — Kilka wiadomości o odzieży ludowej w gubernii lubelskiej (z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemy słowa w Lublinie w r. 1901). SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 4. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow Biłgoraj, fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 6. Chłop w ubierze odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 7. K o s z u l a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kro.iu: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — mankiet h — kołnierz, i — przyramki, j — wtok (podpasze). Potok, pow. Bił­ goraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr inw. 1577. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 19r.6. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu. Haft krzyżykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1428. Fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 9. Mankiet keszuli starszego typu, haft czeiwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. 53 �Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyżykowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1962. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 11. S p o d n i e . I . — wściekłe portki, II. — spodnie chcłosznie, A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — krój nogawek, e — klin, f — pas. I . Lipiny, pow. Biłgoraj, n. — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. I . — 1664, n. - 1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e . I. — Parcianka, II. Sukmana, A — z przodu, B — z tyłu> C — części kroju: d — część przednia i tylna (poncho), e — kliny poły parcianki, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i, j — kliny przyszyte dj części tylnej sukmany. Parcianka — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr inw. 2233. Sukmana — Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 13. S u k m a n a . A — z przodu, B — z tyłu, C części kroju: d — płat tylni, e — płat przedni, f — klin, część poły, g — rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w.M.K. i Sz.L. Warszawa nr inw. 1608. Skala 1:30. Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa. nr inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 15. S z u b a. A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju wierzchu. D — części kroju podszewki, e — płat przedni, f — plecy, g, f, i — części składające się na marszczenie tyłu. j — rękaw, k — kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e , h —• części podszewki. Łazory, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 16. Szamerunek przodu na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 2295, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow.. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 6161 Fot B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 19. M ę s k i e o k r y c i e g ł o w y t. zw. gamerka. A — widok ogólny, B —• krój. Potok, pow. Bił­ goraj, koniec XIX w., M. K. i Szt. L. Warszawa, nr inw. 2294. Skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie, nr inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potok, pow. B.łgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą nadkrywką. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw. ćhamelce Harasiuki, pow. Biigoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 25. Zapaski. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 19S6. Ryc. 26. Z a p a s k a. A — z przodu, B — krój, płat główny, C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1591. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 27. S p ó d n i c e. I . — Inisno wełniana t zw. lurka, II. — spódnica lniana t. zw. fartuch. A — z przodu, B — płaty tkaniny (połowa), C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. I . — 1581, H. — 5359. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 28. P a r c i a n k a k r ó t k a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju, d — płat stanowiący tył i przód (poncho), e — rękaw, Potok, Pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 5816. Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Skala 1:30. Ryc. 30. Dawne obuwie kobiet i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 31. Czepek nowszego typu t. zw. Oberek. Eąbrcwica pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 33. Starsza kobieta w świątecznej koszuli i chamelce. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956 Ryc. 34. K o b i e c e o k r y c i e g ł o w y kapturek. A — widok ogólny. B — tył kapturka „denko", C — pliska do wykończenia denka od dołu, D — część okalająca denko z boków i z góry. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1565. Skala 1:15. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 1729. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 37. Kożuch A — z przedu, B — z tyłu, C — części kroju: d — część tylna dolna, e — plecy, f — części rękŁwa, g — poła — bek, h — górna część przodu z wyłogiem, i — przednia część poły, j — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1805 r. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 5918Skala 1:33. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. 1 54 l �Ryc. 38. Sposób zdobienia fałdy bocznej na kożuchu, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 5918. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób zapinania kożucha. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr. inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 40. Ż u p a n . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — płat przedni, e — plecy, f-h — części stanowiące sfałdowanie z tylu, i — rękaw, j — kołnierz, k — polowa wierzchniej części kołnierza, 1 — mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M, K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956. Ryc. 40a. Fragment krajki. Naklik pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 6190. Fot. B. Czar­ necki, 1956, Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Byc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 44. Płótno „czynowate", Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 45. Płótno na koszule. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 46. Fragment materiału na burką t. j . samodziałową spódnicę wełnianą. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie t. zw. chołosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiorki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 49. Rękawice i przyrządy do ich wykonywania. Potok, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 50. Kapelusz z żytniej słomy t. zw. strzępki starszego typu. Dąbrowice, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 51. Deska do drukowania płótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1056. Ryc. 53. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 54. E l e m e n t y z d o b n i c z e ubioru biłgorajskiego. 1—13 na płótnie, 14—16 na skórze kożucha 1—koseczka, 2—drabinka, 3—paseczek, pręcik,-dróżka, 4—obrucka, dziergana, 5—pastczek i ząbki, 6—gwiazdki, 7—krzywólka, 8—mereżka, 9—łapki, 10—kóika parowe, podwójne, 11—kółko, 12—kół­ ka potrójne, 13—po pięć kółek, 14—łapki, 15—skrzyneczka. 16—gwiazdki: Na podstawie orygina­ łów ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 56. Spinka do koszuli. Naklik, pow. Biłgoraj. M. K. i S. L. Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 57. Mapa I zasięgu ubioru btłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz z niektórymi elementami ubioru. Ryc. 58. Mapa I I zasięgu ubioru biłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz, z miejscowościami przeprowadzonych badań. Ryc. 59. Tabl. barwna, mai. Zygmunt Klimczyk. Rysunki kroju wykonała St. Z. Mirosławska. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — Obecny stan stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział n — Historyczny rozwój stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział III — Zasięg ubioru biłgorajskotarnogrcdzkiego, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis stroju męskiego, str. 15 Rozdział V — Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 17. Rozdział VI — Ogólny opis stro.,u kobiecego, str. 26. Rozdział VII — Szcze­ gółowy opis stioju kobiecego, str. 28. Rozdział VIII — Wjtwórcy i materiały, str. 40. Rozdział IX — Zdob­ nictwo, hafty, szamerunki, aplikacje, str. 43. Rozdział X — Higiena i przechowywanie odzieży, str. 46. Rozdział X I — Charakterystyka źródeł, str. 47. Przypisy, str. 50. Bibliografia, str. 52. Spis ilustracji, str. 53. Spis treści, str. 55. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 56, streszczenie w języku angiel­ skim, str. 60. �K p a T K o e koctkjm BH^ropaWcKo-TapHorpyncKHH BTopofi n o j r O B H H e XIX hoch/ih Topbix b. Oh Bbicryna/i oxBaTbiBaeT c o B e p i u e H H O pa3jiHWHyio, H 3 J i o w e H H e nBa Ha M e « j i e c H b i x TeppHTopHax 3auiTaTHwx THnHMecKH MemaHCKyK) n e p T Ó H J i r o p a H C K O - T a p H O T p y A C K o r o KOCTiOMa u H a e r o koctkjmob n o B J i H a / i H K a p i y ) . B K O H u e XIX (pH3HorpacpHHecKne — H3 Ha h peKH TaHeB TapHorpyA, pa3BHTne spyrnx h nojiHTHHecKHe n o A BjiHHHHeM r o p o f l C K O H 6acceHHa BH/iropaK oflewfly. BbinejieHHe ycJioBHH o S n a c T H koctkjm stot crojieTHa ropowa WHie/iH ko- HHAHBHAyajibHbix mo6.riHHCKHx perHOHajibHbix (cmotph rpaHHUbi CTapbix pa3AejiOB Moflbi H a H H H a j i bo nodeneHHO Hcne3aTb. B O H H y h n e p H o f l H a c T y n a r o m e r o n o c n e H e e A e c a T H j i e T H a mowho CHHTaTb r p a H H u e f t Bpekotopoto Ó H A r o p a f i c K O - T a p H o r p y f t C K H H koctkjm H e n p o c y u i e c T B O B a / i . Oh c o x p a H a j i c a b T e n e H H e HawSo/iee npoflojiKHTe^bHoro B p e M e H H b n p H x o f l a x : iIotok T y p H b i , Hununu w Pyra K m e i n o B C K a . P a c c M a T p H B a e M b i H koctkdm, bo K O H u a C B o e r o c y m e c T B O B a H H a c o x p a H H J i M H o r o a p x a H K e c K H X n e p T . B a H m e f i i i i H e — nepByKD MeHH, 3to: MHpoByra flajibiiie npHMeHeHHe npH noiiiHBKe MOTHB TKaHefi H3«e.nns! — xo/iCTa h mepcTaHoR flOMauiHero cepMar h „napiaHOK" a Tanwe BbiiiiHBKa c 6 e H H o w e H C K o f i ofle>Kflbi. H3 hocsit coSpaHHaMH. L i l i y K H JlKDfloBeR) b koctkdm y w e JleTOM e r o nOA nieeH rjiy6oKnfi Ohh HaxoflHTCa b ÓHuroraScKo py6axa, KyjibTypbi h mowho 3a6pomeH. noHMO rocnoACTBOBaji 3to O c o - Kacae-rca H3 tojktoh HapoflHoro hjih nojib3yacb HCKyccTBa (My3eyM KyjibTypbi JlioÓJiHHe. koctkdm o u i H M a j i c a oneHb npocToro 3aBa3biBaeMbifi no n o K p o i o cxo«He h hhx ToubKo SojibiiJOH CKpoM- noKpoa, LUTaHOB. P y 6 a x a —: „ n u j H p a M K O B o r o " 3acTe>KKOH pa3pe3, 3acTerHBaeMbifi kojkh, xo^LU,eBofi T K a H H , noBepx o3HaK0MHTbca My3ee b K p a K O B e h T a p H o r p y f l C K o f ł 06/iacrH M y w c K o H HouieHHaa H a T a r H B a j i H „ x o f l a K r i " M3 B O J i o B b e R KpacHofi lyiHHHaa noKpoa HMejia hoth Ha jieHTofi. cnoco6e HouieHHa c „Kepnu,aMH„ ropiieB 30). (pHC. B XIX b. KOHue noBepx py6axH 17,). h BepxHKDK) oflOKfly 3HM0H MepKy" (pnc. 6ejibift 6bijin „xonaKH" 3 a c i e r H B a j i n KowaHbiM npoflo/iroBaToro h b My3ee b Sraorpa^HsecKOM cocTaBJiajiH uiTaHbi noKO/ieHH, nojioTHaHaa coBepiueHHO B p e M a c o p H T H H a j i a M H s - r o r o KOCTiOMa BapuiaBe, ApeBHHH, HomeHHbiH HodbKD. jieia b KOTopofi My>KCKoro KOCTiOMa TOJibKo ^ n i u b A a B H H e x o j i u r e B b i e ixnahbi h py6axy n o B e p x B HacToamee crapHKH. My3efiHbiMH (pnc. crewKofi, cnHpajiH. Tpaj;nu;noHHbiH 6 n j i r o p a 3 c K O - T a p H o r p y f l C K H H u TKaHH, n o n p o a npoAOJiroBaToe uenoMHofi n o h h o BMecTo jieraM (puc. 19). A o n o j i H e H H e M fly6neHbiH cocTaBJiana 3,28), k ,,napTaHKH", KO>nyx H3 b saMeHeHbi MywcKOM noacoM, yKpameHHbiM t. KOTopofi MywHHHa MywcKofi kocthdmc H a 3 . „ n a p i a H K a " , t. e. HafieBa/iH HafleBa^ 3HMHefi bha cepMary h Ha ro^OBy 6biJin i n e p c T a H b i e 0fle>Kflbi h t. H a 3 . „ K a 6 3 e . n 8 M H " no^OTHaHoro njiama co^OMeHHyio m ^ a n y . OraH c rojreHHui.aMH. canoraMH TWCHyruM opHaMeHTOM B noKpoa 6onee xo/ioflHbie uiepcTaHyro UiTaHbi t. manny — ahh „ra- „xojióluhh" Ha3. obhhhok.'' y K p a n j e H H a b MywcKOM Kocnoiyie OTjiimajiHCb CKpoMHocTbto. C e p M a r a h m a n n a „ r a i n e p K a " , H c n o j i H a i o m H e BawHyro BepeBKofi msa H3 po/ib b oópaflOBOM 14,16). u 3 e T H 0 H hhth (pHC. CBaiieÓHOM Hapafle, YKpamajiHCb Tanwe (puc. 37, 38 h HMeim yKpameHHa b BHfle oSmHBKH CHHeH mepcTaHofi ctcjkkh h y K p a m a t o u i e r o KOCTiOMa npon3BOAmiHCb KOH<yxH; n p w n p H M e H e H H H a n n / i H K a i i H H , 39). B c e nepenHCjieHHbie nac™ MymcKoro HCKJlKJHHTejlbHO A e p e B e H C K H M H T K a H a M H , nOpTHblMH, H C K O p H 3 K a M H . koctiom >KeHCKHH 6bin r o p a 3 A o 6 o r a n e meHHHfi. JleTOM, b npa3AHHHbifi pa3pe30M cnepeAH, Hapaa „ 3 a n a c K a " 6bma H3roTOB/ieHa H3 oTHomeHHH Ko/iHMecTBa c o c r a B H b i x noA m e e f i 3acTerHBaeMbiM BaeMaa „cpapTyxoM", yK/iaAbmaeMaa b BxoAmia nojioTHaHaa jichtoh h BAojib CBoefi Aayx a^^hhot xoah^h CHMKaMH" ( p n c . wa^a ro/ioBy HaAeBaAa 56 56, t. h. Meneii, jieTOM c 57). B HenOKpbiTOH CBaAe6Hofi tojioboh CBHTe h bo b ckji3akh, K O T o p u e h c n o w e H a b cjja^Abi. B xoAda a raóny bojioch BpeMa uepKOBHbix Ha3biBaeMbifi nojiOBHHbi 24). flo xojicTa, Ha3biTaKwe b kocu h 3aniieTaJiH noflCTpHraAa (pnc. ynpa- npnr.nawnBa.nncb. KOHue H3 n e n a T H o r o n o ^ o T H a , 6oJibmHX h MaiepHana ajihhhot roSna, c u i H T a a H3 MeTbipex „ n o f l B C T O H W H H K O M " (pwc. 29). > K e H m H H a „xaMe^Kofi" Haciefi, „nmHpaMKOBoro" noKpoa c rnyóoKHM 0Kpy>KH0CTH c A3BHHM „ c p a p T y x o M " »ceHLu,HHa H M e n a b C B o e M H a p s A e JJ,eBymKH py6amKa bojiocu XIX b. XIX t. H a 3 . panoM hx ,,ko- npHmnHHHBaJiH npa3AHecTB flo Bena „Ma^eBaHKH". fleBymna Hapa- KOHiia y x a a Ha ro^oBy b KasedBe ogyBH weHinHHbi �hochjih „xonaKH", no3*e 3aMeHeHHbie noKynaeMHMH „HaftKpbiBKa" — H a rojioBy h n j i e n n n o j i o T H a H a a nojioTHa n u a T O K p a 3 M e p o M HHSM H a B 1 5 0 x 1 5 0 cm. ,,6ypKa" a TaKme nojioTHa, c nepBoR nojioBHHe jrjCr.eHbix io6Ka H3 obmhhok, noxowaa xoJiCTsmo-ixiepcTsiHOH n o noKpoio h X I X b . CEafle6HbiH BooSme, npH yKpame- Hapaiie „ > K y n a H " ( b h a co3flaHHH weHCKoro noJiOTHaHbie nacrH w e H C K o r o cocToaji H3 n o j i o T H a H o R copoHKH, mothb Hapaiia Hapaiia TBopvecKaa cnnpajiH, HHBeHiiHa npoaB.na.nacb b 6ojibijjeR BbiixiHBKe. n p H nOMomn KOTopoR (pwc. 52, 53, 54, 55). B b i i u H B K a , n p w M e H a i o m a a HaKHflKax h n e n u e B b i x BbicTynarouxHR „3aTbiHKax". u e n o H H b i R l u o b , Bbi- TocnoflCTBOBajT b HeR TaM TaKHie b p a c n H C K e 6yjiOHHbix creneHH> yKpauiHBajiHCb Heo6biKHO- o6pa,n,oBbix M a T e p H S , H3 K O T O p o R LQHJ1H flaBHHH TpaflHUHOHHblR 6 H . n r o p a R c K O - T a p H O r p y f l C K H R KOCTfOM T K a s a M H , KOTOpblX H a 3 b I B a j l H ,,KHOnaMH". c e p M a r a h „ x o h o l u h h " E a j i a n H b c n e u H a j i b H t i x c y K H O B a J i b H s x , np^HCTpoeHHbix H BbllXlHBKOH JlbHaHblX fleTa/iefi OHOKflbl 3 a H H M a j l H C b oflHano He HMejio HHKorfla x a p a K T e p a peMecna. flepeBCHCKKe Hao6opoT, , , n a p T a H O K " , c e p M a r h K o w y x o B , n p w H a n o cpopMy n p o t f j e c c H H . h cKopHaKH, BeflyuiHe o 6 h h h o CTpaHCTByroiuHH o 6 p a 3 C n H C O K H3flenHR npOH3BOflHJiaCb LUepCTSIHyK) MaTepHK) H a k BOflaHbiM M c n b H M i i a M . UlHTheM n O p T H H X H H BbiniMBaJlbLUHUbl. 3aHaTHe niHTbe BepxHHX 3aHHMajiwcb naCTeR M y w c u o R oflewflbi — s t h m nejiOM B e p e B e H C K w e nopTHbie >kh3hh. HJIJlKjCTPflLlH Phc 1. T a p a c i O K H , y e 3 f l E n j i r o p a R . O o t o B . H a p H e u K o r o , Phc. 2. KocTKDMbi KpecTbaH. XMexibHHK, fj 1956. ye3fl BHjiropaR. H 3 co6paHHH SlHyma C B e w e r o . Ooto CepoiiHHb- o k o j i o 1914 r. Phc 3. K p e c T b a H e Phc. 4. f l p a s f l H H H H b i e Hapaflbi. F a p a c i O K H , ye3fl Phc 5. ripa3AHHMHbie H a p a A b i . FapactOKH, ye3fl Phc. 6. K p e c r b a H H H Phc 7. > K e H C K a a e ixiepc™ smii. HCKjnOHHTejlbHO H a M e C T e HapOflHblMH ckoh, (papiyKa b. c e p M a r y n o J i y K a c p T a H a ) H3 c a n c p n p o B o R c p a 6 p H H H o R OHa o c o S e H H O b 6 o r a T o R CTynana Ha copoHKax, nepejiHHKax, nacxa^bHbix HeBecrw MepeBHKH. npw MywcKHX. CKa3biBa/iacb BeHHO j i p e B H H R Hapaii b c s k m x yKpameHHH, cepMarH, „ n o i i E C T O H > K H M K a " h , , x o j i a K O B " . B KOHiie X I X (pHC. 40) H , , X O f l a K H " 3to yKpameHHeM H a C p a c H B a j i H H a c e 6 a , c l u h t h h H3 flByx KycKOB 3hmoR weHCKHfi k o c t k d m A o n o J i H H n a r u y S a H 3 Gejibix C c y K M a H y " ) 3aMeHHji b CBaiiegHOM h uejibHoro KycKa „u,h>k- HsSpouieHHaa MySKCKOH KOJKyX. H nepeflHHKa 6 e 3 0 qeM 3aMy>KHeR weHinHHbi Cbijia HaKHflKa b B H f e b B H i i e BbiixiHBKH H a f l o j i 6 o m (pHC. 22), B o BpeMH H e n o r o f l b i MaiepHH, t . H a 3 . — SauiMaKaMH-MepeBHKaMH h n o / i y c a n o w K a M H inaMH". B o BpeMa xopoiueR n o r o f l w , jieTOM, B e p x H H M n p H K p b i T n e M b cyKMaHax a npa3flHHHHOM — 3aflHHR, rioTOK, ye3fl Phc. 8. M a H w e T a Phc. 9. M a H w e T h „napTaHKax". F a p a c i O K H , ye3fl E n j i r o p a R , <poTO B . H a p H O i i K o r o 1956. A — c o p o n K a . f — kocthdmc B n j i r o p a R . cPoto B . H a p H e u u o r o , 1956. B H / i r o p a R . cPoto H a p H e u K o r o , cnepenn, B — p y K a B , g — MaHiueTa, B a p u i a B a . JSTs 1577. O o t o B . copoHKH C T a p o r o C — C33ah, h — BHuropaR, o k o j i o 1S00 r. h h b . copoHKH, y R p a m e H H a a 1S56. T a p a c r a K H , y e 3 f l BHjiropaR. O o t o B . H a p H e i i K o r o , nacTH n o n p o a : d — — BopoT, i — ,,nuiHpaMKH", 1956. nepe^HHR j „btok" KycoK, (noflnambe). N° 1577. c H H e - K p a c H o R BbiixiHBKoR. fljiaMyBKa, y e 3 f l ^ p o c n a B . M . K. h LU,. J l . HapHeuKoro. THna, KpacHO-MepHaa BbiLUHBKa. Cynb, ye3fl B n j i r o p a R . M . K. a 111. / I . B a p r u a B a . Hhb. N° 1577. O o t o B . MapHeuKoro; 1956. Phc 10. M y w c K a a c o p o H K a KyjibTypu Phc. 11. L i l T a H b i . 6oJiee h o b o t o T H n a ; KpecTHKoo6pa3Haa BbiiLiHBKa. Cyjib h niTyKH JlrosoBeR b B a p a i a B e . I. — „ B c u . e K . n e " noKpoa: d — I. — Phc. 12. 1. — nopTKH, I I . i x u a H b i — noKpoR u i T a H H H , e — JlnnnHbi, y e 3 f l B H j i r o p a R . b BapmaEe, „ n a p T S H K a " , II. — KJiHHba, n p n u j H T b : e Phc — cyKMaHa, A — 15. > K e H C K a a naCTH noKpoa: d — g — BopoT, h — nepeAHaa MaHtKeTa, i , j — noTOK, y e 3 f l BH/iropaR, KOHeu X I X b., KOHeia X I X A — noflK^aflKH, BopoT, 1 — HapHeuKoro, 3aiiHHR KycoK, e — b. B a p u i a s a , jNs 16C8 MauiTa6 1:30. cyKMaHbi. FIotok, y e 3 f l B H j i r o p a R . M . K . h LU. J l . b B a p u i a B e Hhb. 1956. cnepeflH, B — e — C3ap,H, C — nepeflHHH KycoK, f — 1 MaH.weTa pynaBa, e , h cyKMaHbi. hhb. nepeflHHH, h • — BopoT. L b„ BapmaBa, hhb. nepeaa noKpoa: d — pyKaB. j i H H H e R o6o3Ha :eHO c r n 6 MaHHteTbi h e e y n / i a i i , h bopothhkq uiy6a. pyKaB, k — 16. 0 6 u i H B K a B. riapTHHKa — c n e p e / j H , B — C3anH, — C h s c t h nacTb no^bi, g — kjihh, nacTH n o K p o a Phc CBa3AH, C — r 14. O S m H B K a n e p e j ; a j — H o t o k , y e 3 n B n n r o p a R , KOHeu X I X b . H 3 c o S p a H H R cnepefiH, B — k 3aflHeR nacTH c y K M c H b i . JMs 2259. cIooto B . H a p H e u K o r o , Phc. nacTH f — • noac. kjimh, KiiHHba n o j i u napTaHKH, f — p y n a B , T a p a c i O K H , y e 3 f l B n n r o p a H , KOHeu XIX Phc. 1956. „ x o j i o u i H e " . A — cnepeftH, B — C3aflH, C — jNs 2233. C y K M a H a — F a p a c K D K H , ye3fl B H / i r o p a R , j i O H e u X I X b . h h b . A2 1563, B a p u i a s a . M a u j T a S 1:30 13. C y K M a H a . A — f II. — ye3,ii B n j i r o p a R . M y 3 e y M Ns 1962. O o t o B . M a p H e u K o r o , Hhb. Ns I — 1664, II. 1553 Macra6 1:30 H 3aflHaa naCTb (noHHo), e — hhb. HHBeHTapHbiR ! — nacTH cnHHa, noKpoa H3 B H e u i n e R g , f, i — • n a C T H MacTH n o A K / i a R K H . fljia tk3hh, D — CKjiaflOK J l a 3 o p b i , ye3fl C3aflH EnjiropaR,, Jyfs 1444. MamTa6 1:30 FIotok, ye3A SHnropaR. V". K. h C . B a p u i a B a , Hhb. N° 2295. O o t o 1956. 57 �Phc. B. Phc Phc. Phc. híchcroto 17. O p a r M e H T MapHeuKoro, noaca. TyKcma, ye3n BHAropañ M. K, h LU. B. 18. M y » t c R o ñ R o w a H b i ñ n o a c . Cynt.. y e 3 f l BHAropañ. H3 coöpaHHn HeuKoro, 1956. M y a t c K o ü t o j i o b h o h y 6 o p , t. H a 3 . „ r a M e p R a " . y e 3 f l B H A r o p a ñ , R O H e ñ XIX b., B a p u i a B a , hhb. J nTs 2294. 19. 20. M y w c x a g KW BapuiaBa Ooto 75,'56. 1956. cyMRa. Ha3biBaeNiaa , Ka/iHToñ". HaRAHR, A b 3 a M o c i i e . Ooto B. My3ea o6luhh bha. B — — noRpoñ. Hap- FIotok, M a u j T a S 1:10. ye3A BHAropañ. H3 co6p. M. K. h LU. JL, Hhb. N° 1450. Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. B a 3 a H H e n o a c a . IIotor, yenjx B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. n p a 3 A H H H H b i ñ H a p a A « e H m H H b i . r o A O B a h riAeHH n o K p b i T b i n j i a T K O M H3 A b H a H o ñ tkshh —t. H a 3 . „ H a R p b i B R o n " . Ooto B . M a p H e u K o r o , 1955. > K e H C R a a c o p o n n a . ÍIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p u i a B a . Hhb. NS 1177. Ooto B. H a p HeuRcro, 1956. „ X a M e A R a " H a r o A o e e « e H i u H H b i . T a p a c r o R H , y e 3 A B n / i r o p a ñ , Ooto B . M a p H e q K o r o , 1956. I l e p e f t H H R . r a p a c i O R H , y e c f l E n j i r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. 3 a n a c k a. À — c n e p e A H , B • — n o R p o ñ , ochobhoh n y c o R , C — n o a c . ["Iotok, y e j i e B H A r o p a ñ , BapuiaBa. Phc. Phc. 21. Phc. 23. Phc Phc. Phc 24. 26. Phc. 27. KD 6 km. 22. 25. r OROJio 1910 r . B - s a , hhb. cnepeAH, uiaBa, Phc. xoACTSiHO-LuepcraHasi, B— RycRH tr3hm N° I. — hhb. 28. K o p o T K a a jiaioiiiHH „ n a p u H R h 3aft nepen Ns K 148 56. MaiUTBÖ II. — 5359. M a u j T a ô Phc 31. H e n H H R 6 o A e e H O B o r o Ooto IIotor, t o Ö R a , t. h. „ c p a p T y x " . A — B H A r o p a ñ , KOHeu, C — XIX noKpoa: d — nacTH ye3fl B H A r o p a ñ , Hapane. TapacioRH, ye3A B H A r o p a ñ . rana t. H a 3 . „ o o e p e R " . B. MapHeuRoro, Bap- Bena. KycoK cocraB- XIX b. B a p u i a B a , hhb. KOHei4 Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. Ooto B . M a p H e t i K o r o , 1956. floMEpoBHua, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. Tl. BapuiaBa, 1956. M a u n a ô 1:30. Phc. Phc. 33. n o > K H A a s Phc. 34. > K e H C K H ñ r o A O B H o ñ y6op - — „ R a n T y p e R " ( R a n K o i n o H H H R ) . A 32. Meneu,, H a 3 b i B . ye3A 1:30. A — c n e p e A H , B — C3aflH, a". xoAcraHaa FIotok, noac. — oöyßb AeByiiiKH. TapacroRH, ye3A B H A r o p a ñ . npa3AHHHHaa NS 1451. c ,,6ypRa", 1:30. 30. ^ t a B H a a Hhb. 1:30. h. (noHso), e — pyRBB. b npa3AHHMHOM fleByujRa t. (noAOBHHa), 1581. II. — Phc. Phc 29. A° 1591. M a u i î a ô I. — t. e. c e T H a T b i ñ . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. b n p a 3 A H H H H o ñ c o p o H R e h „ x a M e J i K e " . IIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p - ,,caTROBbi" >KeHUj,HHa HeuKoro, 1956. „ A e H K o " ( A O H b i i i i R o ) , C — C R u a f l R a A-na c j j o p M H p o B a H K a A O H b i u i K O no c T o p c H a M Phc 35. Phc 36. Phc 37. K o m y X, — A — 39. C n o c o ö A — ROKyxa. cnepeAH, okoao 1S05 cPoto B. Hap- 1956. HapHeuRoro, nepeAa 1759. HH>RHaa w a c T b , — e c OTBopoTOM, i — r. B a p u i a B a , hhb. NS 5918. cnHHa, nepeAHaa M a w T a ö 1:33. h LU. JI. H a Ko>Ryxe. T a p a c i O K H , y e 3 A E H A r o p a ñ . M . K . TapacroRH, B — ye3A HaRAHK, ye3fl C — C3aflH, CKAaAOK C3aAH, i — a™ MaH»íeTa. 40a. c P p a r M e H T hhb. JnTs Bap- E n j i r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p m a B a , KW 75/56. HapHeuRoro. — nacra 1 — Phc. OaAAbi nacTb, — ORpywaiomaa 1:15. BapuiaBa nacTb caAHaa — HacTb 141,55. 40. >K y n a h. f-h öokoboh 3acTerHBaHHH <t>oTO B . BepxHaa BopoT. TapacKDRH, ye3A B H A r o p a ñ , — 38. C n o c o ô y R p a i r e H H a inaBa. KW Phc. N° 1565. M a u i T a ô — HaciH n o R p o a : d — 3aAHaa cnepeAH, B — c3aAH, C MaCTb p y K a B a , g — n o A a — c6oRy, h — MacTb n o A b i , j Phc, B a p u j a E a , hhb. ^Kêhcrhh MenwHK. E H U i a , y e 3 A B H A r o p a ñ . M . K . h LU. JL, HeuRoro, 1S56. > K e H u i H H a b K o w y x e . T a p a c r o K H , y e 3 A B H A r o p a ñ . «Joto B . f Phc. h CBepxy. oöihhh bha, B — AOHbiujRa CHH3y., D — nacra pyRaB, j — BHAropañ, noRpoa : d — BopoT, k — R O H e i i XIX b. B a p i u a B a , RañMbi. NaRAHR, y e 3 A ' ' B H A r o p a ñ My3. K . h LU. J l . , nepeAHHH nojioBHHa hhb. KycoK, e — EepxHeñ nacTH Ne 2275. K a c u i T a ô BapuiaBa, Hhb. NS 6190. cnHHa, BopoTa, 1:30. Ooto B . Map- HeuRoro, 1956. Phc. 41. l / R p a i u e H H e E. Phc. Phc Phc Phc Phc 42. c f p a r M e H T 58 ye3A EnAropan. M. K. h LU. Jl. BapiuaBa. bkujmbrh „3aTbiHRH". ílLUHcaAKH, y e 3 A E H A r o p a ñ . Ooto Xoact xoact. IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . <toT. B . H a p H e u R o r o , IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , M a T e p n a A a H a „ 6 y p R y " t. e. u r e p c T a H y i o A O M O T R a H H y i o B. HapHeuRoro, 47. O p a r n i e H T TRaHH HapHeuRoro, NS 2275. cj>oTO E . H a p H e u R O x o , Ha copoKKH. 46. O p a r M e H T Hhb. <Î>oto aab 1956. B . H a p H e u R o r o , 1S56. 44. „ H u H O B a T b i n " 45. E. Phc. Phc. JlnnHHbi, 1956. 43. 3a R y A e A b K ) . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto Phc. wypaHa. HapHeuRcro, 1956. 1956. KÔRy. IIotok, ye3A BHAropañ^ 1S56. H3TOTOBAeHHa iiiTaHOB, t. Ha3. „xoAOuiHe" üotok, ye3A BHAropañ. Ooto 1956. roctkjm M a A b M H K a . T a p a c i C R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1S56. h o p y A H a A A a H 3 r o T O B j : e H H a hx. IIotok, j e 3 A B H A r o p a ñ . M. K . m LU. J l . , Ns 1450. Ooto E . H a p H e u , K o r o , 1956. 48. J l e T H n ñ 49. P y R a B w u b i BapiuaBa. Hhb_ �Puc. 50 I l l A s m a H3 p w a H O H COJIOMM, T. H a 3 . „ C T U i e M n K H " g o j i e e H3 c o 6 p . M. PHC 51. PHC. 52. OparMeHT flocna fl^a PHC 53. OparMeHT K. H l i i . JI., BapmaBa, nenaiaHMsi n o A O T H a . T a p H o r p y n , B b i m H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. y e 3 A B w / i r o p a H . CPOTO B . ye3fl PHC. 54. MapneuKoro, B. <J>OTO yKpamatoiiiHe 4 — ,,npy>KKa", „oópyuKa", L ,,rBsi3flKH", (3Be3flO :KH), yesp; E H A r o p a f i . — 14 6 n n r o p a f i c K o r o „npaÓHHKa" 5 — „H3erpaHbi", 7 — „KWHByyAbKa", BaHHH o p n r H H a A O B pocAaBCKofi, PHC. 55. T. PHC. 56. 3anoHKH HeuKoro, PHC. PHC. 57. 58. MacaiTa6 OOTO. B. 59. 1956. nepeB5T3biBaHHa „ x a M e A K H " . M a K A H K , nocnoHa. T. e. „nas^eK 8 — H 3OM6KH" — 1—13 jieCTHHHKa. 11—„KyAKa", (cyHAynoK), 12 — 16 — H a x o A C T e , 14—16 3 — ,.nac3HeK", (T. e. , , j i a n K H " , 10 — TpofiHbie „TBSISAKH" (3BC3AOHKH). MyseyMa KyAbTypbi H LUTyKH JIIOAOBSH B B a p m a B e . coponKH. FIOTOK, y e 3 A E H A r o p a f t . 6 — „KyjiKa 13 — „KyAKa", — .,np3Hu,HK", nosjccm H 3yóHKH), „ r - i e p e w K a " (ceTOHKa), 9 — H MaHweTa no Ha PHC. nsTb OCHO- CT. MH- K MywcKHM P y 6 a u j K a M . M. K. H LU. JI. BapmaBa. HHB K. H LU. JI. BapmaBa. CPOTO B. Hap­ K 0 C T K ) M a COBKCCTHO C H e K O T o p b i M H 3Ae- 1956. HaKAHK, ye3fl EnAropaft. M. 1956. K a p T a I pacnpocTpaHeHHa 6 H A r o p a f i c K o - T a p H o r p y A C K o r o MeHTaMH KOCTIOMa. Kapią pacnpocrpaHeHHsi II HapHeuKoro, oÓBepTbiBaHHH „ x a M e / i K H " M a K J i H K , 1:1. HapHeuKoro, C npo3eAeHHbIMH PHC „CKLUHHeHKa" H3 c c 6 p a H H H 1956- Ha3. „ n u j H p a M e K " Jvf2 2140. — „JianKM", 15 BH/iropafi. 1954. n a p o B 3 " (T. e. n a p o B b i e KO/iecHKH), ABOHHWC, „KyAOK", CPOTO B. T K a H H , c n y w a m e n P,na HapHeuKoro, SJieMeHTbi JJ,OM6poBue, y e 3 A 1956. KO>Kyxa. 1 — „ K o c a n n a " , 2 — Ha K o w e rana. TKaHH, CAyiKauieH B b i u i H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. EnAropafi. flpeBHero 1S56. SHAropaRcKo-TapHorpyACKoro KOCTIOMa c 0A03HaneHHeM MecrHocreH HCCAeAOBaHHHMH. UBCTHOH nAaHiiieT. PHC 3. KAHMHHK8. CoflepiKaHwe BBeAeHHe, I~AaBa I I — c r p . 3. I — HnaBa HcTopHwecKce Hacrosmiee pa3BHTne CTpaHeHwe Ó H A r o p a f i c K O T a p H o r p y A C K o r o CTKDMa, C T p . 15. caHne w e H C K o r o VIII — ["ziaBa V IloApoÓHoe KOCTKDM3, C T p . 26. npoH3BOAHTeAH H x p a H e H H e 0Ae>KAbi, KpaTKoe — H TAaBa 6HAropaHCKO-TapHorpyACKoro KOCTIOMa, C T p . 14. XI H3Aoa<eHHe H a p y c c K O M H3biKe, KOCTIOMa. C T p . 11. I~AaBa I V — 06mee onncaHHe MywcKoro KOCTIOMa, C T p . 17. TAaEa VII McTepHaAbi, C T p . 46. coCTOHHne 6nAropaficKo-TapHorpyACKoro •— CTp. <0. -— floApoSi-toe Tnasa IX H3AO>KeHHe HCTOHHHKOB, 11. pacnpo- onncaHne MymcKoro K O TAaEa V I weHCKoro — • YKpameHMsi, XapaKTepnCTHKa C T p . 56. onncaHne KOCTIOMa, C T p . I~AaEa I I I — — 06inee K o c r i O M a , CTp. 28 CTp. 43. CTp. 53. Ha a H r A H f i c K O M s o u n e , TAaBa X — CopepHOHHe, CTp. 60. onHTAaBa FHrneHa CTp. 55. �E N G L I S H The l e r s of a n a r e a s i t u a t e d i n the m i d s t of The S U M M A R Y B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w a s w o r n i n the s e c o n d half of the 19th c e n t u r y b y the d w e l ­ w o o d s i n the h a s i n of the river Panvia. c h a r a c t e r i s t i c features of the B i ł g o r a j a n d T a r n o g r ó d c o s t u m e w e r e i n f l u e n c e d a n d d i f f e r e n t i a ­ ted f r o m the other folk costumes of the L u b l i n r e g i o n b y p h y s i o g r a p h i c a l c o n d i t i o n s of this a r e a a n d b y p o l i t i c a l b o u n d a r i e s c a u s e d b y the p a r t i t i o n of P o l a n d (see m a p ) . T o w a r d s the e n d of the 19th c e n t u r y this folk costume g r a d u a l l y b e g a n to d i s a p p e a r u n d e r the i n f l u e n c e of W o r l d W a r I a n d the f o l l o w i n g ten years period may be townfashion. c o n s i d e r e d as the l i m i t of time beyond w h i c h the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d c o s t u m e d i d not s u r v i v e . F o r the longest t i m e it w a s i n use i n the p a r i s ­ hes : P o t o k Gorny, Lipiny and Huta Krzeszowska preserving most i m p o r t a n t w e r e : the u s e of h o m e - s p u n to the end m a n y archaic features. T h e l i n e n a n d cloth, the oblong poncho cut of o v e r c o a t s (suk­ m a n y a n d p a r c i a n k i ) a n d the use of a coil s h a p e d c h a i n - s t i t c h i n the e m b r o i d e r y . The traditional B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d costume is a l r e a d y q u i t e g i v e n up, e s p e c i a l l y b y w o m e n . the f o r m e r m a n ' - s c o s t u m e only old m e n s t i l l w e a r trousers a n d s a c k - c l o t h s h i r t s . t u m e s a r e to be s e e n o n l y as e x h i b i t s in the M u s e u m of Folk's Culture To-day From genuine cos­ a n d A r t at W a r s a w a n d the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u r m at C r a c o w a n d L u b l i n . The f o r m e r m a n folk costume of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d r e g i o n w a s of g r e a t s i m p l i c i t y . I n s u m m e r it consisted of t r o u s e r s of t h i c k c o a r s e l i n e n cloth of a v e r y s i m p l e cut and of a l i n e n s h i r t hanging to the k n e e s w o r n on the trousers, t h i s w a y i s c a l l e d „ n a w y p u s t ' ' . T h e s h i r t w a s c u t w i t h s h o u l d e r - s t r a p s and a long s l i t i n the „chodaki" of oxen front f a s t e n e d with a buckle or t i e d b y a r e d r i b b o n . A s f e e t - g e a r m e n w o r e l e a t h e r , s i m i l a r i n cut a n d i n the way of w e a r i n g to the mountaineers' (fig. 30. a n d 53). A t the end of the 19th c e n t u r y „ c h o d a k i " w e r e replaced by high kierpce boots. S h i r t s were tied r o u n d the h i p s b y a l e a t h e r belt, o r n a m e n t e d w i t h i m p r e s s e d p a t t e r n s a n d stud w i t h t i n s e l s c a l l e d „ k a b z l e " ( F i g . 17) I n summer ,men cut c a l l e d „ p a r c i a n k a " a n d h a d as a straw hat t h e y w o r e , i n s t e a d of the „ p a r c i a n k a " , m e r k a " ( F i g . 19). T r o u s e r s of c l o t h upper garment a k i n d of l i n e n overcoat i n oblong ( F i g . 3 a n d 28). D u r i n g c o l d e r an overcoat called summer „sukmana" with called „ c h o ł o s z n i e " and white days poncho and in winter a c a p of c l o t h c a l l e d „ g a - sheepskin furs completed in winter the m a n ' s g a r m e n t . The o r n a m e n t s of m e n ' s costumes were rather simple. c a l l e d „ g a m e r k a " b e i n g the m o s t i m p o r t a n t p a r t s of mings the T h e overcoat wedding or „ s u k m a n a " a n d the dress w e r e ornamented w i t h of a b l u e w o o l l e n s t r i n g ( F i g . 14 a n d 16). A l s o f u r s w e r e a d o r n e d w i t h a p p l i c a t i o n s , ideries and s e w n with colourful thread i n ornamental patterns. or cap trim­ emLro- ( F i g . 37, 38 a n d 39) A l l t h e s e p a r t s of m a n ' s costume w e r e e n t i r e l y m a d e b y c o u n t r y w e a v e r s , tailors a n d f u r r i e r s . The w o m a n ' s c o s t u m e w a s c o n s i d e r a b l y r i c h e r as w e l l i n the n u m b e r of it's p a r t s a s i n the q u a l i t y of m a t e r i a l a n d o r n a m e n t a l p a t t e r n s . I n summer the s h o u l d e r - s t r a p s a n d a deep slit i n the front, of four p a r t s of l i n e n a n d e n t i r e l y plaited l i n e n a n d p l a i t e d . A t the e n d of the 19th tied w i t h hairs in a w a y called „ w kózki". their heads w i t h ihe 19th century woman's women wore, and foot-gear apron was sewn of two p a i t s of a d d i t i o n to the a b o v e mentioned b a r e h e a d e d and p l a i t e d i h e i r ceremony or d u r i n g c h u r c h festivities w i t h r i b b o n s c a l l e d „ p o d w s t ą ż n i k " ( F i g . 29). A wore a bonnet consisted of I n summer a large piece of l i n e n c a l l e d „ n a d k r y w k a " , on mar­ c a l l e d „ c h a m e ł k a " ( F i g . 24'. T i l l the m i d d l e „chodaki" c t o r y - m a d e boots a n d shoes c a l l e d „ c i ż e m k i " . put in I n summer girls went T a k i n g part in a wedding a flower-wreath r i e d w o m a n h a d h e r h a i r cut s h o r t e r of d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t c u t w i t h a r i b b o n - a n d of a s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " s e w n b y i r o n i n g . L i k e w i s e the century apron, s k i r t s of p r i n t e d l i n e n c a l l e d „ m a l o w a n k a " . girls adorned festive by fa­ g a r m e n t of m a r r i e d w o m e n was a n d the s h o u l d e r s a n d a d o r n e d w i t h em­ the the h e a d which upper were later replaced b r o i d e r y i n the f o r e h e a d ( F i g . 22). O n r a i n y d a y s w c m c n p u t c n a l a r g e piece of l i n e n s e w n together of 1wo p a r t s of a size cm. I n w i n t e r to the w o m a n ' s dress w a s added a w h i t e s h e e p s k i n f u r s i m i l a r b o t h i n cut a n d o r n a m e n t to the m a n ' s one. 50 150X15 a s k i r t of l i r e n w o l l e n stuff, a so c a l l e d „ b u r k a " a n d �I n the f i r s t h a l f of the 19th c e n t u r y the b r i d e ' s w e d d i n g d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t , a n a p r o n a n d a s k i r t or „ z a p a s k a " w i t h o u t any ornament, a n overcoat or „ s u k m a n a " , a w r e a t h or nik", a n d boots c a l l e d , , c h o d a k i " . A t the e n d of the 19th c e n t u r y the p a r t of the w e d d i n g „ s u k m a n a " w a s r e p l a c e d b y a „ z u p a n " or overcoat of ,,podwst^zdress c a l l e d a l i g h t - b l u e f a c t o r y m a d e cloth, a n d the „ c h o d a - k i " by boots. Generally m u c h more creative invention m a n ' s one. T h i s a p p e a r s e s p e c i a l l y i n the was rich devoted- to embroidery m a n ' s costume. E m b r o i d e r y w i t h a c h a i n - s t i c h w a s the m a k i n g of w o m e n ' s d r e s s a d o r n i n g the t h a n to l i n e n m a d e p a r t s of the wo­ a p p l i e d on s h i r t s , a p r o n s , overcoats and bonnets. D o m i n a t i n g w a s the quite a r c h a i c coilpattern, s u c h as o c c u r s i n the o r n a m e n t a t i o n of r i t u a l p a s t r y a n d E a s t e r eggs. T h e m a t e r i a l , the old t r a d i t i o n a l B i } g o r a j - T a r n o g r 6 d c o s t u m e w a s m a d e of, w a s e n t i r e l y w o r k e i out b y l o c a l w e a v e r s c a ' l e d „ k n o p y " . T h e c l o t h d e s i g n e d to m a k e overcoats (sukmany and cho- losznie) w a s f u l l e d i n s p e c i a l i n s t a l l a t i o n s attached to the w a t e r m i l l s . S e w i n g a n d e m b r o i d e r i n g of the linen w a s performed by country w o m e n tailors and T h i s s k i l l e d w o r k n e v e r took the c h a r a c t e r of of m e n ' s g a r m e n t s as embroideresses. a c r a f t . O n the c o n t r a r y the s e w i n g of u p p e r p a r t s overcoats ( p a r c i a n k i , s u k m a n y ) and sheepskin furs became a regular industry, p e r f o r m e d b y c o u n t r y tailors a n d f u r r i e r s u s u a l l y l e a d i n g a w a n d e r i n g w a y of life. L I S T O F PLATENS Fig. 1. W o r k g a r m e n t s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 2. F a r m e r s ' dresses. C h m i e l n i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . W . S i e r o c i ń s k a , about B y permission of 1956. Janusz Świeży. Fig. 3. P e a s a n t s ' overcoats ( s u k m a n y a n d p a r c i a n k i ) . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district, P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 4. F e s t i v e dresses. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 5. F e s t i v e d r e s s e s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 6. A p e a s a n t in f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 7. W o m a n ' s s h i r t . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front p a r t , e - b a c k p a r t , f - s l e e v e , h-collar, i-shoulder-straps, j-gore. Scale Phot. 1914. Potok, Biłgoraj d i s t r i c t about 1900, 1956. g-cuff, Warsaw, n r inv. 1577. 1:30. Fig. 8. A C u f f of a s h i r t a d o r n e d w i t h b l u e - r e d e m b r o i d e r y . A d a m ó w k a , the d i s t r i c t of J a r o s ł a w . F r o m Fig. 9. R e d a n d b l a c k E m b r o i d e r y on cuff of a s h i r t , a n c i e n t type. S ó l , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m the the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v 1428. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Museum F . C. & A., F i g . 10. A m a n ' s s h i r t of m o d e r n t y p e , c r o s s - s t i t c h e m b r o i d e r y . S ó l , B i ł g o r a j district. M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 1962. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 11. T r o u s e r s : 1-trousers c a l l e d „ w ś c i e k ł e p o r t k i " 2 - t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " , A - v i e w of the front B - v i e w of the b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-cut of the legs, e-gore, f-belt. I. L i p i n y , d i s t r i c t of B i ł g o r a j I I P o t o k — d i s t r i c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . F r o m t h e r e c o r d s of the M u s e u m F . C . A . W a r s a w nr. inw. — 1664, I I — 1553. S c a l e 1:30. F i g . 12. M a n ' s u p p e r - g a r m e n t . I - „ P a r c i a n k a " , I I - „ S u k m a n a " , A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front a n d b a c k - p a r t (poncho), e-gores of the coat, f-sleeve, T h e o v e r coat or „ p a r c i a n k a " — Potok, B i ł g o r a j g-collar, district, from h-cuff, i, j - g o r e s the end of the for the b a c k . 19-th century, n r i n v . 2233. O v e r c o a t c a l l e d „ s u k m a n a " — H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the end of t h e 19-th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v , 1563. S c a l e 1:30. F i g . 13. O v e r c o a t ( „ S u k m a n a " ) A - t h e front, B - t h e b a c k , C - p a r t s of c u t : d - b a c k p a r t , e-front part, f-gore, p a r t of the coat-tail, g - s l e e v e , the i n t e r r u p t e d l i n e m a r k s the cuff a n d its position, h - c o l l a r . H a ­ r a s i u k i , the B i ł g o r a j district, f r o m t h e e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v . 1608. S c a l e 1:30F i g . 14. T r i m m i n g s of front a n d c o l l a r of a n overcoat ( s u k m a n a ) . Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . W a r s a w . N r i n v . 2295. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 15. A w o m a n ' s g a r m e n t " r „ s z u b a " . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the cut of the cloth, D - p a r t s of the cut of the l i n i n g , e-front p a r t , f - b a c k , g, f, i - p a r t s for plaiting, the b a c k , j - s l e e v e , k - c o l l a r . 1-cuff of the sleeve, e, h - p a r t s of the l i n i n g . L a z o r y , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r inv. 1444. S c a l e 1:10. F i g . 16. T r i m m i n g i n the front of an overcoat (sukmana). P o t o k , B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A. W a r s a w , n r . i n w . 2295. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 17. F r a g m e n t of a w o m a n ' s belt. KW/75/56. Phot. B . Czarnecki, T u k o w a , the 1956. d i s t r i c t of Biłgoraj. Museum E . C . & A., Warsaw. 1956. F i g . 18. A man's l e a t h e r belt. S ó l , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m at Z a m o ś ć . P h o t B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 19. M a n ' s h e a d - w e a r c a l l e d „ g a m e r k a " . A - g e n e r a l v i e w , A - c u t . Potok, of t h e 19th c e n t u r y , n r i n v . 2294, W a r s a w . S c a l e d i s t r i c t of B i ł g o r a j , t h e end 1:10. 6! �F i g . 20. A m a n ' s b a g c a l l e d , . k a l i ' a " . N a k l ' k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1450. P h o t . A . C z a r n e c k i , the F i g . 21. T y i n g of a belt. Potok, the d:strict of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 22. A w o m a n ' s festive d r e s s . T h e h e a d a n d the s h o u l d e r s a r e c o v e r e d „ n a k r y w k a " . Phot. B . Czarnecki, r e c o r d s of the Museum 1956. 1956. w i t h a p i e c e of l i n e n called 1956. F i g . 23. A w o m a n ' s s h i r t . P o t o k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1577. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 24. W o m a n w i t h „ c h a m e ł k a " (bonnet). H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F i g . 25. A p r o n . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 26. S k i r t c a l l e d „ z a p a s k a " . A - f r o n t , B - c u t of the P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956» 1956. principal part, C-strip. Potok, Biłgoraj district about 1910. W a r s a w , n r i n v . 1591. S c a l e 1:30. F i g . 27. S k i r t s . I - A l i n e n - w o o l l e n s k i r t c a l l e d „ b u r k a " , LT-a l i n e n - s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " . A - f r o n t , B - b a c k , C-strip, Potok, the district of B.łgoraj, f r o m the e n d of the 19th century, W a r s a w , n r inv, 1-1581, H-5359. S c a l e 1:30. F i g . 28. A short o v e r c o a t or „ p a r c i a n k a " . A front, B - b a c k , C - p a r t s of cut, d - p a r t f o r m i n g b a c k a n d f r o n t , , (poncho), e-sleeve. Potok, the d i s t r . c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . W a r s a w , n r inv. K W / 1 4 8 / 5 5 . S c a l e 1:30. F i g . 29. A g i r l i n f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 30. A n c i e n t foot g e a r of a g i r l . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 31. A bonnet of m o d e r n tvpe, the s o - c a l l e d „ O b e r e k " . D ą b r o w i c a B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A . . W a r s a w , n r i n v . 1451. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. S c a l e 1:30. F i g . 32. A n e t - w o r k bonnet. H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. E i g . 33. E l d e r w o m a n i n f e s t i v e s h i r t a n d b o n n e t or „ c h a m e ł k a " , Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g , 34. A w o m a n ' s h e a d - w e a r („kapturek") A - g e n e r a l view, B-back called „denko", C - r u f f l e for the „ d e n k o " at the bottom, D - p a r t s u r r o u n d i n g t h e „ d e n k o " . W a r s a w , n r inv. 1565. S c a l e 1:15. F i g . 35. A w o m a n ' s h e a d - w e a r . B i s z c z a , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1729. Phot. B . C z a r n e c k - , 1956. F i g . 36. W o m a n i n s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 37. A s h e e p s k i n f u r A - t h e front, B - t h e back, C - p a r t s of the c u t , d - I o w e r p a r t of the b a c k , e-the back, f - p a r t s of the s l e e v e , g - c o a t - t a i l . the side, h - u p p e r t art of the front with facing, i-front of the coat-ta:i, j - c o l l a r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t about 1905, W a r s a w , n r inv. 5918 part S c a l e 1:33 F i g . 38. O r n a m e n t i n g "f folds on a s h e e p i k i n f u r . H a r a s i u k i , the district of B i ł g o r a j . F r o m the Museum P . C . & A . , W a r s a w , K W 141,55. F i g . 39. F a s t e n i n g of a s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of K.W. Biłgoraj. Museum F . C . & A., Warsaw. 141/55. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 40. A „ ż u p a n " (overcoat). A - f r o n t , B back, C - p a r t s of cut, d - f r o n t - p a r t , e-back, f-h-parts p l a i t s i n the b a c k , i - s l e e v e , j - c o l l a r , k - t h e h a l f of the u p p e r p a r t of the B i ł g o r a j d s t r i c t , f r o m the end of the 19th c e n t u r y , W a i s a w n r i n v . 2275. S t a l e F i g . 40a A p i e c e of r i b b o n c a l l e d k r a j k a . N a k l i k , the n r . inv. 6190. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 41. O r n a m e n t s on „ ż u p a n " . 2275. P h o t . B . C z a r n e c k i , forming collar, 1-cuff, Naklik 1:30. d i s t r i e t of Biłgoraj. Museum F . C. a A. Warsaw d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r inv. 1956. L i p i n y , the 1956. F i g . 42. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y . P r z y s i a d k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 43. A s p i n n e r ' s g a r m e n t . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 44. C o a r s e l i n e n c a l l e d „ c z y n o w a t e " . Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 45. L i n e n for s h i r t s . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 46. A p i e c e of l i n e n - w o o l l e n stuff for s k i r t c a l l e d „ b u r k a " . 1956. 1956. 1956. 1956. Potok, B i ł g o r a j district. Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 47. A p i e c e of cloth f o r t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " . P o t o k the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956, F i g . 48. A boy's s u m m e r dress. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 49. G l o v e s and i m p l e m e n t s to p e r f o r m them. 1956. Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , K W 140 56. P h o t . B . C z a r n e c k i , F r o m the r e c o r d s of 1958. F i g . 50. A hat of r y e - s t r a w , c a l l e d „ s t r z ę p k i " , a n c i e n t type. D ą b r o w i c e , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1457. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 51. A b o a r d to p r i n t l i n e n . T a r n o g r ó d , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 52. „ Z a t y c z k a " , a f r a g m e n t of e m b r o i d e r y for w r a p p i n g a bonnet or „ c h a m e ł k a " . 1956. Naklik, Biłgoraj d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 53. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y on „ z a t y c z k a " s e r v i n g to w r a p p a bonnet ( „ c h a m e ł k a " ) . N a k l i k , B i ł ­ goraj d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. 62 �F i g . 54. O r n a m e n t a l m o t i v e s of the B i ł g o r a j costume. 1 — 13 on l i n e n , 14—16 on s h e e p s k i n , 1—15 k i n d s of motives a n d stitches. F r o m W a r s a w . Painted by St the r e c o i d s of the M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e different and A r t in M i r o s ' a w s k a , 1953. S c a l e 1:1. F i g . 55. S h o u l d e r - s t r a p of a s h i r t . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A , W a r s a w , n r i n v . 2240. Phot. B. Czarnecki, 1956. F i g . 56. A stud for s h i r t . N a k l i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . T h e M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 57. M a p I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk costume. F i g . 58. M a p I I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w i t h v h e i n e v s t i g a t e d villages. F i g . 59. T a b l e p a i n t e d b y Z y g . K l i m c z y k . T e c h n i c a l drawings by St. Z . M i r o s ł a w s k a , 1956. Contents I n t r o d u c t i o n p. 3. C h a p t e r I — Chapter II — T h e p r e s e n t position of the B i i g o r a j - T a r n o g r o d folk c o s t u m e , p. 11. Historical development of the costume, p. 11. C h a p t e r I I I — T h e a r e a of the Bilgoraj- T a r n o g r o d peasant d r e s s , p. 14. C h a p t e r I V — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m a n ' s costume, p. 15. C h a p t e r V — Detailed description of m a n ' s costume, p. 17. C h a p t e r V I — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s dress, p. 26. C h a p t e r V I I — D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s d r e s s , p. 23. C h a p t e r V I I I — M a t e r i a l s a n d 40. C h a p t e r I X — C o s t u m e o r n a m e n t a t i o n , p. 43. C h a p t e r X — H y g i e n e a n d p, 46. C h a p t e r X I — C a r a c t e r i s t i c of sources, p. 47. Notes p. 50. L i t e r a t u r e C o n t e n t s , p. 55. R u s s i a n s u m m a r y , p. 56. E n g l i s h s u m m a r y , p. 60. / m a k e r s , p. p r e s e r v a t i o n of g a r m e n t s , p 52. L i s t of plates, p. 53. �22°20' 23" UBIORY \ \ ŚRODKOWO - i LUB/ELSKIE 'l ZAMOŚĆ Goraj c'— ' ® <£ Uo UJ CE" — . <t GO O i— Z A S I Ę G UBIORU BIŁGORAJSKO TARNOGRODZKIEGO I WAŻNIEJSZYCH ELEMENTÓW Zasięg ubioru wg. autora z ok 1914 r. ¡2222 Zasięg ubioru wg.autora z ok.1880r. V / J Zasięg ubioru wg. J. Świeżego O 5 10 15km 22« 20' R y c . 57. 23° M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u b i ł g o r a j s k o - t a r n o j r odzkiego, jego w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w : zasięg b r ą z o w e j s u k m a n y s a m o d z i a ł o w e j , noszonej p r z e z k o b i e t y i m ę ż c z y z n ; • • • z a s i ę g h a f t u o ś c i e g u wym o d o m i n u j ą c y m motywie spirali; p o ł u d n i o w a g r a n i c a z a s i ę g u c z a p k i gameiki. s t a w i o n o z a s i ę g u b i o r u n a tle g r a n i c c a ł e j P o l s k i . Graf. wyk. łańcuszko­ W kartonie przed­ Krystyna Wcźnińska, 1958. �23' 22° 20' . . •" A. Ai A-..-A- o. .w, .-'>•• u 7 - , ** A *• *A . A - . - » . . A. A' Ą A.. A.. A A A. .A* ; A- A'. ; r"-- :.A: Wierzchowiska . Turobin A.. n.. Chrzanów Goraj *• (^.—"• A. W ' / ' ' A : ©JANÓW ' A Latyczyn LUBELSKI \ *•• *.-• ń.. o., o. A., o ,„••. X »- A.. «f-'.'A- *• A., o. A., o... : <i A A'r ® Frampol A., A-/."., o., o., o A., A. * - > . „ * • ' - X A . A . »• * * » o * ° . •> S • '•• A ""A <>.. o . / 4 » .. . ... „ A o.. A., o.. A. I>..c7 o.. o..^o... A., A. A. -•:': « A. • O.. O.. A.. A.. A.. O.. A-y y "A.. o •«••." ' o o o O- A. -. O.. O., o. ••' A. » 'A. . o. A. . . A ./V A • ». A. , ..o.. A. A., n. A 'A \ :A M < A A.| A*: a A A 0 A n I » o- A o Kosubudy ' A. O. A „ i Zwierzyniec O. A.A.oA..o..A.A: „...••A• . i. A , Ä ; A., A A n . • oKorytkow, A.. . "Marnoty Górne " A- ».. A . " A - O ' A A A..-'* A ° A. I O A „ •OA.. A. </' ,i A,. A. <>A..O . A.. o. K""a. A A.. A ..""o.. A.o-o..A..O., A * , / ° A /i 'i. A.. A., o / . , ń A.'. »"V:».", "."Dąbrowica 9 :"«°cX A.. AY n. o. A., ».. A A. o . - ' # o 1 A., o.. A;-'b-..i f , A-: ; 1 A o. o o: 1 o.. A. i '• '^"/'.' .., o."o V ( A- A' Krzeszowska A. », luta A., o.. ..',';,A.. A-/\ o., o Huta A A.. . .A.,' o.. A A A •A 'SZCZEBRZESZYN « A.'.'C A.. A.. »:... 'A.. A.. A.. O., o ' "\ A » A A " A A A. SA A. »i-A.. A : A- A. A o . a . . 0 A. A.. ?•• o.. A o. A-* , A A. A A , IŁG0RAJ%A * o ° " V / „ ,• . . „ A A. HĘL° " <» ° ,° V . A. A O.. % ° O % V B A n 1 - a .-.A. o .Harasiuki - Kamionka o A., o.. **. - A- A. \ •' :A..i •'. " : 0 . . \ „• • o .spiny A.* h A-i \ ^Krzeszów-* Q Potok Górny " w Tarnogród ±B rżyska Wo.la •V_ w ; - o Różaniec* ; o .. tuchow r ZASIĘG . UBIORU TARNOGRODZKIEGO A'ff .Maidan Sieniaw.^'- <i , ^ Adamówka • 0 Sieniawa Granica zasięgu ^ » I J =...... o., .-... -'' O.. O.. ß : : " 0 . . .o. o., o. a', (, • ' o'--'" O O. O.. O. 58. M a p a I I . Z a s i ę g u b i o r u . Północna zasięgu 0 "° o % . ° h . . 0 Ryc. ubioru wg. a u t o r k i p r a c y granica u b i o r u wg. J . Ś w i e ż e g o O: 2 2 20' czone BIŁGORAJSKO 5 10 15Km 23° biigorajsko-tarnogrodzkiego w e w n ą t r z linii granicznej o z n a c z a j ą wyk. n a tle f i z j o g r a f i i terenu. Miejscowości osady, w k t ó r y c h p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a t e r e n o w e . Krystyna Woinińska, 1958. Mapę ozna­ graf. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulskiAdam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Świeży — Strój podlaski. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: i . Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, U . Strój piotrkowski, 12 Strój pszczyński, 13. Sirój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski. 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (naribużański) — w druku. • 22. Strój kaszubski — w druku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cf523f870e74a85cbde4b6a1934d5be.pdf 112816f2fc0c7d2546de1cd47062907f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5649 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5251 Title A name given to the resource Strój cieszyński / Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.6; 134 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS POLSKICH STROJÓW ŚLĄSK CZĘŚĆ I I I LUDOWYCH ZESZYT 6 BARBARA BAZIELICH STRÓJ CIESZYŃSKI W R O C Ł A W 2006 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H W Y D A W A N Y PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE R E D A K T O R N A C Z E L N Y S E R I I : BarbaraBazielich P R O J E K T O K Ł A D K I : Adam Młodzianowski R Y S U N K I : Barbara Bazielich P L A N S Z E B A R W N E : I - rys., J. Manes II - akwarela H. Jastrzembskiego I I I i I V - fotografie S. Gadomskiego © Copyright by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Okładka: srebrne filigranowe hoczki do żywotka Publikacja ukazała się dzięki dofinansowaniu: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Samorządu Województwa Śląskiego, Fundacji CEPELIA przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim I S B N 83-87266-61-2 Skład, druk i oprawa: Akcydens s.c. Wydawnictwo i Drukarnia, www.akcydens.pl �SPIS TREŚCI Wstęp Źródła i stan badań Charakterystyka regionu Historia stroju cieszyńskiego Podstawowe części stroju cieszyńskiego Zasięg stroju cieszyńskiego Stroje sąsiadów Ogólny opis stroju męskiego Szczegółowy opis stroju męskiego Koszule Spodnie Kamizelki Kaftany . Płaszcze Kożuchy Obuwie Uczesanie i nakrycia głowy Dodatki Zróżnicowanie stroju męskiego Ogólny opis stroju kobiecego Szczegółowy opis stroju kobiecego Koszule Spódnice Suknia Fartuchy Okrycia wierzchnie Chustki Czepek Uczesanie Obuwie Biżuteria Dodatki Zróżnicowanie stroju kobiecego Materiały na odzież Hafty Koronki Wykonawcy Zakończenie Bibliografia Opis ilustracji Tłumaczenie w języku angielskim niemieckim czeskim 3 7 11 15 25 28 34 36 38 38 40 42 45 48 51 52 54 55 55 58 62 62 67 69 78 81 85 91 93 94 95 101 103 109 112 123 126 131 134 135 140 141 142 �WSTĘP Moje zainteresowania strojem cieszyńskim zrodziły się w połowie X X w. i to pośrednio, bo po­ czątkowo dotyczyły jego zdobnictwa, a zwłaszcza wyszyć i haftów. Były one tematem mojej pracy dyplomowej odnoszącej się do terenów Słowiańszczyzny. Kiedy w 1952 r. podjęłam zatrudnienie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, mającym wówczas charakter muzeum okręgowego na skalę województwa katowickiego, swoją uwagę skierowałam na obszary Śląska. Ze znanej mi literatury oraz ogólnej orientacji w tym przedmiocie wynikało, że ciągle jeszcze istnieje żywa tradycja wyszyć i haftów w rejonie cieszyńskim, zwłaszcza w Beskidzie Śląskim. Postanowiłam więc rozpocząć badania terenowe od tego regionu. W krótkim jednak czasie zorientowałam się, że interesujące mnie określonego rodzaju zdobnictwo ma znacznie szerszy zasięg i jego problematyka jest bardziej złożona. Strój cieszyński, fot. D. Dubiel, Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Okazało się, że w rejonie cieszyńskim występują pochodzące z różnego czasu nie tylko jed­ nobarwne wyszycia typu krzyżykowego, wykonane różnymi sposobami, ale także białe płaskie i dziurkowane hafty na płótnie oraz kolorowe na aksamicie, jedwabiu i innych tkaninach, powstające �przy zastosowaniu rozmaitych ściegów. Wszystkie te zdobienia wiązały się z określonymi częściami stroju ludowego, przejawiającego się na tych terenach w paru odmianach. Były to więc nie tylko stroje górali Beskidu Śląskiego noszone wówczas zaledwie w trzech wsiach, tj. Istebnej, Koniakowie i Jaworzynce oraz częściowo jeszcze w Wiśle po polskiej stronie granicy państwowej, a po stronie czeskiej w Górnej Łomnej aż po Herczawę. Drugą formę stanowiły stroje cieszyńskie występujące w licznych wsiach podgórskich i nizinnych po obydwu stronach polsko-czeskiej granicy. Ponadto były to stroje łaskie szczątkowo noszone w paru wsiach polskich i na znacznie rozleglejszym obszarze po stronie czeskiej. x ( S - t V % Pierściec Piersaec OKiczy&^Bielowtcko \ *" o Pruchna J V Haźlach \ — y ; rioQ,n '3ln,snU ~\ f"' oNiemdzim Hetman ce ' &en^, r ° // —— Qfdnica państwa —<->-<• Grdmca województwa Granica powiatu \ O I W % f '^Jaworzynka Jdbfonków ) Ryc. 1. Mapa powiatu cieszyńskiego, bielskiego z miejscowościami, gdzie w 1956 i 1957 r. przeprowadzono badania nad haftem ludowym. Z racji istniejącej wówczas sytuacji politycznej badania terenowe mogłam prowadzić bez prze­ szkód tylko po polskiej stronie, a w pasie przygranicznym za specjalnym zezwoleniem odpowiedniej instancji urzędowej. Natomiast poza granicami Polski było to niemożliwe. Ale wiedziałam, że tam i tutaj haftujących kobiet na ziemi cieszyńskiej jest sporo i niemal w każdej wsi lub okolicy znana jest z nazwiska taka osoba. Pragnęłam więc w miarę możliwości dotrzeć do nich wszystkich. Jak się potem okazało, informatorek chętnych do rozmowy napotykałam bardzo dużo, a uzyskane od nich wiadomości dotyczyły faktów także z terenu Czech, gdyż sporo osób miało krewnych i znajomych po czeskiej stronie. Zresztą kobiety lubią rozprawiać o strojach, modzie i tym wszystkim, co się wiąże nie tylko z ich osobistą odzieżą. W miarę upływu czasu rygory dotyczące przejść granicznych uległy rozluźnieniu, stąd też współ­ praca Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu z muzeami w Opawie i Ostrawie okazała się możliy i zarówno w zakresie wymiany wystaw, jak i doświadczeń naukowych. Natomiast muzeum w Czeskim Cieszynie było wtedy przez długi czas zamknięte i istniała trudność w nawiązaniu z nim jakie kolwiek kontaktu, za to pomocne w gromadzeniu materiałów i haftów cieszyńskich były mi osoby związane z Polskim Związkiem Kulturalno - Oświatowym w Czeskim Cieszynie oraz tamtejsi ludae nauki i kultury spotkani w czasie konferencji organizowanych przez wspomniane instytucje. Była r 4 �to nie tylko wymiana myśli i doświadczeń, lecz także publikacji, co przetrwało przez wiele następ­ nych lat, nawet wtedy, kiedy już przestałam być pracownikiem Muzeum Górnośląskiego w Byto­ miu. Badania terenowe pozwoliły mi także nawiązać wiele serdecznych kontaktów z mieszkańcami większości miejscowości cieszyńskich - miast i wsi, którzy okazali się wspaniałymi informatorami, a nawet podjęli się dla mnie napisania czegoś w rodzaju pamiętników ze szczególnym uwzględnie­ niem zagadnień dotyczących cieszyńskiej odzież. Taką osobą bez wątpienia była Emilia Lipowczan z Goleszowa - Równi, kobieta w średnim wieku, która w oparciu o swoje doświadczenia, pamięć sędziwej matki, Anny, zdolnej hafciarki koszulek i ojca spisała sporo cennych wiadomości o stro­ j u cieszyńskim. Równie cenne były dla mnie rozmowy i spisane wspomnienia Emilii Michalskiej z Pruchnej, znanej cieszyńskiej poetki ludowej, która w młodości zajmowała się szyciem poszczegól­ nych części stroju i haftowaniem źywotków. Sama je komponowała i dobierała kolory. Dużo czasu po­ święciły mi także liczne hafciarki źywotków, zwłaszcza te zdolniejsze z pasją twórczą i umiłowaniem pracy. Do takich szczególnie należały: Helena Sojka (ur. 1897) z Bielowicka, Franciszka Burjan (ur. 1890) z Górek Wielkich, czy Zofia Kaszperek (ur. 1900) z Wiślicy - osoby o bogatej fantazji i zręcz­ ności palców, jakimi nie mogły się wykazać inne h afciarki, traktujące swą pracę wyłącznie zarobko­ wo. Liczba moich informatorów tych znanych z nazwiska i tych przygodnych, którzy nie chcieli się przedstawić była znaczna. Jedno przy tym wszystkim należy podkreślić, że informacje te pokrywały się lub uzupełniały. Nie było natomiast wiadomości niepewnych, albo wręcz zaskakujących. Intere­ sujące za to okazały się archiwalia z uwagi na datowanie i możliwość uchwycenia ciągłości zjawisk, co w historii odzieży ludowej zdarza się nader rzadko. Sam fakt jednak istnienia tych archiwaliów wskazuje na dworsko-mieszczański rodowód stroju cieszyńskiego, gdyż zapisy w księgach miejskich dotyczyły przede wszystkim tych grup społecznych oraz zamożniejszych mieszkańców wsi, których status częściowo do nich upodabniał się. Dopiero z czasem strój ten, dostosowując się do miejsco­ wych warunków w bardziej skromnej wersji, pojawił się także i u innych wieśniaków. Warto przy tym jeszcze wspomnieć o pewnym rewelacyjnym odkryciu w bibliotece muzeum cieszyńskiego, tj. haftowanej płóciennej chusty obrzędowej z 1686 r., która swym zdobnictwem wskazuje właśnie na mieszczańskie a nie ludowe pochodzenie. Jako cezurę zachodzących przemian należy przyjąć okres rewolucji francuskiej, tj. koniec X V I I I w. oraz ruchów wolnościowych w I poł. X I X w. w krajach podbitych przez silne politycznie mocarstwa. Wtedy to bowiem w związku z dojściem do głosu niższych warstw społecznych oraz solidaryzujących się z nimi przedstawicieli inteligencji, świata nauki i kultury, degradacji ulega nie tylko dyktatorska władza panujących i cały blichtr dworu oraz licznej magnaterii, ale również poważ­ ne zmiany dokonały się w modzie. Zdobne i wykwintne stroje bywalców salonów ustępują na rzecz fasonów bardziej uproszczonych i wygodnych. Dla ludzi pracy powstający wielki przemysł i nowe formy zatrudnienia, także w różnych biurach, bankach, handlu, transporcie, domagały się bardziej funkcjonalnej i zreformowanej, odpowiedniej do charakteru zajęć odzieży. Tendencje takie zresztą na ląd europejski przenikały już około połowy X V I I I w. z Wielkiej Brytanii. Teraz więc pod koniec X V I I I w. i w wieku X I X owa „zrewolucjonizowana" odzież zaczyna w Europie zataczać coraz to szersze kręgi. Świetność stroju utrzymuje się jeszcze tylko wśród elit społecznych dla podkreśle­ nia ważności zajmowanych stanowisk i sytuacji majątkowej. Na prowincji natomiast moda przy­ biera swoiste regionalne formy i odmiany. Szlachta i mieszczanie hołdują zreformowanym i mniej ozdobnym lecz niepozbawionym elegancji ubiorom, zaś mniej zamożni oraz związana z gospodarką rolną i hodowlaną ludność wiejska są nadal kontynuatorami tradycyjnej odzieży z wykorzystaniem w przeważającej mierze swojskich wyrobów tekstylnych. Fakt ten potwierdzają zarówno stare spo­ soby zdobienia odzieży, jak też pierwotne niektóre jej formy przetrwałe mniej więcej do połowy X X w., co znalazło odzwierciedlenie również w regionie cieszyńskim. Region ten, jak i pozostałe, wyróżniające się swoistym strojem, tj. łaskim i góralskim leży w granicach istniejącego niegdyś księstwa cieszyńskiego, które z biegiem czasu przez zatracenie charakteru księstwa oraz na skutek podziałów państwowych i administracyjnych zaczęto umownie nazywać ziemią cieszyńską. Takiego też pojęcia niejednokrotnie używam w niniejszym opracowaniu utożsamiając jego znaczenie z roz­ ległym obszarem wyodrębniającym się ze względu na swą historię od sąsiadujących, leżących poza 5 �pierwotnymi granicami tego księstwa. W jego obrębie z uwagi na swoisty krajobraz, rodzaj gospo­ darki i skład etniczny występują mniejsze jednostki terytorialne i te w moim opracowaniu nazywam regionami. Są nimi, jak już zaznaczono: region cieszyński, laski i górski. Omawiając zatem strój cieszyński mam na myśli wyłącznie sam region, a nie całą ziemię cieszyńską. Ryc. 2. Jadwiga Krysta w codziennym odzieniu przy kuchni, Lipowiec 1956 r. Wszystkim nieżyjącym już, a także żyjącym jeszcze, którzy dopomogli mi w zebraniu materia­ łów umożliwiających napisanie tego opracowania, składam serdeczne podziękowania oraz wyrazy głębokiego szacunku dla ich umiłowania wszystkiego, co stanowi pokoleniowe dziedzictwo miesz­ kańców ziemi cieszyńskiej. 6 �ZRODŁAI STAN BADAN Zaciekawienie strojami cieszyńskimi, przede wszystkim zaś ich wyglądem sięgająXIX w. Zwró­ cili na nie uwagę artyści malarze i graficy pochodzący przeważnie z cieszyńskiego, jak: Jacob Alt (1789-1872), Josef Manes (1820-1871, Franciszek Kaliwoda (1824-1859), Josef Kinzel (18521925), Henryk Jastrzembski (1812—?) i inni mniej znani, których ilustracje zaczęły pojawiać się na kartkach pocztowych wydawanych nakładem Edwarda Feitzingera w Cieszynie w latach 1903-1913. Ich miejsce zajęły następnie pamiątkowe fotografie wykonywane już pod koniec X I X w. Z tego sa­ mego czasu pochodzą także różne relacje z podróży lub przewodniki po Beskidach i Śląsku Cieszyń­ skim np. Antoniego Macoszka , bądź wspomnienia osób, które z tym regionem zetknęły się doraźnie, albo z tych terenów pochodziły. Spomiędzy nich wymienić tutaj można takie nazwiska jak: Lucjan Malinowski, Jan Karłowicz, Bogumił Hoff, Andrzej Cinciała, Józef Londzin, Jan Kubisz, Jan Wartuła i inni. Akwarele J. Alta i H. Jastrzembskiego znane są ze zbiorów Muzeum w Cieszynie natomiast po­ zostałe pochodzą z rozmaitych publikacji lub opracowań poświęconych konkretnym osobom, jak np. J. Manesowi, któremu Miejski Dom Kultury w Karvinie przeznaczył osobne miejsce i wystawę oraz katalog . Ilustracje wszystkich wspomnianych autorów po większej części są kolorowe i przedstawia­ j ą ludzi w ich strojach z poszczególnych regionów Śląska Cieszyńskiego, w tym także samego regio­ nu cieszyńskiego. Mają one szczególną wartość dokumentacyjną gdyż ukazują charakterystyczne formy tego stroju w określonym czasie, zarówno męskie, jak i kobiece, ich barwę, niektóre zdobienia oraz sposób noszenia. Dotyczą w głównej mierze strojów odświętnych, aczkolwiek widać wśród nich także postacie w odzieży codziennej, np.kobiety idące na targ, ludzi na targu i przy codziennych zajęciach. 1 2 Ryc. 3. W drodze na targ, akwarela J. Alta 1840 r. Ryc. 4. Powrót z chrztu, rys. J. Kinzel, 1891 r. 1 Macoszek A., Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 81-95; Illustrierte Führer durch die Beskiden, Teschen 1890, s. 275. 2 Katalog Josef Manes a Slezsko, Karvina 1985. 7 �Mniej szczegółowo rysują się natomiast opisy w relacjach z podróży czy przewodnikach. Syg­ nalizują tylko występowanie ludowego stroju cieszyńskiego, fragmentaryczne szczegóły, niektóre nazwy części stroju oraz ich ozdoby . Taki sam charakter mają również krótkie wzmianki autorów czeskich zamieszczane w różnych czasopismach, o tyle jednak wartościowe, że odnoszą się do okre­ ślonego czasu i obszaru występowania oraz form stroju cieszyńskiego noszonego poza naszą pań­ stwową granicą . Informacji takich opublikowano dość dużo także i w X X w., przy czym wzbogacone są jeszcze danymi historycznymi i szczegółami odnośnie surowców i sposobu kroju. Powtarzające się tematyczne publikacje wskazują, że zainteresowania czeskich autorów strojem cieszyńskim nie są przypadkowe lecz wynikają z prowadzonych na ten temat badań. 3 4 5 Pierwsze wyniki bardziej szczegółowych obserwacji dotyczących cieszyńskiego stroju w postaci zwartych opracowań pojawiły się pod koniec X I X w., kiedy ziemia cieszyńska znajdowała się jeszcze pod zaborem austriackim. Zaborcę interesowały skolonizowane tutaj wsie i ich mieszkańcy wyróż­ niający się wyglądem i strojem, który uznano za bardziej nowoczesny aniżeli tzw. narodowy polski. Ale i polski strój wzbudzał zainteresowanie. W pracy zatytułowanej „Oesterreichisch - ungarische Monarchie in Wort und Bild" opisano ubiór wieśniaków niemieckich oraz stroje cieszyńskie, łaskie i góralskie, przy czym z okolic Cieszyna zamieszczono dwie ilustracje: na jednej widać dziewczynę i kobiety, na drugiej powracające z chrztu kobiety z dzieckiem na ręku i mężczyznę , parokrotnie póź­ niej powtarzane w polskich opracowaniach. Z tego samego czasu pochodzą jeszcze dwie inne publi­ kacje odnoszące się do tutejszych strojów, tj. w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego. Obydwie przygotowane zostały przez Franza Slamę . Jedna, jak z tytułu wynika przedstawia spostrzeżenia z podróży po Śląsku, w tym ogólne wiadomości o stroju. Natomiast druga publikacja zawiera więcej szczegółów zwłaszcza dotyczących uczesania, nakrycia głowy i obuwia, nadto strojów ślubnych, co potwierdzają oprócz innych jeszcze, także ilustracje dziewczyny z okolic Cieszyna, młodej pary i wspomniana już fotografia mężczyzny i kobiet z dzieckiem powracających z chrztu. 6 7 Stroje cieszyńskie nie doczekały się dotąd wyczerpującej monografii. Ich szczegółowe omówie­ nie pominęli także Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy w swym wspaniałym dziele, jakim jest „Strój, haft i koronka w województwie śląskiem . Swą uwagę w nim poświęcili tylko koronkowym czółkowym czepcom i to w kontekście stroju góralskiego, a nie cieszyńskiego czy łaskiego. Podobnie po­ minęli sprawę cieszyńskich wyszyć i haftów, co jednak jest zrozumiałe wobec tego, że nie ma mowy o stroju cieszyńskim. Agnieszka Dobrowolska natomiast szczególnie zainteresowała się żywotkiem cieszyńskim zarówno jego formą jak i zdobnictwem z odniesieniem do materiałów archiwalnych z miejskich ksiąg i inwentarzy cieszyńskich . W tym obszernym opracowaniu zamieściła też wiele fotografii żywotków z X I X i początku X X w. Pewnym jego dopowiedzeniem, a także przedłużeniem tematu o następne dziesięciolecia, tj. poza połowę X X w. jest moje opracowanie na temat złotych haftów w tradycyjnej odzieży na Śląsku , które oparłam o wyniki badań terenowych oraz analizę tego rodzaju zabytków znajdujących się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 8 9 10 3 4 5 6 7 8 9 10 11 8 11 Malinowski L., Zarysy życia ludowego na Szląsku, Ateneum 1877, t. II, s. 111; K a r ł o w i c z J., Szlązaczka z pod Cieszyna, Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny „Wisła", t. VI, 1892, s.491-492; Warcholik St, Śląsk Cieszyński i jego odrodze­ nie narodowe, Lwów 1909, s. 26; Kubisz J., Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928, s. 30-37; Londzin J., Stroje ludowe, Zaranie Śląskie, R. VII, z. 3^1,1931, s. 139-143. Vestnik matice Opavske, 1895, z. 5, s. 19-22; Vyhlidal J., O kroji na Teśinsku, Naśe Slezsko, 1903; Zahorska R, Kroj tesinsky, Beskydske besedy 1916, z. 3-4; Klvańa J., Kroje slezske, Narodopisna vystava ćeskoslovanska v Praze 1895; Janca J., O narodnoch krojich na Teśinsku, Ćesky Lid, Praha 1899, z. 8. Korniova, Ozapomenutem tesinskem kroji, RadostnaZemS 1951, R. I, s. 197-199; eadem Teśinsko vkrojich vroce 1840, Radostna Zeme 1955, r. V, s. 84-86, Tejże, Tri typy tesinskych żenskych kroju, Radostna Zeme 1958, R. VIII, s. 67-72. Oesterreichische - ungarische Monarchie in Wort und Bild. Marchen u. Schlesien, Wien 1897, s. 583-584, il. s. 585 i 593. SlamaFr., Vlastenske putovani po Slezsku, Prag 1886, s. 181-183, il. s. 185, 192, 193, 201. idem, Oesterreichisch Schlesi­ en, Prag 1887, s. 82-84, il. s. 57, 64, 49. Dobrowolscy A. i T., Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kraków 1936. Dobrowolska A, Żywotekcieszyński, Katowice 1930. Bazielich B., Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Etnografia z. 6, Bytom 1973. . Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Biblioteka Wiedzy o Śląsku. Śląski InstytM Naukowy. Seria etnograficzna nr 1, Katowice 1958; eadem, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Katowice 1962. �Zabytki muzeów śląskich oraz archiwalia posłużyły także Witoldowi Iwankowi przy opraco­ waniu złotnictwa na Śląsku, gdzie sporo uwagi poświęcił biżuterii używanej w stroju cieszyńskim oraz jej wykonawcom, co ilustruje odpowiednimi fotografiami . Informacje na ten temat znaleźć można nadto w przedwojennej monografii Mieczysława Gładysza dotyczącej zdobnictwa metalo­ wego na Śląsku, gdzie między innymi mowa jest także o ozdobach metalowych wykonywanych przez ludowych wytwórców i noszonych w stroju cieszyńskim™. Oczywiście są to tylko opracowania wybranych zagadnień związanych z tym strojem, tak jak jeden z artykułów Barbary Poloczkowej na temat tekstyliów i stroju na Śląsku Cieszyńskim, gdzie autorka w oparciu o archiwalia cieszyńskie omówiła je w odniesieniu do X V I - X V I I I w. Bardziej monograficzny charakter ma inny jej artykuł zatytułowany „Strój cieszyński w X I X w.", w którym przy stroju męskim i kobiecym odwołuje się do źródeł ikonograficznych, zabytków muzealnych (tylko muzeum w Cieszynie) oraz własnych badań, pozwalających na bardziej szczegółowe uwzględnienie poszczególnych części stroju oraz wzmianki o jego zdobnictwie. Oprócz 25 ilustracji, tj. fotografii i rysunków zamieszcza jeszcze „mapę zasięgu stroju cieszyńskiego w X I X w." według Dobrowolskiej i Fierli oraz według Bronicza wyznaczającego zasięg wpływu stroju cieszyńskiego na ziemię pszczyńską . Artykuł ten niewątpliwie zawiera wiele cennych informacji, przy czym nie wszystkie dopowiedziane są do końca, bądź potraktowane zostały skrótowo, na miarę wymagań artykułu w czasopiśmie. 12 14 15 O wiele bardziej dokładna wydaje się monografia stroju cieszyńskiego autorstwa Gustawa Fierli wydana w Czeskim Cieszynie w 1977 r. , aczkolwiek nie uwzględniająca materiałów archiwalnych. Nie pozbawiona jest natomiast próby, podobnie jak i u Poloczkowej dociekania genezy niektórych form, zwłaszcza stroju kobiecego, co w tak krótkich i pobieżnych wersjach nie może być zadawala­ jące. Gustaw Fierla o stroju cieszyńskim pisał jeszcze wcześniej zamieszczając tematyczny artykuł w monografii ziemi cieszyńskiej pt. „Płyniesz Olzo", gdzie jak nikt dotąd poza Dobrowolską w opra­ cowaniu żywotka zwrócił uwagę na jego występowanie również po stronie czeskiej . Jest także au­ torem paru artykułów na temat innych strojów występujących na ziemi cieszyńskiej, co umożliwiało mu sygnalizowanie istniejących między nimi różnic i podobieństw . Toteż dostrzeżenie przez tego autora tych dwóch ważkich problemów podnoszą rangę jego opracowań. Jedna z ostatnich monografii poświęconej strojom Śląska Cieszyńskiego jest zbiorowe opracowa­ nie zespołu czeskich autorów pt. Teśinsko, gdzie w drugim tomie, poza częścią omawiającą budow­ nictwo, urządzenie wnętrza i sprzęty jest obszerny rozdział poświęcony odzieży, bogato ilustrowa­ ny, z kolorową wkładką i licznymi przypisami, ale bez bibliografii' . Ciekawie przedstawia się tutaj mapa Śląska Cieszyńskiego zamieszczona na samym początku z wyraźną granicą państwową między Czechami a Polską, przy czym teren po stronie polskiej stanowi białą plamę. Natomiast po stronie czeskiej zaznaczono szrafowaniem obszary występowania stroju bogumińskiego, frydecko-laskiego, góralskiego, orłowskiego, cieszyńskiego, jabłonkowskiego oraz przenikanie stroju cieszyńskiego w sąsiednie czeskie rejony. Na mapie i w dalszej części brak konsekwencji w określeniu stroju ła­ skiego. Raz wiąże się go z frydeckim, raz z orłowskim, co nie jest przejrzyste, a przy jakimkolwiek podejściu do stroju cieszyńskiego o tyle ważne, że strój laski stanowi najbliższe sąsiedztwo i podo­ bieństwo. Przejrzystości tej brak również w samej koncepcji publikacji, gdzie w zasadniczej części opracowania A i B wszystkie rodzaje tutejszych strojów regionalnych tak męskich, jak i kobiecych omówione zostały łącznie. W strojach męskich są za to koszule, spodnie, kamizelki, gunie, kabaty oraz okrycia innego typu, obuwie, uczesanie i nakrycia głowy, pasy chusteczki, rękawice. W strojach 16 17 18 9 12 Iwanek W., Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Sztuka z. 6, Bytom 1973, s. 121-186. 13 Gładysz M., Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 181-236. 14 Poloczkowa B., Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim wXVI-XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa" 1967, z. 3, s. 135-146. 15 Poloczkowa B., Strój cieszyński w XIX w., Polska Sztuka Ludowa 1972, z. 3., s. 153-170. 16 F i er 1 a G., Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977. 17 Fierla G., Strój cieszyński [w:] Płyniesz Olzo, red. D. Kadłubiec, Ostrawa 1972, s. 209-215. 18 Fierla G, Nasze śląskie stroje ludowe, Kalendarz Zwrotu 1957; idem, Opis stroju łaskiego, Kalendarz Zwrotu 1958; Ten­ że, Opis stroju cieszyńskiego, Kalendarz Zwrotu 1959; idem, Opis stroju góralskiego, Kalendarz Zwrotu 1960; idem, Opis stroju jabłonowskiego, Kalendarz Zwrotu 1963. 19 Teśinsko, dii 2, Ostrava 2000, s. 100-240. 9 �kobiecych to: spodnie koszule, rękawki czyli kabotki, suknie i spódnice, fartuchy, wierzchnie okrycia, nakrycia głowy, obuwie i dodatki stroju. Ich szczegółowy opis zawiera rozdział pt. Odzież. Natomiast dalszy tekst jako osobny rozdział pt. Ludowa odzież w Cieszyńskiem (Ludovy odev na Tesinsku) uka­ zuje góralską odzież męską a w niej koszule, spodnie, obuwie, nakrycia głowy, wierzchnie okrycia, dodatki odzienia oraz współczesne przejawy i wpływ miejskiego ubioru. Za to kobiecy strój góralski potraktowano ogólnie, całościowo. Całościowo także omówiono strój jabłonkowski, następnie cie­ szyński i laski zwany tu też w nawiasie orłowskim. Jako końcowy temat, potraktowany jednak bar­ dzo skrótowo, zaprezentowano cieszyńskie ozdoby stroju (Teśinske krojove śperky). Szkoda, że to niepozbawione szczegółów opracowanie, odwołujące się wielokrotnie do polskiej literatury, chociaż niepełnej, i znanych konkretnych przykładów z polskiej strony nie stanowi przykładnej monografii strojów cieszyńskich, a w przypadku stroju cieszyńskiego pełnego obrazu także na podanej mapie. Jest to tym bardziej zadziwiające, wobec szerokich obecnie zainteresowań sprawami pogranicza, jak też poszukiwania cech wspólnych i różnicujących kulturowo oraz dążeń do europejskiej integracji przedsięwzięć również na odcinku badań naukowych. Ryc. 5. Mapa zasięgu strojów ludowych w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, reprod. Teśinsko, 2000 r. W latach po I I wojnie światowej muzea Śląska Cieszyńskiego tak po jednej, jak i drugiej stronie granicy zaczęły organizować tematyczne wystawy dotyczące tradycyjnej kultury ludowej, przy czym zagadnienia tutejszych strojów oraz ich zdobnictwa odgrywały w nich niebagatelną rolę, ukazując równocześnie tego rodzaju zasoby tych muzeów. Wraz z informatorami i katalogami wydawany 10 �20 mi przy tej okazji stanowią cenny przyczynek wiadomości o cieszyńskich strojach. Nieocenioną wartość poznawczą mają również archiwalia miejskie zarówno miasta Cieszyna, jak i innych miast leżących w obrębie tego historycznego regionu. W swoich opracowaniach uwzględnili je częściowo tylko niektórzy autorzy, ale przebadanie tych dokumentów pod względem treści dotyczącej strojów cieszyńskich, i nie tylko, wymaga jeszcze osobnych gruntownych badań. W mojej pracy z materiałów tych korzystałam raczej pośrednio, tak jak z danych archeologicznych z wykopalisk cieszyńskich, przybliżających niektóre szczegóły problematyki związanej z odzieżą. Moim głównym źródłem przy niniejszym opracowaniu były przede wszystkim badania terenowe przeprowadzone systematycznie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych X X w. zarówno na terenie powiatu cieszyńskiego jak i bielsko-bialskiego oraz doraźne w latach następnych, a także materiały muzealne - notacje oraz eksponaty, zwłaszcza Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum w Cieszynie, Bielsku-Białej, Gliwicach, Wiśle, muzeum w Opawie i Ostrawie. Tym sposobem udało mi się prześledzić problema­ tykę dotyczącą strojów cieszyńskich i ich zdobnictwa w przeważającej liczbie miejscowości obszaru ich występowania, czego dopowiedzeniem były nadto moje osobiste kontakty z niektórymi wspo­ mnianymi tutaj autorami opracowań, niestety już nieżyjących, tak jak większość moich terenowych informatorów. 21 CHARAKTERYSTYKA REGIONU Ryc. 6. Mapa rozmieszczenia dawnych plemion śląskich. Najstarsze wiadomości o Śląsku Cieszyńskim wiążą się częściowo z terenami należącymi w zamierzchłej przeszłości do Gołęszyców, którzy zamieszkiwali obszar w okolicach Bramy Moraw­ skiej. W początkach państwowości polskiej było to terytorium wchodzące w skład księstwa opolskie­ go, którego południowe obszary stanowiły Śląsk Opawski i Cieszyński. Opawszczyzna obejmowała 20 Oto parę wybranych katalogów: Vachova Z., Śperk - krajka, katalog vystavy, Opava 1976. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I., Strój ludowy w Cieszyńskiem, katalog wystawy, Rybnik 1981. O s i ń s k a - P i s k o r z E.Dembiniok M.,Miękina L., Kultura Ludowa ziemi cieszyńskiej, katalog wystawy, Warszawa 1986. E.T. F i l i p , Nie szata zdobi człowieka, katalog wystawy, Biel­ sko-Biała 1994. Muzeum Teśinska, informator, Ćesky Tesin, Ostrava 2002. Adamczyk I.A., Dembiniok M., Studnicki G., Korowód naszych przodków, Cieszyn 2004. 21 Bazie lich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym; eadem, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, eadem Moda w strojach regionalnych, Katowice 1967. 11 �ziemie na lewym brzegu Odry, mniej więcej pomiędzy górną Odrą i rzeką Morawą, a na zachodzie opierała się o przesiekę ciągnącą się po tej stronie średniej Odry i wzdłuż rzeki Nysa Kłodzka. Nato­ miast znacznie mniejsza kasztelania cieszyńska rozciągała się na wschód od górnej Odry oraz wzdłuż rzeki Olzy i górnej Wisły po Bielsko. Niemal więc od zarania dziejów ziemia cieszyńska była zwią­ zana ze Śląskiem i Cieszyn wzmiankowany już w poł. X I I w. był siedzibą kasztelana, następnie zaś od końca X I I I w. - siedzibą księcia. Ryc. 7. Mapa podziałów wewnętrznych Śląska w I poł. X I V w. i granice Księstwa Cieszyńskiego ok. 1315 r Ryc. 8. Mapa Śląska Cieszyńskiego w granicach historycznych. Wokół powstającego miasta tworzyły się osady ludzkie, których w miarę upływu czasu przyby­ wało i pomiędzy X I I I a X I V w. kasztelania cieszyńska była bardzo równomiernie zasiedlona, przy czym większe skupiska tworzyły jeszcze: Skoczów, Bielsko, Strumień, nadto Bogumin, Frysztat, Frydek i Jabłonków uzyskujące z czasem prawa miejskie . 22 22 Panic I., Historia osadnictwa w księstwie opolskim we wczesnym średniowieczu, Katowice 1992, s. 126-133, 143. 12 �Kiedy w 1335 r. Kazimierz Wielki zrzekł się zwierzchnictwa nad Śląskiem, Księstwo cieszyńskie weszło w skład państwa czeskiego, przy którym pozostawało do 1526 r., poczem znalazło się pod panowaniem Monarchii Habsburgów. W wyniku wojen austriacko-pruskich ( X V I I I w.) podczas gdy cały niemal Śląsk zagarnęły Prusy, ziemia cieszyńska i opawska pozostały w granicach Austrii. Był to więc Śląsk Austriacki i odtąd (1763) tym określeniem posługiwano się do czasu zakończenia I wojny światowej (1918), po której, skutkiem podziału ziem, cześć Śląska Cieszyńskiego po lewej stronie Olzy, nazwana Śląskiem Czeskim przypadła Czechosłowacji, reszta odrodzonej Polsce. Natomiast Śląsk Opawski pozostawał bez przerwy w granicach Czechosłowacji . Po I I wojnie światowej cześć Śląska Cieszyńskiego powróciła do Polski z granicą na rzece Olza. Na lewym jej brzegu rozciąga się druga jego część z Czeskim Cieszynem, Karwina, Frydkiem po Jabłonków, tj. z miastami, z którymi mieszkańcy Ziemi Cieszyńskiej po polskiej stronie pozostawali zawsze w bliskich kontaktach rodzinnych, gospodarczych i kulturowych, gdyż od niepamiętnych czasów pomiędzy nimi nie było żadnej granicy. Podział całego Górnego Śląska na biały, tj. Opolszczyznę, czarny - część środkową przemysło­ wą oraz Śląsk zielony, to właśnie określenie zielony odnosi się do ziemi cieszyńskiej, gdyż pierwot­ nie był to obszar gęsto zalesiony. 23 a osadnictwa kasztelanii aeszyńskii ™ xx?. v i * - - * > - x * ; ' , 9' .. •/X X X / . ^ X x ***** *JJ „ ,*> V * ^t&* w > '}<**XxNfx * * * * * * ' <x x x * * *xL^ yx'x/ * * / ** x* ~* X *55.VtłQ! X,. ,.\y. x * * xx' x' y ^ x x / / x J x ^ , , , > » > . « r xx\ Y xxx* **.X* / " x x X* 4granica kasztelanii osady ujawnione do 1300 r. osady XIV w, o wcześniejszej genezie gleby słabe \ j gleby średnie tereny bagniste XXXX zesF '? • 5 jk O , ? z w a r t c 0 e ne Ryc. 9. Mapa osadnictwa, gleb, zalesienia i terenów bagnistych w X I I I - X I V w. Na południu jego granicę stanowi zachodnia część Karpat, czyli Beskid Śląski, gdzie od końca X V i X V I w. napływała z południa Europy pasterska ludność wołoska . Początkowo prowadziła ona koczowniczy tryb życia, z czasem jednak uzyskując książęce serwituty na wypasanie owiec, budowę 24 23 P y s i e w i c z - J ę d r u s i k R., Pustelnik A., Konopska B., Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 12-16, 20 i nast. 24 Dobrowolski T, Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. 7, 1931/32, z. 2, s. 86114. 13 �szałasów i dróg, karczowanie lasów oraz budowę chat osiadała na stałe. Celem przedłużenia okresu wypasu przepędzali oni w jesieni swe stada na niziny, w konsekwencji czego nawiązywali bliższe kontakty i mieszali się z mieszkańcami dolin, zwanymi potocznie „dólanami" . W rejonach górskich, gdzie od wczesnej wiosny do jesieni wypasano owce i bydło, osadnictwo było rozproszone. Natomiast w rejonach podgórskich i nizinnych z biegiem czasu stawało się ono coraz bardziej zwarte. Tutaj też oprócz hodowli bydła i pszczół zajmowano się rolnictwem, uzyskując stopniowo, pomimo nienajlepszych gleb, ale dzięki racjonalnej gospodarce, pomyślne w tym wzglę­ dzie rezultaty. Do takiego stanu rzeczy przyczyniła się arcyksiążęca Komora Cieszyńska posiadająca największe obszary ziemi i dbająca w ciągu długich lat swego istnienia o podnoszenie na wsiach kultury rolnej. Metody te i doświadczenia przejmowały z kolei mniejsze majątki ziemskie i gospo­ darstwa indywidualne tzw. siedloków, czyli zamożnych chłopów, których nie brakowało w całym regionie . Obok nich istniały też gospodarstwa chłopów małorolnych i zagrodników uzależnionych od wielkiej własności ziemskiej przez realizowanie renty odrobkowej w folwarczno-pańszczyźnianych strukturach. Niejednokrotnie na tym tle dochodziło do buntów chłopskich, w wyniku czego zamieniono z czasem odrobek na rentę pieniężną co stopniowo prowadziło do intensyfikacji gospo­ darki i osuszania w drugiej poł. X V I I I w. podmokłych gruntów na rzecz uprawnej ziemi . Na poziom kultury rolnej od X I X w. wpływało również zawodowe szkolnictwo, powstałe towarzystwa i kółka rolnicze, fachowe czasopiśmiennictwo i czytelnictwo, które dzięki rozwojowi szkolnictwa w dzie­ jach oświaty i kultury odegrały na tych terenach niebagatelną rolę . Wiele nowości ze świata przeka­ zywali bezrolni dojeżdżający do pracy w mieście lub do okolicznych kopalń i hut . Innym rodzajem gospodarki prowadzonym w rejonie cieszyńskim od kilkuset lat po dzień dzisiejszy jest hodowla ryb i rybołówstwo. Ziemia cieszyńska bowiem ma bogatą sieć rzeczną z licznymi górskimi potokami na południu i pomniejszymi dopływami Wisły przepływającej niemal przez jej środek z południa ku pół­ nocy oraz z rzeką Olzą. Poza tym na północy, gdzie przebiegała granica kasztelanii, potem księstwa a w końcu powiatu rozciąga się kraina płaska i podmokła z łańcuchowo rozmieszczonymi stawami rybnymi. Jest to tzw. żabi kraj słynący z hodowli karpia . 25 26 27 28 29 30 „Żabi kraj" oraz zakole Wisły po Czechowice -Dziedzice wraz z linią ciągnącą się ku zachodowi pomiędzy Strumieniem a Zebrzydowicami stanowią północną granicę regionu, która oddziela go od zie­ mi pszczyńskiej. Na zachodzie wprawdzie przebiega państwowa granica polsko-czeska, ale sam region rozciąga się poza nią i na obszarze Czech od północy opiera się o południowo-wschodnie obrzeże Śląska Opawskiego, a od południowego zachodu o region wałaski (Valaśsko) . Natomiast na południu grani­ cę regionu cieszyńskiego stanowi pogórze Beskidu Śląskiego po Ustroń, Górki Wielkie i Bystrą Śląską zaś na wschodzie linia graniczna regionu biegnie wzdłuż rzeki Białki, tj. prawego dopływu Wisły od Bielska aż po Czechowice-Dziedzice granicząc z ziemią żywiecką. Tak więc leżący dziś w obrębie pań­ stwa polskiego Śląsk Cieszyński jest tylko częścią historycznego obszaru dawnego księstwa. Jednak przy omawianiu stroju cieszyńskiego ani granice państwowe, ani administracyjne nie mają tutaj większego znaczenia tym bardziej, że przebieg tych granic parokrotnie ulegał zmianom. Po I I wojnie światowej np. administracyjny podział Polski (ostatni w 1999 r.) utrzymał wprawdzie powiat cieszyński, ale znajdował się on raz w obrębie województwa katowickiego, potem bielsko-bialskiego, a obecnie śląskiego. Widać stąd, że zmianie ulegają także nazwy terytorium. W rozważaniach na temat cieszyńskich strojów ludowych nie mają też znaczenia granice wyznanio­ we - parafialne zarówno Kościoła Katolickiego jak ewangelickiego. Pod tym względem bowiem ludność jest przemieszana i rodziny katolickie i ewangelickie od dawna mieszkają obok siebie, żyją bez antago­ nizmów i wzajemnie są kontynuatorami pokoleniowego dziedzictwa kształtowanego przez miejscowe 31 25 Stika J., „ Vlach", „Lach" i „Góral" (O grupach etnicznych i regionalnych na Śląsku Cieszyńskim i terenach ościennych), [w:] Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce, Wrocław 2003, s. 43-53. 26 Popiołek F., Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958, s. 31. 27 Ibidem, s. 49 i nast. 28 Górny Śląsk, w cyklu Ziemie Staropolski, cz. II, red. zbiorowa, Poznań 1959, s. 387, 410-411-443. 29 Warcholik St., Śląsk Cieszyński i jego odrodzenie narodowe..., s. 27-31. 30 Górny Śląsk..., s. 374-375, 398. 31 Stranska D., Lidove kroje v Ćeskoslovensku, dii I, Ćehy, Prana bdw., mapy: Zeme Ćeska i Ćeskoslovenska Republika; Langhammerova J., Ćeske lidove kroje, Praha 1994, s. 75 mapa. 14 �warunki naturalne, stosunki społeczne i gospodarcze. Wprawdzie toczące się w Europie w X V w. wojny husyckie znalazły silny odzew na tutejszym terenie i ściągnęły równocześnie pewną liczbę kolonistów niemieckich, ale nie miało to wpływu na miejscowe tradycyjne stroje i inne zjawiska kulturowe funkcjonujące we wsiach tutejszego regionu. Pewien procent Niemców, popierany przez austriackie władze państwowe skupiał się prawie wyłącznie w miastach, zwłaszcza w Bielsku, albo stanowił pojedyncze wyodrębniające się w tej okolicy wsie, jak Hałcnów, Kozy, Aleksandrowice. Istniała też tendencja do zasiedlania ich w innych jeszcze miastach Śląska Cieszyńskiego jednak sto­ sunkowo nikła liczba tych osadników nie odegrała większej roli w życiu ludności cieszyńskiej ani też nie wyróżniała się sobie właściwą kulturą. Na wsiach żyli w głównej mierze polscy potomkowie pierwotnych mieszkańców zwanych Lachami. Zamieszkiwali oni znaczne obszary księstwa, podczas gdy w jego zachodnich rejonach dominowali Czesi. Natomiast na południu pasterski lud wołoski, tzw. górale stanowili odrębną etnicznie grupę rozsiadłą w rozproszeniu po stokach Beskidu od Brennej poprzez Wisłę po Istebna Koniaków i Jaworzynkę, a dalej Herczawę i północno-wschodnią Morawę (Valaśsko) i zdecydowanie wyróżniającą się strojem. Inną jeszcze i wyróżniającą się strojem grupę etnograficzną stanowili mieszkańcy Jabłonkowa i przyległej okolicy, tzw. Jackowie . Centralnym jednak ośrodkiem omawianego regionu i całego zresztą Śląska Cieszyńskiego od dawien dawna był Cieszyn. Tutaj na zamku znajdowała się pierwotnie siedziba Piastów Śląskich, a z czasem austriacka tzw. Komora Cieszyńska, skąd za pośrednictwem podległych jej jednostek i folwarków wypływały administracyjne zarządzenia, czuwano nad racjonalnym gospodarowaniem po wsiach, nad handlem, rzemiosłem, a także dokąd wpływały z tego profity. Wokół zamku piastow­ skiego, dzięki sprzyjającym warunkom rozwijało się więc miasto i bogaciła miejscowa ludność oraz kształtowała się swoista kultura i atmosfera. Nie powinien zatem dziwić fakt, że to właśnie wystawny strój cieszyński stał się z czasem reprezentacyjną formą dla całego rejonu, a nie strój laski, obejmują­ cy swym zasięgiem znacznie rozleglejsze obszary. 32 33 34 HISTORIA STROJU CIESZYŃSKIEGO Najdawniejsze wiadomości dotyczące odzieży Cieszyniaków pochodzą z połowy X V I w. i za­ pisane zostały w miejskich księgach, które obecnie znajdują się w archiwum miasta Cieszyna. Nie są to jej opisy ani jednoznaczne informacje, ale testamentami wyrażone spisy majątku darowanego sukcesorom oraz spisy mieszczan. Wymieniają one albo pojedyncze części odzieży, w głównej mie­ rze kobiecej, albo tkaniny i ich kolory, nawet pasy srebrne, guziki, szuby i kożuchy. Przedmioty te stanowiły własność przede wszystkim samych mieszczan i okolicznej szlachty, a sporadycznie ich służby, która wywodziła się z niższych warstw społecznych, zwłaszcza ze wsi. Pod datą 1585 r. za­ pisano, że testamentem przekazuje się służebnicy codzienne „białe szaty", co wskazuje na odzienie z białego lnianego płótna . Bez wątpienia było to wówczas płótno samodziałowe używane na naj­ prostszą codzienną odzież, tj. chusty, koszule kobiece i męskie, zapaski, spódnice, suknie i na pościel. Zastosowanie miały różne gatunki płócien, tj. cienkie, rąbkowe, zgrzebne, pacześne, drelichowe. Z innej wcześniejszej notatki wynika, że lniane płótno przeznaczone na wierzchnią odzież barwili far­ biarze na czarno, albo indygiem na granatowo (1575). W użyciu ponadto były samodziałowe tkaniny wełniane, lniano-wełniane i sukienne, które odpowiednio nazywano. Były to np. prost, rasz, kanaras, mazelan, sukno wołoskie. Nie ulega wątpliwości, że skoro sporządzano z nich codzienną odzież na dworach i w miastach, samodziały, a także skóry wykorzystywała przede wszystkim ludność wiejska, która te materiały produkowała lub obrabiała. 35 32 33 34 35 Historia chłopów śląskich, Warszawa 1979, s. 210. Stolafik [., op.cit. s. 18-19. Dobrowolska A., Strój Jacków Jabłonkowskich, Lublin - Kraków 1947, nadbitka, s. 32-37. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. 15 �W miastach śląskich cechowe płóciennictwo pojawia się dopiero przy końcu X V w., gdyż ręko­ dzieło to z racji chłopskich tradycji było przez długi czas pogardzane . W Cieszynie cech płócienników, obok których występują także farbiarze, powstał w X V I w. i w stosunkowo krótkim czasie płótna cieszyńskie zyskały na znaczeniu. Były bowiem o wiele lepsze od wyrabianych w Bielsku, uważanych za „liche, rzadkie i wąskie" . „Białe szaty" używane w mieście na co dzień były też wówczas po wsiach powszechnie noszone, a ludność wiejska tkała płótna nie tylko na użytek własny, ale przede wszystkim zwierzchności pań­ skiej. Wyrabiała także tkaniny wełniane i sukno wałaskie z własnej lub powierzonej przez nakładcę przędzy. Jednak właściciele dworów i zamożni mieszczanie chętniej korzystali z tkanin importo­ wanych, które przeznaczano na paradne, kosztowne stroje, na jakie ludność wsi nie mogła sobie pozwolić zarówno z braku środków, jak też z racji rozmaitych zarządzeń i zakazów dworskich . Nawet zamożni chłopi, tzw. siedlocy, posiadający wielohektarowe gospodarstwa i nierzadko liczne stada owiec wypasanych na szałasach, oprócz samodziałowego płótna korzystali z sukna swojskiej roboty, gdyż łatwiej było je pozyskać z wyprodukowanego przez siebie surowca i przetworzonego we własnym zakresie. 36 37 38 Ryc. 10. Kobieta w letniku, X V I w., Zarzecze koło Bielska-Białej. Jak wynika z zapisów archiwalnych, badań terenowych przeprowadzonych w X X w. oraz różnych publikacji, a także zachowanych okazów muzealnych i opinii informatorów, za najbardziej archaicz­ ne formy kobiecej odzieży na ziemi cieszyńskiej uchodzą: płócienna koszula o nazwie ciasnocha, 36 Tomczyk D., Pieczęcie górnośląskich cechów rzemieślniczych z XV-XVIII s. 36-37. 37 Popiołek F., Studia..., s. 166. 38 Ibidem, s. 49 i nast. 16 i ich znaczenie historyczne, Opole 1975, �płócienny przyramkowy kabotek, płócienna chustka odziewacza o nazwie łoktusza, płócienna chust­ ka na głowę zwana spuszczową, płócienny fartuszek i płócienna suknia o nazwie letnik. Takie nazwy i części odzieży wymieniały w czasie badań terenowych starsze kobiety, które znały je z ustnego przekazu swoich matek lub oryginalnych okryć używanych przez babki. Świadczy to nie tylko o cią­ głości tradycji, ale także o długim trwaniu podstawowych elementów składowych tutejszej odzieży. Zapisy w księgach miejskich Cieszyna z lat 1558-1586 wymieniają właśnie kabotki, płócienne fartu­ chy, łoktusze i russki oraz „spodne kossyle żenske" i „kossyle mużske". Barbara Poloczkowa, jedna z autorek zajmujących się po I I wojnie światowej strojami cieszyńskimi nazwę „russki" tłumaczy jako chusty rożkowe™. Jest to jednak błędna interpretacja. Russki, ruszki to nazwy pochodne od słowa „rucha" - „rucho" określającego w X V - X V I w., tak jak letnik, wkładaną przez głowę długą suknię kobiecą noszoną na co dzień. Russka mogła być biała płócienna lub barwna, farbowana. Podobnie letnik noszony w okresie od X V - X V I I w. określał luźną suknię bez rękawów lub z wąskimi bądź szerokimi rękawami, mniej lub bardziej dopasowaną, wykonaną także z płótna, wełny albo jedwabiu. Suknie te noszono wówczas w różnych rejonach Polski i tym samym na Śląsku Cieszyńskim nie stanowiły czegoś wyjątkowego. Warto też dodać na potwierdzenie błędnej interpretacji Poloczkowej, że pod datą 1558 obok russki wymieniony jest też płócienny fartuch i kabotek 'sugerujące niemal pełny zastaw odzienia. Tam zaś, gdzie w dokumentach mowa jest o chustkach nazywa sieje wprost obrusem, obruskiem, płachtą lub szatką z koronkami . Można więc przyjąć, że skoro codzienna odzież mniej zamożnych mieszczek cieszyńskich i ich służących składała się z „białych szat" tj. płóciennego kabotka i jakiejś spodniej koszuli, letnika lub russki, fartucha i chusty odziewaczej, tj. łoktuszy to tym bardziej stanowiły one odzienie kobiet na wsiach. Potwierdzeniem tego faktu może być nie tylko rozpowszechnione wiejskie tkactwo, ale zna­ na pogarda mieszczan dla płóciennej odzieży chłopskiej i wiejskich tkaczy płótna, aczkolwiek sami z tych wyrobów korzystali. Zastosowanie na wsi miały też miejscowej produkcji samodziały wełniane i sukienne, które jak wynika z różnych dokumentów były jakościowo lepsze od produkowanych przez miejskich rzemieśl­ ników cechowych . Stąd też wyroby te przetrwały przez następne wieki niemal aż do czasu I wojny światowej, a nawet i dłużej, i znalazły odzwierciedlenie zarówno w funkcjonujących nadal pojedyn­ czych formach odzieży jak i w zbiorach muzeów śląskich. Samodziałowe płótna, wełny, sukna oraz skóry służyły na wsiach cieszyńskich do sporządza­ nia odzieży kobiecej i męskiej, która w tych najdawniejszych czasach była równie prosta, jak po wsiach w innych krajach europejskich. Zanim zaczęto nosić koszule o znanym kroju przyramkowym w powszechnym użyciu przez mężczyzn były płócienne tuniki wkładane przez głowę, przepasywane sznurkiem lub skórzanym pasem, płócienne nogawice sporządzone też niekiedy ze skóry, słomiany, bądź filcowy kapelusz, a w razie chłodu wełniany bądź sukienny kabat albo zwykły kożuch. Męż­ czyźni jak i kobiety chodzili boso, albo w skórzanych kierpcach. Odzież szyto ręcznie we własnym zakresie i jako płócienna robocza służyła na wsiach przez następne wieki. Jeszcze w X V I w. różne przepisy dotyczące cechowych rzemieślników odnosiły się do ich odzie­ ży, która winna być odpowiednia i stosowna do ich statusu społecznego. Pod datą 1585 zapisano, że są to: koszula, spodnie, raszowy kabot i kapelusz kloubuk . Zatem ubiór wieśniaków nie mógł przedstawiać się lepiej. Natomiast zamożniejsi mieszczanie oprócz płóciennej lub jedwabnej koszuli nosili pludry, kaftany, płaszcze, szuby z kosztownych importowanych tkanin w żywych kolorach, tj. z angielskiego sukna, z aksamitu, jedwabiu, przyozdobione srebrnymi guzami. Ich nakryciem głowy był kapelusz podbity drogim zagranicznym jedwabiem, a nogi okrywały pończochy i wysokie buty 40 4 42 43 44 39 Poloczkowa B., Tekstylia... 40 Turnau I., Słownik ubiorów, Warszawa 1999, s. 105, 158; Bazielich B., Strój rozbarski, „Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych", Wrocław 2002, ryc. 4, s. 10. 41 Księgi miejskie Cieszyna z XVI w. 42 Księgi miejskie Cieszyna z XVI-XVIII w., Por. też Teśinsko, s. 195, przyp. 248, 258, 254, 259 i inne oraz 304. 43 Popiołek F., op.cit., s. 169. 44 Księgi miejskie Cieszyna z XVI i XVII w. 17 �Amorł et NON DOWKL . b?o Ryc. 11. Renesansowy strój magnacki, miedzioryt z 1630 r. 45 (1613) . W 1663 r. właściciel paru wsi cieszyńskich, niejaki Marklowski miał strój, „który mienił się od barw, srebrnych koronek, galonów i złotych kwiatów", a w zimie jego brzoskwiniowy kożuch miał 48 srebrnych guzów . Opisy te nie wyglądająna zmyślone, czy przesadne, gdyż odpowiadają europejskiej modzie póź­ nego renesansu, która na prowincji przybierała nierzadko swoiste formy i trwała dość długo. Niekie­ dy stanowiła wzór do naśladowania przez innych współobywateli. Kosztownych, obcego pochodzenia tkanin używano również przy sporządzaniu miejskich i szla­ checkich strojów kobiecych. W XVI-wiecznych źródłach wymieniany jest: adamaszek, aksamit, tabin, tikyt, kamlot, barchan, uterssin (uterfin), muchajer . Ponadto były to jeszcze lindisz (falendysz), kitajka, forsztat . Szyto z nich oplecki (oplecka, opiiczka) zwane też żiwotkami, suknie, mentliki, szuby. Poza tym wymieniane są jeszcze kożuchy. W skład ówczesnego bogatego stroju kobiecego wchodziły również koszulki lub kabotki, koszule, czepce, pończochy i jako ozdoby srebrne pasy, łań­ cuszki i hoczki. Żywotki były czerwone przybrane czarnym aksamitem, śliwkowe, czarne, brunatne , a suknie niebieskie, modre, karmazynowe. Wykaz spadkowy żony farbiarza cieszyńskiego wymienia 5 sukien w tym 3 z żywotkami - jeden zdobiony w złote borty, drugi „zlatymi sznureczkami premowany" i trzeci zdobiony jedwabnymi nićmi. Pozostałe dwie suknie, zapewne zwykłe, nie zdobione nie miały opiiczka. Ponadto wspomniany wykaz wymienia 5 „spodnich koszyl", 9 kabotków, 5 bia­ łych fartuchów, 6 czepców, 1 „łoktuszkę z białymi koronkami", płaszcz forsztatowy podszyty, króli­ czym futrem i płaszcz czarny z adamaszku podszyty popielicami oraz prawdopodobnie jeszcze jeden płaszcz forsztatowy o wzorze kwiatowym, podbity popielicami, który pisarz miejski przez pomyłkę utożsamił z czarnym kożuchem. Na końcu wymieniony jest jeszcze pas „na czarnej tkance" i ogólnie „wyroby złotnicze" . Widać stąd, że właścicielka tych rzeczy była osobą zamożną o czym świadczy 46 47 48 49 50 45 46 47 48 49 50 18 Ibidem. Dobrowolska A., Żywotek..., o.c., s. 27, przypis 3. Ibidem, s. 28, przypis 2 i 30. Poloczkowa B., Tekstylia..., o.c. Dobrowolska A., op.cit, s. 28; Księgi miejskie Cieszyna; Poloczkowa B., op.cit., s. 139. Iwanek W., Złotnictwo..., s. 137. �ilość wymienionych części stroju oraz rodzaj tkanin pochodzenia zagranicznego, które należały do bardzo drogich. Na ogół przeciętne mieszczanki mogły sobie pozwolić tylko na sprawienie poje­ dynczych sukni czy płaszcza. Toteż bogaci kupcy niewiele mieli ich na składzie. Inwentarz z 1585 r. podaje, że zmarły zasobny kupiec pozostawił w testamencie 7 żywotków, tj. 2 aksamitne, 2 „damaszkowe", 1 „portugalsky zluty" (żółty) i brunatny oraz 1 „od mentlika hrzebiczkowy" (goździkowy) . Godna uwagi jest ta ostatnia wzmianka mówiąca o żywotku „od mentlika", czyli rodzaju ówczesnej sukni podbitej futrem . Widać stąd, że żywotki traktowane jako staniki doszywane do sukni były używane już w X V I w. Poza tym ważny jest fakt, że występowały trzy rodzaje sukien, tj. zwykłe luź­ ne, jak russka i letnik oraz ze stanikiem - żywotkiem, który występował też przy mentliku podbitym futrem. Mentliki wymieniane sąjeszcze i w innych spisach inwentarzowych z X V I I w. (1642, 1656) 51 52 Ryc. 12. Fragment obrzędowej chusty z 1686 r. Fot. St. Deptuszewski. Eksponat Muzeum w Cieszynie. tak jak barwne żywotki od sukien, które były ozdobione bortami, bądź złotymi sznureczkami lub jedwabnymi nićmi. Innymi ozdobami stroju kobiecego w tym czasie były jeszcze srebrne pasy, łań­ cuszki i hoczki oraz guziki, nadto wyszycia i koronki. Srebrne koronki i galony wymienione są także w stroju męskim, co wynika z opisu stroju Marklowskiego (1663). Ale zapewne używano też koronek i nici lnianych lub jedwabnych roboty klockowej, jakie sprowadzano z innych krajów, gdyż zgodnie z ówczesną modą paradne stroje kobiece i męskie obfitowały w tego rodzaju koronkowe dodatki. Wykonywano z nich kołnierze, krezy, żaboty, mankiety itp. W X V I I w. nie brak było również ozdób w postaci wyszyć i haftów, czego przykładem są obrzędowe chusty, zwłaszcza datowana z 1686 r., zachowana w muzeum w Cieszynie, na której różnymi ściegami wyszyto pośrodku inicjały W.H.EK AD 1686 i pomiędzy nimi Baranka Bożego, a po obydwu stronach zamykającego je obramowania - imiona i nazwiska nowożeńców: WAWRIN CHMIEL EWA CHMIELOWA CERA KASSOWA Z BOBRKU, na obrzeżach zaś wokoło wyszyto 10 pojedynczych jednakowych bukietów składających się z drobnych 51 Poloczkowa B. op. cit. 52 Turnau I., Słownik..., s. 115. 19 �53 elementów roślinnych . Wprawdzie chusty takie nie stanowiły części składowej stroju, niemniej w tym przypadku sam napis w języku polskim i forma haftu mają swoją wymowę. Świadczą o stanie zamożności właścicieli, przynależności narodowej, wyznaniowej oraz poziomie panującej obyczajo­ wości i miejscowego rękodzieła, które znajdowało także wyraz w wyszywanych chustach spuszczo­ nych, służących za nakrycie głowy kobiet. Jako nakrycie głowy inwentarze w X V I I w. wymieniają jeszcze czepce składające się z płóciennej główki i koronkowego naczółka, zwanego bintka . Binda - średniowieczna niemiecka nazwa, w X V I w. określała nakrycie głowy w postaci czepca, przepaski, wiązadła . W tym przypadku więc stanowi jedną z najstarszych odnotowanych wzmianek mówią­ cych o cieszyńskim czepcu czółkowym, którego forma przetrwała po czasy współczesne. 54 55 Ryc. 13. Góralki w stroju cieszyńskim, Koniaków Rupienka 1956 r. W X V I I i X V I I I w. cieszyński elegancki strój kobiecy składał się nadal ze spodniej koszuli, kabotka, sukni z żywotkiem, ozdobionym srebrnymi hoczkami do przesznurowania, z fartucha, srebrnego pasa oraz czepka i chustki spuszczonej z wyszywanymi narożnikami, okrywającej głowę i ramiona a opadającej w tyle poniżej talii. Inna chusta łoktusza, łoktuszka, wykonana z grubszego płótna słu­ żyła jako odziewacza, chroniąc przed zimnem. W zimie oprócz mentliku noszono jeszcze szubę pod­ szytą futrem, albo kożuch. Wykorzystywano przy tym drogie tkaniny obcego pochodzenia jak kitaj, kamlot, karmazyn, brokat, aksamit, tabin, damas na co wydawano znaczne sumy. Tańszych i gorsze­ go gatunku tkanin, jak forsztat i barchan używano do pokrywania futrzanych wierzchnich okryć, przy których wykorzystywano skórki królicze, owcze, kunie, popielicze, wiewiórcze itp. Na ziemi cieszyńskiej od dawien dawna nie brakowało w strojach różnego rodzaju importów, zwłaszcza wysokogatunkowych tkanin. Tędy bowiem od czasów starożytnych wiódł najpierw szlak bursztynowy prowadzący ku Bałtykowi, który przez Bramę Morawską i Przełęcz Jabłonkowską utorował następnie wielką drogę handlową. Dzięki temu docierały tutaj towary pochodzenia wło­ skiego, węgierskiego, austriackiego, z Moraw i Czech oraz różne wzory obcych kultur. Poza tym 53 Bazielich B., Ludowe wyszycia..., s. 24. 54 Poloczkowa B., op.cit., s. 139 i nast. do 142. 55 Turnau L, op.cit., s. 24. 20 �w X V - X V I w. poprzez Karpaty ściągała do Beskidu Śląskiego pasterska ludność wołoska przynosząc ze sobą swój bagaż kulturowy a wraz z nim elementy znajdujące odzwierciedlenie w cieszyńskich strojach i ich zdobnictwie. Wyrazem tego było np. góralskiej produkcji sukno wałaskie, wyszycia krzyżykowe i skrętkowe, kierpce i kożuchy . Jeśli chodzi o kobiety wiejskie, to na kupno importów mogły sobie pozwolić tylko siedloczki, czyli właścicielki wielkich gospodarstw. Toteż w powszechnym użyciu były tutaj tkaniny samodzia­ łowe, tj. płótna, wełny, rasz, prost, sukno, kanafas, mazelan, z których sporządzano odzież codzienną i odświętną. Takie tkaniny pozostały mniej więcej do początku X X w., o czym wspominały jeszcze miejscowe informatorki. Stopniowo na ziemię cieszyńską docierały nowe prądy mody przejmowane przede wszystkim przez dwory książęce, okoliczną szlachtę i zamożne mieszczaństwo, do czego przyczyniały się ich częste podróże do różnych krajów Europy. Tą drogą napływały także, zwłaszcza z Niemiec idee reformacji, które trafiały tutaj na podatny grunt dzięki przenikającemu wcześniej z Czech husycyzmowi. Skutkiem tego zaczął szerzyć się protestantyzm i ukształtowany już strój cieszyński, głównie kobiecy zrósł się niejako z wyznawczyniami tej religii, a tym samym stał się jakgdyby wyznaczni­ kiem ich odrębności w stosunku do katoliczek ubierających się bardziej skromnie . „Kto strój wałaski nosi jest ewangelikiem, kto zaś laski jest katolikiem" pisał w 1850 r. w swym pamiętniku An­ drzej Cinciała , przy czym przez wałaski rozumiał cieszyński. Przekonanie takie panowało jeszcze w I poł. X X w., co miedzy innymi wyraziła wówczas dobitnie jedna z informatorek pochodząca z Ży­ wieckiego mówiąca, iż „strój ten miywajom luterki po tych delsziych dziedzinach kole Cieszyna" . Z biegiem lat jednak różnice te straciły na znaczeniu, gdyż bez względu na wyznanie, w regionie cie56 57 58 59 Ryc. 14. Raszka drobno fałdowana ze złotym galonem i haftem, Kojkowice, RCz. szyńskim przeważała ludność polska katolicka i swą polskość akcentowała nie tylko mową, ale i sposobem ubierania się, jak również swoistymi nazwami używanych części odzieży. Niektóre z tych nazw, jak letnik, ciasnocha, żywotek, suknia charakteryzuje słowiański źródłosłów. Powszech­ nie też mówiono „suknia cieszyńska" albo „suknia polska", „strój cieszyński", albo „strój polski", buty poloki, co przetrwało w całym regionie do dnia dzisiejszego i wskazuje na polski rodowód. Pośród informatorek przekonanie to powtarzało się w opinii, że „jak Śląsk przydzielono Czechom, to 56 Dobrowolski T, Tradycje wołoskie..., s. 86-114. 57 Iwanek W., op.cit., s. 126, 133. 58 C i n c i ała A., Pamiętnik dra Andrzeja Cinciały, notariusza w Cieszynie (1825-98), wydał i wstępem zaopatrzył Jan Stanisław Bystroń, Katowice 1931, s. 82 59 Gładysz M., Zdobnictwo..., s. 221. 21 �polskie kobiety na znak protestu przyszyły sobie niebieską galonkę u dołu sukni", aby w ten sposób wyróżnić się od innych i podkreślić swą przynależność narodową . Wedle tradycji jest to czytel­ ne po jednej i drugiej stronie granicy państwowej. Należy przy tym pamiętać, że punktem wyjścia i centrum był najpierw sam Cieszyn i pobliskie dwory, skąd dopiero z czasem upodobania w sposobie ubierania się znajdowały aprobatę na prawym jak i na lewym brzegu Olzy u mieszkańców wsi pol­ skiego pochodzenia '. Literatura czeska fakt ten zdecydowanie pomija lub w ogóle nie interpretuje, a mapa zasięgu ludowych strojów cieszyńskich zamieszczona w ich najnowszym opracowaniu jest dowodnym potwierdzeniem powyższej tezy . Inaczej natomiast wygląda sprawa stroju góralskiego i jego użytkowników po obydwu stronach granicy , gdyż ich początki mają wspólny rodowód. Na­ tomiast strój laski występujący tylko w paru północnowschodnich wsiach po polskiej stronie, łączony przez niektórych badaczy ogólnie z Lachami , bardziej aniżeli cieszyński wiązał się według innych z wyznawczyniami protestantyzmu oraz czeską i niemiecką świadomościąnarodową. W miarę upływu czasu kobiecy strój cieszyński stawał się coraz bardziej popularny i jego rozprzestrzenienie wybiega­ ło nawet poza granice historycznego Śląska Cieszyńskiego, tj. na ziemię pszczyńską zaś po czeskiej 60 6 62 63 64 65 Ryc. 15. Stroje z okolic Cieszyna, rys F. Kaliwoda, ok. 1840 r. stronie przenikał na obszary, gdzie występował strój laski. Ponadto już pod koniec X I X w. zaczęły go nosić niektóre góralki w Beskidzie Śląskim, co w X X w. przybrało na sile. Bowiem tę formę stroju uważa się tutaj za bardziej elegancką i reprezentatywną zacierającą niejako ubóstwo, jakie niegdyś charakteryzowało mieszkańców gór. Pomimo różnych obcych wzorów moda cieszyńska kierowała się własnymi prawami i upodoba­ niami. Podczas gdy w strojach dworskich i niektórych mieszczan zaczęła się szerzyć moda zachod­ nioeuropejska, u średnich i niższych warstw mieszczańskich w X V I I I i na pocz. X I X w. utrzymy­ wały się stare wzorce i długość kobiecych sukni w tym czasie sięgała niemal do ziemi, podczas gdy ikonografia z pierwszej poł. X I X w. ukazuje już cieszynianki w sukniach sięgających do połowy ły­ dek lub nawet nieco krótszych. 60 61 62 63 64 65 22 Joanna Cyfkowa., Pierściec; Emilia Michalska, Pruchna; Katarzyna Badura, Międzyrzecze. Płyniesz Olzo, t. II, red. D. K a d ł u b i e c , Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego", s. 21-36 i mapa s. 20. Langhammero vä J., Ćeske lidove kroje, Praha 1994, s. 83 i mapa s. 75. Teśinsko,s. 220-227, mapa s. 100. Stolafik I., Hräava, Ostrava 1956; M a l i c k i L., Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1956. H o f f B . , op.cit. �Suknie te o przedłużonym wzwyż, poza talię stanie, co było odzwierciedleniem mody empire, tj. przełomu X V I I I i X I X w. są bardzo szerokie, fałdowane, z błękitną galonką wokół dolnego brzegu i z bardzo niskim żywotkiem, utrzymywanym na wąskich szelkach. Na nogach noszono wełniane czer­ wone pończochy układane w poziome fałdki i kierpce lub według nowszej mody - białe pończochy i płytkie czarne pantofle skórkowe z kokardą na przodzie. Na rycinie Franciszka Kaliwody z około 1840 r. , jak też Henryka Jastrzembskiego z 1846 r. przedstawione są trzy postacie: dziewczyna, mężatka i mężczyzna. U kobiet ich suknie są krótkie, tj. sięgają poniżej kolan i mają podwyższony stan oraz niski żywotek, a na dolnym brzegu niebieską galonkę. Z przodu przykrywają je tej samej długości fartuchy. Suknie są ubrane na kabotek z wąską wyszywaną oszewką koło szyi i z szerokimi bufiastymi rękawami sięgającymi do łokci, zakończo­ nymi falbanami, co widać u dziewcząt. Mężatki mają na głowach czółko we czepce przykryte wyszy­ wanymi na narożnikach chustami spuszczowymi, które szerokim płatem opadają im na plecy sięga­ jąc poniżej talii. Wyszycia są jednokolorowe - czerwone, czarne i białe. Czerwone są też pończochy układane w poziome fałdki, a obuwie stanowią płytkie czarne pantofle z kokardą na przodzie. Dziew­ częta mają odkryte głowy i włosy z przedziałkiem na środku według mody I poł. X I X w., splecio­ ne w jeden warkocz opadający na plecy i zakończony kolorową wstążką. Dodatkowym elementem u mężatek jest krótki , sięgający talii czarny spencer z rękawkami, które w tym czasie były szerokie, bufiaste, zwężające się ku dłoniom. Na obydwu ilustracjach mężczyzna ukazany jest w dwóch wersjach stroju. U Kaliwody ma na sobie białą koszulę, której wyłożony kołnierzyk widoczny jest spod jednorzędowej kamizelki wysoko zapiętej na metalowe guziki. Jego wierzchnie okrycie stanowi krótki do pasa czarny kaftan z rękawa­ mi, rozpięty z przodu, o stojącym kołnierzyku i rozchylonych klapach. Również czarne są spodnie 0 średnioszerokich nogawkach wpuszczonych do butów z wysokimi cholewami. Przy spodniach widać pasek, którego zapięcie opada na biodra, a na głowie kapelusz z doniczkową główką i szerokim wywi­ niętym rondem, opasany czarną wstążką ze srebrzystą klamrą na środku. Znacznie barwniej przedstawia się akwarela Jastrzembskiego, gdzie cały strój męski jest w błękit­ nym kolorze. Błękitne są spodnie o wąskich nogawkach wpuszczonych do butów z cholewami, błękitny kaftan ze stojącym kołnierzem i klapami oraz błękitny długi płaszcz z peleryną stojącym kołnierzem 1 klapami sięgający po kostki, bez rękawów, podbity zielonym suknem. Pod kaftanem widać brązowordzawą w poziome prążki, jednorzędową kamizelkę z wykładanym kołnierzem, pod którym czerwoną barwą wyróżnia się chustka związana pod białym kołnierzem koszuli. Białe są również jej wywinięte mankiety rękawów widoczne spod rękawów kaftana. Całość uzupełnia duży czarny kapelusz z wysoką cylindryczną główką i szerokim prostym rondem. Strój męski w błękitnym kolorze sukna z ozdobnymi srebrnymi guzami przy kamizelce i dwurzędo­ wym kaftanie ukazuje także ilustracja wykonana przez Jakoba Alta z około 1840 r., przy czym wymie­ nione części mają na krawędziach kołnierzy i przodów czerwone obwódki sukna stanowiącego podszy­ cie . Czerwone obwódki i małe pomponiki tworzą też wykończenie trzech trójkątnych rozcięć powyżej dolnego brzegu w tyle kamizeli, co powtarza się na innej jeszcze ilustracji tego autora z mężczyzną mającym kurtkę przewieszoną przez lewe ramię. Tutaj też widać rękaw płóciennej koszuli o wyraźnym śladzie zeszycia na ramieniu, (co zdradza odejście od kroju tuniki) i zakończony mankietem . Opisane ilustracje trzech różnych autorów wykonane mniej więcej w tym samym czasie wska­ zują na zróżnicowanie męskiego stroju cieszyńskiego. Dają też w miarę pełny obraz, jaki zachował się do końca X I X w. Pokrywa się on z fragmentarycznymi wypowiedziami starszych informatorów podczas badań terenowych prowadzonych w połowie X X w. Sami bowiem już w takich strojach nie chodzili, a w ich domowym majątku nic z tego się nie zachowało. Nawet do zbiorów muzeum w Cieszynie zdołano pozyskać jeden tylko, ciemnogranatowy płaszcz z zielonym podbiciem, który unaocznia ówczesną formę tego wierzchniego okrycia . 66 67 68 69 70 66 67 68 69 70 Fierla G., Strój cieszyński, s. 1. Adamczyk I., Dembiniok M, Studnicki G., Korowód...,il. nlb. Teśinsko,.., ii. 24, 25. Ibidem, ii. 25. Eksponat muzeum w Cieszynie nr inw. E. 294 MC. 23 �Pewnym uzupełnieniem wiadomości na ten temat są jeszcze pojedyncze zapisy w archiwalnych księgach z XVIII w. wymieniające kamizele, kabaty lub kaboty i płaszcze w kolorze czarnym, nie­ bieskim i kapelusz, nadto mosiężne lub srebrne guziki, a odnoszące się do wsi Wędrynia, Ołdrzychowice, Cierlicko, Łomna . Takie ubrania mieli mężczyźni i w innych jeszcze miejscowościach Śląska Cieszyńskiego. Ich użytkownikami byli przede wszystkim wójtowie, siedlocy oraz niektórzy mieszczanie, zwłaszcza kupcy i rzemieślnicy. Strojność i elegancja tego odzienia zależała od możli­ wości finansowych i staranności samego użytkownika. Kogo było stać, sprawiał strój z importowa­ nych materiałów i przyozdabiał srebrnymi guzikami. Mniej paradne były guziki mosiężne i tkaniny swojskiej produkcji. Stąd też i zróżnicowana kolorystyka kamizelek, kabotów i spodni, ich gatunek i oczywiście sam wygląd. Upodabniał je tylko zestaw poszczególnych części, ich krój i sposób nosze­ nia. Wykwintne części odzieży męskiej miały kolor lazurowy, modry, granatowy, skromniejsze szyto z sukna w czarnym kolorze lub innym ciemnym, np. brązowym, czy zielonym, co było wynikiem nie tylko pozycji społecznej i majątkowej, ale także okolicy, gdzie taką odzież noszono. Ubożsi mężczyźni wsi na co dzień i nierzadko od święta używali odzieży płóciennej, która składała się z koszuli, spodni i kabota uszytego niekiedy z wałskiego sukna, nadto z onuc lub wełnianych skarpet i kierpców, a w zimie jeszcze z krótkiego albo dłuższego kożucha farbowanego na czarno, brunatno lub na biało . Farbowano też płótno na modro, czy brązowo; na niebiesko np. farbowano czernicami albo czarny­ mi borówkami, których w pobliskich lasach można było z łatwością nazbierać. I taki rodzaj ubioru utrzymał się sporadycznie jeszcze do czasu I wojny światowej. Jan Wantuła w wspomnieniach zaty­ tułowanych „Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego" pisał: Chłop pańszczyźniany miał mało potrzeb. Przyodziewał się w guńkę, hazukę (koszulę), płótniaki, kożuchy z owczych skór" zaś obu­ wiem był „zwykły kyrpiec ze świńskiej skóry, odświętny z łowięziej (krowiej) skóry sporządzony. Rzadziej był u chłopa but zrobiony przez fachowego szewca", gdyż „od wiosny do zimy chodzono boso lub w drewnianych pantoflach, zwykle w domu z brzozowego, lipowego lub olszowego drewna 71 72 73 Ryc. 17. Mężczyzna w stroju cieszyńskim, I I poł. X I X w. sporządzonych". Wspomniany autor zauważa dalej, że „po 1848 roku młodzi zaczęli się coraz lepiej - z pańska ubierać" i z biegiem lat w centrum Ustronia zaczęła znikać guńka. Bowiem już w I I poł. XIX w. sporo mężczyzn szukało zajęcia poza rolnictwem, tj. w bliżej lub dalej położonych ośrodkach przemysłowych, skutkiem czego stosunkowo szybko zaczęli zarzucać tradycyjne formy odzieży na rzecz tanich i praktyczniej szych ubiorów standardowych. Tym sposobem zatraciły się zupełnie dawne stroje męskie i pamięć o nich w przeciwieństwie do strojów kobiecych, które przetrwały po dzień dzi­ siejszy. 71 Teśinsko,.., przypis 15, 27, 42, 44, 53, 69, 83. 72 Fi er la G., Stroje ludowe na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Płyniesz Olzo red. D. Kadłubiec t. II, Ostrawa 1972, s. 211, . 73 Wantuła J., Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego, rękopis. 24 �PODSTAWOWE CZĘŚCI STROJU CIESZYŃSKIEGO Strój cieszyński rozpowszechniony po wsiach podgórskich i nizinnych, przede wszystkim zaś w najbliższej okolicy Cieszyna był niejednolity, zróżnicowany nie tylko w gatunkach tkanin i do­ datkach zdobniczych, wynikających ze stanu zamożności, ale także co do samej formy i poszcze­ gólnych części składowych. Do czasów współczesnych przetrwał tylko kobiecy zestaw odświętny, męski natomiast strój ostatecznie zanikł jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. W X I X w. w swej najbardziej eleganckiej formie wykonany był z dobrego gatunku sukna w kolorze granatowym, modrym, rzadziej czarnym i składał się z kamizelki - brucleka na lnianej lub wełnianej podszewce, zapinany dwurzędowo na metalowe, przeważnie srebrne guziki, podobnego, nieco dłuższego kabata z rękawami i z wykładanym kołnierzem oraz spodni z nogawkami wpuszczanymi do wysokich bu- Ryc. 18. Wyrobnicy cieszyńscy, 1878 r. tów z cholewami. Podstawę stanowiła płócienna koszula z wykładanym kołnierzykiem, pod którym wiązano chusteczkę w kolorze czerwonym, co czynili przeważnie młodzi mężczyźni, albo w kolorze czarnym. Nakryciem głowy był czarny filcowy kapelusz o wysokiej cylindrycznej główce i szerokim rondzie. Wierzchnie zimowe okrycie stanowił długi płaszcz bez rękawów z peleryną i stojącym koł­ nierzem o wykładanych klapach, podszytych zielonym suknem, albo długi kożuch czarny, biały bądź żółty, kolorowo przeszywany i aplikowany. W mieszczańskim zestawie paradnego stroju zamiast gra­ natowego brucleka pojawiała się niekiedy kamizelka tego samego fasonu lecz uszyta z wzorzystego jedwabiu w jasnym lub brunatnym kolorze. Natomiast codzienna odzież była skromna - w lecie lniana koszula i spodnie, nogi bose albo w kierpcach i słomiany kapelusz, w zimie kabat nierzadko z samodziałowego sukna wałaskiego lub z grubszego płótna farbowanego na granatowo czy brązowo i krótki kożuszek, bądź serdak z owczej skóry; guniok albo gunia. 25 �Również codzienna odzież kobieca i odzież ubogich kobiet była bardzo skromna. Składała się z płóciennej koszuli o nazwie ciasnocha i kiecki albo spódnicy, uszytych z samodziałowej tkaniny lnianej farbowanej, albo wełnianej oraz z kaftanika i chustek - nagłownej płóciennej szatki wiązanej pod brodą oraz dużej naramiennej płachty o nazwie łoktuszka z grubszego białego płótna. Na nogi wkładano onuce lub wełniane dziane czerwone pończochy, bądź skarpety i kierpce. Ryc. 19. Żywotki ze złotym haftem obszyte ozdobnymi taśmami: 1. Ustroń, poł. X I X w., 2. Istebna, koniec X I X w. W X I X i I poł. X X w. odświętny strój kobiecy wyróżniały ozdoby w postaci zróżnicowanych wy­ szyć lub haftów oraz biżuterii. Jego podstawę stanowiła niegdyś lniana koszula - ciasnocha utrzymy­ wana na jednym lub dwóch ramiączkach, którą z czasem zastąpiono nowszą prostą formą z krótkimi rękawami, uzupełnioną dołem płóciennymi spódnicami. Górną część takiej koszuli okrywa kabotek o przyramkowym kroju - starszy o nazwie szutka, z jednobarwnymi wyszyciami, nowszy czyli ko­ szulka z bogatymi białymi dziurkowanymi haftami, umieszczonymi przede wszystkim na przodzie lub dodatkowym żabocie, tzw.przedniczce. Na to przez głowę wkłada się suknię, której długość reguluje Ryc. 20. Przód i tył żywotka z charakterystycznym obszyciem ozdobną taśmą, Brenna 1936 r. 26 �Ryc. 21. Nowsza forma zdobienia żywotków: 1. Hafty w miejscach obszyć, Cieszyn 1944 r., 2. Boczki haftowane szklanymi perłami, Bielowicko 1926 r. moda. W pierwszej poł. X I X w. sięgała do połowy łydek, pod koniec wieku niemal do kostek, a współcześnie, tj. po I I wojnie światowej znowu do połowy łydek i bez licznych krochmalonych spódnic, przez co nie jest pękata lecz wysmukła. Suknia składa się z aksamitnego żywotka, tj. stanika na szelkach o rozwartych niskich przodach i plecach ściętych ku górze w tzw. szczytek. Starsze żywotki były niskie, nowsze coraz to szersze. Charakteryzują je swoiste hafty odpowiednio rozmieszczone na plecach i przodach, o motywach roślinnych, które z biegiem lat ulegały zmianie. Najstarsze znane z I poł. X I X w. były złote lub srebrne, wypukłe, umieszczone w polach wy­ znaczonych przez obszycia złotymi galonami, tj. ozdobnymi taśmami o falistych brzegach. Złote nici, bardzo kosztowne, zaczęto z czasem zastępować innymi materiałami jak: lacet, jedwabne nici, bajorek, koraliki, cekiny itp., przy czym początkowo, jeszcze do czasu I wojny światowej wykorzy­ stywano sporadycznie nici złote i srebrne uzyskiwane przez wyprucie ze starych żywotków. W tym czasie zaczęły też zanikać obszycia z taśm, które w skromniejszych żywotkach nie były złote lecz błękitne lub inne, wzorzyste. Po zarzuceniu obszyć i złotych nici ozdobność żywotków przechodzi fazy kolejnych zmian w kolorystyce, motywach i kompozycji, a w parze z tym następuje zarzucenie srebrnych hoczków służących do przesznurowania żywotka srebrnym łańcuszkiem na rzecz hoczków haftowanych przy użyciu koralików, i już bez stosowania sznurowania. Żywotek jest przyszyty do zbieranej w drobne fałdy spódnicy uszytej z paru szerokości szerzyn. Pierwotnie był to tzw. letnik wykonany z samodziałowej tkaniny lnianej, farbowanej na ciemno, albo tzw. prostula z wełnianego lub lniano-wełnianego prostu i stąd nazwa sukni używanej jeszcze na początku X X w. Współcześnie elegancka suknia ma spódnice z czarnego sukna lub wysokogatun­ kowej wełny, bez względu jednak na to, z czego została uszyta i niezależnie od jej długości zawsze jest obszyta dołem niebieskągalonką, tj. wstążką o szerokości do 10 cm, a na samym brzegu taśmą tzw. szczotką. Suknię z przodu początkowo przepasywano fartuchem z delikatnej, cienkiej i wzorzy­ stej tkaniny, także pasiastej. W X X w. fartuch jest jedwabny, przeważnie wzorzysty adamaszkowy, w jasnym kolorze i długi niemal na równi z suknią. Zamożne kobiety talię przepasywały srebrnym pasem składającym się, jak w X I X w., z połączo­ nych ze sobą kilku wzorzystych odlewanych płytek, albo z paru filigranowych płytek połączonych łańcuszkami, od których inne dodatkowe zwisały półkoliście w dół. Podobną filigranową kaskadową ozdobę stanowił tzw. orpant, czyli napierśnik przymocowany bolcami z przodu pomiędzy szelkami 27 �żywotka. Częściej jednak zamiast tych ozdób przewiązywano tylko w pasie tzw. przeposkę, tj. wzo­ rzystą wstążkę, którą wiązano z przodu w kokardę. Nakryciem głowy kobiecej jest koronkowy czepiec czółkowy przykryty chustką wiązaną w tyle na pidło, co nazywają też na żurek. Nierzadko gatunkowo, kolorystycznie i wzorniczo odpowia­ da ona tkaninie fartucha, aczkolwiek w X I X w. były to chustki płócienne, które przy szczególnych okazjach nakrywano jeszcze dużą płócienną chustą spuszczową, złożoną po przekątnej i wiązaną pod opadającym na plecy narożnikiem. Narożnik ten, jak i pozostałe miały jednobarwne wyszycia o motywach geometrycznych, zaś wszystkie brzegi obszyte wąską klockową koronką. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosy splatały w jeden warkocz opadający na plecy, a zimą zakładały chustki wiązane pod brodą. Okryciem nóg w X I X w. były dziane wełniane pończochy w czerwonym kolorze i kierpce lub płytkie pantofle. Z czasem upowszechniły się białe pończochy, zaś w końcu elastyczne brunatne produkcji fabrycznej. Najbardziej odpowiednim obuwiem stały się też czarne płytkie pantofle skórkowe zapinane na podbiciu na pasek. ZASIĘG STROJU CIESZYŃSKIEGO Z archiwalnych materiałów sięgających X V I i następnych wieków wynika, że stroje cieszyńskie w swej zróżnicowanej ozdobnej formie nosili najpierw najzamożniejsi przedstawiciele tego regio­ nu, tj. książęta, szlachta i bogaci mieszczanie, którymi byli kupcy, rzemieślnicy i obszarnicy nadto wójtowie i inni urzędnicy dworscy wyższego rzędu. Nie byli to więc liczni przedstawiciele tej zie­ mi , zamieszkujący raczej miasta, dwory i ich pobliże. Kolorowa akwarela Henryka Jastrzembskiego z 1846 r. takich właśnie ludzi z Cieszyna przedstawia. To samo prezentują ryciny J. Alta i F. Kaliwody z około 1840 r. oraz kolorowy rysunek dziewczyny z Cieszyna wykonany przez J. Manesa w 1854 r. Trudno zatem mówić o jakimś zwartym wówczas zasięgu występowania tego stroju i jego jednolitości. I czy w ogóle ówczesny strój nazywano cieszyńskim? Nawet jeśli w tych archiwalnych zapisach jest mowa o russce, letniku, łoktusce, sukni, żywotku, kabotku, fartuchu, kabacie, płaszczu to nie były to nazwy używane tylko na tym terenie lecz o znacznie szerszym zasięgu, wybiegającym nawet poza obszar Śląska i kraju, gdyż wiązały się z odzieniem, które miało szerokie zastosowanie w określonych środowiskach. Ich uproszczone formy wskazują że służyły niższym warstwom spo­ łecznym lecz aż po wiek X V I I I były one ograniczone różnymi zakazami i nakazami możnowładców zabraniającymi korzystania z materiałów obcego pochodzenia i sposobu ubierania się na ich modłę, a zalecających stosowanie przede wszystkim surowców własnej produkcji. Zdarzało się jednak, że na zasadzie darowizny lub spadkowego przekazu suknie z lepszych materiałów otrzymywały dziew­ częta jako zapłatę za dobrą służbę. I tą drogą przedostawały się na wieś również żywotki, jedwabne fartuchy, kabotki, pantofle, co dokumentują testamentowe zapisy jeszcze z końca X V I I w. (1695) . 74 75 Autorzy zarówno starszej, jak i młodszej generacji piszący na temat stroju cieszyńskiego nazy­ wają go „strojem wałaskim". Jednak nazwa ta nie jest jednoznaczna. Stary góral z Istebnej przed I I wojną światową powiedział: „po wałasku jyny taki chodzi, co mo na sebie wsziecko wełniane - i nogawice, kopyca, guniym, kożiuch, myckym z kłonicami, abo baranicym, papucie" . Natomiast Bogumił Hoff w swej pracy wydanej pod koniec X I X w. strój kobiet sąsiadujących z Wiślanami nazywa łaskim, co uważać można za daleko idące uogólnienie, dotyczące w ogóle Lachów, czyli mieszkańców dolin , jak mówi „mieszkanek równin". W tym przypadku chodzi mu jednak wyraźnie o strój cieszyński, co potwierdza zamieszczony przez niego rysunek, na którym przedstawione są dwie kobiety w sukniach z golonką, jakie nosiły właśnie cieszynianki, nie Laszki, w szerokich zapas76 77 78 74 75 76 77 78 28 Popiołek F., Studia..., s.44-46.. Tesinsko.., s. 201 przypis 372. Gładysz M., Zdobnictwo..., s. 228 przypis 5. Hoff B., op.cit., s. 45. BriicknerA., Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 289, hasło Lach. �kach, czółkowych czepcach oraz płóciennej chustce na spuszcz i w obrusku, a obok nich mężczyzna - w sukiennych spodniach, guni, płóciennej koszuli i kapeluszu z szerokim rondem; wszyscy mają na nogach kierpce. Nie są to jednak typowi górale, lecz ludzie z dolin tzw. wałasi, którzy również zajmowali się gospodarką pastersko-hodowlaną przy czym kobiety upodabniały się swym strojem do cieszynianek, a mężczyźni - do górali. Górale, mieszkańców dolin nazywali „dolanami", a ich strój „dólskim", „dólańskim". Natomiast same jego użytkowniczki swój strój nazywają „strojem cie- Ryc. 22. Wiślanie, rys. B. Hoff 1888 r. szyńskim" albo „strojem polskim". Starszej generacji ludzie z pobliskiego zaboru pruskiego mówili, że na „cysarskim", czyli pod zaborem austriackim ubierają się inaczej. Widać stąd, że w regionie cieszyńskim występowały pierwotnie dwa rodzaje stroju, zwłaszcza męskiego, tj. wałaski - oparty głównie na tkaninach samodziałowych - lnianych i wełnianych o rodowodzie wędrownych pasterzy karpackich, wałachów oraz cieszyński - mieszczański, który z czasem szeroko się rozpowszechnił. Warto przy tym dodać, że nazwa pasterzy „wałach" w X I X w. zanika , aczkolwiek przylgnęła do 79 GSAwcr .'^ŁHHOO s'.*itA C*M- _____ ft£ąix~n i<AL* CASi^a ŁYWOTKA. t: 19S.OO0- Ryc. 23. Mapka zasięgu żywotka cieszyńskiego, A. Dobrowolska, 1930. 79 Śtika J., „ Valach"..., s. 43-53. 29 �stroju cieszyńskiego. Przyczyną zanikania plebejskiej nazwy wałach było zapewne zniesienie pań­ szczyzny, co w zaborze austriackim miało miejsce w I poł. X I X w. (1848), zaś upowszechnienie się nazwy „strój cieszyński" było także tego konsekwencją jak również i wcześniejszego jeszcze (1828) zniesienia przymusu cechowego. Znikające zatem dotychczasowe ograniczenia swobód i rozmaite zakazy ośmielają miejscową ludność nie tylko do otwartego naśladowania stroju mieszczan, ale także nazywania go „strojem cieszyńskim" zwłaszcza w odniesieniu do ubioru kobiecego. Męski bowiem strój mieszczański nie był zbyt upowszechniony i dlatego stosunkowo szybko zanikł na rzecz różnej jakości form standardowych. Dlatego jeśli chodzi o zasięg cieszyńskiego stroju regionalnego, jego obszar występowania można podać jedynie na podstawie stroju kobiecego, uwzględniając przy tym granice dawnego Księstwa Cieszyńskiego, a nie wyłącznie tylko granicę państwową Czech lub Pol­ ski. Pierwszy taki zarys w oparciu o zasięg żywotka cieszyńskiego podała Agnieszka Dobrowolska w swej pracy z 1930 r. Obejmuje on obszar na północy od Strumienia ku wschodowi przez Zarzecze i Zabrzeg, następnie na zachodzie po Stare Bielsko i ku południowi przez Jaworze, a dalej nieregular­ nymi zakolami granica otacza Górki Małe, Ustroń, Leszna przechodząc na stronę czeską po Nydek i Bystrzycę oraz Gródek, poczem z załamaniami kieruje się na zachód poprzez Ołdrzychowice, Guty, Gnojnik, Trzanowice, Cierlicko i Olbrachcice. Stąd już niemal prostą linią obejmując Brzezówkę i Pruchnę zmierza ku Strumieniowi. 80 Ryc. 24. Państwo młodzi (E. i Z. Gwarkowie) - mloducha w stroju cieszyńskim po zaczepieniu, pan młody w stroju góralskim, Koniaków 1957 r. 80 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 43-53. 30 �I—najpóźniejszy zasięg ubioru pszczyńskiego. I I — obszary peryleryczne gdzie elementy stroju pszczyńskiego wy­ stępowały razem z elementami grup sąsiednich. I I I — d a w n e osady niemieckie. I V — granica zasięgu starszych wpływów krakowskich. V — g r a n i c a zasięgu młodszych wpływów krakowskich. V I — granica wpływów stroju cieszyńskiego. V I I — granica wpływćw stroju bytomskiego. V I I I — ubiór krakowski. I X — u b i ó r cieszyński. X— ubiór bytomski. Ryc. 25. Mapa zasięgu ubioru pszczyńskiego z granicą wpływów stroju cieszyńskiego, St. Bronicz, 1954 r. Na mapie dawnego Księstwa Cieszyńskiego prawie owalnym pierścieniem zatoczonym od północ­ nego wschodu po południowy zachód linia ta zakreśla prawie sam jego środek. Jest to, jak poda­ je autorka obszar pierwotnego zasięgu żywotka. Natomiast nowszy jego zasięg obejmuje jeszcze na wschodzie rejony od Jaworza poprzez Brenna, Wisłę po Istebna, a po stronie czeskiej Buko­ wiec, Bogonowice, Koszarzyska i Tyrę, tj. miejscowości górskie, gdzie noszone są stroje góralskie. W tym górskim obrębie znajduje się także enklawa stroju jabłonkowskiego, któremu Dobrowolska poświęciła osobne opracowanie , a który w kobiecym zestawie nie ma żywotka, tylko stanik - bruclek oddzielony od spódnicy kamlotki, zaś strój męski nawiązuje do formy ubioru węgierskiego huzara. Natomiast od Strumienia i na zachód od Pruchnej oraz Kończyc Małych po Zebrzydowice oraz dalej już poza granicą państwową występuje strój laski, który w paru odmianach, np. lachów frydeckich, 81 81 Dobrowolska A., Strój Jacków.... nadbitka z: Prace i Materiały' Etnograficzne, t. VII, Lublin - Kraków 1947. 31 �LEGENDA O •MMflBwpta o w * BRANO — WUtSTMfA GITAM-CA *OJ(i*flOZ i « A n ; C A POWIATU ^_ q:rKi Ryc. 26. Mapa zasięgu ż y w o t a cieszyńskiego, B. Bazielich 1962 r. 82 czy lachów orłowskich rozprzestrzeniał się znacznie po czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego , co szrafowaniem zaznaczono na mapie w zbiorowym opracowaniu badaczy czeskich . Rzecz przy tym ciekawa, że przenikanie stroju cieszyńskiego w rejony łaskie, bardziej zróżnicowane narodowo (Pola­ cy, Czesi, Niemcy) i raczej protestanckie było znikome i kiedy strój laski zarzucono około I I wojny 83 Ryc. 27. Mapa zasięgu ozdób metalowych na Śląsku, M . Gładysz, 1938 r. 82 Fierla G., Strój lachów..., s. 19-mapa. 83 Tesinsko,.., s. 100 - mapa. 32 �Tabl. I Dziewczyna w stroju cieszyńskim, rys. J. Manes 1854 �światowej, strój cieszyński nawet w pogranicznych rejonach go nie zastąpił, w przeciwieństwie do rejonów górskich, gdzie po dzień dzisiejszy po polskiej stronie strój góralski zastępuje się nierzadko na uroczyste okazje strojem cieszyńskim. Ekspansja stroju cieszyńskiego po polskiej stronie wdzierała się również na północ w rejony pszczyńskie, jak zaznaczył na swej mapie Stanisław Bronicz . Strój ten sięgał po Pszczynę i Ćwiklice, a od Goczałkowic, poprzez Łąkę aż po Studzienice i Kobiór i tutaj moda na cieszyński strój utrzymała się jeszcze w pierwszych latach po I I wojnie światowej. Przenikała także nieco na wschód po Bestwinę w rejonie bielskim, gdzie od Komorowie po Bielsko i Aleksandrowice sięgał strój laski, co wykazały moje badania terenowe prowadzone na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych X X w. Wtedy też udało się uchwycić na mapie ówczesny zasięg żywotka, a tym samym występowa­ nia w Polsce stroju cieszyńskiego, co opublikowałam w 1962 r . 84 85 Ryc. 28. Strój cieszyński z okolic Jabłonkowa, ekspozycja muzeum w Opawie. W rozważaniach na temat stroju cieszyńskiego należy uwzględnić jeszcze jedną mapę, jaką po­ dał w 1938 r. Mieczysław Gładysz w wyniku badań nad metalowym zdobnictwem na Śląsku , przy 86 84 Bronicz St., Strój pszczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1954, s. 17 - mapa. 85 Bazielich B., Z badań terenowych..., s. 29 nlb. 86 Gładysz M., op.cit., s. 201 - mapa. 33 �czym mapa ta dotyczy tylko Śląska Cieszyńskiego i ozdób występujących w tutejszych strojach ludo­ wych. Z tego względu obejmuje ona nieco szerszy teren, tj. także obszar występowania stroju łaskie­ go i góralskiego oraz Jabłonków, który oprócz Cieszyna, Ustronia, Skoczowa, Strumienia i Bielska, nadto Czadcy był punktem wyrobu i sprzedaży tych ozdób. Mapa obejmuje zatem również tereny po drugiej stronie polskiej granicy państwowej i zwartą linią obiega wymienione miejscowości, przez co jest przejrzysta i stanowi, jak gdyby potwierdzenie tego, o czym była mowa poprzednio. Ciekawy przy tym jest dorysowany na tej mapie dawny zasięg, wybiegający na północ od Strumienia poza zakole rzeki Wisły, niemal aż po samą Pszczynę, a nawet Żory. Można zatem powiedzieć, że do czasu I I wojny światowej, ze względu między innymi na swą ozdobność, tj. biżuterię i haftowany żywotek, strój cieszyński - kobiecy - cieszył się dużym upodo­ baniem nie tylko samych Cieszynianek, ale także kobiet sąsiednich regionów z wyjątkiem grupy Jacków Jabłonkowskich. Niektóre informatorki podkreślały, że noszono go nie tylko koło Cieszyna, ale i po obu stronach Olzy, aż po Jabłonków na południu i Karwinę na północy oraz rzekę Białą na wschodzie. Niemniej jednak w dzisiejszych czasach zakreślenie obecnego jego zasięgu byłoby raczej trudne, być może nawet niemożliwe, gdyż strój cieszyński noszony jest sporadycznie i nie powszech­ nie, raczej tylko przez jednostki przy wyjątkowych okazjach. STROJE SĄSIADÓW W historycznych granicach Śląska Cieszyńskiego występowały niegdyś, mniej więcej do począt­ ku lub do połowy X X w., zależnie od terenu, różne odmiany stroju regionalnego, z których większość wiązała się z typem strojów śląskich, charakterystycznych dla całego Śląska. Wiążącym elementem w strojach kobiecych były przede wszystkim kabotki i suknie, w których spódnica łączyła się ze sta­ nikiem oraz długie i szerokie fartuchy. Zróżnicowanie uwidaczniało się natomiast w wyszyciach lub haftach występujących na niektórych chustach nagłownych, nadto w wielości chust, ich gatunku, kolorze i zdobnictwie, użytkowanych jako nakrycie głowy lub okrycie ramion, przy czym z wystę­ powaniem chust nagłownych splatały się tu i ówdzie, jak też na Śląsku Cieszyńskim czepce, będące oznaką kobiety zamężnej. Bardziej natomiast jednolite były stroje męskie. W najbliższym sąsiedztwie stroju cieszyńskiego swoistym typem wyróżniał się strój górali Beskidu Śląskiego, mający pewne odmiany po polskiej i po czeskiej stronie granicy, funkcjonują­ ce w szczątkowej formie po dzień dzisiejszy. Tak w męskim, jak i w stroju kobiecym dominowały tkaniny samodziałowe. U górali po polskiej stronie była to płócienna drelichowa albo ćwilichowa koszula z warkoczykowym wyszyciem na piersiach lub szerszym jeszcze wyszyciem po obydwu stronach rozcięcia i latem płócienne gacie. Noszono też białe nogawice z samodziałowego sukna zwane wałaszczokami oraz brązowągwmę, tj. sukmanę zarzucaną na ramiona, pod którą na koszulę ubierano bruclek z cieńszego sukna w kolorze czerwonym, czarnym albo granatowym. Uszyty był na sukiennej lub zgrzebnej podszewce, zapinany na metalowe guziki z bocznymi kieszonkami, przy których ozdobę stanowiły wełniane strzępki. Nogi okrywały sukienne kopyca i kierpce. Zimą pod gunię wkładano krótki kożuszek. Na tradycyjny kobiecy komplet składały się: kabotek z warkoczykowym haftem wkładany na płócienną koszulę - ciasnochę oraz dwa płócienne fartuchy - tylni farbowany na czarno i układany w drobne fałdki oraz przedni - modry. Nogi okrywały czerwone, długie wełniane pończochy ukła­ dane w poziome fałdki lub dziane białe kopytka, czyli skarpetki i kierpce, a głowę - czółkowy cze­ piec i płócienna chustka wiązana pod brodą. Funkcję czepinowej chusty pełniła dodatkowa chustka rożkowa z dwustronnym krzyżykowym wyszyciem na narożnikach, wiązana pod opadającym w tyle narożnikiem. Poza tym płócienną odziewaczą chustą była łoktusza lub obrusek, a zimą kożuszek sięgający pasa . 87 87 M a l i c k i L., Strój górali...; Stolaf ik I., Hrćava,.., s. 123-154. 34 �Rozległy zasięg miał także strój laski rozprzestrzeniający się jednak w znacznie mniejszym stopniu po polskiej stronie. Występował na północnym zachodzie przede wszystkim tam, gdzie do­ minowała ludność protestancka, tj. w okolicy Strumienia i Zebrzydowic, a na północnym wschodzie w pobliżu Bielska i Dziedzic , kończąc się ostatecznie na rzece Biała. Mówiono, że „strój śląski koło Cieszyna, a strój koło Bielska to wielka różnica". Koło Bielska suknie były bez galonki, jak u pozostałych Laszek zaś czepce z siatkowym, szerokim czółkiem noszono wysoko na czole, nato­ miast cieszynianki przykrywały nim całe czoło. Po czeskiej stronie, tj. na zachód od granicy państwowej, strój laski występował po okolice Frysztatu, Orłowej i Frydka na południu . Noszony do czasów I I wojny światowej, kobiecy strój składał się z czepka zwanego czopka, który miał podkowiaste denko z haftowanego tiulu i prosto­ kątny naczółek z siatkowej koronki, zakończony ząbkami. Noszono go od czoła przykryty płócien­ n ą jedwabną lub wełnianą chustką wiązaną w tyle głowy. Kabotki z krótkimi szerokimi rękawa­ mi, których końce zdobiło wąskie czerwone lub niebieskie wyszycie, miały krezy z białym haftem i z przodu haftowany żabot. Pod spodem noszono płócienną koszulę z krótkimi rękawami i płócienne wykrochmalone spódnice, a na wierzchu suknię, przeważnie w ciemnym kolorze, dołem bez galonki. Była zeszyta ze stanikiem, czyli lajbikiem wykonanym z tego samego materiału, który po wierzchu, w przeciwieństwie do cieszyńskiego żywotka nie miał żadnych haftów. Przód sukni przysłaniano przednicą, tj. fartuchem krótszym od sukni, uszytym z różnego rodzaju tkanin. W talii przepasywano go jedwabną wstążką wiązaną w tyle. Kolorowe chustki tybetki ze strzępkami, czyli frędzlami zarzu­ cano na ramiona i krzyżując na piersiach wiązano w tyle. Poza tym wierzchnim okryciem na chłodne dni była jakla, albo wedle starej mody krótki do pasa sukienny szpencer watowany i na podszewce, zapinany u dołu na pasek. Starsze kobiety używały jeszcze wełnianych odziewaczych chust w kratę a w zimie krótkich kożuszków. Na nogach noszono wełniane pończochy w kolorze czarnym, latem białe i płytkie czarne pantofle zwane brynelki, zaś w zimie ciepłe sukiennicki. Męski strój laski zaginął jeszcze w X I X w., ale według tradycji ustnej i ilustracji z I pol. X I X w., podobnie jak cieszyński wykonany był z błękitnego sukna. Składał się z sukiennych spodni wpusz­ czonych do butów z cholewami, brucleka bez rękawów sięgającego do pasa i zapinanego na rząd me­ talowych guzików oraz tej samej długości kamizeli z rękawami - białej lub granatowej ze stojącym kołnierzem i dużymi wykładanymi klapami, z dwoma rzędami metalowych guzików, których prze­ ważnie nie zapinano. Wierzchnim okryciem był długi do połowy łydek sukienny granatowy płaszcz z pelerynką i kołnierzem, jak dyktowała moda z początku X I X w. Bezpośrednio na ciało ubierano płócienną koszulę z szerokimi rękawami ujętymi w mankiet i z wykładanym kołnierzykiem, sięgają­ cą do kolan, zaś pod kołnierzykiem wiązano kolorową przeważnie czerwoną chustkę wyróżniającą się na tle całości ubioru. Jak tradycja ludowa głosi północną granicę stroju cieszyńskiego stanowi tzw. żabi kraj, a ponad nim zakole rzeki Wisły, na którym opierał się niegdyś południowy zasięg stroju p s z c z y ń s k i e g o , w zmienionej formie noszony przez kobiety jeszcze w I I poł. X X w. Wcześniej ich uroczysty strój składał się z długiej i fałdzistej sukni mazelonki połączonej z kolorowo haftowanym opleckiem o pół­ kolistym dekolcie, a jej dolny brzeg obszyty był wzorzystą wstążką tzw. golonką. Mazelonkę ubiera­ no na płócienny kabotek z bufiastymi, krótkimi do łokci rękawami, ozdobionymi na końcach białymi haftami. Pod nim noszono płócienną koszulę i płócienne spódnice wykończone dołem dzierganymi białymi ząbkami i białym haftem. Podobnymi haftami zdobiono płócienne zapaski długie i szerokie oraz czepinowe chustki wzbogacone jeszcze mereżką i klockową koronką wokół brzegów, wiązane na czółkowym czepku w tyle głowy w tzw. żurek. Z czasem u starszych kobiet chustki te zmieniono na plejty, wykonane z jednokolorowych wełenek i z długimi jedwabnymi strzępkami na brzegach, które wiązano pod brodą. Noszono je do nowszych strojów składających się z ciemnej kiecki i jaki i ozdobionej dołem gipiurą albo tiulową koronką w tym samym kolorze, co jakla. Przed zimnem ochraniano się jeszcze chustami odziewaczymi - w X I X w. płóciennymi loktuszkami, później szaltuchami, czyli wełnianymi chustami w tureckie wzory, albo chustami „krakowskimi" w kratę . 88 89 88 Fierla G., Strój lachów..., s. 19 - mapa. 89 Tesinsko,s. 100-mapa. 35 �Ryc. 29. Ozdoby stroju jabłonkowskiego: brelok, orpant do męskiego kabata, filigranowe korale, fot.arch.MGB. Strój męski, który zaginał zupełnie przed I I wojną światową składał się z sukiennych modrych lub czarnych spodni wpuszczonych do butów z cholewami, płóciennej koszuli z wykładanym kołnie­ rzykiem, przewiązanym jedwabną chusteczką, modrego lub granatowego brucleka i kamizoli, a zimą z czarnego żupona zapinanego na pętlice lub z granatowego płaszcza z peleryną i stojącym kołnie­ rzem, jak dyktowała moda początku X I X w. Nakryciem głowy był filcowy kapelusz zaś w zimie tzw. baranina, czyli stożkowata czapka z baraniego futra. Latem w czasie pracy w polu służył słomiany kapelusz, przy którym noszono płócienną koszulę i spodnie przepasane paskiem . Na osobną wzmiankę zasługuje jeszcze strój j a b ł o n k o w s k i związany z miasteczkiem Jabłon­ ków po czeskiej stronie, który z cieszyńskim strojem kobiecym poza kabotkiem, czepinową chustą i srebrnymi ozdobami niewiele miał wspólnego. Nie noszono bowiem sukni tylko spódnice i oddziel­ ne staniki tzw. brusleki uszyte z kolorowego brokatu. Natomiast strój męski w błękitnym lub czarnym kolorze swym krojem i szamerunkami przy­ pominał galowy uniform węgierskich huzarów , czym zdecydowanie różnił się od innych męskich strojów noszonych nie tylko w rejonie cieszyńskim, ale i na całym Śląsku. Jak z powyższych danych wynika wzajemne oddziaływanie sąsiadujących ze sobą strojów było różne i w zasadzie każdy region charakteryzowały swoiste cechy. 90 91 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Na terenach podgórskich i nizinnych Ziemi Cieszyńskiej męski strój ludowy zaginął zupełnie do czasu I wojny światowej, toteż wszelkie informacje na jego temat są skąpe. Jak pamięć najstarszych informatorów sięga, kawalerowie i mężczyźni ubierali się zawsze po miejsku. Dlatego główne źródło dla jego rekonstrukcji stanowią dziewiętnastowieczne akwarele i grafiki, a także fotografie z końca XIX w. oraz pojedyncze części odzieży męskiej znajdujące się w zbiorach muzeum w Cieszynie. 90 Bronicz St., op.cit. 91 Dobrowolska A., Strój Jacków..., s. 2 i nast. 36 �Poza tym są to fragmentaryczne, jak zaznaczono, wspomnienia starszych ludzi żyjących w poło­ wie X X w., z którymi przeprowadziłam wówczas wywiady na ten temat. Porównawczy i częściowo uzupełniający materiał, na ogół bardzo nikły, tworzą różnego rodzaju publikacje wydane do czasu I I wojny światowej. Nie są to jednak monografie dotyczące tutejszych strojów lecz opracowania z zakresu dziejów, geografii, turystyki, gospodarki, rzemiosła i wyrobów rękodzielniczych, w których o odzieży, zwłaszcza męskiej mówi się zupełnie marginalnie, niemal jednym lub dwoma zdaniami. Z wszystkich tych wiadomości wynika, że męski strój na omawianych terenach nie był jednolity, na co wpływał charakter gospodarki i stan zamożności oraz pozycja społeczna. Podczas gdy jeszcze pod koniec X V I w. poza wielką własnością dominowali na tych terenach kmiecie i zagrodnicy, w na­ stępnych wiekach liczba ich coraz to bardziej się zmniejszała tak, że w 1902 r. przeważały już gospo­ darstwa karłowate (prawie 60 %) i małorolne . Nie brakowało przy tym właścicieli i hodowców stad owiec, które wypasano na połoninach Beskidu Śląskiego lub na podgórskich łąkach. Toteż niemało było mężczyzn, którzy ubierali się po góralsku. Nosili oni proste, sięgające po kolana koszule z grub­ szego lub drelichowego samodziałowego płótna, spodnie obcisłe sukienne lub płócienne o prostych 92 Ryc. 30. Cieszyński strój mężczyzny ok. 1870 r. 92 Historia chłopów śląskich, praca zbiorowa pod red. St. Inglota, Warszawa 1979, s. 150, 254. 37 �nogawkach, do których wkładano dolną część koszuli, a na nogach onuce i kierpce przytrzymywane rzemykami opasującymi łydki. „Zimą wszyscy nosili sukienne gunie, na głowie zaś baranice" . Paradny natomiast był strój kmieci i niektórych zamożniejszych zagrodników upodabniający się do stroju mieszczan. W X I X w. składał się on z płóciennej koszuli skrojonej z karczkiem, wywijanym kołnierzykiem i z mankietami przy rękawach oraz spodni. Jedni nosili spodnie obcisłe z nogawkami wpuszczonymi do butów z cholewami, inni spodnie o prostych, długich nogawkach. Na koszulę ubierano bruclek, tj. kamizelkę dwurzędową z metalowymi guzikami i wykładanym kołnierzykiem, sięgającą do pasa, a na to kaftan - kabat z rękawami, zwany też kamizol, nieco dłuż­ szy, także dwurzędowy, z wykładanym kołnierzem i klapami. Zarówno spodnie, bruclek i kamizol uszyte były z modrego rzadziej czarnego, przeważnie fabrycznej produkcji sukna. Do kompletu tego stroju dochodziła jeszcze chustka, przeważnie czerwona wzorzysta albo czarna według mody z prze­ łomu X V I I I i X I X w. wiązana pod kołnierzykiem koszuli, która uwidaczniała się spod kamizelki, ponadto jeszcze jedwabny lśniący czarny lub filcowy kapelusz o cylindrycznej czy półcylindrycznej główce, stosownie do aktualnej mody. Wierzchnim okryciem ocieplającym był długi modry, ciem­ nogranatowy bądź czarny płaszcz bez rękawów z dłuższą albo krótszą pelerynką oraz ze stojącym kołnierzem i klapami podszytymi zielonym suknem. Uzupełnieniem mógł być srebrny łańcuszek z brelokiem i zegarkiem skrywany w kieszonce kamizelki, przy czym kamizelka bywała także i inne­ go koloru, np. brązowa, cynobrowa, pomarańczowa. Ustawiczne zmniejszanie się liczby kmieci i zagrodników przez dzielenie gospodarstw, rugi, znoszenie serwitutów odnośnie pastwisk, obciążenia pańszczyźniane, a następnie reformy agrarne na niekorzyść wsi, powodowały ubożenie miejscowej ludności , przez co także i zmiany w sposobie ubierania się mężczyzn. Wielu z nich szukało pracy poza rolnictwem udając się do pobliskich kopalń i hut oraz dalej jeszcze do powstających w X V I I I i X I X w. fabryk i zakładów przemysłowych. Tym sposobem stosunkowo szybko zarzucali swoje tradycyjne samodziałowe ubiory na rzecz bardziej funkcjonalnych roboczych spodni, koszul, kurtek czy marynarek, czapek, sporządzanych z tanich tkanin produkcji fabrycznej. Już pod koniec X I X w. swym niedzielnym ubraniem nie różnili się oni zbytnio od wyglądu mieszczan. Nosili przeważnie czarne wełniane długie spodnie, kamizelki i mary­ narki z ciemnymi guzikami oraz kurtki lub płaszcze z wykładanym kołnierzem i kapelusze. Czarne, wełniane były także ubrania do ślubu pana młodego, drużbów i starosty weselnego. Natomiast jesz­ cze przed I wojna światową kolorystyka ubrań, stosownie do aktualnej mody zaczęła się wzbogacać. Były więc nie tylko granatowe, ale też szare, brązowe z gładkich lub prążkowanych materiałów, za­ wsze jednak stanowiły jednolity komplet, w którym tylko płaszcz wyróżniał się grubością i kolorem tkaniny. Warto na koniec podkreślić, że ubiory mniej więcej do I wojny światowej szyte z tkanin samo­ działowych miały bardziej wiejski charakter, podczas gdy z materiałów kupnych, zarówno wzorzy­ stych (na kamizelki), jak i z jednobarwnego modrego czy błękitnego sukna, jakie charakteryzowało tutejszy strój w X I X w., nawiązywały do aktualnie modnych form mieszczańskich dostosowanych do możliwości i pozycji społecznej użytkowników. 93 94 SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO KOSZULE Męskie koszule według ikonograficznej dokumentacji z X I X w., tj. ilustracji Henryka Jastrzembskiego i Jakuba Alta, a później także Franciszka Kałiwody były nowszego kroju, tj. z karczkiem. 93 Ze wspomnień Emilii Michalskiej ur. 1906 r., Pruchna 1956. 94 Historia chłopów śląskich..., s. 210-256. 38 �Taką też formę potwierdza tradycja ustna najstarszych informatorów z połowy X X w. Ich opisy nie są jednak dokładne dlatego bardziej szczegółowe wiadomości na ten temat można podać jedynie na podstawie pewnych porównań oraz ogólnych wiadomości na temat sytuacji gospodarczej i poziomu miejscowej kultury. Z danych tych wynika, że południowa i zachodnia część Śląska Cieszyńskiego od dawien dawna słynęła z produkcji lnu i płóciennictwa . Nie ulega więc wątpliwości, że podstawo­ wym surowcem przy szyciu koszul było płótno lniane, samodziałowe. W końcu X V I I I i na początku X I X w. na Śląsku Cieszyńskim zaczęto również używać płócien importowanych, które stanowiły po­ ważną konkurencję miejscowej produkcji . Można jednak przyjąć, ze na wsiach raczej z nich nie ko­ rzystano mając do dyspozycji własne wyroby. Płótno grubsze i pacześne, tak jak w innych regionach służyło do sporządzania koszul noszonych na co dzień, zaś płótno cieńsze - na koszule odświętne. Starym, znanym od średniowiecza ich krojem była tunika, którą szeroko stosowano w całej Europie i taka forma, bez wątpienia występowała również w regionie cieszyńskim. Potwierdzają to zarówno przykłady znane z Beskidu Śląskiego, jak też z innych pobliskich regionów po polskiej i po czeskiej stronie . Krój tunikowaty koszuli, czyli poncho podłużne, wykonany był z prostokątnego kawałkapłótna zło­ żonego wpółzwyciętympośrodkuotworemnagłowęikrótkimrozcięciemwypadającymnaśrodkupiersi. 95 96 97 V • v Y - Ryc. 31. Koszula męska o kroju mrukowatym Długość koszuli zależała od wzrostu mężczyzny, przeważnie jednak sięgała do kolan. Boki jej były zeszyte, a na wysokości ramion doszywano dwa prostokątne rękawy z kwadratowymi wstawkami pod pachami, tj. ćwikłami. Wokoło otworu na głowę doszywano podwójnie złożoną oszewkę tzw. obujek, który z przodu związywano sznurka, tj. płóciennym trokiem, albo wstążeczką. Gustaw Fierla podaje za Drahomirą Stranską że oszewkę tę wyszywano „czarną wełną lub jedwabiem", a na co dzień jasnofioletową bawełną . Jeśli istotnie wyszycia takie na omawianym terenie występowały, to raczej na koszulach noszonych przez wałachów, czyli ludność pasterską. Były one jednak bardzo 98 95 96 97 98 Górny Śląsk, cykl: Ziemie Staropolski, praca zbiór., red. zbiór., Poznań 1959, cz. I, s. 324. Popiołek F., op.cit., s. 170. Fierla G., Strój cieszyński, s. 16; Stranska D., op.cit., s. 16. Fierla G., ibidem. 39 �skromne, wykonane drobnymi ściegami krzyżykowymi lub półkrzyżykowymi, jak na kabotkach ko­ biecych. Tunikowate koszule najdłużej przetrwały jako części odzieży noszonej na co dzień. Dosyć wcześnie bowiem, pod wpływem wzorów mieszczańskich rozpowszechniły się jeszcze w X I X w. koszule o kroju z karczkiem, wywijanym kołnierzykiem i rękawami zakończonymi mankietami. i 5 Ryc. 32. Koszula męska o kroju z karczkiem. Taką właśnie formę widać na akwareli H. Jastrzembskiego z 1846 r. W tym celu, oprócz płótna lnianego zaczęto używać płótna bawełnianego produkowanego fabrycznie. Wspomniane ilustracje, jak i inne źródła wskazują na fakt, że koszule takie stanowiły wówczas część odzieży odświętnej, i to zamożnych mężczyzn. SPODNIE Wiadomości na temat męskich spodni - ich kroju, wyglądu i zastosowanych tkanin są niezwykle skromne, czego główną przyczyną jest fakt, że tradycyjny ubiór męski zaginął jeszcze pod koniec XIX w. Jak wynika z wypowiedzi informatorów uzyskanych w połowie X X w. kawalerowie i męż­ czyźni od dawien dawna ubierają się „z miejska". Wskazująna to również zachowane ryciny z II poł. XIX w. oraz fotografia Jerzego Cieńciały z Mistrzowie z około 1870 r. publikowana przez G. Fierlę". Reasumując jednak wszelkie informacje z tego zakresu, należy stwierdzić, iż odświętne spodnie cieszyńskie różniły się od tych, jakie nosili górale w pobliskim Beskidzie Śląskim, Lasi i Jackowie jabłonkowscy należący do sąsiednich grup etnograficznych. Ryc. 33. Krój i przód płóciennych portek. 99 FierlaG., ibidem, s. 49. 40 �Natomiast spodnie używane na co dzień, zwłaszcza latem, były podobnie jak na innych sąsied­ nich terenach białe płócienne, o prostych nogawkach, z oszewką w pasie i rozporem na boku, pod­ trzymywane rzemiennym paskiem, albo trokiem czy sznurkiem. Farbowano je niekiedy na modry lub czarny kolor i takie służyły mniej zamożnym wieśniakom także na niedzielę do kościoła. Mężczyźni związani z gospodarką pastersko-hodowlaną nosili spodnie sukienne z samodziałowego wałaskiego sukna, o wąskich nogawkach szytych po bokach, czym różniły się od typowych nogawic góralskich . 100 Ryc. 34. Krój i spodnie płócienne szyte po bokach. Proste długie nogawki miały galoty uszyte z czarnej tkaniny wełnianej, stanowiące część odświęt­ nego stroju mieszczan i bogatszych, dbających o swój wygląd gospodarzy Bardziej jednak paradną, występującą tutaj formą były spodnie lazurki uszyte z niebieskiego lub granatowego sukna, o wą­ skich nogawkach i z dwoma przyporami z przodu, zwanymi lacki, które tak jak boczne zewnętrzne szwy na nogawkach obszyte były niekiedy białą lub czerwoną wypustką . 101 Ryc. 35. Krój lazurek. Spodnie takie noszono do butów z wysokimi cholewami, wpuszczając do nich nogawki. Wraz z pozostałymi wierzchnimi częściami odzieży, uszytymi z modrego sukna wchodziły w skład od­ świętnego stroju mężczyzn wyróżniających się pozycją społeczną i majątkową. 100 Stolafik L, op.cłt, s. 133; M a l i c k i L., Strój górali...,. 101 Teśinsko.., s. 104-105, 226. 41 �Ryc. 36. Lazur ki. KAMIZELKI Kamizelki bez rękawów, czyli tzw. brucleki, brucliki były zróżnicowane zależnie od rodzaju noszonej odzieży. Niektórzy badacze, jak Gustaw Fierla uważali, że dawniejszy typ, tzn. z I połowy X I X w. był prosty, jednorzędowy i bez kołnierza. Nowszy natomiast, tzn. z końca X I X w. był dwurzędo­ wy z metalowymi guzikami i wykładanym kołnierzem z klapkami, który niezręcznie przetłumaczony Ryc. 37. Dawniejszy i nowszy typ brucleka: 1. poł. X I X w., 2. koniec X I X w. 42 �z czeskiego określa jako „kołnierz przełożony". Cały jego opis jest dość chaotyczny co do samego kroju, aczkolwiek jego wygląd sugerować mogą podane przez autora nazwy gwarowe niektórych detali, jak: lemieczek, obujek, fałdki czyli szóstki, sztepowanie, strzępce, sznórka' . Znacznie więcej informacji na ten temat zawiera zbiorowa publikacja czeska, aczkolwiek odno­ szą się one równolegle do form występujących u górali beskidzkich, Jabłonkowian i Cieszyniaków . Porządkując te, jak i inne jeszcze wiadomości łącznie z opisem zachowanych okazów muzealnych z Muzeum w Cieszynie i Ostrawie wyróżnić można co najmniej trzy rodzaje kamizelek różniących się co do kroju, rodzaju zastosowanych materiałów, ich koloru, sposobu zdobienia i okresu użytko­ wania, przy czym wszystkie nawiązują do mody I poł. X I X w. Ubodzy wieśniacy, zwłaszcza ci, którzy zajmowali się hodowlą i wypasem owiec oraz chałup­ nicy i inni wykorzystujący surowce własnej produkcji w X I X w. nosili kamizelki z samodziałowego sukna o prostym kroju, bez kołnierza i ozdób, podszyte grubą lnianą podszewką. Ze względu na samodziałowe sukno były one czarne, brązowe lub brunatne, długością sięgające do pasa, o dwóch przodach zeszytych z prostymi plecami, bądź plecami ze szwem pośrodku, przez co nie były takie luźne. Zarówno wycięcia na ręce, jak i dekolt koło szyi nie były głębokie. Można je było zapinać wy­ soko na rząd 12-15 płaskich rogowych albo metalowych guzków. I taką formę przedstawia pierwszy rysunek podany przez G. Fierlę. Muzeum w Ostrawie posiada bruclek cieszyński z końcowych lat trzydziestych X I X w. uszyty z brunatnego sukna na flanelowej podszewce, o plecach z dwoma bocznymi cięciami i szwem po­ środku, których dolne końce nie są zeszyte do wysokości około 7 cm i zamykają je poziome stębnowania czerwonymi, jasnoniebieskimi i zielonymi nićmi. Tego samego koloru nici stanowią na brze­ gach przodów dwanaście par stębnów imitujących dziurki, z których tylko trzy dolne na lewej pole są przecięte i służą do zapinania na płaskie metalowe guziki. W liczbie 12 są one gęstym rzędem naszyte od dekoltu w dół do wysokości dwóch bocznych, poziomych, prostokątnych patek stanowiących imi­ tację kieszeni, które na końcach majątakże po jednym takim guziku. Poza tym kieszenie mają stębny wzdłuż brzegów i pętlowate wyszycia na całej powierzchni z nici w wymienionych kolorach . 02 103 104 Ryc. 38. Bruclek z I poł. X I X w. Podobny w typie jest cieszyński bruclek w Muzeum w Cieszynie, zapinany na 10 mosiężnych guzików, i jak poprzedni szyty w całości ręcznie lnianymi nićmi, lecz posiadający stojący, ozdobnie stębnowany kołnierz . Kołnierz ten wskazuje na pewną modernizację stosowanej dotąd formy brucleków, a także na upodobanie do formy, jaka w X I X w. wchodziła w skład stroju zamożnych Cieszyniaków. Noszo­ ne przez nich brucleki, te bardziej paradne szyto przede wszystkim z modrego kupnego sukna na flanelowej lub wełnianej podszewce. Natomiast mniej okazale prezentowały się brucleki z sukna 105 102 103 104 105 Fierla G., Strój cieszyński..., s. 16, 48. Teśinsko,.., s. 105-109. Ibidem, s. 102 ¡1. Zbiory muzeum w Cieszynie nr inw. E. 1891 MC. 43 �7c Ryc. 39. Kamizelka zdobiona stebnowaniami, X I X w. czarnego, albo bardziej eleganckie z wzorzystej jedwabnej tkaniny, jak to ukazuje akwarela Henryka Jastrzembskiego odzwierciedlająca modę końca X V I I I i pocz. X I X w. Ich krój składał się z dwóch przodów i czterech części pleców wynikających z cięcia przez środek i po bokach, przy czym wszystkie te zeszycia nie dochodziły do samego dolnego brzegu pozostawiając luźne końce materiału na wyso106 Ryc. 40. Kamizelka dwurzędowa uszyta z czarnej wełnianej tkaniny, I I poł. X I X w. 106 Gutkowska-Rychlewska M., Historia ubiorów, Ossolineum 1968, s. 716-717. 44 �kości pasa. Brzegi te miały czerwoną lub zieloną lamówkę, wynikającą z podszycia odpowiednim suknem. Lamówki takie biegły również wzdłuż brzegów obydwu przodów i dolnej ich krawędzi, a także na brzegach wysokiego kołnierza. Zapięcie stanowił jeden rząd metalowych - mosiężnych albo srebrnych guzików, z których tylko dolne, mniej więcej do wysokości piersi zapinano, górny bowiem ich rząd nie miał zapięć i stanowił wyłącznie ozdobę. Stojący kołnierz był wysoki, stosownie do mody z czasów napoleońskich i uwidaczniał lemiec koszuli z jedwabną chusteczką . W drugiej poł. X I X w. coraz bardziej upowszechnia się kolor czarny zarówno w mieście, jak i na wsiach, kołnierz staje się wykładany z klapami a zapięcie dwurzędowe zachodzące wysoko pod szyję, co ukazuje drugi rysunek G. Fierli. Znikają też boczne rozcięcia, pozostają natomiast metalowe guziki, przeważnie srebrne, jak przy kamizelkach, tylko nieco mniejsze . Około lat siedemdziesiątych X I X w. kamizelki przechodzą dalszą zmianę, która już zdecydowa­ nie ruguje tradycyjną formę i znaczenie tej części odzieży. Zachowuje wprawdzie nadal wykładany kołnierz, natomiast plecy szyje się z tkanin bawełnianych lub satyny, albo innych cienkich materia­ łów . Kamizelki przestają przez to być traktowane jako wierzchnia część odzieży noszona często przez młodych latem, a staje się dopełnieniem męskiego garnituru zacierającego granicę pomiędzy wyglądem mężczyzn z miasta, a ze wsi. 107 108 109 KAFTANY Wierzchnim okryciem z rękawami starszych i młodszych mężczyzn były kaftany, zwane tu­ taj kamizole, kamuzole. Gustaw Fierla powiada, że bruclek nazywano też niekiedy kamizolą, która uboższym służyła na co dzień, ale „również za strój odświętny"" . Gdzieniegdzie zapewne tak było, zwłaszcza gdy nie noszono brucleka, poza tym w strojach często zdarza się przemieszanie nazw, zwłaszcza wśród mniej zamożnych, którzy swym ubiorem chcieli dorównywać bogatszym i przynaj­ mniej nazwą materiału i nazwą części odzieży pokrywali swój niedostatek. Zresztą strój męski cieszyniaków był zróżnicowany zależnie od stanu majątkowego, pozycji społecznej i rodzaju zajęć. Jeśli jednak chodzi o właściwą formę tego rodzaju wierzchniego okrycia to miało ono rękawy, kołnierz i dwurzędowe zapięcie. Wszelkie opisy dotyczące jego wyglądu w drugiej poł. X I X w. powiadają że kamizole szyto z niebieskiego, granatowego bądź czarnego sukna z czarnymi lub metalowymi guzi­ kami i na długość sięgały tylko do pasa. Informacja Lucjana Malinowskiego publikowana w 1877 r. podaje, że „kamuzola ... wygląda jak frak bez szosów" , tzn. bez pół. Przypominają więc model spencera, który w rejonie cieszyńskim nazywano szpencer . Okrycie to miało leżący wykładany kołnierz z klapami i szerokie rękawy, na dolnych końcach wąskie i wywijane, ozdobione dwoma guzikami" . Spencer była to forma, która w modzie europejskiej rozpowszechniła się po 1790 r." i powoli przeniknęła do strojów ludowych wie­ lu regionów, przy czym w Cieszyńskiem swą nazwą utożsamiała się niejako z noszoną tu kamizolą szytą początkowo z czarnego sukna. Samodziałowe czarne sukno w kamizelach jako wcześniejszą tkaninę potwierdza zarówno ilustracja Franciszka Kaliwody z 1840 r., jak też zachowane eksponaty w zbiorach Muzeum w Cieszynie" . Kamizole te sięgające do pasa szyto na białej wełnianej lub flane­ lowej podszewce z wykładanym kołnierzem i klapami, którymi w razie potrzeby można było przysło­ nić dekolt, zapinając kamizol wysoko pod szyję. Zapięcie stanowiły dwa rzędy metalowych guzików, 0 111 m 3 4 5 107 108 109 110 111 112 113 114 115 Kubisz J., op.cit, s. 35. Ibidem. Teśinsko..., s. 107. Fierla G., Strój cieszyński..., s. 17. M a 1 i n o w s k i L., Zarysy życia ludowego na Szlasku, „Ateneum" II, 1877, s. 111. Bystroń J., Z pamiętnika dra Andrzeja Cinciafy, Cieszyn 1900, s. 9. Fierla G., Strój cieszyński...,. Yarwood D., Costume of the Western World, London 1980, s. 169. Zbiory muzeum w Cieszynie Nr inw. E. 287 MC i E. 290 MC. 45 �Ryc. 41. Strój z okolic Cieszyna, akwarela J. Alta z ok. 1840 r. mosiężnych płaskich lub srebrnych kulistych. Jeden z eksponatów guziki te ma umocowane na przy­ szytym od spodu wąskim pasku rzemiennym" . Tak jak brucleki, kamizole zapinano tylko dołem na trzy - cztery guziki lub noszono całkowicie rozpięte, jak ukazuje to akwarela J. Alta z około 1840 r. Po bokach obydwu przodów znajdowały się poziome prostokątne patki kieszeni, przy czym przody miały krój prosty. Tył natomiast oprócz pionowego szwu na środku miał po obydwu jego stronach jeszcze dwa inne półokrągłe cięcia, biegnące od doszytych rękawów w dół, dla dopasowania całości w talii. Dolne ich końce i szew środkowy nie były zeszyte lecz tworzyły tzw. szóstki, tj. małe fałdki lub tacki z naszytymi u góry pojedynczymi guzikami. Kołnierz i kieszeniowe patki miały ozdobne stebnowania niebieskimi i zielonymi, czasami też czerwonymi nićmi" . 6 7 Ryc. 42. Krój kamizoli. Zastosowanie czarnego sukna było wynikiem nie tylko tego, że po wsiach własnoręcznie je pro­ dukowano, ale także mody, jaka od końca X V I I I w. szerzyła się w zachodniej Europie, uważająca kolor czarny za szczyt elegancji. Moda męska tego czasu upodobanie w czarnym kolorze zawdzię­ cza angielskim wpływom i tamtejszym zasadom szyku, głoszonym przez słynnego George Bryan Brummel'a, przenikającymi stopniowo do Francji i dalej w środkowe rejony kontynentu. Cechował 116 Ibidem, Nr inw. E. 287 MC - dl. pleców 57 cm. 117 Ibidem, Nr inw. E. 1924 MC - dl. pleców 56 cm i E. 290 MC - dł. pleców 56 cm. 46 �je staranny krój i wykończenie ubioru oraz ciemne i spokojne barwy, tj. także granat i butelkowa zieleń oraz wysokie kołnierze i w przeróżny sposób wiązane koło szyi chustki" . Granatowy i nie­ bieski kolor tkanin wykorzystywano także w umundurowaniu wojskowym. Tym sposobem formy te i kolory zaczęły przenikać również do X I X wiecznych strojów ludowych" . 8 9 o 0 0 0 r -o 0 -o c 1 j j I Ryc. 43. Krój kamizoli i szpencera. Około połowy X I X w. do szycia kamizol zaczęto stosować granatowe i niebieskie sukno fabrycz­ nej produkcji, podobnie jak do szpencerów, które jednak w miarę upływu czasu utrzymuje kolor czarny. Nadal są krótkie do pasa i bez rozporów w tyle , na wełnianej lub flanelowej podszewce. Przeznaczone na zimę były watowane. Od kamizoli szpencery wyróżniał leżący z klapami albo szalo­ wy kołnierz oraz guziki - zamiast metalowych lub srebrnych, coraz częściej ciemne rogowe. Począt­ kowo nosili je przede wszystkim urzędnicy miejscy, podczas gdy niemal jednocześnie u inteligencji miejskiej pojawiają się czarne surduty szyte z kupnych tkanin wełnianych , które pod koniec X I X w. używane były po wsiach przez zamożniejszych mężczyzn jako strój ślubny. 120 121 Ryc. 44 - 45. Przód i ryl gunioka, pogórze cieszyńskie 1968 r. 118 119 120 121 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 714-722. N i x d o r f f H . - Muller ŁŁ, Weisse Westen, RoteRoben, Berlin 1983, s. 144-150. Kubisz ] . , Pamiętnik..., s. 37. Teśinsko..., s. 113; Poloczkowa B., op.cit. s. 195; Także rodzinne fotografie i wypowiedzi informatorów. 47 �Na koniec warto jeszcze wspomnieć o jednej mniej paradnej części odzieży stanowiącej wierzch­ nie okrycie z rękawami, zwane kabotem, kabatem, które Barbara Poloczkowa nazywa kurtą , cho­ ciaż w miejscowej gwarze takiej nazwy nie ma, ani informatorzy jej nie pamiętali. Natomiast słownik ubiorów Ireny Turnau podaje dwa znaczenia kurta: jako synonim dolmana i kaftana o kroju kontusza, co nie odpowiada tutejszej formie. Tutejszy bowiem kabat stanowił okrycie dłuższe od kamizoli, tj. sięgające poniżej bioder i uszyte, jak pisze Poloczkowa „z czarnego lichszego materiału wełniane­ go", a nawet z samodziałowego czarnego lub brązowego sukna na grubej lnianej podszewce i raczej z jednym rzędem rogowych guzików. Składały się z dwóch prostych przodów, na których znajdowały się kieszenie z prostokątnymi patkami, z pleców ze szwem pośrodku i z dwóch prostych rękawów z wywijanymi mankietami oraz wykładanego kołnierza z klapami. Był to ciepły zimowy kabat co­ dziennego użytku uboższych wieśniaków i parobków o formie góralskiego gunioka , noszony tak jak samodziałowe sukienne brucleki i spodnie przez uprawiających gospodarkę szałaśniczą. Były szyte ręcznie, jak wszystkie inne wspomniane kaftany. 122 123 m PŁASZCZE Wierzchnim, w pewnym sensie luksusowym okryciem używanym w zimie i na wielkie uroczy­ stości przez niektórych mieszczan i zamożnych wieśniaków była peleryna zwana tutaj płaszczem. Wspomina o nim Fr. Slama w swych pracach publikowanych pod koniec X I X w. oraz A. Macoszek w Przewodniku po Śląsku Cieszyńskim wydanym w 1901 r. Oprócz tego wygląd płasz­ cza opisuje jeszcze J. Kubisz i J. Londzin w końcowych latach dwudziestych i początkowych trzydziestych X X w. i na tych wiadomościach oparli się inni jeszcze autorzy opracowań wydanych w X X w. Najstarszym jednak dokumentem są pojedyncze eksponaty muzealne oraz ryciny dziewięt­ nastowiecznego artysty H . Jastrzembskiego . Wszystkie te materiały wskazują że płaszcze szyto z wysoko gatunkowego modrego lub granatowego sukna i im więcej go wykorzystano, tym „był droższy i stateczniejszy. Z jednego takiego płaszcza można by dziś wykroić trzy wierzchnie suk­ nie", jak zanotował J. Kubisz . Była to długa, sięgająca do pięt peleryna, podbita zieloną sukienną lub wełnianą podszewką niekiedy w żółtawo-czarną lub żółtawo-zieloną kratę, bez rękawów i ot­ worów na ręce. Koło szyi miała wysoki stojący kołnierz, spod którego opadała na ramiona krót­ sza, bądź dłuższa pelerynka. Podobnej formy płaszcze noszono na Górnym Śląsku jeszcze w stroju łaskim i pszczyńskim .Tego rodzaju okrycie nawiązywało do angielskiego płaszcza typu carrick i innego o nazwie redingot używanego w X I X w. do podróży przez burżuazję w zachodniej Europie. Płaszcze te wprawdzie były z rękawami, ale równie długie i obszerne ze stojącym kołnierzem i opa­ dającymi na ramiona 2-3 pelerynkami . Podobne były również peleryny noszone zwłaszcza przez artystów w okresie romantyzmu i biedermeieru. W I poł. X I X w. model ten dotarł także na Śląsk Cieszyński, jednak z racji wysokiego kosztu tutejszy płaszcz nie był rozpowszechniony, i jak pisze A. Macoszek była to „część garderoby familijnej przechodzącej z ojca na syna" . Skutkiem tego nie utrzymała się długo i już pod koniec X I X w. należała do rzadkości, a zniszczoną używano na co dzień i do podróży, gdyż była bardzo ciepła. Niektórzy mniej zamożni, pragnąc dorównać modzie 125 126 127 128 129 l30 131 132 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 48 Poloczkowa B., op.cit. s. 157, 159-160. Turnau I., op.cit, s. 101. M a l i c k i L., Strój górali..., s. 31, 37. Emilia Michalska ur. 1906, Pruchna. Slama Fr., Vlastenskeputovanipo Slezsku, Praga 1886, s. 183; Idem, Oesterreichisch Schlesien, Prag 1887, s. 57, 84; Macoszek A., Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 94. Kubisz J., Pamiętnik..., s. 37; Londzin J., Stroje ludowe, „Zaranie Śląskie", 1931, VII/3^ł, s. 140. Teśinsko, o.c, kol. il. 19 i 22 Kubisz J., op.cit., s. 37. Fierla G., Strój lachów..., ryc. 9, tabl. II, s. 24; Bronicz St, op.cit, rys. 4, tabl. I, s. 31-34, rys. 9, 29. Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 714-722, 752; Yarwood D., op.cit., s. 88. 156. Macoszek A., op.cit., s. 94. �takie płaszcze sprawiali sobie z samodziałowego sukna, ale raczej bez podszewki, przez co robiły wrażenie nie tak eleganckich i starannie wykończonych. W Muzeum w Cieszynie znajduje się płaszcz przekazany do zbiorów na przełomie X I X i X X w. uszyty z granatowego sukna podszytego zielonym suknem. Obwód dołu wynosi 292 cm i nie został niczym podszyty ani obrębiony, gdyż spoiste sukno nawet po obcięciu nie strzępi się . Koło szyi znajduje się wysoki stojący kołnierz, spod którego na ramiona opada dość długa pelerynka . Innym jeszcze okryciem wierzchnim, służącym do codzien133 134 A Ryc. 46. Różne formy peleryny, I poł. X I X w. 1. z podszewką, 2. bez podszewki. nego użytku w razie zimna był burnus, tj. długi przestronny płaszcz wykonany z samodziałowego brązowego lub czarnego sukna, o którym krótko, bez bliższych szczegółów mówi J. Kubisz . Nato­ miast, jak wspomina L. Malicki „burnusami nazywali cieszyniacy obszerne płaszcze - peleryny no­ szone jeszcze w latach siedemdziesiątych X I X w." , czego jednak prowadzone przeze mnie badania terenowe już nie wykazały, nawet w nazwie. Wiadomo jednak, że było to okrycie w postaci peleryny z kapturem używane w latach 60-70 X I X w. w różnych środowiskach zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety . 135 136 137 Ryc. 47. Płaszcz i jego krój bez pelerynki i kołnierza. 133 134 135 136 137 Zbiory muzeum w Cieszynie nr inw. E. 1891 MC. Poloczkowa B., Strój cieszyński w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa" 1972, z. 3, il. 11 a, b. Kubisz J., op.cit, s. 37. M a l i c k i L., Strój..., s. 87, przypis 45. Turnau I., op. cit, s. 32. 49 �Jak z powyższych danych wynika płaszcze gorszej jakości i burnusy szyto z sukna samodzia­ łowego przeważnie w brązowym kolorze. Natomiast płaszcze paradne, eleganckie były z kupnego sukna wysokiej jakości, w kolorze błękitnym lub granatowym. Kronikarski zapis z 1649 r. podaje, że na płaszcze służył także materiał raszowy' . Z wałaskiego samodziałowego sukna szyto też gunie, które również służyły za wierzchnie okry­ cie i to wielu dólanom, co wyraźnie potwierdziła informatorka z Pruchnej mówiąc, że „na zimę wszy­ scy nosili gunie, a na głowie baranice" , podobnie jak sukienne nogawice i gunioki. Gunie miały prosty krój poncha poprzecznego i noszono je zarzucając na ramiona, albo bezpo­ średnio na koszulę, jak to przedstawił na rysunku B. Hoff, albo przedstawia ilustracja „Typy i widoki Cieszyna". Ubierano je też na bruclek, a przy pracy wkładano ręce do rękawów i w razie potrzeby dolne poły podwijano do góry i przytrzymywano paskiem. Taki typ codziennego ubioru cieszyniaka prezentuje jedna z rycin F. Kaliwody w scenie na targu. Ma on na sobie płócienną koszulę, nogawice szyte po bokach, kierpce i na ramionach zarzuconą gunię, a na głowie typowy dla cieszyniaka kape38 139 \ J * V ' Ryc. 48. Krój i wygląd guni. 140 lusz z metalową klamrą spiętą na wstążce opasującej wysoką główkę . Koniecznie przy tym trzeba zaznaczyć, że górale nosili kłobuki, tj. kapelusze o zupełnie innym fasonie, toteż opisany mężczyzna wygląda raczej na mieszkańca dolin, a nie gór, jak to interpretowali niektórzy autorzy. Zresztą fakt ten nie powinien dziwić, gdyż jak wspomniano w ogólnym opisie cieszyńskiego stroju męskiego, strój ten był zróżnicowany zarówno co do formy, jak i zastosowanych tkanin, nadających ostateczny wygląd określonym jego częściom. 138 Iwanek W., op.cit., s. 136. 139 Emilia Michalska, Pruchna. 140 Teśinsko, ii. 135. 50 �KOŻUCHY Najstarsze wzmianki o kożuchach, jakie zachowały się w inwentarzach miejskich w Cieszynie pochodzą z pocz. X V I I w. Znajdują się one w spisach majątku mieszczan, gdzie wymieniane są jeszcze inne elementy stroju, przede wszystkim kobiecego. Pod datą 1663 r. mowa jest o niejakim Marklowskim, właścicielu kilku wsi cieszyńskich, który „w zimie nosił brzoskwiniowy kożuch z 48 srebrnymi guzami" . Jak z tego wynika był to kożuch kosztowny, starannie wyprawiony na brzos­ kwiniowy kolor i na dodatek ze srebrnymi guzami, których było aż 48. Prawdopodobnie dostatnie kożuchy wchodziły także w skład stroju zamożnych mieszczan, skoro wzmiankują o nich inwentarze miejskie. Brak jednak bliższych danych na ten temat. Dopiero w swej książce wydanej w 1886 r. Franciszek Slama wspomina o kożuchach jako zimowym okryciu wałachów i Lachów, ale tylko tyle, że ,już są rzadkie" . Wniosek stąd, iż nie były powszechnie używane, zapewne drogie i stosunkowo szybko wyszły z użycia. Irena Turnau powiada, że od X V w. kożuch stanowił „określenie okrycia" wykonanego „najczęściej ze skór owczych lub baranich, szytego futrem do wewnątrz, także pokrytego tkaniną" . Kożuchy i skóry były przecież używane już w starożytności, zwłaszcza przez pasterzy, co przetrwało do cza­ sów współczesnych w wielu rejonach nie tylko Europy. W owych czasach odnosiło się to więc do elit społecznych. Można zatem przyjąć, że tak jak w Beskidzie Śląskim, również i w innych regionach ziemi cieszyńskiej, gdzie także zajmowano się hodowlą owiec, kożuchy wchodziły w skład odzieży zimowej mężczyzn i kobiet, zapewne jednak nie wszystkich, lecz przede wszystkim tych, których było na to stać. Ozdobny kożuch był przy tym wyrazem dostatku, a zgodnie a tradycją stanowił też część składową stroju żenicha. Gustaw Fierla w swych opracowaniach na temat stroju cieszyńskiego i łaskiego odwołuje się do wiadomości podanych przez J.P. Vyhlidal'a i J. Kubisza , przy czym nie pomija chyba także wiadomości z własnych obserwacji i badań terenowych. Najważniejszym przy tym jego stwierdzeniem jest fakt, że „kożuchy kupowano gotowe w miastach" i ich gatunek oraz wygląd bardziej lub mniej ozdobny zależał od wykonawcy. Miały one przeto rozmaitą formę i nie można wprost powiedzieć, że takie, a nie inne charakterystyczne były dla danej okolicy, w tym przypadku dla regionu cieszyńskiego. Występowały bowiem kożuszki krótkie do pasa, nieco dłuż­ sze i długie niemal do ziemi, co zależało od potrzeby i stanu zamożności. Kożuchy wysoko sobie ceniono i dlatego przechodziły z pokolenia na pokolenie. Wykonane ze skór baranich lub jagnięcych wyprawione były na żółto, brązowo lub czarno. Bywały też kożuchy białe z czarnym wykładanym kołnierzem, baranim. Inne miały stebnowania na obrzeżach wełnianymi nićmi w kolorze zielonym, modrym, czerwonym, a dodatkową dekorację stanowiły też aplikacje z czerwonej lub białej safiano­ wej skórki w połączeniu z kolorowymi ściegami lub plecionką z rzemyczków. Umieszczano je na przednich, bocznych i tylnich szwach oraz niekiedy na rękawach i przy kieszeniach. Pewnym rodza­ jem ozdoby były kożuszane wyłogi koło szyi, na obrzeżach i na rękawach . Takie ozdobne kożuchy o zróżnicowanym kroju i fasonie zależnym od wielkości skór, zapinane na pętle i plecione ze skóry guzy, albo drewniane bądź rogowe kołeczki przyozdobione niekiedy wełnianymi chwastami wyra­ biali kożusznicy zwłaszcza w Górnej Łomnej, Herczawie, Bukowcu, Jabłonkowie po czeskiej stronie oraz po innych wsiach, jak Istebna, Jaworzynka, Wisła, Brenna. Kupowano je przeważnie na targach w Cieszynie, Skoczowie, Jabłonkowie . W dokumentach miejskich cech kuśnierzy wymieniony jest w Skoczowie pod datą 1629 r., a w Cieszynie w 1710 r. Poza tym w Cieszynie pracowali tzw. białoskórnicy (1770) i czerwonoskórnicy (1801) przygotowujący kuśnierzom odpowiednie surowce, 141 142 143 144 145 146 147 148 149 141 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 27, przypis 3. 142 Slama Fr., Vlastenske..., s. 183. 143 Turnau I., op.cit, s. 32. 144 Fierla G., Strój lachów..., s. 14; Idem, Strój cieszyński, s. 17-18. 145 Vyhlidal J.P., O kroji na Teśinsku, Vestnik Matice Opavske, Opava 1895, s. 22. 146 Kubisz J., op.cit., s. 37. 147 Tesinsko..., s. 117. 148 M a l i c k i L., Strój górali..., s. 37-38. 149 Tomczyk D., Pieczęcie górnośl. cechów rzemieślniczych z XV-XVIII wieku i ichznaczenie historyczne, Opole 1975, s. 166. 51 �z czego wnosić można, że skoro istniały cechy, to na ziemi cieszyńskiej nie brakowało rzemieślników zajmujących się szyciem kożuchów. Ryc. 49. Zdobiny kożucha, Hermanice 1939 r. OBUWIE Starsi informatorzy w połowie X X w. wspominali, że ubodzy wieśniacy jeszcze na początku wieku chodzili w kierpcach ze świńskiej lub bydlęcej skóry. Wykonywano je we własnym zakresie tak jak i kopyca, czyli uszyte z sukna lub dziane z wełny skarpety. Na co dzień, zwłaszcza w lecie i przy pracy w polu chodzono boso. Noszono także i inne obuwie wykonywane przez szewców, którzy w 1686 r. mieli w Cieszynie swój cech skupiający rzemieślników z okolicznych miast. Tak jak inne cechy, jego członkowie mieli prawo dostarczania wyrobów szewskich nie tylko mieszczanom, ale również ludności okolicznych wsi oddalonych „od danego miasta o milę lub nawet półtorej mili" . Oprócz tego zobowiązani byli rocznie wykonać kolejno na rzecz dworów i folwarków reperacje oraz parę butów wysokich za 12 groszy i parę niskich butów za 5 groszy . 150 151 152 150 Ibidem, s. 166. 151 Popiołek F., op.cit., s. 160-161. 152 Zukal Joc, Zur Geschichte der Herrschaft Wagstadt im 16. und 17. Jahrhundert Schlesiens, Troppau 1906/7, s. 19. 52 �Informacje te sana tyle ważne, że mówią o butach niskich i wysokich oraz o tym, kto i dla kogo je wykonywał . Stąd wniosek, że oprócz kierpców po wsiach chodzono także w butach niskich, a nie tylko wysokich, o których wyłącznie piszą różni autorzy. Niestety brak dokładnych wiadomości, jak w X V I I i X V I I I w. te niskie i wysokie buty wyglądały. 153 Ryc. 50. Różne formy luksusowego obuwia z X V I I - X I X w 1. - but safianowy, 2. - but typu węgierskiego, 3. - brokatowy- bucik z językiem, 4. - bucik skórkowy z klamrą, 5. - pantofel kobiecy z kokardą. Ryc. 51. Różne formy obuwia do stroju cieszyńskiego z X I X - X X w. 1. - but prosty, 2. - but z lśniącymi wąskimi cholewami, 3. - kierpec, 4. - sukienny papuć. Można tylko przyjąć per analogiam, że zgodnie z ówczesną modą buty niskie były na niewyso­ kim słupkowym obcasie i wysoko zachodziły na podbicie kończąc się sterczącym językiem lub jak 153 Popiołek F., op.cit., s. 160-161. 53 �1 później, bardziej płytkie ze srebrną klamrą " i na niższym obcasie, albo z kokardą na przodzie, co ukazują ryciny z I poł. X I X w. Natomiast buty wysokie miały miękką wysoką cholewę, sięgającą pod kolana, do której wpuszczano nogawki spodni .Szlachta nosiła buty safianowe czerwone lub żółte, za to buty gorszego gatunku były ze skóry czarnej. O takich też jest mowa w znanych opisach na temat cieszyńskiego stroju ludowego. Rzecz ciekawa, że o klamrach metalowych do niskich butów nie wspomina ani M . Gładysz, ani W. Iwanek piszący o metalowych wyrobach zdobniczych . Rów­ nież spisy inwentarzowe z ubiegłych wieków w ogóle obuwia nie wzmiankują. Przemawia to za jego nietrwałościąi stosunkowo niską wartością dlatego pomijano je w testamentowych przekazach. Stąd wnosić można, że rzemieślniczej produkcji obuwie nie było powszechne i zadawalano się kierpcami lub sukiennymi papuciami własnego wyrobu, ale po większej części chodzono boso.Buty z poły­ skującymi cholewami i fałdami na wysokości kostek nosili tylko zamożni gospodarze. Zakończone były górą dla ozdoby skórkowym „sumiastym kutasem" , który zwisał z przodu. Paradne buty były fasonu polskiego, tzw.poloki lub krakusy ze szwem w tyle, albo ciżmy fasonu węgierskiego ze szwa­ mi po bokach i sercowatym wycięciem. Cholewy z wysokogatunkowej skóry nazywano kordybany. Natomiast buty o prostych niższych cholewach nosili chudopachołcy. W drugiej poł. X I X w. wraz z zarzucaniem tradycyjnego stroju upowszechnia się płytkie sznurowane obuwie produkcji fabrycz­ nej, do którego zaczęto nosić skarpetki zamiast onuc, jakimi poprzednio owijano stopy wkładane do butów z cholewami . 155 156 157 158 UCZESANIE I NAKRYCIA GŁOWY Jeszcze na początku X X w. starsi mężczyźni zaczesywali włosy na czoło, niektórzy z przedział­ kiem na środku, a reszta włosów opadała na kark, albo przycinano je do wysokości uszu. Jeśli ktoś zaczesał włosy do góry, mówiono że jest wylizany . Młodzi natomiast zaczesywali się na bok, i jak ukazuje ilustracja z X I X w. po bokach i w tyle utrzymywali nawet loki. Wyjściowym nakryciem gło­ wy był kapelusz używany przez młodszych i starszych. Miał on średniej szerokości rondo, wysoką 159 Ryc. 52. Różne formy męskich nakryć głowy noszonych w X I X w. i na pocz. X X w. 1 kapelusz cylindryczny, 2. kapelusz z klamrą, 3. kasturek, 4. kapelusz słomiany, 5. baranica. cylindryczną główkę i był lśniący, czarny, jedwabny. Używano też kapeluszy z nieco niższą główką opasaną czarną wstążką z metalową klamrą na przodzie. Natomiast tzw. kasturek był przeważnie czarny lub siwy z zajęczej sierści, z niższą główką . W I I poł. X I X w. wysokość główki obniża się 160 154 155 156 157 158 159 160 54 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 581, 612-613. Bartkiewicz M, Polski ubiór do ¡864 roku, Ossolineum 1979, s. 68. G ł a d y s z M., op.cit, s. 181-238; Iwanek W., op.cit, s. 121-186. Kubisz J., op.cit., s. 35. Teśinsko...,s. 119-121. Kubisz J., op.cit, s. 35-36. Teśinsko..., s. 121-123. �mniej więcej o połowę i oplata j ą jedwabna czarna, albo jaśniejsza wstążka, np. zielona, już bez klam­ ry. Zimowym nakryciem głowy starszych mężczyzn były walcowate baranice, zaś latem przy pracy w polu słomiane kapelusze. W miarę upływu czasu forma kapeluszy dostosowuje się do aktualnej mody miejskiej. Z począt­ kiem X X w. jest to czarny filcowy kapelusz z półokrągłą główką i niedużym rondem podniesionym do góry, tworzącym jak gdyby wywinięty mankiet przysłaniający czarną wstążkę, opasującą główkę. Po I wojnie światowej rondo się wyprostowuje, a główka zmniejsza do wielkości niedużej doniczki. Urozmaicają się też kolory od czarnego, szarego do brązowego, ponadto pojawiają się czapki z dasz­ kiem, noszone zwłaszcza przez młodszych, niezależnie od rodzaju ubioru, który jednak w niczym już nie przypomina dziewiętnastowiecznego modelu. DODATKI Według rycin z I poł. X I X w. (J. Alt, H. Jastrzembski) mężczyźni przy odświętnym stroju nosili chusteczki. Wiązano je pod kołnierzykiem koszuli, albo bezpośrednio na szyi w węzeł, przy czym chustki te - czarne lub czerwone - nie były duże . O wiązaniu na szyi wspomina w swym pamięt­ niku Jan Kubisz , co odnosić się może do I I poł. X I X w. Niebawem jednak moda ta znikła wraz z zarzuceniem tradycyjnego stroju, na co wskazują fotografie z przełomu X I X i X X w., na których przy kołnierzu koszuli widnieją czarne muszki. Innym ważnym elementem męskiego stroju był pas skórzany, „szeroki na trzy palce, ale nie­ zmiernie długi, tak że się nim chłop kilka razy opasał" . Widać to wyraźnie na rycinie Franciszka Kaliwody z około 1840 r. Przy pasie była metalowa klamra i sprzączki umożliwiające najpierw ciasne owinięcie wokół ciała, a następnie poluzowanie aby dalszy okręg mógł opadać na biodra. Bardziej dekoracyjne pasy miały na swej powierzchni wytłaczane drobne ornamenty . Wyrazem szczególnej zamożności był kieszonkowy zegarek zamykany kopertą i zawieszony na dość grubym łańcuszku wzbogaconym ozdobnym brelokiem. Przeciągano go przez dziurkę od brucleka i chowano w jego kieszonce. Jak powiedział stary wieśniak „honor było mieć na sobie takie strzybło" . 161 162 163 164 165 ZRÓŻNICOWANIE STROJU MĘSKIEGO Okoliczności takie jak wesele i pogrzeb skłaniają do zaakcentowania tych wydarzeń odpowied­ nim strojem i wyglądem uczestniczących w nim osób. W przypadku wesela chodzi o pana młodego, drużbów, starostę i gości, a w obrzędzie pogrzebowym o ubiór zmarłego i uczestników pogrzebu. Warto przy tym podkreślić, że w tych okolicznościach większą rolę w tradycji męskiego stroju odgry­ wały akcenty hierarchii społecznej, aniżeli stanu majątkowego. Tak np. jeśli pana młodego nie stać było na nowe ubranie, ubierał się w swoje najlepsze odzienie, a jeśli nie prezentowało się dobrze, pożyczał odpowiednie części odzieży od kogoś bliskiego. Ważne były natomiast dodatkowe atrybuty podkreślające w danej chwili jego pozycję społeczną. Również jeśli chodzi o ubiór zmarłego, nie mu­ siał on być odpowiedni do jego stanu majątkowego, czasami nawet, wbrew zamożności był bardzo skromny. Są to wiadomości pozyskane od informatorów, brak bowiem innych dokumentów na ten temat. 161 162 163 164 165 Ibidem,s. 125-126. Kubisz J., op.cit, s. 135. Ibidem. Tesinsko..., s. 123-124. G ł a d y s z M., op.cit., s. 178. 55 �Pan młody. Już pod koniec X I X w. odzieniem ślubnym było czarne ubranie, które jeśli kogoś było stać, na tę okoliczność sprawiał nowe i nakładał je wtedy po raz pierwszy. Czarny był również kapelusz z białym chochołkiem wykonanym z 3 metrów białej wstążki okręconej wokół kapelusza i długimi końcami zwisającymi na boku (Lipowiec) . Całość ubrania składała się z płóciennej koszuli z czarną lub białą muszką pod kołnierzykiem, albo krawatem, z wełnianej - jednorzędowej kamizel­ ki z plecami uszytymi z satyny lub grubszego jedwabiu i jednorzędowej marynarki oraz z długich wełnianych spodni o prostych nogawkach i z czarnych półbutów. Oprócz chochołka przy kapeluszu, do lewej klapy marynarki miał przypiętą dużą wońkę, tj. mirtowy bukiecik z białymi kwiatkami, przewiązany białą wstążką który żenich otrzymywał od panny młodej . Jako wierzchnie okrycie do I wojny światowej za bardziej elegancki od marynarki uchodził surdut. 166 167 Ryc. 53. Weselnicy: młoda para, dwie pary drużbów i goście, Jaworze Dolne 1914 r. Ryc. 54. Młoda para - żenich w surducie, Pastwiska 1914 r. 166 Nowak Helena, lat 50, koronkarka, Lipowiec 1956. 167 Emilia Michalska, Pruchna 1960. 56 �Ryc. 55. Odświętny ubiór mężczyzn, Puńców 1910 r. Natomiast w X I X w. strój ślubny pana młodego składał się z płóciennej koszuli i jedwabnej chustki koło szyi, błękitnego lub granatowego brucleka, kaftana i wąskich spodni -lazurek wpusz­ czonych do wysokich i glansowanych butów z cholewami, z kapelusza oraz płaszcza. Szczególnie paradnie i bogato wyglądał bruclek z oranżowej, żółtej lub innej jasnej tkaniny, jak to ukazuje akwa­ rela H. Jastrzembskiego z około 1846 r. przedstawiająca mężczyznę w otoczeniu kobiet w stroju „z Cieszyna" D r u ż b a ubierał się na czarno lub granatowo, jak na to wskazuje tradycja ustna i fotografie z przełomu X I X i X X w. W odróżnieniu od pana młodego miał różowy krawat lub muszkę, czy wstążkę przypiętą pod kołnierzykiem koszuli ozdobną szpilką. Poza tym od drużki otrzymywał dwie wońki związane różowymi wstążkami - jedna do lewej klapy marynarki, druga do kapelusza. Oprócz tego otrzymywał od niej różową chusteczkę, którą przy tradycyjnym stroju wiązał pod kołnierzykiem koszuli, a w nowszych czasach wkładał do butonierki. Starosta miał również czarne lub granatowe ubranie, a wyróżniał go chochołek z zieloną i białą wstążką przy kapeluszu oraz wońka z podobnymi wstążkami, które otrzymywał od młodych: wońkę od żenicha, chochołka od panny młodej. Weselnicy. Również wszyscy weselnicy płci męskiej otrzymywali gałązeczki mirtu z różowym kwiatkiem, związane różową wstążeczką w małą kokardkę, przy czym każdy ubierał się w miarę odświętnie. Z m a r l i m ę ż c z y ź n i . Małych chłopców ubierano w niedzielne ubranko przystrojone mirtem, a nierzadko pokrywano „świętymi" obrazkami. Kawalerów ubierano jak żenicha. Natomiast męż­ czyzn w średnim wieku chowano w ubraniu niedzielnym, a starców tak samo, tylko z ciemniejszym krawatem . Jak wyglądał ubiór zmarłych mężczyzn w X I X w. żadne źródła nie podają. 168 168 J.w. 57 �OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO W przeciwieństwie do stroju męskiego, który na obszarze regionu cieszyńskiego był dość zróżni­ cowany, cieszyński strój kobiecy był raczej jednolity w swym typie, a odmiany wynikały ze zmiany pory roku i zajęcia, różnicując się na dzień powszedni i świąteczny. Według tradycji ustnej strój ten na przestrzeni dziesiątków lat ulegał pewnym zmianom i modyfikacjom, doprowadzając w końcu do najbardziej uproszczonej współczesnej formy, lecz zachował swój charakter wyraźnie odbiegający wyglądem od innych strojów regionów położonych w bliższej czy dalszej odległości. Ten najbardziej uproszczony strój cieszyński wykształcił się w latach międzywojennych i przetrwał do pierwszych lat po I I wojnie światowej. Pomijając zestaw bielizny, raczej kupnej, produkowanej fabrycznie z tzw. milanezu, a nie szytej z płótna w postaci koszuli i dość długich majtek, to na cały komplet w tym czasie składała się zmodyfikowana bluzka, np. batystowa, jedwabna, koronkowa i ubrana na mąsuknia z żywotkiem, niekoniecznie czarna, z kolorowym haftem na żywotku, zakomponowanym według aktualnej mody. Ryc. 56. Helena Sojka, hafciarka we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego, Bielowicko 1956 r. Również golonka naszywana u dołu sukni może być w dowolnym kolorze, ale z gładkiej, jak dawniej, niezdobionej wstążki. Starsze kobiety zachowały jeszcze czółkowy czepiec i wiązanie chustki na pidło, na żurek, jednak bardziej swobodnie czuły się kobiety bez tego nakrycia głowy, które uciskało i krępowało. Pozostał natomiast adamaszkowy fartuch mniej lub bardziej starannie dobrany kolorem do całości tego rodzaju stroju. Niemniej nie tylko w pamięci, ale też w praktyce pozostał poprawny wygląd kobiecego stroju cieszyńskiego. W X I X i X X w. oprócz płóciennej koszuli spodniej tzw. ciasnochy i płóciennych spód­ nic - spodków, traktowanych jak bielizna, na wierzch latem ubierano, zależnie od okoliczności mniej lub bardziej ozdobny kabotek, na to suknią z żywotkiem o hafcie stosownym do panującej mody, od której zależała także długość sukni. I do tej długości dobierano fartuch uszyty z dwóch lub półtorej szerokości materiału, którego gatunek i sposób wykonania wynikał z czasu i okoliczności, w jakich był używany. 58 �Ryc. 57. Maria Farfecka, hafciarka w stroju cieszyńskim z jedwabnym fartuchem w kratę, Brenna 1956 r. W X I X i na pocz. X X w. były fartuchy płócienne farbowane na modro, w drobny wzorek lub z tzw. kanta. Były też białe płócienne, woalowe wzorzyste w pionowe paski, czy kratkę, ręcznie haftowane i malowane, do czego przyczyniły się dwie światowe wojny, oraz fartuchy jedwabne ada­ maszkowe w spokojnych kolorach i nierzadko do kompletu z nagłownymi chustkami, które zaczęto nosić na pocz. X X w. i przetrwały do czasów współczesnych. Na krótki jeszcze okres po I I wojnie światowej weszły w użycie fartuchy o gładkim tle, malowane ręcznie we wzory kwiatowe lub nawet posypywane pozłocistym kolorowym proszkiem, ale okazały się kosztowne i nietrwałe, przez co niepraktyczne. Dlatego szybko je zarzucono. W X X w. popularnym okryciem wierzchnim chroniącym od chłodu stały się jakie szyte na pod­ szewce, także watowane, a nawet podbijane króliczym lub baranim futrem. Natomiast do czasu I wojny światowej noszono tzw. szpyndzery krótkie do talii i wymodelowane, z paskiem, szalowym kołnierzem i rękawami górą szerokimi, aby mogły pomieścić pękate rękawy kabotka, zaś zwężają­ ce się ku dołowi. Szyto je z czarnego sukna na białej wełnianej podszewce. W zimie noszono też kożuchy, które były oznaką bogactwa, ale w X X w. stopniowo wyszły z użycia, podobnie jak duże płócienne naramienne chusty odziewacze tzw. łoktuszki i chusty spuszczowe. Te ostatnie wyszywane były na narożnikach, składane po przekątnej i zakładane na głowę oraz wiązane na potylicy pod opa­ dającym na plecy długim narożnikiem. Pod nią miała kobieta czółko wy czepiec z chustką wywiązaną w tyle głowy. Takie nakrycie głowy świadczyło ojej małżeńskim stanie. W X X w. chusty spuszczowe zarzucono i pozostały tylko czepce i chustki adamaszkowe wywiązane na żurek czy tzw. pidło, przy­ krywające czółkowy czepiec. 59 �Ryc. 58. Franciszka Burjan, hafciarka w stroju cieszyńskim z białą dzianą fecfojr, Górki Wielkie 1956 r. �Miejsce chusty spuszczowej zajęła hacka, początkowo ciemna wełniana w kratę, którą otulano się w razie zimna lub noszono parokrotnie złożoną i przewieszoną przez ramię „dla parady". Chusta ta miała niejednokrotnie dekoracyjnie wiązane frędzle, co uchodziło za szczególnąjej ozdobę. Białe dziane z włóczki hacki zakładały do ślubu panny młode, które używały ich i w następnych latach do odświętnego stroju. Ciemna wełniana chusta zamiast pierwotnej płóciennej łoktuszki służyła biedniejszym kobie­ tom za zimowe okrycie, w którego skład wchodziła kiecka, czyli wełniana suknia ze stanikiem i wełniana jakla. Taki zestaw, nawet tylko sama spódnica ubrana na spodnią koszulę i jakla stanowiły ubiór codzienny, przy czym te części odzieży sporządzano z różnych materiałów, zależnie od stanu majątkowego i potrzeby oraz pory roku. Do tego pod suknię nierzadko ubierano kabotek, a na głowę czółkowy czepiec i chustkę wiązaną pod brodą. Jeszcze do czasu I wojny światowej w powszechnym użyciu na kabotki, chustki, także chusty odziewacze, czyli łoktuszki, fartuchy używano samodziałowego płótna lnianego, z czasem również bawełnianego produkcji fabrycznej. Samodziałowe tkaniny wełniane, czy półwełniane, tzw. rasz, prost służyły na suknie i wierzchnie okrycia. Długo też utrzymywało się proste obuwie, często spo­ rządzane we własnym zakresie, zwłaszcza przez biedniejszych, a należały do niego czerwone dziane z wełny pończochy oraz białe skarpetki - kopytka i kierpce. Natomiast do stroju odświętnego służyły początkowo także czerwone pończochy, potem niebieskie, w końcu białe i płytkie, skórkowe pan­ tofle. Jeszcze w I poł. X I X w. ozdobą przy nich były kokardy, za to w X X w. noszono przeważnie pantofle z poprzecznym paskiem przechodzącym przez podbicie. Na osobną uwagę zasługuje biżuteria, głównie srebrna w postaci spinki do oszewki kabotka, na­ pierśnik - orpant, hoczki - co najmniej dwie pary klamerek przyszytych do brzegów przedniczek żywotka, które przesznurowywano srebrnym łańcuszkiem oraz okazały pas z ozdobnie odlewanych albo filigranowych tacek połączonych łańcuszkami i uzupełnionych zwisającymi kaskadowo łańcuszkami przybranymi koluszkami. Ozdoby te z czasem zastąpiono podobnymi, kolorowo haftowanymi. Ryc. 60. Maria Szczepańska, hafciarka we współczenym stroju cieszyńskim z haftowanym pasem, Hermanice 1956 r. O większości z wymienionych części stroju wspominają dawne zapisy w księgach miejskich i testamentowych, datowanych na X V I - X V I I I w., które dopełniają zbiory muzealne oraz wiadomości zebrane u informatorów w czasie badań terenowych prowadzonych w latach 1956-1958 i pod koniec X X w. 61 �SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO KOSZULE Podstawową częścią odzieży i stroju kobiecego była koszula. Jak pamięć ludzka sięga bezpo­ średnio na ciało ubierano ciasnochę, która pełniła różne funkcje. W stroju odświętnym stanowiła coś w rodzaju bielizny, co potwierdzają inwentarze miejski z X V I i X V I I w. wymieniające „spodne koszyle żenske". Natomiast na każdy dzień, zwłaszcza w lecie traktowano j ą nierzadko jako wierzch­ nie okrycie. Składała się z dwóch części razem zeszytych, tj. spódnicy i stanika, utrzymywanych początkowo na jednym ukośni biegnącym ramiączku, a w nowszych czasach na dwóch prostych ramiączkach. „Jeszcze za starej Polski do kiecki (tj. w latach międzywojennych) noszono ciasnochę na jednym ramiączku" . Stanowiły j ą dwa prostokątne kawałki samodziałowego płótna, tj. stanik - stonek z cieńszego, opasującego talię i spodek, z drelichu lub grubszego płótna - czyli spódnica, znacznie szersza i namarszczona w pasie. Całość sięgała do kolan lub nieco niżej, a góra bez ręka­ wów odsłaniała ramiona. ,69 Ryc. 61. Krój ciasnochy. Na ciasnochę ubierano koszulę wiyrchnią, tj. kabotek, o którym wspomina się w miejskich spi­ sach inwentarzowych z X V i X V I I w. Był luźny, sięgający do pasa i rozcięty z przodu o zachodzących na siebie połach. Szyto go, jak ciasnochę ręcznie z cieńszego płótna o kroju przyramkowym, z ręka­ wami sięgającymi do łokci i ujętymi na końcach w lemce, czyli oszewki. 169 Anna Burawowa lat 59 i Ewa Cieślar lat 30, Wisła 1956. 62 �.92 przód 8 to c f rękawek tył *1 .« Cl) przód przyr amki rękawek co c Ryc. 62. Prymitywny krój kabotka. Podobna oszewka - obujek stanowiła wykończenie koło szyi. Przyramki i lemce szyto z podwój­ nie złożonego płótna. Poza tym pod pachami umieszczano kwadratowe płócienne ćwikle umożliwia­ jące swobodniejsze ruchy. Krój kabotków był zawsze jednakowy tzn., składał się z cienkiego prosto­ kątnego kawałka płótna bardzo luźno otaczającego kibić na długość około 45 cm. Miało ono dwa po bokach od góry nacięcia na wszycie rękawów długości około 40 cm z przyramkami na ramionach o rozmiarach 14 cm dł. i 18 cm szer. każdy. Do tego dochodziły dwa kwadratowe ćwikle o boku 10-15 cm oraz dwa podwójnie złożone wąskie prostokątne lemce i wąski obujek. Ryc. 63. Trzy rodzaje koszuli wiyrchniej: I . kabotek, 2. szatka, 3. koszulka. Zależnie od wykończenia i rodzaju ozdób wyróżniano trzy odmiany kabotków, które miały swoje nazwy. Prosty, bez ozdób był to kabotek, inny z drobnymi, jednobarwnymi wyszyciami - tzw. szutka, a z bogatym dziurkowanym i pąjączkowym haftem na krezach przy rękawach, żabocie z przodu oraz oszewce koło szyi nazywano koszulką. W X I X w. rękawy kabotków były szerokie, bufiaste, bardziej paradne, układane nawet w pionowe fałdy i początkowo ściągane tasiemką, przez co dołem tworzyła 63 �170 się falbana. Pod koniec wieku rękawy były „z obcisłą manszetką" szeroką na 10 cm, która ujmo­ wała rękę poniżej łokci. Te manszetki zapinano od tyłu na guziczek. Rękawy twardo krochmalono, dzięki czemu utrzymywały się wydęte bufy, powstałe przez sute marszczenia przy przyramkach. Sute marszczenia były też przy obujku i przy lemcach. Ryc. 64. Wyszycia na obujku szutki, Ligotka Kameralna, RCz., 1972 r. W szutkach na oszewkach przy rękawach i koło szyi umieszczano drobne wyszycia wykonane czarnymi, brązowymi, rzadziej różowymi lub czerwonymi nićmi, czyli harasową przędzą w drob­ ny dwoisty krzyżyk zwany też warkoczek. Oprócz tego posługiwano się półkrzyżykami i drobnymi ściegami o nazwie skręcatki, gęsto spiralnie obok siebie nakładanymi o mało wyodrębniających się motywach. Wyszywano, tzn., szuto - szyto, stąd nazwa szutka, jak tłumaczyły niektóre informatorki . Nićmi czarnymi albo czerwonymi wykonywano też dziureczki, zaś ściegiem płaskim haftowano drobne listeczki, kwiateczki i wijące się gałązki. Na pocz. X X w. w takich kabotkach - szutkach cho­ dziły od święta już tylko stare kobiety, które początkowo nosiły je na co dzień. Haftowane białymi 171 Ryc. 65. Haftowany lemiec i kreza rękawa koszulki, Gumna, koniec X I X w. nićmi koszulki utrzymały się znacznie dłużej, a hafty te nawet coraz to bardziej rozbudowywano. I tak powstały koszulki, które przy rękawach zyskały szerokie krezy, czyli łokruża, albo tacie, sterczą­ ce ku górze. Po I I wojnie światowej w niektórych wsiach (Goleszów) zaczęto je opuszczać ku dołowi i wtedy powiadano, że „tacie wiszą na ręby", tzn. widoczne są od lewej strony . Haftowano także przód prawej poły, albo doszyty do niej prostokątny podłużny żabot, czyli przedniczkę, nazywaną niekiedy językiem. «• 172 170 Emilia Lipowczan lat 40, Goleszów-Równia 1960. 171 Emilia Michalska, Pruchna i Anna Lipowczan lat 70, Goleszów-Równia 1962. 172 Emilia Lipowczan koronkarka, córka Anny, hafciarki, Goleszów-Równia 1962. 64 �Tabl. I I Strój z Cieszyna, akwarela H. Jastrzembskiego, ok. 1846 r. �Ryc. 66. Haftowana koszulka, Skoczów, koniec X I X w. Ryc. 67. Haft na przyramku koszulki, Gumna, koniec X I X w. Nierzadko haft umieszczano jeszcze na przyramkach nad wszytymi rękawami i im więcej ko­ szulka miała takich ozdób, tym bardziej była paradna i bogato się prezentowała. Jednak w Pruchnej i sąsiednich wsiach „mało kto takie nosił"' . Biały haft wykonywano ściegiem płaskim i dziurkowa­ nym oraz tzw. gatrowaniem czyli pajączkami wypełniającymi dziurki, przy czym całość składała się na miej lub więcej czytelne motywy roślinne, Koszulkę szyto z cieniutkiego płótna, bawełnianego lub batystu. W niektórych wsiach (Pierściec, Lipowiec, Nierodzim, Międzyrzecze) w X X w. koszulki 73 173 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 65 �zamiast haftowanych płóciennych okruży miały przyszyte koronkowe krezy, tzw. szpice™, robione ręcznie lub produkcji fabrycznej. Ryc. 68. Haftowane okruże koszulki, Ogrodzona pocz. X X w. Ryc. 70. Bluzka z haftem richelieu do stroju cieszyńskiego, Jasienica, lata międzywojenne 174 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1956. 66 �Dodatkową ozdobę kabotków noszonych w niedzielę i święta stanowiła srebrna lub złota spinka o kolistej sercowatej formie, a u biedniejszych jarmarczna broszka, bądź agrafka. Kabotki noszone na co dzień spinano pod szyją małym guziczkiem, ewentualnie obujek był rozwarty i niczym nie zapięty. W latach międzywojennych kabotki trochę zmodyfikowano, jednak coraz częściej zamiast kabotka, czy koszulki zaczęto nosić modne w mieście białe bluzki z batystu, koronki i innych delikatnych tkanin. Ale w świadomości miejscowych kobiet pozostało przekonanie, że właściwy strój cieszyński najlepiej prezentuje się z kabotkiem i dlatego po I I wojnie światowej zamawiały u hafciarek nowe koszulki. SPÓDNICE Spódnice, czyli tzw. spodki wkładano pod suknię, bezpośrednio na ciasnochę. Szyto je z białego płótna i te noszono zwłaszcza w lecie, albo z cienkiego barchanu, fianeli lub kretonu, zależnie od potrzeby i możliwości finansowych. Tkanin grubszych używano w zimie. Za austriackich czasów noszono też spódnice wełniane w kolorowe pasy. Dla ich uszycia potrzeba było 3-5 szerzyn materia­ łu, który wszywano do paska suto namarszczając. Pasek zapinano z przodu przy rozporze na guzik Ryc. 71. Wygląd spodka ze stanikiem, lub wiązano tasiemkami. Jeśli noszono tylko jedną spódnicę, to niektóre kobiety przyszywały do niej ramiączka albo stanik wykonany z tej samej tkaniny. „Pod suknią baby ob łykały dwa albo trzy spodki fest szkróbione i suto marszczone" . Spodnia spódnica była wąska z szerokim białym haftem, na to nakładano spódnicę nieco szerszą także z haftem, lecz węższym. Trzecia, wierzchnia spódnica była najszersza, zakończona tylko dzierganymi ząbkami . „Jak je wyprali, wyszkrobili i wybiglowali i postawili na ziym i jak taka spódnica stoła, to było dobrze, ale jak się przewróciła to zaś na nowo trzeba było szkrobić i biglować"... „Baba jak się oblikła a schyliła głowę na dół i uwidziała końce od butków, to była źle oblyczono" . Musiała bowiem wyglądać kopiato. Moda na tę „kopiatość" nastała około poł. X I X w. Wcześniej bowiem suknie opadały bardziej swobodnie i prawdopodobnie oprócz ciasnochy i kabotka niczego więcej pod suknię nie ubierano, jak wskazuje na to najstarsza rycina cie­ szyńskiego stroju, pochodząca z 1803 r. O spódnicach nie wspominają również inwentarzowe spisy 175 176 177 178 175 176 177 178 Stefania Romańczyk ur. 1900, koronczarka i siostra Matylda ur. 1898, szwaczka, Nierodzim 1956 r. Emilia Michalska, Pruchna 1958 r. Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1958 r. Teśinsko..., ii. 160. 67 �z lat wcześniejszych, co można uzasadnić faktem, że bielizna w szerokim rozumieniu tego słowa nie była wcześniej powszechnie stosowana, a „kopiatość" sukni nastała dopiero wraz z europejską modą na krynolinę. Ryc. 72. Haft na brzegu spodka, Skoczów, pocz. X X w. Ryc. 73. Najstarsza rycina cieszyńskiego stroju, 1803 r. 68 �SUKNIA Suknia, suknia śląska, suknia cieszyńska, suknia z żywotkiem to nazwy jednej z ważnych części stroju kobiecego. Za austriackich czasów i jeszcze wcześniej nazywano j ą wałaszką, tzn. że była wykonana z samodziałowej szorstkiej wełnianej tkaniny brunatno-brązowej . Zależnie od rodzaju materiału wykorzystanego na jej uszycie nosiła jeszcze inne nazwy. Tzw. letnik był z samodziałowej tkaniny lniano-wełnianej również w ciemnym kolorze, wełnionka - z samodziałowej wełny, tak samo prostula, raszka, kamlotka - łniano-wełniane, farbowane na rudo-brunatno, brązowo albo czerwo­ nawo, ale kamlotka najczęściej była czarna. Były też suknie wiśniowe, granatowe, ciemnozielone wełniane lub z dobrego gatunku kupnego sukna. Wełnionki, prostule, raszki nosiły ubogie kobiety do I wojny światowej dopóki się całkowicie nie zniszczyły. Samodziałowe tkaniny bowiem były bardzo trwałe, dlatego starszym kobietom od początku kiedy je sprawiono służyły do końca życia. Nazwę prostula odnoszącą się pierwotnie do sukni wykonanej z wełnianego samodziału w kolorze ciemno­ czerwonym lub wiśniowym stosowano z czasem na określenie sukni podlejszego gatunku . „Kogo było stać miał suknię z lepszego materiału wełnianego, gdyż suknia raz kupiona noszona była przez całe życie" '. 179 180 18 Inwentarze spadkowe z X V I i X V I I w. wymieniają inne jeszcze kupne materiały używane na suk­ nie, jak: tabin, tykyt, mazelan, fursztat- forsztat, lindysz, kitaj, uterfin, flander, szamlot -kamlot, rauchajer, sukno angielskie , co wskazuje na fakt, że w rejony Cieszyna docierały różne importowane, nawet drogie tkaniny. Były to także aksamity i jedwabie, suknia bowiem składała się z dwu ze sobą zeszytych części, z których każdą wykonywano z innego materiału. Jedwabi używano też na fartuchy, aksamitów na staniki - żywotki, aczkolwiek po I wojnie światowej z czarnego lub ciemnozielonego aksamitu albo szewiotu szyto również spódnice sukni, „bo wełny wtedy nie było, albo drogo koszto­ wała". Bowiem na solidną suknię „musiał być kamgarn" . W X I X w. spódnice szyto z 6-8 Szerzyn, zależnie od szerokości materiału i Jak taka poszła ku muzyce a zazwertała kołomajkę to tylko furgało" . Ale po I wojnie światowej ze względu na począt­ kowy brak odpowiednich materiałów bądź wysoki koszt właściwej tkaniny, zaczęto szyć spódnice z 4 szerzyn, albo z 3 podwójnej szerokości, przy czym szerzyna z przodu, którą przysłaniał fartuch była wykonana z tańszego materiału i „nazywali to ladaco" . Nie miała ona zmarszczeń, podczas gdy całą resztę spódnicy suto w pasie marszczono lub układano w drobne fałdy i wszywano w wąski pasek z rozporem z przodu zapinanym na haftkę, a na bokach robiono wpuszczane kapsy - kieszenie. W tym czasie skrócono również długość spódnic do połowy łydek i podszywano dołem podkłodką szerokości 20 cm, nawet szerszą w kolorze zielonym albo czerwonym, zaś do samego brzegu dla jego ochrony przyszywano strzępiastą tasiemkę, tzw. szczotkę. Natomiast wierzchem, u samego dołu naszywano golonkę, tj. jedwabną wstążkę w niebieskim kolorze, a do wiśniowej spódnicy - wiśniową albo stalową. Golonki były szerokie na 8-10 cm i pierwotnie ręcznie tkane, przez co były droższe, w przeciwieństwie do produkowanych fabrycznie i kupowanych na metry. W nowszych czasach ko­ lor golonki zaczęto dopasowywać do koloru sukni, ale właściwa suknia cieszyńska powinna mieć golonkę niebieską zgodnie z tradycją która w przekazie ustnym podaje, że Jak Śląsk przydzielono Czechom, to kobiety na znak protestu przyszyły sobie u dołu niebieską galonkę" . Niebieski bowiem kolor w ludowej tradycji, zwłaszcza wśród protestantek uchodził za żałobny' . 182 183 184 185 186 87 179 180 181 182 183 184 185 186 187 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 18. Joanna Cyfkowa lat 40, żona rzeźnika, Pierściec 1956. Emilia Michalska, Pruchna 1956. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146; Iwanek W., op.cit, s. 137. Emilia Michalska, Pruchna. Stefania Romańczyk, Nierodzim 1956. Matylda Romańczyk, Nierodzim 1956. Emilia Michalska, Pruchna; Anna Cyfkowa lat 50, Wiślica 1956; Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze 1956 r. N i x d o r f f H . - M u l l e r H., op.cit., s. 51. 69 �Ryc. 74. Suknia cieszyńska, Jasienica 1967 r. „Fest fałdowana" spódnica w całości ręcznie szyta, połączona jest z żywotkiem i od jej i wyglą­ du zależy cały szyk sukni. Od dawien dawna żywotki były aksamitne, czarne, rzadziej wiśniowe, co potwierdzają spisy inwentarzowe z I I poł. X V I w. Natomiast adamaszkowe, brokatowe i z innych jedwabi tzw. brucleki nie zeszyte ze spódnicą wchodziły w skład kobiecego stroju jabłonkowskiego, nie zaś typowo cieszyńskiego. Poza tym żywotki od jabłonkowskich brucleków wyróżniały się nie tylko rodzajem tkaniny, ale także krojem i sposobem zdobienia. W sukni cieszyńskiej ulegały one pewnym zmianom i modyfikacjom na przestrzeni dziesiątków lat. Wykaz spadkowy z 1656 r. wymie­ nia między innymi częściami stroju jedną suknię z dobrego forsztatu z żywotkiem zdobnym w złote borty . Podobnie żywotki, jakie widać na ilustracjach z I poł. X I X w. i jakie potwierdzają zabytki muzealne z tego czasu były niskie, obszywane złotą rzadziej srebrną bortą i ze złotym, albo srebrnym wypukłym haftem w stylizowane motywy roślinne, czym nawiązywały do barokowej mody i stylu, a wysoko sięgające ponad stan spódnice - do stylu empire. Podwyższony stan oraz wiązanieprzeposki ponad talią przetrwał do poł. X X w. Stopniowo jednak, zarówno sama szerokość tych staników, jak też i rodzaj ozdób oraz zastosowane do tego celu surowce ulegają zmianie. Obniża się również miejsce ich wszycia do linii talii. 188 188 Iwanek W., op.cit., s. 138. 70 �Ryc. 75. Helena Cieślar w uroczystym stroju z suknią o lekko podwyższonym stanie, Brenna 1956 r. Ryc. 76. Helena Sojka, hafciarka w stroju z suknią o obniżonej talii, Bielowicko 1956 r. �1 I Ryc. 77. Wykrój żywotka - oplecko, dwieprzedniczki, ramiączko. Jeśli chodzi o samą formę żywotka to składa się on z 5 podstawowych części, tj. z dwóch przo­ dów, tzw. przedniczek, tyłu czyli oplecka z trójkątnym szczytkiem na środku i dwóch ramiączek. Całość wykonywano na sztywnej tekturowej podkładce, pokrytej podszewką z samodziałowego grubszego lnianego płótna. W X X w. tekturową sztywność pozostawiono tylko na środku pleców, a z czasem zastąpiono j ą sztywnikiem także naprzedniczkach , pokrytym grubym płótnem. Przed­ niczki nie schodzą się ze sobą lecz ukośnie rozchodzą ku górze zarówno w starszych żywotkach, jak i tych najnowszych, znacznie wyższych, w których plecy w wysokości szczytka sięgają do 28 cm. Ich przeciwieństwem są oplecka wysokie od podstawy po szczytek do 15 cm, charakterystyczne dla źywotków z pocz. X I X w. m 190 Ryc. 78. Żywotek ze złotym haftem i złotą bortą, Ustroń X I X w. Ryc. 79. Żywotek haftowany przez Ewę Chałupską w 1946 r., Jasienica. 189 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 190 Bazielich B., Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 6, Bytom 1973, s. 40-41. �Na żywotek potrzeba 60 cm aksamitu, który zanim zostanie odpowiednio skrojony, rozpina się na specjalnej ramce, zaznaczając fastrygą kontury oplecka i przedniczek a potem haftuje. Zarys jego kształtu i miejsca przeznaczone na haft znaczono pierwotnie odpowiednio naszytym ozdobnym ga­ lonem, czyli sznurka, tj. złotą lub srebrną taśmą o falistych brzegach, szeroką od 1,5-4 cm. Węższe Ryc. 80. Aksamit z haftowanym żywotkiem rozpiętym na hafciarskiej ramie, Hermanice 1956. Ryc. 81. Aksamit z zafastrygowanym żywotkiem przed uszyciem, Ligota 1957 r. taśmy na szelkach naszywano w dwóch rzędach, a pionowo pod szczytkiem, po cztery przylegające do siebie lub w odstępach. Skromniejszeźywotki, zwłaszcza protestantek, do konfirmacji były raczej bez haftu, tylko obszyte samą bortą w jasnym lub niebieskim kolorze. Niebieskich tasiem jeszcze w I poł. X X w. używano na żałobę: Około I wojny światowej miejsce obszyć bortą z braku odpowiedniego 73 �Ryc. 82. Projekt żywotka obszytego sznurka, Jasienica 1959 r. surowca zastąpiono tasiemką albo haftem wykonanym kolorowymi nićmi i perełkami, a w związku z tym zmieniła się też kompozycja i wzory haftów. Były to najpierw żywotki w tzw. dwa kwiaty czy dwa bukiety, pomiędzy którymi biegł pionowo haftowany pas w miejscu pierwotnie naszytej borty. Wykonywano go jedwabnymi nićmi, muliną, perełkami, bajorkiem złocistym, tzw. bulionem, pliszowymi nitkami i sporadycznie złotymi lub srebrnymi nićmi odprutymi ze starych żywotków. Taka moda panowała mniej więcej do początku lat trzydziestych X X w., kiedy to zaczęto haftować „w trzy buki eta" bez haftowanych pasów. Potem przyszła moda na jeden kwiat umieszczany na środku Ryc. 83. Żywotek bez haftów, obszyty sznurka, Gumna 1956 r. 74 �Ryc. 84 - 85. Tyl i przód żywotka haftowanego w miejscach , gdzie naszywano galony, Wisła. 1956 r. Ryc. 86. Żywotek haftowany w „dwa kwiaty", Brenna. 1938 r. Ryc. 87. Żywotek haftowany „w trzy bukieta", Górki Wielkie 1930 r. 191 pleców, bo „wzory ciągle te same nie mogą być" . Dla dziewcząt „najlepiej wzory były w dwa bukie­ ty niż jeden na środku, bo nie przykrywał ich puszczony na plecy warkocz" . Po I I wojnie światowej upodobania kobiet były podzielone, ale coraz częściej zaczęły się pojawiać żywotki w kwiaty ułożone „w wianuszek" ..Hafty umieszczano także na ramiączkach i na przedniczkach, do których przed I I wojną światową przyszywano srebrne hoczki, nierzadko przesznurowywane srebrnym łańcusz­ kiem, a bogate kobiety na piersiach pomiędzy ramiączkami przypinały srebrny, z kaskadowo 192 193 191 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 192 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 193 Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim..., s. 13, ¡1. 4-5; eadem, Z badań terenowych..., s. 13 i ilustracje. 75 �zwisającymi łańcuszkami orpant. Po wojnie te ozdoby biżuteryjne zniknęły. W miejsce hoczków za­ częto na ich podobieństwo wykonywać je kolorową koralikową sieczką, nawet z koluszkami, chociaż źywotka nie przesznurowywano. Mawiano, że są to hoczki z pereł, albo ślepe hoczki. Ryc. 88. Żywotek ślubny haftowany „w jeden kwiat", Jasienica. 1928 r. Ryc. 89. Żywotek z haftem „w wianuszek", Hermanice 1953 r. Ryc. 90. Żywotek z haftem „w wianuszek" kupiony w Cieszynie 1950 r. Na koniec trzeba zaznaczyć, że bogate kobiety miały po 12 sukien, każda na inną okazję i z żywotkiem odpowiednio haftowanym. Mniej zamożne miały od 3-5, -6 sukien, a te najbiedniejsze 1-2, 3. Nawet żona byłego sołtysa miała tylko 3 suknie (Gumna). Nierzadko też sprawiano suknie małym dziewczynkom, zwłaszcza do I komunii świętej czy konfirmacji, najczęściej była to wtedy pierwsza suknia w życiu, a w miarę upływu lat przybywało ich aż do wyprawy, co jednak zależało od stanu zamożności. 76 �Ryc. 91. Trzy pary srebrnych hoczków naprzedniczkach żywotka, Hermanice 1956 r.. �Haftowany żywotek do sukni można było kupić w sklepie w Cieszynie, Skoczowie, Bielsku, ale „jak która chciała mieć modny żywotek to zamawiała u wyszywaczki, bo wtedy miała wzory, jakie się jej podobały" . Niejedna hafciarka miała też kontakt z krawcową lub nawet była to jej siostra, matka bądź inna krewna, która następnie po wyszyciu żywotka szyła całą_suknię. Wszystko szyto w rękach, nie na maszynie, równymi ściegami i mocnymi nićmi. Również dzisiaj niektóre kobiety sprawiają sobie suknię cieszyńską na specjalne uroczystości, którą ubierają jak dawniej na kabotek albo na białą bluzkę. Korzystają też z sukni sprawionej po II wojnie światowej lub jeszcze starszej, gdyż zawsze przechowywano je z wielką starannością nie tylko z szacunku dla pamiątki rodzinnej, ale także ze świadomością swojego związku z rodzinną ziemią. 194 FARTUCHY Spisy inwentarzowe z X V I i X V I I w. wymieniają białe fartuchy z płótna. Brak jednak bliższych informacji o ich wyglądzie, tj. długości i szerokości. Domyślać się natomiast można, że jak inne części płóciennej odzieży, były wówczas wykonane z prostych kawałków materiału. Taką formę zresztą miały i w późniejszych czasach aż po X X w., tylko zmieniały się gatunki tkanin, z których je sporządzano. W regionie cieszyńskim fartuchów używano zarówno do stroju odświętnego jak i na co dzień, przy czym jako starsze uważać należy modrzince - płócienne, farbowane na niebie­ sko i drukowane, kupowane u farbiarzy pracujących w Cieszynie, Strumieniu, Jabłonkowie. Każda Ryc. 95. Fartuch płócienny drukowany, Cieszyńskie koniec X I X w. kobieta miała po kilka fartuchów, tj. na co dzień i od święta, aczkolwiek biedniejsze używały tych samych, bo były drukowane dwustronnie. Na co dzień wzór stanowiły drobniejsze motywy, przeważ­ nie kropki lub małe kwiatuszki, zakładane drugostronnie na niedzielę miały nieco większe kwietne motywy i tzw. kantę, czyli węższy lub szerszy pas obiegający brzegi i wypełniony innymi motywami. Były też modrzince gładkie w kantę. Białe płócienne fartuchy uszyte z jednej albo dwu szerokości miały dziewczęta i młode mężatki, a panna młoda - z białego, cienkiego materiału z jedną lub dwo­ ma zakładkami u dołu lub proste. Jak wykazują ryciny z I poł. X I X w. (J. Manes, H. Jastrzembski) w odświętnych strojach na długość sięgały nawet poniżej sukni, która w tym czasie dochodziła do połowy łydek, o czym wspomina także Lucjan Malinowski . Drukowane fartuchy noszono również w strojach sąsiednich regionów, gdzie podobnie jak w Cieszyńskiem używano jeszcze tzw. uherszczoków, które zgodnie z tą czeską nazwą pochodziły z Węgier, być może między innymi z miejsco­ wości Papa leżącej w północno-zachodnim rejonie kraju, gdzie po dzień dzisiejszy przetrwała tego 195 194 Katarzyna Badura, Międzyrzecze 1956 r. 195 Malinowski L., op.cit., s. 111. 78 �196 rodzaju manufaktura. Farbiarni zresztą nie brakowało też na terenie Czech i Słowacji . Uherszczoki były gatunkowo lepsze, dlatego zakładano je od święta albo na pogrzeb. Odznaczały się tym, że były ciemno-modre w różny biały wzór i specjalnie glansowane do połysku, czego nie uzyskiwano przez prasowanie domowym sposobem . 197 Ryc. 96. Cieszynianka w odświętnym stroju, Cieszyn 1930 r. Ryc. 97. Fartuch jedwabny granatowy z haftem: kwiatki błękitne i pomarańczowe, liście zielone, Skoczów 1928 r. Fartuchy noszone na co dzień i od święta zarówno te starsze, jak i z I I poł. X I X w. górą marszczo­ no i wszywano w oszewkę, która przechodziła w troki do wiązania. W miarę wydłużania się i posze­ rzania sukni, co zaczęło być modne w I I poł. X I X w. poszerzał się i wydłużał również fartuch a wraz 196 Vydra L,L'udova modrotlać na Slovensku, Bratislava 1954, s. 12-29 i nast. oraz s. 24 - mapa; Re in fus s R., Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953, s. 17-23, 43. 197 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia; Emilia Michalska, Pruchna; Joanna Cyfkowa, Pierściec; Maria Farfecka, lat 46, Brenna. 79 �z nim zmianie ulegają zastosowane do tego celu tkaniny. Modrzince służą już tylko na co dzień i star­ szym biednym kobietom na niedzielę, co przetrwało mniej więcej do I wojny światowej. Natomiast u innych kobiet, którym pozwalały warunki domowe i środki materialne stosunkowo szybko w stroju Ryc. 98. Hafciarka Stefania Dziadek w stroju cieszyńskim z adamaszkowym fartuchem, Ligota 1959 r. odświętnym pojawiają się fartuchy szyte z kupnych wzorzystych tkanin różnego gatunku. Potrzeba było przy tym trzech szerzyn, a nie jak dotąd 1-2, kiedy wykorzystywano płótna samodziałowe. Za­ leżnie od rodzaju tkaniny, fartuchy miały teraz swoje nazwy, tj. kartóniok, patys, satenowy, woalowy, tibetowyjedwobny, atłasowy, muślinowy, rypsowy, z cienkiej wełenki i inne. Były to tkaniny lekkie gładkie albo cięższe w stonowanych kolorach szarych, błękitnych, zielonych, wiśniowych, świetli­ stych kolorowo tkane w prążki, kratkę lub w kwietne wzory, a także malowane i haftowane. W latach międzywojennych upowszechniły się fartuchy wykonane z jednobarwnego jedwabnego adamaszku, w którym roślinne wzory czytelne są dwustronnie, tj. po jednej stronie tło jest błyszczące a wzory matowe, po stronie drugiej widać tego odwrotność - tło matowe, wzory błyszczące. Ryc. 99. Hafciarka Maria Szczepańska w stroju cieszyńskim z jedwabnym wzorzystym fartuchem, Hermanice 1956 r. 80 �Na początku X X w. nastała moda kolorowo wyszywanych fartuchów, zaś po I I wojnie świato­ wej -jedwabnych fartuchów w malowane wzory. Malowanie jednak okazało się niepraktyczne, bo w miejscach malowania tkanina łatwo pękała. Zamiast malowanych zaczęto więc znowu nosić haf­ towane lub gładkie . 198 Ryc. 100. Siostry Romańczyk - Matylda, szwaczka i Stefania, koronkarka w kretonowych fartuchach i sukienkach noszonych na co dzień, Nierodzim 1956 r. Początek X X w. przyniósł również inne zmiany, które przetrwały do czasów współczesnych. Za­ niechano mianowicie szycia fartuchów z 3 szerzyn na rzecz 1,5 szerokości, a wraz z tym zwężeniem uległy skróceniu odpowiednio do skróconej długości sukni. Oprócz marszczenia lub fałdowania przy oszewce zastosowano gęste marszczenia albo fałdowania na podszytej tasiemce, która przechodzi w wiązanie wokoło bioder i ku przodowi, poczem końce chowa się pod fartuchem. Na wierzch bo­ wiem przychodzi przepaska ze wstążki, albo pas. Starsze fartuchy dla wzmocnienia podszywano dołem organtyną . Na koniec warto dodać, że wraz z upowszechnieniem się fartuchów adamaszkowych, do kom­ pletu zaczęto nosić takie same chustki na głowę, które mają już gotowe, fabrycznie wykonaną bordiurę. Natomiast na co dzień pozostały fartuchy płócienne, kartonowe, bawełniane w ciemniejszych kolorach, gładkie, w prążki albo w drobny gęsty wzorek, a także fartuchy przysłaniające całe przody kretonowej sukienki, z szelkami i kieszonką niekiedy wykończone dołem falbanką. 199 OKRYCIA WIERZCHNIE Do wierzchnich okryć kobiecych w stroju cieszyńskim należały szpyncery, jupki i jakie, przy czym forma tych okryć dostosowana była do aktualnie panującej mody. Ryciny z I poł. X I w. (Jastrzembskiego, Manesa) oraz stare fotografie przedstawiają kobiety w szpencerach. Natomiast w spisach inwentarzowych z X \ T - X V I I I w. wymieniane są mentliki, płaszcze i szuby, co nasuwa przypuszczenie, potwierdzone zresztą historycznymi materiałami, że szpyncery, szpencery były wy­ nikiem europejskiej mody z przełomu X V I I I i X I X w., a tamte okrycia od nich starsze. 198 Maria Farfecka, lat 46, Brenna 1956, hafciarka. 199 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i Emilia Michalska, Pruchna. 81 ��Równie starą nazwą jest jupka, aczkolwiek w ubiorach ludowych okrycie to upowszechniło się dopiero w X I X w. , a na Śląsku Cieszyńskim - w I I poł. X I X w. i przetrwało to do połowy X I X w. Przeważnie utożsamiano je tutaj z jaklą i ta nazwa była bardziej rozpowszechniona w odniesieniu do starszej, jak i do nowszej formy. Tzw. „stare jakie" były dość długie, szyte do figury, ze stojącym kołnierzem, bufiastymi u ramion i wąskimi dołem rękawami, szyte z czarnej wełny, kamgarnu lub sukienka, na zimę z watoliną i na podszewce, a nawet podbite futerkiem. Zdarzały się też w kolorze granatowym, zielonym, brązowym. Po 1917 r. krój jakli ulegał wielokrotnym zmianom, przy czym letnie jakie szyto z kretonu, jedwabiu, wełenki, ale bez podszewki, przez co nie wyglądały tak so­ lidnie. Ozdobą jakli używanych na niedzielę były guziki, sutaż lub haft umieszczane na przodach i dołem rękawów, także wokół dolnej krawędzi przodów i pleców. Jakie przeznaczone na co dzień nie miały naszywanych ozdób; zdobiły je ewentualnie zakładki ciągnące się wzdłuż przodów i nie­ wielkie guziki służące do zapinania. Natomiast hafty wykonywano ściegiem łańcuszkowym czarnym kordonkiem, niekiedy z dodatkiem nici bronkowych, czyli złotych (Międzyrzecze), umieszczając je po bokach, w miejsce kieszeni i u dołu rękawów. Jakie, jupki ubierano na kabotek lub bezpośrednio 200 201 Ryc. 103. Łańcuszkowy haft na kamgamowej jakli, Międzyrzecze, pocz. X X w. na suknię bez kabotka, za to szpyncery noszono zawsze na sukni z koszulką, która miała bogaty biały haft starannie przez kobiety eksponowany w dekolcie spencera. To wierzchnie okrycie odznaczało się swoistą elegancją nie tylko ze względu na dobry gatunek czarnego lub zielonkawego sukna, ale także krój i wykończenie. Było krótkie do pasa, dopasowane w talii i zapinane na pasek przykrywający w tyle niezbyt szeroką falbanę powstałą w wyniku dwóch cięć na plecach zbiegających się ze sobą ku dołowi. Miało proste przody z szerokim dekoltem osłoniętym szalowym kołnierzem wykonanym z aksamitu w kolorze sukna. Rękawy szyte z dwóch części, tj. wierzchniej i spodniej zwężały się ku dołowi i miały również aksamitny półmankiecik, a górą znacznie się rozszerzały dla pomieszczenia bufiastych rękawów koszulki. Całość była watowana i na białej flanelowej lub wełnianej podszewce. W szczególnie okazałych szpyncerach pasek zapinał się na srebrną klamerkę, zaś rękawy, niekiedy dołem rozcięte - na niedużą srebrną spinkę. Szpyncery zaprzestano nosić około I wojny światowej. 200 Turnau I., op.cit, s. 76, 167. 201 Materiały z badań terenowych oraz fotografie rodzinne. 83 �Ryc. 104. Szpyncer do kobiecego stroju cieszyńskiego, Ropical860 r., RCz. Innych wierzchnich okryć, o których informują spisy inwentarzowe z minionych wieków, jak ko­ biecy mentlik, szuba, płaszcz tradycja ustna nie potwierdza. Mogły one wyjść z użycia na przełomie X V I I I i X I X w. zanim modne stały się szpyncery, należące do kosztownych części odzieży, na które mogły sobie początkowo pozwolić tylko zamożne osoby. Dla mniej zamożnych pozostawały kożuchy i szuby, tj. kożuchy pokryte z wierzchu granatowym suknem lub tkaniną wełnianą. Szuba czyli tzw. „modry kożuch", na pokrycie którego służył także haras, muchajer, forsztat czy barchan, wykonany był ze skór owczych albo króliczych . Bardziej paradny i kosztowny był natomiast długi kożuch. W połowie X X w. w czasie wywiadów terenowych informatorki nierzadko powtarzały, że „dziewucha jak się wydowała a nie miała kożucha to nie była wiela warto" i „czym kożuch był dłuższy, tym dzie­ wucha była bogatsza" . Wyszły one jednak z użycia na przełomie X I X i X X w. W archiwum Muze­ um Górnośląskiego w Bytomiu zachowała się ilustracja kobiecego kożucha z Hermanie, który został sfotografowany w 1939 x. Prezentuje się w bardzo dobrym stanie, jest długi, wyprawiony na biało, 202 203 1M Ryc. 105. Krój kobiecego szpyncera do kobiecego stroju łaskiego, Orłowa 1890 r., RCz. 202 Teśinsko..., s. 149. 203 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia, Emilia Michalska, Pruchna, Matylda Romańczyk, Nierodzim i inne. 204 Archiwum fotograficzne Działu Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 84 �z niewielkimi opuszkami koło szyi, przy rękawach, po bokach i wokół dolnego brzegu. Jest szeroki, kloszowy, z półkolistymi cięciami na plecach podkreślonymi ozdobnym szwem, przy którym od pasa w dół rozsypują się symetrycznie po obu stronach 3 gwiazdki wykonane z kolorowego safianu. Białym i ciemnym safianem podkreślone są także dolne brzegi rękawów i krawędzie kożucha two­ rząc ozdobny u dołu otok. Niestety, nie zanotowano, gdzie kożuch ten został wykonany lub nabyty. Wiadomo tylko, że tak ozdobne kożuchy wchodziły w skład ślubnego stroju panny młodej i żenicha i była to ich zasadnicza funkcja , co potwierdzały również wypowiedzi informatorek. 205 Ryc. 106. Kobiecy kożuch ślubny, Hermanice 1939 r. Chustki W tradycyjnym stroju cieszyńskim występowały różne rodzaje chustek. Były to chustki noszone na głowie specjalnie tylko do czepca i dodatkowe, zakładane na wielkie uroczystości. Oprócz tego były to chustki naramienne na lato, na zimę i okazjonalne, obrzędowe. Zależnie od przeznaczenia, materiału z którego były wykonane, wielkości i ozdobności nosiły rozmaite nazwy funkcjonujące także wraz z niektórymi formami w innych strojach regionalnych występujących na ziemi cieszyńskiej. 205 Teśinsko..., s. 150. 85 �Używanie chustek w stroju cieszyńskim potwierdzają archiwalne materiały w postaci inwentarzy i spisu majątku oraz testamentów sporządzonych w X V I i następnych wiekach. Wymieniane tam są łoktuszki - loktusze, szatki na głowę, szatki z koronkami. I takim potocznym określeniem jakiejkol­ wiek chustki pozostała nazwa szatka. Zanim też zaczęto używać gotowych fabrycznych lub sporzą­ dzać je z kupnych tkanin, wszelkie chustki wykonywano z płótna samodziałowego lnianego średniej grubości i cienkiego, delikatnego, rąbkowego. W zbiorach muzeum w Cieszynie zachowała się płó­ cienna chustka datowana na 1686 r., haftowana różnymi ściegami w niewielkie bukiety luźno zakom­ ponowane wokół obrzeży i obszyta klockową koronką która jednak nie stanowiła części odzieży . Wśród protestantów pełniła funkcję obrzędową w czasie zaślubin, co przetrwało do X I Xw. 206 Ryc. 107. Cieszyńskie chustki obrzędowe, X V I I I - X I X w. Na co dzień na głowę używano białych, płóciennych chustek średniej grubości i takie nosiły star­ sze kobiety, jeszcze w latach międzywojennych. Białe płócienne lecz z cienkiej tkaniny miała panna młoda. Była ozdobiona białym haftem na środkowym narożniku, który po złożeniu chustki w trójkąt i zawiązaniu na głowie wyraźnie się uwidaczniał, podczas gdy pozostałe narożniki z drobniejszymi haftami nie były widoczne. Ślubne chustki obrębione klockową koronką przechowywało po babce jeszcze po I I wojnie światowej wiele kobiet, między innymi Emilia Michalska w Pruchnej, Emilia Lipowczan w Goleszowie-Równi, Stefania i Matylda Romańczyk w Nierodzimiu, przy czym babka tych dwu sióstr sama je ręcznie haftowała i obrębiała przygotowując się do ślubu. Ryc. 108. Narożnik chusty oczepinowej z białym haftem, Cieszyńskie X I X w. 206 Baziełich B., Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 1, Bytom 1966, s. 24. 86 �W I I poł. X I X w. zaczęto używać tak jak na fartuchy tkanin fabrycznych, z których szatkę wy­ konywano własnoręcznie, ewentualnie gotowe kupowano w sklepie, u wędrownego handlarza, albo na targu. Początkowo gatunkowo różne, z czasem coraz większym upodobaniem cieszyły się chustki jedwabne, wzorzyste adamaszkowe, w jasnych kolorach, nierzadko stonowane z tka­ niną fartucha lub wręcz takie same. Szatki te zakładano na czepiec składając najpierw w trójkąt, a następnie wiązano z tyłu głowy na wierzchu chustki w duży węzeł i stojące jak dwa skrzydła Ryc. 109-110. Wiązanie chustki na. żurek, Ligota, 1959 r. Ryc. 111. Kobieta w stroju cieszyńskim. Chustka wiązana na żurek. Ligota 1959 r. 87 �końce. Takie wywiąznie na tzw. żurek czy pidło nie było łatwe, bo szatka musiała być dość sztyw­ na, jeśli płócienna to wykrochmalona, głęboko nachodzić na głowę zakrywając główkę czepca i po bokach zebrana w fałdy. Toteż raz wymodelowana mogła służyć parokrotnie, gdyż zdejmowano j ą z głowy nie rozwiązując. Dziewczęta także nosiły szatki, ale bez czepca i tylko w razie zimna, wiążąc Ryc. 112. Kobieta w stroju cieszyńskim. Chustka wiązana na żurek, Górki Wielkie 1956 r. je pod brodą. W ozdobnie wiązanej chustce chodziły starsze kobiety i tzw. zowitka, czyli panna z nie­ ślubnym dzieckiem, której nie wolno było nosić czepca. Starsze mężatki wedle dawnego zwyczaju na żurek nakładały jeszcze jedną chustkę, przy czym kolory tych chustek powinny zgadzać się za sobą i fartuchem. Na okres Adwentu i Wielkiego Postu nie noszono jaskrawych kolorów - raczej granato­ we i siwe. Natomiast w zimie chustki wełniane w ciemnych kolorach wiązano pod brodą a na wielkie Ryc. 113. Jedwabna szatka ręcznie haftowana, Pierściec 1948 r. 88 �Tabl. I I I Mężatka i dziewczęta w strojach cieszyńskich. Fot. St. Gadomski 1972. �uroczystości szatki sprawione, co jednak zaniechano około I wojny światowej. W lecie wystarczył sam żurek, przy czym po I I wojnie światowej modne były jedwabne chustki i fartuchy najpierw ko­ lorowo haftowane, potem malowane w kwiaty. Ryc. 114. Cztery narożniki szatki spuszczowej wyszyte dwustronnym ściegiem krzyżykowym, Cieszyńskie X I X w. Szatka sprawiona, czyli spuszczowa była to duża płócienna chusta wielkości kwadratowego obrusa o boku około 150 cm, która na jednym rogu miała wyszyty trójkątny tzw. znak czarnym, czerwo­ nym lub różowym harasem, a na pozostałych narożnikach przeważnie mniejsze znaczki - wszystkie w tym samym kolorze, wykonane liczonym, drobnym dwustronnym ściegiem krzyżykowym z led­ wo widocznymi białymi motywami geometrycznymi, prześwitującymi z wyszytego tła. Na mniejsze znaczki stosowano też ścieg skręcatkę. Brzegi chustki obszyte były klockową ręcznie robioną koron­ k ą szeroką nawet na 6 cm. Pod koniec X I X w. na wzór jabłonkowskich, zdarzały się szatki spuszczowe z białym haftem o motywach roślinnych, wykonanych ściegiem płaskim, dziurkowanym, łań­ cuszkowym. Po złożeniu w trójkąt szatkę spuszczowa nakładano na czepiec z płóciennym żurkiem, zbierając koło uszu w fałdy, a następnie wiązano na potylicy pod opadającym w dół narożnikiem z wyszytym znakiem, który sięgał nieco poniżej pasa, przy czym krótsze końce wiązań, zwłaszcza je- Ryc. 115. Młoduchy w hackach cieszyńskich podczas ślubu w kościele, Koniaków 1957 r. 89 �den z nich sterczał jak skrzydło za uchem. Na ziemi cieszyńskiej w stroju góralskim i łaskim w po­ dobnym celu i sposobie noszenia używano chustek rożkowych. Były one nieco mniejsze od spuszczowych o boku około 100 cm i bez obszycia koronką, ale z takimi samymi geometrycznymi znakami * . Nie stanowiły one jednak nakryć głowy Cieszynianek, jak to przypuszczała Barabara Poloczkowa, która w spisach inwentarzowych z 1558 r. odczytała słowo „russki" jako rożkowe chustki. W X V I i X V I I w. w spisach tych wymieniane są natomiast „łoktuszki z białymi koronkami", a więc nie chust­ ki rożkowe. Nie potwierdzają ich także XIX-wieczne ilustracje. 1 1 Ryc. 116. Chustka ręcznie malowana, Haźlach 1956 r. Łoktuszki, łoktusze były to duże chusty odziewacze w postaci płachty z grubszego płótna lub adamasu, wielkości prześcieradła wykonane z dwóch zeszytych szerokości i długości około 4 miar, któ­ re składano w pół i zarzucano na ramiona wiążąc na piersiach. Ich zastosowanie potwierdzają nie tylko spisy inwentarzowe z X V I w., lecz także z wieków następnych oraz wspomnienia starszych informatorek. Chroniły przed chłodem dziewczęta i kobiety, dlatego używano ich nie tylko w zimie, jednak zaprzestano je nosić na początku X X w. W latach przed I wojną światową bowiem modne były zamiast nich używane także w zimie wełniane chustki w kratę, przeważnie ciemnego koloru. W razie potrzeby składano je po przekątnej w trójkąt i zarzucano na ramiona otulając całąpostać, albo też noszono je „od parady" parokrotnie złożone i przewieszone przez ramię. W lecie natomiast chu­ stą odziewaczą była hacka robiona przeważnie szydełkiem z białej włóczki. Białe chustki wełniane dziane, złożone szalowo miały również mioduchy, czyli panny młode, druhny i starościny. Poza tym w czasie II wojny światowej i zaraz po wojnie używano różnych innych chustek produkcji fabrycznej, nierzadko gładkich, ręcznie malowanych. Niektóre nawet, tzw. tureckie sprowadzane były z Czech, albo z Niemiec. Z tych samych krajów pochodziły też tzw. zametki dość sztywne jedwabne chustki z aksamitnym wzorem, z których wiązano żurek. Nie były one jednak zbyt rozpowszechnione . 208 209 207 Wywiady przeprowadzone w różnych miejscowościach w powiecie bielskim i cieszyńskim w 1956 r. 208 Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146; Iwanek W., op.cit., s. 137; Tesinsko..., s. 147-148, przypis 254. 209 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 90 �CZEPEK NAKRYCIEM GŁOWY MĘŻATEK BYŁ CZEPEK O SWOISTEJ FORMIE I SPOSOBIE ZDOBIENIA, KTÓREGO NIE NOSZONO NIGDY BEZ CHUSTKI. DIATEGO WIDOCZNA BYŁA TYLKO JEGO PRZEDNIA CZĘŚĆ, TZW. czółko wykonane z białej ozdobnej koronki w postaci wydłużonego prostokąta o rozmiarach około 8x20 cm, tj. wielkości ule­ gającej zmianom mody. Najstarsze czepki miały czółko wąskie i zakładano je wysoko od czoła tak, że było widać brzeg włosów. Z czasem sięgało do pół czoła, a w X X w. jego szerokość się powiększa, Ryc. 117. Czepek z szydełkowym czółkiem, Brenna pocz. X X w. Ryc. 118. Czepek z czółkiem roboty klockowej, kupiony w Skoczowie 1922 r., Istebna. 210 przez co przysłania całe czoło aż do brwi . Zależnie od rodzaju koronki, dolny brzeg czółka wykań­ czano albo ząbkami przyszytymi do wąziutkiej tasiemki, tzw. sznureczki, albo brzeg był bez ząbków tylko z samą tasiemką. Krótsze boki czółka nad uszami łączono z kwadratowo-prostokątnymi ka­ wałkami lnianego płótna o rozmiarach 8x10, a pozostały dłuższy jego bok i boki płócienek łączono z szydełkową siatką mniej lub bardziej ażurową stanowiącą denko, czyli główkę ". 2 210 Emilia Michalska, Pruchna. 211 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 91 �Ryc. 119. Czepek z czółkiem robionym „na kółkach" - teneryfie przed I I wojną światową. Istebna. Koronkowe czółka były kiedyś roboty klockowej, siatkowej, w końcu szydełkowej, a nawet tiulowej. I takich używały też kobiety w strojach regionów sąsiednich, tj. łaskim, góralskim, jabłonkowskim, pszczyńskim, z tym, że różne były wzory i szerokość czółek, oraz sposób noszenia. W stroju łaskim Ryc. 120. Tiulowe czółko do czepka łaskiego, Pastwiska 1967 r. Ryc. 121. Czepek z siatkowym czółkiem, Wisła-Jawornik 1954 r. 92 �i jabłonkowskim przeważały czółka tiulowe i siatkowe, w góralskim szydełkowe, a w cieszyńskim dominowały policzkowe, czyli klockowe. Dopiero w nowszych czasach występowały także szydeł­ kowe, siatkowe, teneryfowe, nierzadko wykonane łączonymi technikami, np. siatkowe obrabiano szydełkiem, a teneryfowe motywy łączono szydełkowymi słupkami i półsłupkami. Zdarzały się też koronki robione na drutach. Wyroby te, tzn. same czółka albo czepki można było kupić gotowe na targu w Cieszynie, Skoczowie, Strumieniu i innych miejscowościach, bądź zamówić bezpośrednio u koronkarek, które taką robotą się zajmowały, nawet prały i prasowały czepce glansując czółko do połysku. Z wyrobu koronek słynęły niektóre miejscowości, jak Ustroń, Nierodzim, Goleszów, Konia­ ków, chociaż niemal w każdej miejscowości pracowały specjalistki tej umiejętności. Było ich sporo, gdyż każda kobieta miała po kilka, czy kilkanaście czepków. W latach międzywojennych zaczęły pojawiać się tańsze koronki roboty maszynowej, ale korzystały z nich biedniejsze kobiety, co jednak nie było zbyt powszechne, gdyż uważano takie czeki za mniej eleganckie. Koronek, zwłaszcza klockowych używano w strojach cieszyńskich już w X V I w., które w za­ stosowaniu do czepków określano początkowo jako „bintka" . Również w spisach spadkowych z połowy X V I I w. jest mowa o czepkach i łoktuszce z białymi koronkami , a inne wykazy mówią że kobiety miały po kilkanaście czepków. Np. uboga mieszczka cieszyńska pozostawiła po sobie 11 czepków (1744). Po I I wojnie światowej liczba czepków w zasobach domowych stopniowo maleje, aczkolwiek nie brakowało jeszcze koronkarek i kobiet robiących i noszących czepki do cieszyń­ skiego stroju. Zapotrzebowanie podtrzymywała dodatkowo jeszcze CEPELIA (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego), ale młodsze kobiety nie podejmowały już takich zajęć, jak również co­ raz rzadziej przywdziewały strój cieszyński. Z wyrobu koronek słynie obecnie tylko Koniaków lecz czepków raczej już nikt nie zamawia, a kobiety które okazjonalnie noszą strój cieszyński mają albo odkryte głowy, albo czepek z żurkiem z domowych zasobów. 212 213 UCZESANIE Ryc. 122. Uczesanie dziewcząt i mężatek śpiewających w zespole „Cementownia Goleszów", Goleszów 1958 r. 212 Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 138. 213 Iwanek W., op.cit, s. 138. 93 �Według mody z poł. X I X w. dziewczęta czesały włosy z przedziałkiem na środku głowy i splatały je w jeden warkocz, który opadał na plecy. Początkowo plotły włosy do samego końca, który łączono z tzw. sznurka, czyli wąską tasiemką związywaną mocno, aby warkocz się nie rozplatał. Do sznurki przywiązywano bandlę, tj. kolorową wstążkę związaną w kokardę o równych końcach. Starszego rodzaju wstążki były raczej wąskie w paski lub kratkę, nowsze szersze wzorzyste. „Jak nastała moda na szersze wstążki, to nie pleciono włosów do końca" . Mężatki czesały się podobnie w jeden lub dwa warkocze, które w tyle upinały zwijając na dudek, czyli kok, który wystawał spod czepka obwiązany jego tasiemkami . W latach międzywojennych włosy coraz chętniej przycinano, pozbywając się warkoczy, a przez to także czepka i mężatki, jak dziewczęta chodziły z odkrytą głową. Tak pozostało do czasów współczesnych. 214 215 OBUWIE Okryciem nóg kobiet i dziewcząt były pończochy. Jeszcze w połowie X X w. starsze kobiety wspominały, że „sto lat temu" noszono czerwone wełniane pończochy, długie około 2 m, które ukła­ dano na nogach w poziome fałdki, a na stopy zimą wdziewano kopytka, czyli białe dziane skarpetki. W X I X w. do mniej uroczystego stroju noszono pończochy granatowe, przytrzymywane pod kola­ nem, jak poprzednie, płóciennym trokiem, zaś w I I poł. X I X w. zaczęto nosić białe pończochy, które z czasem uznano za najbardziej odpowiednie i takie pozostały po czasy współczesne, dopóki nie rozpowszechniły się fabryczne pończochy i rajstopy w beżowym kolorze. Ryc. 123. Wzór czerwonej dzianej pończochy. Jako okrycie stóp służyły pierwotnie kierpce wykonane z jednego kawałka skóry cielęcej, te były delikatniejsze lub ze skóry wołowej. Jeszcze na początku X X w. nosiły je biedniejsze kobiety nie tylko na co dzień. Ponieważ w zimie nie dawały one ciepła wkładano jeszcze na pończochy białe wełniane skarpetki. Zdarzało się też, że najbiedniejsze kobiety, co potwierdza tradycja ustna, zamiast 214 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 215 Zuzanna Bojdowa lat 55, hafciarka, Pierściec 1956 r. i Joanna Cyfkowa, Pierściec 1956 r.. 94 �pończoch i skarpetek owijały nogi płóciennymi onucami podtrzymywanymi wiązaniami kierpców. Kierpce były wygodne i lekkie oraz tanie, nierzadko wykonywane w domu, dlatego utrzymały się stosunkowo tak długo. Zamożniejsze kobiety zaczęły jednak jeszcze w X I X w. nosić strzewiki, jak mówiono bez kornfleków, czyli bez obcasów tylko podbite metalowymi podkówkami. Były płytkie, jak pantofle „wystrojone maszlą niebieskiego koloru" , tzn., z modrą kokardą na przodzie albo czer­ woną. I takie obuwie ukazują dziewiętnastowieczne ryciny. Na co dzień chodzono jednak boso. Nato­ miast do odświętnego stroju w X X w. zaczęto nosić „płytkie butki nazywane brynelkami" rzemieśl­ niczej roboty, a w końcu w latach międzywojennych za najbardziej odpowiednie do cieszyńskiego stroju zaczęto uważać czarne płytkie skórkowe buciki z paskiem przechodzącym przez podbicie i na niewielkim słupkowym obcasie. 216 217 BIŻUTERIA Uroczysty kobiecy strój cieszyński od najdawniejszych czasów przyozdabiano biżuterią wyko­ naną ze srebra, pozłacaną, rzadziej złotą albo ze stopów dających pozłocisty efekt. Wychodząca za mąż mieszczka dostawała w wyprawie sporo ozdób, których waga wynosiła nieraz 1-1,5 kg. W ich skład wchodził przede wszystkim srebrzysty pas, napierśnik tzw. orpant, hoczki do żywotków i spinki do kołnierzyka koszuli, a w X I X w. jeszcze klamerki do pasków przy spencerach. Ryc. 124. Klamerki do spencera, Cieszyn X V I I I - X L X w. W X V I w. srebrne pasy, nierzadko pozłacane składały się z odlewnych ogniw na podszyciu ze skóry. Używano też pasów w tabliczki, bez podszycia, roboty filigranowej i takie wyrabiano jeszcze na początku X X w. Miały one zwisające kaskadowo łańcuszki z owalnymi wisiorkami. Podobnie w trzy festony, obwieszone złoconymi owalnymi blaszkami i filigranowymi rozetkami wyglądały napierśniki - orpanty. Filigranowe rozetki wchodziły też w skład bardziej ozdobnych i przez to droż­ szych hoczków służących początkowo do przesznurowania żywotka srebrnym łańcuszkiem. Z czasem 216 Emilia Lipowczan. Goleszów-Równia. 217 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i inne informatorki w różnych miejscowościach 1956 r. 95 �hoczki przyszywano już tylko dla ozdoby, bez sznurowania. Starszego typu hoczki były przeważnie odlewane, nierzadko ażurowe, w motywy syren, amorków, aniołków, lwów, jeleni, wachlarzyków, liścia, kwiatu. W czasach monarchii austro-węgierskiej sporządzano je także z austriackich monet dodając odpowiedniej wielkości koluszka, które we wszystkich hoczkach wystawały poza brzegi przedniczek żywo tka. Ryc. 125. Pas z odlewanych płytek, X V I I I w. Ryc. 126. Pas z odlewanych płytek i z łańcuszkami, X I X w. -1 T=3- jft.. \ Ir V ; fi X .-j. •Afc A Ją »• 40 •Lff Ryc. 127. Pas z łańcuszków i filigranowych płytek, Cieszyn pocz. X X w. Wszystkie te ozdoby wymieniane są w testamentach i umowach ślubnych w X V I w. i następnych nie tylko odnośnie mieszczek cieszyńskich, ale także zamożnych wieśniaczek . Służyły one nie­ jednokrotnie przez kilka pokoleń, gdyż stanowiły cenną pamiątkę rodzinną i lokatę kapitału. Jednak w miarę upływu czasu ich formy ulegały zmianie, stosownie do mody danej epoki. Tak np. w pa­ sach o odlewanych ogniwach pojawiły się pomiędzy nimi łączące je klasycy styczne kolumienki z motywami kobiecych postaci, w spinkach i broszkach wprawiano kolorowe oczka odpowiednie do barokowych upodobań. Najstarsze spinki miały formę kolistą - tarczo w a t ą nawiązującą do wzo­ rów znanych ze starożytnych zapon. Były odlewane lub filigranowe, tak jak późniejsze o sercowatym kształcie z bolcem pośrodku i z łezkowatym wisiorkiem. Dekoracyjnymi elementami hoczków 218 218 Iwanek W., op.cit., s. 121-186. 96 �i pasów były tzw.pukliczki, czy pukle, tj. nity z dużymi łebkami, nieco mniejsze sztyfty, służące do łą­ czenia blaszek lub romboidalne blaszki wkomponowane pomiędzy druciki filigranowych motywów uformowanych na kształt liścia, owalu, spirali, pierścienia . Przy filigranie używano też granulek. Sercowate spinki z motywem ptaszków (gołąbków), które były zwrócone ku sobie dziobkami kupo­ wali pachołcy wybranym przez siebie dziewkom na znak „że są sobie radzi", kupował też narzeczony swej przyszłej żonie dla wyrażenia małżeńskich zamiarów . 219 220 Ryc. 128. Łańcuszkowe orpanty, Cieszyn koniec X I X w. Okres I i I I wojny światowej nie sprzyjał nabywaniu nowej biżuterii, jak również eksponowaniu rodzinnych klejnotów. Niejednokrotnie ze względu na brak środków do życia zabiegano o to, aby je spieniężyć. Również po wojnach chętnie je ukrywano lub spieniężano, a w miejsce pasów i hoczków zaczęto stosować haftowane ich imitacje. Pasy haftowano na gumie lub gurcie, hoczki bezpośrednio na brzegachprzedniczekżywotków stosując do tego celu perełki, cekiny, kolorowe blaszki. Haftowały je sobie same kobiety lub zamawiały u hafciarek, a pasy można było także nabyć w sklepach w Cie­ szynie, Skoczowie, Strumieniu. I formy takie sporadycznie przetrwały do dzisiaj '. 22 2\9Krajka a śperk, katalog wystawy, oprać. Z. Vachova, Opava 1976, s. nlb.; Hoczki cieszyńskie, katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, oprać. J. Kosztuska, Warszawa 1985, s. 6-14. 220 Gładysz M., op.cit, s. 180. 221 Badania terenowe w latach 1956-1958. 97 �98 �Ryc. 131. Fragment pasa z kolumienkami, Skoczów pocz. X I X w. 99 �Ryc. 132. Filigranowa rozeta z pukliczkami na płytce pasa. Brenna, koniec X I X �Ryc. 134. Haftowane hoczki na przedniczkach żywotka, Górki Wielkie 1915 r. Ryc. 135. Srebrne odlewane hoczki obwiedzione haftem na przedniczkach żywotka, Cieszyn-Bobrek 1928 r. Dodatki W kobiecym stroju cieszyńskim poza biżuterią niewiele było innych dodatków. Nie używano korali, a jeśli chodzi o wstążki, to wykorzystywano je przede wszystkim jako golonki do obszycia brzegu sukni, jako przeposki do obwiązania fartucha w pasie i u dziewcząt - jako zamknięcie splotu warkocza opadającego na plecach, w postaci dużej wywiązanej kokardy. Ilustracje z I pol. X I X w. ukazują także rękawy kabotków przewiązane nad łokciami czerwoną wstążką co jednak nie utrzyma­ ło się do czasów współczesnych. Do czasów współczesnych nie utrzymały się również galony złote, bądź srebrne o falistych brzegach, którymi obszywano do pocz. X X w. źywotki, jak i podobne w ty­ pie wstążki koloru niebieskiego, służące do obszywania niezdobionych hartem żywotków noszonych przez uboższe kobiety i niektóre protestantki. 101 �Ryc. 136. Złoty galon na żywotku cieszyńskim, pocz. X X w. Zależnie od przeznaczenia istotny był kolor wstążki, jej szerokość i długość. Wedle utartego zwyczaju golonka przy sukni powinna być błękitna, zwłaszcza na sukni w czarnym kolorze. Zdarza­ ło się jednak, i to w nowszych czasach, że kolor galonki dobierano do koloru sukni, np. zielony do zielonej sukni, wiśniowy - do wiśniowej, siwy - do granatowej, niemniej za najbardziej elegancką i odpowiednią uchodziła zawsze modra golonka z taftowej wstążki o drobno tkanej ramce, tj. brze­ gach, szeroka w całości ok. 8-10 cm. I taka szerokość obowiązywała nawet wtedy, kiedy kupowano j ą bezpośrednio z metra, choć uważano za mniej wartościową. Biedniejsze kobiety, które nie miały srebrnego pasa, zamiast niego nosiły przeposki ze wstążki, początkowo szerokie na dłoń, stopniowo jednak węższe, najwyżej na 3 palce, ale długie na 3 m. Opasywano się nimi w talii na wierzchu fartucha i wiązano z przodu w kokardę - maszle, puszczając swobodnie w dół jej końce. Zamożne kobiety nosiły srebrne pasy nierzadko nałożone na przeposkę. Czyniły tak dla parady i podkreślenia swej sytuacji majątkowej, ale także dla ochrony sukni, aby się nie wycierała od metalowego pasa. Przeposki dobierano odpowiednio do całości stroju, a dziewczęta także do wiązania warkocza, przy czym wstążki te powinny być kolorowe, wzorzyste. Na przeło­ mie X I X i X X w. modne były wstążki w kolorową kratkę, potem w kwiaty, a następnie haftowane 102 �lub malowane w drobniejsze kolorowe wzory. Haftowane wstążki nastały około I wojny światowej, a po I I wojnie przyszła kolej na wstążki malowane. Brak było bowiem wzorzystych, produkowanych fabrycznie. Haftowaniem i malowaniem zajmowały się kobiety w wielu wsiach, np. w Pierśćcu, Koń­ czycach Wielkich, Goleszowie, Haźlachu, Skoczowie . 222 Ryc. 137. Hartowana przeposka dł. około 3 m, Skoczów pocz. X X w. W latach trzydziestych X X w. końce przeposki wystrzygali, czyli ozdobnie ścinano i zaczęto przeposka wiązać na boku, ale nie wszystkim kobietom tak się podobało . Całość bowiem stroju powinna być poprawna, jak nakazywała tradycja. 223 ZRÓŻNICOWANIE STROJU KOBIECEGO Zestaw poszczególnych części stroju Cieszynianek w X I X i X X w. zależał od dnia, pory roku i okoliczności. Pewne różnice wynikały też z wieku i stanu. M a ł e d z i e w c z y n k i nosiły spódniczki i jaklę, dopiero przystępujące do I Komunii Św. lub Konfirmacji dostawały suknię z żywotkiem odpo­ wiednią do wzrostu, zaś żywotek w białe kwiatki. Biedniejsze dziewczynki na tę uroczystość ubrane były w spódniczkę i jaklę. Natomiast na zimę sprawiano dziewczętom tzw. kaboty, tj. wierzchnie cieplejsze okrycie na wacie i na podszewce, podobne w kroju do jakli. Podobnie wyglądał ubiór starszych d z i e w c z ą t - panien z tym, że oprócz spódnicy i jakli miały jeszcze fartuch długi na równi za spódnicą sięgającą do połowy łydek. Panna z nieślubnym dzie­ ckiem ubierała się tak samo, a wyróżniała j ą chustka wiązana pod brodą. Nie wolno jej było nosić czepka jakiego używały mężatki. Wszystkie inne dziewczęta chodziły z odkrytą głową i od święta 222 Badania terenowe w latach 1956-1958. 223 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i Emilia Michalska, Pruchna. 103 �mm < Ryc. 138. Dziewczęcy strój z haftowanym pasem, Dolna Łomna, poł X X w., RCz. wkładały kabotek z białym haftem lub białą bluzką suknią z żywotkiem, fartuch przewiązany w talii przeposką, albo podtrzymywany pasem. Do warkocza wplatały wstążkę dobraną stosownie kolorem i wzorem do pozostałych części stroju. W chłodniejsze dni nosiły jaklę, zaś zimą otulały się odziewaczą chustą. Jednak po I I wojnie światowej strój cieszyński zakładały już tylko z okazji świąt kościel­ nych i świeckich lub występów regionalnych, gdyż na co dzień strój tradycyjny całkowicie zarzuciły. Natomiast uczestnicząc w weselu ubrane były według aktualnej mody miejskiej. Dziewczęta, jak i m ę ż a t k i na co dzień do połowy X X w. nosiły spódnicę albo kieckę, tj. spód­ nicę zeszytą ze stanikiem z takiego samego materiału, układaną w drobne fałdy lub marszczoną przepasaną fartuchem, który jeszcze w początkach wieku był nierzadko płócienny drukowany, potem kretonowy. Wierzchnie okrycie stanowiła jakla - w lecie kretonowa, zimą wełniana, nadto odziewacza chusta. Najdawniejszą jej formą była płócienna łoktuszka, następnie chusta wełniana. Na głowie nosiły czepek i j e d n ą bądź dwie chustki -spodnią związaną na żurek, wierzchnią - pod brodą albo tylko jedną chustkę wiązanąpod brodą. Nogi nierzadko miały bose lub obute w pantofle, czyli drew­ niane trepy obite skórą osłaniającą palce. 104 �Ryc. 139. Mężatki ubrane po cieszyńsku. Od lewej: kobieta w ubiorze codziennym, kobieta w sukni cieszyńskiej i kobieta w j akii, Marklowice 1930 r. W odświętnym stroju mężatek dominowała suknia z żywotkiem i koszulka z białym haftem, albo biała bluzka, zaś na głowie czółkowy czepek i chustka adamaszkowa wiązana w żurek. Gatunek i kolory chustki odpowiadały zazwyczaj fartuchowi, aczkolwiek taki komplet nie obowiązywał a inny zestaw nie odbiegał od przyjętych norm. Długość sukni i fartucha ulegała zmianie. W I poł. X I X w. sięgała poniżej kolan, potem niemal do ziemi, a w poł. X X w. do połowy łydek. Skutkiem tego na nogach widoczne były najpierw czerwone pończochy, następnie niebieskie, a w końcu białe, co przetrwało do pol. X X w. Całość stroju uzuniały skórkowe pantofle. Ponadto zimą do odświętnego stroju w X I X w. noszono spencer, a potem watowanąjaAie: i hackę \ 22 Ryc. 140. Kobieta w odświętnym stroju cieszyńskim, Hermanice 1956 r. 224 Emilia Śliwka, lat 43, Brenna 1956. 105 �Ryc. 141. Kobieta w odświętnym stroju z hacką, Górki Wielkie. 1956 r. Podobnie wyglądał strój s t a r o ś c i n y , który spośród innych weselniczek wyróżniała stonowana barwa i powaga oraz pełny zestaw biżuterii z orpantem, spinką przy koszuli, hoczkami przy żywotku i srebrnym pasem w talii. Po I I wojnie światowej tego typu biżuteria już nie obowiązywała . W stroju druhny dominował kolor różowy, tj. suknia była przeważnie wiśniowa z różowo hafto­ wanym żywotkiem, do pocz. X X w. obszytym złotą bortą. Również fartuch i przeposka były różowe i różowy wianek na głowie zrobiony ze sztucznych kwiatków i koralików oraz różowa wstążka przy warkoczu. Wyróżnikiem mógł być także różowy kwiat przypięty na piersi do kabotka, a jeszcze na pocz. X X w. różowe wyszycia na obujku koło szyi i lemcach przy rękawach. Strój panny m ł o d e j składał się z czarnej sukni z czarnym żywotkiem haftowanym w białe kwiaty i zielone listeczki, obszyty srebrną bortą którą stosowano do pocz. X X w., a potem białą tasiemką lub bez takiego wykończenia. Pod suknię młoducha wkładała płócienną „spodnią koszulę" lub ciasnochę oraz koszulkę z białym haftem. U protestantek do poł. X X w. kabotek miał wyszycie czerwonymi nićmi, a żywotek był bez haftów tylko z obszyciami bortą . Poza tym pod suknię wkła­ dała jeszcze 3 białe płócienne wykrochmalone spodki. Pierwsza spodnia spódnica była najwęższa lecz miała u dołu najszerszy, biały haft. Druga nieco szersza miała haft węższy, także biały, a trzecia, najszersza ozdobiona była tyko wąskimi dzierganymi ząbkami w białym kolorze. Fartuch i przeposka były także białe i biały na głowie wianek z woskowych kwiatków. 225 226 225 Emilia Michalska, Pruchna. 226 Helena Nowak lat 50, koronkarka Lipowiec 1956. 106 �Ryc. 142. Żywotek ślubny, Brenna pocz. X X w. Do czepienia panna młoda zmieniała strój na „bardziej kolorowy" lecz utrzymany w jednym tonie, tzn. żywotek mógł mieć kolorowe hafty i odpowiednio do tego dobrany fartuch z przeposką. W uroczystym obrzędzie zdejmowano jej biały wianek i czepiono do żurka, a w X I X w. i jeszcze wcześniej, co potwierdzają materiały archiwalne, nakładano jej białą chustę spuszczową z białymi wyszyciami na narożnikach, obszytą klockową koronką . W X X w. chustę tę zarzucono na rzecz naramiennej hacki dzianej z białej włóczki, która służyła kobiecie i w następnych latach 227 Ryc. 143. Żywotek ślubny, Górki Wielkie 1949 r. Również na drugi dzień wesela młoducha ubierała się w inny strój o zróżnicowanych kolorach. Po I I wojnie światowej coraz częściej strojem panny młodej stawała się biała suknia z welonem, jak to dyktowała moda miejska. „Kiejsi młode pary ni miały pierścionków, jyny małe wienuszki robione z gałązki słodki jabłonie obwinięte jedwabiem albo białą wstążką i jak klękali przed ołtarzem to drużka kładła im te wienuszki na głowy. Jeden większy dała młodusze, drugi trochę mniejszy młodemu. Potem ksiądz przy błogosławieństwie te wienuszki zmieniał, a po ślubie drużka te wienuszki zabie­ rała i oddawała młodej parze na pamiątkę . 228 227 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1956. 228 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1957. 107 �Ryc. 144. Zdejmowanie wianka przed zaczepieniem panny młodej ubranej w strój cieszyński, Koniaków 1957 r. Ubiór z m a r ł y c h zależał od wieku i stanu zamożności. Dziewczęta ubierano przeważnie jak do ślubu, tylko z rozpuszczonymi włosami, a stare panny w wieńcu na głowie. Kobiety zamężne w średnim wieku chowano bez kabotka, tylko w jakli, spódnicy, fartuchu, czepku i chustce na głowie - wszystko w spokojnym kolorze. Natomiast starszym kobietom szyto śmiertelnicę, tj. długą płócien­ ną białą koszulę z białym haftem na oszewce, przodzie i dołem, który był widoczny spod spódnicy przykrytej szarym fartuchem. Na głowie wiązano im chustkę. Mniej więcej od czasu I wojny świa­ towej śmiertelnicę, które zresztą nie zawsze były haftowane wyszły z użycia. Biedniejsze kobiety ubierano w jakie i spódnice oraz fartuch, a zamożniejsze w przenoszoną suknię cieszyńską, kabotek, fartuch, czepek i chustkę wiązaną pod brodą lub tylko samą chustkę. Małe dziewczynki ubierano do trumny na biało lub niebiesko i przystrajano mirtem. W ż a ł o b i e kobiety „nosiły wszystko czarne", tzn. jaklę (bez kabotka pod spodem) i suknię obszytą czarną galonką oraz fartuch i chustkę na głowie, które ewentualnie mogły być szare, i tylko czepiec pozostawał biały. Jeżeli w okresie żałoby wypadła jakaś uroczystość, to dziewczęta i młodsze kobiety ubierały do sukni zamiast jakli biały kabotek z czarnym wyszyciem, reszta nadal pozostawała w ciemnym kolorze. Po śmierci rodziców i męża żałobę noszono przez rok i 3 miesiące, po rodzeń­ stwie i dziadkach - 6 miesięcy, a po wujkach, ciotkach i innych krewnych - 6 tygodni . 229 229 Emilia Michalska, Pruchna 1956. 108 �MATERIAŁY N A ODZIEŻ Z informacji ustnych uzyskanych w czasie badań terenowych przeprowadzonych w połowie XX w. wynika, że jeszcze na początku tego wieku do sporządzania odzieży w dużej mierze posługiwa­ no się materiałami własnej produkcji. Były to w pierwszym rzędzie płótna, tkaniny wełniane, sukna i skóry. U biedniejszych wieśniaków można było na nie natrafić sporadycznie jeszcze w latach mię­ dzywojennych, a fakt żywej o nich pamięci potwierdzały powtarzane nazwy gwarowe niektórych wyrobów. Tkactwem po wsiach cieszyńskich zajmowano się bowiem mniej więcej do końca X I X w.; w miejscowościach górskich Beskidu Śląskiego nawet do połowy X X w. Na domowych krosnach wyrabiano różnego rodzaju i gatunku tkaniny charakteryzujące się w przeciwieństwie do sprowadza­ nych obcej produkcji naturalnymi kolorami. Z uprawianego powszechnie lnu i ręcznie przędzionych z niego nici tkano płótna samodziałowe wykorzystywane następnie na „białe szaty", które to okre­ ślenie znane jest z dokumentów miejskich drugiej poł. X V I w. Były to koszule, kabotki, chusty, łoktuszki, fartuchy, spodnie, przy czym wykorzystywane w tym celu płótna najpierw bielono na słońcu. Niestety nie wszystkie nazwy gwarowe odnośnie gatunków płócien się zachowały. Wiadomo tylko, że grabkowina było to grubsze płótno, grubaczyzna - płótno grube , gradl - płótno gęsto tkane i zgrzebne. Poza tym wyróżniano jeszcze płótna cienkie, rąbkowe, muślinowe i średniej grubości, płótna pacześne, drelichowe. Powszechnie występował także prost, czyli płótno zwyczajne, raczej szorstkie, z którego po zafarbowaniu na kolor brunatny, brunatnorudy lub rudawowiśniowy szyto suknie zwane prostulami. Z prostu, który był bardzo trwały sporządzano tyko samą spódnicę, a górną część, czyli oplecek albo żywotek szyto z samodziałowej wełny, bądź jak żywotek - z aksamitu. 230 231 Ryc. 145. Fragment lnianego płóciennego kabotka z fałdami przy lemcu wyszytym skręcatką, region cieszyński RCz. Płótna lniane z miejscowej lub sprowadzanej zagranicznej przędzy wyrabiali także cieszyńscy rzemieślnicy cechowi, którzy korzystali z książęcego blichu i maglu. Były to między innymi: dwuosnowowy ćwilich lniany lub lniano-bawełniany, kanafas w prążki i płótna różnej grubości. Uchodziły one za bardzo dobre, w przeciwieństwie do płócien bielskich, które miały opinię lichych, rzadkich i wąskich, dlatego też istniał zakaz księcia, a potem Komory Cieszyńskiej sprowadzania ich do Cie­ szyna. Nie wolno było sprowadzać również innych obcych płócien, aby dać pierwszeństwo sprzeda­ ży płótnom cieszyńskim . Rzemieślniczą czynnością było także farbowanie płócien na czarno i na kolor modry, o czym wskazują już testamenty z końca X V I w. oraz ich drukowanie metodą batiku, za pomocą odpowied232 230 Kubisz J., op.cit, s. 32. 231 F i e r 1 a G., Strój cieszyński, s. 21. 232 P o p i o ł e k F., op.cit., s. 166. 109 �nich klocków.Uzyskiwano w ten sposób wzory geometryczne, roślinne, a także pasy z ornamentami, obiegające brzegi fartuchów. Ryc. 146. Klocki do drukowania płócien z warsztatu Lewińskiego w Cieszynie 1909 r. Ryc. 147. Drukowany fartuch płócienny do stroju cieszyńskiego, pocz. X X w. Domowym sposobem, oprócz lnianych płócien wyrabiano tkaniny wełniane i sukna. Samodzia­ łowy był przede wszystkim rasz czerwony lub czarny używany na suknie, tj. lekka, szorstka tkanina wełniana wykonywana z gorszych gatunków przędzy i tkana splotem płótna. Podobny importowano do Polski w X I V w. , ale w środowiskach wiejskich korzystano z tkaniny własnej produkcji. Jako tańsza, służyła w regionie cieszyńskim również przy szyciu odzieży mieszczańskiej i dworskiej, przez co suknie, tzw. raszki noszono tutaj do początku X X w. i takie znajdują się w zbiorach muzealnych . 233 234 233 M i c h a ł o w s k a M., Słownik terminologiczny włókiennictwa, Warszawa 1995, s. 99. 234 Suknie „raszki" znajdują się przede wszystkim w zbiorach muzeum w Cieszynie i Czeskim Cieszynie oraz Bytomiu. 110 �Samodziałowe sukno wyrabiane po wsiach nazywano wałaskim. Miało odległe tradycje i za­ wsze cieszyło się powodzeniem, przez co konkurowało z suknem produkowanym przez cieszyń­ skich rzemieślników, które było liche i „nie nadawało się nawet na mundury" (1727). Aby więc suk­ no wałaskie nie konkurowało z cieszyńskim zakazany był jego wyrób na przedmieściach Cieszyna w odległości do 1 a nawet 1,5 mili (od X V I w.). Chętnie też w Cieszynie i po innych okolicznych miastach korzystano z sukna obcego, importowanego z zagranicy . Dlatego już w końcu X V I I I w. rząd austriacki próbował zaradzić upadkowi cieszyńskiego sukiennictwa i zaczęto sprowadzać za­ graniczny surowiec oraz zachęcać ludność do zakładania manufaktur i fabryk, obiecując w tym celu różne udogodnienia. Wydano nawet powtarzany kilkakrotnie „zakaz noszenia ubrania z sukna zagra­ nicznego, który jednak nie dotyczył wyższych urzędników, duchownych i szlachty" . Wynika stąd, że sukno wałaskie cieńsze i grubsze z bardziej lub mniej szorstkiej wełny do pocz. X X w. cieszyło się nadal powodzeniem. W końcu jednak uległo presji towarów przemysłowych krajowych i zagra­ nicznych i w latach międzywojennych pojedynczy tkacze oraz folusze utrzymały się jeszcze tylko w rejonie górskim, tj. w Brennej i Istebnej, ale już na krótko, bo tylko do poł. X X w. 235 236 Jak wykazują materiały archiwalne i zapisy testamentowe z tkanin importowanych korzystano jeszcze w X V I w., a może i wcześniej, przy czym nabywane były na dwór książęcy, przez oko­ liczną szlachtę i bogate mieszczaństwo żyjące zwłaszcza z kupiectwa. Były bowiem bardzo drogie i nadawały się na stroje noszone przede wszystkim tylko przez te grupy społeczne. Należały do nich różnego gatunku, koloru i wzornictwa tkaniny wełniane, jedwabne i sukna o często obco brzmiących nazwach, wywodzących się od miejscowości, regionu, czy kraju, gdzie je produkowano lub przędzi­ wa pochodzącego z sierści określonego gatunku zwierząt. Nazwy odmiejscowe miał: lindysz, lundysz - cienkie londyńskie sukno, produkowane także w Holandii, uterfin - cienkie sukno z Utrechtu, damas, adamaszek - tkanina lniana, bawełniana lub jedwabna wzorzysta, dwustronna sugerująca pochodzenie z Damaszku. Nazwy kraju lub prowincji miały: kitaj, kitajka - tkanina jedwabna lub bawełniana pochodzenia z Chin, fryz, friz - sukno z Fryzji, flander - szychowana tkanina jedwab­ na fiandryjska. Natomiast surowiec naturalny zwierzęcy określały nazwy: szamlot, kamlot - tkani­ na wełniana z wielbłądziej wełny, muchajer - tkanina z wełny koziej, pochodzenia tureckiego lub z Krymu. W miarę upływu czasu z surowców pochodzenia wschodniego, tj. z Azji lub południowego - z Afryki korzystały europejskie manufaktury i rozwijający się przemysł produkujący rozmaitego rodzaju tkaniny o nazwach niejednokrotnie przekręcających miejsce powstania, rodzaj surowca i ga­ tunek, jak np. tabin, kryjący nazwę pochodzenia arabskiego, tykyt - nazwę turecką aksamit - nazwę grecką forsztat - arabską nazwę odmiejscową mazelan - nazwę włoską itd. . 237 Oprócz tkanin, surowcem do sporządzania części odzieży były jeszcze skóry i futra, o których także wspominają średniowieczne dokumenty. Ze skór licowych, tj. głównie świńskich i wołowych sporządzano obuwie w postaci kierpców służących aż po wiek X X , a przy tym bardziej paradne, odświętne lub dla dziewcząt sporządzano ze skór cielęcych. Z tych skór wykonywano również buty z cholewami i niskie pantofle modelowane stosownie do panującej mody. Tzw. skóry licowe służyły nadto na pasy ochraniające palce u nóg, przybijane do drewniaków oraz na pasy do spodni męskich. Poza farbowanymi skórkami cielęcymi i safianowymi aplikowano w wycinane wzory kożuchy ko­ biece i męskie. Natomiast futra zwierzęce, notowane jeszcze w X V I w., jak królicze, lisie, kunie, wiewiórcze służyły do podbijania wierzchnich okryć zimowych, zaś z futer owczych sporządzano kożuchy i serdaki. Jak podaje Barbara Poloczkowa nie używano ich do podbijania mentlików, czy innych wierzchnich okryć . Jednak owcza wełna miała jeszcze zastosowanie jako przędziwo na wełnianą włóczkę, z której dziano pończochy farbowane na czerwono i białe skarpety oraz szydeł­ kowano białe odświętne hacki. 238 235 236 237 238 Popiołek R, op.cit., s. 168-170. Ibidem, s. 270. M i c h a ł o w s k a M., op.cit., kolejne hasła; Turnau I., op.cit, kolejne hasła. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. 111 �HAFTY Jednym z elementów dekoracyjnych kobiecych strojów cieszyńskich były wyszycia i hafty. Tradycje ich występowania potwierdzają znane ilustracje z pierwszej poł. X I X w., poza tym X V I I i XVIII-wieczne zapisy testamentowe w dokumentach miejskich, a najstarszym przykładem są za­ chowane w zbiorach muzeum w Cieszynie obrzędowe chustki w eselne . Na jednej z nich z 1686 roku, na której oprócz powtarzających się rytmicznie kwietnych bukietów w stylu ornamentyki na polskich rańtuchach X V I I w. , wykonanych drobnymi ściegami, na środku w krzyżykowym otoku znajduje się wyszyty Baranek Boży z chorągiewką i monogramy W.H. EK i A D 1686, a obok po obydwu stronach napis „WAWRIN CHIEL EWA CHMIELOWA CERA KASSOWA Z BOBRKU" . Zarówno ten napis, jak i sam haft wskazują, że wykonała je wprawna ręka hafciarki lub hafciarza. W owych czasach bowiem istniał taki rzemieślniczy zawód i hafciarze mieli nawet po większych mia­ stach swój cech, do którego należeli też pojedynczy prowincjonalni fachowcy. Dla Cieszyna najbliż­ szy cech znajdował się w Raciborzu i w Krakowie, ale brak bliższych danych na ten temat. Wiadomo natomiast, że według Artykułów Cechu Hafciarskiego nadanych przez Jana I I I w Warszawie dnia 30 maja 1689 r. haftowaniem bez zezwolenia cechu mogły zajmować się także niewiasty, wdowy i panny (klasztorne) . Wynika stąd, że w czasach feudalnych po wsiach wyszywanie i haftowanie na własny użytek było zabronione, co wiązać można również z istniejącymi ograniczeniami swobód chłopskich różnymi dotyczącymi ich zakazami . Wyjątek mogły stanowić prace na rzecz dworu oraz niektórych wolnych chłopów, mieszczan i pasterskich wołochów osiedlających się od X V I w. w Beskidzie Śląskim, którym książę cieszyński udzielił licznych serwitutów. W zasadzie jednak hafciarstwem zajmowali się cechowi hafciarze oraz damy dworu i siostry zakonne haftujące paramenty kościelne. I dopiero zniesienie przymusu cechowego na terenie Austrii w 1828 r. ujawniły postronne osoby, które się takim zajęciem parały. Jednak haftowanie złotem wymagało nie tylko umiejętności technicznych, ale łączyło się z dużymi kosztami. Złote nici bowiem były bardzo drogie, podobnie jak inne jeszcze dodatki i przybory. Niemniej moda na złote hafty w środowiskach dworsko-mieszczańskich na przełomie X V I I I i X I X w. przemija, upada więc także stopniowo zawód hafciarza. r 239 240 241 242 243 Ograniczenia książęce i właścicieli ziemskich co do ozdobności strojów niższych warstw społecz­ nych wydają się o tyle prawdziwe, że na ilustracjach przedstawiających Cieszyniaków z pocz. X I X w. widać zaledwie nikłe ślady wyszyć. Występują one jako znaki na narożnikach chust spuszczowych w formie wypełnionych niewielkich trójkątów, z ledwo zarysowanymi motywami geometrycznymi oraz w formie wąskich paseczków na obujkach kabotków. Takie zresztą ozdoby w postaci skromnych wyszyć potwierdzają zachowane eksponaty muzealne z X I X w. oraz tradycja ustna i sporadycznie napotkane w terenie okazy w czasie badań prowadzonych w 1956-1958 r. . W oparciu o powyższe dane można powiedzieć, że w ludowym stroju cieszyńskim kobiet, licząc od końca X V I I I w. aż po czasy współczesne występowały wyszycia i hafty w trzech zasadniczych rodzajach i były wynikiem albo bardzo starych tradycji, jak w przypadku wspomnianych wyszyć warkoczykowych, albo barokowej mody dworsko-mieszczańskiej, jakie prezentują wypukłe hafty złote i kolorowe występujące na żywotkach, albo hafty białe lub jednokolorowe płaskie i dziurkowa­ ne zdobiące przede wszystkim kabotki, a będące odwzorowaniem mieszczańskiej mody poł. X I X w. 244 245 239 Bazi el ich B., Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zeszyt nr 4, Bytom 1970, s. 18. 240 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 529-530. 241 Bazielich B., Ludowe wyszycia techniką..., s. 24. 242 Bazielich B., Wykonawcy haftów krzyżykowych Uch narzędzia pracy, „Lud",tomXUX, 1965, s. 498, przypis 2 i nadbitka; eadem, Ludowe wyszycia techniką..., s. 17, przypis 5, 7, 8. 243 Księga sądowa wiejska państwa Suskiego z 1699 r., wydana przez S. Ulanowskiego; S. Kovacevicova, L'udovy odev v hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. 244 Okazy muzeum w polskim i Czeskim Cieszynie oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 245 Badania terenowe w latach 1956-58. 112 �Ryc. 148. Narożnik chusty spuszczowej - czepinowej wyszyty ściegiem krzyżykowym dwustronnym, (lewa strona), różową bawełną, Pruchna koniec X I X w. Ryc. 149. Jednobarwne wyszycie na lemcu kabotka ściegiem płaskim i dziurkowanym, Cieszyn pocz. X X w. Za najstarsze i najbardziej ludowe uważać należy geometryczne wyszycia występujące na płót­ nie, wykonane ściegiem warkoczykowym, tzw. warkoczkiem, krzyżykowym dwustronnym, czy­ li wołoskim, drobnym półkrzyżykiem i tzw. skręcatką wynikającą z przeciągania przez płótno igły 113 �z nawiniętą na niej nitką. Ich pochodzenie wiąże się z kulturą pasterskich wołochów wędrujących z południowych Bałkanów przez Karpaty i osiedlających się w końcu w Beskidzie Śląskim. Stąd też podobne wyszycia można napotkać w niektórych rejonach na szlaku ich wędrówek, jak odnotowuje Tadeusz Dobrowolski , a co potwierdzają publikacje także innych autorów . 246 247 Ryc. 150. Wyszycie ściegiem warkoczykowym i skręcatką na obujku kabotka, brązową i kremową bawełną Czechowice koniec X I X w. Wszystkie te ściegi, zaliczane do tzw. ściegów liczonych, uzależnionych od faktury płótna przepro­ wadzane są przez dwie, najwyżej trzy jego nitki w jednym kierunku, przez co ukosy skrzyżowań w krzyżykach układają się równo, pochylają się w tę sam stronę tak samo, jak skręcatką równomiernie powtarzana. Wykonywano je tzw. harasem w jednym kolorze, np. czarnym, brązowym, wiśniowym, czerwonym, ewentualnie białym, przy czym wyszycia w białym kolorze występowały na częściach odzieży ślubnej, różowe - u druhen, czerwone i brązowe - u mężatek, a czarne na pokorę, tj. żałobę, albo w Adwencie, czy Wielkim Poście. Skręcatką wyszywano obujki i lemce kabotków, tworząc spi­ ralne skupiska ściśle przylegające do siebie w pojedynczych lub zwielokrotnionych rzędach, zależnie od szerokości danej oszewki, przy czym w starszych kabotkach oszewki były wąskie, nowsze, tzn. te, które noszono jeszcze na pocz. X X w. były szersze.Podobne zastosowanie miał warkoczek i tzw. Ryc. 151. Obujek kabotka wyszyty ściegiem skręcatką i półkrzyżykiem, Cieszyn koniec X I X w. 246 Dobrowolski T., Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. 7, 1931/32, z. 2, s. 86114. 247 Bazielich B., Barwne wyszycia..., il. 6, 7, 13, 22, 23, 46 i inne; eadem, Słowiańskie i wołoskie elementy w barwnych wyszyciach na płótnie Polski południowej i Jugosławii, Zbirnik za narodni żivot i obićaje, Zagreb 1971, s. 77-90 i nadbitka. Art populaire Slovaque, red. Rudolf Mrlian, Bratislava 1953, il. 200-202; Kovacevicova S., op.cit., il. 33,43. 114 �kurzo stopka oraz godek- pojedyncze krzyżyczki złożone w linię łamaną(godek) lub równoramienny krzyżyk składający się z pojedynczych ściegów-krzyżyczków (kurzo stopka). Natomiast warkoczek, który podobnie jak dwa poprzednie ściegi był używany przede wszystkim prze góralki Beskidu Ślą­ skiego, w rejonie cieszyńskim miał mniejsze zastosowanie. Niemniej w ten sposób potrafiła wyszy­ wać większość kobiet i tylko bardziej wprawne posługiwały się krzyżykiem wołoskim dwustronnym, Ryc. 152. Dziurkowany haft biały przeznaczony na kabotek, Goleszów lata międzywojenne. stosowanym wyłącznie przy wyszywaniu narożników chust spuszczowych i rożkowych. Zaszywano nim tło, z którego nieznacznie wyłaniały się pojedyncze geometryczne motywy, jak gwiazdki, krzy­ że, iksy, wiatraczki, a na chustach ślubnych - serduszka, czy ptaszki . 248 Ryc. 153. Rękaw kabotka z haftem czarnym i białym dziurkowanym, Mnisztwo pocz. X X w. W I I poł. X I X w. przy oszewkach rękawów kabotka zaczynają się pojawiać płócienne krezy sterczące ku górze, zakończone białymi dzierganymi ząbkami, a poniżej małe obrębiane białymi nićmi dziurki układające się w drobne kwietne motywy, podkreślone ściegiem płaskim. Początkowo na łemcach pozostawały poprzednie wyszycia kolorowe, stopniowo jednak zamieniane na wijące się 248 Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim..., s. 6-8. 115 �roślinne gałązki w końcu ustąpił}' miejsca białym dziurkowanym haftom, wzbogaconym pajączkami, czyli tzw. gatrami, tj. nicianymi wypełnieniami o zróżnicowanej formie pajęczej sieci. Wypełnienia te stosowano tylko do większych dziurek. Dziurki wykłuwano wykłuwaczem, albo nacinano nożykiem na 2-5 nitek płótna i następnie obszywano tworząc podkład dla ostatecznego obszycia dziurki ście­ giem okrętkowym lub dzierganym, zapełnianej z kolei nicianym pajączkiem. Mniejsze dziurki nie miały takich wypełnień, ale wszystkie razem stanowiły zwarte kompozycje o motywach roślinnych. W najbardziej urozmaiconym zestawie tego rodzaju hafty występowały na przedniczkach, czyli ża­ botach koszulek, a pasowo na oszewkach-obujkach koło szyi, na przyramkach i krezach przy krótkich rękawach kabotków, na brzegach płóciennych spódnic. Białe płaskie i dziurkowane hafty umieszcza­ no także na narożnikach chust spuszczowych przeznaczonych do stroju ślubnego. Ich wykonaniem zajmowały się specjalne hafciarki, których po I I wojnie światowej ostało się już niewiele. Najbardziej znana była Anna Lipowczan w Goleszowie-Równi, zmarła w 1963 r. . 249 Ryc. 154. Biały haft na narożniku chustki spuszczowej - czepinowej, Nierodzim, koniec X I X w. Inny rodzaj haftów, który przetrwał w praktyce do dnia dzisiejszego zdobi żywotki przy sukniach cieszyńskich. Od najdawniejszych czasów szyto je z aksamitu czarnego lub wiśniowego, rzadziej gra­ natowego, czy zielonego, a pierwotnie zdarzały się też żywotki z tkaniny wełnianej. Pierwsze hafty na żywotkach bogatych mieszczek pojawiają się w X V I I I w., aczkolwiek, jak wykazują zapisy archiwal249 Baziel ich B., Twórczość ludowa w województwie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie PRL, Bytom 1965, s. 15. 116 �250 ne, dominowały na nich początkowo przede wszystkim obszycia ze złotych lub srebrnych galonów . To samo zresztą podaje tradycja ustna miejscowej ludności, która powiada, że miały tyko obszycia taśmą. „Pierwej szyło się żywotki ze sznurkami i to była moda za Austrii" . W zbiorach muzeów w Cieszynie i Bytomiu zachowały się aksamitne żywotki z początku X I X w. ozdobione nie tylko zło­ tymi bortami, ale także wypukłym złotym haftem umieszczonym w polach wyznaczonych przez te ta­ śmy. Zarówno motywy, j ak i technika wykonania haftów wskazuj e, że są dziełem ręki fachowca - haf­ ciarza, a nie wiejskiej hafciarki, gdyż takiej umiejętności kobiety po wsiach nie posiadały. Stosownie do ówczesnej mody empire niskie żywotki i ich obszycie taśmami pozostawiało niewiele miejsca na wspomniane hafty. Toteż te najstarsze hafty złote charakteryzują pojedyncze wyraziste i plastyczne motywy kolistych, stylizowanych kwiatów i pierzastych liści wypełniających całą pozostawioną dla nich powierzchnię. Zarówno kwiaty, jak i liście nie przypominają w niczym naturalistycznych form i są wynikiem swoistego rodzaju ornamentyki obcej ludowym tradycjom. Utrzymały się jeszcze do samego końca X I X w. dopóki żyli i pracowali dawni cechowi rzemieślnicy i ewentualnie nieliczni ich 251 Ryc. 155. Anna Lipowczan wykonująca białe hafty, Goleszów-Równia, 1958 r. Ryc. 156 - 157. Starszy i nowszy żywotek ze złotym wypukłym haftem, Wisła koniec X I X w. 250 Bazielich B., Złote hafty..., s. 40. 251 Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze, Matylda Romańczyk, Nierodzim i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia, 1956 r. 117 �uczniowie. Rzemieślnicy ci bowiem zazdrośnie strzegli swoich umiejętności i niechętnie przyuczali innych, co potwierdzały starsze informatorki w czasie prowadzonych z nimi wywiadów. Najstarsząznaną z nazwiska, złotem haftującąhafciarką była Zuzanna Karzeł mieszkająca w Skoczowie , po której w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu zachował się żywotek z datą 1902 r. Na ogół jednak złotem haftowali mężczyźni. Natomiast żyjące w I poł. X X w. hafciarki wyspecjalizowały się w haftach kolorowych, chociaż sporadycznie używały jeszcze złotych nici odpruwanych ze starych żywotków, podkładając pod nie papendekiel, czyli tekturkę. Jak same mówiły: „do haftowania żywotków potrzebny jest teraz bulion biały i złoty (skręcane metalowe rureczki), pleszki, żenula (aksamitne nitki), kordonek, lacet, perIgarn (wełna z jedwabiem), rubens (jedwab skręcany), podłużne kolorowe szkiełka, szklane perełki, koralikowy maczek, sztyfciki", a do nich odpowiednie igły, np. do jedwabiu z większymi uszkami, do nici mniejsze uszko, do pereł cieniutkie igły. Igły miały swoje numery od 0-12, przy czym nr 12 252 Ryc. 158. Żywotek kupiony w Bielsku w 1909 r. Ryc. 159. Etykietki nici do haftowania żywotków kupowanych w Czechach, Brenna 1956 r. to igła najmniejsza i najcieńsza. Zależnie od umiejętności i zdolności posługiwano się też róż­ nymi ściegami, które często po swojemu nazywały: węzełki, zwykłe kładzione, ściegi długie, ścieg płaski, pełny, prążki, zapełnienia. Wzory zmieniały się według mody i życzenia zamawia­ jących. „Według starej mody haftowało się większe kwiatki" , około I wojny światowej „haf253 252 Bazielich B., Złote hafty..., s. 30. Eksponat MGB Et. 1076. 253 Maria Smelikowa lat 61, hafciarka, Cieszyn-Bobrek, 1956 r.\ 118 �towało się szklanymi perłami drobne wzory, a za starej Polski modne były żywotki z jednym kwiatem" . Istotnie, kompozycja stosowanych ornamentów roślinnych ulegała w czasie pew­ nym zmianom, jeśli jednak zamawiano żywo tek bezpośrednio u hafciarki, można było wyrazić indywidualne życzenia. Np. jeszcze przed I wojną światową na ślub żywotek powinien być czar­ ny ze srebrnym haftem, na czepienie wiśniowy ze złotym haftem, zaś w latach międzywojen­ nych na okazję ślubu można było mieć „pliszową różę kremową w odcieniach i sznurki naokoło 254 Ryc. 160. Rama do haftowania żywotków i tamborek do haftowania chustek i fartuchów, Brenna 1956 r. Ryc. 161-162. Tył i przód żywotka haftowanego w większe kwiaty, Skoczów 1928 r. 254 Franciszka Burjan ur. 1890, hafciarka. Górki Wielkie 1956 r.. 119 �255 róży" , albo białe lilie, czy szarotki. Dla dziewcząt do Konfirmacji haftowano niezapominajki, śnieżyczki, jagody, konwalie. Poza tym „młode kobiety lubiły na żywotkach bystrzejsze - jaśniejsze ko­ lory i najpiękniejsze wzory w kwiaty, żołędzie, szyszki . Haftowano też różyczki, fiołki, bratki, listki koniczyny, kwiat kasztana, goździki, astry, pączki, winogrona, poziomki, śliwki, gruszki, choinki, gałązki, kokardki, kłóska". Modnisie chciały mieć ptaszka lub motyla . Najpierw haftowano nićmi, 236 257 Ryc. 163 - 164. Tył i przód żywotka haftowanego w szyszki, kupiono w Jasienicy „za starej Polski", Jaworze, 1959 r. Ryc. 165. Żywotek haftowany szklanymi perłami w 1915 r., Górki Wielkie. 255 Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze 1956 r. 256 Zofia Kasperek lat 50, hafciarka, Wiślica 1958 r. 257 Helena Sojka ur. 1897 r., hafciarka, Bielowicko 1956 r., Maria Szczepańska ur. 1907 r., hafciarka, Hermanice 1958 r., Stefania Dziadek lat 44, hafciarka, Ligota. �258 dopiero potem przystrajano blaszkami, perłami, cekinami . W latach międzywojennych zaczęto haf­ tować także hoczki przy przedniczkach żywotka, zamiast przyszywanych srebrnych. Również srebrne pasy zastąpiono haftowanymi na gurcie lub gumie, wykorzystując do tego kolorowe blaszki i cekiny, którymi zapełniano całą powierzchnię takiego pasa i dodatkowo jeszcze wykonywano kolistą klamrę. Pasy te robiły sobie same dziewczęta albo kupowały na targach czy w sklepach, gdzie dostarczały je hafciarki. Srebrne pasy i inną tego rodzaju biżuterię miały tylko siedloczki. Ryc. 166. Żywotek kupiony w Skoczowie w latach międzywojennych. Brenna. Ryc. 167. Żywotek haftowany w 1932 r., Ligota. Jeszcze innym rodzajem były hafty na jedwabnych fartuchach, chustach nagłownych i wstąż­ kach oraz sporadycznie na odświętnych jakiach, uszytych np. z jedwabiu, rypsu, wełenki, na których umieszczano je na przodach i końcach rękawów. Wykonane były jedwabistymi nićmi przeważnie w kolorze tkaniny, z jakiej uszyta została jakla, ściegiem łańcuszkowym w linie esowate, spiralne lub gałązki roślinne. Natomiast na pozostałych częściach odzieży były to kolorowe hafty płaskie o moty­ wach roślinnych. Po I I wojnie światowej już prawie nikt się tym nie zajmował, jedynie w niektórych miejscowościach wspominano, że „za starej Polski", tj. w latach międzywojennych w Międzyrzeczu żyła Helena Donocik, która wyszywała jakie czarnym kordonkiem lub nićmi bronkowymi, ale nikt nie wiedział, jakiego rodzaju były to nici. 258 Ewa Chałupska lat 56, hafciarka, Jasienica 1958. 121 �Rye. 168. Żywotek haftowany w 1930 r., Jasienica. �KORONKI Koronki stanowią jeszcze jeden charakterystyczny element dekoracji kobiecego stroju cieszyń­ skiego. Są to koronkowe czepce czółkowe, obszycia chust spuszczowych i koronkowe krezy przy rękawach koszulek stosowane zamiast płóciennych, hartowanych w białe dziurkowane i pajączkowe motywy. O występowaniu tutaj koronek w odległych czasach świadczą nikłe wzmianki w dokumen­ tach miejskich z X V I w., gdzie mowa jest ogólnie o czepkach (1597) , o binjce do czepca (1695) i o tym, że uboga mieszczka miała 11 czepków (1744) . Poza tym wspominana już chusta spuszczowa z 1686 r. znajdująca się w zbiorach muzeum w Cieszynie obszyta została klockową koronką. Jest to jedyny dowód jakiego rodzaju były wówczas koronki. Nosiły one nazwę brabanckich (1728) , co świadczy, że nie były miejscowego pochodzenia, tylko importowane i że wykonane zostały techniką klockową która w ówczesnej Europie była najbardziej rozpowszechniona. Zreszt według miejsco259 260 261 Ryc. 171. Narożnik chusty spuszczonej wyszytej skręcatką i obszytej klockową koronką, Istebna, I I pol. X I X w. wej tradycji ustnej, początkowo tylko takich koronek tutaj używano. Sprowadzano je z Czech, Mo­ raw, Słowacji, Austrii. Natomiast wszystkie inne koronki były wynikiem późniejszej nauki w szkole podczas lekcji robót ręcznych. Opinię tę potwierdziła stara nauczycielka, Nawrotkówna z Pierśćca mówiąc, że dzieci w szkole za austriackich czasów miały lekcje robót ręcznych od 5 klasy. Uczyły się wtedy haczkowania, roboty na drutach, szycia i haftowania i jeśli któraś z dziewcząt była pilna i zdolna, to potem te umiejętności wykorzystywała w życiu . Natomiast samą umiejętność robienia koronek klockowych na bębenku podjęła około 1903-1905 r. żona robotnika kuźni w Ustroniu, któ­ rzy przeprowadzili się tutaj ze Świerczynowca koło Czacy w Czechach. Ona to nauczyła tej umiejęt­ ności córkę miejscowego pastora, która następnie założyła tu szkołę robót ręcznych. Z kolei w szkole roboty klockowej uczyła w Ustroniu pani Wałachowa i „potem to już w każdej chałupie robili" . Skutkiem tego koronki klockowe znacznie potaniały, były bowiem wcześniej bardzo drogie. 262 263 259 260 261 262 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 28, przypis 2. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. Ibidem. Emerytowana nauczycielka Nawrotkówna lat 60 rodem z Pierśćca uczyła w miejscowej szkole od 1909 r. i wzory do robót ręcznych czerpała z żurnali oraz własnych pomysłów. Poza Pierśćcem uczyła jeszcze w Roztropicach, Kiczycach i Ochabach a od 1935 w Brzezinach Śląskich do 1939 r., Pierściec 1956. 263 Koronkarki: Emilia Lipowczan lat 40, Goleszów-Równia i Stefania Romańczyk ur. 1900, Nierodzim 1958. 123 �Ryc. 172. Czółko czepka z koronki klockowej w płócienkowe ornamenty, Nierodzim I poł. X X w. Niebawem też Ustroń i najbliższa okolica stały się głównym ośrodkiem wyrobu tego typu koro­ nek . Sprzedawano je następnie w Ustroniu u Alnochowej i Lipowczana, w Skoczowie u Drabiny, w Cieszynie u Lewińskiego. Tam też można było dostać gotowy koronkowy czepek, który przed I I wojną światową kosztował 7,50 zł, a po wojnie do końca lat pięćdziesiątych - 30 lub 35 zł. Ustrońskie koronki klockowe odznaczały się płócienkowymi ornamentami na tle drobnej cztero lub sześciobocznej siatki, a motywami były listki koniczyny, wachlarzyki, gałązki iglaste, listki kwiatów, pączki, kwiatki, żołędzie, muszki, winogrona, dzwonki, ząbki, poziomki lub motywy geometryczne, jak gwiazdki, wiatraczki, kwadraciki, kropki, linie faliste i zygzakowate, krzyżyki, kratki, okienka. Wykonywano je z białych nici firmy DMC, przy czym grubość nici zależała od rodzaju koronki. 264 Ryc. 173. Stefania Romańczyk przy robocie koronki klockowej, Nierodzim 1956 r. 264 W połowie XX w. koronki klockowe wyrabiały jeszcze oprócz E. Lipowczan i St. Romańczyk, Ewa Chwastek lat 56, Ustroń, Maria Gruszczyk ur. 1919, Nierodzim, Helena Nowak lat 50, Lipowiec. Ta ostatnia wyrabiała też koronki siatkowe. Koronki klockowe robiły też: Joanna Pieczona z Cieszyna oraz Matylda Macura i Helena Winiarska za Strumienia. Bazielich B., Twórczość ludowa..., s. 15—16. 124 �Tzw. paliczkowe, czyli klockowe koronki wykonywano przeważnie z nici nr 100, ale też z nici nr 60 lub 80. Nawijano je na kilkanaście lub kilkadziesiąt szpuleczek z pałeczkowatymi uchwytami (stąd nazwa) i przymocowywano do bębenka, czyli walcowatej poduszki umieszczonej na odpowiednim stojaku. Przeplatając je oraz posługując się przytrzymującymi na poduszce szpilkami wykonywano koronkę, która miała wygląd węższego lub szerszego pasa zwijanego w kłębek, albo wielkość czółka. Jeśli koronka miała mieć płócienkowe motywy, to do tego celu używano nici grubszych, np. nr 35 lub fastrygi, jak na wiązaną siatkę. Ryc. 174. Czółka do czepka haftowane na tiulu, Pastwiska 1952 r. Ryc. 175. Czepek czółkowy z haftowanej wiązanej siatki, Wisła-Jawornik 1949 r. Płócienkowe ornamenty wykonywano też na tiulu początkowo klockowej roboty, a z czasem na tiulu produkcji fabrycznej. Wówczas na takiej siatce za pomocą przeciągania igły z nitką modelowa­ no wzory, czyli szyto lub poszywano. Poszywane były także koronki z czworobocznej siatki drobno wiązanej, czyli tzw. filet, dla wykonania, której potrzeba było nici nr 50. Posługiwano się przy tym 125 �specjalną iglicą a potem na siatce wyszywano pełno lub półpełno wałeczki, gwiazdki, serduszka, koniczynki, trójlistki, kropki, kwiatki, zaś ząbki przy czepku dorabiano szydełkiem. Na siatce i tiu­ lu robiono też tzw. gatrowania, czyli zapełnianie jednolitymi ściegami określonej powierzchni, co podobne było do cerowania, bądź haftu płaskiego, czy wypukłego, a co w dużej mierze zależało od wielkości oczek tiulu lub siatki. Gotową koronkę na noc rozkładano na rosie, następnie prasowano na zimno wygładzając, najlepiej za pomocą butelki. Ryc. 176. Romek do haftowania siatki, Nierodzim 1956 r. Każda kobieta chciała mieć na czółku czepka inne wzory, dlatego też urozmaicenie koronek było duże. Pod wpływem nauki robót ręcznych w szkole zaczęto robić koronki szydełkowe, ale te przyjęły się przede wszystkim w Koniakowie, gdzie tego rodzaju koronkarstwo praktykowane jest po dzień dzisiejszy. Tamtejsze kobiety wynosiły swoje roboty na targ i tym sposobem również w stroju cie­ szyńskim pojawiały się czółka w czepcach wykonane szydełkiem. Nie były jednak rozpowszechnio­ ne, podobnie jak roboty na teneryfie, tj. niewielkich foremkach o rozmaitych kształtach, na których wiązano z nici w odpowiednie wzory łączone następnie szydełkiem w jedną całość. W stroju cieszyń­ skim dominowały koronki klockowe w przeciwieństwie do stroju łaskiego, gdzie przeważały koronki i czepce tiulowe ewentualnie siatkowe. W okolicy Zarzecza i Strumienia koronki przy czepkach były też szydełkowe z grubszymi wzorami i tym różniły się od noszonych przy stroju cieszyńskim np. w Pruchnej .Odmienne były również wzory koronek szydełkowych wykonywanych w Koniakowie. Charakteryzują je gwiazdki, koluszka, bańki, śliwki, wiatraczki, kolce, szczytki, świeczki, gąsiorki, łopatki, młynek, krałiki, rogulki, sierotki, pompki, różiczki, słupki, nawijany warkoczyk, pełne ziąbki i inne . Warto dodać, że obecnie są to jedyne tego rodzaju wyroby, gdyż koronek klockowych, siatkowych, teneryfowych i poszywanych na tiulu nikt już dzisiaj na szerszą skalę nie robi, nie tylko z braku zapotrzebowania, ale także z racji gotowych koronek produkcji fabrycznej, które bez trudu można w każdej chwili nabyć. 265 266 WYKONAWCY Zarówno dokumenty miejskie, a na ich podstawie opracowania historyczne, jak i tradycja ustna miejscowej ludności świadczą iż w regionie cieszyńskim nie brak było rzemieślników oraz wiejskich rękodzielników, których wytwórczość związała się ze sporządzaniem odzieży. Jednym z najliczniej reprezentowanych było szewstwo, które po miastach cieszyńskich miało swoje cechy zorganizo265 Emilia Michalska, krawcowa, hafciarka ur. 1906, Pruchna 1956. 266 Bazielich B., Koronkarstwo [w:] Twórca ludowy i jego dzieło, red. zbiorowa, Katowice 1986, s. 195-216. 126 �267 wane jeszcze przed X V I w. oraz uprawiane chałupniczo. Liczba szewców wahała się wówczas w Cieszynie w granicach 28, w Skoczowie - 18, w Strumieniu - 8, a w Bielsku podobnie jak w Sko­ czowie - 18 szewców. Ich obowiązkiem było dostarczanie swoich wyrobów nie tylko mieszczanom, ale także ludności wiejskiej zamieszkującej obszar nie dalszy niż o półtorej mili od miasta . 268 Ryc. 177. Pieczęć cechu szewskiego, Skoczów 1565 r. K r a w i e c t w o . Na przełomie X V I i X V I I w. powstał w Cieszynie cech krawców, a w 1629 r. w Strumieniu i jak się okazuje szyli oni niektóre części odzieży także dla ludności wiejskiej. Były to sukienne spodnie, kamizelki i kamizele oraz płaszcze męskie także kobiece spencery i suknie. Jeszcze na początku X X w. byli po wsiach krawcy, którzy szyli suknie cieszyńskie, gdyż uważano, że suknia uszyta przez krawca ma odpowiedni fason i ładnie leży. W Prachnej np. suknie szył Je­ rzy Marek, który zmarł w czasie I I wojny światowej w wieku ponad 80 lat. Szyły je także kobiety, jak Emilia Michalska za czasów panieńskich (do 1923 r.), czy Matylda Romańczyk w Nierodzimiu i wiele innych jeszcze kobiet nie uchodzących nawet za krawcowe, czyniąc to przede wszystkim dla siebie i znajomych. Poza tym „wiejskie szwaczki i domorosłe krawcowe szyły jakie" . Szyły także kabotki i fartuchy, a nadto haftowały. Hafciarstwo. W Pruchnej stara kobieta, Maria Matuszyńska, nazywana Matusznioczka szyła suknie i inne części stroju oraz haftowała żywotki według własnych i odbijanych wzorów. Była bo­ wiem komornicą i w ten sposób zarabiała aby opłacić swoją izbę. Niektóre kobiety pracowały razem. Jedna np. szyła, druga haftowała, trzecia zajmowała się sprzedażą i rozprowadzaniem tych wyrobów po sklepach. Tak było np. w Wiślicy, gdzie hafciarka Zofia Kaszperek współpracowała z dwoma innymi kobietami oddając do sklepów tygodniowo 15 gotowych żywotków . Wiele pracy miała tak­ że Helena Sojka (ur. 1897) w Bielowicku, która haftowała na zamówienie i do sklepów, na czym w ciągu paru lat zarobiła na wybudowanie domu. Jeszcze w połowie X X w. nie brakowało hafciarek 269 210 267 268 269 270 Tomczyk D., Pieczęcie..., s. 35. Popiołek F., op.cit, s. 160-161. Emilia Michalska, ludowa poetka i twórczyni, ur. 1906 r., Pruchna. Wywiad z Zofią Kaszperek lat 50, Wiślica 1956 r. 127 �271 żywotków w rejonie cieszyńskim, jak i bielskim . Natomiast żyło zaledwie parę hafciarek, które zaj­ mowały się haftem białym i kolorowym na płótnie, chociaż pierwotnie kolorowe wyszycia ściegami liczonymi umiało wykonywać wiele kobiet. W latach międzywojennych w Skoczowie u Żyda Lindnera można było kupić cały strój cieszyń­ ski, a u niejakiego Kubeczki przy ul. Bielskiej i u Gronnera wszystkie rzeczy potrzebne do stroju. Oprócz Lindnera podobny sklep miał tutaj Epstein, gdzie Franciszka Burjan oddawała wyhaftowane przez siebie żywotki. Sklepy prowadzili też Baronowa i Szindler. Dla Gronnera i dla Siissa w Cie­ szynie haftowała Anna Cyfkowa z Wiślicy. Dla Siissa i Kónigsteina haftowała również Mara Smelikowa z Bobrku, a w Skoczowie dla Wasserteila i Lindnera. W Cieszynie sprzedawała je w sklepie Lewińskiego i Kónigsteina, w Strumieniu - u Heckera, a w Bielsku u Weisberga. W Bielsku sklepy z akcesoriami do stroju mieli jeszcze Heinrich i Spiler, którego córka wyszła za mąż za kupca Lind­ nera w Skoczowie. Poza tym dwa duże sklepy prowadzili Bazelides i Berglas. W Cieszynie oprócz Lewińskiego i Siissa był jeszcze Brachaczek oraz Pilch, który hafciarkom dostarczał aksamit i za robotę płacił 4 zł. Podobnie czynili inni kupcy płacąc za robotę 4,50-5 zł. Tak np. hafciarki z Ligoty oddawały haftowane żywotki do sklepów Sterlicha i Rosenberga w Dziedzicach. Firmę Rosenberga objął z czasem Żyd Rent, który sprzedawał żywotki po 7-8 zł. W Czechowicach natomiast sklep pro­ wadziła Brochoczkula. W latach po I I wojnie światowej w Cieszynie przy ul. Armii Czerwonej 40 był sklep, gdzie wid­ niało ogłoszenie, że tutaj haftują żywotki, malują jedwabne fartuchy oraz wstążki i chustki (1957). Poza tym w komisie przy Rynku targowym mieli na zbycie żywotki haftowane przez Marię Szczepań­ ską z Hermanie oraz suknię cieszyńską z Goleszowa (1956) . Żywotki hafciarki haftowały też prywatnie. Tak np. Helena Sojka w Bielowicku robiła je kobie­ tom z Jasienicy, Bier, Roztropic, Kowali, Wieszcząt, Rudzicy, Iłownicy, Czechowic, Bielowicka, Świętoszówki, a Ewa Chałupska w Jasienicy miała odbiorczynie w Jasienicy, Międzyrzeczu, Sta­ rym Bielsku, Jaworzu, Bierach, Łazach, Wieszczętach, Pogórzu, Godziszowie, Goleszowie, nawet w Karwinie. Innymi słowy prace hafciarek żywotków rozchodziły się szeroko nie tylko po wsiach cieszyńskich. Robót ręcznych w nowszych czasach, zarówno szycia, haftowania i koronkarstwa uczono w szko­ le, na kursach, a nawet w miejscowych klasztorach, np. w Cieszynie, czy Strumieniu. Tym sposobem oprócz umiejętności technicznych pozyskiwano wzory, które z kolei uzupełniano na własną rękę. 272 Ryc. 178. Zeszytowy wzornik do robienia koronek klocowych, Nierodzim 1956 r. 271 Na hafciarki napotkałam między innymi w Cieszynie, Skoczowie, Pierśćcu, Mnichu, Chybiu, Goleszowie, Górkach Wielkich, Brennej, Wiśle, Gumnej, Lipowcu, Wiślicy, Nierodzimiu, Pruchnej, Haźlachu, Międzyrzeczu, Jasienicy, Ligocie. 272 Badania terenowe i publikowane ich wyniki. Bazielich B., Z badań terenowych..., s. 14-16. 128 �Tabl. I V Mężatki w cieplejszych strojach. Fot. St. Gadomski 1972. �Koronkarstwo. Koronkarka Maria Gruszczyk w Ustroniu odrabiała wzory z „Tagebuchu", a także założyła własny wzornik. Własnoręcznie opracowane wzory miała też koronkarka Stefania Romańczyk z Nierodzimia. W połowie X X w. wśród nielicznie już żyjących koronkarek były i takie, które oprócz wyrobu zajmowały się jeszcze praniem i prasowaniem koronek i czepków. Do nich należała np. Weismanowa, czy Michalikowa w Pruchnej. Były to jednak starsze kobiety i wraz z ich śmiercią umiejętność ta zanikła. 1 jfUtfifofc,*****f;',. i 2 ? « « 2 f f i TiHMM' * tf^ł>u»«w !tf 1 « W i l l U «W'' '-iWfttttM 3 W«<w,/ ^ • JlĄim i na. P»K Welinu ,a PCałn* h p f ł t j truJ^tfr «*»fl'lt |t OT fc'^'- , Y", fiAlcj-m " l i ? * m» U f t H f. ^ 1 Ryc. 179. Przywilej cechu płócienników wydany przez Wacława, księcia cieszyńskiego, zabraniający „szturarzom" wytwarzania i sprzedawania płótna, Cieszyn 1563 r. Nieco wcześniej, bo pod koniec X I X w. zanikł zupełnie wyrób samodziałowych tkanin wełnia­ nych i sukien oraz płótna, chociaż tkactwo wiejskie uprawiano na tych terenach od najdawniejszych czasów. Funkcjonowało ono obok tkactwa rzemieślniczego, które skupiało się po okolicznych mia­ stach i miało swą organizację cechową. Tkacze pracowali także na książęcym zamku i w niektórych prowincjonalnych dworach. Sukiennicy byli np. zobowiązani zrobić co roku dla księcia 4 postawy sukna o 31 łokciach długości, przy czym cena jednego postawu w tym czasie wynosiła 2 zł . Nato­ miast „sukna chłopskiego", czyli tzw. wałaskiego nie wolno było wyrabiać we wsiach leżących w po­ bliżu miast (w odległości od miasta do 1,5 mili), aby nie konkurowało z rzemieślniczym. Wyrabiano je jednak w wielu miejscowościach i ze względu na swą wysoką jakość cieszyło się zawsze dużym powodzeniem. Poza tym w południowej i zachodniej części Śląska Cieszyńskiego rozwijała się upra­ wa lnu i wyrób płótna, co obok rolnictwa stanowiło najbardziej zaawansowaną produkcję . Płóciennictwem zajmowano się po wsiach i rzemieślniczo, a z uwagi na dobrąjakość wyrobów cieszyło się dużym wzięciem. Tkacze płótna zorganizowani byli w cechach już w X V w. i usilnie dbali o swoje prawa pierwszeństwa sprzedaży do tego stopnia, że wolno im było „odbierać siedlakom mieszkają­ cym w obrębie mili" ich płócienne wyroby. Tymczasem po wsiach pracowało dosyć tkaczy i w zimie całe rodziny chłopskie zajęte były przy obróbce lnu (przędzeniu oraz tkaniu), aby na czas dostarczyć 273 274 273 Popiołek F., op.cit, s. 168. 274 Górny Śląsk, s. 324. 129 �275 do dworu przędzę i płótno wybielone i przygotowane do użytku . Wyroby te, dzięki swojej dobrej jakości uzyskały nawet pozwolenie cesarskie (1746) pozostawania tkaczom poza organizacją cecho­ wą i spis z 1773 r. wykazał, że po wsiach pracowało więcej tkaczy aniżeli we wszystkich miastach Księstwa razem . Farbiarstwo. Zrzeszeni w cechu byli także farbiarze płótna tzw. piękni i czarni, ale po znie­ sieniu przymusu cechowego w państwie austriackim na pocz. X I X w. podział taki przestał istnieć i rzemiosło farbiarskie zaczęło stopniowo zanikać. Ostatnimi farbiarzami w Cieszynie byli niejaki Szołtys oraz Karol Lewiński . Garbarstwo i k u ś n i e r s t w o . Innym surowcem służącym do sporządzania części odzieży ta­ kich jak obuwie, pasy i wierzchnie okrycia w postaci kożuchów oraz serdaków były skóry i futra. Oczyszczaniem i garbowaniem skór zwierząt hodowlanych, tj. owczych, bydlęcych i świńskich zaj­ mowano się po wsiach i wykorzystywano je we własnym zakresie. Ale byli też cechowi kuśnierze i biało- oraz czerwono-skórnicy wyrabiający dla mieszczan i dworu oraz zamożnych włościan bar­ dziej wykwintne okrycia, rękawiczki, kalety itp. Cech kuśnierski w Skoczowie pieczętuje się datą 1629, a w Cieszynie 1710, natomiast biało- i czerwono-skórnicy pracowali w Cieszynie jeszcze w X I X w. Wyrobem biżuterii zajmowali się z ł o t n i c y i pasiarze, którzy nie zdołali tutaj utworzyć włas­ nej organizacji cechowej. Najstarsze informacje w księgach testamentów i spisu mieszczan w Cie­ szynie pochodzą z X V I i X V I I w. W odróżnieniu od złotników, pasiarze pracowali nie w złocie, ale w srebrze, mosiądzu i miedzi lub tzw. pakfongu, tj. stopie miedzi, cynku i niklu, często posrebrza­ nym. Zajmowali się też, jak niektórzy złotnicy wyrobem paramentów kościelnych oraz akcesoriów m y ś l i w s k i c h i o z d ó b do stroju cieszyńskiego. Ozdoby te nosiły przede wszystkim mieszczki, a na wsiach żony i córki wójtów, sołtysów, dzierżawców ziemi, młynarzy. Największe skupisko tych rze­ mieślników w X V I i X V I I w. było w Cieszynie. Poza tym ich warsztaty znajdowały się jeszcze w Skoczowie, Strumieniu, Bielsku, Jabłonkowie, Frydku, Frysztacie, Bohuminie, Czacy, Ostrawie. Niektórzy zajmowali się tylko wyrobem spinek i zwali się spinkarzami, albo tylko hoczków, tzw. hoczkarze . Bardziej szanujący się rzemieślnicy w X V I I I - X I X w. odpowiedniej próby wyroby syg­ nowali monogramem oraz urzędową cechą. Swoje zawodowe, a nawet rodzinne tradycje łączyli od dawien dawna z ośrodkami w Krakowie, Wrocławiu i Opawie, co tłumaczy kierunki wpływów z za­ kresu techniki wykonania i wzornictwa. Natomiast nieliczni już złotnicy pracujący w pierwszej poł. X X w. swe umiejętności nabywali w samym Cieszynie u starszych rzemieślników , a nieżyjący już złotnik Franciszek Horak jako jeden z ostatnich tego typu tradycyjnych rzemieślników, pracujący od 1950 r. dla Cepelii, zawodu wyuczył się w Bielsku . Takiego wykształcenia nie posiadali natomiast ludowi wykonawcy biżuterii, którzy w tym celu stosowali mniej szlachetne metale. Byli to samoucy wyrabiający tańsze ozdoby, zwłaszcza spinki do koszul, bez sygnowania. Na początku X X w. żyło ich już niewielu w Beskidzie Śląskim, Brennej, Bystrzycy, Końskiej, Cisownicy i po ich śmierci nikt więcej nie podjął się takiego rękodzieła . Biżu­ terię kupowano zazwyczaj u wytwórców, natomiast po zakupy innych akcesoriów do stroju udawano się ze wsi do Cieszyna, Skoczowa, Strumienia, Frysztatu, Jabłonkowa, Bielska, gdzie także odbywa­ ły się targi. Najpopularniejsze były jarmarki w Strumieniu i Frysztacie. Poza tym wielu wędrownych kupców przechodziło przez wsie, handlując materiałami wełnianymi, bawełnianymi, jedwabnymi oraz gotowymi wyrobami, np. chustkami, fartuchami. Przed rozpadem Austro-Węgier przychodzili też wędrowni handlarze ze Słowacji i Węgier sprzedając tkaniny, broszki i drobiazgi codziennego użytku, a „szmaciarze" zbierali stare gałgany dając w zamian igły, agrafki, nici itp. 276 277 278 m 280 281 282 283 275 276 277 278 279 280 281 282 283 130 P o p i o ł e k R, op.cit., s. 57. Ibidem, s. 167. Fi er la G., Strój cieszyński, s. 39, 40, przypisy 123 i 151; Własne badania terenowe autorki. Tomczyk D., op.cit., s. 166. I wanek W., op.cit, s. 121-186; Krajka a śperk..., op.cit, s. nlb. Iwanek W., op.cit, s. 153, 155, 161. Bazielich B., Twórczość ludowa..., s. 19-20. G ł a d y s z M., op.cit, s. 185-186. Emilia Michalska, Pruchna. �Ryc. 180. Złotnik Franciszek Horak przy swoim warsztacie, Cieszyn 1962 r. ZAKOŃCZENIE Mówiąc o stroju cieszyńskim ma się na względzie tylko jego kobiecy zestaw, bo on utrzymał się najdłużej. Charakterystyczną przy tym rzeczą jest fakt, że w miarę upływu czasu coraz to bardziej się rozpowszechniał zarówno po linii poziomej, tj. przestrzennie, jak i po linii pionowej, czyli w drabinie społecznej - od warstw uprzywilejowanych po średnio i mniej zasobne osoby w środki materialne. Tym samym różnicowała się jego wykwintność i ozdobność wyrażająca się w drogich materiałach, kosztownych koronkach i haftach złotych lub srebrnych aż po własnej produkcji tkaniny, nici, czy inne jeszcze błyskotki wykorzystywane zamiast srebrnej lub złotej biżuterii. To samo dotyczy gatun­ ku wstążek, które jako przeposki niektórym kobietom zastępowały srebrne pasy, a zamożniejszym służyły jako podkład pod ciężkie pasy. Nie miał przy tym znaczenia rodzaj wyznania - katolickie, czy protestanckie, aczkolwiek może bardziej ozdobnie nosiły się katoliczki. Natomiast wymownym jest fakt, że jeszcze w X V I I I w., zgodnie z przywilejami książęcymi odległość 1,5 mili od miasta były 131 �jak gdyby granicą, spoza której wiejskie wyroby miały ograniczony dostęp do miast. Tym samym wyznaczały w pewnym sensie obszar występowania stroju cieszyńskiego. Wprawdzie były od tego wyjątki, bo ceniono zarówno sukna wałaskie i płótna wiejskich rękodzielników, ale nie ulega wątpli­ wości, iż najbardziej eleganckie i strojne stroje noszono w tym właśnie obrębie, a przede wszystkim w miastach. W miastach koncentrowało się rzemiosło, tj. szewcy, krawcy, kuśnierze, tkacze, złotnicy oraz kupiectwo pośredniczące między innymi w kupnie -sprzedaży wszystkich rzeczy potrzebnych przy sporządzaniu stroju. Tutaj też przybywali wieśniacy nawet z dalszych miejscowości, aby się w nie zaopatrzyć, co pozostało po czasy współczesne. Można przyjąć, że im dalej od miejskich cen­ trów, tym stroje cieszyńskie były skromniejsze i mniej bogate, a sporadyczne wyjątki stanowiły stroje siedloczek, żon i córek wójtów, młynarzy, czy innych cenionych wiejskich rzemieślników. Biedna góralka nie mogła się z nimi nawet mierzyć, dlatego bogatego konkurenta do nich właśnie odsyła w pieśni: ... Z Panem Bogiem mój Janiczku, nie przychodź ku mnie. Jo mom kabotek bielutki Fartuch zbiyrany. Tyś Janiczku wielki bogacz, jak pan nad pany, na mnie suknie nie szuszczą a leńcuszki nie brzynczą, i jak ci się nie podobom hledaj se inszom. Dziewczyna pierwszą suknię dostawała, jak szła do Konfirmacji albo do I Komunii Św., a potem gdy była panną na wydaniu lub gdy była proszona za druhnę. Suknię sprawiała matka, zaś w biedniej­ szych rodzinach zamiast nowej, dopasowywała córce jedną ze swoich, aczkolwiek obyczaj skłaniał aby suknia panny młodej i druhny była nowa - może skromna, ale nieużywana. To samo dotyczyło i pozostałych części stroju. Niektóre z nich początkowo przenikały na wieś, nierzadko na zasadzie spadkowego przekazu lub daru za dobrą służbę u bogatej mieszczki. I tym sposobem sporadycznie wzbogacały swój strój mniej zamożne kobiety. Ubiorem dziewczynek były kretonowe sukienki lub spódnice i jakie, a w zimie chustki wełniane, przeważnie przenoszone po matce. Dlatego nie można jednoznacznie mówić o stroju dzieci, także i o stroju chłopców, którzy nosili lniane koszule i spodnie oraz wełniane kurtki przeszyte najczęś­ ciej z ojcowej kamizeli. Kawalerowie natomiast dbając o swój wygląd, upodabniali się do wyglądu starszych, którzy jak wiadomo dość wcześnie zarzucili tradycyjny sposób ubierania się, przechodząc na surduty i marynarki. Być może z tego też powodu wszelkie rekonstrukcje męskich strojów cie­ szyńskich, jakich używają zespoły folklorystyczne nie są udane, gdyż nie odpowiadają prawdzie. Za to stroje kobiece mają wiele możliwości i podstawy do prezentowania autentycznych przykładów. Zachowało się bowiem jeszcze sporo oryginałów, a i wszelkie szyte na nowo części tego stroju za­ chowują właściwą jego formę oraz ukazują różnorodność sposobów zdobniczych odpowiadających modzie określonych ram czasowych. Wprawdzie jeszcze w 1926 r. w jednym z listów nadesłanych do „Posła Ewangelickiego" jego autor utyskuje na niekorzystne zmiany, jakie zaobserwował w kobie­ cym stroju cieszyńskim po dłuższej swej nieobecności w tych stronach, ale tym samym dokumentuje panującą wówczas modę. Nie widząc złotem lub srebrem haftowanych żywotków, ani „kabotków i koszulek pięknie haftowanych", ani fartuszków batystowych i czarnych sukiennych spencerów do­ strzega" niemożliwe bezstylowe innowacje". Są nimi według niego czarne suknie z brązową golon­ ką, żywotki bez haftu, zamiast białego bufiastego kabotka - modna damska bluzka, nawet niebieska, żółta, zielona z głębokim dekoltem, „fartuchy, które dawniej były gęsto fałdowane są dziś wąskie i kuse", a „zamiast starego spencera kaftaniki, tzw. jakie" uszyte z sukna, aksamitu, jedwabiu i „o zgrozo - z pluszu". Czyli tzw. plusz uchodził za coś zgoła nieodpowiedniego. Również dziew132 �częta nie noszą - jak pisze - grubego warkocza lecz „ufryzowane grzywki, strzyżone czupryny i bubikopfy". Krytykując ten stan rzeczy nawołuje kobiety do powrotu do dawnej mody śląskiej . 284 Ryc. 181. Tancerze z zespołu cieszyńskiego, Cieszyn 1970 r. Fot. Arch. autorki. Warto podkreślić, że faktycznie w latach dwudziestych - trzydziestych X X w. pojawiają się suk­ nie w brązowym kolorze i z brązową golonką oraz żywotkiem z brązowego aksamitu. Czasami jest to także kombinacja - żywotek brązowy, a suknia czarna i golonka nie koniecznie niebieska, ale nie jest to powszechne, bo każda z kobiet wie, że suknia powinna być właśnie czarna z haftowanym czarnym żywotkiem lub ewentualnie wiśniowym dla druhny. Powszechna natomiast staje się zmiana uczesania, tzn. dziewczęta i młode mężatki chętnie obcinają swoje warkocze i ondulują krótkie włosy, starsze kobiety jednak, ubierając się tradycyjnie zachowują chociaż krótki warkocz upięty na potylicy, aby lepiej trzymał się na głowie czepek. I jeszcze jedna uwaga wspomnianego autora z „Posła Ewangeli­ ckiego" jest trafna. Wiele młodych kobiet oglądających się za modą w mieście zaczyna nosić zamiast koszulki z białym haftem, czy tradycyjnego kabotka, jedwabną bluzkę z krótkimi rękawami, uszytą w różnym fasonie, przeważnie bez kołnierza, zapinaną z przodu na guziczki lub wkładaną przez głowę, raczej białą ewentualnie kremową, a nie w różnych kolorach, jak to zauważa autor listu. Jego spostrzegawcze oko dostrzega także zmianę szerokości i sposobu marszczenia fartucha, przy czym koronkowe wstawki u dołu występowały nader rzadko. Natomiast żywotki bez haftu, obszyte tylko samą niebieską albo białą taśmą były istotnie mniej eleganckie. Jeśli chodzi o kolejne zmiany w stroju to nastąpiły one także po I I wojnie światowej, kiedy mod­ ne stały się tkaniny nylonowe, ręcznie malowane, z czasem też posypywane błyszczącym kolorowym proszkiem, których używano na fartuchy i szatki. Upodobania te dość prędko minęły, gdyż okazały się niepraktyczne - takich wyrobów nie można było prać, farba malowań się łuszczyła przy częstym ich używaniu, a połyskliwy proszek się wykruszał. Niemniej cieszynianki zawsze ulegały modzie i „umiały się ubrać" . Mówiono też „moda i jeszcze raz moda", pomimo iż w panującej opinii „modę djabeł stworzył. Wszycko zbiyro do beczki i jak tego jest już moc, co ni może już nic wykombino­ wać, to beczkę przewróci do góry dnem i znów na nowo moda" . W sumie większość wprowadzanych nowości w X X w. okazała się niefunkcjonalna, nawet tan­ detna, co nie odpowiadało elegancji i wykwintności tradycyjnego stroju. Zawsze bowiem dbano o jego staranny wygląd i dlatego odświętne strojenie wymagało dużo czasu. Powiadano też, że „babe do cieszyńskiego stroju ubrać, to prędzej wóz z drabiną zaprządz i konie uszykować" . Kto chce 285 286 287 zatem z różnych względów go nadal nosić, powinien zachować jego autentyczny uroczysty wygląd. 284 285 286 287 Anonimowy list o stroju śląskim, „Poseł Ewangelicki" 1926 nr 41. Zuzanna Bojdowa lat 55, hafciarka, Pierściec 1958. Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1958. Siostry Helena Cieślak i Emilia Śliwka, Brenna 1956. 133 �BIBLIOGRAFIA Bazielich B . , - Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958. - Z badań terenowych nad haftem ludowym w pow. bielskim, Katowice 1962. - Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zeszyt nr 1, Bytom 1966. - Moda w strojach regionalnych, katalog wystawy, Bytom 1957. - Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 6, Bytom 1973. - Śląskie stroje ludowe, Katowice 1988. - Strój ludowy w Polsce - opisy i wykroje, Warszawa 1995. - Odzież, stroje i ich formy zdobnicze, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, red. D. Simonides, Wrocław - Warszawa 1991, s. 99-168. - Śląskie stroje ludowe, Chorzów 1997. Bronicz St., - Strój pszczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1954. Dobrowolska A., - Żywotek cieszyński, Katowice 1930. - Strój Jacków Jabłonkowskich, Lublin 1948, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I , s. 1 - 38. Dobrowolscy A., T., - Strój, haft i koronka w województwie śląskim, Kraków 1936. Fierla G., - Strój lachów śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1969. - Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977. Gładysz M . , - Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 181-238. Iwanek W , - Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Sztuka", zeszyt nr 6, Bytom 1973, s. 121-186. Kubisz J., - Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928. Malicki L., - Kożuchy górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. I I I , z. 3, 1937. - Drukowanie płócien na Śląsku, „Lud", t. X I I , 1954. - Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1956. Malinowski L., - Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum", 1877. Piegza K., — Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn 1979. Poloczkowa B., - Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim w XVII-XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa", 1973, z. 3, s. 135-146. - Strój cieszyński w XIX w., „Polska Sztuka Ludowa", 1972, z. 3, s. 153-170. Popiołek F., - Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958. Slama Fr., - Oesterreichisch Schlesien, Prag 1887. Stolafik, - Hrcava, Ostrava 1958. Teśinsko, t. 2, Odev, praca zbior., Ostrava 2000, s. 99-240. 134 �SPIS ILUSTRACJI 1. Mapa powiatu cieszyńskiego, bielskiego z miejscowościami, w których w 1956 i 1957 r. przeprowadzono badania nad haftem ludowym. B. Bazielich, Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. nlb. 2. Jadwiga Krysta w codziennym odzieniu przy kuchni, Lipowiec 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 3. W drodze na targ, akwarela J. Alta 1840 r. Kartka pocztowa wyd. Przez Muzeum Tesinska, fot. A. Milersky. 4. Powrót z chrztu, rys. J. Kinzel, 1891. Reprod. Oesterreichisch und Schlesien, Wien 1897, s. 593. - ungarische Monarchie in Wort und Bild. Märchen 5. Mapa zasięgu ludowych strojów w Cieszyńskiem. Teśinsko, t. 2, Ostrava 2000, s. 100. Reprod. 6. Mapa rozmieszczenia dawnych plemion śląskich. Górny Śląsk, cz. I , Poznań 1959, s. 436. 7. Mapa podziałów wewnętrznych Śląska w I poł. X I V w. i granice Księstwa Cieszyńskiego około 1315 r. R. Rysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopka, Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 90 8. Mapa Śląska Cieszyńskiego w granicach historycznych. Płyniesz Olzo ...Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskie­ go,, red. D. Kadłubiec, t. I I , Ostrava 1972, s. 107 Mapa uzupełniona przez autorkę. 9. Mapa osadnictwa, gleb, zalesienia i terenów bagnistych w X I I I - X I V w. I . Panic, Historia osadnictwa w księstwieopolskim we wczesnym średniowieczu, Katowice 1992, s. 131, mapa 14. 10. Kobieta w letniku. Rysunek na desce w kościele NMP, Zarzecze koło Bielska-Białej, X V I w. Arch.Dz.Et.MGB. (Dział Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). 11. Renesansowy strój magnacki. Miedzioryt z widokiem Cieszyna, wyk. D. Meissner ok. 1630 r. 12. Fragment obrzędowej chusty z 1686 r. Fot. St. Deptuszewski. Eksponat Muzeum w Cieszynie. 13. Góralki w stroju cieszyńskim, Koniaków Rupienka 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 14. Raszka drobno fałdowana ze złotym galonem i haftem, Kojkowice RCz. I I poł. X I X w., Tesinsko, Ostrava 2000, kolorowa i l . 38. 15. Stroje z okolic Cieszyna, rys F. Kaliwoda, ok. 1840 r. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 1. 16. Typy i widoki Cieszyna. „Tygodnik ilustrowany", 1878 r., Reprod. St. Deptuszewski. 17. Mężczyzna w stroju cieszyńskim, I I poł. X I X w. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 48. 18. Wyrobnicy cieszyńscy. „Tygodnik Ilustrowany", 1878 r. 19. Żywotki ze złotym haftem obszyte ozdobnymi taśmami. 1. Ustroń, poł. X I X w. 2. Istebna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Cieszynie. 20. Przód i tył żywotka z charakterystycznym obszyciem ozdobną taśmą. Wyk. Maria Farfecka, Brenna 1936 r. Fot. St. Deptuszewski, 1956. 21. Nowsza forma zdobienia żywotków. 1. Hafty w miejscach obszyć, wyk. Hermanka z Cieszyna w 1944 r., Mnisztwo. 2. Hoczki haftowane szklanymi perłami, wyk. Helena Sojka w 1926 r., Bielowicko. Fot. St. Deptuszewski, 1956. 22. Wiślanie. B. Hoff, Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, Warszawa 1888, s. 51. 23. Mapka zasięgu żywotka cieszyńskiego. A. Dobrowolska, Żywotek cieszyński, Katowice 1930, s. nlb. 24. Państwo młodzi (E. i Z. Gwarkowie) - mloducha w stroju cieszyńskim po zaczepieniu, pan młody w stroju górskim, Koniaków 1957. Fot. St. Deptuszewski. 25. Mapa zasięgu ubioru pszczyńskiego z granicą wpływów stroju cieszyńskiego. Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1954, s. 17. St. Bronicz, Strój pszczyński, Atlas 26. Mapa zasięgu żywotka cieszyńskiego. B. Bazielich, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Katowice 1962, s. 29 nlb. 27. Mapa zasięgu ozdób metalowych na Śląsku. M . Gładysz, „Zdobnictwo metalowe na Śląsku", Kraków 1938, s. 201. 28. Strój cieszyński z okolic Jabłonkowa. Muzeum Śląskie w Opawie. Fot. A . Pustka 1970. 29. Ozdoby stroju jabłonkowskiego: brelok, orpant do męskiego kabata, filigranowe korale. Fot. Arch.MGB. 30. Cieszyński strój mężczyzny ok. 1870 r. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 49. 31. Koszula męska o tunikowatym kroju. Rys. autorka. 32. Koszula męska o kroju z karczkiem. Rys. autorka. 33. Krój i przód płóciennych portek. Rys. autorka. 34. Krój i spodnie płócienne szyte po bokach. Rys. autorka. 35. Krój lazurek. Rys. autorka. 135 �36. Lazurki. Fot. J. Kubisz 1939. Arch.MGB. 37. Dawniejszy i nowszy typ brucleka: 1. - pol. X I X w. 2. koniec X I X w. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 48. 38. Bruclek z I pol. X I X w. Rys. autorka wg Teśinsko, t. 2, Ostrava 2000, fot. 102. 39. Kamizelka zdobiona stebnowaniami. B. Poloczkowa, Strój cieszyński w X I X w., „Polska Sztuka Ludowa", 1963, z. 3, s. 155. 40. Kamizelka dwurzędowa uszyta z czarnej wełnianej tkaniny, I I poł. X I X w. Fot. J. Kubisz 1939. Arch. autorki. 41. Strój z okolic Cieszyna. Akwarela J. Alta z ok. 1840 r. kartka pocztowa wyd. przez Muzeum Teśinska, fot. A. M lersky. 42. Krój kamizoli. B. Poloczkowa, Strój cieszyński w X I X w., „Polska Sztuka Ludowa" 1972, s. 157. 43. Krój kamizoli i szpencera. Rys. autorka wg A. Dobrowolskiej, Strój Jacków jabłonkowskich, 44^45. nadbitka s. 17. Przód i tył gunioka, pogórze cieszyńskie Fot. St. Deptuszewski. 46. Różne formy peleryny, I poł. X I X w. 1. - z podszewką, 2. - bez podszewki. Rys. autorka. 47. Płaszcz i jego krój bez pelerynki i kołnierza. Rys. autorka. 48. Krój i wygląd guni. Rys. autorka. 49. Zdobiny kożucha, Hermanice. Fot. L . Malicki 1939. 50. Różne formy luksusowego obuwia z X V I I - X I X w. 1. - but safianowy, 2. - but typu węgierskiego, 3. - brokatowybucik z językiem, 4. - bucik skórkowy z klamrą 5. - pantofel kobiecy z kokardą. Rys. autorka wg M . GutkowskaRychlewska, Historie ubiorów, Ossolineum 1968, s. 454, 554, 666. 51. Różne formy obuwia do stroju cieszyńskiego z X I X - X X w. 1. - but prosty, 2. - but z lśniącymi wąskimi cholewami, 3. - kierpec, 4. - sukienny papuć. Rys. autorka wg ilustracji J. Alta i H . Jastrzembskiego z I poł. X I X w. 52. Różne formy męskich nakryć głowy noszonych w X I X w. i na pocz. X X w. 1 - kapelusz cylindryczny, 2. - kap lusz z klamrą 3. - kasturek, 4. - kapelusz słomiany, 5. - baranica. Rys. autorka. 53. Weselnicy: młoda para, dwie pary drużbów i goście, Jaworze Dolne 1914. Fot. Arch. autorki. 54. Młoda para - żenich w surducie, Pastwiska 1914 r. Fot. Arch. autorki. 55. Odświętny ubiór mężczyzn, Puńców 1910 r. Fot. Arch. autorki. 56. Helena Sojka, hafciarka we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego, 1956. Bielowicko. Fot. St. Deptuszewski 57. Maria Farfecka, hafciarka w stroju cieszyńskim w jedwabnym fartuchu w kratę, Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 58. Franciszka Burjan, hafciarka w stroju cieszyńskim z białą dzianą hacką, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1956. 59. Kobieta we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego ze starą biżuterią Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 60. Maria Szczepańska, hafciarka we współczesnym stroju cieszyńskim z haftowanym pasem, Hermanice. Fot. St. Dep­ tuszewski 1956. 61. Krój ciasnochy. Rys. autorka. 62. Prymitywny krój kabotka. Rys. autorka. 63. Trzy rodzaje koszuli wiyrchniej: 1. kabotek, 2. szutka, 3. koszwłka. Rys. autorka. 64. Wyszycia na obujku szutki, Ligotka Kameralna, RCz. Fot. St. Deptuszewski 1972. 65. Haftowany lemiec i kreza rękawa koszulki, Gumna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 66. Haftowana koszulka, Skoczów, koniec X I X w. Fot. Arch. autorki. 67. Haft na przyramku koszulki, Gumna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 68. Haftowane okruże koszulki, Ogrodzona pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory M G B Et. 10698. 69. Nowsza forma kabotka uszyta z fabrycznego płótna, Czechowice, I poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 70. Bluzka z haftem richelieu do stroju cieszyńskiego, Jasienica, lata międzywojenne. Fot. St. Deptuszewski 1959. 71. Wygląd spodka ze stanikiem. Rys. autorka. 72. Haft na brzegu spodka, Skoczów, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 73. Najstarsza rycina stroju cieszyńskiego, 1803 r. Teśinsko, ił. 160. 1 A. Suknia cieszyńska, Jasienica 1967. Fot. Arch. autorki. 75. Helena Cieśla w uroczystym stroju z suknią o lekko podwyższonym stanie, Brenna 1956. Fot. St. Deptuszewski. 76. Helena Sojka, hafciarka w stroju z suknią o obniżonej talii, Bielowicko 1956. Fot. St. Deptuszewski. 77. Wykrój żywotka - oplecko, dwie przedniczki, ramiączko. 136 Rys. autorka. �78. Żywotek ze złotym hartem i złotą bortą, Ustroń X I X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory muzeum w Gliwicach. 19. Żywotek haftowany przez Ewę Chałupską w 1946 r., Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 80. Aksamit z haftowanym żywotkiem rozpiętym na hafciarskiej ramie, własność hafciarki Marii Szczepańskiej, Herm nice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 81. Aksamit z zafastrygowanym żywotkiem przed uszyciem, wykonała Elżbieta Strzędało, hafciarka, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1957. 82. Projekt żywotka obszytego sznurka, wykonała Ewa Chałupską, hafciarka, Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 83. Żvwo/e/<:bez haftów, obszyty sznurka, własność Anny Górniak, lat 65, Gumna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 84-85. Tył i przód żywotka haftowanego w miejscach, gdzie naszywano galony, Wisła. Fot. St. Deptuszewski 1956. 86. Żywotek haftowany „w dwa kwiaty", Brenna 1938 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 87. Żywotek haftowany „w trzy bukieta", Górki Wielkie 1930 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 88. Żywotek ślubny haftowany „w jeden kwiat", Jaworze 1928 r. Fot. St. Deptuszewski 1959. 89. Żywotek z haftem „w wianuszek", wykonała Maria Szczepańska 1953., Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 90. Żywotek z haftem „w wianuszek" kupiony w Cieszynie 1950 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 91. Trzy pary srebrnych hoczków naprzedniczkach żywotka, Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 92. Tzw. ślepe hoczki wyhaftowane perłami, Ligota 1954 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 93-94.Tył i przód żywotka przy sukni dla dziewczynki do I Komunii św. haftowany w białe konwalie i niebieskie ni zapominajki, listki zielone, Gumna 1946 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 95. Fartuch płócienny drukowany. Teśinsko, i l . 40 kolor. 96. Cieszynianka w odświętnym stroju, 1930 r. Fot. Arch. autorki. 97. Fartuch jedwabny granatowy z haftem: kwiatki błękitne i pomarańczowe, liście zielone, wykonała Anna Cyfkowa 1928 r., Skoczów. Fot. St. Deptuszewski 1956. 98. Hafciarka Stefania Dziadek w stroju cieszyńskim z adamaszkowym fartuchem, Ligota 1959 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 99. Hafciarka Maria Szczepańska w stroju cieszyńskim z jedwabnym wzoizystym fartuchem, Hermamcs \956t. Fot. St. Deptuszewski 1956. 100.Siostry Romańczyk - Matylda, szwaczka i Stefania, koronkarka w kretonowych fartuchach i sukienkach noszonych na co dzień, Nierodzim 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 101.Cieszynianka w cieplejszej jakli, 1934 r. Fot. Arch. autorki. \02.Jakle i strój ubogich kobiet, Marklowice, 1930. Fot. Arch. autorki. 103.Łańcuszkowy haft na kamgarnowej jakli, wykonała Helena Donocik, Międzyrzecze, pocz. X X w. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 104.Szpyncer do kobiecego stroju cieszyńskiego, Cieszyn 1977, s. 55. Ropica, RCz., ok. 1860 r. Reprod. G. Fierla Strój cieszyński, Czeski 105. Krój kobiecego szpyncera do kobiecego stroju łaskiego, Orłowa RCz., 1890 r. Reprod. G. Fierla, Strój lachów ślą­ skich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1969, s. 32-33. 106. Kobiecy kożuch ślubny, Hermanice. Fot. L. Malicki 1939. 107. Cieszyńskie chustki obrzędowe, X V I I I - X I X w. Reprod. A. Macoszek, Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 88-89. 108.Narożnik chusty oczepinowej z białym haftem, X I X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory muzeum w Cieszynie. 109-110. Wiązanie chustki na żurek, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. 111 .Kobieta w stroju cieszyńskim z żurkiem, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. 112. Kobieta w stroju cieszyńskim z żurkiem, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1959. 113. Jedwabna szatka ręcznie haftowana przez Zuzannę Bojdową 1948 r. Pierściec. Fot. St. Deptuszewski 1956. 114. Cztery narożniki szatki spuszczowej wyszyte dwustronnym ściegiem krzyżykowym, X I X w. Fot. Maks. Fleicher, Zbiory MGB. WS.Młoduchy w hackach cieszyńskich podczas ślubu w kościele, Koniaków 1957. Fot. St. Deptuszewski 1956. 1 ló.Chustka ręcznie malowana przez Martę Gabryś w 1956 r. Haźlach. Fot. St. Deptuszewski 1956. 117. Czepek z szydełkowym czółkiem, wykonała Janina Moskała przed I wojną światową Brenna. Fot. St. Deptuszew­ ski 1956. 118. Czepek z czółkiem roboty klockowej, kupiony w Skoczowie 1922 r. Istebna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 137 �119. Czepek z czółkiem robionym „na kółkach" - teneryfie przed I I wojną światową Istebna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 120. Tiulowe czółko do czepka łaskiego wykonała Anna Szlauer, Pastwiska 1967 r. Fot. St. Deptuszewski. 121. Czepek z siatkowym czółkiem, wykonała Maria Bogdanowicz, Wisła-Jawornik 1954 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 122. Uczesanie dziewcząt i kobiet śpiewających w zespole „Cementownia Goleszów", Goleszów 1958 r. Fot. St. Deptu­ szewski. 123. Wzór czerwonej dzianej pończochy. Rys. autorka. 124. Klamerki do spencera, Cieszyn X V I I I - X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory MGB. 125. Pas z odlewanych płytek, X V I I I w. Fot. D. Dubiel. Zbiory muzeum w Cieszynie. 126. Pas z odlewanych płytek i z łańcuszkami, X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 10172. 127. Pas z łańcuszków i filigranowych płytek, Cieszyn pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1964. 128. Łańcuszkowe orpanty, Cieszyn koniec X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory M G B . 129. Przykłady odlewanych hoczków, X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory M G B i muzeum w Cieszynie. 130. Filigranowe hoczki w formie tulipana, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 10475. 131. Fragment pasa z kolumienkami, Skoczów pocz. X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 132. Filigranowa rozeta zpukliczkami na płytce pasa, Brenna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 133. Przykłady haftowanych pasów, Ligota, Brenna, Wisła, poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1954. 134. Haftowane hoczki naprzedniczkach żywotka, wykonała Franciszka Burjan 1915 r. Górki Wielkie. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 13 5. Srebrne odlewane hoczki obwiedzione haftem na przedniczkach żywotka, wykonała Maria Smelikowa, Cieszyn-Bobrek 1928 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 136. Złoty galon na żywotku cieszyńskim, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 137. Haftowanaprzeposka dł. około 3 m, Skoczów pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 138. Dziewczęcy strój z haftowanym pasem, Dolna Łomna, RCz., Fot. Arch. autorki. 139. Mężatki ubrane po cieszyńsku: od lewej - kobieta w ubiorze codziennym, tj. kretonowej kiecce, fartuchu i jakli oraz w żurku przewiązanym drugą chustką. Kobieta w stroju odświętnym z suknią cieszyńską. Kobieta w stroju odświętnym i jakli, Marklowice około 1930 r. Fot. Arch. autorki. 140. Kobieta w odświętnym stroju cieszyńskim, Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 141. Kobieta w odświętnym stroju z hacką, Górki Wielkie.Fot. St. Deptuszewski 1956. 142. Żywotek ślubny haftowany przez Skulimowąna pocz. X X w., Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 143. Żywotek ślubny haftowany przez Franciszkę Burjan Górki Wielkie 1949 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 144. Zdejmowanie wianka przed zaczepieniem panny młodej ubranej w strój cieszyński, Koniaków 1957. Fot. St. Dep­ tuszewski. 145. Fragment lnianego płóciennego kabotka z fałdami przy lemcu wyszytym skręcatką, region cieszyński RC, koniec X I X w. Fot. A Pustka. Zbiory muzeum w Opawie. 146. Klocki do drukowania płócien z warsztatu Lewińskiego w Cieszynie, 1909 r. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muze­ um w Cieszynie Et. 7278, 7282, 632. 147. Drukowany fartuch płócienny do stroju cieszyńskiego, pocz. X X w. Fot. Arch. autorki. 148. Narożnik chusty spuszczonej - czepinowej wyszyty ściegiem krzyżykowym dwustronnym, (strona lewa), różowabawełna, Pruchna koniec XLX w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 7446. 149. Jednobarwne wyszycie na lemcu kabotka ściegiem płaskim i dziurkowanym, Cieszyn pocz. X X w. Fot. St. Deptu­ szewski. Zbiory muzeum w Cieszynie. 150. Wyszycie ściegiem warkoczykowym i skręcatką na obujku kabotka, brązową i kremową bawełną Czechowice koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Gliwicach Et. 1498. 151. Obuj'ek kabotka wyszyty ściegiem skręcatką i półkrzyżykiem, Cieszyn koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbio­ ry muzeum w Cieszynie. 152. Dziurkowany haft biały przeznaczony na kabotek, wykonała Anna Lipowczan w latach międzywojennych, Golszów. Fot. St. Deptuszewski 1958. 153. Rękaw kabotka z haftem białym i czarnym dziurkowanym, Mnisztwo, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 154. Biały haft na narożniku chustki spuszczowej - czepinowej, Nierodzim, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 155. Anna Lipowczan wykonująca białe hafty, Goleszów-Równia. Fot. St. Deptuszewski 1958. 138 �156-157.Starszy i nowszy żywotek ze złotym wypukłym haftem, Wisła koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Gliwicach. 158. Żywotek kupiony w Bielsku w 1909 r., własność Heleny Plinta, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 159. Etykietki nici do haftowania żywotków kupowanych w Czechach, Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 160. Rama do haftowania żywotków i tamborek do haftowania chustek i fartuchów, własność hafciarki Jadwigi Wojnar, Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 161—162.Tył i przód żywotka haftowanego w większe kwiaty przez Annę Cyfkową 1928 r., Skoczów. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 163—164.Tył i przód żywotka haftowanego w szyszki, kupiono w Jasienicy „za starej Polski", Jaworze. Fot. St. Deptu­ szewski 1959. 165.Żywotek haftowany szklanymi perłami w 1915 r. przez Franciszkę Burjan, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1956. \66.Żywotek kupiony w Skoczowie w latach międzywojennych, własność Emilii Śliwka, Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. \61.Żywotek haftowany w 1932 r. przez Stefanię Dziadek, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. \68.Żywotek haftowany w 1930 r. przez Ewę Chałupską, Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 169. Żywotek ślubny haftowany w 1932 r., własność Marii Figna, Mniszfwo. Fot. St. Deptuszewski 1956. 170. Żvwore/c haftowany w 1930 r. przez Ewę Chałupską z Jasienicy, Goleszów. Fot. St. Deptuszewski 1957. 171. Narożnik chusty spuszczowej wyszytej skręcatką i obszytej klockową koronką, własność Zuzanny Gembołyś, Isteb­ na, I I pol. X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1967. 172. Czółko czepka z koronki klockowej w płócienkowe ornamenty, Nierodzim I poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1957. 173.Stefania Romańczyk przy robocie koronki klockowej, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. MA.Czółka do czepka haftowane na tiulu, wykonała Anna Szlauer, Pastwiska 1952 r. Fot. St. Deptuszewski 1967. 175.Czepek czółkowy z haftowanej wiązanej siatki, wykonała koronkarka Bogdanowicz z Wisły-Jawornika 1949 r., własność Ewy Nogowczyk, Wisła. Fot. St. Deptuszewski 1967. Md.Romek do haftowania siatki, własność Stefanii Romańczyk, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 177. Pieczęć cechu szewskiego, Skoczów 1565 r. Fot. St. Deptuszewski. 178. Zeszytowy wzornik do robienia koronek klocowych po zmarłej koronkarce Marii Gruszczyk, własność Stefanii Romańczyk, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 179. Przywilej cechu płócienników wydany przez Wacława, księcia cieszyńskiego, zabraniający „szturarzom" wytwa­ rzania i sprzedawania płótna, Cieszyn 1563 r. Fot. B. Bazielich. 180. Złotnik Franciszek Horak przy swoim warsztacie, Cieszyn 1962 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 181. Tancerze z zespołu cieszyńskiego, Cieszyn 1970 r. Fot. Arch. autorki. Tabl. I Dziewczyna w stroju cieszyńskim, rys. J. Manes 1854 r. Tabl. I I Strój z Cieszyna, akwarela H . Jastrzembskiego, ok. 1846 r. Reprod. I. Adamczyk, M . Dembiniok, G. Studnicki, Korowód naszych przodków, Cieszyn 2004, i l . nlb. katalog muzeum w Cieszynie. Tabl. III Mężatka i dziewczęta w strojach cieszyńskich. Fot. St. Gadomski 1972. Tabl. I V Mężatki w cieplejszych strojach. Fot. St. Gadomski 1972. �CIESZYN F O L K COSTUME The Cieszyn folk costume is one of the forms of clothing which occurs in the region of Silesia, the former Cieszyn Duchy with the capital in Cieszyn. The town, situated in the southern part of Silesian voivodship, has a long history going back to the Middle Ages, to the beginning of the Polish State. The oldest information on the local folk clothing is recorded in the municipal archives from the XVIth century. The records mention different items of clothing and jewellery as well as their names, which were used not only by the bourgeois circles of the Cieszyn region. This region, which was later divided by the border separating Poland from Bohemia, remained faithful to the traditions of its folk clothing. On the both sides of the political border, one can observe the same regional variants of the folk costume, - the clothes of the Silesian, Lachian and Cieszyn highlanders. The Cieszyn folk costume was originally connected with the court, bourgeois circles and rich peasants but over the course of time it became more commonly used especially in the first half of the XlXth century after the abolition of serfdom. It was considered to be elegant and formal and it reached as far as the Pszczyna region in the north and the mountainous area in the south, where it was worn by the local women with fondness. The representative character and wealth of the Cieszyn female folk costume (the male folk clothing disappeared at the end of the XlXth century) are manifested by its embroidery, lace and jewellery, which have survived despite having gone through different transformations. The study describes in detail not only the individual items of female and male folk costumes, but also other related questions. The author prepared the material on the basis of her own field studies, which had been thoroughly conducted in the period of 1956-1959 and sporadically in the subsequent years. She published the results in several books and papers. Apart from her own studies, she made use of archive sources of Cieszyn and Skoczów, museum collections in Cieszyn, Bytom, Gliwice, Opawa, Ostrawa and others. The author also used the diaries of local embroiderers and the family pictures of informants coming from the mm of the XlXth and XXth centuries as well as later years such as the well known iconography from the first half of the XlXth century. In the introduction the author presents the reasons why she decided to take up this subject. The following chapters deal with the sources and the condition of the studies, the characteristics of the region, the history of the Cieszyn folk costume, its range and the folk clothing of the neighbours. The subsequent chapters generally and in detail describe the female and male costumes and show their diversity. Separate chapters are devoted to materials used for making clothes, embroidery, lace and the manufacturers. The conclusion, with some additio­ nal information, recapitulates the topic. It is worth stressing that in spite of the many changes, which took place after the Second World War, the Cieszyn folk costume is still highly respected and is worn on special occasions. Tłum. Joanna Leszkiewicz 140 �DIE TESCHENER TRACHT Die Teschener Tracht ist eine der vorkommenden Kleidungsform in Schlesien in dem ehemaligen Te­ schener Herzogtum, dessen Hauptstadt Teschen ist. Diese in dem südlichen Teil der Wojewodschaft Schlesien gelegene Stadt hat eine weit ins Mittelalter zurückreichende Geschichte, d.h. bis zu den Anfängen des polnis­ chen Staates. Die ältesten Notizen in den städtischen Büchern zu der lokalen Kleidung reichen bis ins XVI. Jh. zurück. Diese erwähnen einige Kleidungs- und Schmuckstücke sowie deren Bezeichnungen, die nicht nur von dem Bürgertum der Teschener Region benutzt wurden. Und diese Region, im Laufe der Zeit durch die Staats­ grenze zwischen Polen und Tschechien geteilt, ist hinsichtlich der Trachten ihrer Tradition treu geblieben. Auf beiden Seiten der politischen Grenze kommen nämlich die gleichen Varianten der Regionaltrachten, d.i. der schlesichen Bergbewohner, die lachische und die Teschener Variante. Die Teschener Tracht, ursprünglich in Verbindung mit dem Bürgertum und mit dem Hof sowie mit dem reichen Bauerntum, verbreitete sich im Laufe der Zeit immer mehr, insbesondere in der 1. Hälfte des XIX. Jh. nach Abschaffung der Fron. Als elegant und repräsentabel angesehen gelangte sie sogar bis außerhalb der Teschener Dörfer im Norden, d.h. in die Pszczynaer Region und in den Süden, in die Bergregion, wo sie die Frauen mit Wohlgefallen getragen haben. Die Repräsentanz und den Reichtum der Frauentracht (die Män­ nertracht ging bereits gegen Ende des XIX. Jh. verloren) drücken ihre Stickereien, Spitzen und ihr Schmuck aus, die zwar mit der Zeit Veränderungen erfuhren, jedoch nie gänzlich verschwanden. In der vorliegenden Arbeit werden nicht nur die Bestandteile der Männer- und der Frauentracht detailliert behandelt, sondern auch sonstige mit ihnen zusammenhängende Fragen. Die Arbeit der Autorin basiert auf ihren eigenen in den Jahren 1956-1959 und gelegentlich noch in den darauffolgenden Jahren durchgeführten eingehenden Felduntersuchungen. Diese Ergebnisse hat sie in einigen Monographien und Artikeln veröffen­ tlicht. Darüber hinaus hat sie die Archive der Städte Cieszyn, Skoczów, die Sammlungen der Museen in Cieszyn, Bytom, Gliwice, Opawa, Ostrawa und in anderen Städten ausgewertet. Hinzu kommen Tagebücher der lokalen Stickerinnen und aus dem XIX. und XX. Jh. stammende und auch spätere Familienfotos der Infor­ manten, ferner die bekannte Ikonographie aus der 1. Hälfte des XIX. Jh. Insgesamt, ausgenommen das Vorwort, das die Beweggründe der Autorin für das Thema nennt, behandeln die folgenden Kapitel die Quellen und den Stand der Forschung, eine Charakteristik der Region, die Geschichte der Teschener Tracht und deren Verbreitungsgebiet sowie die Trachten der Nachbarn. In den darauffolgenden Kapiteln werden allgemein und detailliert die Männer- und die Frauentrachten dargestellt. Separate Kapitel sind den Kleidungsstoffen, Stickereien und Spitzen und deren Herstellern gewidmet sowie einer Zusammen­ fassung samt Anmerkungen in dem Schlusswort. Es wäre zu unterstreichen, dass die Teschener Tracht trotz vieler Veränderungen nach dem II. Weltkrieg weiterhin respektvoll behandelt und gelegentlich getragen wird. Tłum. Artur Krupa 141 �T E Ś I N S K Y KROJ Teśinsky krój je jedna z forem odevu, ktera se vyskytuje na Slezsku v davnem Teśinskem Kniżectvi, jehoż hlavnim mestem je Teśin. Toto mesto se nachazi v jiżni ćasti slezskeho vojvodstvi a ma svoji davnou historii, ktera saha aż do stfedoveku, tj. temef vzniku polskeho statu. Nicmene nejstarśi zpravy tykajici se mistnich odevu jsou zaznamenany v mestskych knihach z XVI. stoleti. Vyjmenovavaji nektere ćasti odevu, biżuterie a take j ej ich nazvy, ktere se użivaly nejenom v mesfanskem prostfedi tesinskeho regionu. Tento re­ gion, rozdeleny statni hranici delici Polsko od Ćeska, zustal pod vzhledem odevu verny svym tradicim, protoże se po jedne i druhe strane politicke hranice vyskytuji ty same varianty regionalnich kroju, tj. slezskych horalu, laśsky a tesinsky. Teśinsky kroj byl prvotne spojeny z meśfanskym a dvorskym prostfedim, v prubehu ćasu i bohatymi sedlaky, nejvice se zaćal rozśifovat v I polovine XIX. stoleti po zruseni poddanstvi. Byl povażovany za ele­ ganta! a reprezentativni, proto na severu pronikl i mimo teśinske vesnice, tj. do regionu pszczyńskeho a na jihu do regionu horalskeho, kde ho s oblibou nosiły zdejśi żeny. Reprezentativnost a bohate zdobeni żenskeho tesinskeho kroje (mużsky kroj se vytratil jeśte pfed końcem XIX. stoleti) vyjadfuji hlavne vyśivky, krajky a biżuterie, ktere prochazely ruznymi obmenami, ale nezanikly. V teto prąci były dukladne probrany nejenom jednotlive ćasti żenskeho a mużskeho kroje, ale rovneż vśechny zależitosti s nimi spojene. Autorka toto vśechno vykonala na zaklade vlastniho badani v tomto regio­ nu, ktere podrobne provedla v letech 1956-1959 a rovneż sporadicky jeśte v nasledujicich letech.Vysledky sve prace uvefejnila v nekolika pracich a ćlancich. Mimo to vyużila archivni prameny mesta Teśina a Skoczowa, muzealni sbirky w Teśine, Bytomi, Gliwicich, Opave, Ostrave a jinych, rovneż pamatniky mistnich vyśivaćek a takteż rodinne fotografie svych informatoru, ktere pochazeji z I poloviny pfelomu XIX. a XX. stoleti a nasle­ dujicich let a rovneż ze zname ikonografie z I poloviny XIX. stoleti. V soućtu, krome uvodu, kde se hovofi o tom, co pfimelo autorku k vyberu tohoto tematu, nasledujici kapitoly probiraji prameny a stav vysledku badani, charakteristiku regionu, historii tesinskeho kroje, jeho dosah a sousedni kroje. Nasledujici kapitoly se tykaji obecneho jak i podrobneho popisu mużskeho kroje, dale obecneho a podrobneho popisu kroje żenskeho a jejich rozruzneni. Nasledne jsou samostatne kapitoly venovane latkam na kroje, vyśivkam, krajkam, jejich zhotovitelum a rekapitulaci z dodatećnymi poznamkami shmutymi v zaveru. Stoji za to zduraznit, że se teśinsky kroj stale tesi velke ucte a je pfileżitostne nośeny bez ohledu na to, że prośel mnoha zmenami po II. svetove valce. Tłum. Marketa Wełpa 142 �Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno publikowanych: 1. Strój Górali Szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13 Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój Górali Śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój Krakowiaków Wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski, 29. Strój Lachów Śląskich, 30. Strój kołbielski, 31. Strój kielecki, 32. Strój Lachów Limanowskich, 33. Strój Górali Łąckich, 34. Strój wilamowicki, 35. Strój rozbarski. �ISBN 83-87266-61-2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e4f6bbe51baf80705a48f9fa23ac214.pdf 58f7dd4333a5c207009b8e44fd98216d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5658 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5260 Title A name given to the resource Strój dolno-śląski: Pogórze/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.9; 35 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T . S T R Ó J S E W D O L E N R Y O N Ś L Ą S K P O G Ó R Z E POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H HI S T R O J Ó W Ś L Ą S K T A D E U S Z S T R Ó L U D O W Y C H J D O ZESZYT S E W E R Y N L N O - Ś L Ą S K ( P O G Ó R Z E ) L U B L I N 1 9 9 5 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI I MINISTERSTWA ROLNICTWA I �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK, K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. S E W E R Y N , T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI REDAKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W Z GAJEK LUDOZNAWCZE LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ L. 2 ZASIŁKU OKŁADKA PLANSZE MINISTERSTWA ADAMA KULTURY I SZTUKI MŁODZIANOWSKIEGO BARWNE: JERZEGO KAROLAKA UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE­ RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ­ BARWNE: ODDZ. 24 PKZG, KRAKÓW, KARMELICKA 16 Rękopis otrzymano 17. XI. 1949. Zam. 1007/49. M-54943. Nakład G.200 egz. Druk 2 ark. ukończono 24. V. 1950. Papier bezdrz. ilustr. sat. 61x86, 100 g �A T L A S składa P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H się z szeregu monografii obejmujących wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski A T L A S P O L S K I C H STROJÓW typy L U D O W Y C H obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie­ rające monografie poszczególnych strojów. Część I . POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł­ miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki, kujawski. Część I I I . ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, łesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82. �1. STAN OBECNY Właściwy rozwój s t r o j u dolno-śląskiego zakończył się koło połowy w. X I X . Nie­ mniej żywotność jego utrzymała się jeszcze w w. X X dzięki ruchowi regionalnej swoj­ szczyzny, który siedzibę miał w Szklarskiej Porębie. Wtedy t o zaczęto otwierać kursy k r o j u i szycia oraz hafciarsko-koronkarskie, które między i n n y m i zaspokajać miały potrzeby odrodzonego stroju ludowego. Inicjatywa t a w małym stopniu spełniła swe zadanie. Gdzie niegdzie t y l k o przyjmować się zaczęła nowa moda zdobienia perkalowych zapasek szlakami h a f t u — naogół jednak renesans stroju dolno-śląskiego pole­ gał n a nawrocie ostatnich odblasków mody z l a t r. 1880, n a chronieniu i używotnianiu zabytków pozostałych po przeszłości. Kolorowe pocztówki z l a t około 1920 ze strojami regionalnymi Dolnego śląska, dają wyraz typowemu n a owe czasy łączeniu zabytko­ wych części odzieży z niezabytkowymi, a więc współczesnymi. Dlatego w poszukiwa­ n i u t y p u stroju dolno-śląskiego sięgnąć musieliśmy do okazów muzealnych, aczkolwiek w ilustrowaniu całokształtu tego stroju nie gardziliśmy fotografiami sprzed r. 1920. 2. ZARYS HISTORYCZNY Strój dolno-śląski w w. X I V Najstarsze wizerunki stroju dolno-śląskiego są jednocześnie najstarszymi materia­ łami do stroju ludowego w Polsce. Wedle m i n i a t u r z r. 1353, znajdujących się w tzw. Kodeksie Ostrowskim z legen­ dami o św. Jadwidze śląskiej, a ilustrujących strój dolno-ślą­ ski, najprawdopodobniej nizin­ nej części Śląska, nosili Ślą­ zacy w w. X I V kierpce, które przysznurowywali rzemieniami do połowy łydki, j a k czynili to do niedawna górale karpaccy. Szatę wierzchnią kształtu kró­ tkiej t u n i k i podpinali z przodu dla mody. Ramiona i plecy przykrywali czworobocznym płatem, zdaje się, z brązowego sukna z chwastami u dolnych rogów. Ten duży, luźny koł­ nierz, t o prototyp „suki" u kierezji. Służył o n do zarzucania na głowę podczas słoty. Starsi . l e miniatury z r. 1353. mężczyźni nosili n a głowie albo (Kodeks Ostrowski). R y ć 7 L s t r 0 J e ś l ą s k ł e w w X I V w e d 55 �sukienny częsty w średniowieczu kaptur, albo płócienny zawój, a starsze kobiety wkładały tzw. podwiki opinające głowę, szyję i ramiona. W miejsce podwik z otokiem karbowanym wokół twarzy weszły później czepki. Tego rodzaju charakterystyczna dla go­ t y k u chustka sfałdowana w ryszkę, to odblask mody, która powstała w Pradze za Karola IV. Najdawniejszym jej udokumentowaniem na śląsku jest pieczęć Agnieszki, małżonki Bolka I I ze Świdnicy, pochodząca z r. 1342. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową, no­ sząc sukienki wydekoltowane. Materiałem odzieżowym było nie t y l k o folowane sukno z owczej wełny oraz płótno lniane, ale i t k a n i n y bawełniane, gdyż „parc h a n " (barchan) z Brzegu wspominany jest już w r. 1318. Ryc. 2. Chłopi dolno-śląscy w w. XV, wg mi­ niatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. S t r ó j w w. X V W 100 l a t później, wedle Kodeksu Wro­ cławskiego z r. 1451, nosili chłopi dolno-śląscy włosy podstrzygane z przodu do połowy czoła, a z tyłu po ucho. Odziewali się w kró­ tkie sukmany ze stojącym kołnierzem, z brzegu bramowanym i rękawami rozciętymi u końca. Przepasywali się pasem rzemiennym, u którego z boku zwisała skórzana ka­ letka wraz z pochwą n a nóż. Na nogach skórzane b u t y z cholewami. Czapka futrzana ze spuszczoną opuszką, grzybkowata magierka, futrzany szłyk, wła­ ściwy Polsce oraz Mało i Wielkorusi, albo wreszcie wysokie, miękkie czapki rogatywki, których wieko kwadratowe przechylało się k u t y ­ łowi — oto nakrycie głowy chłopa dolno-śląskiego. W stroju t y m znajdują się pierwiastki „narodowego" stroju szlacheckiego w Polsce. Materiały odzieżowe wyrabiali chłopi sami. W w. X V jednak czynne już były na Dolnym śląsku liczne ośrodki przemysłu tkackie­ go — w Kożuchowie, Legnicy, Lubinie, Bolkowie, świdnicy i Kłodzku, które dostarczały wyborowego towaru do wrocławskich Sukiennic. W stroju kobiecym tego wieku pojawiły się czepki, które pod koniec średniowiecza przybrały wachlarzykowate otoki. Strój wdów podobny był do stroju zakonnic. Zresztą w jednym z kazań z r. 1415 znajduje się uwaga, że ciemny kolor szat jest dla wdowy najwłaściwszy, że powinna zrezygnować z przyjemności świata, bo stała się już napół zakonnicą. Strój w w. X V I W w. X V I uległ poważnym przeobrażeniom strój kobiecy. Weszły wówczas w modę pod wpływem miejskim renesansowe k a t a n k i , które odtąd n a stałe utrzymały się w stroju dolno-ślązaczek. Cechą t y c h katanek były duże wykładane kołnierze, przykrywające całkowicie ramiona. Naówczas weszła również w modę chustka trójkątna, biała, której końce krzyżowano na piersiach. T a odmiana rańtucha rozpo8 g chłopa polDolnym śląsku, wg m i niatury z r. 1451. s k i e g 0 n a �Ryc. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. XVI, wg drzeworytu z r. 1571. wszechniła się w w. X V I w całej Europie środkowej (w Kronice Bielskiego z r. 1564 nosi go nawet Sybilla Hellespontska). Druga chustka t j . odziewacza, którą otulała się kobieta, była również biała. Nadawała ona kobietom znamię prostoty słowiańskiej. Chustki takie znane były n a Dolnym śląsku jeszcze w pocz. w. X I X . Najdłużej zacho­ wały się n a Łużycach. Jak w w. X V I odziewali się Ślązacy, poucza drzeworyt pomie­ szczony w bezimiennej książce drukowanej w r. 1571 prawdopodobnie we Wrocławiu pt. „Grizella, nadobny przikład y historia Margrabi iednego, k t o r i ubogiego kmiecia swoiego corke poiął za żone iako ją cieszko próbował". Chłopi noszą t u czapki baranie takie same, j a k pasterz n a płaskorzeźbie W i t a Stwosza w kościele Mariackim w K r a ­ kowie. Jeden m a n a sobie płótniankę z kołnierzem leżącym, zapiętą pod brodą i spiętą w pasie krajką l u b rzemieniem. Na nogach nosi długie do kostek spodnie, również płó­ cienne, oraz płytkie buty, spięte z przodu. D r u g i zaś chłop zamiast płótnianki nosi k a f t a n bez rękawów, zapinany z przodu na guziki. Na nogach nosi b u t y z cholewami wywiniętymi n a zewnątrz czyli tzw. przez chłopów polskich „wywrotki". Spodni ten chłop nie posiada. „Córka ubogiego kmiecia" odziana jest w strój miejski. W w. X V I wedle i n n y c h materiałów historycznych nosili chłopi śląscy, podobnie j a k i w Polsce środkowej z pocz. w. X V I , krótkie, wąskie lub szerokie, często skórzane spodnie, nadto pończo­ chy i b u t y płytkie. Wtedy również pojawiły się u mężczyzn kamizele zw. n a Śląsku „bruclikami", kaftany długie bez rękawów i krótkie z rękawami, zdobne w guziki me­ talowe, a z tyłu w dwie grupy fałdów (w okolicach Nysy obszyte były kaftany futer­ kiem), wreszcie kapelusze z szeroką krezą. S t r ó j w w. X V I I W w. X V I I nosiły kobiety czepki, obszyte koronką spadającą na czoło, k a t a n k i wy­ szyte kolorowymi sznurkami, koszule lniane z bufiastymi rękawami i szeroką krezą, 7 �chustkę trójkątną rańtuchową, której je­ den róg zarzucano n a plecy, a dwa pozo­ stałe krzyżowano n a piersiach i wtykano pod opaskę zapaski. Stroju dopełniała duża biała chustka odzie wacza, zastępująca płaszcz oraz wysokie, białe, wełniane trze­ wiki. Strój męski nie uległ w t y m wieku ża­ d n y m zmianom. S t r ó j w w. X V I I I Pod wpływem rozwoju przemysłu teks­ tylnego i mody miejskiej weszły w w. X V I I I do stroju kobiecego materiały kwieciste i w ogóle barwiste. Szczególnie w terenach słowiańskich oraz w i c h sąsiedztwie barwistość stroju — j a k stwierdzają to niemieccy badacze — była cechą rzucającą się w oczy. Na uświetnienie stroju dolno-śląskiego wpły­ nął w w. X V I I I rozwój fabryk adamaszku w Gryfowie, Kowarach i Jeleniej Górze, Ryc. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle, z pocz w. x i x . osiągnęły wysoki poziom techniczny. W tymże czasie rozwinął się przemysł odzie­ żowy w Brzegu, Brochowicach (w pow. leg­ n i c k i m ) , Prusicach, Kożuchowie i Szprota­ wie, a wytwarzane t a m drelichy, barchany, kanewy (kanawasy, kanafaski), d r u k i na t k a n i n a c h , pończochy, półwełniane i półlniane t k a n i n y , a w Dzierżoniowie szych złoty," pasamony, krepiny, pajetki, antualarze i t p . — wpłynęły przemożnie n a strój miejscowy. k t ó r e U mężczyzn utrzymał się k a f t a n błękitny zdobny w guziki, kamizelka z manchestru lub adamaszku, zapięta pod szyję. Szyję owijano pstrą chustką jedwabną l u b cienką wełnianą, a końce jej wypuszczano n a kamizelkę. Przelotnie t y l k o i t o wśród ludno­ ści niemieckiej zaznaczył się wpływ u n i f o r m u wojskowego z czasów frydrycjańskich: szczelnie przylegające spodnie, jasne, krótkie, z tyłu fałdziste kabaty z wysokimi koł­ nierzami l u b płaszcze z obłogami u kieszeni i obszyte guzikami, n a łydkach sztylpy sukienne, zapinane n a guziki i trójkątne kapelusze zw. dreimastry. Naówczas weszło też w modę podpinanie n a k a r k u włosów grzebieniem. Kobiety zaś nosiły tołubki (katanki) z rękawami bufiastymi, spódnice długie do kostek, zdobne u dołu naszytą krepiną falistą, n a spódnicach zapaski kwieciste, a u pasa sakiewki n a pieniądze. Ryc. 6. Katanki dolno-śląskie (wg Hottenrotha) noszone w w. XVI, XVII, X V I I I i XIX. S �a 6 a 7 8 Ryc. 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego: 1) żupan frakowy, a-a — rękawy, b — tył, c-c — boki wraz z klinami, d-d — przody, e — kołnierz. 2) Kamizelka męska ze stojącym kołnierzem; posiada klapy zachodzące wzajemnie na siebie. Zapina się na jeden z dwu rzędów zbieżnie biegnących guzików. 3) Żupan frakowy z przodu, zapinany na haftkę lub na ostatni guzik na wysokości pasa, pozostałe guziki mają charakter czysto dekoracyjny. 4) Krój kamizelki męskiej z kołnierzem leżącym, a — płaty przednie, b — plecy, c — kołnierz. 5) Żupan frakowy z tyłu; widoczne wszycie dwu klinów między płaty boczne i tył. Rękawy zakoń­ czone wywiniętym mankietem. 6) Spodnie. 7) Krój spodni, a — nogawice, b — pasek do ściąga­ cza. 8) Spodnie z tyłu. Rys. Zdzisław Szewczyk. 9 �Codzienny strój kobiecy z pocz. w. X V I I I od­ znaczał się wielką prostotą. Koszulę z krótkimi rękawami szyto z płótna lnianego. Zamiast gor­ setu, który noszono w miastach, używano su­ kiennego lejbika, którego jedyną ozdobą były zmarszczki w pasie. Spódnica miała przód z płótna workowego, gdyż część t a była zakryta zapaską lnianą l u b perkalową, drukowaną zwy­ kle w groszki. Spódnice takie noszono szczegól­ nie w okolicy Zielonej Góry. W stroju t y m prze­ ważają materiały lniane. Jeszcze bowiem w pocz. w. X I X rozpowszechniona była uprawa l n u i przędzalnictwo ludowe u stoków Karkonoszy, w okolicach Kamiennej Góry i Dzierżoniowa. 3. ZASIĘG Badacze stroju dolno-śląskiego zgodnie wypo­ wiadają pogląd, że strój t e n jeszcze w w. X I X istniał n a całym Śląsku, a wszędzie, gdzie wystę­ pował, „był w istocie t a k i s a m " i że wobec tego, pomimo drobnych różnic lokalnych, należy go traktować jako jeden t y p . Ryc. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym w w. X I X (według akwareli Tilkego). Niemniej na podstawie materiałów ikonogra­ ficznych i okazów, znajdujących się w muzeach regionalnych województwa wrocławskiego, wolno n a m twierdzić, że w I poł. w. X I X istniały na Dolnym Śląsku trzy typy stroju ludowego: jeden obejmował najbliższe okolice Wrocławia i stąd zwał się wrocławskim, d r u g i okolice Głogowa od Szprotawy po Góry, a trzeci południową część Śląska z wyłączeniem Ziemi Kłodzkiej. Ten trzeci t y p stroju, będący przedmiotem pracy niniejszej, zaczął ginąć już w I poł. w. X I X , a szczególnie w nizinnej części Śląska Dolnego i to naprzód strój męski. Ze stroju kobiecego najwcześniej gi­ nąć zaczęły t u h a f t y ręczne n a chustkach i za­ paskach, a najdłużej opierały się modzie miej­ skiej czepki i katanki. W I I poł. w. X I X zwarty zasięg posiadał t e n strój jedynie w południowej, wyżynnej części Śląska Dolnego, n a szlaku roz­ ciągającym się wzdłuż Gór Olbrzymich. Obszar ten zwężał się od zachodu skutkiem ekspansji stroju łużyckiego n a powiat lubański, z południa Ryc. 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera z r. 1864 — 1870). 1) Kobieta w tołubku trawiasto zielonym, spódnicy granatowej. 2) Chłop w czarnym cylindrze i kapocie jasno granato­ wej. 3) Chłop w czarnym kapeluszu, modrym brucliku i czarnych spodniach. 10 �skutkiem oddziaływania stroju czeskiego od strony Ziemi Kłodzkiej, a od wschodu skutkiem rozszerzania się stroju górnośląskiego na wschodnie powiaty Dolnego śląska. Do lat 1860 — 1870 dotrwał w całej okazałości regio­ nalny strój n a obszarze, zakreślonym przez miejscowości: Jakuszyce, K a r p n i k i , Karpacz, Kamienna Góra, Jedlina i Nowa Ruda, po Ząb­ kowice, świdnicę, Jawor, a wreszcie sięgnął po Bolesławiec i Lwówek, ale najdłużej zachował się w Szklarskiej Porębie w powiecie jeleniogór­ skim. Stąd też wyszło hasło odrodzenia stroju dolno-śląskiego. Przyczyny zanikania Trzy były przyczyny zaniku stroju regio­ nalnego na Dolnym śląsku. Postępująca po­ wszechna urbanizacja życia pod wpływem roz­ woju przemysłu:, a w ślad za t y m przejmowa­ nie kosmopolitycznych mód mieszczańskich, następnie wzrost kapitalizmu nowoczesnego, który uznawał tezauryzację kapitałów w stro­ Ryc. 10. Strój dolno-śląski z w. X I X (Ma­ nekin naturalistyczny w Muzeum w Jele­ jach (w czepkach) — za jednoznaczną z za­ niej Górze). mrażaniem kapitałów, a wreszcie trzecią przy­ czyną, powstałą n a tle dwóch poprzednich, jest zanik pewnych zawodów, j a k np. czepkarek i hafciarek n a batyście, których ilość przerzedzała się skutkiem braku zamówień. Z t y c h trzech czynników najsilniejszym był prąd kosmopolityzmu, wyrosły z pod­ łoża kapitalizmu, który j a k walec stalowy przetoczył się przez wszystkie k u l t u r y na­ rodowe. Rozkładowe siły kapitalizmu o znamionach powszechności zaznaczyły się naj­ silniej w bezpośrednim styku kapitalistycznych f o r m produkcji z indywidualną pro­ dukcją tradycyjną o cechach narodowych. Nic więc dziwnego, że nagły zanik stroju regionalnego dolno-śląskiego przypada właśnie n a okres rozwoju kapitalizmu n a Dolnym Śląsku. Tak działo się wszędzie, gdziekolwiek burżuazja podporządkowała wieś nakazom miasta. Na śląsku jednak prąd ten zaznaczył się najraptowniej. Nigdzie t a k szybko, j a k t u t a j , nie ginęła tradycyjna k u l t u r a , a z nią i strój ludowy, który cofając się przed zalewem kosmopolitycznej mody, chronił się w podgórskie obszary. Ryc. 11. Zapinka metalowa u butów. Ryc. 12. Krój butów. 11 �4. OPIS OGÓLNY STROJU MĘSKIEGO W stroju męskim, dominuje granat lub błękit. T a k i m bowiem jest długi, sięgający omal do kostek żupan i taką barwę noszą spodnie wpuszczone do czarnych cholew. Żupan t e n nadaje mężczyźnie znamię po­ wagi. Dlatego przysługuje osobom star­ szym. Z uroczystym charakterem żupana harmonizuje wysoki, czarny cylinder, który dawniej miał kształt walca wklęsłego. . Nie brak w t y m stroju poważnym — także akcentów żywej barwy. Rozmieszczo­ ne są one w t e n sposób, że stanowią prze­ ciwwagę g r a n a t u i czerni. Cylinder n p . opa­ sany jest barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Od miękkiego dużego kołnierza białej koszuli odbija b u j n y węzeł jedwabnej, zielonkawej chustki, i n n a znów chustka, zwykle czerwonego l u b różowego koloru zwisa z bocznej kieszeni żupana. Ryc. 13. Kamizelka dolno-śląska (okaz Właściwą jednak ozdobą tego stroju jest w Państw. Muzeum Etnograf, w Krakowie). adamaszkowa kamizelka w kolorze złota­ wego brązu ze złotymi k w i a t k a m i , ceglasto srebrnego l u b zielonkawo srebrnego ko­ loru, ozdobiona bakfonowymi guzami oraz srebrnymi t a l a r a m i , użytymi jako wisiory u łańcuszka zegarka. Kamizelka t a bywa zawsze odsłonięta, gdyż należało do mody noszenie żupana zawsze rozpiętego z przodu. Obok cylindra poważnym nakryciem głowy w stroju ludowym dolno-śląskim jest wysoka czapka z popielatego baranka z denkiem modrym, a związywana trzema ko­ k a r d k a m i z niebieskiej wstążki. W środkowej Polsce zwała się ona rozłupą l u b wścieklicą. Czapy takie noszono do żupana l u b kożucha. D a w n y m nakryciem głowy była też czapka rogatywka z granatowego sukna, ob­ szyta od dołu czarnym, psim futerkiem, dającym się spuszczać n a k a r k i uszy, a z przodu w kształt daszka. Czapka t a k a nie nadawała się do żupana, lecz do błękit­ nego kusego kabatka, posiadającego z tyłu dwie grupy złożonych po trzy fałdków. Kolor tego kabatka harmonizował z żółcienia jeleniaków t j . spodni z jeleniej skóry, wpu­ szczonych w czarne wysokie b u t y z cholewami. Odmienny zarys formy dawała czapka ro­ gatywka i kabatek oraz krótkie do kolan spod­ nie, białe pończochy i b u t y płytkie, zapinane z przodu n a klamrę. Ten t y p stroju, charakte­ rystyczny dla w. X V I I I , nie został reaktywo­ wany w w. X X , w okresie n a w r o t u do swoj­ szczyzny regionalnej. 5. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU MĘSKIEGO Ostatnia faza rozwoju stroju dolno-śląskiego przypada n a wiek X I X . Na podstawie literatury opisowej, luźnych okazów znajdu12 Ryc. 14. Dolno-śląska czapka rogatywka. �jących się w muzeach regionalnych n a Dolnym śląsku, fotografii, rycin, a szczegól­ nie litografii kolorowych, wykonanych przez A. Kretschmera, można dokonać szczegółowszego opisu tego stroju. Strój codzienny Strój męski nie jest t a k typowy dla Dolnego Śląska, j a k np. strój kobiecy, który zachował wiele pierwiastków bardzo dawnych. Niemniej stwierdzić należy, że utrzy­ mało się w n i m wiele cech właściwych Górnemu śląskowi i Czechom, a wyraźnie od­ różniających go od stroju typowo niemieckiego. K o s z u l e męskie, lniane, były dwojakiego rodzaju: jedne związywane były nie pod brodą, lecz n a k a r k u , drugie zapinane były z przodu i posiadały kołnierz wysoki wywijany n a zewnątrz. Koszula, którą szyła panna młoda dla kawalera, posiadała oszewki z b a r w n y m okładem. S p o d n i e były skórzane, barwy żółtej l u b wełniane. Były krótkie do kolan l u b długie, wiązane u kostek. Jeśli spodnie sięgały do kolan, wtedy n a nogi wdziewano białe pończochy i b u t y płytkie. Była t o pozostałość mody rokoka. Jeśli spodnie były długie — t o wpuszczano je w buty z cholewami. B u t y — w górzystej części śląska Dolnego wybitną przewagę w w. X I X n a d b u ­ t a m i płytkimi t y p u średniowiecznego miały b u t y z cholewami. Nadawały one figurze mężczyzn specjalny charakter. Kształt butów płytkich podaje ryc. 10 a krój ryc. 12. Cechą i c h znamienną jest zapinanie przyszw n a żelazną klamrę, której kształt wedle okazu znajdującego się w Muzeum w Jeleniej Górze podaje ryc. 11. P o ń c z o c h y . Pończochy były białe, wełniane. Prawa po stronie prawej, a lewa po lewej posiadały zygzak haftowany nicią żółtą, zieloną l u b błękitną. K a m i z e l k a z manchestru modrego, ale częściej z połyskliwego adamaszku wzo­ rzystego l u b kwiecistego usianego kwiat­ kami. Jeśli kamizelka była z sukna „angiel­ skiego", to kolorem dostosowywała się do barwy kabatka. Była dwurzędowa z dwiema kieszonkami po bokach, a zapinała się n a stożkowate, śrubowate skręcone guzy bakfonowe l u b mosiężne płaskie guziki. C h u s t k a . Wokół szyi okręcano sza­ l i k t j . chusteczkę perkalową l u b wełnianą (na święta jedwabną) i związywano ją w węzeł pod brodą. K a b a t e k . W porze chłodnej n a ka­ mizelkę wdziewano kabatek, sięgający do pasa, z sukna granatowego, z kołnierzem leżącym (klapy), nieco wcięty w pasie z dwiema małymi połami z tyłu, zapinany na guziki metalowe, błyszczące albo owite nićmi i obciągnięte suknem. C h u s t e c z k a . Z kieszeni zwisała ko­ lorowa chusteczka. N a k r y c i e g ł o w y . Bardzo starym nakryciem głowy jest granatowa roga­ tywka, obszyta z tyłów i z boków czarnym futerkiem z psiej skóry. Czapki tego ro- Ry . 15. Strój zimowy C ze Szklarskiej Poręby. 13 �Ryc. 16. Stroje kobiece w Karpiukach, pow. Jelenia Góra. 1) Kobieta z lewej ma czepek broka­ towy z kwiatami złotymi na tle ugrowym, na plecach chustkę sepiową w żółte kwiaty, gorset liliowy, spódnicę czerwono-cynobrową i zapaskę popielatą. 2) Kobieta w środku ma zielony cze­ pek z koronkami, na szyi chustkę czerwoną, katankę modrą, spódnicę cynobrową i zapaskę kre­ mową w kwiaty. 3) Kobieta po prawej ma skrzyżowaną chustkę w pasy czerwone, zielone, żółte i liliowe (wedle litografii A. Kretschmera). dzaju noszą chłopi na miniaturze Kodeksu Wrocławskiego z r. 1451 z legendami o Św. Jadwidze Śląskiej (ryc. 3). W zasadzie czapki te niewiele różniły się od rogatywek noszonych przez polską szlachtę zagrodową jeszcze w okresie Sejmu Czteroletniego. Tego rodzaju rogatywkę dolno-śląską posiada Muzeum w Jeleniej Górze. Egzemplarz ten (ryc. 14) jest repliką z r. 1892 starego oryginału ze zbiorów lokalnych. Kapelusze dolnośląskie z czarnego filcu były dwojakiego kształtu: płaskie albo wysokie. Płaskie miały główkę cofniętą k u tyłowi. Kreza ich wyginała się z boków łódkowato, a z przodu i z tyłu opadała k u dołowi. Strój świąteczny Ż u p a n. Na święta i uroczystości noszono zamiast krótkiego kabatka długą, nie­ m a l do stóp sięgającą kapotę z sukna czarnego lub granatowego, rzadziej brązowego, zawsze z guzikami tego samego, co i sukno koloru. U Niemców zwała się t a kapota „Gottestischrock". Krój jej uwydatniony (na ryc. 8 ) , świadczy, że mamy t u do czynienia z żupanem frakowym t j . żupanem skrojonym w pasie i plecach, j a k frak. Poza t y m do męskiego stroju świątecznego mogą wchodzić wszystkie powyżej wy­ mienione części stroju, jeżeli są nowe i z wyborowych materiałów uszyte. Najwłaściw­ szym kolorem męskiego stroju świątecznego jest n a D o l n y m Śląsku kolor czarny. C y l i n d e r czarny, był świątecznym nakryciem głowy. Dawniej wybitnie rozsze­ rzający się u góry, a w w. X X walcowaty, wysoki na 30 cm. Cylindry takie przepa­ sane były szeroką, barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Charakterystyczną ozdobą stroju męskiego na Dolnym śląsku były laski z metalo­ w y m i gałkami oraz duże zegarki kieszonkowe z rozpiętymi n a środku brzucha srebr­ n y m i wisiorkami z talarów. 14 �Strój zimowy Z pocz. w. X I X noszono n a głowie wysokie czapki podobne do polskich „wścieklic", obszyte wokół popie­ l a t y m futerkiem, a górą suknem granatowym. Czapki te występujące w części zachodniej śląska Dolnego jeszcze w poł. w. X I X , są wyrazem wpływów sąsiednich Łużyc. W zimie noszono też zielone k u r t k i obszyte futrem, albo wdziewano serdak barani pod granatowy lub czarny żupan. Najlepiej jednak chronił przed zimnem suty, biały kożuch z dużym, czarnym kołnierzem baranim (ryc. 15). 6. OPIS OGÓLNY STROJU KOBIECEGO Kobiecy strój dolno-śląski jest, obok stroju z ziemi pyrzyckiej, najefektowniejszym strojem regionalnym n a Ziemiach Odzyskanych. Wielka jego różnorodność spro­ wadza się w zasadzie do wielości odmian czepków, które Ryc. 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku). różnią się między sobą zarówno krojem, j a k i barwą oraz bogatym przystrój em: szy­ chem, wstążkami, koronkami i t p . Jak w Ziemi Krakowskiej rozpoznawały się ko­ biety wedle różnorodnego sposobu wiąza­ nia chustki czepcowej, właściwego dla po­ szczególnych parafii, a nawet wsi — t a k n a Śląsku Dolnym pochodzenie kobiet można było odczytać z rodzaju czepka i sposobu jego ozdabiania. Poza t y m na t y p stroju dolno-śląskiego składa się koszula z krótkimi bufiastymi rękawami, trójkątna chustka jedwabna kwiecista, której jeden róg zarzucano na plecy, a dwa pozostałe krzyżowano n a pier­ siach, wsuwając je pod opaskę fartuszka. Najpopularniejszym kolorem spódnicy był koralowy. Dołem obszywano ją dla ozdoby szeroką n a 15 cm wełnianą wstęgą w kolo­ rze jasnego cynobru zielonego, a z tyłu układano ją w płaskie fałdy. Spódnice te okrywała z przodu zapaska bawełniana Ryc. 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzy­ zwykle w prążki żółte. Zupełnie i n n y t y p cha w poł. w. XIX. Wg A. Kretschmera. 15 �nadawała kobiecie biała, haftowana przyodziewa, n a którą składała się przede wszystkim batystowa chustka trójkątna, zarzucona n a gorset z modrego aksamitu oraz równie bogato wyszywana zapaska. Wiele odmian posiadała również krótka katan­ ka, bardzo charakterystyczna dla Dolnego śląska. Szyta była z m a t e r i i wełnianych l u b atłasu w ko­ lorze liliowym, brązowym, zielonym l u b czarnym. Duży kołnierz przykrywający całe ramiona zdobny naszywaną krepiną kolorową i rękawy suto b u ­ fiaste u ramion, a wąskie od łokci do dłoni — na­ dawały tej odzieży cechę dawności. K a t a n k i no­ szone były przeważnie przez mężatki — podobnie zresztą j a k w Wielkopolsce l u b n a Górnym Śląsku. Do katanek noszono wełniane spódnice oraz jed­ wabne zapaski zwykle ciemnego koloru. Do wszystkich powyżej zarysowanych typów odzieży niewieściej nadają się płytkie buciki n a niskich obcasach tzw. czółenka. 7. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU KOBIECEGO Strój codzienny Codzienny strój góralki ze Szklarskiej Poręby wedle rzeźby sprzed 50 l a t (ryc. 17) składa się z żółtej chustki perkalowej związywanej pod brodą, koszuli płóciennej, obszernej spódnicy, zapaski, Ryc. 19. Dolno-ślązaczka ze Szklarskiej gorsetu z długimi ramiączkami, prostokątnie na Poręby. piersiach wyciętego, białych pończoch i butów płytkich. Strój ten, pochodzący z czasów upadku stroju ludowego n a D o l n y m śląsku, nie m a w sobie właściwych znamion regionalnych. Dlatego, chcąc przedstawić kobiecy strój dolno-śląski z okresu rozkwitu, trzeba n a m sięgnąć do okazów conajmniej l a t 1860tych. C z e p e k d o s t r o j u c o d z i e n n e g o . Czepki noszone na codzień wykonane były z białego płócienka albo pstro wzorzystego perkalu, rzadziej jedwabiu. Główka szczelnie przylegająca. Nosiły je n a codzień dziewczęta i gosposie. T e n t y p czepków zwany „kamodą", rozpowszechniony n a całym śląsku D o l n y m , był najcharakterysty­ czniej szy dla okolic Jawora i Strzegomia. Uczesanie pod tego rodzaju czepek polegało n a opasaniu głowy warkoczami w wie­ niec l u b też n a upięciu i c h n a karczku w pukiel. K o s z u l a lniana miała rękawy bufiaste, krótkie, sięgające zaledwie do połowy ramienia. Na piersiach była głęboko wycięta. S p ó d n i c e szyto z materiałów kwiecistych, pasiastych l u b jednobarwnych (gład­ k i c h ) . Jednobarwne szyte były z czerwonej kuczbaji, a więc m a t e r i i wełnianej, obramione dołem szeroką jasno-zieloną bortą wełnianą. Były z tyłu fałdziste (w 15 — 20 płaskich fałdów) i sięgały do połowy łydek. Obficie fałdowane były też spódnice półjedwabne l u b perkalowe, oraz wełniane spódnice granatowe. Sięgały one prawie do sa­ m y c h stóp. Czerwone (zdobne u dołu szeroką wstęgą zieloną) występowały w pow. je­ leniogórskim, a fałdziste, ciemne w okolicach Wałbrzycha. Do ciemnych spódnic nada­ wała się zapaska czarno-oliwkowego l u b stalowego koloru, obszyta z dołu i z boków 16 �bortą z zakładek tej samej materii. Spódnicy zielonej przystała biała zapaska katunowa l u b półjedwabna. Z a p a s k i do stroju codziennego szyto z perkalu i płócienka lnianego barwionego. Opasywały one z przodu prawie całą spódnicę. Zapaski te zdobiono z pocz. w. X X w Szklar­ skiej Porębie szlakami h a f t u , który nadawał strojowi kobiecemu regionalne piętno (ryc. 43, 44 i 45). C h u s t k a . Perkalowa chustka trójkątna, którą zarzucano n a plecy i ramiona, była krzy­ żowana n a piersiach, a końce jej wpuszczano pod opaskę fartucha. G o r s e t y . Gorset nie jest charakterysty­ czny dla stroju dolnośląskiego. Wprawdzie z pocz. w. X I X pod wpływem mody miejskiej noszono usztywnione gorsety aksamitne czar­ ne lub szafirowe, a do n i c h koszule z rękawami krótkimi, bufiastymi, jednak już koło r. 1830 w miejsce gorsetów weszły bluzki czarne l u b czerwone z obkładem borty, a zapinane n a h a f t k i . Utrzymał się tylko błękitny gorset su­ kienny, stanowiący silny kontrast do krótkich białych rękawów koszuli zakończonych okrą­ głymi bufami. Ryc. 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wał­ brzycha (według litografii A. Kretschmera). 1) Kobieta w środku ma czepek z główką zieloną, chustkę wokół szyi czerwoną, to­ łubek fioletowy z naszyciami krepiny zie­ lonej, spódnicę granatową i zapaskę oliw­ kowo czarną. 2) Dziewczyna z boku ma skrzyżowaną na piersiach chustkę czer­ woną w żółte kwiaty, gorset modry, spód­ nicę czerwoną i zapaskę w pasy kremowe i brązowe. T o ł u b e k czyli k a t a n k a dolno-śląska sięga swym krojem mody renesansu — po­ siada więc kilkowiekową tradycję w Polsce. Spokrewnią się to odzienie z tołubkiem wielko­ polskim i górno-śląskim, a chociaż zindywidu­ alizowane w szczegółach, posiada n a ogół t y p jeden. Wszędzie wycięcie n a szyję jest bardzo szerokie, gdyż spod tołubka wokół szyi m a wyglądać czerwona l u b różowa chusteczka nałożona n a szyję j a k szalik. W r a ­ mach jednego t y p u krojów dadzą się zauważyć dwie odmiany: jeden z okolic Wał­ brzycha (Jedlina), d r u g i z K a r p n i k z pow. jeleniogórskiego. Tołubek z Jedliny ma kołnierz duży, sięgający do ramion, wycięty wokół w duże zęby, ozdobiony naszyciem zielonej krepiny, wijącej się w meander. Takie same dwie tasiemki zielone zdobią to­ łubek u przedniego rozkroju. Rękawy są t u od ramienia do łokcia niepomiernie bujne, a od łokcia do przegubu dłoni obcisłe. W pasie spięty jest paskiem z tej samej materii, szerokim n a dwa palce. Dołem spod paska wokół wystaje rąbek tołubka również n a tę samą szerokość. Tołubek zaś od K a r p n i k m a kołnierz duży, wycięty w równe koło, rozłożysty, sięgający poza barki. Rękawy m a równo obcisłe od b a r k u do przegubu dłoni. Paska nie posiada. Dolny jego rąbek wciśnięty jest pod opaskę Ryc. 21. Krój katanki (A — tył i przód oraz spódnicy w pasie. pasek, B — kołnierz, C — rękaw). 17 �Tołubki szyto z atłasu czarnego, grana­ towego, niebieskiego, zielonego i sepiowego. Bywały też k a t a n k i z perkaliku kawowego w kwiaty z kołnierzem wyciętym w ząbki i ozdobionym wokół podwójną falbanką. P o ń c z o c h y były modre i białe — bez ozdób. B u c i k i z czarnej skóry płytkie, łódkowato wycięte. Strój świąteczny Czepki świąteczne wykonane były z ukwieconego adamaszku l u b aksa­ m i t u zdobionego haftem wielobarwnym, lamą, drucikiem srebrnym i złotym, naszyw a n y m i blaszkami metalowymi, k o r o n k a m i złotymi (forbotkami), wstążkami szerokimi na 9 — 1 0 cm i k w i a t a m i sztucznymi. Za­ leżnie od materiału użytego do ozdób zwały się złotymi l u b srebrnymi. U przedniego . „„ rąbka obszyte były koronkami, które albo Ryc. 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą ^ •> ' tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach zwisały albo rozpięte były n a stolarzu d r u Olbrzymich oraz ziemi Kłodzkiej. Wg obrazu cianym. olejnego P. Nitscha z r. 1911. Różnica między czepkami n a codzień, a czepkami n a święto polegała przede wszystkim n a materiale. Czepki n a codzień wykonane były z perkalu i taniej koron­ k i — czepki n a święto z adamaszku l u b aksamitu i posiadały lepsze g a t u n k i koronek, wstęgi jedwabne, ozdoby z h a f t u płaskiego, przekłuwanego i t p . C z e p k i o b r z ę d o w e . Do pogrzebów oraz podczas postu używano czepków czarnych t j . wykonanych z czarnego aksamitu haftowanego nicią srebrną l u b białą, a nadto ozdobionego czarnymi paciorkami. Wachlarzowaty otok czepka w stroju ża­ łobnym z K a r p n i k w pow. jeleniogórskim jest czarny. Również wstęgi są z krepy czar­ nej. Czepki takie noszono także na znak pokory l u b pobożności podczas niektórych uroczystości organizowanych przez Kościół. Gdy okres żałoby miał się k u końcowi, noszono czepki błękitne, ozdobione złotą lub srebrną krepiną lub haftem, a t y l k o czar­ n y m i k o r o n k a m i i wstążkami. B i ż u t e r i a . Obok kolczyków w uszach noszono n a szyi uwiązany n a czarnym sznurze dukat (złoty), a w jego braku srebrne monety, także paciorki z bursztynu, granatów l u b szkła. D u k a t nie zwisał n a piersi, lecz przypadał n a środek mostka. Pa­ ciorki wiązane były n a k a r k u kolorową wstążką opadającą n a plecy. K o s z u l a lniana, haftowana u zapięcia z przodu, obszyta była u rękawów krót­ k i c h koronkami. S p ó d n i c e wdziewano trzy (były to czasy tezauryzacji kapitału), albo też w ślad za odpryskami mody rokoka przywiązywano u bioder poduszkę, która rozdymała spód­ nicę wszerz. Używano też spódnicy wełnianej czerwonej z zielonym szlakiem u dołu. Z a p a s k a szyta była z jedwabnych lub półjedwabnych materiałów wyrabianych w Kostrzy koło Jeleniej Góry. Dziewczęta uważały zielony kolor spódnicy za codzienny, a granatowy za świą­ teczny. J 18 J �Zapaska biała, batystowa, haftowana była ście­ giem płaskim, dziurkowana i ząbkowana, albo też szyta była z m a t e r i i półjedwabnej lub lnianej wzorzystej w deseń niezbyt jaskrawy i nie rzuca­ jący się w oczy, a dołem zdobiona w fałdzistą okładkę. Piękny efekt dawała też zapaska liliowa w białe k w i a t k i , posiadająca w odległości 25 cm od dołu falbankę. C h u s t k a . Do świątecznego stroju należała też w takiż sposób zdobiona chustka biała, trój­ kątna, zarzucana n a plecy i ramiona j a k rańtuch i krzyżowana n a piersiach. Ten sposób noszenia właściwy jest także ludności polskiej n a Górnym Śląsku. Koło Głogowa, w miejsce ręcznie haftowa­ nych, noszone były chustki jedwabne z ornamen­ tem drukowanym, zaś koło Gór chustki ciemnopasiaste. Osoby starsze nosiły też chustki czarne zszywane (ryc. 24) z dwóch trójkątnych płatów. Obszyte były one cienkimi k o r o n k a m i k u p n y m i i posiadały rozpiętość około 3 metrów. Na wyróżnienie zasługuje w dawnym stroju dolno-śląskim zaginiona w połowie w. X I X , ale ongiś rozpowszechniona n a Łużycach oraz całym ślą­ sku, płachta biała, noszona jako strój żałobny. W płachty takie odziane są kobiety n a epitafium na kościele św. Małgorzaty we Wrocławiu z r. 1547. Chusty takie, zwane u górali polskich łoktuszą, trwają w stroju wrocławskim jeszcze z końcem w. X V I I I . W późniejszych czasach występowały Ryc. 23. Strój kobiecy w Karpiukach na Śląsku Opolskim i Górnym, w Ziemi Kłodzkiej, P - Jelenia Góra (według Tilkego). n a Śląsku Cieszyńskim, w Czadeckim, i n a Mora­ wach. Znane są także z Wielkopolski, z Pomorza Wschodniego i Mazur, gdzie uży­ wane były jako strój żałobny. w ow W poważniejszych okolicznościach używano stroju w barwach ciemnych. Kolory takie przystały również osobom starszym, jasne zaś, żywe — osobom młodszym. Barwy stroju w dużo większym stopniu, niż krój, odróżniały strój panien od stroju mężatek, strój weselny od żałobnego oraz wielkopostnego. B u c i k i miały kształt czółenek. Wykonane były ze skóry lub aksamitu, czasami zdobne w rozetki. C h u s t e c z k a . Do elegancji należało w święto trzymać w ręce chusteczkę do nosa, wydającą zapach liści muszkatułowych, merumferum i t p . Strój Ryc. 24. Krój chustki. zimowy W zimie noszono c z e p k i z futrzaną obsadką albo grubo watowane i pikowane, a nadto zaopatrzone w fałdzistą krezę (okaz w muzeum w Karpaczu). Krótki tołubek przeobrażał się w wydłużony k a b a t e k, który sięgał do połowy 19 �11 12 13 Ryc. 25. Typy kroju czepków dolno-śląskich. 1) Czepek kulisty, charakterystyczny dla epoki biedermajeru, występował przeważnie na nizinnych obszarach śląska. Kroje 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 od­ noszą się do typu czepków dwudzielnych, czyli składających się z dwóch części, przy czym egzemplarz 2 przedstawiający dwa równej wielkości płaty trójkątne, wyraźnie różni się od egzemplarzy 3 — 8, składających się z denka przypadającego na tył głowy, oraz nałęcza czyli otoku opasującego denko. Od modyfikacji kształtu denka i nałęcza zależy krój i kształt czepka. Typ czepka dwudzielnego dominuje na Dolnym śląsku. Występuje bowiem zarówno na pogórzu, jak i na obszarach nizinnych. Egzemplarze 9, 10 i 11 przedstawiają typ czepków trójdzielnych t j . składających się z trzech płatów — dwóch trójkątnych nausznic i środkowego prostokątnego płata z trójkątnym „ząbkiem" przypadającym na czoło. Występowały one na obszarze pogórza i jego peryferiach w pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. Egzemplarze 12 i 13 przedstawiają typ kroju czepków czterodzielnych, spośród których 12 jest właściwie czepkiem trójdzielnym, na który nałożona bywa z wierzchu szeroka opaska. 20 �Tablica I STRÓJ DOLNOŚLĄSKI ZE SZKLARSKIEJ PORĘBY Malował: Jerzy Karolak �ud, a od pasa był fałdowany. Wolno przypuszczać, że główną szatą zimową kobiet dolno-śląskich była podobnie j a k naogół w całej środkowej Europie tzw. s u k i e n k a , noszona zarówno n a Łużycach, w Wielkopolsce, j a k w ogóle w całej Polsce w pocz. w. X I X . Szyta była j a k świtka, podbita i bramowana kożuszkiem, z wykładanym kołnie­ rzem barankowym popielatym, a zaopatrzona dla ozdoby n a piersiach w 4 pary po­ trzeb z chwastami. Świtkę taką nosi mężczyzna n a obrazie z poł. w. X I X znajdującym się w muzeum w Karpaczu. Krój czepków Śląsk Dolny nazywano krainą czepków. Ogromna rozmaitość tej najefektowniej­ szej części odzieży niewieściej wyraża się jednak w zdobnictwie i gatunkach materia­ łów użytych do przystroju czepków, nie zaś kroju, który da się wyrazić w czterech typach. Pod względem k r o j u dzielą się one n a : 1) kuliste, wygniatane w formach (ryc. 25, 1), wykonane były z jednego kawałka brokatu l u b aksamitu n a podkładzie z płótna l u b miękkiej papy. Zdobione były lamą, wokół twarzy koronką marszczoną, a z tyłu wstążkami, usztywnionymi podszewką pa­ pierową. Czepki te pojawiły się dopiero około r. 1810, a noszone były początkowo przez zamożne j a r z y n i a r k i z pobliskich okolic Wrocławia, ale w późniejszych dziesiątkach lat stwierdzono je w Miłocicach, pow. Strzelin; w Ostroszowicach, pow. Dierżoniów; w Wigancicach i Rudnicy, pow. Ząbkowice; w Jedlinie, pow. Wałbrzych; w Strzegomiu i żelazowie, pow. świdnica; w Roztoce i Małuszowie, pow. Jawor; w Krotoszycach, pow. Legnica; w Dalkowie, pow. Głogów. 21 �Ryc. 28. Czepek dwudzielny z oko­ lic Głogowa. Ryc. 29. Czepek dwudzielny z pogra­ nicza izersko-karkonoskiego. 2) Dwudzielne, składające się z dwóch płatów trójkątnych albo też denka przypa­ dającego n a tył głowy oraz podłużnego różnokształtnego otoku (ryc. 27). Szyte były z brokatu złotego lub srebrnego zdobnego lamą, forbotkami (koronkami z drucików) i otokiem z koronki l u b ryszki. Niekiedy uzupełniane były bardzo szeroką wstęgą t i u ­ lową rozpiętą n a szkielecie drucianym, układaną wokół szyi w kształt sutej krezy (ryc. 22). Dwudzielne czepki występowały zarówno n a północy w powiecie Kożuchów; w Sieniawie, pow. Żary; w Brzostowie, pow. Głogów; w Witoszycach, pow. Góry; w Kędziu, pow. Milicz, jako też n a południu w Ziemi Kłodzkiej, w Międzylesiu, w Orłowcu, Lądku i t p . Występują one n a całym obszarze stroju ludowego, właściwego pogórzu Ryc. 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 22 Ryc. 31. Czepek kulisty z Jedliny k. Wałbrzycha. �Dolnego Śląska. Poza t y m obszarem stwier­ dzono je nadto: w Osieku, pow. Strzelin; w Chrośnicy, pow. Złotoryja; w Chmielnie, pow. Lwówek; w Kozłowie, pow. Bolesła­ wiec; w Golance, pow. Legnica. 3) Trójdzielne składające się z płata je­ dwabiu, b r o k a t u l u b adamaszku, nakrywa­ jącego głowę od czoła aż do karczku oraz dwu płatów nausznicowych. Zdobione były haftem wypukłym, ściegiem płaskim i łań­ cuszkowym, naszyciami z pajetek i barwistych płytsk metalowych, a nadto kokard­ k a m i i koronkami. Występowały w powie­ cie jeleniogórskim (Kopaniec, Sobieszów, Szklarska Poręba, Wojanów, Chromiec), na wschodzie sięgały po Wałbrzych, a n a pół­ nocy obejmowały pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. 4) Czterodzielne, składające się zasadni­ czo z dwóch różnych typów k r o j u (ryc. 25, t y p 12 i 13) występowały w Bolkowie, Ja­ worze i Szprotawie. Podział czepków wedle Ryc. 32. Dziewczyna w czepku trójdzielnym ze Szklarskiej Poręby. cech zdobniczych 1) Czepek biały, haftowany, szczelnie opinający głowę posiadał n a czole wiązanie. U boków j a k skrzydła sięgające r a m i o n — sztywne kokardy. W okolicach Zielonej Góry nosiło się ten czepek pod czarną, trójkątną chustką z tafty. 23 �2) Cały koronkowy l u b haftowany z wstaw­ k a m i koronkowymi albo też cały z sztucznych kwiatów lub wstążek wiązanych w kokardki — występował w części północnej Dolnego śląska. 3) Naj charakterystyczniej szą cechą czepka z Kamiennej Góry były dwie wąskie, białe wstążki z materiału nadającego się do prania, a więc lniane l u b perkalowe, przyczepione z bo­ ków od strony uszu i opadające z przodu poniżej pasa. Poza t y m biała wstęga przeciągana t u była w skos n a wysokości głowy i upinana w dwa od­ stające skrzydła, które opadały n a plecy. 4) W t y m samym powiecie, w Karpnikach, cechą czepków jest wachlarz z t i u l u marszczo­ nego, rozpięty n a drucikach, okalający twarz wedle mody średniowiecznej. Kokardy jedwabne upięte są n a karczku. 5) W Jedlinie otok z białej k o r o n k i nie roz­ pina się u czepka w wachlarz l u b falującą krezę, lecz od czoła opada w dół k u końcowi nosa, two­ rząc n a d n i m charakterystyczny dzióbek rozchy­ lający się w dwa półkola n a d oczyma. Nie posiada on sztywnych kokard, a jest t y l k o z tyłu mar­ szczony. Zdobnictwo stroju Od r. 1855 rozwijał się w Karkonoszach prze­ mysł koronkarski w oparciu o szkoły i dobrze zorganizowaną centralę handlową — nie oddzia­ ływał o n jednak n a dolno-śląski strój ludowy, który naówczas zaczął już chylić się do upadku, podporządkowując się modzie miejskiej. Zresztą koronki niciane służące do obramiania czepków tzw. w Polsce w w. X V I I I antualarze, nie były Ryc. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej wykonywane ręcznie. Przywożono je n a Śląsk z Jawora. z Saksonii, gdzie w okresie baroku wytwarzano je masowo w specjalnych fabrykach. Same zaś czepki brokatowe i adamaszkowe obywały się bez h a f t u , a nawet czepki aksamitne, z wyjątkiem czarnych, żałobnych, nie były ręcznie haftowane n a podobieństwo np. czepków krakowskich, kaszubskich l u b warmińskich. Ograniczano się do naszywania na n i c h dookoła srebrnych l u b złotych maszynowych koronek zwanych forbotkami. Forboty, wytwarzane w wielu miastach środkowej Europy, a n a f i a s k u D o l n y m w Dzierżoniowie, należały do zwykłego przystrój u dolnośląskiej odzieży niewieściej. Nietylko więc do szlachcianek mazowieckich, ale i do Dolno-ślązaczek z l u d u odnosiły się słowa Koszutskiego w Lorychiuszu: „Teraz i ubogiego człowieka żony nie masz, która by czepków nie nosiła z t r o j a k i m i forbotami albo t k a n i c a m i złotymi bramowanych,". Właściwa twórczość zdobnicza wyraziła się w naszywaniu paletek l u b pajetek n a jednobarwne tło atłasu czepka. Pajetki czyli złote l u b srebrne, a najczęściej barwione cynowe, cienkie blaszki różnego kształtu, którymi szlachcianki i mieszczanki w. X V I I I w Polsce zdobiły kapelusze, pantofelki, gorsety itp., weszły w modę również n a Dolnym Śląsku. Miały one kształt palmetek, serc, gron winnych, liści, stokrotek, tulipanów, 24 �Ryc. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. Ryc. 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. gwiazdek i t p . Pajetkami wyszywano nie tylko denka t j . tylne części czepków ale i ko­ kardy umieszczane n a k a r k u oraz zwisające w dół wstęgi. Układy zdobnicze z pajetek uzupełnionych jeszcze szelążkami (cekinami), cechuje symetria w rozmieszczeniu ele­ mentów zdobniczych. Zazwyczaj do schematu kompozycyjnego należy naszywanie ceki­ nów w kształt garnka, z którego wyrasta łodyga z bocznymi rozgałęzieniami. Na końcu łodygi naszywano dużą barwną pa jętkę kształtu palmetki, a n a końcach bocznych rozwidleń — inne elementy zdobnicze. Druga technika służąca do ozdoby czepków — to h a f t wykonany ściegiem płaskim podkładanym, łańcuszkowym, wodnym, supełkami, przekłuwaniem i wypręganiem (mereżką). Haftem t y m zdobiło się czepki n a codzień, szyte z kwiecistego perkalu, a obramione z przodu szerokim n a 12 c m naczelnikiem t j . przypadającą n a czoło taśmą z cienkiego płócienka. Z tyłu zaś zdobione bywały lnianą wstążką szer. 11 cm, marszczoną w 12 fałdków tworzących n a oko szereg kokard, a końce tej wstążki opadały z karczku w dół n a długość 30 — 40 cm. Otóż za­ równo naczelniki j a k i końce wstążek zdobione były haftem, którego głównymi elementami zdobniczymi są koła (różycz­ k i , słoneczka) l u b l i s t k i wrze­ cionowatego kształtu, wypeł­ nione siatką wypręgu, a oto­ czone dużymi dziurkami. Zwy­ kle n a czoło czepka przypadał układ z trzech l u b czterech „róż" z majestatycznym jed­ n y m listkiem po bokach tego układu zdobniczego. Brzegi na- Ryc. 37. Haft u rąbka chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 25 �czelników i wstążek były obdziergane, a nadto wykończone w półkoliste ząbki z klockowej koronki, prócz tego n a końcach wstążek dawano koronkę kloc­ kową, składającą się z kwadra­ tów w układzie szachownico­ wym. Ten sam t y p h a f t u , t y l ­ ko szlachetniejszego zarówno w technice, j a k i zdobnictwie, występuje n a batystowych za­ paskach oraz n a takichże trój­ kątnych chustkach do zarzu­ cania n a plecy i krzyżowania Ryc. 38. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. ich końców n a piersiach. Tyl­ ny narożnik chustki oraz bo­ czne rogi zapasek oraz rąbki boczne chustek i zapasek (ryc. 42) ozdabia bogata kom­ pozycja motywów kwiatowych, wykonanych ściegiem płaskim podkładanym, łańcusz­ kowym, siatkowym, wypręgiem, dziurkowaniem oraz supełkowaniem. Dbałość o symetryczność układu wyraża się t u t a j w czytelności kompozycji zdobniczej, która w istocie składa się z luźnych motywów. Te misterne hafty, zachwycające bogatą skalą operowania motywami jednoro­ d n y m i w stylu, stanowią najwyższy w y k w i t zdobnictwa dolno-śląskiego, a zarazem jedno z ogniw, które łączą h a f t y wielkopolskie, górno- • i dolno-śląskie w jedną rodzinę. Odmiennym typem h a f t u są szerokie n a 4 — 1 2 c m szlaki, wyszywane nićmi bia­ łymi. Haft ten zdobi bawełniane zapaski brązowe l u b błękitne, używane do stroju codziennego. Na niektórych haftach, występuje, obok n i c i białych, także nić czerwona, Ryc. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 26 Ryc. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa (okaz w P. Muzeum Etnogra ficznym w Krakowie). �gdy zapaska m a kolor błękitny, albo niebieska, gdy zapaska m a kolor brązowy. Głównym elemen­ tem zdobniczym są t u podwójne krzyżyki, a zatem 8-promienne gwiazdki, układane w linie zygza­ kowate l u b duże zęby. Tego rodzaju zdobnictwo jest ostatnią fazą h a f t u dolno-śląskiego, przypadającą n a okres odra­ dzania się tego stroju w wieku X X . Zastosowanie h a f t u krzyży­ kowego, nie występującego da­ wniej n a odzieży dolno-śląskiej, wiąże się t u jednak ściśle z ma­ teriałem, a mianowicie drobnogroszkowym perkalem, n a którym białe k r o p k i są p u n k t a m i orientacyjnymi dla hafciarek. R . 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby (okaz w Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). yc 8. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Powyższą monografię opracowano n a podstawie zabytków stroju dolno-śląskiego, znajdujących się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Państw. Muzeum w Jeleniej Górze, a nadto w muzeach — w Szklarskiej Porębie Średniej, Karpaczu, Kamiennej Górze, Bożkowie, Jaworze i Bolkowie. Poza jednym typem znaj­ dującego się w Jeleniej Górze stroju męskiego, reprodukowanego na ryc. 10, w żadnym z muzeów dolno-śląskich nie m a kompletu lokalnego ubioru regionalnego. Trzeba było te disiecta membra układać w całość n a podstawie studiów literatury etnograficznej oraz litografii kolorowych wykonanych przez artystę malarza A. Kretschmera, który w latach 1864 — 1870 z podziwu godną zawziętością odtwarzał w rysunkach i akwarelach swych przeróżne typy ludowe. Niemiecka literatura opisowa nie posiada żadnej pracy poświęconej stro­ j o w i dolno-śląskiemu. J . Klap­ per (Schlesische Volkskunde, Wrocław 1925), widzi n a Śląsku w średniowieczu i okresie Odro­ iii .ST dzenia jedynie strój miejski oraz nikłe jego odbicie u ludu. W i l h . Schremmer (Schlesische Volks­ kunde, Opole 1928) traktuje strój śląski jako jeden, stroju dolno-śląskiego nie wydziela w t y p odrębny, a historię tego stroju opiera głównie n a ryci­ nach w Breslaurischer Erzähler szklarskiej Poręby (okaz Z r. 1800 i 1801. To zaś pismo Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). R y c 4 2 H a f t n a b r z e g u z a p a s k i z e w 27 �Ryc. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. podaje ryciny i krótkie opisy tylko strojów najbliższych okolic Wrocławia. Stroje te noszone przez jarzyniarzy podmiejskich różnią się zdecydowanie od t y p u stroju dolno­ śląskiego, panującego n a pogórzu — dlatego w pracy niniejszej zostały pominięte. Niektórzy autorzy niemieccy, j a k np. W. Steller (Schlesische Volkstrachten, Wro­ cław 1938) zacierają różnice etnograficzne między śląskiem Górnym a D o l n y m oraz Łużycami Górnymi. Historyczne materiały do stroju zarówno górno- j a k i dolno-śląskiego zawiera monografia Guntera Grundmanna i Konrada Hanna: Schlesien (Deu­ tsche Volkskunst T. V I I I , Weimar) oraz F. Hottenrotha: Deutsche Volkstrachten vom 16 Jahr, an, bis zur M i t t e des 19 J h r h . Najdawniejszych jednak materiałów historyczno-ikonograficznych Ryc. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 28 do stroju dol- Ryc. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codzien­ nego w Szklarskiej Porębie. �Tablica II STRÓJ DOLNOŚLĄSKI Z JEDLINY Malował: Jerzy Karolak �no-śląskiego zaczerpnęliśmy z Kodeksu Ostrowskiego z r. 1353 oraz Kodeksu Wrocław­ skiego z r. 1451 z m i n i a t u r a m i średniowiecznymi z życia społeczeństwa polskiego i niemieckiego n a śląsku. Oba opracowane zostały przez St. Stronczyńskiego jako Le­ genda Obrazowa wyd. PAU, Kraków r. 1880. Z i n n y c h prac wymienić t u należy monumentalne dzieło W. B r u h n a i M . Tilkego: Das Kostümwerk, B e r l i n 1941, w którym znajdujemy duże kolorowe plansze, przed­ stawiające typy stroju kobiecego z okolic Głogowa, a zatem t y p u , który nie jest przed­ miotem niniejszej pracy, dolno-ślązaczkę w majestatycznym czepku z czarnymi skrzy­ dłami, a nadto mężczyznę w granatowym żupanie frakowym. Z i n n y c h prac omawiających szczegóły stroju, a osobliwie nakrycie głowy, n a uwagę zasługuje J . Hanika: Sudetendeutsche Volkstrachten I . Grundlagen der weib­ lichen Tracht. K o p f t r a c h t u . A r t u n g . Reichenberg 1937, praca, która użyta została tutaj dla celów porównawczych, oraz G. B a r t h e l : Die Hohe Strasse — Schlesische Jahrbücher für Deutsche A r t u . K u n s t i m Ostraum. B. I Wrocław 1939 (Tamże str. 231 — 252 E. Mayer-Heisig: Formen u . Verbreitung der schlesischen Hauben), skąd zaczerpnięto materiał do rozprzestrzenienia niektórych typów czepków dolno-śląskich oraz i c h k r o j u . Badania własne autora niniejszej monografii rozszerzyły ten mate­ riał w oparciu o zbiory znajdujące się w muzeach regionalnych n a D o l n y m śląsku. W celach porównawczych korzystano z sumiennej pracy Agnieszki Dobrowolskiej: „Strój ludowy n a Łużycach" (Biblioteka S t u d i u m Słowiańskiego U. J.) Kraków 1948, w której historyczne zjawiska stroju łużyckiego zestawia autorka z analogicznymi przemianami w strojach środkowej Europy. Ryc. 46. Guziki u kamizelek dolno-śląskich. Po bokach guziki mosiężne z ornamentem maszy­ nowo wytłaczanym, w środku guz bakfonowy, pryzmatycznie profilowany, zdobiony drobnymi zygzakami ręcznie, przy pomocy radełka. 29 �COßEPJKAHHE OÄHHM H3 npeKpacHeñfflHx CHJie3HH. HapaaoB Ha Bo3BpameHHBix 3esi.aax, aBaaeTca H3 aaBHBIX BpeSieH H3BeCTHBI Ha>I HKOHOrpaCpHieCEHe HCTOHHHKB 9THX Hapaa HaatHeË HapaaOB, OTHOCH- maecH K X I Y BeKy (MBHHaTiopBi OT 1353 r.). Ha ocHOBaHaa MHHHaTiop OT 1451 r . npeanoaaraeM, HTO B cpeĄHeBeKOBHM Hapaae Hn;KneË Caae3HH HaxoaaTca nepBoacToiHHKH niaaxeTCKoro Hapaaa IIOviLiun. B X V I Beite KOTopsie npecymeciBOBaaH naa OBoe pa3BHTne xapanrepHBie Hapaae, ÜOHBHJIHCB B STOM ao KOHna X I X Bena. IIOITH OKoao 1880 r . XOTH aaa peHeccaHca, »ceHCKae «KaTamca», Hapa,a; HajKHeË CH.ie3HH 3aK0H- THUBHHBIË X X Beice OTMeiaerca B ero pa3BHTHe noa BinarnieM HBHïceHHH perHOHaatHoñ canoÖBiTHOcra. 9ror Hapaa oxBaiaa BO BTopoË noaoBBHe X I X B. npearopHyro nacTB HaatHeË Caae3aa Ha m a p o K o t MecTHOCTH, THHymeäca BaoaB Boatmoro TopHoro xpeöTa CyaeTOB. Hoi. BaaaHHeM TeneHaa KOCMO aojiHT03Ma, B03HHKiuero B pe3yiBTaTe KanHTaaa3¡via, STOT Hapaa, Hanaa BBipoaiaaTBca, K 3 K cociaBHBie qacTH HapOiHOH KyjIBTVpBI. B MyjKCKOM Hapaae CTOHT o5paiHTt BHHMaHae Ha CHHK)K> manny cpeaHeBeuoBoro Tana, KOTopoñ HoaB30BaaacB eme B 1870 r., npaÖaBHceHHOE K anaiorHiHBiM HianKaM BO BceË IIojiBuie. OHa BBepxy KBaapaTHyio (popxiy, a ÜMeeT BHH3y oßniHTa lepHBin coöanBBii MexoM. IlHTepecHoñ Hacino Hapaaa aBaaeTca roayöoE KopoTKHił KaM3oa c pynaBaMH, HMeromBfl C3aan ase xapaKiepHBie CKaaaKH CaeayeT — oseaba ynoTpe6.iae.Maa eme oöparaTB BHHMâHHe Ha Ha 6OJ£BHIOË MHHHBIË naaiii, leppHTopna CpeiHefl EßponBi. Ha3BiBaeMBifl HO-HOJIBCKH «HtynaH». H3 HteHCKHx HapaaoB 9(p(peKTHoË lacTBH) oaessati ÔBian n e n n t i . HajKHaa Cnaesaa Ha3BaHa icpaeii nenn,0B. BoaBHiaa pa3H0BiiaH0CTB a x BBipaaiaerca B yspauieHHax n KanecTBax MaTepaaaa, HcnoaB3yeMBix aaa aeKopauan fl KpoflKH. HpnaaraeMaa 3aecB Taójrana KpoËKH noaaeT ipopsiti lennoB: 1. UlapoBaaHBie, 2. ,ÜByx-nacTHqHBie 3. Tpex-iacTHiHBie, 4. ^eTBipex-iac-THiHBie. B Hapaaax oyaHanHBix, npa3ĄHaiHBix H 3MMHHX, B OCHOBHOM oiMeieHBi Te nacía oaescaBi, KOTopBie aBMioTca TpaĄaaaoHHBiiiH B TeneHaa i i H o r n x BeKOB H HiieiOT apTHCTanecKyio neHHOCTB. KpoMe nennoB caeayeT OTMCTETB öoraTo BBiniBTBiä ÖaTHCTOBBiä naaTOK, oaaH KOHen, KOToporo HaópacBíBajica Ha naenn, a ana a p y r n x nepeKpeiHHBaaacB Ha r p y a n H BKaaaBiBaancB noa (papTyK. <3?apTyK TaKHe ÓBia aeaoM HCKyccTBa. BBIHIHBKH cBa^eTeaBCTBOBaan o öoaBinoM xyaoacecTBe HapoaHBix pyKojeaBHíHn, íapTjK Ha,a,eBaaca Ha IOÖKY, KoTopaa c3aflH HMeaa CKaaaKH, BHB3y ÖBiaa oôpasiaeHa niapoKOË 3eaeH0Ë jieHTOË. Bo BpeMa xoaoa.oB B HaatHeË Caae3HH 6y<pBi, BHH3y 6BLIH Hocnas KacpTaHBi, pynaBa KOTopBix BBepxy y3Kae, BOPOTHBKB miipoKHe, noKpBiBaiomHe naein. HMean B aaHHOM Hapaae BHaeH xapaKTep HapaaoB, B3BecTHBix c BpesieH peHeccaHca, a oa,HOBpeMeHHo MHoro nepi, KOTopBie cpo^HaioT c Hapa^oM noaBCEBx 3eMeat. 30 �CÏÏIICOK HMlOCTPADJIU 1. Hapa:ibi B CaaesHH X I V Bena no sraHnanope 1353 2. KpeoTBHBe HnacHefl Cnae3nn B X V BeKe no MiiBnanope Bpon,.iaBCKoro KoxeKca 1451 r. r. 3. H a p a x noabCKOro KpecibHHHHa B Haaieeñ Cnae3nn no MHHnaTiope 1451 r. 4. KpecTBHHCKnft Hapax HnaiHefl Ciiae3nn B X V I BBK© no rpaBiope Ha aepeBe 1571 r. 5. A i i y p M . Kaprana D3 aai3Hii HnatHen Cn.ie3na, aaiaao X I X ciojieinH (aa creKae). 6. «KaTaHKii» HiDKaeä Cn.ie3nn (no rorreHpoTTy), KOTopHe HOCE.TH B X V I , X V I I , X V I I I H X I X Bet;ax. 7. KpoËKa oTjiejiBHbix naeieä iiyatcKoro Hapaxa HnaíHeñ Cnae3nn. 8. JKnTeab HnatHen Cn.ie3nn B npa3XHniH05i atynaHe, no aKBapean 3>naŁKe. 9. HaposHBie Hapaxbi MeereiKa ExauHa, OKoao Baaôacnxa (no anTorpaíJurn Kpo*»iepa c 10. Hapax Hnameii Craeanii X I X Bera. 11. Meiaaameeitaa 12. KpOH ÖOTHHOK. 1864—1870 r. r.) sacreacKa y ÖOTHHOK. 13. HnasHe-cnjie30KHii KaM3oa. 14. HatiHOHajTBHaa mantea e yraama (KOHíJiexepaTKa) B HnacHeft Crae3nn. 15. 3HMHHH Hapax B HlKaapcKoft IIopeMÓe. 16. ŹKeHCKHe HapaxBi B KapnenKax p-Ha EaeHeii - Iopbi) no jiHTorpa^nn Kpoiiiepa). 17. Toperait HceHCKuft 6yxHniHŁiit Hapax B HlMapcKoñ Hopeiiöe. 18. ÎEeHCKHft Hapax Mecrema Exanaa OKoao Baaöaoixa, noaoBnHa X I X B. 19. T u n HœHirmHBi HnatHeñ Cnjie.sHti H3 HlKaapcKoä Hopeiiôbi. 20. VKeHCKne Hapaxti MeereiKa Exanna OKoao Baaoacnxa (no anTorpaijmn K p o i i i e p a j . 21. Kpoä 22. "leñen XByx-iaeTiKHbifi, c TioaeBOñ oôopKoit, KOToptie Hocrtan B ropax, Hax peicoft By6p Boabmoro Topuoro xpefrra 23. jKeHCKHä Hapax 24. 25. Kpoá 26. Hemna HnatHeñ Cnae3HH (no rorreHpoTTy). «KaTaHKH». CyxeTOB H siecTHOcTH Kaox3Ka. KapnmiKax p-Ha EaeHeft-ropbi (ao (De-ibue). B naaTKa. (BopiiŁi Kpoa ienn,0B HniKHeft Cnae3nn. 27. Henubi Hecre'iKa EXXHHBI C 28. lenen. xByx-iacniTHbifi oKpecTHOCTii EaoroBa. 1790—1870 29. ""leñen, XByx-iacrrnHBiH. 30. Henen, xByx-iacTHiHLDi OKpecTHocTii BojBKOBa. r.r. 31. Heneu niapoBHxnHH. 32. "íenen. Tpex-iacTnqHBiä B HlfuiapcKoft nopeuôe. 33. BHmHBita Ha nepexHefi l a e r n l e n n a MecreiKa ÎÏBopa. 34. BtiinnBKa Ha KOHiiax aeai genua MecieïKa 35. MOÏHB BBiinnTBiä ßnccepoM Ha ienn.e H3 HiKaapcKOH nopeitiôbi (EaeHa-Topa). 36. MoTHB BbiniHTbnï önccepon Ha Henne H3 H I o a p c K o f t Hopeiiôbi (p-n EjeHH-Topa). flßopa. 37. BtimnBKa H oöpyÖKa ßejioro naaTKa n3 IHiiaapcKoii Hopeuöbi. 38. BbiniBBKa n ofipyÓKa ßeaoro naaTKa H3 BoaBKOBa. 39. yroaBHHK ôamcTOBoro (¡¡apTYKa H3 HlKaapcKOË Hopesiôn. 40. BBimHBKa Ha Konnax Seaoro naaTKa H3 BoabKOBa. 41. yroabHHK 6eaoro naaTKa ma IÜKaapcKOE nopeiiöu. 42. BbimuBKa no Kpaaii (JiapiyKa n3 HlKaapcKoü Hopeuöbi. 43. BbiiHHBKa BBH3y ([lapTyKa öyxHHiHoro Hapaxa HS HlKJiapcKofi Hopeiiöbi. 44. 45. * » » » » » » » » » » » 46. nyroBHn,Bi KairaoaoB B HnacHeñ Caae3HH. 47. K a p i a pacnpexejieHHa Hapaxa Hnacnen Cnae3nn. » » Ta6aHn,a I . Hapax HHSKHOÄ Cnae3HH H3 H l r a a p c K o i t HopeMÖbi. E ) . KapoaaK. Ta6ann;a I I . Hapax Hiiaffloit Cnae3Hn n3 ExanHbi. K ) . KapoaaK. CHHCOE COJEPaCAHHÍI 1. CocToaHHe B HacToam.ee BpeMa — 2. HcTopnieoKnił o^epK 5 — Hapax HnacHefi Cnae3irH X I V BeKa 5 — Hapax HBHCHeñ Cnae3HH X V BeKa 6 — Hapax HnKHeü Cnaesan X V I BeKa 7 — Hapax HiiKHefi Caaesmi X V I I BeKa 7 — Hapax HiiHtnefi Cnae3HH X V I I I BeKa 8 — 3. PacnpexeaesHe 10 — HpinHBŁi ncHe3H0BeHna 11 — 4. Oönnan enncoK MyaccKoro Hapaxa 11 — 5. HoxpoÔHbnî cnncoK Myaicicoro Hapaxa 12 7. HoxpoÖHbiii cnacoK ateHCKoro Hapaxa 16 yKpameHna 23 — — Kpoñ ienn,0B 21 — — 6. Oömnfl CopinpoBKa CBHCOK aieHCKoro Hapaxa 15 — lennoB no xapaKrepHbiM ^epTaw YKpameHae Hapaxa 24 — 8. XapaKTepnennta HCTOHHTIKOB 27 — CnHCOic naaiocTpanHÖ. 31 �SUMMARY One of the most beautiful costumes of the Regained Territories, Western Poland, is t h a t of Lower Silesia. The earliest k n o w n iconographic sources relating t o i t go back as far as the fourteenth century (miniatures of 1353). F r o m the miniatures of 1451 we can discover t h a t certain elements of the garment w o r n by the ancient Polish nobility can be traced i n the costumes of Lower Silesia. I n the sixteenth century women's jackets, w h i c h were characteristic of the Renaissance period, appeared i n the Lower Silesian costumes and survived nearly to the end of the nineteenth century. The typical local costume ceased to be w o r n about 1880 an Lower Silesia, t h o u g h i t became p a r t i a l l y restored i n the twentieth century i n connection w i t h the prevailing currents of regional revival. The area over w h i c h this costume was w o r n i n the second half of the nineteenth century comprised the highlands of Lower Silesia extending over a broad strip of the country along the Giant Moutains (Riesengebirge). W i t h the spread of cosmopolitan currents, generated by capitalism, this costume began to disappear as a part of national life. I n the study of the male costume special attention should be directed to the navy blue cap of distinctly medieval design w h i c h was still i n use i n 1870 and w h i c h is closely related t o a corresponding cap found i n the rest of Poland. I t is square at the top and has t r i m m i n g s made of black dog's fur at the bottom. Another interesting item of dress is a short navy blue jacket w i t h characteristic t w o pleats at the back — a type of garment w h i c h can be traced over wide areas of Central Europe. Also a long coat, called i n Polish z u p a n , must be mentioned i n this connection. As far as women's costume is concerned, the most spectacular p a r t of the whole attire was the headdress — the celebrated bonnet. Lower Silesia has been called the l a n d of bonnets. Their variety is expressed equally i n t h e i r ornamental features, the type of material used and i n their interesti n g cut. The tables showing their cut, w h i c h are given above, p o i n t t o various types of Lower Silesian bonnets, i . e. 1) the r o u n d bonnet, 2) the two piece bonnet, 3) the three piece bonnet, and 4) the four piece bonnet. The types of bonnets, grouped according t o t h e i r ornamental features, have been described separately, while i n the survey of the articles of everyday, festive, and winter clothing special attention has been given t o those parts of dress w h i c h have several centuries' old traditions behind t h e m and w h i c h possess special artistic merits. Here belongs — apart f r o m specially fine bonnets — the t r i a n g u l a r lawn kerchief r i c h l y embroidered, one end of w h i c h h u n g behind, the two remaining ones being crossed over the breast and p u t under the straps of the apron. The apron itself was also a l i t t l e work of a r t , a n d the embroidery w h i c h i t contained testifies to the h i g h artistic taste of Silesian womanfolk. The apron contrasted by its l i g h t colour w i t h the vermilion skirt, w h i c h was pleated at the back and t r i m m e d all the way round w i t h a broad dark green ribbon at the 32 �bottom. I n colder seasons short jackets were worn w i t h puffed sleeves gathered at the wrist (bishop sleeves) and w i t h broad shawl-like collars covering the shoulders. I n this costume the elements of the Renaissance garment can be traced as well as var­ ious traits w h i c h testify to its close affinity w i t h the type of dress w o r n over the neighbouring Polish territories. L I S T OF PLATES 1. 2. 3. 4. 5. 6. Silesian costume i n X I V century according to a miniature of 1353. Lower Silesian peasants i n X V century according to a miniature i n the Wrocław Code (1451). The costume of a Polish peasant i n Lower Silesia according to a miniature of 1451. The costume of Lower Silesian peasantry i n X V I century according to a woodcut of 1571. Courting. Lower Silesian glass painting, the beginning of X I X century. Lower Silesian „katanka" (jacket) (according to Hottenroth) worn i n X V I , X V I I , X V I I I and X I X century. 7. Cuts of individual parts of the male costume i n Lower Silesia. 8. A Lower Silesian i n a festive tunic „żupan" (according to a watercolour by Tilke). 9. Peasant costume i n Jedlina near Wałbrzych (according to a lithograph by A. Kretschmer of 1864— 1870). 10. Lower Silesian costume i n X I X century. 11. A metal shoe clasp. 12. The cut of shoes. 13. Lower Silesian waistcoat. 14. Lower Silesian four-cornered cap. 15. Winter garment i n Szklarska Poręba. 16. Woman's costume i n Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to a lithograph by A. Kretschmer). 17. Everyday dress of a womanhighlander from Szklarska Poręba. 18. Woman's costume from Jedlina near Wałbrzych i n the middle of X I X century. 19. A Lower Silesian woman from Szklarska Poręba. 20. Woman's costume i n Jedlina, near Wałbrzych (according to Kretschmer's lithograph). 21. The cut of a „katanka". 22. The two-piece bonnet w i t h an enormous tulle ruching worn on the river Bóbr i n the Giant Mountains and i n the region of Kłodzko. 23. Woman's costume from Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to Tilke). 24. The cut of a kerchief. 25. Types of cut of Lower Silesian bonnets. 26. Lower Silesian bonnets (according to Hottenroth). 27. The bonnets from Jedlina of the period 1790 — 1870. 28. The two-piece bonnet from the region of Głogów. 29. The two-piece bonnet. 30. The two-piece bonnet from the region of Bolkowo. 31. A round bonnet. 32. The three-piece bonnet from Szkalrska Poręba. 33. The embroidery on the front part of a bonnet from Jawor. 34. The embroidery at the end of a bonnet ribbon from Jawor. 35. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 36. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 37. The embroidery on the hem of a white kerchief from Szklarska Poręba. 38. The embroidery on the hem of a white kerchief from Bolkowo. 39. The corner-part of a batiste (lawn.) over-skirt from Szklarska Poręba. 40. The embroidery i n the corner of a white kerchief from Bolkowo. 41. The corner of a white kerchief from Szklarska Poręba. 42. The embroidery on the edge of an over-skirt from Szklarska Poręba. 43. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 33 �44. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 45. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 46. Buttons worn w i t h Lower Silesian waistcoats. 47. Map of the territorial distribution of Lower Silesian costumes. Plate I . A Lower Silesian costume from Szklarska Poręba. By G. Karolak. Plate I I . A Lower Silesian costume from Jedlina. By G. Karolak. CONTENTS 1. Present state 5 — 2. Historical development 5 — Lower Silesian costume i n X I V century 5 — Lower Silesian costume i n X V century 6 — Lower Silesian costume i n X V I century 6 — Lower Silesian costume i n X V I I century 7 — Lower Silesian costume i n X V I I I century 8 — 3. Area 10 — The causes of disappearance 11 — 4. General description of man's costume 12 — 5. Detailed description of man's costume 12 — 6. General description of woman's costume 15 — 7. Detailed description of woman's costume 16 — Cut of bonnets 21 — Bonnets according to ornamental de­ sign 23 — Costume ornamentation 24 — 8. Sources 27 — List of plates. 34 �SPIS ILUSTRACJI 1. Stroje śląskie w w. X I V wedle miniatury z r. 1353 (Kodeks Ostrowski) 2. Chłopi dolno-śląscy w w. X V wedle miniatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. 3. Strój chłopa polskiego na Dolnym śląsku wedle miniatury z r. 1451. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. X V I wg drzeworytu z r. 1571. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle z pocz. w. X I X . 6. K a t a n k i dolno-śląskie (według Hottenrotha) noszone w w. X V I , X V I I , X V I I I i X I X . 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym (według akwareli Tilkego). 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera) 10. Strój dolno-śląski z w. X I X 11. Zapinka metalowa u butów. 12. Krój butów. 13. Kamizelka dolno-śląska 14. Dolno-śląska czapka rogatywka 15. Strój zimowy ze Szklarskiej Poręby 16. Stroje kobiece w Karpnikach pow. Jelenia Góra (wedle l i t . A. Kretschmera). 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku) 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzycha w poł. w. X I X (wg A. Kretschmera) 19. DaLno-śiązaczka ze Szklarskiej Poręby 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wałbrzycha (według l i t . A. Kretschmera). 21. Krój katanki (tył, przód, pasek, kołnierz i rękaw) 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach Olbrzymich i w ziemi Kłodzkiej (wedle obrazu olejnego P. Nitscha z r. 1911) 23. Strój kobiecy w Karpnikach w pow. Jelenia Góra (według Tilkego). 24. Krój chustki. 25. Typy krojów czepków dolno-śląskich 26. Czepki dolno-śląskie (według Hottenrotha) 27. Czepki z Jedliny z l a t 1790 —1870. 28. Czepek dwudzielny z okolic Głogowa. 29. Czepek dwudzielny z pogranicza izersko-karkonoskiego 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 31. Czepek kulisty z Jedliny koło Wałbrzycha 32. Czepek trójdzielny ze Szklarskiej Poręby. 33. Haft na czole czepka z Jawora. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej z Jawora. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 37. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa. 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 42. Haft na brzegu zapaski ze Szklarskiej Poręby. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 46. Guziki u kamizelek, dolno-śląskich 47. Mapa zasięgu stroju dolno-śląskiego Tablica I . Strój dolno-śląski ze Szklarskiej Poręby. Mai. Jerzy Karolak. Tablica I I . Strój dolno-śląski z Jedliny. Mai. Jerzy Karolak. 35 �SPIS TREŚCI 1. Stan obecny 5 — 2. Zarys historyczny 5 — Strój dolno-śląski w w. X I V 5 — Strój dolno-śląski w w. X V 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I I 7 — Strój dolno­ śląski w w. X V I I I 8 — 3. Zasięg 10 — Przyczyny zanikania 11 — 4. Opis ogólny stroju męskiego 12 — 5. Opis szczegółowy stroju męskiego 12 — 6. Opis ogólny stroju kobiecego 15 — 7. Opis szczegółowy stroju kobiecego 16 — Krój czepków 21 — Podział czepków wedle ich cech zdobni­ czych 23 — Zdobnictwo stroju 24 — 8. Charakterystyka źródeł 27 — Coaepacamie. — Cnncoic HJIJUOcTpamiit. — CIIHCOK co^epacaraa. Summary — List of plates — Contents — Spis ilustracji. — Spis treści. �ZASIĘG STROJU LUDOWEGO NA P O G Ó R Z U D O L N E G O ZASIĘG TYPU ŚLĄSKA CZEPKÓW DOLNOŚLĄSKIEGO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b8a081e80a099e81877e93bcbe368f.pdf de24569c393582e924dd0b16aefb9e81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5140 Title A name given to the resource Strój dzierżacki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 2 ; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI POLSKIE T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ II S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 2 WIELKOPOLSKA A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI ' — I — i P O Z N A N 1 9 5 NAKŁADEM POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A 3 LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH, WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE PRZY WSPÓŁUDZIALE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI KOMITET REDAKCYJNY: EUGENIUSZ FRANKOWSKI JÓZEF GAJEK, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ. KSAWERY PIWOCKL ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, BOHDAN URBANOWICZ REDAKTOR NACZELNY JÓZEF GAJEK R E D A K C J A A T L A S U : P O Z N A Ń , F R E D R Y 10 OKŁADKA: ADAM MŁODIANOWSKI PLANSZE BARWNE: JERZY K A R O L A K U K Ł A D G R A F I C Z N Y : E. F R A N K O W S K I DRUK: ZAKŁADY GRAFICZNE IM. MARCINA KASPRZAKA W POZNANIU CZCIONKI MONOTYPOWE - SKŁADAŁ I ŁAMAŁ: SZKUDLAREK BOLESŁAW DRUKOWALI KLAUSE ALEKSY I STRUGAŁA JÓZEF KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJBARWNE WYKONALI: URBANEK CZESŁAW, SĘPIŃSKI ANTONI I GIELNIK WŁADYSŁAW Nakład 6.200 egz. — Arkuszy wydawn. 7 — Arkuszy druk. Papier bezdrzewny ilustracyjny kl. I I I , 61x86, 100 gramowy. Oddano do składania dnia 3. 12. 1952 — Podpisano do druku dnia 20. 4. 1953 - Druk ukończono dnia 28. 5. 1953 - Zam. 3891/52 Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka w Poznaniu, Wawrzyniaka 39 K-4-21240 Cena zł 27,- �Tablica I STRÓJ DZIERŻACKI WSPÓŁCZESNY Malował Jerzy Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Strój cbierżacki występuje na terenie zwanym dawniej Biskupizną. Nazwa ta w znaczeniu etnograf iczno-kulturowym obejmuje południową część po­ wiatu gostyńskiego t j . obszar, należący do południowej Wielkopolski, na którym znajduje się ponad 30 wsi, leżących wokół Krobi, Domachowa i Żytowiecka (patrz mapa). Na powstanie tej nazwy wpłynęła przynależność tego obszaru w ciągu 600 lat do biskupów poznańskich, którzy posiadali w Krobi swą letnią rezydencję. H i s t o r i a r e g i o n u . Na terenie byłej Biskupizny, od neolitu po dni dzisiejsze, możemy śledzić ciągłość życia ludzkiego i przekształcanie się różnych form jego bytowania i go­ spodarki . Wiele szczegółów z życia ludności w okresie najdawniejszym wyjaśniają ślady osadni­ ctwa pierwotnego istniejącego na przestrzeni kilku okresów archeologicznych i wielkie cmentarzy­ sko z okresu późno-lateóskiego i rzymskiego w Wymysłowie , wiosce leżącej w środku interesu­ jącego nas obszaru etnograficznego. Podobnie jak Pałuki w północnej Wielkopolsce nawiązują przez Biskupin do odległych czasów, tak też i Biskupizną w południowej Wielkopolsce, poprzez jedno z największych w Polsce stanowisk archeologicznych w Wymysłowie, wiąże współczes­ ność z odległymi wiekami. Jednym z ciekawszych dowodów dawności kulturowej tego obszaru są niezmiernie stare i ciekawe nazwy zachowane po dzień dzisiejszy oraz liczne relikty etno­ graficzne . 1 2 3 4 Krobia, dzisiejsze centrum byłej Biskupizny, o której pierwsze wiadomości historyczne posia­ damy z X I w . jest osadą młodą w stosunku do Starej Krobi i archeologicznego stanowiska w Wymy­ słowie. Mieścina ta, w okresie wczesno-średniowiecznym była zapewne opolem , a w X I I I w. — kasztelanią . W 1232 r. Krobia była już własnością biskupa poznańskiego , a w 1374 r. kroni­ karz Janko z Czarnkowa nazwał tereny leżące wokół Krobi, powiatem krobskim . W 1564 r. do biskupiego klucza krobskiego należało 12 wsi: Chumiątki, Żychlewo, Potarzyca, Posadowo, Suł­ kowice, Rębowo, Domachowo, Kościelna Wieś, Bukownica, Stara Krobia, Sikorzyn, Grabianowo. Wioski te nie odrazu zostały włączone do posiadłości biskupa poznańskiego, wcześniej zostało np. nabyte Domachowo (przed 1290 r.), Rębowo (po 1293 r . ) , znacznie zaś później Grabianowo ( I I poł. X V w.) i Potarzyca (w 1510 r.). Wymienione wsi należały do posiadłości biskupich aż do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, do 1796 r., w którym to czasie majątki kościelne na obszarze b. Wielkiego Księstwa Poznańskiego zostały częściowo skonfiskowane na rzecz pruskich zaborców . Ostatnim dziedzicem Krobi i całej Biskupizny był biskup poznański, Ignacy hr. Raczyński . W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej Biskupizną należała do powiatu kościań­ skiego i Ziemi Wschowskiej, w okresie zaboru, t j . od 1793—1918 r. rozwijała się w ramach germanizacyjnego reżimu państwa pruskiego i należała najpierw do powiatu krobskiego a póź­ niej t j . od ok. 1880 r. do pow. gostyńskiego. W latach 1808—1823 r. chłopi tego obszaru zostali uwłaszczeni. Manifestowali oni niejednokrotnie swój patriotyzm biorąc udział w powstaniach i walkach o wyzwolenie narodowe i społeczne. W 1918—1920 r. Dzierżący i okoliczna ludność brała czynny udział w powstaniu Wielkopolskim . W okresie polskich rządów kapitalistycznych, od 1918—1939 r. uwidoczniły się na byłej Biskupiźnie wielkie kontrasty społeczne i ekonomiczne. Obok wielkich i zamożnych gospodarstw istniało tu sporo bezrobotnej biedoty wiejskiej, która z braku zajęcia i środków do życia zmuszona była emigrować . W latach okupacji hitlerowskiej, od 1939—1945 r. Dzierżący doświadczyli wszystkich okropności faszyzmu. W okresie tym zgi5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 3 �Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. nęło też sporo zabytków kultury ludowej: rzeźba figur przydrożnych, instrumentów muzycznych, strojów itp. oraz cennych zbiorów, rękopisów, fotografii i klisz. Po wyzwoleniu omawianych terenów przez wojska radzieckie w 1945 r. wieś biskupiańska zaczyna się odradzać. Urodzajna ziemia w dolinie ongiś wielkiej rzeki, po której do dzisiaj zachował się Rów Polski i rzeczka Kania wraz z podmokłymi łąkami stwarzały lepsze warunki bytowania. Położenie tego obszaru na zacisznym uboczu, w pobliżu wielkiego szlaku handlowego, ciągnącego się z południa na północ przez Wrocław—Poznań, wzdłuż dawniejszych mokradeł i pustkowi, oddzielających Śląsk od Wielkopolski — stwarzało lepsze warunki rozwoju kultury ludowej. C e c h y s t r o j u . Do charakterystycznych części stroju dzierżackiego z pierwszej po­ łowy X I X w. należał u mężczyzn szeroki skórzany, podszyty czerwonym suknem pas, a u kobiet 4 �15 barwne pończochy, spódnice białe w czerwone prążki i „kuse ubranie" . Przypuszczalną ilu­ stracją dawnego stroju jest rysunek z 1693 r. przedstawiony na dokumencie erekcyjnym szpitala św. Ducha w Krobi. Obecnie z wyobrażeniem stroju dzierżackiego łączą się wszystkie te elementy ubioru, które wyodrębniają Dzierżaków od otaczających ich sąsiadów, a w szczególności: amarantowa „jaka", czarna kamizelka, białe spodnie wpuszczane w buty, czarne buty o sztywnych cholewach, czarny pilśniowy kapelusz, wąski biały kołnierzyk, „świtka" i „wołoszka". (Tablica I ) . W kobiecym stroju dzierżackim wyróżnia się biały skrzydlaty czepek — „kopka", nakładanie chust na głowę w tzw. „budę", pastelowe kolory letnich spódników panieńskich, kaftanik z pelerynką, wreszcie charakterystyczne zakładki u spódnic i zapasek oraz rozwijający się po 1945 r. haft kolorowy na zapaskach (Tablica I , ryc. 7, 52 i 53). Strój dzierżacki nabrał specjalnego znaczenia od mniej więcej 1920 r. kiedy to na sąsiednich obszarach, otaczających Dzierżaków strój ludowy zaginął. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Fragmentaryczne wiadomości za­ warte w kilku źródłach w formie przyczynków nie pozwalają uchwycić i podkreślić dokładnie istotnych różnic. Graniczący bezpośrednio z Dzierżakami od północy, wschodu i południa Człoki ubierali się w pojęciu Dzierżaków biedniej i mniej starannie. Kobiety nosiły płaskie czepki, bez skrzydeł — „okapu", kaftany sukienne zwane kabatami były znacznie dłuższe, w X X wieku ko­ biety nie nosiły zapasek. Mężczyźni odróżniali się od Dierżaków czerwonymi — w odcieniu cynobro­ wym „jakami", szamerowanymi sukniami i karbowanymi butami. Charakterystyka stroju Człoków odnosi się również w dużej mierze do stroju Rybków, mieszkających na zachód od Dzierżaków. Bardziej charakterystyczne różnice stroju zaznaczają się w stosunkowo bardziej odległych okolicach Śremu, Koźmina, Krotoszyna, Rawicza, Leszna i Kościana. Wyjątek stanowią okolice Ponieca, stykające się bezpośrednio z byłą Biskupizną (ryc. 63) na południowym zachodzie. Charakterystyczną cechą tego regionu jest zapaska kobieca zarzucana na ramiom, uważana np. przez Niemców za wybitnie polską część stroju. 16 17 ls ROZDZIAŁ I OBECNY S T A N STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M TERENIE Ż y w o t n o ś ć s t r o j u . Jakkolwiek podczas badań nad dzierżackim strojem ludowym stwierdzono w wielu wsiach silny jego zanik, to jednak w wielu jeszcze innych uderza jego żywot­ ność. Zaznacza się to wzrostem kolorowego haftu oraz tym, że do dziś szyje się tu prawie wszyst­ kie części stroju kobiecego z wyjątkiem „kabata". Ważkim dowodem żywotności stroju jest też zjawisko przystosowywania najnowszych materiałów (np. nylonu na zapaski) do starych form. Zanikło natomiast prawie już zupełnie szycie strojów ludowych dla dziewczynek. Podczas badania stroju męskiego stwierdzono, że obecnie wykonuje się bardzo rzadko kom­ pletne, oryginalne ubiory dzierżackie; tylko kamizelka jest częścią dawnej odzieży dzisiaj jeszcze często szytą, ale już nie w dawnych kolorach. Funkcja społeczna stroju. Strój dzierżacki roboczy jak i odświętny ma jeszcze obecnie na terenie zamieszkania Dzierżaków a niekiedy i w wioskach przyległych zasto­ sowanie latem i zimą w życiu codziennym; w wioskach okolicznych noszą go przeważnie osoby pochodzące z Biskupizny. Wkładany bywa do pracy, na święta rodzinne, kościelne, narodowe, państwowe i społeczne, przez ludność zaś powiatu i województwa uważany bywa za reprezenta­ cyjny strój ludowy tego obszaru. Często też miejscowe zespoły ludowe i świetlicowe wyjeżdżają w stroju dzierżackim na regionalne i ogólnokrajowe imprezy. W okresie międzywojennym strój dzierżacki wielokrotnie malowany był przez Wacława Boratyńskiego i popularyzowany w formie jednobarwnych lub kolorowych pocztówek; był też między innymi wystawiany np. na światowej wystawie w Nowym Jorku . W Polsce Ludowej w 1951 r. ludowy strój dzierżacki utrwalono na taśmie filmowej pierw­ szego filmu morskiego „Załoga". Stró) ten byl również przedmiotem opisów literackich; Leonard Turkowski w wierszu zatytułowanym „Biskupizną" tak opisał strój dzierżacki: 19 5 �„Stare stroje, polskie stroje, Kaftany, spódnice, kopki, wstążki, chusty, hafty, Kryzki, jedwabnice, Piękne stroje, żywe stroje, Kwieciste koronki, Barwy, barwy jako kwiaty prosto z polskiej ł ą k i " . 20 Dzierżący są świadomi wartości swego stroju i starają się zachować go, by przekazać przy­ szłym pokoleniom. Przyczyny zanikania. Główną przyczyną zanikania stroju dzierżackiego jest brak tradycyjnych materiałów, z których był szyty; obok tej przyczyny działają i inne, do nich należy zaliczyć niepraktyczność białych czepków, kryzów, watówek, długich spódników i wołoszek. Dodać należy, że strój taki jest kosztowny, a poza obrębem byłej Biskupizny — nieco krę­ pujący ze względu na swą odrębność. Dane zebrane przy pomocy ankiety i badań terenowych wykazały, że w dzierżackie stroje ubierają się zarówno chłopi małorolni, średniacy jak i bardzo zamożni gospodarze. Strój poszczególnych tych warstw nie różni się żadnymi istotnymi cechami; różnice społeczne wyrażają się raczej w ilości posiadanych części stroju i jakości materiału. Za­ znacza się to szczególnie w ilości zapasek kobiecych lub kożuchów męskich. Poważną przyczyną zaniku stroju jest przeprowadzenie dróg kolejowych i autobusowych przez tereny dzierżackie, co umożliwia ludności żywszą wymianę dóbr kulturowych, a w zakresie stroju wpływa na zanik form tradycyjnych. Odrodzenie stroju ludowego. Obok zjawiska zanikania stroju ludowego na terenie dzierżackim widzimy pewne poczynania zmierzające do jego regeneracji. Działają tu przede wszystkim względy artystyczne, to też krzewieniem stroju ludowego zajmują si^ głównie takie organizacje jak: Związek Samopomocy Chłopskiej, Koła Gospcdyń Wiejskich, Związek Młodzieży Polskiej. Z a g a d n i e n i e r o z w a r s t w i e n i a w s i . Rozpatrując zagadnienie to w cza­ sie badania nad dzierżackim strojem ludowym stwierdziłem, że najchętniej obecnie nakładają strój ludowy małorolni i średniorolni chłopi. Różnice znamionujące rozwarstwienie wsi uwidoczniały się jaskrawiej między ludnością folwarczną a gospodarzami oraz najemną służbą (parobcy i dziewki) a ich panami, szczególnie — sołtysami. Zaznacza się to też w piosence: „Miałeś porczyska, same łaciska a ja miałam trzy sukniska jakby sołtyska" . 21 Aktualne przemiany. Analiza dzierżackiego stroju ludowego wykazuje, że ulegał on poważnym przemianom wynikającym przede wszystkim z produkcji nowych materia­ łów, deseni i kolorów. Tradycyjne surowce, takie jak len, wełna, skóra, bawełna, jedwab są coraz częściej zastępowane przez tkaniny z włókien sztucznych jak nylon, stylon, sztuczny jedwab. W ubiorze ludu ostatnimi czasy pewną rolę odgrywają wyroby z gumy, jak płaszcze i buty oraz korek używany przy wyrobie trzewików kobiecych. Pewne części odzieży pod wpływem zmiany surowców i nowej mody zmieniają również krój i formę. W męskim ubiorze największe zmiany zaznaczyły się w tych częściach odzieży, które są produkowane w skali fabrycznej, są to bielizna, ubrania, płaszcze, skarpety, kapelusze. Także ulega przemianom i strój kobiecy np. bielizna, pończochy, obuwie oraz części odzieży pochodzenia fabrycznego. Specjalnym zaś przemianom podlegają obecnie odświętne zapaski. Chwilowy brak materiałów w okresie powojennym wpłynął na rozwój barwnego haftu po 1945 r., prawie nieznanego Dzierżakom przed 1939 r. Nowym przedmiotem włączającym się do odzieży ludowej staje się parasol. Resumując należy stwierdzić, że strój dzierżacki upodabnia się obecnie do stroju miejskiego, a fakt ten dotyczy w większym stopniu stroju męskiego niż kobiecego. 6 �ROZDZIAŁ Zarys historyczny rozwoju II dzie. r ż a c k i e g o s l t o j u Rekonstrukcja pełnego stroju ludowego z okresu przedhistorycznego jest na terenie dzierżackim niemożliwa, pewne światło rzucić mogą na zagadnienie to wykopaliska archeologiczne jak igły, szpile metalowe i ciężarek do krosna znaleziony w Krajewicach . Na podstawie znale­ zisk z Grabonoga, Ponieca i Przyborowa, miejscowości leżących tuż poza dzisiejszą granicą zasięgu stroju dzierżackiego dowiadujemy się, że w czasach tych używano ozdobnych brązowych szpil, naramienników, bransolet i pierścionków . Większa ilość elementów ubioru przechowała się z okresu późno-lateńskiego. Ciekawego materiału dostarcza zbadane przez Stanisława Jasnosza stanowisko w Wymysłowie, znajdujące się w środku omawianego obszaru. Z ubiorem wiążą się ścisłe takie przedmioty wykopane w licznych grobach jak noże, szydła, przęśliki, szczypce, zapinki (fibule), klamry do pasa i guzy brązowe do spinania odzieży . 22 23 24 Z okresu wpływów rzymskich zachowały się podobne przedmioty co z okresu poprzedniego, prócz nich, jako nowość pojawiają się nożyce, które poza Wymysłowem znaleziono również w K a r c u ; szpile, pierścionki, wisiorki, paciorki, sprzążki do pasa, okucia końców pasa, wresz­ cie brzytwy i grzebienie . Wymienione przedmioty nie upoważniają nas jednak do twierdzenia, że były one powszechnie przez ludność wówczas używane . Prawdopodobnie już wówczas strój był zróżnicowany; pewne przedmioty, jak np. kolie z paciorków szklanych pochodziły z odległych krajów . Podstawowymi materiałami dla szycia odzieży były zapewne tkaniny konopne, lniane i wełniane. Nie jest wykluczone, że były one barwione naturalnymi barwnikami na kolor czerwony, granatowy lub niebieski . Zmianę w produkcji tych surowców wpro­ wadziły zapewne krosna poziome, których użycie w Polsce stwierdzono już w X I I w . , potwierdzenia jednak występowania ich na terenie dzierżackim dotąd nie posiadamy. Pod wpływem przemian ustrojowych w Polsce i coraz większej eksploatacji chło­ pów przez feudałów, koniec X V i X V I w. przyniósł chłopom pogorszenie warunków życiowych, co wpłynęło również na wygląd odzieży. Nie zmieniły faktu tego ani rozwój wytwórczości, ani specjalizacja poszczegól­ nych cechów. Z wymienionych czasów posiadamy już wiadomości dotyczące nowego materiału — sukna, oraz wyraźne potwier­ dzenie, że produkcją płótna zajmowała się głównie ludność wiejska . Ciekawym źród­ łem dla badania historii rozwoju stroju ludowego jest przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r., przekazujący nam wiadomości dotyczące organizacji pro­ dukcji obuwia . Z tych dwóch dokumen­ tów dowiadujemy się, że w X V i X V I w. strój dzierżacki kształtował się pod wpły­ wem warsztatów małomiasteczkowych znaj­ Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni dujących się w Krobi i Gostyniu, podobnie Ludu, Warszawa, 1836, 25 26 27 28 29 3 0 31 32 7 �zresztą jak i dzisiaj. Dodać trzeba, że wielki wpływ na produkcję sukna i foluszu, a pośrednio i na strój ludowy wywierała wówczas szlachta, która była w posiadaniu warsztatów sukienniczych i foluszniczych. Analizując np. portrety trumienne z powiatu gostyńskiego z X V I I i X V I I I w., stwier­ dzamy wyraźny wpływ stroju szlacheckiego na ludowy strój dzierżacki . Wpływ ten zaznaczył się w kamizelkach męskich, małych kołnierzykach i w białych, wąskich wypustkach, wystających spoza kołnierzyków; w stroju kobiecym przejawił \ się w kształcie czepca obrzędowego i sposobie wiązania chustki nad czołem. Występuje to szczególnie wyraźnie na portrecie przedstawiającym żonę Dzierżanowskiego . Pewne nawiązanie do ludowego stroju z X V I I w., daje wspomniana już rycina na dokumencie erekcyjnym szpitala w Krobi z 1693 r . Wymienione źródła podają kolory strojów (czerwony, niebieski, zielony), ogólny kształt okrycia głowy, wykazują również kusość spódników podkreślaną przez O. Kolberga jako charakterystyczną cechę ubioru kobiet dzierżackich. 33 34 35 Ryc. 3.| Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzie­ rżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzi­ siejszego. J. J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielko­ polskiego, 1842 r. Rys. K. W. Kielisinski. Więcej szczegółów dotyczących stroju ludowego zachowało się w danych cechowych, pochodzących z X V I I I w. Na ich podstawie przypuszczać możemy, że używano płótna surowego, blechowanego, białego, drelichowego, cienkiego, pacześnego i zgrzebnego . Cechy płócienników w Krobi i Gostyniu powstały pod wpływem konkurencji jaką stwarzały warsztaty wiejskie . Z dalszych materiałów cechowych dowiadujemy się, że rzemieślnicy gostyńscy wykonywali dla chłopów buty męskie, trzewiki kobiece, kożuchy i kabaty ze skóry oraz suknie i kabaty z materiału , a dalej — że kobiety spały w kopkach i chustkach , a mężczyźni nosili suknie niezbyt „ k u s e " . Pewne wyobrażenie jak wyglądały te suknie męskie daje rycina przedstawiająca szewców z Krobi w 1777 r . — osady liczącej pod koniec X V I I I w. ledwie 864 mieszkańców . 36 37 3s 39 41 40 42 Znany materiał ikonograficzny oraz pierwsze opisy stroju podane przez „Przyjaciela Ludu" i Kolberga pochodzące z X I X w. są jeszcze wciąż na ogół szczupłe i nie orientują nas w jego wyglądzie. Przypuszczać należy, że strój ludowy na obszarze dzierżackim uległ znacznym zmianom po uwłaszczeniu chłopów w 1823 r. Zaszły w nim również wielkie zmiany pod wpływem rozwoju manufaktury w Wielkopolsce pod koniec X V I I I i w początkach X I X w.; mogły też wywrzeć wpływ na strój ludowy tego obszaru ruchy wolnościowe z 1846 i 1848 r. Decydującym jednak wydarzeniem, które wpłynęło na poważne zmiany w ubiorze to wojna niemiecko-francuska w 1871 r., po której rozpoczęła się na większą skalę urbanizacja wsi i odpływ elementu wiejskiego na zachód, co z kolei wpłynęło niewątpliwie na zniwelowanie różnic regionalnych i stanowych. Ogólnie stwier­ dzić można z dużą dozą prawdopodobieństwa, że strój ludowy do 1823 r. był biedny, wykonywany w domu lub też chałupniczo, a charakterystyczną częścią jego w tym okresie są męskie suknie podobne do szlacheckich. W latach 1823—1848 zanikły starsze formy odzieży jak np. szerokie pasy w stroju męskim, granatowe sukmany z czerwonymi wyłogami — a w stroju kobiecym — spódniki w białe i czer­ wone pasy, pończochy o wrobionych kolorowych niciach. Okres od 1848 — 1871 r. to okres dalszych gruntownych przemian w stroju ludowym, zaznaczający się już użyciem wyrobów fabrycznych; jest to zresztą okres pojawienia się na wsi i użytkowania maszyny do szycia. W stroju zaś zaznacza się wielki wpływ miasta — w męskim występują kołnierzyki, cylindry, w kobiecym — czepki. 8 �Koniec X I X i początek X X w. zaznaczył się stopniowym upadkiem przemysłu chałupniczego, a wtargnięciem wielkiego przemysłu, opartego na zasadach kapitalistycznych. W okresie tym, uchwyt­ nym dość szczegółowo dla badań, zaznacza się również zjawisko rozwarstwienia wsi wyrażone zróżnicowaniem się stroju ludowego. Granatowe sukmany męskie zostają zamienione na czarne, wysokie cylindry — na kapelusze o niskich główkach a szerokich rondach (ryc. 20), buty wykonywane dawniej bez uwzględnienia kształtu nogi, otrzymują określone kształty. W okresie tym giną kobiece czepki złotolite, jak również niskie, białe, natomiast używa się czepków wyższych o szerokich skrzydłach (porównaj ryc. 31 i 32). Wreszcie pod koniec tego okresu skracają się spódniki a modna staje się watówka (ryc. 44. 45). Cechą charakterystyczną stroju dzierżackiego z okresu 1918— 1939 r. jest powszechne stosowanie bryczesowego kroju białych spodni, a dalej białe rękawiczki, nowy fason kapeluszy (ryc. 11) oraz poszywane kożuchy. Kobiecy strój charakteryzuje dalsze skrócenie spódników, podwyższenie czepków i „okapu", t j . części zwisającej z tyłu, zwiększenie wiązań pod szyją (ryc. 32), wreszcie noszenie chust w formie „budy" (ryc. 34). Po 1945 r. widoczny jest zanik stroju ludowego zwłaszcza wśród kułaków, którzy w ten sposób pragną podkreślić swój negatywny stosunek do socjalizacji wsi. Do specyficznych cech tego okresu należy zastępowanie czarnego koloru przez kolory: siwy, popielaty, zielony i brązowy (spodnie, kamizelki, kapelusze) oraz zarzucenie „wołoszek" a używanie płaszczy i jup, a także wysokich butów , zwanych „oficerkami". W strojach kobiecych tego okresu znikają chusty nakładane w kształcie „budy", tak charakterystyczne dla okresu poprzedniego. Obecnie kobiety nakładają Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału chusty bezpośrednio na głowę (a nie na czepek — jak powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. poprzednio, ryc. 35). Wyszły też z mody wysokie trze­ wiki na obcasie zwanym „warszawskim". Szyje się zapaski z nylonu, wzbogacone kolorowym haftem. Powszechnie noszony w latach 1871—1918 ludowy strój dla dzieci zanikł niemal zupełnie w latach 1918-1939. Najmniejszym zmianom uległy w stroju męskim białe, lniane koszule, takież spodnie oraz czerwone „jaki" i buty. W strojach kobiecych — koszule i spódniki. f Do najtrwalszych elementów stroju dzierżackiego należy kolor, związany ściśle z gatunkiem materiału (surowiec) i krój kilku części odzieży. Mimo tych zmian wewnętrznych strój dzierżacki posiadał i posiada wiele cech odmiennych od stroju grup sąsiednich i był widocznym wyrazem odrębności etnicznej Dzierżaków. Odręb­ ność ta była często podkreślana przez wszystkich badaczy tego regionu. Pierwszy opis stroju dzierżackiego jest podany w „Przyjacielu Ludu" w 1839 r . . Jan Kilarski, wymieniając charak43 �terystyczne cechy obszaru dzierżackiego tak pisze: „Strój, śpiew, taniec i obrzędy Biskupian, świetnością, rozmaitością i pięknem zachwycają turystę i krajoznawcę^ . 44 Strój chałupników, bezrolnych robotni­ ków, rzemieślników wiejskich i sklepikarzy, był w przeszłości zbliżony do stroju robot­ ników folwarcznych, lub gospodarzy względ­ nie posiadał wiele cech stroju miejskiego. Obecnie nakładają oni głównie strój miejski, względnie wiejski, określany „na wyjazd do miasta". R O Z D Z I A Ł III. Zasięg badanego stroju. Zasięg stroju dzierżackiego łączy się w wiel­ kiej mierze z osadami należącymi do klucza krobskiego. Do wiosek tych należą wspomniane już wsi: Sikorzyn, Rębowo, Domachowo, Stara Krobia, Bukownica, Żychlewo, Wymysłowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyca, Grabianowo, Chumiątki i miasteczko Krobia. Niezależnie Ryc. 5. Stroje robocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. od tego strój dzierżacki występuje mniej licznie lub w formie szczątkowej w miejscowościach: Ziółkowo, Krajewice, Czachorowo, Czajkowo, Bog­ danki, Pijanowice, Żytowiecko, Łąka Mała, Teodozewo, Rokosowo, Kokoszki, Pudliszki, Karzec, Ziemlin, Ciołkowo, Rogowo, Chwałkowo, Kuczynka, Kuczyna. Miejscowości te, według opinii okolicznych mieszkańców, zamieszkują Dzierżący, a strój przez nich noszony na­ zywają dzierżackim. Dodać należy, że cała ludność nosząca strój dzierżacki dzieli wszystkich mieszkańców tego obszaru na B i s k u p i a n , podległych ongiś biskupowi, a mieszkających wokół Krobi i Domachowa, na Z a b ł o c i a n , mieszkających wokół Żytowiecka, za łąkami i błotami, przez które przepływa rzeczka Kania i Polski Rów, oraz D z i e r ż a k ó w zwanych inaczej D z i e r ż o k a m i lub D z i e r ż a n a m i , utożsamianymi przez starych mieszkańców z Biskupianami i Zabłocianami. Obszar za­ mieszkania przez Dzierżaków bywa określany szeroko a niekiedy już ogólnikowo. W Krobi np. informowano nas, że „Dzierżoki miesz­ kają tam dalej, za Bukownica, Krajewicami, "koło Gostynia", w Nieparcie zaś utrzymy­ wano, że „Dzierżanie to Biskupianie". Dzierżacy-Biskupianie zaś twierdzą, że wszyscy mieszkańcy wsi nie należący dawniej Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił do klucza biskupiego, to C z ł o k i . Człoki Hoff, 1866. 10 �jednak do tej nazwy się nie przyznają, gdyż jest to nazwa pogardliwa, podobnie jak Zabłocianie, którzy uważają siebie za rdzennych Biskupian. Właściwy ton jednak modzie nadają Dzierżący, mieszkańcy wiosek leżących w pobliżu Krobi. W oparciu o literaturę i badania terenowe można przypuszczać, że zasięg stroju dzierżackiego był pierwotnie większy i że począł zmniejszać się w drugiej połowie X I X w. Obecnie zasięg poszczególnych części stroju jest różny. Na załączonej mapie przedstawione są zasięgi najważ­ niejszych elementów, uchodzących w mniemaniu Dzierżaków za typowo dzierżackie. Do nich na­ leżą: „jaka" amarantowa (ryc. 13), buty o sztywnej cholewie (ryc. 22), „wołoszka" z wykładanym kołnierzem (ryc. 15); w stroju kobiecym zaś — czepek z „okapem" — „skrzydlaty" (ryc. 32, 54), sposób nakładania chustki w „ b u d ę " (ryc. 34), kabat z peleryną (ryc. 49) i zapaska z 4—5 zakład­ kami („zagiętkami", ryc. 36). Najściślej jednak z terenem dzierżackim związany jest zasięg amarantowej „jaki". W okolicy Żytowiecka jeszcze około 1910 r. noszono obok „jak" amarantowych rów­ nież „jaki" czerwone w odcieniu cynobru, podobne noszone są i na krańcu południowej części oma­ wianego obszaru, t j . w Przyborowie i Szczurkowie — miejscowościach, leżących poza obszarem wytyczonym przez Jana Bzdęgę. Znacznie większy obszar obejmuje zasięg butów, jego wschod­ nia i północna granica pokrywa się mniej więcej z zasięgiem „jaki", granica zaś zachodnia sięga aż za Poniec, a południowa biegnie przez Skoraszewice, Gogolewo, Przyborowo, Sarbinowo i Sowiny. Zasięg „wołoszki", jest obecnie taki sam co i amarantowej „jaki", dawniej sięgał aż do Bodzewa. Ostatni mężczyzna, który nosił „wołoszkę" w Nieparcie, zmarł w 1948 r. Z zasięgiem „jaki" pokrywa się zasięg obrzędowej rózgi weselnej na północy i południu, w nie­ dawnej jednak przeszłości granica jej występowania sięgała na południu do Skoraszewic (1911 r.), a w 1939 r. rózga obrzędowa miała jeszcze zastosowanie w Nieparcie. Na zachodzie, w okolicy Żytowiecka wyszła już prawie z mody. Przy tej sposobności stwierdzić należy, że zachodnią gra­ nicę omawianego obszaru należy uznać za otwartą i pcdatną na różne wpływy. Na północy za­ sięg rózgi obrzędowej sięga jeszcze do Czajkowa. Elementy stroju kobiecego nie posiadają również jednakowej granicy zasięgu; czepek „skrzy­ dlaty" n.p. występuje obecnie przeważnie w tych samych miejscowościach co i jaka, około jednak 1900 r. sięgał na północy aż do Brzezia pod Gostyń, w 1910 r. zanikł w Czajkowie, a około 1920 r. w Bodzewie, w którym obecnie noszą go już tylko trzy kobiety, pochodzące z środkowego obszaru dzierżackiego. W Sowinach przestały go nosić kobiety około 1912 r., a w Sarbinowie — 1925 r. W innych miejscowościach na południu od Krobi rzadko już można zobaczyć czepek. Zasięg chusty, układanej i wiązanej w „budę", sposób tak powszechny w okresie między­ wojennym, obecnie zaś stosowany tylko w momentach wyjątkowo uroczystych, pokrywa się z za­ sięgiem „jaki" z małym odchyleniem w kierunku Bogdanek na północy, a Sarbinowa na połud­ niu. Zasięg ten jest mniejszy od obszaru noszenia czepka z „okapem". Zasięg kabata z peleryną jest taki sam, co i chusty układanej w „ b u d ę " z tą różnicą, że nie sięga Bogdanek i Sarbinowa. Natomiast zasięg zapaski z 4—6 zakładkami jest największy, na północy sięga Łąki Wielkiej, Czajkowa, Czachorowa i Krajewic, na południu od Gogolewa przez Szczurkowo, Kawcze aż do Sowin, na zachodzie i wschodzie biegnie tradycyjną granicą większości elementów. Porównując granice zasięgów widzimy, że wschodnia granica jest jednakowa dla wszystkich części stroju. Przechodzi ona przez wsi: Rębowo, Domachowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyce i Chwałkowo. Na regularność tej granicy wpłynęły prawdopodobnie lasy ciągnące się na wschód od wymienionej granicy . Na południu granice zasięgów kończą się na nisko położonych tere­ nach łąk i pól, na południowym-zachodzie opierają się w okolicy Ziemlina i Karcą o lasy, by dalej na północ biec przejściem wzniesienia zabłociańskiego. Północną granicę stroju dzierżackiego wytyczają również lasy, łąki i miasto Gostyń. Poza opisanymi granicami strój dzierżacki jest jeszcze noszony we wsiach, do których Dzier­ żący dotarli poprzez małżeństwa. Również na pograniczu wśród Człoków spotyka się sporadycz­ nie elementy stroju dzierżackiego, jak np. formy szycia amarantowych spódników, czepków, obu­ wia; znamiennym jest też, że obszar występowania stroju dzierżackiego pokrywa się z granicą wymowy śyeno, która to cecha występuje także na Pałukach i Kujawach ). 45 453 11 �Ogólny ROZDZIAŁ IV opis męskiego stroju Męski strój dzierżacki posiada kilka odmian uzależnionych od tego, kto i kiedy go wkłada. Ubiór roboczy np. szyty jest z trwalszych materiałów, względnie z poważnie podniszczonych części stroju odświętnego; inny jest też ubiór „do wyjścia" lub wyjazdu do miasta(ryc. 21), a inny na codzień koło domu (ryc. 17). U b i ó r r o b o c z y l e t n i c h ł o p c ó w . Letni ubiór chłopca składał się około 1900 r. z białej, sięgającej kolan i posiadającej długie rękawy koszuli, szytej z płótna fabrycznego. Spodnie szyto z szarego materiału, zwanego „cajgiem", nogawki sięgały kostek. Spodnie takie nosił chło­ pak na staniku — „sznurówce" z tyłu zapinanym, szytym zazwyczaj z tego samego materiału co spodnie. Na stanik wkładał marynarkę uszytą również z tego samego materiału co spodnie. Na głowę wkładał słomiany kapelusz, a chodził boso. Współczesny ubiór chłopców składa się z białej koszuli z krótkimi lub długimi rękawami, z krótkich siwych lub szarych, sięgających kolan spodni, noszonych na pasku, oraz siwej, szarej czapki z daszkiem. U b i ó r r o b o c z y l e t n i k a w a l e r ó w . Młodzieńcy około 1900 r. nosili spodnie cajgowe, siwe na szelkach, kamizelkę również z cajgu, na nią nakładali „jakę" brązowo-czerwoną, w kratę, o kroju jak na ryc. 13. Na głowę nakładali kapelusz brązowy lub czarny filcowy, rza­ dziej słomiany. Chodzili boso. Obecnie roboczy ubiór młodych mężczyzn składa się z bawełnianej lub lnianej koszuli (ryc. 10), takich samych kalesonów, ciemnych bawełnianych spodni, czarnych skarpetek i robo­ czych butów. Na koszulę nakładają modrą lub siwą bluzę zwaną „litewką". Na głowę nakładają czarny kapelusz, rzadziej sportową czapkę z daszkiem. W dni deszczowe wkładają „jupę" (ryc. 21), względnie podniszczoną marynarkę odświętną. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż c z y z n . Ubiór letni mężczyzn żonatych nie różnił się pod koniec X I X w. w zasadzie od ubioru kawalera; jedyną ważną różnicę stanowiły buty. Tak też przedstawił strój Dzierżaka Bogumił Hoff w 1866 r. (ryc. 5). Roboczy ubóir mężczyzn skła­ dał się z niebieskiej kamizelki, zielonej marynarki, białych spodni i czarnych butów. Spod kami­ zelki wystawał modny wówczas przy koszuli wielki, biały kołnierz . Ubioru dopełniał czarny cylinder. Obecnie ubiór mężczyzn żonatych jest taki sam jak kawalerów. 46 U b i ó r r o b o c z y l e t n i s t a r c ó w . Starcy odziewali się w lecie podobnie jak męż­ czyźni młodsi, żonaci. Ze względu na większą wrażliwość na temperaturę nakładali podniszczone odświętne marynarki, a niekiedy kożuszki. Rozpatrując różnice poszczególnych ubiorów stwierdzamy, że ubiór chłopców od ubioru dorosłych mężczyzn dawniej odróżniał się tym, że chłopcy nosili spodnie na staniku, a obecnie coraz częściej noszą krótkie spodnie. Żonaci przy robocie noszą buty a kawalerowie częściej — drewniaki. Starcy noszą cieplejsze ubiory, niekiedy nakładają na siebie większą ilość tych samych części ubioru. Poważną różnicę między dawnym ubiorem roboczym a obecnym wykazuje krój spodni współ­ czesnych, które obecnie są od kolan bufiaste (spodnie bryczesowe) w przeciwieństwie do daw­ nych, które były u dołu węższe, jednak niewiele poszerzone u kolan (ryc. 5). Spodnie bry­ czesowe rozpowszechniły się wśród Dzierżaków po 1920 r. (ryc. 11, 12, 21). U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y c h ł o p c ó w . Zimowy ubiór chłopca był podobny do letniego, tylko wykonany z cieplejszych materiałów. Bieliznę szyto z barchanu lub kupowano gotową, trykotową. Na głowę nakładał czarną czapkę „krymerkową" (ryc. 19). Szyję obwiązywał chustką iglicową, czarną lub siwą. Ręce zabezpieczały przed zimnem rękawice, wykonane z wełny lub materiału. Nogi owijał w barchanowe „onuce" i wkładał w buty wyściełane wiechciem słomy. Buty były czarne z dwóch boków zszywane sięgające pod kolana. Nazywano je „szewkowymi", wyszły zaś z mody w latach 1914—1918. 12 �U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y k a w a l e r ó w . Około 1900 r. nosił kawaler bieliznę barchanową, siwą i „portki" cajgowe. Na koszulę nakładał siwą jakę, na nią czarną kamizelkę, a na nią niekiedy i drugą jakę; czasem nakładał podniszczoną marynarkę odświętną lub krótki kożuszek (ryc. 16). Szyję obwiązywał chustką w ciemnym kolorze. Na ręce wkładał rękawice, a na nogi „onuce" i buty wyściełane wiechciami słomy. Ubiór uzupełniał czarny kapelusz (ryc. 20). Obecny ubiór kawalera charakteryzują spodnie manczestrowe, brązowe lub siwo-zielone, ciemna marynarka, czapka obszerna dająca się naciągać na uszy i buty zwane „kujuny". U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h . Ubiór mężczyzn żona­ tych podobny był do kawalerskiego. Pod koniec X I X wieku aż do 1910 r. nosili mężczyźni spodnie zwane „skórzokami" z owczej skóry, kożuszek, a na głowie czarną czapkę „krymerkową". Chu­ stka na szyi i rękawice dopełniały stroju. Niekiedy nakładał na głowę „rogatywkę" bez daszka z siwym barankiem, i sukiennym zielonym denkiem. W dni zimne opuszczał baranek z tyłu i bo­ ków. Na nogi wkładał skórzane buty, podszewkowane filcem. Obecnie odzież mężczyzn żonatych różni się od ubioru kawalerów tylko nakryciem głowy, mężczyźni bowiem noszą czarną, „krymerkową" czapkę (ryc. 17, 18, 19). U b i ó r r o b o c z y z i m o w y s t a r c ó w . Odzież starców nie różniła się od odzieży młodszych mężczyzn, czasem jednak nakładali starcy podwójną ilość „jak", lub częściej kożu­ szek. Obecnie spotyka się jeszcze wśród starców osoby, które noszą tzw. „skopioki" lub „skórzoki" tj. spodnie z owczej skóry, runem zwrócone bezpośrednio do ciała. Różnicę pomiędzy ubiorem chłopców a dorosłych mężczyzn, w zimowym stroju, stanowi głównie k o ż u s z e k lub zastępcza ciepła „jaka" oraz „skopioki". Wśród ubioru dorosłych specjalnych różnic nie stwierdzono, poza ilością i grubością odzieży, wynikającą raczej z indywidualnej wrażliwości na zimno lub warunków ekonomicznych. 47 Strój odświętny c h ł o p c ó w . Odświętny strój chłopców był • cały czarny . Zamożniejsi gospodarze, włodarze lub stangreci dworscy szyli ubrania dla chłopców z sukna, robotnicy zaś dworscy z materiału tańszego t j . z cajgu. Całość składała się ze spodni wpuszczo­ nych w buty, kamizelki, marynarki i czarnego kapelusza. Strój taki jest obecnie już rzadko no­ szony, natomiast utrzymuje się ubiór będący połączeniem stroju miejskiego i wiejskiego a stano­ wiący charakterystyczną mieszaninę okresu przejściowego. S t r ó j o d ś w i ę t n y k a w a l e r ó w . Młodzież męska posiadała dwa rodzaje stroju odświętnego, W dni uroczyste lub z okazji większego wydarzenia ubierała się na czarno. Około 1914 r. nakładano na czarną kamizelkę czerwoną „jakę" (ryc. 13), ale od 1920 r. zarzucono amarantowe „jaki", a w miejsce ich zaczęto używać dwurzędowej, czarnej, lekko wciętej do figury marynarki, posiadającej wykładany kołnierzyk. Obecine, jeśli nakłada się marynarki, to bezpo­ średnio 'na kamizelkę wciąga się jakę a na nią „wołoszkę", zwracając uwagę, by końce rewersów jaki były trochę widoczne spod rewersów wołoszki. Spod kołnierzyka kamizelki wystaje biały kołnierzyk i przypięta szpilkami różowa „świtka", tj. mała kokardka (ryc. 56, 6, t, u). Na gło­ wę nakłada się pilśniowy, czarny kapelusz. Drugim rodzajem stroju odświętnego jest ubiór noszony głównie latem (na zabawę, wesele itp.). Składa się on z białych spodni, czarnej kamizelki i czerwonej jaki. Inne części są takie same, jak w ubiorze odświętnym. Wołoszki jednakże w stroju tym nie nakłada się nigdy na jakę (tabl. I , ryc. 11). S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h i s t a r c ó w . Żonaci i starcy no­ sili głównie strój czarny; amarantową „jakę" traktowano jako miłe wspomnienie młodości i pod­ kreślenie dobrego samopoczucia. Od 1920 r. miejsce wołoszek zaczęły zajmować miejskie palta. Mężczyźni, szczególnie młodsi, przywiązują mniejszą wagę do kolorów tradycyjnych (czarny, granatowy), szyją więc sobie spodnie, kamizelki, marynarki, kupują kapelusze różnego koloru, przeważnie siwo-zielonego; krój jednak i kształt pozostał tradycyjny. „Świtek" już w ogóle nie nosi się. Różnice w męskim stroju odświętnym występują wyraźnie, szczególnie między strojem chłopców a młodzieży dorosłej, ta ostatnia nosi wołoszki i „kolorowy strój": amarantowe „jaki" 13 �i białe spodnie. Żonaci i starcy nakładają amarantowe jaki rzadziej, w żadnym wypadku do stroju odświętnego nie nosząc białych spodni. Strój o b r z ę d o w y : chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziecko do chrztu noszono dawniej w bogato haftowanej poduszce, używanej kiedy indziej przez osoby dorosłe za podgłówek do spania. Aby dziecko nie wypadło, wciskają jedną połowę poduszki w drugą i w utworzone w ten sposób gniazdo, wkładają dziecko (podobnie jak w Szamotulskiem). Ojciec chrzestny niosący dziecko na­ kładał ubiór odświętny, którego składową część stanowiła „wołoszka". Za wstążkę ka­ pelusza zatykał kwiatek pelargonii a niekiedy gałązkę rozmarynu. Obecnie dziecko do chrztu niosą w mod­ nej poduszce składanej. Ojciec chrzestny, podobnie jak dawniej, obowiązkowo winien być ubrany w „wołoszkę". Jeśli jej nie po­ siada, powinien ją pożyczyć. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Zaręczyny. W okresie zaręczyn, szcze­ gólnie od dnia zapowiedzi, nosił narzeczony w niedzielę i święta gałązkę rozmarynu, zatkniętą z przodu za wstążkę kapelusza. Gałązkę tę zwano „wianuszek", a przewiązy­ wano zieloną wstążeczką (tabl. I ) , zatykała ją narzeczona. W okresie zapowiedzi narze­ czony nosił „świtkę" zieloną. Obecnie narzeczeni wianuszka już nie noszą, tylko z boku, z lewej strony kapelusza, zatykają małą gałązkę rozmarynu, imitującą dawny wianuszek noszony na przodzie. Wesele. Strój kawalerów, drużby, młodego, żonatych, starców. Młodzież wkładała na wesele strój odświętny. Do kościoła jechała w „wołoszkach", białych rękawiczkach; w rękach trzymała obrzędowe baty (ryc. 1, 8, 9). Po przyjeździe z kościoła i przetańczeniu trzech tańców w „wołoszkach", zdejmowała je pozostając w amarantowych jakach i białych spodniach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej była gałązka rozmarynu, przewiązana różową wstążeczką i za­ tknięta za wstążkę kapelusza oraz różowa „świtka". Dodatkową ozdobą młodzieży był bat we­ selny z przypiętą chustką turecką (ryc. 8, 9), którą po przyjeździe z kościoła druhna wymieniała na białą. (ryc. 9) Drużba wyróżniał się od reszty młodzieży przypiętym z lewej strony „wianuszkiem", który otrzymywał od swej druhny. Wianuszek był taki sam jak zatknięty za kapelusz. Zwyczaj ten powszechny przed 1914 r. zachował się w szczątkowej formie do obecnych czasów. W okolicach Ponieca, jak i w wielu dawnych wsiach „dworskich" oraz na terenie innych obszarów Wielkopolski, drużbowie odznaczali się przewiązanymi przez ramię i pas ręcznikam, zdobionymi rozmarynem i wstążkami. Szczegółowe opisy stroju drużby z omawianych okolic podaje I.S.S . Pan miody wyróżniał się od kawalerów czarnymi spodniami, zieloną „świtką", takim samym wianuszkiem oraz brzozową rózgą / m długości, przewiązaną przez środek zieloną wstążką (ryc. 7). Do ślubu szedł pan młody ubrany w wołoszkę . 48 l 2 49 14 �Od około 189,0 r. żonaci i starsi mężczyźni po przyjeździe do domu ze ślubu coraz częściej w miejsce czerwonych „jak" zaczęli nakładać czarne, sukienne marynarki. Jadąc do kościoła nakładali wołoszki lub kożuchy (ryc. 18). Pogrzeb. Strój zmarłego i biorących udział w po­ grzebie. Podług informacji zebranych podczas badań tere­ nowych odzież zmarłych od dawna składa się z białej bielizny, czarnych skarpet, czarnych spodni, białego kołnierzyka, czarnej kamizelki i wołoszki oraz czarnych, papierowych, płytkich trzewików, wykonywanych specjalnie na pochówek. Osoby, które nie posiadały wołoszki, chowano w czarnych marynarkach. Mężczyźni biorący udział w pogrzebie nakładali wołoszki, lub jeśli ich nie posiadali — ciemne marynarki; na pogrzeb nie nakładano nigdy białych spodni ani czerwonych „jak". Dożynki. „ W wieńcu" bierze udział tylko odziana w białe spodnie i czerwone jaki. młodzież, Gwiazdka. Strój gwiazdora i mężczyzn. W wigilię Bożego Narodzenia wieczorem chodzą grupami gwiazdorzy od 2 - 1 0 . Okrycie gwiazdora składa się: z wywróconego futrem na zewnątrz kożucha, słomianej, stożkowatej czapki, „larwy" czyli maski. „ M l u n " , t j . 2-metrowy kij, bat — rózga, łańcuch Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. („różaniec") oraz krzyż dopełniają całości. Gwiazdor przynosi podarki w torbie wyko­ nanej ze słomy, jest też kilkakrotnie prze­ wiązany powrósłami w pasie, przez ramiona, ręce i buty. Święta narodowe i kościelne. W święta narodowe ubiera się młodzież jak na zabawę, tzn. w białą koszulę, czarną kamizelkę, koł­ nierzyk, białe spodnie, amarantową jakę, kurtkę, czarne buty i czarny kapelusz. Cza­ sem dla podkreślenia dostojeństwa i powagi nakłada się wołoszkę. W święta kościelne młodzież i żonaci nakładają wszystkie wyżej wymienione czę­ ści stroju z wyjątkiem amarantowych jak, w miejsce których używa się marynarki lub wołoszki. Młodzież biorąca udział w świętach na­ rodowych i kościelnych na koniach ubiera się zawsze kolorowo; prowadzący ubrany Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną jest zazwyczaj w wołoszkę (ryc. 1). chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej Porównując strój odświętny ze strojem strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. obrzędowym można zauważyć, że do elemen15 �tów wyróżniających strój pierwszy od drugiego należą w stroju zaręczynowym — wianuszek, zielona „świtka"; w stroju weselnym, u członków drużyny weselnej — gałązka rozmarynu przewiązana różową wstążką, różowa „świtka" i bat weselny, obrzędowy, ozdobiony turecką albo białą chustką. Drużba odznaczał się wianuszkiem po lewej stronie na piersi, „dworski" drużba — przewiąza­ nymi ręcznikami, pan młody — czarnymi spodniami, zieloną „świtką", zieloną wstążką przy wia­ nuszku oraz rózgą. Natomiast strój noszony w święta narodowe świeckie różni się od stroju noszonego w święta kościelne — barwnością, w przeciwieństwie do ciemnych i czarnych szat nakładanych w święta religijne. Strój ten zdejmuje się zaraz po powrocie z kościoła do domu. Wy­ mienione, charakterystyczne części stroju odświętnego, poza białymi rękawiczkami i białymi spodniami kroju bryczesowego należą do starszych, tradycyjnych części stroju dzierżackiego. ROZDZIAŁ Szczegółowy opis V stroju męskiego Bielizna O najdawniejszej koszuli z około 1860 r. pisze Kolberg, że posiada wysoki, stojący kołnierz „aż uszy zakrywa". Koszule pod szyją zawiązywano czerwoną Jub zieloną wstążką, w Skoraszewicach „kolorową jedwabną wstążeczką". Gatunku materiału wobec braku danych nie mo­ żemy dokładniej określić. Obecnie, zimą i latem, w dzień roboczy i odświętny noszą młodzieńcy, żonaci i starcy ko­ szule jednakowego kroju, uszyte na lato z białego, fabrycznego płótna, a na zimę z barchanu. Głównymi częściami koszuli jest płat przedni i tylni, karczek oraz rękawy (ryc. 10). Przednia część jest prawie do połowy przecięta w celu łatwiejszego nakładania. Przecięcie to od dołu, poniżej klatki piersiowej jest zabezpieczone przed rozdarciem pliską; koszula za­ pina się na 3 guziki. Dla dekoracji, wzdłuż przecięcia posiada koszula dwie zakładki. W tylnim płacie dla poszerzenia zakłada się 4 fałdy, każdy szerokości 6 cm, wszyte w karczek. Oba płaty są po bokach zszyte płaskim szwem z wyjątkiem 12 cm od dołu. Karczek wykonany jest z jednakowych dwóch części nałożonych na siebie, pomiędzy które wszywa się przedni i tylni płat koszuli. Dla ozdoby miejsce zszycia stebnuje się. Rękaw składa się z głównego, jednego kawałka płótna, mankietu — szerokości 6 cm i kwa­ dratu wszytego pod pachę o wymia­ Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu rach 8,5 x 8,5 cm. Mankiet zapina się d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rękawa, g — kołnierzyk na jeden niciany guzik. Przy zapięciu h — podpasze. rękaw ma rozporek długości około 10 cm. Wykończenie koszuli wokół szyi stanowi niski, 1,5 cm kołnierzyk zapinany również z przodu. W drugiej połowie X I X w. noszono koszule z wielkimi, sięgającymi uszu kołnierzami (ryc. 5, 6); później weszły w modę kołnierzyki, które nosi się obecnie przeważnie w dni świąteczne. Przy­ czyną oddzielenia kołnierzyka od koszuli był prawdopodobnie wzgląd na to, że kołnierzyki bru­ dzą się szybciej niż koszule. Kołnierzyk jest wykonany z białego płótna (ryc. 56, 5, r, s). Składa się on z 4 części: z podwójnie złożonego paska otaczającego szyję oraz 3 części wszytych w niego małymi 16 �Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. fałdkami, kilkakrotnie dla ozdoby przystebnowanymi; zapina się na guzik i dziurkę, poza opisanym typem kołnierzyka Dzierżący noszą kołnierzyki takie same jak Szamotulanie. Dawniej noszono zimą wyłącznie „skopioki" wykonane z owczej skóry, które nakładano bezpośrednio runem do ciała. Obecnie nosi się kalesony fabrycznego wyrobu płócienne lub try­ kotowe, „skopioki" zaś należą do rzadkości. . Spodnie Do starszych form okrycia nóg należą spodnie skórzane, „kożuchowe", o których wspomina Kolberg ; noszono je jeszcze około 1860—1875r. O kroju ich dzisiaj nic już nie wiemy, Kolberg zaś mówi o nich ogólnie, że są: „krótkie, t j . dochodzące do bioder, ściągnięte i na jeden guzik zapinane, które schodziły w buty". Zapewne dotyczy to też ówczesnych, białych, lnianych spodni, farbowanych niekiedy na kolor niebieski. Poza tym noszono w okresie badań Kolberga spodnie 50 Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska 17 V �sukiennej granatowe i ciemne (czarne?). Spodnie te w przeciwieństwie do poprzednich były dhigie, noszone na szelkach. Obok spodni długich, kroju fabrycznego,, znormalizowanego, wpuszczonych w buty, około 1920 r. Dzierżący zaczęli nosić spodnie bryczesowe, które uważają za swoje, ludowe (ryc. 12). Spodnie tego kroju są jednakowe dla wszystkich mężczyzn. Dla młodzieży, na zabawę, szyje się spodnie z białego płótna, (ryc. 11) Na dni uroczyste szyje się dla żonatych i młodzieży spodnie z czarnego sukna zwanego „kre­ powym" przypominającego ryps. Spodnie te składają się z 4 części zszytych w kroku, z tyłu i po bokach nogawek. Przednia część nogawki w najszerszym miejscu posiada 37 cm, tylna 50 cm. Kieszenie dług. 15 cm są od zewnątrz wcięte; spodnie nosi się na szelkach i wpuszcza w buty. Obecnie szyją coraz częściej spodiie z materiałów siwych, zielonych, ciemnych, nigdy jas­ krawych. Kurtki. Kamizelki 51 Około 1866 r. jak widać na planszy Bogumiła Hoffa (ryc. 5) noszono błękitne kamizelki , szyte latem „ z rozmaitych lekkich materii", a zimą noszono „westki sukienne" . Kamizelki te zapinały się na świecące guziki . Do dzisiaj kamizelki pozostały najbardziej charakterystyczną częścią odzieży. Obecnie nakładają latem na koszulę, a zimą na koszulę i flanelową „jakę", swetr albo cie­ mną kamizelkę. W kamizelce chodzą często w mieszkaniu, jest to odzienie zwierzchnie, szczególnie w niedzielę; wychodząc jednak do pracy, na podwórze, do sąsiadów nakładają na nią jakę. Kamizelka jest uszyta z przodu z czarnego sukna, tego samego co spodnie, z tyłu zaś z czar­ nego, cieńszego, lśniącego materiału, używanego powszechnie na podszewkę. Kamizelka jest cała podszewkowana białym materiałem w kolorowe paski. Przód w miejscu zapięcia jest o 10 cm dłuższy od boków. Kamizelka zapina się z przodu na 6 obciągniętych czarnym materiałem guzi­ ków, posiada 2 kieszenie o wymiarach 3 X 12 X 2 x 12,5 cm. (tabl. I ) Kołnierzyk składa się z 2 części, z przodu nie zapina się. Obecnie ze względu na trudność nabycia tradycyjnych materiałów, szyje się kamizelki i inne części odzieży ze wszystkich dostępnych materiałów, w siwym, siwo-zielonym, brązowym, granatowym i czarnym kolorze. 52 53 Jaki 54 Kolberg podaje , że około 1860 r. „na codzień noszą parobcy j a k i , zwykle ciemno-zielonej barwy". W tym samym czasie pod Rawiczem, w Ugodzie i Zawadach nakładali parobcy na codzień czerwone, czarno kropkowane jaki, które prawdopodobnie posuwając się na północ wy­ eliminowały kolor zielony. Obecnie na zabawy i wesela, jak również podczas przebywania w obrębie zabudowań go­ spodarskich nakłada się jakę amarantową (ryc. 13). Jaki odświętne są czer­ wone, a robocze siwe, szare. Jedne i drugie są lekko wcięte do figury, sięgają niżej bioder, (ryc. 11) Jaki odświętne szyje się z sukna koloru amarantowego, a na podszewkę używa się białego barchanu lub flanelki. Kiedy kolor amarantowy wszedł w modę nie zdołano ustalić . Jaki robocze szyje się z bawełny mieszanej z wełną w kolorze siwym lub szarym, za podszewkę służy flanela. Jaka skła55 Ryc. 13. Jaka męska: a - przód, b - tył, c - krój przodu, d - krój pieców, e - krój rękawa, f - mankiet. 18 d si< z 3 * ? głównych części: rękawów uszytych każdy z jednego płata oraz �ze stojącego, wysokiego 2 cm kołnierzyka. Na rewersach są przyszyte dla dekoracji 2 białe guziki, przy mankietach po 3 guziki; jaka zapina się na 4 guziki. Z lewej strony od środka znajduje się kieszeń. Dla ozdoby wszystkie krawędzi jaki oraz mankiety są stebnowane. Normalnie nie chodzi się w niej do kościoła, wyjątek stanowią większe uroczystości, kiedy to mężczyźni idą w kolumnie zwartą grupą. Od 1945 r. zanikają coraz bardziej dawne jaki robocze, zastępują je zaś jaki cajgowe, kupo­ wane w Krobi, tzw. „litewki". Nie szyje się również jak amarantowych, a spotykane w terenie szyte są przed 30—50 latami. Marynarki Pod koniec X I X w. a może i wcześniej jaki zastępowały marynarki, szyto je wówczas w kolorze zielonym, brązowym, czerwonym w czarną kratkę. Obecnie coraz częściej w miejsce jak noszą marynarki fabryczne lub wykonane przez miejscowych krawców z szarego lub ciem­ nego materiału. W uroczystości weselne, w miejsce jaki nakłada się pod płaszcz lub kożuch (lecz nigdy pod wołoszkę), dwurzędową marynarkę, uszytą podług żurnala — z czarnego sukna. Marynarka taka jest na środku pleców zszywana. Okrycia zwierzchnie. Sukmany Za najstarsze źródło mogące rzucić pewne światło na zagadnienie sukmany dzierżackiej na­ leży uznać rycinę pochodzącą z 1777 r. . Każdy mężczyzna ma tu na sobie 2 fałdziste sukmany, wierzchnią — sięgającą prawie kolan i posiadającą stojący kołnierzyk, zapinaną z przodu na jeden rząd guzików. Z tego to okrycia (delii, bekieszy) należy moim zdaniem wyprowadzić wniosek na temat genezy powszechnego w Wielkopolsce w połowie X I X w. „brzuszlaka" — kaftana, który na obszarze Szamotulszczyzny przetrwał do dzisiaj i nie posiada rękawów. Druga sukmana, dłuższa, sięga prawie kostek. Obie ściągano pasem, zależnie od upodobania, tak że gdy spodnią sukmanę przewiązywano, wierzchnią noszono luźno. 5 6 Następna wiadomość dotycząca sukman pochodzi z 1839 r. Dowiadujemy się z niej, że wów­ czas noszono w okolicy Krobi modre sukmany z czerwonymi wyłogami . Pewne wyobrażenie o wyglądzie sukmany z tego czasu daje ryc. 3. W związku z granatową sukmaną zachowała się na terenie dzierżackim do dzisiaj piosenka: 57 „Świeci mi miesiączek na królewskim zamku, Granatowy ubiór na moim kochanku, Granatowy ubiór, wiksowane buty, Najładniejsze chłopcy, same bałamuty . 58 W 27 lat później, jak to widzimy na planszy barwnej, malowanej przez B. Hoffa w 1866 r. (ryc. 6) nosili Dzierżący z Potarzycy czarne długie sukmany z wykładanymi kołnierza­ mi, podobnymi do współczesnych wołoszek, których obcisły w górze a szeroki od pasa kloszowaty w dole fason żywo przypomina noszone w połowie X I X w. kożuchy (ryc. 4 ) . Pod sukmaną w tym czasie noszono „brzuszlak" t j . rodzaj kaftana koloru granatowego, błękitnego lub czar­ nego. Brzuszlak był „na jeden rząd świecących guzików zapięty aż po szyję". Więcej wiadomości o tej części oozieży Kolberg nie podaje. W tym samym okresie wkładano na codzień „kamizelę" uszytą z białego albo niebieskiego płótna. Bardziej szczegółowych wiadomości nie posiadamy , możemy tylko przypuszczać na drodze porównania nazw z podobnymi na terenie Szamotulszczy­ zny, że brzuszlak, to krótki sięgający ledwie kolan płaszcz bez rękawów o stojącym kołnierzyku, a kamizela — to długa sukmana bez fałdów z t y ł u . 59 60 61 W o ł o s zk a 62 Współczesna wołoszka jest uszyta z czarnego, w dobrym gatunku sukna i jest podszewkowana (ryc. 14, 15). Składa się z kilku części, które wyraźnie dzielą wołoszkę na część 19 �Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rękawa. �górną („marynarkę"), dopasowaną dokładnie do figury i część dolną („spódnik"). Obie te części są zszyte w talii. Wołoszka jest okryciem długim, sięgającym do kostek. Górna jej część posiada wykładany kołnierz z rewersami. Wołoszka jest na plecach zszywana w dwóch liniach, biegną­ cych łukami od szwów rękawa do talii. Odległość tych dwóch łuków w talii wynosi 20 cm, zakoń­ czone są dwoma guzikami. Z przodu górna część jest ozdobiona 8 czarnymi guzikami, pod czte­ rema znajdują się haczyki i haftki, na które wołoszkę się zapina. Dolna część wołoszki składa się z trzech wielkich kawałków materiału i z dwóch klinów. Wołoszka posiada ogółem w pasie, z tyłu i po bokach aż do kieszeni 50 fałdów. Kieszenie są umieszczone w przednich płatach, trochę z boku i są stebnowane. Rękaw krojony jest z jednego kawałka, posiada 13 cm szer. mankiet i jest stebnowany podobnie jak wszystkie krawędzi wołoszki. Wołoszkę nakłada się bezpośrednio na kamizelkę, czasem jednak młodzi mężczyźni nakładają ją na jakę, wówczas zwracają uwagę, by amarantowa jaka była widoczna spod rewersów wołoszki. Kożuchy Kożuchy należą do starych części odzieży. W okresie zbierania materiałów przez Kolberga noszono je nieposzyte (1860—1875 r.). Podług określeń zebranych podczas badań były one bar­ dzo podobne do kożucha na ryc. 4; takie kożuchy zachowały się w nielicznych egzemplarzach do 1880—1890 r. Patrząc na rycinę widzimy, że w kroju są one bardzo podobne do współczesnej wołoszki. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, # — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Obecnie w porze zimowej nakładają mężczyźni 2 rodzaje kożuchów: jeden krótki w rodzaju współczesnej kanadyjki do pracy, drugi długi jak wołoszka, do wyjścia i na wyjazd. Kożuch roboczy jest wykonany z owczej, nieposzytej skóry (ryc. 16,17). Składa się on z 3 ka­ wałków zszywanych z boku i na ramionach, z rękawów wykrojonych każdy z jednego kawałka i niskiego kołnierzyka odchylonego i nie zapinającego się. Kożuch ten sięga do połowy ud, zapina się na 3 lub 4 skręcone ze skóry guziki i specjalnie doszyte skórzane tasiemki z otworami. Krawędzi kożucha są podwinięte do środka i stebnowane. Kożuch ten jest dalszą formą rozwo­ jową serdaka i posiada bardzo stare tradycje; w X I X w. powszechnie nakładano go do pracy. Kożuchy takie noszono także w okolicy Nowego T a r g u . Kożuch odświętny, noszony przez bogatych chłopów, uszyty jest przeważnie z czarnej, owczej skóry i poszyty dobrym, czarnym suknem (ryc. 18). Sięga prawie do kostek. Na kołnierz używa się czarnych karakułów lub innego cennego futra. Tył takiego kożucha składa się z dwóch części. Zszyty jest w środku szerokości, u dołu posiada przecięcie. Boczne krawędzi przy rękawach tworzą łagodne łuki. Kożuch zapina się na 3, obciągnięte czarnym materiałem guziki, pozostałe 3 guziki służą za ozdobę. Kożuch posiada wewnątrz, z lewej strony, kieszenie. Rękaw krojony jest z dwóch części i posiada charakterystyczny mankiet, całość zdobi dobry materiał, dobre 63 21 �/ wykonanie i stebnowane krawędzi. Biedniejsi gospodarze nakładają czarne płaszcze o kroju po­ dobnym do kożuchów, często fabrycznej roboty. Okrycia głowy. Czapki 56 Na rycinie z 1777 r . widzimy charakte­ rystyczne okrycia głowy noszone w X V I I I w., składające się z „główki" otoczonej barankiem. Podobne nakrycia nosiła szlachta i mieszczanie od X V do X V I I I w. W połowie X I X w., a w nielicznych wy­ padkach i pod koniec X I X w. noszono ten sam rodzaj „rogatywek" bez daszków z siwym lub czarnym barankiem, zawiązanym na zielonym denku. W mroźne dni i zamieć opuszczano baranek na uszy i kark; było to nakrycie zimowe. Obok niskich czapek noszono również czapki wysokie . Do dziś zachowała się w terenie odmien­ na, czarna, „krymerkowa", watowana lub flane­ lowa czapka kształtu walca (ryc. 17,18,19). Noszą ją.głównie mężczyźni żonaci i starsi do kożu­ cha; nakładając zagłębiają denko. W X I X w., noszono podobne czapki z kolorowymi wstąż­ kami z tyłu (tabl. I I ) . Obecnie coraz częściej kawalerowie nakła­ dają zimą powszechnie noszone „narciarki", w lecie czapki sportowe z daszkiem — „sportówki". Kapelusze 64 Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych Fot. A. Glapa, Grabianowo., 1951. Za znane, najdawniejsze kapelusze, które rów­ nież były noszone przez chłopów w okolicach Poznania w X V I I I w., należy uważać czarne ka­ pelusze z wielkim rondem . Następnie nosili Dzierżący „kapelusz pilśniowy wysoki, opasany czerwonym, białym, czarnym, żółtym sznurkiem, czasem z wpiętym zań kwiatkiem" . Pewien ro­ dzaj cylindrów, widocznych na reprodukowanej planszy Hoffa (ryc. 5, 6) noszono mniej więcej do 1870 r.; po nich nosili Dzierżący do 1914 r. kapelusze z małą okrągłą główką i wielkim rondem (ryc.20) . Od zakończenia wojny do czasów obec­ nych nosi się czarne pilśniowe kapelusze (ryc. 14,21). Ze względu na brak ich w handlu coraz częściej używa się kapeluszy różnokolorowych, takich jakie można kupić w sklepach. 05 66 CT Onuce, p o ń c z o c h y , skarpety Onuce są to flanelowe kawałki materiału (o wymiarach ok. 40 X 60 cm), którymi owija się Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa^ stopy przed nałożeniem butów. Posadowo, 1951. 22 �Wełniane skarpety i pończochy do połowy ły­ dek wykonują kobiety na iglicach. Są one koloru czarnego i siwego, rzadziej brązowe i białe. Skar­ pety letnie są pochodzenia fabrycznego. Obuwie, drewniaki, trzewiki, „kujun y", buty Drewniaki zwane przez Dzierżaków panto­ flami składają się z grubej pcdeszwy drewnianej oraz kawałka skóry zakrywającej palce i pół stopy, a przybitej do drewna drutem i klamerkami. W pan­ toflach chodzą mężczyźni po obejściu rano oraz wieczorem; rzadko kiedy chodzą w pantoflach kawalerowie. Drewniaki wykonują z drzewa olszy­ nowego albo topolowego, skórę kupują i obijają sami. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu sprzed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. „Kujuny" są to buty z cholewami o drew­ nianej podeszwie. Cholewa skrojona jest na wzór butów „saperek" i pochodzi zazwyczaj ze starych podniszczonych butów. Chodzi się w nich przewa­ żnie zimą przy pracy w podwórzu i przy wywo­ żeniu mierzwy w pole. Dawniej tj. około 1900 r. do tych samych prac nakładano na nogi „filcoki", buty mające cholewy filcowe a podeszwy skó­ rzane. W nowych „filcokach" chodzono nawet w dni świąteczne. Trzewiki są obuwiem noszonym przez naj­ biedniejszych Dzierżaków zamiast butów. Noszą je przeważnie ci, którzy zarzucili już strój ludo­ wy, względnie wyjeżdżający na pracę poza oma­ wiany rejon. Wysokie czarne trzewiki nakładane są do roboty, niskie trzewiki brązowe lub czarne noszone są w dni świąteczne. Buty stanowią najdogodniejszą i zasadniczą formę obuwia dzierżackiego. W1777 r., jak widzimy na dawnej rycinie, buty noszone przez Dzierżaków były zszywane z boku. Ten krój butów zachował się aż do 1939 r. Nosili je ostatnio wyłącznie chłopcy lub dzieci. Opisy butów z około 1860 — 70 r. podają, że były one wysokie, skórzane, na obie nogi jednakowe. W początkach X X w. do pierwszej wojny światowej noszono częściowo buty „kropowe", zwane „kropusy" z harmonijką, a przywożono je głównie ze Zdun z pow. kroto­ szyńskiego. „Kropusy" nie miały jednak po­ wodzenia, daleko popularniejsze były buty dzierżackie, mające usztywnioną przez specjalne wkładki cholewę, zszytą z tyłu (ryc. 22). 68 Obecnie coraz częściej wchodzą w użycie buty zwane „oficerkami" i buty gumowe. Ryc. 21. Dzierżący w strojach do wyjścia. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. 23 �Pasy, r ę k a w i c z k i , Uzupełnienia stroju n a u s z n i k i , c h u s t k i , t a b a k i e r k i , baty, laski W dawnym stroju, dzierżackim pasy spełniały dwojaką funkcję: przyciskały odzież do ciała i pełniły rolę sakiewek przez wszyte weń schowki. Pasy przedstawione na rycinie pochodzącej z 1777 r. są zapewne wykonane z materiału. „Przyjaciel Ludu" pisze w 1839 r., że chłopi z okolicy Krobi nie noszą już „szerokich pasów skórzanych, czerwonym suknem podszytych" . Chodzi tu zapewne o takie same pasy, jakie noszono jeszcze w 1841 r. w okolicach Kórnika . Po tych pasach weszły w użycie tzw. „trzosy", o których mało wiadomo, a w które kładziono pieniądze. Po nich ok. 1890 r. funkcję pasa — schowka przejęły zielone sakiewki, wykonane z moc­ nych nici. Obecnie mają zastosowanie wąskie pasy skórzane do spodni roboczych. W porze zimowej noszą Dzierżący rękawice, wykonane z materiału lub łat, o jednym palcu; nakłada się je przeważnie do pracy. Do wyjścia nakładają rękawice o pięciu palcach, wykonane z wełny. Na wesele, pogrzeb lub inne uroczystości wkładają białe, fabrycznej roboty. Przed wojną, około 1910—1939 r. noszono czarne nauszniki, składające się z owalnych łatek połączonych blaszką sprężynową, albo też nauszniki wykonane całe z wełny, z poszerzoną częścią zakrywającą uszy i wąskimi paskami, skrzyżowanymi na czubku głowy. Obecnie naciąga się na uszy czapki „krymerkowe" lub opuszcza górną część narciarki. W połowie X I X w. niezbędną częścią stroju męskiego była czerwona lub zielona chustka, którą obwiązywano szyję . Spełniała ona tę samą funkcję, co obecnie noszone powszechnie krawaty. Poza chustkami, służącymi jako ozdoba, używano dawniej do wycierania nosa, wielkich kolorowych chustek, przeważnie czerwonych z paskami wzdłuż krawędzi. Obecnie używa się jeszcze chustek do obrzędowych batów — weselnych (ryc. 9). W drogę do kościoła przypinają swachny kawalerom barwne chustki kolorowe, tzw. „tureckie" i „francus­ kie". Są to brązowoczerwone i „beżowe" chustki z barwnym szlakiem wzdłuż brzegów (o wymia­ rach 1 m ) . Po powrocie drużyny weselnej do domu swachny zmieniają chustki kolorowe na białe, przez które trzyma tancerz partnerkę podczas tańca. Chustki białe są mniejsze (60 cm ). Pierwsze tabakierki przywieźli przed 1914 r. „Westwaloki" tj. chłopi wyjeżdżający na sezonową pracę do Westfalii. Były one fabrycznej roboty. W okresie międzywojennym do 1939 r. zażywano tabaki na weselach dla żartu z tabakierek wykonanych samodzielnie z rogu. Dzierżący mają wielkie zamiłowanie do koni, na tym prawdopodobnie podłożu rozwinęły się tu baty obrzędowe, któ­ rych używa się podczas jazdy konnej np. w korowodzie wesel­ nym, podczas tańca lub dla fantazji na przechadzkę, obok gałązki brzozowej lub innej (ryc. 1, 8, 9). Bat składa się z 4 części: z nóżki sarniej, plecionych rzemieni, „pękówki", służącej do „strzelania" oraz skórzanego uchwytu. Baty zdobi się wspom­ nianymi już chustkami. Laski nie miały na terenie dzierżackim prawie wcale zastosowaRyc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa a przed ostatnią wojną rzadko były używane. Wykonywano je Posadowo, 1951. z drzewa wiśniowego albo z trzciny. Obecnie lasek nie używa się. 69 70 71 2 2 ROZDZIAŁ Ogólny opis stroju VI kobiecego Charakterystyka ogólna. Strój kobiecy, podobnie jak męski, znajduje się wśród Dzierżaków w stadium zaniku, zanik ten jednak jest powolniejszy, W pewnych wio­ skach, jak np. w Posadowię, Sułkowicach widać żywe występowanie ludowego stroju kobie­ cego, a nawet rozwój, maloznanego dawniej haftu kolorowego na zapaskach. W przeciwień­ stwie do stroju męskiego, ubiór kobiecy jest jeszcze w szeregu wsiach nakładany powszechnie 24' �Tablica I I STRÓJ DZIERŻACKI DAWNY Malował Jerzy Karolak �w dni robocze, odświętne, zimą i la­ tem, podczas obrzędów i uroczystości. Natomiast można zauważyć silny zanik stroju ludowego u dziewcząt, które wkładają już ubiór zbliżony do miejskiego, ubiór ludowy zaś noszą tylko w dniach szczególnie uroczystych. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Zachowany dzierżacki strój ko­ biecy składa się z szeregu części, które bywają noszone zależnie od wieku, stanu lub pory roku. Silnemu zróżnicowaniu podlega ubiór kobiecy ze względu na porę roku, dni świą­ teczne i robocze, przyczyną tego jest z jednej strony oszczędność, z dru­ giej zaś — chęć ukazywania się w jak najokazalszym ubiorze w dni uroczy­ ste. Na terenie dzierżackim występują często zapaski, chustki, „jaczki" i spódnice; z tych najbardziej cha­ rakterystyczne i zróżnicowane są zapaski. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 25 �U b i ó r r o b o c z y l e t n i d z i e w c z ą t . Około 1900 r. dziewczęta wkładały białą płócienną koszulę bez rękawów, na nią wierzchni spódnik perkalowy, płócienną zapaskę w paseczki kolorowe, perkalikowy kabatek przeważnie modry, rzadziej różowy. Włosy plotły dziewczęta w „drabkę", tzn. z przodu od przedziału na środku głowy do tyłu w dwa warkocze. Na głowę nakładały białą lub czerwoną chusteczkę, na szyję — czerwone korale; staranniejsze wykładały białe, marszczone kołnierze koszul. Dziewczęta chodziły w lecie boso. Dorosłe dziewczyny gospodarskie nakładały do pracy lnianą, białą koszulę, spódnicę kolorową, wierzchnią spódnicę niebieską lub różową, zapaskę modrą albo różową, a w zimniejsze dni „jaczkę" tj. płócienny ka­ batek (ryc. 47). Włosy czesały gładko z przedziałem na środku, z tyłu układały dwa warkocze w ósemkę nad karkiem (ryc. 28), na głowę wciągały biały, płó­ cienny czepek, na szyję 4—5 sznurów czerwonych ko­ rali, związanych z tyłu barwną wstążką. Wykonując pracę chodziły boso lub w drewniakach. Dziewczyny pracujące w majątkach ubierały się trochę odmienniej, w miejsce spodniej spódnicy nakła­ dały rodzaj halki, czerwony „barchaniok", spódnicę zwaną „modry druk", na głowie zamiast roboczego czepka wiązały czerwoną, perkalikową chusLkę w kwiatki. Obecnie odziewają się dziewczyny podobnie, z tą tylko różnicą, że dawniejsze materiały, takie jak „modry druk", zastępują materiałami współczesnymi o różnych deseniach, czepków zaś roboczych nie nakładają. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż a t e k . Ubiór mężatek — żon gospodarzy i chłopów pracujących w majątkach różnił się od ubioru dziewczyn spokojniej­ szymi i ciemniejszymi kolorami oraz kształtem białego czepka, który posiadał swoisty daszek z karbowaną ko­ ronką. Mężatki nosiły włosy przycięte na wysokości karku. Na czepek nakładały białą chustkę „tulkę", albo chustkę perkalikową. Przy pewnych pracach kobiety podwiązywały spó­ dnice specjalnym sznurem — „podkaską" (ryc. 5), lub 'podwijały wierzchni spódnik wraz z zapaską do połowy Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy i z tyłu na krzyżach spinały go szpilką. Czasem zdejw domu. Fot. A. Glapa^ Posadowo, 1951. mowały go, by po zakończonej pracy odziać się jak najstaranniej. Innym sposobem zabezpieczenia odzieży od zniszczenia przy wykonywaniu brudnej pracy było nakładanie drelichowej lub uszytej ze starego worka zapaski, nakładanej głównie podczas karmienia trzody chlewnej i wyrzucania mierzwy; po wykonaniu tych czynności zapaskę taką zdejmowano. Specjalną uwagę na czystość i piękno stroju roboczego zwracały kobiety podczas sianoko­ sów, podług ludowego określenia, kobiety wyglądały wówczas „jak kwitnący mak". Także do żniw ubierano się staranniej. By uchronić odzież od zniszczenia podczas zbierania, zgarniania i wiązania zboża w snopy, nakładały kobiety ciemne zapaski z grubego, silnego materiału. Obecnie mężatki nie obcinają włosów i nie noszą czepków. Ubiór ich roboczy ilustruje (ryc. 23, 24, 25). 26 �U b i ó r roboczy letni staruszek. Staruszki odziewały się podobnie jak mężatki, dodatkowo tylko wkładały „szadronowy" spencerek, który ongiś noszono wyłącznie zimą. Na głowę wciągały kolorową czapkę z barankiem i wstążkami lub taką — jaka jest przedstawiona na ryc. 26. Odzież starszych kobiet była prze­ ważnie w kolorze ciemnym lub szarym. Porównując robocze ubiory kobiece możemy stwierdzić, że różnica zaznaczała się głównie w ubiorze głowy, w uczesaniu i w kolorach ma­ teriałów; dziewczęta chodziły z gołą głową lub w chustkach, panny i mężatki w czepkach i chust­ kach, staruszki w czapkach i chustkach. Z wie­ kiem kobiety rzadziej nakładały korale. Dziew­ czyny folwarczne zamiast drugiego spódnika nosiły rodzaj czerwonej halki. U b i ó r roboczy z i m o w y dziewc z ą t. Zimowy ubiór dziewcząt był znacznie cie­ plejszy niż ubiór letni. Koszulę nakładano bar­ chanową z dłu­ gimi rękawami, Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce' Fot. A. Glata, watówkę, suknię Krobia, 1951. koloru ciemne­ go, białą zapaskę, pończochy wełniane lub sukienne, koloru czarnego albo czerwonego i wysokie, skórzane trzewiki lub drewniaki. Na głowę wciągano watowaną czapkę. W dni wyjątkowo zimne obwiązywano szyję szalem i okrywano się chustą. Rękawic nie noszono, ręce przed zimnem chroniono w „rękawkach" (mufkach) (ryc. 27). 1 Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y d z i e w c z y n . Dziewczyny dorosłe nakładały zimą do pracy barchanową koszulę, czerwoną watówkę z ciepłą sznurówką, różnokolorową, flanelową spódnicę, a na nią spódnicę wierzchnią przeważnie czerwoną, wełnianą, sze­ wiotową lub cajgową, na to kładły taką zapaskę jak w lecie, pończochy fioletowe sukienne, później wełniane czarne, czer­ wone lub rzadziej zielone — które uchodziły za paradne. Dziewczęta chodziły w drewniakach lub starych, wysokich sukiennych trzewikach tzw. „berlaczach". Szyję zdobiły czasem kryzką, zawsze czerwonymi koralami, zawiązanymi z tyłu czerwoną lub różową wstążką. Głowę ochraniały watowaną czapką szytą „w kwaterki" z lśniącego materiału. Kiedy pra­ cowano w stodole, w oborze lub w polu, obwiązywano głowę chustką koloru ciemnego, najczęściej wełnianą. W mieszkaniu chodziły dorosłe dziewczęta w czapce, chodzenie bowiem bez czapki uznane było za obrazę godności, a osobami takimi po­ gardzano. Na ręce nakładano rękawice o jednym palcu i rę­ kawki naciągane powyżej dłoni, zwane „pulswermy". 27 �Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowe 1951. Dworskie dziewczyny odziewały się jak córki gospodarskie z tą różnicą, że nosiły czerwone „gacie" z barchanu i buty z cholewami. Watówek nie nosiły z powodu wysokich kosztów uszy­ cia. Dworskie dziewczyny nosiły się wszędzie jednakowo, np. wWymysłowie podobnie jak w Żychlewie. Dworze lub w Dzięczynie. O kobietach dawniej mawiano: „Byleby była głowa i noga w porządku — to jest porządna, kiedy włosy są roztośtane i obuwie brudne — to jest glugla" (niechlujna). Obecnie nie noszą dziewczęta watówek w dni robocze, lecz wkładają majtki tzw. „majdy". Głowy obwiązują przeważnie chustkami (ryc. 25). Kolory ubioru zimowego były ciem­ niejsze niż ubiorów letnich. Ubiór roboczy zimowy mężatek i kobiet starych. Zimowy ubiór mężatek był podobny do stroju panieńskiego z tą tylko różnicą, że starsze mężatki zamiast „jaczek" nosiły obcisłe spencerki lub krótkie bluzki. Obe­ cnie spencerki nie są używane. Stare kobiety odziewały się tak samo jak mężatki. Pod koniec X I X w. nakładały na koszule „mideroki", t j . spódniki z ob cisłymi sznurówkami, uszyte z owcz j skóry, zwrócone runem do ciała. T? ie mideroki były dawniej podobno w po­ wszechnym użyciu . Obecnie mideroków się nie nakłada, a nawet mało kto zna tę nazwę. Zestawiając kobiece ubiory zimowe stwierdzamy, że składają się one z dużej ilości rozmaitych części odzieży. Do cha­ rakterystycznych należą: dla dziewcząt su­ knia, watówka, pończochy, trzewiki, cza­ pka, szal, chustka; dla dziewczyn doro­ słych — te same części bez sukni, w miej­ sce której używano spódnice. Dziewczęta dworskie w miejsce watówek nakładały „gacie", a miast trzewików buty. Do Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Go­ charakterystycznych części odzieży mężałębiowski, Krobia, 1950. 72 28 �tek należy spencerek, a odzieży staruszek — miderok. Do ciemnych i ciepłych ubiorów zi­ mowych nosiły wszystkie kobiety często białe kryziki wokół szyi. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i dzie­ w c z ą t . Odświętny strój dziewcząt skła­ dał się z następujących części: z białej, płóciennej koszuli z rękawami, upraso­ wanego sztywno, białego spódnika z fal­ banką, na który nakładano spódnik różo­ wy, niebieski, seledynowy lub żółty z takąż sznurówką. Na te spódnice nakładano ozdobną zapaskę, na nogi — białe poń­ czochy i wysokie, czarne sznurowane trze­ wiki. Pończochy przymocowywano pod­ wiązkami ze sznurka lub gumy. Na szyję kładły białą fryzkę i kolorowe, szklane ko­ rale, zawiązywane z tyłu barwną wstążką. Na głowę wkładały białe czepki ozdobione koronką „karbowaną pod słońce" tj. ukła­ daną w drobne fałdki. Czepki wiązano „bandkami" pod szyją, w motyla. W d i bardzo uroczyste, wielkie święta i wer la noszono czepki „układane" wysoko: w dni chłodniejsze nakładano czarne jac? a. Obecny letni strój dziewcząt przed­ stawia (ryc. 29, 30, 32, 33 i tabl 1). Dziewczyny dorosłe, g<" p o d a r s k i e córki nakładały w dni ś .ąteczne białą, płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią koszulkę z białego batystu, watówkę czerwoną z półsznurówką, białą hafto­ waną, nakrochmaloną spódnicę, na nią Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym w czepku spódnicę wierzchnią zszytą wraz ze sznu­ z okapem. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. rówką koloru różowego lub niebieskiego. Na spódnice nakładano zapaski różnego koloru, zawiązywane z tyłu (ryc. 33). Na nogi wkładano białe pończochy i czarne wysokie trzewiki; na szyję kryzkę i barwne szklane korale, związane z tyłu wstążką. Prawdziwe korale zwane „prawymi" weszły w modę około 1900 r. Głowę przy­ krywano i zdobiono czepkiem, zawiązanym kolorowymi wstążkami w kokardę pod brodą (ryc. 30). W dni chłodniejsze nakładały dziewczyny czarną jaczkę z koronką (ryc. 50); idąc do kościoła niosły pod pachą białą, płócienną haftowaną chustkę albo chustkę „francuską", na którą kładły książkę do nabożeństwa (ryc. 34). Ubiór dziewczyn dworskich był podobny do ubioru gospodarskich córek, zachodziły tylko nieznaczne różnice. Zamiast koszulki — wkładały one kolorowe lub białe, przezroczyste „jaczki" z cienkiej tkaniny. Czepki nosiły okrągłe bez „skrzydeł", zawiązane pod szyją haftowanymi wią­ zadłami (gospodarskie córki miały wstążki gładkie). Z tyłu spadały od korali dwie szerokie wstążki, zawiązane przy koralach w kokardę. Dziewczyny gospodarskie nosiły wąskie (3 cm) wstążki. Wreszcie dziewczęta dworskie nakładały przeważnie jaczki różowe, niebieskie, kremowe i białe, gdy dziewczęta gospodarskie czarne. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Różnica między ubiorem mężatek a dziewczyn polegała na tym, że mężatki nosiły czepiec i obwiązywały go „jedT 29 �Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. 30 �wabnicą" dokoła, zawiązując z przodu nad czołem w kokardę, (ryc. 37). Drugą różnicę stanowiła „jedwabnica" noszona pod jaczką i złożona na krzyż na piersiach, tak że końce jej wy­ chodziły po bokach spod jaczki. Zazwyczaj mężatki nosiły 3 spódnice w kolorach nieco ciemniejszych. Kobiety dworskie odróżniały się od żon gospodarzy okrągłymi czepkami; nie nosiły też jedwabnicy pod jaczką. Obecnie do odświętnego stroju nie nakładają kobiety czepków, lecz na przewiązaną białą chustką głowę nakładają chustkę zielonkawo-beżową. Charakterystyczne w latach 1920 do 1939 „budy" prawie już nie są stosowane (ryc. 34), można czepiec zobaczyć tylko na weselu. Ubiór starszych kobiet nie różnił się od ubioru mężatek. Pewne różnice zaznaczały się jednak w gatunku materiału; kolorowe zapaski były płócienne, jeśli zaś jedwabne, to prze­ ważnie żółte; fryzki były węższe, obszyte koronką. Jeszcze i dzisiaj noszą staruszki sznurówki z „kiszką" t j . ze zwiniętym u dołu w rolkę materiałem , trzewiki na niskich obcasach, chusty ciemne, często czarne. Obecnie staruszki odsiewają się jak mężatki w ciemne kolory, głównie w czarny. Porównując strój odświętny letni ze strojem roboczym stwierdzamy, że dziewczęta kładły w d i i świąteczne drugą spódnicę, w dni chłodne jaczkę, pończochy trzewiki. Gospo­ darskie córki wkładały dodatkowo na koszulf. koszulkę, watówkę, wreszcie pończochy i trzewiki. Strój dzi wczyn folwarcznych wyróżniał się okrągłym kształtem czep a i barwną jaczką oraz majtkami i halką, noszonymi w m ijsce kosztownej watówki. Strój mężatek składał się z 3 s- ódnic, nakładanych na watówkę oraz czepca i 2 jedwabnie. S rój kobiet dworskich od73 R y c 3 3 t e c z n y r n _ ot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. D z i e w c z y n a . F w s t r o j u świą różniał się innym kształtem czepk i oraz jedną jedwabnica noszoną na czepku. Kobiety te v odróżnieniu od żon gospodarzy nosiły majtki i halkę. Strój staruszek różnił się tańszym g i n k i e m materiału i trzewikami na niskich obcasach. Strój odświętny zimowy dziewcząt. Zimą dziewczęta odziewały się podobnie jak latem z tą różnicą, że materiały były cieplejsze, barchanowe i wełniane. W miejsce białego krochmalonego spódnika oraz drugiego spódnika czerwonego, flanelowego na pasku na­ kładały watówkę. Klatkę piersiową okrywano flanelową, czerwoną sznurówką, na którą nakładano czarną, krepową, watowaną bez kołnierzyka jaczkę. Głowę okrywała chustka, a ręce „rękawki". • Zimowy strój odświętny dziewczyn dorosłych był także uszyty z cieplejszych materiałów i częściowo podobny do ubioru letniego. Specjalną uwagę zwracano by cieplejszą była koszula, spódnicę nakładano na watówkę szytą z czerwonej flaneli. Wierzchnia spódnica bywała zwykle wełniana, jaczka zaś — czarna pluszowa, watowana. Na głowę kładły dziewczyny czapkę „z barankiem" ze wstążek barwnych, zawiązywaną pod szyją kolorową wstążką; na czepek — chustkę wełnianą, na ręce — zarękawki naszywane barwnymi koralikami. Strój uzupełniały różno­ kolorowe pończochy wełniane, czarne, czerwone, żółte i wysokie, podszyte kożuchem lub cienkim filcem czarne trzewiki. Różnice w zimowym ubiorze dziewczyn dworskich zaznaczały się noszeniem ciepłych „gaci", sukiennych jaczek podszywanych watą lub owczą skórą, a wywiniętych dla ozdoby u dolnej krawędzi runem na zewnątrz. Watowane jaczki były zdobione aksamitną plisą lub kolorową bortą, zwano je paradnymi. r Obecnie panny nie noszą czepków, zarękawków ani czapek z barankami; pończochy nakła­ dają wełniane, niciane lub bawełniane brązowe, czarne, rzadziej siwe. S t r ó j o d ś w i ę t n y z i m o w y m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Zimowy strój mężatek był również wykonywany z cieplejszych materiałów niż strój letni. Około 1880—1890 r. 31 �mężatki nosiły jeszcze zimą watowane spencerki, w miejsce ich weszły później w modę jaczki (ryc. 48, 50). Obecny zwierzchni strój mężatek składa się z czarnej chustki z frędzlami, nakładanej na głowę, z czarnej pluszowej jaki, spódnicy zwanej „kuczbaja". Pończochy, czarne trze­ wiki i 6—8 szuutćw czcrwcTiych. kota.lv — &opdtua\ą całości. Pod kuczbają noszą mężatki czerwony, flanelowy spódnik i watówkę. Strój staruszki różnił się głównie noszeniem mideroka i spencerka. Staruszki obwiązywały głowy wielką chustką skrzyżowaną pod brodą a zawiązaną na wielki węzeł z tyłu na karku, na nogi kładły fioletowe pończochy. Obecnie staruszki odziewają się tak jak mężatki. S t r ó j o b r z ę d o w y : Chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziewczynkę odziewano do chrztu w białą ko­ szulkę, „jaczkę" z przodu rozciętą a zawiązaną pod brodą białymi lub różowymi wstążkami. Na głowę nakładano czepek ozdobiony różową wstążką, po czym zawijano dziecko w 2 fla­ nelowe pieluszki obrębione różowymi, grubymi nićmi. Dziecko niesiono w poduszce, którą przewiązywano dwiema wstążkami zdobionymi w kwiaty; przykrywano zaś zimą chustką „szytą w gajory", wełnianą, przetykaną jedwabiem, zwaną też „turecką", Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju s'wiątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. oraz drugą „francuską". W lecie używano tylko chustki „francuskiej". Chrzestna matka, jeśli była panną, odziewała się jak panna młoda (ryc. 7), lecz z tyłu do czep­ ka nie przypinała wstążek w kwiaty. Mężatki nakładały strój odświętny, a na głowę „kapicę" tj. czepiec ze wstęgami z tyłu (ryc. 38,39). „Kapica" była obwiązana jedwabnicą (ryc. 37). Zaręczyny. W okresie narzeczeństwa, od dnia zapowiedzi, nosiła panna przez trzy niedziele przypięty do czepka lub chusty „wianek", tj. ga­ łązkę rozmarynu ze wstążeczką i „pozłotkiem" (staniol w paski, ze zło­ tymi drucikami). Odświętne jej odzienie w tym okresie składało się z czepka, kryzika, korali, kaftanika, spódnika, zapaski 32 Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym, w chustkach już rzadko nakła­ danych na czepki w t. zw. „budy" Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. �Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach na' adanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny i jesienny. Fot. \ . Glapa, Posadowo, 1951. i wysokich trzewików. Zazwyczaj wówcz, , sprawiała sobie panna kabatek. Jeżeli nie posiadała kaftanika — nakładała jaczkę z tiulowymi ozdobami u dołu (ryc. 50). W czasie zapowiedzi musiała co tydzień zmieniać kolor spódnicy i 7 paski. W pierwszą i trzecią zapowiedź przypinała białą wstążkę do .„kopki", w drugą — wst?zkę żółtą. Wesele. Strój panny młodej, pierwszej druhny, swachny, mężatek, staruszek. Panna młoda ubierała się do ślubu w strr, odświętny, zupełnie nowy. Nakładała najpierw białr bieliznę, „jaczkę", czerwoną watówkę, białą spódnicę bogato haftowaną, na którą nakładała spódnicę wierzchnią, koloru zielonego i bladozieloną lub białą zapaskę. Kabatek z pelerynką, spod którego po bokach wystawały końce jedwabnicy nałożonej na plecy i skrzyżowanej na piersiach, biały, najpiękniejszy kryz, na który nakładała czerwone, prawdziwe korale, pończochy i wysokie, czarne trzewiki uzupełniały całość. Istotną cechą ubioru wyróżniającą pannę młodą od innych kobiet, było 6 wstęg haftowanych w barwne kwiaty przypiętych z tyłu do czepka (ryc. 38). Po oczepi­ nach — chodziła w „kapicy" t j . w czepcu nałożonym w komorze (ryc. 37) oraz przebierała się w czerwoną, wierzchnią spódnicę, tzw. „kuczbaję" . Swachny i druhny t j . niezamężne dziewczyny ubierały się na wesele podobnie jak panna młoda z tą tylko różnicą, że zamiast kabatka z peleryną nakładały czarną „jaczkę" z tiulowymi ozdobami u dołu, nie przypinały też z tyłu do czepka wstążek i nie nakładały „jedwabnicy" (ryc. 37). Po powrocie z kościoła dziewczyny przebierały się w lżejszy przyodziewek, w koszulę, barwną spódnicę ze sznurówką i odmiennej barwy zapaskę (ryc. 30 i 40). Podczas wesela swachny zakładały do wiązania czepków w pierwszy dzień wstążki różowe, w drugi — żółte, a w trzeci — białe, umawiały się też przed weselem, jakiego koloru nałożą spódnice i zapaski. Specjalną oznaką przynależności do drużyny weselnej były wianuszki rozmarynu przypięte do czepka, które zdejmowano na trzeci dzień po ślubie. Mężatki biorące udział w weselu ubierały się do kościoła jak swachny z tą tylko różnicą, że wkładały czepce, gdy było chłodniej — żółto-pomarańczowe chusty. Po powrocie uczestnit 74 33 �czyły w weselu tylko w czepkach lub czep­ cach (ryc. 37,39). Mężatki wkładały na we­ sele czarne jaczki bez tiulowych ozdób przy dolnej krawędzi. Wygląd drużyny weselnej z 1949 r. ilustruje ryc. 40, na której obok osób w stroju dzierżackim widzimy osoby w innych ubiorach Pogrzeb. Ubiór zmarłej i biorących udział w pogrzebie. Zmarłe dziewczynki odziewano w strój odświętny wraz z czep­ kiem; panny — w strój nakładany do tańca, z tą tylko różnicą że zakładano białą jedwabną zapaskę, noszoną zwykle do ko­ ścioła (ryc. 36). Zmarłą młodą mężatkę ubierano w strój ślubny; starszą — w strój ślubny z czepcem obwiązanym jedwabnicą oraz w ciemną, zieloną, lub czarną za­ paskę. Kobiety biorące udział w orszaku pogrzebowym nakładały strój odświętny w najciemniejszych kolorach, na głowę kłar y chustki (ryc. 35). 1 Dożynki. Strój przodownicy i in­ nych. Dziewczyny biorące udział w do' ynkach ubierały się jak na zabawę do -ańca. Święta narodowe i kościelne. W dni świąteczne nakładały kobiety strój od­ świętny lecz dostosowywały swój ubiór do Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. ubioru mężczyzn, gdy np. mężczyźni naFot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. kładali amarantowe „jaki" i białe spodnie — kobiety brały czepki, koszulki, sznurówki, zapaski jak swachny; gdy mężczyźni nakładali wołoszki — kobiety stroiły się w kabaty, jaczki z tiulem i haftem oraz chusty. Porównując kobiecy strój roboczy ze strojem odświętnym, strój letni z zimowym i codzienny z obrzędowym stwierdzamy, że strój roboczy posiada w kroju formy prostsze i jest szyty z ma­ teriałów tańszych o kolorach ciemnych. Części składowe powtarzają się we wszystkich odmia­ nach; w stroju odświętnym przeważają materiały barwniejsze i jaśniejsze, a także materiały lepsze pod względem jakości. W kobiecym stroju zimowym zachowały się jeszcze części odzieży ze skóry np. „miderok" względnie takie, które wyparte zostały przez spencerki, jaczki i kabaty. Charakterystycznymi częściami są chusty i zarękawki, które obecnie całkowicie już zanikły i zostały zastąpione przez „mufki" (ryc. 27). W strojach kobiecych zaznaczają się wyraźnie różnice majątkowe i społeczne; kobiety dwor­ skie, uboższe, charakteryzuje strój prymitywniejszy w kroju i mniej urozmaicony. Oszczędność zaznacza się stosowaniem bielizny spodniej zamiast skórzanych ,,mideroków", grubych kosztow­ nych watówek, kabatów i spencerków. W kobiecym stroju obrzędowym do ciekawych przejawów należy zaliczyć kolor zielony i czerwony w stroju panny młodej oraz stosowanie kwiatów i szeleszczącego „pozłotka" w przy­ braniu głowy. 34 �R O Z D Z I A Ł VII S z c z e g ó ł o w y opis kobiecego stroju Bielizna Wiadomości z 1860 r. dotyczące koszul podają, że koszule szyto z białego płótna, „ z szerokimi rękawami, z kryzką koło szyi niezbyt szeroką, o ile możności haftowaną i u rąk toż samo. Pod szyją koszule wiązano wstążką" . 75 Obecnie noszą kobiety dwa rodzaje ko­ szul, „staroświeckie" i współczesne, różniące się krojem. Są to zarazem koszule robocze i odświętne (dzienne i nocne) szyte są z płótna lnianego, fabrycznego wyrobu. Koszula dawnego kroju jest bardzo po­ dobna do koszuli męskiej, różni się tylko krótszymi, sięgającymi łokcia rękawami, które są wszyte do przedniego i tylnego płata pod kątem prostym (ryc. 42). Rękawy przy łokciu lyc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. w.s. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. są obszyte wąską koronką, guziki wykonane z masy. Koszula współczesna (ryc. 41) składa się z dwóch głównych płatów zszytych na ra­ mionach, z czterech klinów poszerzających boki oraz krótkich, sięgających łokcia rę­ kawów, wszytych skośnie w główne płaty. Krawędzie koszuli przylegające do szyi, rozcięcie z przodu oraz rękawy są przystebnowane. Koszula nie posiada często ża­ dnych specjalnych ozdób ani kołnierzyka; sięga kolan. Oprócz koszuli nakładają kobiety jesz­ cze koszulkę tj. rodzaj bluzki uszytej z de­ likatnego, białego płócienka lub opalu, żor­ żety (ryc. 43), której przody i tył są kro­ jone z jednego kawałka, rękaw zaś składa się z płata głównego, kwadratu pod pa­ chą, mankietu i koronki przy dłoni. Na ramieniu są rękawy marszczone, wszyte w naramiennik o wymiarach 9,5 X 11 cm. Pod naramiennikami koszula jest zszy­ ta; nakłada się ją pod spódnicę z sznu­ rówką . 76 35 �Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Starsze osoby zwą dolną część bieli? ly kobiecej „gaciami". Obecnie kobiety noszą bieliznę fabrycznej roboty, która zależnie od pc y roku jest jedwabna, trykotowa lub wełniana. Staniki Kobiety stare noszą sznurówki t . obcisłe staniki posiadające przy dolnej krawędzi „kiszkę". Kiszka jest to materiał zwinięty w r u >nik, na który nakłada się spódnicę. Sznurówkę przeznaczoną donoszenia w zimie szyje się z ciemn ch materiałów wełnianych; przeznaczoną na lato — z płótna dowolnego koloru. Zapina się ją ot xnie na haczyki i haftki, dawniej — jak nazwa wskazuje, sznurówki sznurowano. Nieco odmienny typ sznurówek oszą kobiety młodsze. Są to staniki nie posiadające „kiszki", lecz przyszyte wprost do spódnicy i tworzące z nią jedną całość. W ten sposób przytrzymują one spódnicę, zastępują gorsety i ogrzewają. Spódnice Spódnice zwą t u „spódnikami". Ogólny i przypuszczalny wygląd dawnego ubioru dziew­ czyn i sposobu nakładania spódników daje rycina z roku 1693 . „ P r z y j a c i e l L u d u " informuje w 1839 r., że „kobiety różnowzorcowemi sycami zastępują piękne, a teraz już rzadsze spódniki białe z czerwonymi prążkami, których czeskie wieśniaczki, mimo dawności obcego wpły­ wu, dotąd nie zaniechały dla barw narodowych, które z niemi mamy wspólne" . Na podstawie akwarel B. Hoffa z 1866 r. dowiadujemy się, że w Potarzycy starsze kobiety nakładały w dni świąteczne spódnice błękitne, młodsze — różowe, w dni robocze „modrakowe" z różowym pasem u dołu (ryc. 5, 6). Obecnie, zależnie od pory roku i dnia oraz wykonywanych prac, nakłada się odpowiednią spódnicę, którą nosi się na pasku lub sznurówce. Charakterystyczną ich cechą na Biskupiźnie jest 3—6 zakładek przy dolnym brzegu. Spódnice świąteczne szyje się z sukna, wełny lub jedwabiu w różnych kolorach, robocze — z bawełny, flaneli lub płótna. Na uszycie spódnicy trzeba 3—4 m materiału. 35 77 Spódnica świąteczna uszyta jest z 4 kawałków materiału i posiada z przodu około 60 ma­ łych — a z tyłu około 140 większych fałd, które są zszyte w odległości paru cm od paska, aby się 36 �lepiej trzymały. Pasek usztywnia się „miderkiem" czyli sztywnikiem. Z przodu spódnica posiada rozcięcie zwane rozporkiem. Spódnice robo­ cze mają mniej zakładek. Z lewej strony u dołu spódnica jest podszyta paskiem z materiału podszewkowego (szer. 10 cm). Dolny brzeg spódnicy umacnia szczoteczkowata taśma, tzw. „borta" wystająca na pół cm. Spód­ nicę zapina się na haczyk i haftkę, Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c z tyłu ma przyszyty do paska wie­ rękaw. szak. Starsze kobiety noszą spódnice do kostek (ryc. 24, 27), młodsze — noszą krótsze zakrywające łydkę, Cm\ tak że widać pończochy (ryc. 25, 33). I •10 W chłodne dni nakłada się różnoko­ 20 lorowe spódnice sukienne i wełniane, • 30 w lecie — jedwabne. Pod spódnicę • 10 . . 50 / wierzchnią nakładają, szczególnie zi­ • • 60 / mą, spódnicę czerwoną, uszytą po­ • - 70 dobnie jak poprzednie, nie posiada­ Ryc. 42, Koszula kobieca robocza: a - przód, b — tył, c — krój jącą jednak zakładek. Spódnica taka przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f - podpasze, g — kołnierz, jest krótsza, trochę węższa i posiada h — karczek. zazwyczaj z przodu kieszeń. W lecie zamiast tej spódnicy nakładają spó­ dnice białe, bogato zdobione koron­ kami, haftem i falbankami (ryc. 46). Białe spódnice są zawsze krochma­ lone. Niektóre kobiety nakładają zimą i latem białą i czerwoną spódnicę. Trzecią względnie czwartą spódnicą jest czerwona watówka połączona z białą płócienną sznurówką (ryc. 44, 45). Watówka jest po wierzchu szyta z czerwonego lub z ciemnoróżowego płóciennego materiału, u spodu jest szyta z materiału tańszego, w innym Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rę­ kolorze; tylko osoby zamożniejsze kawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, mają watówki uszyte po wierzchu i g — kołnierzyk. u spodu z tego samego materiału. Między częścią watówki zewnętrzną wewnętrzną znajduje się warstwa wataliny. U dolnej krawędzi jest watówka kilka razy przystebnowana. Na przedłużeniu linii guzików sznurówki jest watówka rozcięta, z prawej strony rozcięcia posiada zwykle prostokątną kieszeń. Obwód wa­ tówki u dołu wynosi ok. 2 m. Watówka jest w pasie, z tyłu pofałdowana, fałdy są zebrane w pasek, do którego jest przyszyta sznurówka, składająca się z trzech części i zapinana na guziki lub haftki, ażeby ściśle przylegała do klatki piersiowej. Po bokach i na ramionach sznurówka jest zszyta, Watówkę nakłada się bezpośrednio na bieliznę. Nosi się ją przy okazji wyjścia z domu bez względu na porę roku. W domu zamiast watówki nakłada się flanelową, różnokolorową spódnicę. Pod koniec X I X w., jak wspominają starsze osoby, noszono w miejsce watówki „miderok" tj. spódnik uszyty z owczej skóry, zwrócony runem do ciała, a skrojony tak samo jak watówka . Ze 0 : 78 37 �słów satyrycznej piosenki dowiadujemy się, że „miderok" należał do cennej części odzieży kobiecej i noszony był przez osoby zamożne . Spódnica letnia na dni świąteczne i za­ bawy jest uszyta z jedwabiu lub satyny w ko­ lorze żółtym, niebieskim, seledynowym („majewym") i różowym, w odcieniach pastelo­ wych. Spódnica taka jest właściwie suknią bez rękawów, składającą się ze „spódnika" i sznu­ rówki . Stanik składa się z 3 części zszytych na ramionach i po bokach; zapina się z przodu na ok. 13 haftek i haczyków. Przednia część sznurówki posiada, podobnie jak stanik, po Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. dwie zaszewki. Na tylne części stanika są na­ szyte 2 łukowate taśmy koloru spódnicy. Taśmy oddzielone są w pasaniu 4 cm w miejscu zszycia stanika ze spódnicą. Spódnica składa się z 4 części. Obwód jej u dołu wvnosi 3,5 m. W pasie z tyłu posiada spódnica ok. 130 fałd, z przodu po każdej stronie rozpork ok. 35 fałd. U dołu posiada 4—6 za­ kładek. Dół spódnicy jest podszyty z lewej strony płocie j y m paskiem, do którego są przyszyte białe, delikatne ząbki, wystające na zewnątrz. Stanik je ń. podszewkowany płócienkiem lub flanelą, spódnice natomiast — bardzo cienkim, gazowyn materiałem zwanym „muliną". 79 • 80 Bluzki Do bluzek powszechnie używanych należą jaczki. <soby noszące je wspominają o nich, jako o częściach ubioru noszonego od najdawniejszych czasów. Ze względu na porę roku, święta lub dni robocze, a nawet porę dnia nakłada się inną jaczkę; różnią się one głównie kolorem i gatunkiem materiału, krój zaś wszystkich jaczek jest w zasa­ dzie jednakowy (ryc 47, 48) Jaczka składa się z płata tylnego, z dwu części przednich oraz rękawów, składających się również z dwóch części i mankieta. Letnia jaczka nie po­ siada kołnierzyka, u zimowej jest 2 cm kołnie­ rzyk. Krój jaczki jest luźny; zapina sieją na guziki lub zatrzaski, na których od strony zewnętrznej przyszyte są guziki. Zależnie od pory roku są one podszewkowane lub watowane. Jaczki ro­ bocze, letnie, szyją z perkali lub kretonów o róż­ nych kolorach i deseniach, przeważnie jednak w kwiatki i paski czerwone, różowe i brązowe na białym tle. Do pracy wkładają niebieskie, „ m o drakowe" w białe kropki lub kwiatki. Wycho­ dząc w pole do pracy, nakładają kobiety jaczki jaśniejsze i piękniejsze. W zimie używa się szy­ tych z barchanu i flaneli, często podszewkowanych flanelą. Na przełomie X I X i X X w. szyto świąteczne i letnie „jaczki" z rypsu i jedwabiu koloru czarnego; posiadały one u dołu ozdoby w formie tiulowych falbanek, wyszywanych fabry­ cznie W różne desenie . Były one noszone jeszcze dość często w okresie międzywojennym, głównie Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 81 38 �Ryc. 46. Spódnik odświętny nosi ny pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. do kościoła; niektóre zachowały się d dni dzisiejszych. Obecnie w dni świąteczne noszone są czarne jaczki z materiału zwanego , mongolem", są one podszewkowane lekką flanelą i nie posiadają już ozdób u dolnej krawędzi Bogatsze gospodynie nakładają w niedzielę popołudniu jaczki białe, kremowe lub bladobrąz* ve, ozdobione z przodu dwoma pionowymi zakładkami i białymi guzikami. Rękawy mają pr pięć fałd. Za najstarsze jaczki zimowe, odświętne, noszone jeszcze przez kobiety dworskie pod koniec X I X w. należy uznać czarne jaczki wełniane, watowane,- obszyte „barankiem", t j . skórkami owczymi, wywiniętymi wełną na wierzch, przy krawędzi dolnej, rękawach i wzdłuż zapięcia z przo­ du. Była to prawdopodobnie pozostałość dawniej noszonych owczych kożuszków, przekształco­ nych później w jaczki. Po nich przyszła moda na podobne jaczki czarne, mające jednak za­ miast obszycia ze skór owczych, obszycie z pluszu; te noszono do 1920 r. Potem jaczki wykonywano całe z pluszu, grubo watowane i mające podszewkę z siwej flaneli, a kołnie­ rzyk w postaci jednocentymetrowego rulonika. Tego rodzaju jaczki są noszone po dzień dzisiejszy. Poza tymi jaczkami które — jak się wydaje — pochodzą od roboczych i świątecznych kożusz­ ków, noszono ok. 1860 r. spencerki . Była to ocirniana jak męskich koloru czerwonego lub w kratę. Bliższych szczegółów o spencerkach brak. Powszechnie też noszono kabaty bardzo zbliżone krojem do obecnie nakładanych kaftani­ ków. O starodawnych kabatach kobiecych pisze Kolberg, że noszono „zimą kabaty krótkie, 82 39 �z ciemnogranatowego sukna . . . z szeroko rozłożystym kołnierzem czyli peleryną . . . latem kabaty z materii lekkiej . . . zimą kabaty sukienne z modrego sukna" . 83 Kabaty i kaftaniki z pelerynami noszono już w pierwszej połowie X I X w. także w okolicy Kościana (ryc. 3) oraz w okolicy Poznania, na co wskazuje reprodukcja umiesz­ czona w „ L u d z i e " . Pewne dane, znajdujące się w Państwowym Archi­ Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, wum w Poznaniu wskazują, że kabat d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. z peleryną rozwinął się prawdopo­ dobnie z lamki chłopskiej . 84 85 Obecnie noszony kabat zwany też kafe ikiem ukształtował się pod ko­ niec X I X w. (ryc. 49 ). Spotykane pod :zas badań terenowych kaftaniki są s yte z czarnego jedwabiu zwanego „sz dronem", z prawej strony mato­ wej i , z lewej o powierzchni lśniącej. Kai anik jest podszewkowany białym barc \anem. 86 ^rój kaftanika składa się z sze­ regu części (ryc. 49). Plecy stanowią dwie symetryczne połowy każda z pię­ Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój ciu łukowatych kawałków, rysujących przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. linie od pasa w kierunku rękawów. Każdy kawałek zakończony jest fałdą, tak że kaftanik posiada ich dziesięć. Układ fałd ilustruje ryc. 49, f. Kafta­ nik przylega ściśle do klatki piersio­ wej, duże, przednie części kaftanika, wcięte w dolnej krawędzi zapinają się na 8 haczyków i haftek oraz na 2 gu­ ziki, naszyte na dekoracyjnie wyko­ nanym pasku. Rękaw kaftanika jest krojony z dwóch części i posiada man­ kiet. Peleryna wokół szyi przylega gładko, u dołu tworzy falbankę. Pe­ Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył lerynka nie jest podszewkowana, skła­ c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana da się z 2 części zszytych na ple­ przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet cach. Kaftanik nie posiada kołnie­ — kołnierz. rzyka; zwykle kupowała go matka niedzielę, w dniu pierwszej zapowiedzi. córce w okresie zapowiedzi, dziewczyna zaś nakładała go w Zapaski Opisy dotyczące zapasek odświętnych z ok. 1860 r. informują, że noszono wówczas „fartu­ chy szerokie, najczęściej w czerwonym, różowym, błękitnym („szorce") lub zielonym kolorze w kraty, paski albo kropki i t p . " . Na akwarelach B. Hoffa z 1866 r. widzimy zapaski w podobnych 87 40 �Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. A. Glapa, Posadowo, 1951. kolorach. Odświętne są w kolorze różo­ wym i błękitnym, robocze tylko w różo­ wym. Wszystkie te zapaski są gładkie i nie posiadają ozdób ani zakładek. Ozdoby na zapaskach prawdopodobnie zaczęły się pojawiać pod koniec X I X w. N foto­ grafiach z tego okresu widzimy, i - ma­ teriały na zapaski posiadają proste dt enie tj. pionowe wąskie paseczki na bi łym tle. Zapaski te są ozdobione charak irystycznymi zakładkami oraz tiulów m i , haftowanymi falbankami. Na początku X X w. Dzierżą :zki, podobnie jak kobiety w powiecie g( tyńskim i leszczyńskim, zdobiły pan* ńskie zapaski wstawkami, a mężatki — falban­ kami. Moda ta zachowała się do dzisiaj. Zapaski „malowane" w kwiaty, szyte z jedwabiu, tafty i atłasu w różnych kolorach (ryc. 36) nosi się do kościoła, zapaski zaś z koronkami, falbankami i wstawkami nakłada się do wyjścia lub na zabawę (ryc. 32,53). Zapaski są szyte z woalu, żorżety, nylonu, batystu lub innych, przejrzystych materiałów. Po drugiej wojnie światowej, pod wpływem chwilowego braku materiałów, Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. 41 �rozwinął się na zapaskach barwny haft, stosowany przedtem tylko sporadycznie. Haftem zdobiono początkowo białe, płó­ cienne, a obecnie rozmaite zapaski (ryc. 51). Szczególnie rozwinął się bogaty haft w Posadowię. Zapaskę odpowiednio do­ braną nakłada się przy każdej uroczy­ stości, toteż zamożna dziewczyna na wydaniu ma 10—15 odświętnych zapasek. Zapaski robocze szyje się zazwyczaj z płótna koloru modrego i białego w wąs­ kie, najczęściej czerwone, paski. Do pracy gospodarskiej wkłada się zapaski uszyte z grubych, szarych lub granatowych, szerokich materiałów. Suknie i .ukniami bez rękawów są odświętne spód iice wierzchnie zszyte ze sznurówkarr z tego samego materiału; ten rodzaj stn u jest szczegółowo opisany w rozdzi ie o spódnicach i stanikach. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haf­ tem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Płaszcze Płaszcze damskie weszły w modę ok. 1810 r . , lecz dotychczas w stroju dzierżackim nie są stosowane, kupują je tylko biedni, których nie stać na droższy strój ludowy oraz osoby pracujące w miastach i wyjeżdżające poza omawiany teren. Dzierżaczki twierdzą, że „płaszcz do ich stroju nie pasuje". 88 Kołnierzyki Do charakterystycznych ozdobnych części odzieży dzierżackiej należą kryzy zwane też kryzkami, które wywodzą się z falbankowatych kołnierzyków, przyszy­ tych do koszuli, wykładanych na zewnątrz i ściąganych tasiemką wokół szyi a no­ szonych jeszcze pod koniec X I X w . Kryzy obecnie noszone szyje się z białego tiulu, na który naszywa się białą bawełniczką ozdobne motywy (ryc. 55, 62). Do ozdób zawsze spotykanych należą „wiel­ kie zęby" opadające na ramiona i piersi. 8 9 Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Okrycia głowy Wianki, czepki, chustki W X I X w. swachny i druhny nakładały na głowę wianki z rozmarynu i mirtu, z których z tyłu opadały kolorowe wstęgi . 90 �Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. 91 Spośród notatek Kolberga odnoszących się do stroju najszczególowiej opisane są czepki . Większość tych czepków obrazuje rysunek Hoffa (ryc. 5, 6), lecz w terenie do dzisiaj czepki takie już się nie zachowały. Szczegółowy opis czepka noszonego w Rokosowie z 1900 r. podaje, że „ U mężatek czepce inne z bandami, obwiązane chusteczką jedwabną. Zamiast ryżki po dwóch stronach twarzy ko43 �ronka szeroka, niemarszczona, zakrywająca ucho i policzek, zaokrą­ glona ku dołowi: znika ona w górze Cm pod jedwabną chusteczką, pod którą r 0 ¿ złożona jest i nad czołem przecho­ 10 dzi. Ta koronka, właściwie ta część 20 jej na policzku widoczna, nazywa się e • 30 „szlarką" (ślorką w wymowie ludo­ • 40 wej) . 50 9 • Opisu dawnego czepka robo­ h • - 60 czego nie posiadamy: na ryc. 6 - 70 widzimy, że czepek stanowiła X iła, 80 3 O J płócienna czapeczka zakryv ająca kk 18 m. » — iL część głowy i uszy, zawią? ?wana pod szyją na dwie tasiemki Cze­ m pek ten był tak nakładany, &e duża część włosów nad czołem yła w i ­ n r doczna. W tym samym okresi nakła­ dano czepki o odmiennych ormach, których moda szła na teren byłej z : Biskupizny od południa; są to pier­ wotne formy noszonych obecnie czepków. Dawne opisy podają, że Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki, kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca„dziewczęta mają na głowie białą nad czołem t. zw. „baranek", e — okap. Porównaj ryc. 59. kapkę, nie zakrywającą od przodu 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma z tiulu włosów, zawiązaną pod szyją na na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — szerokie bandy" , a na codzień za­ taśmo tiulu na część stającą nad czołem m-okap. Porównaj ryc. 30,54. rzucają na głowę czerwoną chustkę. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część „Kobiety zamężne mają na gło­ paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. wie czapkę białą lub kolorową z Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. uszami i obrąbkiem, przewiązaną Kokardka przypinana na kołnierzyk t. zw. „świtka": t — za­ nad czołem chustką fiołkową lub wiązana świtka, wielkość naturalna około 3 cm, u — kawałek innej barwy, a czapka podwiązana wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. pod brodą szerokimi, białymi ban­ d a m i " . „Mężatki mają na święto czepiec obszerny z szerokimi kryzami, często ze złotem przetykanej materii wstęgami, które obwija do połowy w podłuż założenia, chusta jedwabna, fiołkowa w kokardę na przodzie związana" . Obecnie dziewczęta noszą czepek uszyty z tiulu, składający się z denka, z taśmy tiulu 18 m długiej i dwóch wiązadeł, którymi są białe wstążki a dawniej białe płótno (ryc. 56,2). Czepki dziewczyn dorosłych i mężatek, poza wymienionymi częściami posiadają „kwaterki", tj. boczne ścianki i część tylną tzw. „okap", który jest swoiście ułożony w wysokie, a wąskie fale, co z przodu daje wrażenie skrzydeł (ryc. 56,3). Okryciem głowy noszonym wyłącznie przez mę­ żatki jest tiulowy czepiec pięknie haftowany, obwiązany jedwabnicą, ozdobiony z tyłu barwnymi wstęgami, z przodu zaś podwiązany różową wstążką (ryc. 58,57,37). Innym rodzajem okrycia głowy jest „kopka" zwana też „klapicą" uszyta z jedwabnych materiałów w desenie, na wzór czepka (rys. 59). Chusty biskupiańskie posiadają różne wymiary (60 X 60, 80 X 80, 160 X 160 cm), są przezważnie kwadratowe składane po przekątni i zawinięte w pas na wierzchu. Podczas pracy domowej zakładają kobiety płócienne chustki, białe lub w drobny deseń na białym tle; nosi się je mocno od czoła i wiąże z tyłu w jeden węzeł (ryc. 27). Do pracy, na dworze, nakładane są chustki zależ­ nie od pogody/jaśniejsze lub ciemniejsze, z płótna lub flaneli. W niedzielę po południu nakładają f \b c I l : : 92 c • : OTO 93 94 95 44 �Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. białe, flanelowe chustki, które wiążą pod brodą (ryc. 24). W dalszą drogę obwiązują głowę chus­ tami, zimą — „tureckimi" żóhawo-pomarańcżowymi lub czarnymi, albo pluszowymi, w lecie — „francuskimi" t j . drukowanymi w brązowo-czerwono-czarne wzory. Przed 1939 r. chustami takimi obwiązywano głowę, okrytą poprzednio czepkiem lub „kopką"; w ten sposób powstawała na głowie wysoka „buda" (ryc. 34). Obecnie już tak chust się nie nakłada, lecz obwiązuje głowy białymi, małymi chustkami, na które nakłada się wielkie kolorowe chusty (ryc. 36). Chustek uży­ wają tak kobiety jak i dorosłe dziewczyny (ryc. 35, 26). Ryc. 58. Czepiec tiulowy i jego krój. Krobia 1951 Pończochy Na pocz Jat X I X w. używano pończoch z różnobarwnymi klinami po bokach lub poń­ czochy białe z „czerwonymi Wrabianiami" . W 1833 r. noszono tylko pończochy białe , około zaś 1860 r. noszono białe i modre. Przed 1939 r. noszono głównie na święta pończochy białe w „ r ę b k i ' \ niciane, a do pracy takież — czarne. 96 97 Ob' „nie panny nakładają latem, w dni świąteczne, jedwabne pończochy beżowe, grubsze; fabrycne — zimą „wrębkowane" lub wełniane, wykonane w domu w kolorze czarnym, brązo­ wym lub popielatym. Mężatki noszą pończochy takie jak panny, starsze mężatki przeważnie w kolorze czarnym; staruszki tylko czarne. Do pracy wkładają pończochy bawełniane, tzw. wrębkowane względnie podniszczone świąteczne, na które zimą nakładają wełniane skarpety siwe, brązowe, granatowe lub czarne. Osoby starsze noszą pończochy na okrągłych podwiązkach gumowych, nakładanych niżej kolan, młodsze — na nowoczesnych paskach, dzieci — na sznurówkach. 45 �Obuwie 3 5 Materiał ikonograficzny z X V I I w . pozwala nam przypuszczać, że dawne obu­ wie kobiet było bardzo podobne do współ­ czesnych kierpców góralskich. Około 1860 r. noszono „trzewiki tylko skórzane, czarne, lecz podług upodobania, niskie lub wysokie" . 98 Obecnie chodzą kobiety latem i zimą po domu w różnokolorowych „laczkach", tj. pantoflach uszytych z materiału, posiada­ jących podeszwę, a przykrywających tylko przednią część stopy; obok tych są uży­ wane skórkowe sandały fabrycznej roboty. „Drewniaki" zwane pantoflami nakładają wychodząc na podwórze lub do chlewów. Zimą do wyjścia noszą kobiety wy­ sokie skórkowe trzewiki, latem — przewa­ żnie niskie, koloru czarnego lub brązo­ wego, osoby zaś starsze wyłącznie koloru czarnego. Staruszki używają w zimie wy­ sokich, ciepłych trzewików, czarnych, zwa­ nych „berlaczami", podszytych wewnątrz kożuszkiem. Nowoczesnych, modnych trze­ wików kobiety dzierżackie z zasady nie nakładają, bo „nie pasują do stroju". U z u p e ł n i e n i a stroju kobiecego: wstążki, korale, rękawiczki, kolczyki, p i e r ś c i o n k i , parasole, torebki Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Wedle: J. Bzdęgi Poznań, 1935. Wiatach 1860—1875 noszono „wstążki najczęściej w czerwonym, różowym, błę­ kitnym lub zielonym kolorze" . Obecnie kupują wstążki różowe, błękitne, seledynowe, białe i czerwone do podwiązywania czepków oraz korali. Wstążki do czepka panny młodej są fabry­ cznie tkane w czerwone kwiaty, róże i zielone liście. Wstążki służące do zdobienia obrzę­ dowych batów, wianeczków i „świtek" są w tych samych kolorach. Dawniej używano częściej wstążek koloru zielonego. 99 W X I X w. nakładały kobiety na szyję szklane korale w różnych kolorach; na pocz. X X w. weszły w modę czerwone korale „prawe", których przeciętna cena wynosiła tyle, ile wartość do­ brej krowy. Korale kupują córkom rodzice przed wyjściem za mąż. Dawniej nie noszono rękawiczek tylko zarękawki — ,,mufki", które wychodzą dziś z mody. Obecnie w zimowej porze wkładają przeważnie rękawiczki fabrycznej roboty, niektórzy zaś wy­ konują je w domu z wełny na „igliczkach". Są one koloru czarnego, granatowego, brązowego lub popielatego, przeważnie o jednym palcu. Dzierżaczki kolczyków nie noszą, nakładają natomiast pierścionki gładkie, złote, inne wy­ jątkowo. Są to przeważnie prezenty. Przedmiotami nowymi, które zaczynają powoli wchodzić w zastosowanie są parasole i to­ rebki. 46 �ROZDZIAŁ Wytwórcy i VIII materiały Źródło, które rzuca pewne światło na stosunki produkcyjne w zakresie wytwarzania ubio­ rów wśród Dzierżaków dotyczy przywileju cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. Z dokumentu tego dowiadujemy się, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych" i przyznaje szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koź­ lęcych, na targach w Krobi z wyjątkiem tzw. „targów wolnych" . 100 W tym samym mniej więcej czasie na północnym krańcu Biskupizny w Gostyniu, istniało też kilka cechów, m. in. cech krawców, sukienników i szewców. W cechu krawców podówczas „ 3 lata trwała nauka kunsztu krawieckiego", w 3. roku majster powinien był sprawić terminato­ rowi buty, koszulę i kabat z gostyńskiego sukna . Organizacje cechowe były wtenczas w pełnym rozwoju, oddziaływać więc musiały znacznie na ubiór i strój okolicznych mieszkańców. Sukien­ nicy byli zorganizowani w cech już w 1414 r . . W tym też roku — dowiadujemy się, że w Go­ styniu znajdują się w rękach szlachty folusze, które mają wiele pracy; produkcją więc materiałów zajmowali się nie tylko mieszczanie, ale i szlachta, a że to był przemysł rodzimy, świadczą o tym polskie nazwiska foluszników i rzemieślników, wymieniane w 1507 r. W 1528 r. Gostyń posiadał 15 warsztatów sukienniczych zgrupowanych głównie przy ul. Tkackiej. W tym czasie miasto produkowało sukno, a wieś p ł ó t n o . Cechu płócienników nie było, o ich istnieniu dowiadujemy się dopiero w X V I I I w. Statut cechu płócienników krobskich z 1759 r. mówi, że posiadali oni urządzenia blechowe, do bielenia płótna; za blechowanie 10 szt. płótna dwór krobski (biskupi) płacił „wierteł ż y t a " . Pośród przepisów cechowych, zawartych w statucie interesuje nas żywo rozdział mówiący o konkurencji wiejskiej i charakterystycznym dla cechowej organizacji niedopuszczaniu żywiołu chłopskiego i obcego do Krobi. Między innymi czytamy tam: „Gdyby który Płóciennik ze wsi albo z miast innych robotę przynosił, to jest Płótna nie bielonego czyli oprócz czyli podczas Jar­ marku na przeday lub na zamian za przędzę a był postrzeżony, ma bydź od Cechmistrza pod przepadkiem zabrana. Płótno zaś białe y drelichy obcym podczas iarmarków wolno sprzedawać będzie". O cenach za wykonanie statut tak mówi: „Żaden tegoż Rzemiosła Brat od sztuki iak cienkey tak paczesney y zgrzebney brać nie powinien więcey ani mniey tylko groszy ośmnaście". Dwór miał zniżkę, płacił tylko sześć groszy od sztuki. Tak jak produkcja surowca w X V I I I w. była uregulowana przez cechy, tak samo w stolicy Biskupizny — Krobi wykonanie odzieży regulował cech krawiecki, o czym mowa jest w zacho­ wanym egzemplarzu statutu z 1724 r . . Jaki wpływ wywierały miasteczka na modę i ubiór wiejski w początkach X V I I I wieku, infor­ muje nas „Inwentarz Majętności połowy Gostynia" z 1737 r . . Do obowiązków rzemieślników należało zaopatrywanie wsi w niezbędne artykuły i tak: „Szewcy, którzy należą do której części, powinni dawać buty nowe, podszycie ze swego rzemienia, ile potrzeba dla ludzi na folwarki, od których tak i m płacą, od chłopskich butów nowych po groszy ośmnastu, od białogłowskich bu­ tów i trzewików po groszy dziewięciu. Kuśnierze powinni skóry wyprawiać wiele im dadzą, ko­ żuchy i kabaty na folwarkową potrzebę robić ze skór dworskich od których roboty dają na nici po groszy sześć. Sukiennicy powinien każdy z nich dawać po złotych trzydziestu. Krawcy powinni na czeladź folwarkową i dworską suknie i kabaty robić co potrzeba, któ­ rym od sztuki na nici ze dworu powinni dać po groszy sześciu. 101 1 0 2 103 104 1 0 5 1 0 6 Płóciennicy powinni wyrabiać każdy z nich sztuk sto dworskiej przędzy, do tego ze dworu powinno dać żyta wierteli dwa i od każdej sztuki płacić po groszy sześciu. A co nadto sztuk wy­ robią tak im dwór powinien zapłacić od sztuki każdej jak kto inszy"'. Porównując obowiązki mieszczan gostyńskich i ceny za wykonanie prac z 1737 r. z cenami z 1790 r. nie widzimy żadnych zasadniczych zmian. Pozwala to nam wnioskować, że ubiory na wsi nie zmieniły się i tak jak poprzednio musiały się kształtować pod wpływem małych miaste47 �czek. A jak silne było wówczas oddziaływanie środowisk małomiasteczkowych mówią nam dane statystyczne dotyczące ilości rzemieślników pracujących. W Krobi, liczącej w 1793 r. 864 miesz­ kańców, pracowało: 14płócienników i tkaczy (tkających tylko płótno), 16 szewców, 8 krawców . 107 W Gostyniu w tym samym czasie, liczącym wówczas 1029 mieszkańców, było zatrudnio­ nych: 41 płócienników, 10 kuśnierzy, 5 krawców, 40 szewców . 108 W pocz. X I X w., pod wpływem rozwoju wielkich manufaktur upadły tradycyjne formy pro­ dukcji surowca na u b i o r y . Dotyczy to główme tkactwa i kuśnierstwa. Z zanikiem ich ginie i tra­ dycyjny strój, który pod wpływem wielu czynników natury ekonomiczno-produkcyjnej i mody, coraz częściej zmienia się. Poważny wpływ na technikę wykonywania, szycia ubiorów wywarło rozpowszechnienie się w ostatnim ćwierćwieczu X I X w. maszyny do szycia oraz rozwój przemy­ słu kapitalistycznego, dostarczającego licznych gatunków materiału mieszkańcom wsi. 109 Do 1914 r. głównym ośrodkiem zaopatrzenia w sukno, tiul, wstążki był Rawicz; szczegól­ nie fabryka sukna, której właścicielem był Geling. Obecnie za surowiec miejscowego pochodzenia można tylko uznać wełnę, którą otrzymuje się z hodowli nielicznych owiec. Z wełny tej, bardzo rzadko przędzonej na miejscu, a głównie otrzymywanej w drodze wymiany runa w placówkach handlowych, wyrabia się rękawiczki, poń­ czochy i swetry. Wszystkie inne materiały, służące za surowiec do wykonywania odzieży, nabywa się w spółdzielniach handlowych. Pewne części odzieży, charakterystyczne dla stroju z 1900 r., kupowano gotowe. Do nich należały czapki z siwym barankiem, rodzaj rogatywek, oraz czarne czapki krymerkowe, wykony­ wane przez czapników w Bojanowie. Na Dolnym Śląsku zaopatrywano się w cylindry noszone w latach 1860—70. Kapelusze z szerokim rondem a małą główką sprowadzali miejscowi kupcy również z Dolnego Śląska, podobno z Żar. Kożuchy i kożuszki zakupywano w Krobi, w Gosty­ niu i Poniecu. Ostatnim kuśnierzem w Gostyniu był Sobkowski. W latach 1910—14 szewcy ze Zdun przywozili buty z cholewami, tzw. „kropusy", rzadko noszone. Bardziej przyjęły się one w pozostałych częściach powiatu gostyńskiego. W inne części odzieży, surowce i ozdoby zaopa­ trywano się na miejscu. Głównym centrum zaopatrzenia do obecnych czasów pozostała Krobia. Towary, których nie można w niej nabyć, kupuje się w Lesznie lub w Gostyniu, a wyjątkowo na Śląsku i w Poznaniu. Bieliznę, szczególnie koszule szyją kobiety przeważnie w domu; inne części odzieży szyją wioskowe niekwalifikowane krawczynie, które swój zawód traktują jako zajęcie uboczne, podobnie jak „wyszywoczki", które haftują kryziki, czepki i zapaski. „Kopczorki" — piorące, krochmalące i prasujące kryziki czepki i kopki, również zajmują się tymi czynnościami ubocznie. Szyciem wołoszek, kamizelek, spodni i wykonaniem butów zajmują się wyłącznie krawcy i szewcy, prowadzący swe warsztaty w Krobi i okolicznych wioskach. Do obecnie znanych i cenionych wytwórców należą w Żychlewie: Joanna Sikora i Jan Rosik, którzy przędą na wrzecionach nici i wełnę, Joanna Paszkowiak i Franciszka Kołak znane „wyszy­ woczki" zapasek; w Posadowię ceniona jest Stanisława Jakubczak, w Krobi sławą cieszy się Sta­ nisława Chuda, hafciarka i kopczorka w jednej osobie, która wyszywa kryziki i czepki oraz pierze je, krochmali i prasuje. Do wybitniejszych szewców, wyrabiających buty w Krobi, należy Stefan Śmiesialski, a w Żychlewie Ludwik Nowak. ROZDZIAŁ IX t Zdobiny, hafty, koronki, s zamer unki aplikacje, W pierwszym, znanym nam opisie stroju dzierżackiego z 1839 r. autor notatki w „Przyja­ cielu Ludu" informuje, że dawniej noszono pończochy ozdobione „różnobarwnymi klinami po bokach" lub białe z „czerwonymi wrabianiami". Ozdoby te wykonane były z wełny, w kolo­ rach czerwonym, niebieskim lub zielonym. Tabl. I I . 48 �Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia. 1951. Zdobiny w stroju biskupiańskim występują w bardzo skromnej formie maszynowych stebnowań krawędzi odzieży, o których była mowa w opisie szczegółowym. Pod koniec X I X w. spo­ tykano jeszcze wśród mieszkańców byłej Biskupizny kożuchy, które miały wzdłuż szwów ponaszywane wąskie paski, a na wysokości ramion i w pasie zwisały zdobne kutasy. W stroju kobiecym zdobiny przeważają na czepkach i kryzikach. Poza tym występują one na koszulach, spódnicach jaczkach i zapaskach, oraz na chustkach. Nie na wszystkich kobiecych koszulach białych spotyka się haft; częściej występuje na koszulach dorosłych dziewczyn. Na zdobiny składają się wykończenia krawędzi krótkich rękawów, wokół szyi i rozcięcia na piersiach. Zdobiny wykonane są nićmi różowo-czerwonymi, ściegiem dzierganym i okrętkowym; w ząbki, kropki, kwiatki i symetrycznie ciągnące się linie w formie jodełki. Odświętne spódnice (ryc. 46) są bogato zdobione pasami koronki, hafLU, zagiętkami i fałdami. Na białej spódnicy haft wykonuje się białymi nićmi, na innych haftuje się wełną barwy spódnicy lub kolorem innym, niezbyt jas­ krawo odbijającym od barwnego tła. Jaczki zdobią dwojako, zależnie od przeznaczenia ubioru; robocze, posiadają z przodu, wzdłuż rozcięcia po dwie lub trzy pionowe zakładki. Ilość zakładek zależy od upodobań estetycznych. Jaczki odświętne są zdobione w formie aplikacji naszytych z przodu i przy dolnej krawędzi materiału, od której zwiesza się falbanka tiulowa układana w fałdki i ozdobiona haftem maszynowym, ryc 50. Aplikacje te i falbanki tiulowe były charakterystyczne przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym. Obecnie omawianych ozdób się nie stosuje. Największe bogactwo zdobin i technik zdobniczych uwidacznia się na zapaskach odświęt­ nych, których na Biskupiźnie znanych jest kilka gatunków. Zapaski szyte z tafty „w malowane kwiaty" zdobi się tylko czterema lub sześcioma zakładkami, ryc. 36. Zapaski z batystu i woalu są zdobione zakładkami, wstawkami z koronki fabrycznej i fałdkami, akcentującymi sze­ roką falbanę, (ryc. 52) Często spotyka się zakładki zgrupowane w zwarty zespół (4—6), jak to Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. 49 �widać na ryc- 51 — 3. Najwięcej zdobin występuje na zapaskach woalowych, żorżeto wy ch lub nylonowych, względnie szytych z cienkiego, bardzo delikatnego białego płócienka. Na tych za­ paskach (ryc 51-3) uwidacznia się^haft kolorowy, wykonany ściegiem okrętkowym i łańcuszkowym. Zasadnicze motywy zdobnicze, jak widzimy na ryc. 51-3 stanowią gałązki z kwiatami, girlandy opadające łukami lub sznury barwne, składające się z kwiatów i liści. Ozdoby te wyszywane są prze­ ważnie nićmi o kolorach pastelowych, choć niebrak i zestawień żywych i jaskrawych. Innym charakterystycznym elementem zdobniczym jest jednostronna mereżka, oddzielająca szeroką falbanę od reszty zapaski i mereżki dwustronne, stanowiące ażurowy motyw zdobniczy w środ­ kowej części zapaski. W pewnych wypadkach, dla podkreślenia falbany przez mereżkę jedno­ stronną przeciąga się barwną, wąską wstążeczkę, ryc. 51. Innymi zdobinami są zakładki. Wszyst­ kie stosowane techniki ozdoby głównej części zapaski mają zastosowanie również na wiązadłach. Ilość motywów zdobniczych wiąże się ściśle z funkcją ubioru. W ubiorze roboczym spoty­ kamy najmniej ozdób, w żałobnym „skromną" ilość, w innych strojach więcej. Najbogaciej zdo­ bione są stroje weselne. Specjalnej zależności motywów zdobniczych od obrzędowej funkcji ubioru nie stwierdzono. Osobny dział w zdobnictwie ludowym Dzierżaków tworzy biały haft, wykonywany na białym tiulu, (ryc. 57,60-1). Haft ten występuje na kryzikach i czepkach. Wykonuje się go ściegami: dzier­ ganym — stosowanym do wykończenia wszystkich krawędzi, motywy — ściegiem pełnym (okręt­ kowym), inne — ściegiem snutym, przeciąganym pomiędzy oczkami tiulu. Haft ten wykonuje się białą „bawełniczką". Elementami zdobniczymi są poza motywami geometrycznymi, zygza­ kami i kropkami, głównie motywy roślinne, ryc. 62. Obok tych zdobin spotyka się niekiedy mo­ tywy traktowane naturalistycznie (ryc. 57). Wiele ozdób na strojach wykonują same właścicielki ubioru, szczególnie osoby biedniejsze. Jednostki zamożniejsze, posiadające większe wymagania, a nie posiadające umiejętności technicz­ nych, powierzają wykonanie ozdób miejscowym fachowczyniom, o których mówiliśmy szczegó­ łowo w rozdziale „Materiały i wytwórcy". W czasie badań stwierdzono, że osoby zamożniejsze posiadają więcej sztuk odzieży zdobionej, jednakże wykonawcami tych ozdób rzadko są ich właś­ cicielki. Ozdoby stroju są wyrazem raczej możliwości finansowych niż upodobań estetycznych. Znamiennym jest też, że w miarę zaniku zdobienia czepków i kryzików rozwija się haft i zdo­ bnictwo innych części stroju, szczególnie zapasek. 50 �PRZYPISY 1. Wiele materiału dotyczącego czasów pierwotnych Biskupizny można znaleźć w pracy St. Jasnosza — Cmentarzy­ sko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — Fontes Praehistorici vol 11/1951 — Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, Poznań 1952 oraz w pracy Zdzisława Rajewskiego — Pow. gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 — Gostyń 1932. 2. W Wymysłowie napotkano: „najstarsze ślady osadnictwa przedhistorycznego w postaci krzemiennych odpad­ ków, powstających przy produkcji narzędzi i ułamków naczyń z młodszej epoki kamiennej, pozostawionych przez ludność kultury pucharów lejowatych. Występują również drobne ślady innych kultur neolitycznych: amfor kulistych, ceramiki sznurowej i praugrofińskiej. Znaczna ilość typowej dla ludności kultury pucharów lejowa­ tych ceramiki wraz z kawałkami polepy świadczy o istnieniu dużej osady tej ludności. Wiadomo, że była to lud­ ność osiadła o charakterze rolniczo-hodowlanym". (S. Jasnosz, op. cit. str. 2). W dalszym ciągu tej pracy wy­ mienia autor inne kultury archeologiczne które rozwijały się na tym obszarze. 3. Stanisław Kozierowski z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecznych — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5 — Gostyń 1930. 4. Ważniejsze źródła: Wacław Boratyński — Typy biskupiańskie spod Gostynia oraz inne pocztówki i prace — Kościan — Poznań 1936 — 1939. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan 1936. Oskar Kolberg - Lud - W. Ks. Poznańskie - Seria 10, część I I , V. - Kraków 1876-80. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń 1928 — 39. I . S. S. - Przyczynki do etnografii Wielkopolski - 1900-1903. Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — t. VIII — Kraków 1906, t. X I I — 1912. Dnia 15. VI. 1952, podczas badań terenowych w Wymysłowie stwierdziłem, że Franciszka Kierończyk, lat 73 posługiwała się przy naprawie odzieży nożycami bardzo podobnymi do nożyc, wykopanych na pobliskim cmen­ tarzysku z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego. W Żychlewie, o kilometr odległego od Wymysłowa w rodzi­ nie Wawrzyna Glury i u Joanny Sikory stwierdziłem posługiwanie się wrzecionem przy przędzeniu. Przęśliki przez nich stosowane są bardzo podobne do przęślików znalezionych w Wymysłowie. Podług wypowiedzi Waw­ rzyna Glury z Zychlewa i zaobserwowanych faktów na obszarze Biskupizny i okolicznych terenów jako uprząż wołów stosuje się jeszcze uzdynice zupełnie podobnie nakładaną jak przedstawia ją Jasnosz w swej pracy — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — na stronie 157, ryc. 223, 24. Linie na pysku i łbie wołu, nie oznaczają jednak żadnych ozdób, lecz uzdynice, nakładaną zwykle silnemu bydłu. 5. Gumowski Marian — Pieczęcie i herb miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 — Gostyń — 1932 — Krobia w XI wieku posiadała już kościół. 6. ... „Drugiem opolem mogła być Krobia z parafią krobską o 20 wsiach, pępowską o 12 wsiach i z domachowską co stanowi razem przeszło 35 wsi" — Kozierowski Stanisław ks. z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecza — Kromka Gostyńska — Seria I I , Nr 5, str. 15 — Go­ styń — 1930. 7. - „Południowa część naszego obszaru (Ziemi gostyńskiej — przyp. autora) miała jako ośrodek organizacji woj­ skowej kasztelanię w Krobi, skąd w XIII wieku występuje w źródłach tylko dwu kasztelanów. Ponieważ Krobia znajdowała się w ręku biskupów poznańskich przeniósł pewnie książę Przemysław I I w ostatnich dziesiątkach XIII wieku kasztelanię na neutralne miejsce do Karcą" — Źródło j . w. 8. Źródło j . w., str. 116. 9. „Biskupiznę naokoło Krobi nazwał kronikarz Janko z Czarnkowa powiatem krobskim pod r. 1374, niewiadomo czy w ścisłem znaczeniu powiatu czy klucza biskupich majątków" — Źródło j . w. 10. Źródło j . w. 11. Stachowski Władysław Gostyń — 1952 — Rękopis w posiadaniu autora mniejszej pracy. Parę lat później do ekonomii krobskiej należały następujące osady: 1. Zamek i miasto Krobia 206 dymów 6. Wieś czynszowa i służebna Bukownica 10 dymów 2. Wieś czynszowa i służebna Żychlewo 20 „ 7. Wieś i folwark Sułkowice 23 ,, 3. ,, ,, „ ,, Grabianowo 8 ,, 8. ,, ,, „ Potarzyce 18 „ 4. „ ,, „ „ Posadowo 18 „ 9. „ ,, ,, Domachowo 21 „ ' 33 33 3) 33 Rębowo 14 „ 10. „ ,, ,, Stara Krobia 19 „ J 51 �11. Wieś i folwark Sikorzyn 12. „ „ „ Szczodrochowo pow. , . Kościan 13. 14. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 8 dymów 15. Wieś ernfiteutyczna i folwark Kunowo, P° y 16. Wieś „ „ „ Grodnica 10 „ 15 „ 17. „ „ „ „ Ostrowo 10 „ Folwark Chumiątki 3 „ ^ „ „ „ Gaworek, „ Wymysłowo 3 „ . ś 4 Dane przytoczono podług Klinkowskiego Edmunda — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w pow. krobskim 1804'5 - Kronika Gostyńska - Seria VII, Nr 12 - Gostyń - 1935. Klinkowski Edmund — Krobia w roku 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund - Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 1 - Gostyń - 1935, Kołomłocki Władysław — Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim — Kro­ nika Gostyńska — Zeszyt I I — Gostyń — 1929. Peisert Kazimierz — Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu — Kronika Gostyńska — Seria VII — Go­ styń - 1935. Stachowski Władysław — Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 7 — Gostyń 1930. Stachowski Władysław — Rok 1848 w Gostyniu i okolicy — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 1 — Go­ styń - 1931. Stachowski Władysław — Gostyń w czasie powstania styczniowego - Kromka Gostyńska — Zeszyt IX i X - Gostyń - 1930. Śliwiński Dr — Miechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich — Kronika Gostyńska — Tom X, Nr 2 - Gostyń - 1939. Jan Bzdęga z Domachowa w cytowanych wyżej „Biskupianach" na str. 47 pod umieszczoną rzewną pieśnią o pługu tak pisze: „Piosenkę tę śpiewało na obczyźnie wielu „westwaloków", tęskniąc za ojczystym łanem". A niżej w dopisku czytamy: „Piosenką tą autor pragnie uczcić pamięć swego ojca, śp. Jana Bzdęgę, ur. w Żychlewie, który zginął śmiercią górnika we Francji w 1935 r., a piosenkę tę często śpiewał". Trzeba dodać, że drugi syn Bzdęgi Michał, mający zaledwie kilkanaście lat zmuszony był z biedy również opuścić ojczyznę i w tej samej katastrofie co ojciec stracił nogę. Znajdujący się w kraju Jan, autor „Biskupian" z braku warunków material­ nych — musiał pomagać znajdującej się w kraju matce — wdowie w utrzymaniu czworga dzieci — nie mógł więc ukończyć swego wykształcenia. Takich rodzin Bzdęgów w okresie kapitalistycznym na Biskupiźnie było więcej. Dzierżący — Biskupianie należący ongiś do klucza biskupiego na mieszkańców wiosek niepodlegających dawniej biskupowi mówią pogardliwie „Człoki". W okresie międzywojennym, jak informował mnie Jan Bzdęga często się mu zdarzało w czasie pracy społecznej, że zamożniejsza Dzierżaczka nie chciała iść w tej samej czwórce obok dziewczyny biedniejszej, mówiąc: „z koziarką razem nie pójdę". Dzisiaj jeszcze odbudowania, zamieszkałe przez mniejszych gospodarzy nazywają kułacy-Dzierżacy „dziadowem", a właścicieli ich „dziadokami". Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskie — Seria X, część I I — Kraków — 1876 — str. 345 — między innymi pisze: „Ubiór (w pow. krobskim — przypisek autora) odmienny od wschodnich i północnych okolic wielkopol­ skich; kobiety szczególnie mają wybitny pociąg do jaskrawych kolorów i kusego ubrania". Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — Pocztówka, Poznań — 1937. Cichowicz Wiesława — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych — Poznań — 1937. Horowski Jan — Dawny strój okolicy Śremu — Śrem — 1939. I . S. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — Cytowane wyżej. Kolberg Oskar — Lud j. w. Państwowe Muzeum Etnograficzne — Kraków — Teka Wielkopolska — 1952. Strój dzierżacki noszą Dzierżacy-Biskupianie, Dzierżący i Zabłocianie. Etnonim Dzierżący — Dzierżoki, Dzierżanie, znany jest już wśród nielicznych mieszkańców. Utożsamiany stąd bywa z Biskupianami. Dz erżacy zamiesz­ kują okolice Krobi, a według niejasnych wiadomości, także wokół Domachowa i obszary na północ aż do Gosty­ nia (możliwe, że ten etnonim powstał od nazwiska Dzierżanowski, właściciela majątku Dzięczyny i Golinki). Prof. Józef Gajek uważa etnonim „Dzierżący" za najstarszy w zespole innych miejscowych etnonimów. Po rozpadnięciu się grupy Dzierżaków powstał szereg mniejszych grup jak Biskupianie, Zabłocianie, Rybki, Człoki, Leśniaki i inne. Na zachód od Dzierżaków-Biskupian, za łąkami według opinii Dzierżaków mieszkają Zabło­ cianie, którzy uważają się za Dzierżaków-Biskupian i noszą strój dzierżacki. Rybki więc zamieszkują na zachód od Zabłocian, w Oporowie i innych wioskach. „Kobiety zamężne jako i dziewczyny, noszą spódnicę i stanik z jednej zrobione materii . . . . Fartuch z grubej materii zwykle ciemno-czerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramiona, posłu­ gując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamie­ niem kobiet pochodzenia polskiego". — Kolberg Oskar — W. Ks. Poznańskie, część I I I •- Kraków — 1877, str. 125 Eksponaty wywiezione w 1939 r. na wystawę światową w Nowym Jorku do dzisiaj jeszcze nie wróciły do kraju Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 34. Różnice te silniej występowały w sąsiednich rejonach. Dowodem tego między innymi są satyryczne pieśni, mówiące o nędzy parobków i ludności folwarcznej. w ś r e m 2 6 d m 6 w l g p o w r e m M ; 18. 19. 20. 21. 52 - �Od Środy (Dębicza) 1. Nie widziałem, nie słyszałem o takich parobkach Ożeniło ich się siedmiu a o jednych portkach. 2. Przyszedł jeden do drugiego i gadali sobie A ty Wojtek pożycz portek a ja butów tobie. 3. Przyjdę sobie przed grajczyków, tąpnę sobie z góry Wejzdrzę sobie na buciska widać mi pazury. Oskar Kolberg — W. Ks. Poznańskie — część V - Str. 171 - Kraków - 1880. Od Śmigla, Śremu 1. U dworaka wielka mina A w kieszeni grosza nima. 2. Surdut jego we dwie poły A wiatr zawiał i tył goły. 3. U surduta dwa rozpory Jak odwinie zadek goły. Oskar Kolberg - J. w. - Str. 175. r 22. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV Nr 8 — str. 121 — Gostyń — 1932. Z obszaru byłej Biskupizny znane nam są następujące stanowiska: Wymysłowo, Krobia Stara, Krobia, Krajewice, Grabianowo, Karzec, Żytowiecko, Rębowo, Potarzyca, Ziemlin, Rokosowo, Pudliszki. 23. „Charakter darów grobowych, mianowicie szpil, naramienników, bransolet i pierścionków brązowych świad­ czy, że były to groby kobiece. Przedmioty te były wykonywane na miejscu, ich ornament zaś (na bransoletach i szpilach) wskazuje na pewną łączność, względnie na stosunki handlowe z południem" — Rajewski Zdzisław — j . w. — str. 120. 24. „Ważnym i często spotykanym przedmiotem, zwłaszcza w grobach kobiecych są klamry do pasa, służące obok zapinek do spinania i podtrzymywania ubioru" — Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 254. Zabytki z późnego okresu lateńskiego sumarycznie ujmuje Jasnosz na str. 252 — 255. 25. Rajewski Zdzisław — j . w. 26. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 256 — 259, 263 — 270. 27. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 281. „Z materiału zabydcowego wynika, że istniały różnice w zamożności wśród ówczesnej społeczności. Bogaty inwentarz niektórych grobów jest niewątpliwie odbiciem stanu posiadania po­ grzebanych osób". 28. Jasnosz Stanisław — j . w. 29. Nosek Stefan — „Lud" — 1946 — Tom 36 — str. 306 — 307 — „Jako rośliny farbiarskie wymienić można przy­ tulię (galium), znalezioną w kilku odmianach, także i dziś bardzo pospolitą / , dającą kolor czerwony. Do roślin farbiarskich należał także bez czarny (sambucus nigra) oraz hebd (sambucus ebulus), dostarczające farby nie­ bieskiej lub czarnej" . . . . „jest rzeczą godną podkreślenia, że te same prawie, wyżej wyliczone rośliny, zbierane i użytkowane przez mieszkańców Biskupina występują w znaleziskach wczesno-historycznych, np. w Gnieźnie, w Poznaniu i innych". 30. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. „Lud" t. XLI. 31. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I Nr 8 - str. 149-150 - Gostyń - 1932. 32. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , — Nr 9 — str. 162 — Gostyń — 1932. Z przywileju tego dowiadujemy się między innymi, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych". Przyznaje również szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koźlęcych na targach w Krobi z wyjątkiem t. zw. „targów wolnych". 33. Prausmueler K. i Władysław Stachowski — Zapomniane pomniki (Portrety trumienne w pow. gostyńskim) — Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 34. J. w. Nr 10 - str. 154. 35. Dokument z 1693 r. — Krobia — Św. Duch — Aj — 1946,5 — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej — Poznań - 1952. 36. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku — Kromka Gostyńska - Seria V, Nr 10 - str. 164-167 - Gostyń - 1933. 37. J. w. 38. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska - VII — str. 7, S — Go­ styń - 1929. 39. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7 - Str. 112 - Go­ styń - 1934. 40. Stachowski Władysław — Obrazki z XVIII wieku — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 11 — Str. 171 — Gostyń — 1934. W „rok 1709 Jan Kubera z Tężycy zaskarżył krawca Jana Nawrockiego o złe zrobienie sukni. 50 53 �41. 42. 43. 44. 45. 45a. 46. 47. 48. Oskarżony tłumaczył się, że Kubera nie dał sukna „stępować", wobec czego suknia wypadła zbyt kuso. Sąd ferował oskarżonemu przysięgę, że z danego sukna „nic a nic nie skorzystał ani na swoją potrzebę obrócił". Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. — J. w. Klinkowski Edmund — Krobia w 1793 r. - Kromka Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Str. 83 - Gostyń - 1935. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 58, 93. Przypuszczenie to podsunął mi Stanisław Błaszczyk, biorący udział ze mną wraz z Władysławem Stachowskim w badaniach nad zasięgiem poszczególnych części odzieży i etnonimów. Patrz: Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań 1934. Zasięg cechy śyno zaznaczony na mapie i omówiony w tekście, Pracę niniejszą wykonano w oparciu o trzy rodzaje źródeł: 1) wiadomości bezpośrednio zebrane w terenie, 2) wiadomości otrzymane od osób drugich, 3) wiadomości zdobyte z literatury i ankiet. Wiadomości, które zebrano bezpośrednio, pochodzą z następujących miejscowości: Bodzewo, Chwałkowo, Czajkowo, Domachowo, Gola, Gostyń, Grabianowo, Krajewice, Krobia, Krobia Stara, Łąka Mała, Niepart, Pępowo, Posadowo, Potarzyca, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skoraszewice, Sułkowice, Wymysłowo, Żychlewo. Miejscowości, z których dane do pracy zebrano pośrednio, Baczyłaś, Bogdanki, Brzezie, Bukownica, Ciołkowo, Czachorowo, Drzewce, Dzięczyna, Gogolewo, Karzec, Kawcze, Kokoszki, Kuczyna, Kuczynka, Łąka Wielka, Oporowo, Przyborowo, Pijanowice, Poniec, Rogowo, Rokosowo, Sikorzyn, Sowiny, Szczurkowo, Teodozewo, Ziemlin, Ziołkowo, Żytowiecko. Miejscowości, z których dane pochodzą z literatury i ankiet: P o w i a t g o s t y ń s k i : Borek, Bukownica, Cielmice, Domachowo, Grabianowo, Gostyń, Gostyń Stary, Kokoszki, Krobia, Krobia Stara, Poniec, Potarzyca, Posadowo, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skorasze­ wice, Skoków, Siedmiorogów, Sikorzyn, Sułkowice, Żychlewo, Żytowiecko. P o w i a t r a w i c k i (krobski): Gołejewko, Pakosław, Ugoda, Zawady. P o w i a t k r o t o s z y ń s k i : Borek, Borzęcice, Małgów, Orla, Pogorzela, Polskie Olendry, Skokowo, Targoszyce, Wziąchów. P o w i a t j a r o c i ń s k i ( p l e s z e w s k i ) : Broniszewice, Brzezie, Cerekwica, Chorzew, Chromice, Gutowo, Komice, Kolniczki, Kotlin, Lenartowice, Mieszków, Radlin, Roszków, Skoraczew, Szydłowo, Wilkowyja, Zakrzewo. P o w i a t ś r e m s k i : Biernatki, Bnin, Dusina, Grabianowo, Kadzewo, Księginki, Małpi Morki, Prusinowo, Pucołowo, Rogalinek, Zawory. P o w i a t l e s z c z y ń s k i ( w s c h o w s k i ) : Długie Stare, Lubonia, Święciechowa, Włoszakowice. P o w i a t k o ś c i a ń s k i : Charbielin, Chełków, Dalekie, Dłużyna, Głuchowo, Granówko, Jarogniewice, Karmin, Konojad, Kurowo, Lipno, Luszkowo, Łagowo, Machcin, Morowica, Piotrowo, Roszkowo, Skarzyń, Sokołowo, Spławie. Strój dzierżacki odróżnia się o od ubiorów sąsiednich grup, których krótki opis charakterystycznych cech, podano we wstępie na str. 5. Kołnierze takie modne był}' w Europie mniej mięcej od r. 1810 — 1850 — Maria Gutkowska — Historia ubio­ rów — Lwów — Warszawa 1932 na stronie 102 i 103 pisze: „Od roku 1810 na wysokim kołnierzu koszuli, który zachodził na policzki, noszono kołnierz sztywniony fiszbinem". . . . "po roku 1850 kołnierzyki wysokie przy koszulach wyszły zupełnie z mody". — Kołnierze wysokie u koszul 16 lat potym były jeszcze modne na Biskupiźnie. Dawny odświętny strój dziatwy dzierżackiej reprodukuje Jan Bzdęga w pracy pt. Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936 r. Opis stroju drużby — I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Drużba miał u kapelusza bukiet rozmarynowy z czer­ woną wstążką i „pozłotkiem", podwijkę białą przez ramię i koło pasa, na niej wzdłuż naszytych kilka czerwo­ nych wstążek w rurkę ułożonych i „pozłotko". Z kieszeni wychodziła chustka czerwona w kwiaty merynusowe". Sarbinowo: „Druh ma przez piersi i plecy dwie wstążki na krzyż włożone, „szarfami" zwane, każda odmienna, zwykle w białe kwiaty; są one ubrane rozmarynem i obszyte przez całą długość ryżkami po brzegach. Wstążka kończąca się na prawym boku, związana jest w kokardę; u lewego boku zaś przypięta jest, tam gdzie się wstążka kończy jednym rogiem, chustka biała, koronką obszyta, ustrojona rozmarynem. U kapelusza na przodzie bu­ kiet ze sztucznych kwiatów i pozłotki zwanej „szychem" ze wstążką. W ręku bat pleciony rzemienny, albo dyscy­ plina z pojedynczych rzemyków — I . S. S. — Str. 71. 49. I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Strój pana młodego: sukmana sukienna, czarna albo granatowa, kapelusz z ogromnym, rozmarynowym bukietem na przodzie; na środku tegoż na środkowej gałązce, zawiązane były jedna pod drugą trzy kokardki z zielonej wstążki. U koszuli wstążka zielona zawiązana; z kieszeni wychodziła chustka biała z zieloną kokardą. Jadąc na koniu, miał pan młody rózgę z zielonymi wstążkami". Na str. 71 strój pana młodego I. S. S. opisuje następująco: „Strój pana młodego: ubranie odświętne, u kapelusza na lewym boku rozmarynowy z zieloną wstążką bukiet, który pan młody już od pierwszych zapowiedzi co niedzielę nosi. U ko54 I �50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. szuli wstążka różowa, kupiona przez pannę młodą. W ręku rózga brzozowa W warkocz spleciona, zieloną wstążką ubrana". Kolberg Oskar - J. w. - Część I I - Str. 156 i 157. Kamizelki (jaki) błękitne, bławatkowe noszono również w kolicach Poznania. Barwa ta wydaje mi się, weszła do ubioru ludowego pod wpływem mody panującej w XVIII w. i na początku XIX w. Często szyto wówczas fraki o barwie bławatkowej — Gutkowska — Str. 101. Kolberg Oskar - J. w. - Str. 157. Kolberg - J. w. - Str. 156. Kolberg - J. w. - 156. Jaczki koloru amarantowego w odcieniu fioletu biskupiego przyjęły się niewątpliwie w związku ze swoistą orga­ nizacją kościelną na Biskupiźnie. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi w 1453 r. — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 - Str. 162- Gostyń - 1932. Przyjaciel Ludu — Leszno — 1839 — Str. 211. Przypuszczam, że kolor modry dostał się do ludu pod wpływem mody i oficjalnych zarządzeń władz dotyczących szlachty. Od 1776 r. kontusz koloru szafirowego noszono jako mundur województwa poznańskiego, kaliskiego, Mazowsza, woj. płockiego, podlaskiego i bracławskiego. — Pisze o tym Trzaska Ewert i Michalski — Ilustrowana Encyklopedia — Warszawa — 1927 — Tom IV — Str. 439 -440. Gloger tak przedstawia tę sprawę na interesującym nas obszarze: „Na sejmie roku 1776 uchwalono dla posłów mundury wojewódzkie, czyli barwę ich kontuszów i żupanów, którą pozostawiono do uznania i wyboru woje­ wództwom. Na sejm w r. 1778 posłowie przybyli już w barwach przez województwa postanowionych, które były następujące: Woj. Poznańskie: kontusz jasno-szafirowy z wyłogami szkarłatnymi, żupan biały, woj. Kaliskie — takiż mundur — Gloger Zygmunt — Encyklopedia Staropolska — Warszawa — 1903 — Tom I , str. 125. Na innym miejscu Gloger pisze: „Granat i półgranacie, sukna koloru granatowego, jednego z najbardziej ulubionych w Polsce. Volumina leg. wyliczają w roku 1643 „sukna: szkarłaty, granaty, półgranacia, półszkarłacia alias wszyst­ kie weneckie sukna". Granat i półszkarłacie w jednej cenie chodziły. Powszechnie były noszone przez wszystkie warstwy narodu granatowe wysokie rogatywki sukienne z siwym barankiem" — Źródło j . w. — 1901 — Tom I I — Str. 209. Dane powyższe pozwalają nam twierdzić, że stare sukmany na byłej Biskupiźnie z początku XIX wieku wyraźnie nawiązywały do tradycji polskich, a szczególnie do urzędowego kontusza szlacheckiego woj. poznańskiego. Szyperski Alfons — Gostyńska pieśń ludowa — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 5 — Gostyń — 1932. Stachowski Władysław — Dawny ludowy strój biskupiański — Kronika Gostyńska — Seria IX, Nr 8 — Go­ styń - 1938. Kolberg - J. w. - Str. 156 i 157. Glapa Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin — 1951 — Str. 17 i 18. „Wołoszka, suknia męska krojem wołoskim uszyta, noszona w Polsce w XVIII wieku" Trzaska Ewert i Michal­ ski — Ilustrowana Encyklopedia. — Warszawa — 1927 — Str. 1022. Kolberg w wymienionej pracy w części I I , na stronie 57 opisując strój w Sikorzynie i Bukownicy pisze, że w tych miejscowościach noszą mężczyźni suknie granatowe lub czarne podobne do dawnej kapoty. Cóż to jest ta ka­ pota? — „Wygodnym strojem wierzchnim były w wieku XVIII kapoty, które miały krój podobny jak kontusz. Kołnierz kapoty był stojący, pod kołnierzem były wyłożone klapy: Zapinano kapoty na guzy i pętle robione przez szmuklerzy, a szwy wszystkie i brzegi kapoty były naszyte sznurkiem. Kapoty noszono zawsze zapięte na żupanie" - Gutkowska - Str. 98. „Matlakowski wspomina (str. 158), że bogatsi górale miewają kożuszki białczańskie. Są to krótkie, białe do pół ud kożuchy z rękawami... Oprócz tych wyrabiają w Nowym Targu chrześcijańscy kuśnierze inne". — Frankow­ ski Eugeniusz — Wycinanki i ich przeobrażenie — Lwów — 1924 — Str. 27. Kolberg na str. 157 pisze: „Żychlewo (1860) Mężczyźni nosili dawniej czapki z siwymi lub czarnymi barankami dziś kapelusze". Podczas opisu stroju w Skoraszewicach notuje: „I czapki niektórzy noszą nizkie, okrągłe, inni wysokie z szerokim siwym barankiem". Baranek siwy i czarny był modny za Augusta I I I . Wysokość czapek zmieniała się. Patrz Gutkowska str. 95. Kapelusze z wielkim rondem i piórami były noszone przez modnisiów w Europie w XVII wieku (Gutkowska str. 75). W XVIII w. noszą je do stroju francuskiego podupadli obszarnicy (ryc. Norblina) oraz chłopi u któ­ rych przetrwały one poprzez XIX wiek do początku wieku XX. W okolicach Daków Mokrych, w pow. nowotomyskim ostatni okaz w r. 1949 Wojciech Borowczyk sprzedał do Muzeum Narodowego w Poznaniu. Kolberg — str. 156. O tych kapeluszach i innych częściach stroju pisze Helsztyński w jednym ze swych sonetów: „Łowiczanie stron naszych: noszą z dumą swoje Kapelusze okrągłe, czerwone kaftany. Pas wstążki wokrąg szyi u mężczyzn związane I kobiet niezwyczajne stanów i głów stroje". Helsztyński Stanisław: Gostyń w pieśni. Gostyń — 1931. Kolberg — str. 157 — wymienia Pudliszki, Kokoszki. 55 �69. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. 70. Reprodukcje z albumu K. W. Kielisińskiego — Poznań 1853 — umieściłem w Atlasie Polskich Strojów Ludo­ wych — Strój szamotulski — Lublin — 1951 — na stronie 14. 71. Kolberg — str. 156 — „Koszula z nader wysokim kołnierzem stojącym zawiązana czerwoną, lub zieloną wstążką z ogromną na przedzie szyi kokardą; u starszych czerwona chustka na szyję". — Gutkowska na strome 101 pisze „Wprowadzone jeszcze w wieku XVIII owijanie szyi chustką stosowaną dalej w wieku XIX ujmując z biegiem lat układ chustki, jej wymiary i barwę, w drobiazgowe przepisy. Chustkę (cravate) najczęściej batystową, długą, owijaną wielokrotnie dookoła szyi na wysokim, sterczącym aż do policzków kołnierzu koszuli i wiązano ją z przodu, pozostawiając na początku XIX wieku duże końce". 72. Noszenie mideroków, skopioków, skórzoków, kożuszków i kożuchów łączy się ściśle z tradycyjną hodowlą owiec na tym terenie, która dawniej na obszarze klucza krobskiego była bardzo powszechna... „Ten klucz miewał uro­ dzaje wielkie bywało same oziminy po 4000 kop, owiec chowało się po 5 000 lubo pastwiska dosyć szczupłe" — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej w Poznaniu — C. P. — 126 — Rok 1664 — Str. 133. Cytatę tę zamieszcza Walerian Sobisiak w piacy: Uposażenie Katedry Poznańskiej (rękopis w druku) — Poznań — 1953. 73. Noszenie spódnic na sznurówkach z „kiszką" było dawniej powszechne i jest formą poprzedzającą „szorc" — noszenie spódnicy zszytej z sznurówką w jedną całość. 74. Około 1900 roku w Rokosowie „na strój panny młodej (składała się) suknia zielona, fartuch biały, kabatek czarny, gęsto fałdowany z tyłu. „Kopka" była ubrana mirtem i rozmarynem, a od niej zwieszały się białe i zielone wstążki". Druhna pierwsza miała u kopki czerwone wstążki (4 lub 5) i „pozłotko", także czerwoną spódnicę, zresztą fartuch i kabatek jak panna młoda — I . S. S. — Str. 68. 75. Kolberg - Str. 156. 76. Szyperski Alfons — J. w. , str. 78. Używanie woalu, żorżety lub delikatnego płócienka na koszulki przez „córy gospodarskie" jak również na jaczki odświętne przez dziewczyny pracujące u ziemian, sądzę, że wiąże się z panu­ jącą modą na początku XIX wieku. Gutkowska o tym okresie pisze: „Bez względu na wielkie różnice w klimacie różnych krajów Europy, wszechwładnie panowała w modzie tunika przejrzysta i biała" — Gutkowska — Str. 99. 77. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Nazwa możliwie utworzona od miasta Sycowa leżącego na Śląsku w rejonie Wroc­ ławia. 78. Wydaje mi się, że watówki, które weszły w modę na byłej Biskupiźnie pod koniec XIX wieku, w miejsce staro­ dawnych mideroków są namiastką tiuiniury, modnej po latach 1870-ych. Gutkowska — Str. 104. 79. Ze zbiorów Stefana Skorupińskiego z Włoszakowic, pow. Leszno — 1952. Piosenka ta w odmianach podług opinii Sekcji Muzycznej w Poznaniu — Państwowego Instytutu Sztuki — jest znana na terenie byłej Biskupizny i południowych powiatów Wielkopolski w pow. Gostyń, Krotoszyn, Rawicz. 80. Dziewczyna ubrana w taką spódnicę ze stanikiem, spod którego widać białe rękawy koszulki, przypomina tym ubiorem starodawny strój polski. Gutkowska na str. 69 pisze: „Staniki przy sukniach kobiecych nie miały w tym okresie najczęściej rękawów, ramiona okrywały tylko rękawy cienkiej koszulki, szerokie i bufiaste, ujmo­ wane wąskimi pasami z wzorzystej tkaniny. Była to cecha charakterystyczna ubioru młodych kobiet polskich, podkreślana wyraźnie przez pisarzy włoskich XVI wieku. Podobnego stroju używały i dziewczynki, które no­ siły wycięte staniczki, koszulki pod szyją z wąską krezą i całe rękawy koszuli zawsze widoczne". Na stronie 80 czytamy dalej : „Na początku stulecia XVII zalecano jeszcze jako strój młodej dziewczyny polskiej sukienkę ze stanikiem bez rękawów, z białą cienką koszulką na ramionach i wianuszek na gładko uczesanych włosach, upięty na złotej tkaneczce (Zbylitowski 1600)". 81. Przypuszczam, że tiulowe ozdoby do stroju ludowego na terenie Biskupizny jak i innych obszarów (Np. północ­ nej Wielkopolski, Śląska) przeszły z mody ogólnoeuropejskiej, w której miały zastosowanie po r. 1850. Gutkowska w swej pracy na str. 103 pisze: „W cienkich balowych sukniach, ulubionych na dworze francuskim drugiego cesarstwa, szyto falbanki z cienkiego tiulu, białe lub w pastelowych barwach i bardzo drobne i liczne". 82. Kolberg - Str. 156 i 157. 83. Kabat jest niewątpliwie częścią odzieży, która do nas przyszła z zagranicy i zmieniła modę. Stąd też mówi się „przekabacić" — odwrócić. Kabatki były modne w połowie XIX wieku. Kielisiński maluje je jako charaktery­ styczne części stroju mieszczanek. 84. Fischer - „Lud polski" str. 119. 85. Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747 — Państwowe Archiwum w Poznaniu. 86. I . S. S. — Str. 33. Porównując krój kabatka z modą ogólnoeuropejską stwierdzamy wielkie jego podobieństwo do kroju górnych części sukien z okresu Biedermaier (1840 — 1850) i do kroju fraka wąskiego z około 1780 r. Jaskrawo to się uwidacznia, kiedy krój ludowy kabatka porównujemy z krojem przedstawionym w pracy Gutkowskiej na stronie 135 i na str. 111. 87. Kolberg - Str. 157 i 156. 88. Gutkowska — Str 99. 89. Wywijanie kołnierzy koszul męskich powszechnie było stosowane w XVII i XVIII wieku w strojach szlachec­ kich i mieszczańskich. Na początku XIX wieku wywijanie kołnierzy koszul, ściągniętych wokół szyi było częścią składową mody ogólnoeuropejskiej. 90. Gutkowska opisując stroje z XIV wieku, między innymi, na stronie 53 pisze : „Czepce białe o brzegach rurko­ wanych (w Niemczech zwane Kruseler) nosiły w Polsce kobiety zamężne, obok tych czepców z szerokim brze56 �91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. giem pozostały nadal w modzie chustki płócienne"... „młode zaś dziewczęta zdobiły włosy splecione w warko­ cze lub rozpuszczone, przepaską metalową, a częściej jeszcze wieńcem z róż, czy innych kwiatów." Inne znów opisy mówią nam o okryciach głów jakie przetrwały do dzisiaj. Oto opisy dawniejszych czepków: „Dziewki noszą także kapki haftowane, od których spada na ramiona i plecy kilka szerokich wstążek w rozmai­ tych kolorach, lecz głowy nie obwiązywane chustkami" — Kolberg, j . w. — Skoraszewice — 1860, str. 157. „Kobiety (mężatki — przyp. autora) — noszą kapkę (czepek) z batystu, obszytą tiulem na 3 palce szeroko, tak, że aż policzki nakrywa. Głowa przewiązana chustką jedwabną kolorową: dwie wstążki po dwa łokcie długie przy­ pięte przez pół w tyle do czepka, każda w innym kolorze, wiszą na plecach do pasa" — Kolberg, j . w. — Kokoszki, str. 155-156. I . S. S. - Str. 33. Kolberg - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg, - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg — Potarzyca, Posadowo, Sułkowice, Biskupizna — Str. 156. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Przyjaciel Ludu - Str. 211. Kolberg - Str. 158. Kolberg - Str. 156. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu z r. 1539. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu. Szulc Paweł Teodor — J. w. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut c.chu krawieckiego w Krobi z r. 1724. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793. Pod koniec XVIII wieku na obszarze dzisiejszego woj. poznańskiego istniało 8 ośrodków manufakturowych, w których wyrabiano sukno (S), płótno (P) i jedwab (J). Ośrodki te się znajdowały: w Poznaniu (S, J), w Między­ chodzie (S), w Wschowie (S, P), Lesznie (S, P), Bojanowie (S, P), Koźminie (S), Zdunach (S, P) i Rawiczu (S) — Wystawa Wieku Oświecenia — Warszawa — 1952. W Rawiczu, liczącym wówczas 7 000 mieszkańców pracowało 355 sukienników i 250 gremplarzy. Dane wg Bar­ bary Michalakówny. CHARAKTERYSTYKA Ź R Ó D E Ł Podstawą napisania niniejszej pracy są badania terenowe, które przeprowadziłem w okresie zimowym i wiosen­ nym 1951 r. oraz w maju 1952. Przy opisach pewnych szczegółów i ujęć korzystałem z materiału porównawczego, jaki zgromadziłem w czasie wyjazdów na Biskupiznę: do Domachowa, Krajewic, Ziółkowa, Rębowa i Pępowa w 1946 do 1949 r. W przedstawieniu stroju świątecznego oparłem się również o notatki, fotografie i film wykonany w 1942 r. w Poznaniu, w czasie okupacji, kiedy zaprosiłem do Poznania Dzierżaków w strojach odświętnych na zabawę ludową, którą zorganizowałem w zakonspirowanym, prywatnym mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 38. Zebrany materiał opracowałem w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. W toku pracy, korzystałem z cennych rad i uwag pracowników Zakładu a szczególnie prof,dr. Józefa Gajka, za co wszystkim na tym miejscu serdecznie dziękuję. Najwartościowszymi materiałami, przedstawiającymi stroje ludowe z byłej Biskupizny, z których skorzystałem wopisie stroju w jego rozwoju, jest 10 pocztówek: 4 kolorowe, 6 wykonane tuszem —opracowanych przez W.Boratyńskiego, na których poza małymi usterkami dobrze są przedstawione stroje ludowe z lat 1935 — 39. Drugą ważną pozycją jest praca W. Stachowskiego, dotycząca dawnego stroju ludowego powiatu gostyńskiego. W niej to, poza danymi znajdującymi się w „Ludzie" Kolberga, są reprodukowane dwie kolorowe plansze B. Hoffa, obok których autor podaje szczegółowy opis barw poszczególnych części stroju. Praca ta jest tym cenniejsza dla badacza, że szczegółowo podaje kolory odzieży z drugiej połowy XIX w. i wskazuje gdzie znajdują się dalsze plansze, niezbędne do ściślejszego ujęcia zagadnienia stroju na większym obszarze. Ludwik Sobkowski i Ludwik Krotowski w pracy swej „Stary Go­ styń" opisują dawny strój ludowy Starego Gostynia. Dzięki tej pracy mogłem porównać strój z południowej części powiatu z północną, w której strój ludowy znacznie wcześniej zaginął. Kolberg podaje cenne opisy ogólne strojów od­ świętnych, głównie z okolicy Krobi z lat 1860—75. Dzięki tym materiałom możemy porównać strój dzierżacki z innymi strojami ludowymi tego okresu. Na specjalną uwagę w pracy Kolberga zasługuje notatka informująca, że w 1850 r. nie nakładano jeszcze pierścionków ślubnych. Ważną również jest zachęta Kolberga by Hoff, namalował stroje z Potarzycy. I . S. S. „W przyczynkach do etnografii Wielkopolski" opisuje głównie stroje obrzędowe z około 1900 r., zaznaczając, że w okolicach Ponieca noszono barwne zapaski, którymi tamtejsze mieszkanki okrywały się, zarzucając je na ramiona lub głowę. Praca J. Bzdęgi, dotycząca opisów stroju ludowego z lat 1935—37 mimo, że posiada charak57 �ter popularny, Stanowi jednak cenny materiał porównawczy i orientuje w jakim zespole innych zjawisk kulturowych społecznych rozwijał się strój dzierżacki. Poważnym źródłem pozwalającym ująć zagadnienie stroju w czasie jest „Kronika Gostyńska", zawierająca liczne artykuły wielu autorów (11 tomów), dające sporo materiału źródłowego do poznania życia regionu. Inne źródła, podane w wykazie literatury oraz kilka czasopism niewymienionych w wykazie podają drobne wia­ domości, czasami bardzo wartościowe, nie mające jednak zasadniczego znaczenia dla opracowania opisanego stroju WYKAZ LITERATURY 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 58 Archiwum Diecezji Poznańskej — C.P. 126, r. 1664 — Poznań, 1952. Archiwum Diecezji Poznańskiej — Krobia, Św. Duch, Al — 1946,5. Archiwum Komisji Historycznej, seria 2 tom I I I (ogólnega zbioru tom XV) — Kraków, 1939. Boratyński Wacław — Typy biskupiańskie spod Gostynia. Pocztówki wydane przez Wydawnictwo Wielkopol­ skie - 1936-39. Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — pocztówka, Poznań — 1937. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936. Bzdęga Jan — Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska — VII — 1. XII. 1929. Fischer Adam — Lud polski — Lwów — 1926. Frankowski Eugeniusz — Wycinanki i przeobrażenia — Lwów — 1924. Gajek Józef, Instrukcja dla współpracowników redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Poznań 1952. Gloger Zygmund — Encyklopedia staropolska ilustrowana — t. I , I I , IV — Warszawa — 1900, 1901, 1903. Glapa Adam — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Strój szamotulski — Lublin — 1951. Gumowski Marian — Pieczęcie i herby miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 - Gostyń - 1932. Gutkowska Maria — Historia ubiorów — Lwów — Warszawa — 1932. Helsztyński Stanisław — Gostyń w pieśni — Gostyń — 1931. Hilaire and Meyer Hiler — Bibliography of Costume — A dictionary catalog of abaut eight thousend books and periodicals - The H. W. Wilson Company - New York - 1939. Hładyłowicz Konstanty Jan — Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV —XIX w. — Lwów — 1932. Horowski Jan — Dawny strój w okolicy Śremu — Śrem — 1939. i . s. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — 1900—1903 — Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — tom VIII — Kraków — A. U. — 1906. Janowski Aleksander — Na Biskupiźnie i Pałukach — Kościan — 1935. Jasnosz Stanisław — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie, pow. Gostyń — Fontes Praehistorici vol. I I (1951) — Poznań — 1952. Kanter J. J. - Regni Poloniae. Mapa 1 : 675 000. Królewiec - 1770. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 7 — Gostyń — 1934. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w powiecie krobskim — 1084/5 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 12 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Stosunki i zajścia w krobskim zarządzie miejskim w czasach południowo-pruskich — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 10 — Gostyń - 1937. Klinkowski Edmund. Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim. Kronika Gostyńska. Seria V I I , Nr 1. Gostyń - 1935. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I — Kraków — 1876. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I I — Kraków — 1877. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część V — Kraków — 1880. Kołomłocki Władysław — Wypełniona luka — Kronika Gostyńska — tom VIII, Nr 0 — Gostyń — 1937. Kołomłocki Władysław. Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim. Kronika Gostyńska. Zeszyt I I . Gostyń — 1929. Korytkowski Jan. Brevis descriptio histórico — geographica ecclesiarum Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis. Gniezno — 1888. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. Kostrzewski Józef — Wielkopolska w czasach przedhistorycznych — Poznań — 1923. Kozierowski Stanisław — Ziemia Gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średnio­ wiecza — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5, 6 — Gostyń — 1930. �38. Kozierowski Stanisław. Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej. Po­ znań — 1935. 39. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń — 1928 — 1939. 40. Kronthal Arthur — Werke der Posner Bilden den Kunst - Berlin-Leipzig — 1921. 41. Lipiński J. J. — Piosnki ludu wielkopolskiego, część I — Poznań — 1842. 42. Łuka Leon Jan — Grób ciałopalny z okresu halsztackiego w Wymysłowie, w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — rok XVII, zeszyt 1 — 2 — Poznań — 1948. 43. Łuka Leon Jan — Groby kult. pomorskiej z Wymysłowa w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — Rok XVII, zeszyt 7-8 — Poznań — 1948. 44. Mapy Departamentu Poznańskiego. Powiat Krobia Nr 14. Biblioteka Miejska im. Raczyńskich w Poznaniu. Poznań — 1952. 45. Mazela Jan — Mapa pow. gostyńskiego 1 : 100 000 - Gostyń — 1930. 46. Mendyczanka Franciszka — Wesele biskupiańskie — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 4 — Gostyń — 1931. 47. Michalakówna Barbara — Strój biskupiański — Recenzja, rękopis — Poznań — 1952. 48. Miejskie Archiwum w Poznaniu — A, Disp Nr 563 — Inwentarz rzeczy do szafami miasta Poznania należących 1707 - Poznań - 1952. 49. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Archiwum klisz i fotografii — Poznań — 1952. 50. Nowicki Andrzej. Chłopi a biskupi. Warszawa - 1950. 51. Nitsch Kazimierz — Dialektyka języka polskiego — § 28 Wielkopolska i Krajna — Gramatyka języka polskiego — Kraków — 1923. 52. Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud, Tom XXXVI. Lublin — 1946. 53. Nowacki Józef — Księga uposażenia Diecezji Poznańskiej z roku 1510 — Poznań — 1950. 54. Nowak Leon — Zwyczaje i obyczaje w Pudliszkach — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 8 — Gostyń — 1937. 55. Państwowe Archiwum w Poznaniu — Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747. 56. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Muzyczna w Poznaniu — Zbiór pieśni (nagrania) — Poznań — 1952. 57. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Teka Wielkopolska — Kraków — 1952. 58. Peisert Kazimierz. Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu. Kronika Gostyńska. Seria VII. Gostyń — 1935. 59. Polska Akademia Nauk — Gabinet rycin — Kraków — Teka 244 — Akwarele Kielisińskiego — Kraków — 1952. 60. Prausmueller Kazimierz i Stachowski Władysław — Zapomniane pomniki (portrety trumienne w pow. gostyń­ skim) - Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 61. Przyjaciel Ludu - ' Rok V, tom I I , str. 221 - Leszno - 1839. 62. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat Gostyński w czasach przedhistorycznych — Kromka Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1932. 63. Rutkowski Jan — Historia gospodarcza Polski - Tom 1 i 2 - Poznań - 1947, 1950. 64. Skorupiński Stefan — Zbiór pieśni (rękopis) — Włoszakowice, pow. Leszno — 1952. 65. Śliwiński Dr. — MJechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich. Kromka Gostyńska. Tom X, Nr 2. Go­ styń - 1939. 66. Sobkowiak Ludwik i Krotowski Ludwik — Strój ludowy — Stary Gostyń — Poznań — 1938. 67. Sobisiak Walerian — Uposażenie Katedry Poznańskiej od XVI do XVIII wieku (praca w druku) — Poznań — 1953. 68. Stachowski Władysław — Dawny strój ludowy w powiecie gostyńskim — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 8 — Gostyń - 1938. 69. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7, 11 - 1934, Seria VII, Nr 5 - 1935, Tom VIII, Nr 12 - 1937 - Gostyń - 1934-37. 70. Stachowski Władysław — Pierwsza wystawa robótek w Gostyniu — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 5 — Gostyń - 1938. 71. Stachowski Władysław. Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego. Kronika Go­ styńska. Seria I I , Nr 7. Gostyń - 1930. 72. Stachowski Władysław. Rok 1848 w Gostyniu i okolicy. Kronika Gostyńska. Seria I I I , Nr 1. Gostyń — 1931. 73. Stachowski Władysław. Gostyń w czasie powstania styczniowego. Kronika Gostyńska. Zeszyt IX i X. Gostyń — 1930. 74. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 8 - Gostyń - 1932. 75. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 — Gostyń — 1932. 76. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu — z r. 1539 — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 11 - Gostyń - 1937. 77. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut cechu krawieckiego w Krobi z r. 1724 — Kronika Gostyńska - Seria VII - 1. XII. 1929. 78. Szulc Paweł Teodor - Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria V, Nr 10 Gostyń - 1933. 79. Szyperski Alfons - Gostyńska pieśń ludowa - Kronika Gostyńska - Seria IV, Nr 5 - Gostyń - 1932. 80. Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań — 1934. 59 �81. Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. 82. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Gostyńskie — Referat pomiarów — Powiat Gostyński — Mapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 83. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Rawickie — Referat Pomiarów — Powiat rawjcki — Alapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 84. Wójcicki Kazimierz Władysław — Pieśni ludu — Warszawa — 1836. 85. Żegota Pauli — Spis blach rytowanych przez K. W. Kielisińskiego — Rękopis 5442 — Biblioteka Jagiellońska — Kraków - 1952. SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni Ludu, Warszawa 1836. Ryc. 3. Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzierżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzisiejszego. J, J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielkopolskiego, 1842 r. Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. Ryc. 5. Stroje roDocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rę­ kawa, g — kołnierzyk, h — podpasze. Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska. Ryc. 13. Jaka męska: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rę­ kawa. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych. Fot. A. Glapa, Grabianowo, 1951. Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 19. Czapka krymerkowa: a, b — różne formy noszenia, c — krój. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu z przed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 21. Dzieiżacy w strojach wyjściowych. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. Ryc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy w domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce". Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym, w czepku z okapem, Fot.*F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 33. Dziewczyna w stroju świątecznym. Fot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju świątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym w chustkach już rzadko nakładanych na czepki w t. zw. „budy". Fot. F. Go­ łębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach nakładanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny-jesienny, Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Ryc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c — rękaw. t 60 �Ryc. 42. Koszula kobieca robocza: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f — podpasze. g — kołnierz, h — karczek. Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rękawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, g — kołnierzyk. Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 46. Odświętny spódnik noszony pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył, c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet, i — kołnierz. Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy, haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki. 1. kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca nad czołem tzw. „baranek", e — okap Porównaj ryc. 59. 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma tiulu na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — taśma tiulu na część stojąc nad czotem m — okap. Porównaj ryc. 30, 54. 4. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. 5. Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. 6. Kokardka przypinana na kołnierzyk tzw. „świtka": t — zawiązana świtka, wielkość naturalna ok oło 3 cm u — kawałek wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, T^robia, 1951. Ryc. 58. Czepec tiulowy i jego krój. Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Z pracy: W. Cichowicz, XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych, Poznań 1935. Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 62. Motywy zdobnicze w hafcie na tiulu. Rys. A. Glapa, Żychlewo, 1952. Ryc. 63. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięg ubioru. Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięgi składników ubioru. Tablica I . Strśj dzierżacki współczesny. Malował: Jerzy Karolak Tablica I I . Strój dzierżacki dawny. Malował: Jerzy Karolak DO TEGO ZESZYTU WYKONALI: Rysunki: Jeziorkowska Barbara Mapy: Woźnieńska Krystyna Reprodukcje fotograficzne: Perz Leon ryc. 2, 3, 4. SPIS TREŚCI 1. Wstęp str. 3. 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze str. 5. 3. Zarys historyczny rozwoju stroju str. 7. 4. Zasięg badanego stroju str. 10. 5. Ogólny opis stroju męskiegs str. 12. 6. Szczegółowy opis stroju męskiego str. 16. 7. Ogólny opis stroju kobiecego str. 24. 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego str. 35. 9. Wytwórcy i materiały str. 4710. Zdobiny: hafty, koronki, aplikacje, szamerunki str. 48. 11. Przypisy str. 51. 12. Charakterystyka źródeł str. 5713. Literatura str. 58. 14. Spis ilustracji str. 60. 15. Spis treści str. 61. 16 Cosepraaraie — eroicoK iMjiiocTpaiijMi — str. 62. 17. Summary — List, ot plates - Contents. str. 65. 61 �fl3EP3KADiKMÎÏ ^3ep5Kat(KMÍÍ nojibine HapOflHŁlfł okojio K p o 5 n , MejK^y CKyio s n o x y . K CTpMJKKG paCnpOCTpaHëH ,H|OMaxoBa m J K i i T O B G H K a . ffpyrmm6bijiii Hari^eHM KOCTIOM B IOJKHOÍÍ TeppuTopuH BepereHa m HaCTK ye3fla rOCTBIHCKOrO Stijia 3Ta hojkhmltm oÔMTaeMa yate B BejIbKO- b hgojimtmhg- eme ynoTpeônHeMbie cgto^hh OBeij. SCwTejiM CTOJieTMíí KOCTIOM HAPOflHblïï HecKOJibKHX flepeByiueK. ot X I I — X V I I I npwHafljiejKaBiiiMx b. ô j i a r o s a p H bjimhhmio anwcKony ugpkbm era.™ B MX CTappIHHOM KOCTIOMe, C O X p a H M B I I i e M C H JIO H b l H C I U H e r O B OKpeCTHOCTHX Hapo^Hbifi KpoÔM. koctiom Pmc. no3HaHCKOMy BpGMGHM B Ä3ep>KamtHÜ noflBGpraGTCH HapoflHbiíí tgmghmm hto AGpGByUXKaX iiiecTpi npoHBJiHGTCH HaXOflHIUMXCH 63, 64. b tghshpím X I X b. m h o t o m nepeMeHaM, B H S M 3 K 0 H 0 M M H e C K 0 M M C O H M a j I b H O H JKM3HH M BJIMHHMIO 3 a n a f l H O - e B p o n e M C K O f Í HBJIHIOTCH B n p a 3 f l H M H H 0 M b KOHcepBaTMBiibi, koctiom hocht H OÔpHflOBOM KJIMMaTMHeCKMX yCJIOBMM, B 0 3 p a C T a B3pocjibie HapHflG, m fleTM. KOTOpblM Ero B HOBbiM y c j i o - MOflbI. xapaKTepHbie M3M6HH6TCH M nOJIOTKGHMH B J i a ^ e j I b U a ÔJiaroflapH ocoSghhoctm n p o - 3aBMCHM0CTM OT BpGMGHM, KOCTIOMa. M y Ä C K O H fí 3 G p JK a I I K M Ü KOCTIOM k o c t i o m M o j i o f l o r o n a p H H n p G f l C T a B J i e H H a TaÖJi. I . K o c t i o m c j i o j k g h Ma 10, 6 g j i m x „ r a u n " ( K a j i b c O H ) , va 6ejibix i n T a H O B p u e . 12, H e p m , i x h o c k o b , h g p h m x c a n o r o B p u e . 22, 6ejioro B o p o T H M K a p u e . 56, 5, p o 3 0 B O ń „ c b m t k m " , j i g h t o h k h p m c . 56, 6, H G p H o r o K a i a 3 0 J i a TaSji. I , ajioñ „ h k m " p u c . 13 m h g p h o í í n j i r o u i G B O M u i j i H n b i . . JIgthmm, npa3flHMHHbiM Sgjiom p y S a u i K M B pnc. XOJIOflHOe B p G M H BMGCTO ÖGJIblX „BOJIOLLIKy" PMC. 15. B 3MMH6G B p e M H U I T a H O B OflGBaiOT e H CK MM JleTHMM BblX flGBMHMM pbaÔpMHHblX jKeTHOÍí n a H T a j I O H , IHGJIKOBblX 43, Sgjiom 6jiy3KM pnc. 3 G P ÎK a I I K M i ł HPGflCTaBJIHGT KOCTIOM CyKOHHbIG, CBepX KaM30fla uianKy HOCHT p u c . 19. KOCTIOM 41, U I G J I K O 33, TOHKOM J K O p - T a Ô J I . I . COCTOMT OH M3 SejIOÍÍ p y 6 a i H K M pMC. HVJIKOB, KOCpTbi p M C MjiM 3 K 6 J I T M M pMC. 33, „ 3 a n a c K M " , HGpHbIG OflGBaiOT K O J K V X p M C 18, H a TOJIOBy S a p a n i K O B y i o 49, nGpejiHMKa K O J K a H b l X 6OTMHOK, ,,BaTOBKH" PMC. b g p x h g m K)5km b U B G T a x 3 e j i 6 H M M , rojiySbiM, po30BWM p m c . 52, 53, 6ejioro t i o j i g b o t o r o o b p M p o B a H H o r o BopoTHMKa PMC. 55, K p a C H b l X , H a C T O H I U M X K O p a j I J I O B C B H 3 a H H b I X P030B0M JI6HT0Ü pMC. 28, HGITUa Ha3. „KonKa" 31, 54, 56, 3. Pmc B XOJIOflHOG B p G M H SÍ6HCKMM flGBVUIKM OflGBaiOT HHKM pMC. 50, 34. KOCTIOM OTJIMHaGTCH OT K O C T I O M a fleBMIJ HGnnOM-.,KOnKOH" pMC. 57, 59 M KOCJpTOHKOM PMC. 45. B G P X H H H lOÖKa 3âMV5KHGM JKGHLLTMHbl OObIK HOBGHHO TGMHOrO U,BGTa. 3MM0ÎI JKGHIHMHbl M M y î K H M H b l B e p X H H H 3MMHHH O f l e j K f l a B npescHee . B bpgmh HblHeiUHeG HBJIGHMG HOCHT T 6 I U I 0 6 bmgcto pyKaBMii ynoTpGÔJiHjiM B p G M H B ynOTpeÔJIGHMM HapOflHOrO ÔGJIbG, C U I M T a M3 TGn.HblX U i e p C T H H b l X IHGpCTHHHblG HyjIKM M BbICOKMG 6OTMHKM. T K a H G M pMC. 47. 3apyKaBKM. H a X O f l H T C H T K 3 H M dpaÔpMHHOrO np0M3B0flCTBa. CB065pa3H06 T B O p H G C T B a C O C T a B J I H e T B b l I H M B K a T K W i e B b l X HGIIMMKOB M B b l U I M B K a npa3flHMHHMX nepGflHMKOB. HbiHeuiHHH 1950 paôoTa r. McTopMHecKaH paTypHbix ocHOBaHa nacTb H a nojiGBbix MCCjieflOBamiHX npoM3BeflGHHbix aBTopoM m nGpGMGHW n p o i i c x o ^ H r n M G jimtg- PMCYHKOB Pmc. 1. „ Ä p y j K S a " , l u a p b G p b CBaflGÔHOM H a p a ^ G . « S o t . A . Tjinna, I T o c a f l O B o 1951. 2. Ko63ap b u i a n K G „ p o r a T b i B K G " . K . B . B o m l î m i ^ k m , I T g c h m Jiiofly. B a p r n a B a Pmc. 3. 62 1942, 1947— flaHHbix. OnMCAHME Pmc. b b k o c t i o m g M C C J i e f l O B a H M H a ocHOBaHMM Hapn^bi b okpgcthocthx KoCTHHa. IlGpBaH nojiOB. X I X b. Hapnflbi 1836. 3tm noxosiM Ha «3Gp- �xauKMÜ KOCTKDM. IIIëjiKOBbiM nJiaTOK M. M . JIiotmhckm, IlëCHKM J I m ^ v m KoppTa c nejiepMHoii Be.nbKonojibCKoro Pmc 4. BejibKonojibCKMM KpecTMHHMH-napTH3aH. Pmc. 5. EyflHHHHbiM Pmc. Pmc 6. I l p a 3 f l H M H H b i i í Hapa^ b I T o T a j K H U b i . P m c . B o r y M M J i P o c b c p . 1866. 7. Mojioflwe b CBafleÔHOM Hapa^e. O o t . O . rojieMÔëBCKii. KpoSa. 1950. 8. „ f l p y j K S a " , m a ç p e p b C B a f l e S H O M H a p a f l e c r a p n y H O M b p y K e . P m c . B. Pmc. 9. Pmc. HapHfl CßazieÖHbiii khyt, JibiM. y n o T p e ô j i a e M b i M Pmc 10. MyjKCKaa f Pmc pyôaxa, — pyKaB, 11 J l e T H M M bo BpeMH BbiKpoÜKa, g — BopoTHMK, koctiom P m c M . O . MwHyTOJiw B IIoTajKHnbi. Pmc. Eoryivniji Ha3. „rapnyHMK", m TaHueB. a, c — nacTb MOJioaëjKH. BbiKpoiîKa: 1846. uBerabiM b, d — BopaTMHCKM. njiaTKOM, O o t . A . Tjiana. ITocaflOBO. nacTb 1935. cnpaBa — 6e- 1951. 3ajrHaa, e — njieno, nacTb. O o t . A . rjiana. a, c — ceroflHa. 1866. nepeaHHa, h — noflMbiineHHan flepeBeHCKOü P m c . 12. C o B p e i v i e H H b i e u i T a H b i , Tocpcp. cjiesa nepeBH3aHHbiii BeHiaHua eine BCTpenaiOTCH 1842 r . nepe^Haa CyjiKOBMue. nacTb, 1952. d •— 3 a f l H a a b, naci*, e — nojio- BMHa noHca. PMC 13. MyjKCKaa „HKa", a, c — BbiKpoiîKa: nepe^Haa nacTb, d— b, 3a#Haa e — pyjcaB, nacTb, f — MaHiueT. cepMarax P m c . 14. M o j i o f l b i e napHM Pmc BbiKpoÜKa: 15. B o j i o u i K a , KpoiîKa Pmc. b Ha3. bojiohikm. O o t . O . TojieMBeBCKM, a , b — nepe/rHaa n a c T b , b, d — 3 a a H a a KpoSa. 1950. nacTb, f — pyKaB, e — Bbi- HMJKHeM H a C T M . 16. E y f l H M H H b i ü BbiKpoiîKa ; a, c — KOîKyrnoK, nepe^Haa d — 3 a j ; H a a nacra», nacTb. b, e — BopoT- HMK, f — p y K a B . Pmc PaSoHHÜ 3Mmhmm P m c . 18. 17. Xo3aeBa b Tyjiynax. Pmc 19. BapauiKOBaa Pmc 20. IUjiana Pmc. 21. npa3flHHHHbiiî Pmc. 23. P m c . 25. fl3ep5Kau,KMH canorM. CTapuiMX P m c . 27. Hapafl Kpo6a. Tjiana, ITocaflOBO. TpaSaHOBO. 1951. 1951. 1951. O o t . O . rojieMÔëBCKii. IIocaflOBO. 1951. Tjiana. n o c a ^ o B O . 1951. 1938. jkchiumh. Pjiana, I T o c a f l O B O . 1951. r.nanPjiana, KpoSa. 1951. O o t . A . KpoSa. 1951. A . r j i a n a , a , I l o c a f l O B O . 1951. Oot. A. koctiom. jKeHiqMHa CTapbix Hapafl. Oot. A. ĘewimA p a S o H M i î P m c . 26. C T a p m a a Oot.A. r. O o t . A. T j i a n a , I I o c a f l O B O . PaSoHMÏÏ koctiom, P m c . 24. Hapafl KpecTMaH. O o t . A . Pirana, inanKa. c 1900 P m c . 22. M y j K C K M e koctiom Oot. A. b „nanKe". jkghiumh. Oot. P m c 28. /{eBHHMH npMnecKa. O o t . O . ToneMSeBCKW, üocaflOBO. 1951. Pmc. 29. ß e B O H K a b n e n i H K e . P m c . 30. n p a 3 f l H M i H b i M Pmc. 31. SCeHCKMM <Î>ot. O . P o j i e M S ë B C K H , Kpo6a. 1951. seBMHMiî Hapaa, npasflHMHHbiü P m c . 32. rXpa3flHMHHbie jxemnvie Pmc. fleBHHMH 33. IIpa3flHMHHbiii nennMK koctiom. Hapaflbi. Hapaa. jKeHiirMHa b tmiimhhom, Pmc. sceHiqMHa 3aMyjKHaa „öyflbi". b <Î>OT rojiOBHbix Oot. TojieMÓeBCKM, CyjiKOBMiie. KpoSa. 1950. 1952. A . b o . 1910. njiaTKax, .HoMaxoBO. 1951. B. BopaTMHCKM. 1935. Hapa^e. Pmc. npa3flHMHH0M b npa3flHMMHbix ofleBaeittix M3peflKa noBepx neniiOB, H a 3 . Kpo6a. 1950. O o t . O . TojieMSëBCKM, P m c . 36. J l e B y r a K M „OKaneM". Oot. OoTo-KaMepa. P m c . 34. 3 a M v j K H a a 35. c ITocaflo T j i a n a , njiaTKax, BecHoiî ofleBaeMbix m oceHbio. O o t . A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 37. H e n e u , Pmc. m Kpw3MK 3aMyjKHeií 38. HennMK 3aMyjKHeü Pmc. 39. 3CeHCKMÜ npa3flHMHHbiii Pmc. 40. CßafleÖHaa P m c . 41. J K e H C K a a , c Pmc. 42. flpyjKMHa. O o t . A . Tjiana, Hapa«. Pmc. B . BopaTMHCKM. O o t . O . ro.neM6ëBCKM, coBpeMeHHaa ÏIocaflOBO. pySauiKa, 1935. IlocaflOBO. BbiKpoñKaa: a Kpo6a. 1951. 1951. 1949. — nacTb nepe^Haa, b — 3aflHaa »iacTb, nepe^Haa nacTb, d — 3aflHaa nacTb, — pyKaB. >XeHCKaa e jKeHiirMHbi. O o t . O . TojieMSëBCKM, HieHmMHbi. paôonaa — pyKaB, pySauiKa, B b i K p o i î K a : a, b f — noflMbiiueHHaa pyßauiKa, P m c . 43. I T p a 3 f l H M H H a a nacTb, BbiKpoiîKa: — g — bopothmk, a. c — nepe^Haa c, h — uieÜKa. nacTt. h. d— 3a^Haa nacTb, e — py- KaB, g — bopothmk, f — njieno. P m c . 44. B a T O B K a , a — nepe^Haa n a c T b , Pmc. 46. IIpa3flHMHHbiii „cnyflHMK" b — 3aaHaa hocmmłih nofl MacTb. BepxHMM njiaTiieM. Oot. A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 47. O r a p M H H a a K a , BbiKpoÜKa: — a nepacTb nepe^Haa, b , d — n a c T b 3aflHaa, e — pyKaB. f MaHineT. Pmc. 48. IIpa3flHMHHaa Pmc 49. KacpTaHHMK anKa, BbiKpoiîKa: Ha3. „Ka6aTeK", a, c — nacTb BbiKpoÜKa: e, f •— C K a f l K M , g — p y K a B , h — M a H i n e T , Pmc 50. „a^Ka" c TioJieBbiM Pmc. 51. ITojiOTHaHHaa 3anacKa (nepe^HMK) IIpa3flHMHHaa a. neeflHaa. b , d — n a c T b c — nacTb i — KpyjKeBOM. nepe^Haa, 3aflHaa, b, e — pyKa. d — ^acTb 3aflHaa, bopothmk. dpoT. A . Tjiana, IToca^oBO. 1951. c i^BeTHOiî b w i i i h b k o m . O o t . A . T j i a n a , I l o T a j K M t ( a . 1951. 63 �PMC. 52. npasßHMTHaH PMC 53. 3anacKa H3 3anacKa c HbuiëHa c uBeTHoîi B b i i m i B K O M . <Î>OT. A. P j i a n a , I T o c a f l O B O . 1951. n,BeTHOM B b i i i i M B O H . <3?OT. A. r j i a n a , PMC. 5 1 TrOJieaoft ^ e i r a ï K . <Î>OT. A . Tirana, IIocaROBo. 1951. P M C 55. T i o j i e B O M K p w 3 M K c B Ł i n i i i B K O f i . <£>oT. _ 31. P l e i K , Kpo5a, 1952. PMC. 56. H e r r a ï K M M BOPOTHMKH: 1. „ K o n i c a " , B b i K p o M K a , 4. „ K p b I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a . BopoTHMicy npa33HHHHbiii npMniMTbiM PMC. 57. TiojieBoii. PMC. 58. BbncpoMKa PMC. 59. Konica, K TiojieBoro TOJIOBHOM C K O i ł KOJIJIGKI^MM, MVJKCKOM 2. ^eBMHMfi 5. MVÎKCKOM TOHHIIK. Hapafl 3SM}'ÎKH'-ÎX B. HceniuMH. IJMXOBMH BbiniMBKa TiOJieBoro l e n w a . OOT. CT. TKwieBoro ÇE>OT. C T . K y i u a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opbi BbiuiMBKM PMC. 63. KapTa MCCJieflOBaHHofí TeppMTopiiM, ye3fl PMC. 64. KapTa MCCJieflOBannoii TeppnTopMM ye3fl TocTbiHb. <Î>OT. p e n p o f l y K L ( M M PHcyHKM no TKJJIIO. PMC. fl3epjKairKMñ Bo3bHeHbCKOií 3TH0rpad»rqe- SCMXJieBO. JleoHOM. 1 — ye3flHbiM H o M e p a o6o3HaMaioT ropofl, aBTopoM, 4 — MecTHOCTH M C C J i e f l O B a H H b i e c n o M SKOHOMMnecKMe PMC KapoJiaK KOCTIOM. 1952. TocTMHb. KyjibTypHbie H 3 e p j K a n K M Í í KOCTHDM. E3ëpK0BCK0M X X V roflOBiHMHa Kyrua, Kpo6a. 1951. A. Tjiana, 5 — rjiaBHbie MCnojmeHM ü e s c o M McnojiHeHM K a p T b i McnoJiHeHbi nenniiKa. 3 — MecTHOCTM M C c j i e ^ o B a H H b i e I . CTapMHHbiił ÔâHTMK 1935. BbimwBKa ÜJiaHineT I I . Cero^HHinHMM nenHMK, „CßMTKa", C T . K y n i a , KpoSa, 1951. <POT. 60. ÜJiaHnieT 2KeHCKMii 6. nenHMKa. Il03HaHb. una 3. B Il03HairMM. pyoaiiiKM. 61. flpyrMX nerroiK, My3eíí BOpOTHMK, PMC. M0114MK) 1951. HauHOHajibHbiH PMC. 2 —• r o p o f l O K , ITocaflOBO. u,eHTpa. lOpMM. PMC KapoJiaK rOpMü. P M C . 2, 3, 4. BapSapoM. KPMCTMHOM. C o f l e p x a H M e. 1. B ß e f l e H M e . HapoflHoro CTioMa. 6. n o f l p o Ö H o e xceHCKoro KOCTioMa. annJiMKai^MM, 64 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a m i e HapoflHoro K O C T i o M a . 4. P a c n p o c T p a H e m i e e r o onMcaHMe. 9. HauíMBKM. 7. a3epjKaiiKoro 05m.ee onMcaHMe KOCTioMa ^ 3 e p 3 K a K 0 B . K O C T i o M a . 5. aseHCKoro IIPOM3BO/ICTBO H a p o f l H o r o KOCTioMa. 11. X a p a K T e p w c T M K a MCTOHHMKOB. 10. OSmee 3. MCTOPMH onMcaHMe KOCTioMa. yKparneHMa: 8. pa3BMTMa MHCCKOro K O - PIOflpoOHoe onMcaHMe BbiniMBKM, KpyaceBa, �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "'dzierżaki'" comprehends the southern part of the district Gostyń i n Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already in the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La T éne period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms in the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated i n the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X I I - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes i n this folk costume took place during the X I X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. M a n's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "wołoszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �PMC. 52. n p a s f l H M ^ H a a 3anacKa c U B e T H o i i BMLUMBKOM. O O T . A . T j i a n a , ü o c a f l O B o . 1951. 53. 3anacKa r i 3 HbuiëHa c ErseTHOM BMUIMBOM. 4>OT. A . r j i a n a , I I o c a f l O B O . 1951. PMC 54. PMC. TroaeBOH neniMK. O O T . A . Tjiana, FiocaflOBO. 1951. 55. T i o j i e B O í í K P Ł I 3 M K C B M I U M B K O H . 4>OT. 31. I T e j K , KpoSa, H a n M O H a j i b H b i M My3ew B I l 0 3 H a H M i i . 1952. PMC. 56. HemuKn M BOPOTHMKM: 1. „ K o n K a " , BWKpoiiKa, 2. /^eBMHMM *renHMK, 3. 2 K e H C K M M nenHMK, PMC 4. „ K p Ł I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a , 5. M y j K C K O M BOpOTHMK, 6. „ C ß M T K a " , ÖSHTMK n p M l I I M T b l M K B O p O T H M K y MySKCKOM p y Ó a i U K M . PMC. 57. T r o j i e B o f í . npa3flHMHHbiíí n e n w . 58. B b i i c p o i i K a TiojieBoro nenniiKa. PMC. 59. PMC Koruta. TOJIOBHOM Hapafl <3>OT. C T . K y m a , Kpo6a, 3aMysŒi'ix CKOM KO.njieKIÍMM, I l 0 3 H a H b . j K e n u r M H . B . IJMXOBMH 60. B b i H i M B K a TiojieBoro Hemma. <E>OT. C T . K y i u a , Kpo6a. 1951. 61. B b i u i M B K a TiojieBoro H e m i o a . <E>OT. C T . K y m a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opw BbiinMBKH X X V roflOBUTMHa STHorpacpMHe- 1935. PMC PMC 1951. n o TIOJIIO. PMC A. ruana, XMXJieBO. 1952. 63. K a p T a M C c j i e f l O B a H H O M TeppMTopMM, y e 3 f l P o c T b i H b . PMC. 64. K a p T a MCCJie^OBaHHOM TeppMTopMM ye3s rocTMHb. H o M e p a o6o3HaMaiOT 1 — y e 3 f l H b i f i r o p o f l , PMC 2 — ropoflOK, MomMK) FIjiaHUieT 3 — MecTHOCTM MCCJieflOBaHHbie JIMII, I I . CeroflHaiiiHMM aBTopoM, 4 — M e c T H O C T M MccjiesoBaHHbie c n o - 5 — rjiaBHbie K y j i b T y p H b i e M S K O H O M M H e c K M e i i e m - p a . I . C T a p M H H b I M H3ep5KaiTKMM UJiaHineT OOT. flPymx KOCTIOM. P M C K a p O J I H K KDpMM. fl3epjKan.KMiï KOCTIOM. PMC. KapoJiaK lOpMü. penpoflyKiiMM M c n o j m e H b i I l e j K O M JleoHOM. P M C 2, 3, 4. PMcyHKM McnojiHeHbi K a p T b i McnojiHeHbi E3ëpK0BCK0M Bo3bHeHbCKOfi BapöapoH. KPMCTMHOM. CoflepscaHMe. 1. B ß e f l e H M e . 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a H M e HapoflHoro K O C T i o M a / J ^ e p j i c a K O B . 3. M c T o p M a pa3BMTMa HapoflHoro KOCTioMa. 4. P a c n p o c T p a H e H M e A 3 e p j K a i i K o r o K O C T i o M a . 5. OSuiee o n M c a H M e MJKCKoro K O CTKDMa. 6. noflpo6Hoe e r o onMcaHMe. 7. OSuiee o n M c a H M e ZKeHCKoro KOCTioMa. 8. U O f l p o S H o e onMcaHMe îîîeHCKoro K O C T i o M a . 9. I I p o M 3 B O f l C T B O HapoflHoro K O C T i o M a . 10. yKpameHMa: BBIUIMBKM, KpysceBa, ann.nnKau,MM, 64 HaniMBKM. 11. X a p a K T e p M C T M K a MCTOHHMKOB. �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "dzierżaki" comprehends the southern part of the district Gostyń in Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already i n the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La Tene period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms i n the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated in the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X H - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes in this folk costume took place during the X l X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. Man's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "woloszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �L I S T E OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. 1. Bride-man on horse-back witha hat decorated with a "crown", i n a "wołoszka", white gloves, highboots and holding a traditional whip adorned with coloured kerchief. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. 2. Bag-piper i n a four-cornered cap. K . W . Wójcicki, "Pieśni L u d u " , Warsaw 1836. 3. Costumes from the neighbourhood of Kościan first half of the 19-th century, resembling the "dzierżacki" costumes of that time. The mode of tying kerchiefs and the jackets with cape being preserved till now. J. J. L i ­ piński "Piosnki L u d u Wielkopolskiego", 1842. Fig. Fig. Fig. Fig. 4. 5. 6. 7. Fig. 8. Fig. 9. Fig. 10. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. Fig. 50. 66 Peasant from Western Poland (Wielkopolska), insurgent commander. Drawn by J. von Minutoli, 1846. Work-clothing from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Festive costume from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Young couple in wedding-dress. The man with whip tied by a green ribbon. Phot, by F . Gołębiowski, Krobia 1950. Bride-man i n "wołoszka" (sort of overcoat), with a traditional whip in his hand. Drawn by W . Boratyński, 1935. Traditional whips. The whip on the left with coloured ketchief is used on ceremonial occasions, that one on the right, with a white kerchief being used for going to dance. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Man's shirt: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-shoulder-strap (obojczyk), f-part of sleeve, g-collar, h-gusset. Peasant bachelois i n summer costumes. Phot, by A. Glapa, Sułkowice, 1952. Contemporary trousers: a-front, b-back, c-cut of left front, d-cut of left back, e-half. Man's jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-cuff. Young peasants i n overcoats (wołoszki). Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. «Wołoszka" (overcoat): a-front, b-back, c-cut of front, d-cut o back, e-cut of lower part, f-cut of sleeve. A fur used for working: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-collar, f-sleeve. Landholders i n winter work-clothing. Phot, by A . Glapa, Grabianowo, 1951. Landholders i n furs. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Bonnet: a, b-different modes of wearing, c-cut. Landholder with hat dating from before 1914. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. "Dzierżacki" garment for going out. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1951. A man's boots. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Work-clothing used when planting potatoes. Krobia, 1938. Elder women at home. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A girl's everyday garment for home-work. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Elder woman's dress. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. A n elder woman with hood. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. Hair-style of a girl. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. G i r l i n a bonnet without wings. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. G i r l i n festive dress. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Women in festive dress. Posadowo, 1910. Girls i n festive dress. Phot, by A . Glapa, Sułkowice, 1952. Girl i n festive dress. Phot, by "Foto-Kamera", Domachowo, 1949. A married woman i n festive dress. Drawn by W . Boratyński, 1935. Married women with kerchiefs put upon their bonnets 1935 i n so-called "budy". Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Girls i n kerchiefs put upon their heads. Spting and autumn dress. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Married woman i n traditional bonnet and ruff. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Married woman i n ceremonial bonnet with strings. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A landholder woman with daughter i n traditional bonnet. Drawn by W . Boratyńska 1935. A part of wedding group. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1949. Contemporary woman's shirt: a-front, b-back, c-sleeve. Woman's work -shirt: a-b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-sleeve, g-collar, h- shoulder-strap or '"''karczek". Festive shirt: a-front, b-back, c-parts of sleeve, d-cut of front and back, e-gusset, f-shoulder-strap, g-collar. Skirt called "watówka": a-front, b-back. A cotton padded skirt calli d "watówka". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Festive skirt worn with an oveiskirt joined to a bodice or ""suknia". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Ancient "jaka" a-front, b-back, c-cut of the front, d-cut of the back, e-cut of the sleeve, f-cuff. A festive summer-jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve. A jerkin called "kabat": a-front, b-back, c-cut of one half of the front, d-cut of ione half of the back, e-front furbelow, f-back furbelow, g-cut of sleeve, h-cuff, i-collar. A festive jacket (jaczka) adorned with net-iace frill. Phot, by A . Glapa, Posadowo. 1951. f �Fig. 51. Linen apron adorned with coloured embroidery, worn on festive occasions. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 52. Festive apron of veil with coloured embroidery. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 53. A nylon apron with coloured embroidery. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 54. A net-lace bonnet, back-view. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 55. Embroidered net-lace ruff. Phot. L . Perz, Krobia. National Museum of Poznań, 1952. Fig. 56. Bonnets and collars. 1. 2. 3. 4. 5. 6. "kopka": a-bottom, b-quarters, c-string, d-part of the forehead called "baranek", e-wings. See Fig. 59" A girl's bonnet: f-bottom, g-strings, h-a net-lace string of the fore-head. Woman's bonnet: i-bottom, j-quarters, k-string, 1-band of net-lace m-wings, see Fig. 30 aud 54. ruff: n-crown, o-string lying close to the neck, p-part of string-enlarged, see Fig. 55. man's collar: r-a ready collar, s-cut of collar. Little cockade or "świtka" fastened to the collar, t-a tied "świtka", large about 3 cm, u-a piece of ribbon about 10 cm large used for a "świtka". Fig. 57. A festive net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 58. A net-lace bonnet and its cut. Fig. 59. Married woman's head-dress called "kopka". From the work of W . Cichowicz "XXV-lecie Zbiorów Ludo­ znawczych", Poznań, 1935. Fig. 60. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 61. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 62. Ornamental motives realised i n net-lace embroidery. Drawn by A . Glapa, Zychlewo, 1952. Fig. 63. Map showing the investigated area of the district of Gostyń. Fig. 64. Map of the investigated area, district of Gostyń. The numbers indicated i n the text mean: 1. district town, 2. borough, 3. localities under direct investigation, 4. localities from which data had been obtained indirectly, 5. principal cultural and economic centers. Table I Contemporary "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Table I I Ancient "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Drawings by Graphic drawings: Jeziorowska Barbara Graphic maps: Woźnieńska Krystyna Photographic reproductions: Perz Leon fig. 2, 3, 4. Contents. 1. Introduction p. 3. 2. The present position of the folk costume in the area under investigation p. 5. 3. A n account of its historical development p. 7. 4. The area of the costume under investigation p. 10. 5. General description of man's costume p. 12. 6. Detailed description of man's costume p. 16. 7. General description of woman's dress a. 24. 8. Detailed description of woman's dress p. 35. 9. Materials and makers p. 47. 10. Ornamentations: embroideries, frills, applications, trimmings etc p. 48. 11. Sources p. 51. 12. Notes p. 57. 13. Literature p. 58. 14. Plates p. 60 15. Contents p. 61 16. Summary p . 62,65. 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie t y p y strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z n i c h wejdą zeszyty zawierające monografie p o s z c z e g ó l n y c h strojów Dotychczas ukazały się d r u k i e m n a s t ę p u j ą c e Część I. Część I I . Część I I I . POMORZE: WIELKOPOLSKA: 1. A D A M G L A P A — Strój szamotulski, 2. A D A M GLAPA - Strój dzierżacki, ŚLĄSK: 1. T A D E U S Z S E W E R Y N - Część I V . monografie: MAZOWSZE I Strój dolnośląski (Pogórze) SIERADZKIE: 1. M A R I A Ż Y W I R S K A - Strój kurpiowski Puszczy Białej, Część V. MAŁOPOLSKA: 1. R O M A N R E I N F U S S 2. F R A N C I S Z E K KOTULA - 3. J A N U S Z Ś W I E Ż Y - W Część II. Strój G ó r a l i Szczawnickich, Strój d r u k u znajduje krzczonowski. się: WIELKOPOLSKA: 3. H A L I N A M I K U Ł O W S K A - Część I V . Strój rzeszowski, MAZOWSZE I Strój kujawski. SIERADZKIE: 2. J A D W I G A Ś W I Ą T K O W S K A - Strój łowicki. �Ryc.63.Mapa terenu badań, pow. Gostyń Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Podane nume­ ry w legendzie obok znaków oznaczają: 1 — miasto powiatowe, 2 — miastecz­ ka, 3 — miej­ scowości, w których prze­ prowadzano bezpośrednio badania, 4 — miejscowości, z których ze­ brano dane pośrednio, 5 — główne ośrodki życia kulturalnego i gospodarcze­ go. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e58d147aa309492796247aa467271da.pdf 38c263ddf8c3ddb577ddb019ab626c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stroje ludowe Kaszuby - stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5146 Title A name given to the resource Strój kaszubski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.1, Pomorze, z.2; 68 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH BOŻENA STELMACHOWSKA STRÓJ KASZUBSKI P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L A S C Z Ę S C P O L S K I C H i S T R O J Ó W L U D P O M O R Z E B O Ż E N A STRÓJ O W Y C Z E S Z Y T H 2 S T E L M A C H O W S K A KASZUBSKI w W R O C L A W 1 9 NAKŁADEM 5 9 POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �A T L A S P O L S K I C H WYDAWANY S T R O J Ó W PRZEZ POLSKIE LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : ADAM GLAPA, ADAM MŁODZIANOWSKI, WICZ, ANNA ROMAN R E D A K T O R O K Ł A D K A : P L A N S Z E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O . J Ó Z E F G A J E K , K U T R Z E BA - P OJ N A R O W A , KAZIMIERZ REINFUSS, Z E S Z Y T U : A D A M B A R W N E : TADEUSZ SEWERYN TADEUSZ S E W E R Y N M Ł O D Z I A N O W S K I J E R Z Y DRUKARNIA UNIWERSYTETU KLISZE JEDNOBARWNE: PIETKIE­ K A R O L A K JAGIELLOŃSKIEGO KRAKOWSKIE ZAKŁADY OFFSETOWE T A B L I C E D R U K A R N I A W I E L O B A R W N E : N A R O D O W A K R A K Ó W Nakład 6.200 egz. — Ark. druk. 4,25+2 tablice. — Papier ilustrac. k l . I I I , 70x100/80. — Oddano do składania 17. X . 1958. — Druk ukończono w lipcu 1959 r. Zam. 639/58 DRUKARNIA Cena zł 29 C-7 UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO ��OD REDAKCJI Odkilku lat przygotowywany do druku zeszyt Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych poświęcony ubiorom kaszubskim ukazuje się dopiero teraz, po śmierci autorki, prof. dr Bożeny Stelmachowskiej. Prof. Bożena Stelmachowska poświęciła Kaszubom i Pomorzu szereg opracowań, takich jak «Podkoziolek» i «Rok obrzędowy na Pomorzu», pełniła też po I I wojnie światowej obowiązki profesora etnografii na Toruń­ skim Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, przez co jeszcze bardziej związała się z tym regionem. Autorka podejmując się opracowania monografii stroju kaszubskiego stanęła wobec dużych trudności, gdyż łudowe ubiory, zwłaszcza kobiece, wcześnie, bo w połowie XIX w. zaginęły. Ocałałe składniki tego ubioru, a także ogółnikowe opisy i nieścisły materiał ikonograficzny, nie ułatwił autorce tego zadania. Duże trudności spiętrzyły się zwłaszcza w zakresie problemu historii przemian ubioru kaszubskiego i jego zróżnicowania. Autorka była zmuszona podjąć w wielu wypadkach trud rekonstrukcji różnych elementów tego stroju; natrafiła też na trudności w zakresie materiałów porównawczych z Kociewia i Borów Tuchołskich. Z tych właśnie przyczyn długo toczyły się dyskusje między Redakcją Atłasu Polskich Strojów Ludowych, a Autorką i recfa/ceorem zeszytu, prof. dr Tadeuszem Sewerynem, autorem studium o złoto­ głowiach kaszubskich. Niestety, przedwczesna śmierć prof. dr Bożeny Stelmachow­ skiej uniemożliwiła jej wykończenie tej pracy. Ofiarnie podjął się tego dzieła prof. dr T. Seweryn, rozszerzył on poważnie zakres dokumentacji historycznej do stroju kaszubskiego oraz uzupełnił syntezę przez uwzgłędnienie podłoża gospodarczego i społecznego zagadnienia, rozszerzył materiał dowodowy, obrazujący formy tego kroju i jego zdobnictwo zabytkowe oraz wykonał serię rysunków przedstawiających ty­ powe ełementy regionalne, jako też obiekty przeważnie już dzisiaj nie istniejące. Prof. Seweryn dostarczył również krojów do niektórych części stroju kaszubskiego i po­ święcił wiełe czasu i pracy, aby monografia o stroju kaszubskim przygotowywana od kilku lat mogła wyjść drukiem. Nadał on też pracy jej kształt ostateczny tak pod względem konstrukcji, jak też ujęcia stylistycznego. Pracą tą oddał redaktor zeszytu kaszubskiego najlepszą przysługę pamięci Bożeny Stelmachowskiej, doprowadzając do końca jej dzieło o ubiorze Kaszubów, z których kulturą ludową była Ona tak ser­ decznie uczuciowo związana. (—) Józef Gajek �W S T Ę P Obszar l ą d u r o z p o ś c i e r a j ą c y się na z a c h ó d o d Z a t o k i G d a ń s k i e j w z d ł u ż B a ł t y k u do O d r y , czyli Pomorze, s k ł a d a się n a p ó ł n o c y z pasa d o l i n p r z y b r z e ż n y c h , a n a p o ł u d n i u z w y ż y n y g ę s t o usianej j e z i o r a m i , zwanej Pojezierzem P o m o r s k i m . U k s z t a ł t o w a n i e p i o n o w e tego jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m c o f a j ą c e g o obszaru się lodowca, k t ó r y t o p n i e j ą c p o z o s t a w i a ł płaskie m o r e n y denne, widoczne dziś w t z w . k ę p a c h , a z w a ł y m o r e n c z o ł o w y c h — w kopulastych w y niosłościach wyżynnych. G o s p o d a r c z ą p o d s t a w ę rolnictwa a jednocześnie odwieczny wyznacznik rzadkości zalud­ nienia i m a ł e j z a m o ż n o ś c i tego k r a j u stanowiła jałowa gleba. P r z y m o r z e m i ę d z y G d a ń s k i e m a Szczecinem z w a ł o się w ś r e d n i o w i e c z u P o m e r a n i ą . Cassubia obejmowano Nazwą Z i e m i ę B i a ł o g a r d z k ą nad P r o ś n i c ą , a nawet M e k l e m b u r g i ę . W z m i a n k a Casshubii, a w k r o n i c e B o g u f a ł a z X I I I w . odnosi się w ł a ś n i e do l u d n o ś c i zwanej p r z e z e ń kającej w Z i e m i K o ł o b r z e s k i e j i B i a ł o g a r d z k i e j . W X V i X V I I w . u s t a l a ć się z a c z ę ł a K a s z u b ó w d l a c a ł e g o obszaru z a m i e s z k a ł e g o przez K a s z u b ó w , z w a n y c h Cassubi, a grawitującego gospodarczo ku Gdańskiego w epoce wczesno-feudalnej. Gdańskowi. K o l e j n e przechodzenie własnych książąt pomorskich p o d panowanie ludności z a k o n u k r z y ż a c k i e g o , czy Szczecińskiego spod panowania Brandenburczyków, a w z w i ą z k u z t y m częste zmiany granic posiadłości p a n ó w feudalnych na Pomorzu, czają wiele t r u d n o ś c i w z o r i e n t o w a n i u się w p o h t y c z n y m i etnicznym u k ł a d z i e tych D l a t e g o d o c e l ó w A t l a s u S t r o j ó w L u d o w y c h p o z w a l a m y sobie w p r o w a d z i ć u k ł a d grup etnicznych na nazwa Cassubitae, Cassubae, H i s t o r i a K a s z u b ó w jest f r a g m e n t e m d z i e j ó w P o m o r z a , m i a n o w i c i e k s i ę s t w a i miesz­ nastrę­ obszarów. następujący Pomorzu: Obszar o d W o l i n a , K o ł o b r z e g a , przez B i a ł o g a r d , K o s z a l i n , J a m n o , S ł a w n o p o r z e k ę Słu­ pię, a n a p o ł u d n i e p o Szczecinek Słupi Na po linię Pomorzu zachodnich Gdańsk—Chojnice, nazywamy Pomorzem to Pomorze Z a c h o d n i m . Obszar na w s c h ó d wschodnie, zamieszkane t y m wyróżnić jednak należy grupę K a s z u b ó w wchodzili mieszkający nad jeziorem Gardno przez wschodnich i zachodnich. i Ł e b a — Słowińcy, od Kaszubów. na Do południe od nich Kabatkowie, a na w s c h ó d o d nich — Kaszubi nadłebscy. D o wschodnich zaś Kaszu­ b ó w zaliczamy l u d n o ś ć m i e s z k a j ą c ą na obszarze o d j e z i o r a Ż a r n o w i e c k i e g o i rzeczki P i a ś n i c y po linię — ogólnie b i o r ą c — Chojnice i G d a ń s k , a raczej po Bory Tucholskie i niwy K o - ciewia. M i ę d z y Ł e b ą a z a c h o d n i ą g r a n i c ą K a s z u b ó w wschodnich m i e s z k a j ą K a s z u b i l ę b o r s k o bytowscy, k t ó r y c h obszar zasiedlenia uważamy za strefę przejściową między Kaszubami wschodnimi a zachodnimi. Kaszubszczyzna Zachodnia stała się w p o ł o w i e X V w . i n t e g r a l n ą częścią Rzeczypospolitej, ale j e j ł ą c z n o ś ć z P o l s k ą u t r w a l i ł a j u ż w c z e ś n i e j w s p ó l n a a d m i n i s t r a c j a k o ś c i e l n a . Z b i e g i e m w i e k ó w ziemie Kaszubszczyzny P o d koniec wieku X V I I książąt zachodniej o d p a d ł y od Polski. ziemia S ł o w i ń c ó w w powiecie s ł u p s k i m po w y m a r c i u ostatnich zachodnio-pomorskich (Anna Gryfitka ze Smołdzina) stała się w ł a s n o ś c i ą Hohen­ z o l l e r n ó w . K a s z u b s k i e p o w i a t y l ę b o r s k i i b y t o w s k i n a l e ż a ł y jeszcze w d w u d z i e s t o l e c i u 1 6 3 7 — 1 6 5 7 d o P o l s k i , p o t e m i te z i e m i e z a g a r n ę l i B r a n d e n b u r c z y c y . ewangelicko-augsburskiego, mimo podlegania Prusom, M i m o jednak przyjęcia Słowińcy, Kabatkowie wyznania i Kaszubi �nadłebscy wywali cyjne, nym język i bardzo polski poczucie całym badania skimi na dzone administra­ w życiu codzien­ a co wspólnoty ludem o tym d ł u g o zacho­ urządzenia kulcie religijnym, żywili z jeszcze polskie kaszubskim. nad resztkami pobrzeżu Bałtyku , przez więcej, kulturowej Mówią słowiń­ 1 kaszubskiego prowa­ regionalistę F . Cenowe, rosyjskiego lingwistę A . H i l - ferdinga, A. przez skiego F. prof. oraz J. Parczew­ niemieckiego uczonego Lorentza. Niemniej ludności zwłaszcza dników oraz niemieckich i upośledzenie polityczny językowy czenie s i ę skiej gospodarcze kaszubskiej, ucisk, napływ osa­ spowodował kur­ obszaru Kaszubszczyzny pol­ przesuwanie się jej granicy ku wschodowi. Pracą niniejszą ludowy Kaszubów szarze graniczącym szubami łudnia Ryc. 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca' (ryc. 23) do strój na ob­ zachodzie z Ka­ lęborsko-bytowskimi, n o s i się : na z borowiakami, Kociewiakami. pie obejmujemy wschodnich a z ze po­ wschodu Przedstawiony na zasięg tego ostatniej fazy nia w 50-leciu o d r. ma­ stroju jego od­ istnie­ 1800—1850. W s t r o j u t y m w y r ó ż n i a j ą s i ę t r z y z a s a d n i c z e t y p y : 1) s t r ó j r o l n i k ó w , 2 ) r y b a k ó w nadmor­ s k i c h o r a z 3) k a s z u b s k i e j p o d m i e j s k i e j l u d n o ś c i G d a ń s k a . P i e r w s z y c e c h u j e u m ę ż c z y z n c z a p a b a r a n i a ( r y c . 1), s u k m a n a g r a n a t o w a l u b m o d r a , a s p o d n i e d ł u g i e w p u s z c z o n e d o b u t ó w z c h o ­ lewami (ryc. 2). R o b o c z y u b i ó r r y b a k ó w c h a r a k t e r y z o w a ł d u ż y k a p t u r p r z y k r y w a j ą c y plecy l u b m u c a barania, g r u b y szal, k u r t k a g r a n a t o w a i b u t y s i ę g a j ą c e l a n a ( r y c . 3, 4 , 6 i 7 ) . H i e r o n i m D e r d o w s k i pisze b o w i e m w s w o i m wysoko także ponad kaszubskim ko­ eposie: Obleczeni bele w kęse rebaccie surdute j na nogu mieli skorznie po sąm pas obute. Jeich żółtawe włose bele skrete pod mucami A koszule jak ciej majtcie mnieli pod wampsami . 2 Strój "zaś [podmiejski Kaszubów g d a ń s k i c h c e c h o w a ł y spodnie k r ó t k i e , białe p o ń c z o c h y k o l a n i p ł y t k i e t r z e w i k i (ryc. 4 i 5). Inne części ubioru jak np. bardzo do charakterystyczne dla K a s z u b ó w wschodnich czapy baranie z o s ł o n ą uszu i k a r k u — noszone b y w a ł y zarówno przez r o b o t n i k ó w podmiejskich, j a k i r o l n i k ó w z Pojezierza kartuskiego. T o samo odnosi się do kamizeli, z a r ó w n o z p ł ó t n a barwionego na bionych granatowo lub grubego warpu, jak i zdo­ tkanin. Przedstawiony na tablicy I K a s z u b z Pojezierza n o s i d u ż ą c z a p ę b a r a n i ą , k o s z u l ę z k o ł n i e ­ r z y k i e m z w i ą z a n y m c z e r w o n ą w s t ą ż e c z k ą , k a m i z e l k ę d w u r z ę d o w ą z d w o m a szeregami g u z ó w m e t a l o w y c h , s p o d n i e ż ó ł t e ze s k ó r y baraniej oraz b u t y krampówki. W i e r z c h n i ą jego odzież stanowi m o d r a s u k m a n a sięgająca nieco p o n i ż e j k o l a n , z l e ż ą c y m k o ł n i e r z e m , z a m a r a n t o w y m i w y k ł a d k a m i u klap oraz na k o ń c u r ę k a w ó w , a zapinana na guziki. �Stojąca czepek złotą kaszebska biolka obok z błękitnego aksamitu nosi haftowany nicią, opasany w o k ó ł j e d w a b n ą chu­ s t k ą . D o b o k ó w c z e p c a p r z y s z y t e s ą szero­ kie wstęgi białe z czerwonymi r ó ż a m i , zwią­ zane p o d b r o d ą w d u ż ą k o k a r d ę . Koszulę c e c h u j ą d ł u g i e , szerokie r ę k a w y z o s z e w k ą . G o r s e t g r a n a t o w y bez o z d ó b . S p ó d n i c a się­ gająca po połowy czerwona z łydek, gęsto czarnymi fałdowana, kwiatkami druko­ wanymi, p o ń c z o c h y białe z k r o p k o w a n y m l a m p a s i k i e m p o b o k a c h , a wreszcie czarne trzewiki do kostek. Strój przedstawiony na tablicy I I był charakterystyczny dla kaszubskich żeglarzy z I I poł. X V I I I w. Cechował go z fantazyjnie p o d w i n i ę t ą krezą, często pękiem piór ptasich. kapelusz ozdabiany Szyję opasy­ w a ł a c z e r w o n a c h u s t k a j e d w a b n a o paste­ l o w y m odcieniu. Z w i ą z y w a n o j ą p o d b r o d ą , a końce wypuszczano na opiętą katankę g r a n a t o w ą , z a p i n a n ą n a srebrne guzy. R ę ­ kawy jej, zwykle przykrótkie, posiadały u k o ń c ó w z b o k u rozcięcie oraz z i k i . Z za r ę k a w ó w wysuwał trzy się gu­ obcisły m a n k i e c i k k o s z u l i oraz bujnie w o k ó ł niego sformowane fałdy. Resztę n i a ł y buchaste Spodnie odzienia dopeł­ Z «lacem», białe, Ryc. 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. w b ł ę k i t n e p a s k i p i o n o w e , spinane u k o l a n taśmą niebieską, czarne do związywaną kostek, zapinane z b o k u w obwisłe kokardki. P o ń c z o c h y były białe, a na metalową trzewiki klamrę. M ł o d e zaś kobiety nosiły kolorowe czepki z białą ryszką otaczającą twarz o d g ó r y i b o k ó w , a z w i ą z y w a n e z tyłu w s t ą ż k ą na k o k a r d ę . N a koszulę z g ł ę b o k o wyciętym dekoltem wdzie­ w a ł y gorset sznurowany na piersiach, uszyty z materii jednobarwnej lub prążkowanej, na szyję z a r z u c a ł y c h u s t k ę , k t ó r ą k r z y ż o w a ł y na piersiach i w c i s k a ł y p o d s z n u r ó w k ę . O d m o d r e g o gorsetu o d b i j a ł a biel r ę k a w ó w o g r o m n i e szerokich a kunsztownie p o d p i ę t y c h a ż p o łokcie. S p ó d n i c ę z i e l o n ą u k ł a d a j ą c ą się w szerokie f a ł d y o k r y w a ł a zapaska, na c o d z i e ń b i a ł a , b a w e ł ­ n i a n a , zawsze bez o z d ó b , n a ś w i ę t o z a ś j e d w a b n a k o l o r o w a . D u ż o stom odbijające od białych pończoch szyku użyczały niewia­ kolorowe pantofelki, zawiązywane na safianowego motylka. Właściwy wygląd strojem z zachodu, Strój stroju kaszubskiego w dużym s t o p n i u o k r e ś l a s k o n f r o n t o w a n i e go ze sąsiednich grup etnograficznych: K a b a t k ó w , S ł o w i ń c ó w i K a s z u b ó w nadlupawskich Borowiaków 3 Kabatków . t u c h o l s k i c h z p o ł u d n i a , a K o c i e w i a k ó w i M a l b o r ż a n ze Rabatkami nazwano wschodu. g r u p ę K a s z u b ó w mieszkających między jezio­ r e m G a r d n e m a Ł e b ą , o d s u k m a n k i podobnej do kaftana, a zwanej kabot. W stroju m ę s k i m d o m i n o w a ł a t a m biel. B i a ł y m był więc zapinany na haftki k r ó t k i sukienny l u b p ł ó c i e n n y kabot, b i a ł a k a m i z e l k a i spodnie k r ó t k i e oraz p o ń c z o c h y . T y l k o trzewiki na niskich obcasach i kapelusz o b w i e d z i o n y c z e r w o n y m s z n u r k i e m b y ł y czarne. Ś w i ą t e c z n i e o d z i a ł się c h ł o p , jeśli s w ó j b i a ł y kabat p r z e k a b a c i ł na czarny. S t ą d K a b a t k ó w do b i a ł y c h m e w p r z y r ó w n y w a n o , a i c h niewiasty do czarnych wron, do bioder, czarnego b o strój k o b i e t s k ł a d a ł się z czarnego gorsetu obszytego w szwach płóciennego kabatka czarnym sznurkiem, a sięgającego zasznurowanego z p r z o d u c z e r w o n ą w s t ą ż k ą o r a z z czarnej s p ó d n i c y p ł ó c i e n n e j g ę s t o f a ł d o w a n e j , oblamowanej 7 �dołem szeroką czarną taśmą, z czarnych trzewików. a wreszcie Tylko zapaska była biała, p o ń c z o c h y i koszula z w ą s k i m i r ę k a w a m i , chustka zaś piersiach czerwona. skrzyżowana na Gdy zaś niewiasty szły d o ś l u b u , d o w y w o d u lub komunii, o k r y w a ł y się d u ż ą b i a ł ą p ł a c h e t k ą , w y g l ą ­ dały jak siostry strojowi zakonne. użyczało czółko p o d k ł a d k i oblepionej rem, Powagi temu z tekturowej niebieskim którą dziewczęta papie­ opasywały czar­ n y m raszem. Jak widać, strój ten wschodnio-kaszubskiego kim barwą. ściowa — Koszula tak różni się przede jest samo j a k od wszyst­ tu dwuczę­ u Kaszubek w s c h o d n i c h . S p ó d n i c e s ą znacznie k r ó t s z e , ale b a r d z i e j f a ł d z i s t e — w s z a k ż e d o jej uszycia 13—16 łokci używano barwionego p ł ó t n a . Bijąca w oczy jest r ó ż n i c a w na­ kryciu głowy. Nie ma złotnic szubskich t u wschodnio-ka- czyli wspaniale hafto­ wanych czepców, są natomiast czółka. N a zachodzie Ryc. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. zachowała płachta żałobna, Słowiańszczyzny niana już na się jednak właściwa biała dla Zachodniej, a Kaszubach zapom­ wschodnich. «Łoktusza» występuje też u wińskich, asystujących kościele d o ż e ń c o m podczas Strój w kobiet sło­ mło­ ślubu. Słowińców. U tej n i e l i c z n e j g r u p y etnograficznej istniały dwa skład typy stroju. W wego w c h o d z i ł a całej czarna zasadniczo stroju czapka zimo­ barania z czerwonym denkiem, biały kabat cienny z b a r c h a n o w ą k r ó t k i e spodnie, podszewką, białe pończochy płó­ białe z czer­ w o n y m lampasikiem oraz k o ż u c h uszyty z d w ó c h skór baranich, do k t ó r y c h doda­ wano rękawy. Do stroju letniego należał t a k i sam, j a k u K a b a t k ó w , kapelusz, nadto s u k m a n a granatowa z c z e r w o n y m p o d b i c i e m , sto­ j ą c y m k o ł n i e r z e m , ale bez kłapci u ręka­ w ó w , zapinana na haftki, a p o t e m zelka barwista, k r ó t k i e z boku czerwonym trzewiki cowym i oraz 8 sznurkiem, pończochy układzie o kwadratów kami­ spinane płytkie szachowni­ czarnych białych. Kobiety Ryc. 4. Miotlarz gdański — sztych. M . Deisch r. 1763. spodnie czepek słowińskie nosiły zaś biały l u b czapeczki z naszyciami, albo �też czarną chustkę wiązaną wokół głowy, koszulę d ł u g ą , gęsto f a ł d o w a n ą z pasiastym o b l a m o w a n i e m z długimi rękawami, u dołu, spódnicę s z n u r ó w k ę t j . gorset czerwoną, z trójkątną w s t a w k ą w białe i czerwone paski, k r z y ż o w a n ą c h u s t k ę c z e r w o n ą na piersiach oraz pończo­ chy niebieskie. Strój Kaszubów nadlupawskich. Grupa Kaszubów m i ę d z y r z e k ą L u p a w ą , a Ł e b ą w y r ó ż n i a się k o l o r o w y m mieszkających na obszarze strojem kobiecym. (Męski ubiór tej g r u p y nie jest n a m znany). S z n u r ó w k a b y ł a t a m obszyta c z a r n y m i s z n u r k a m i , j a k u K a b a t k ó w , c h u s t k a k r z y ż o w a n a n a p i e r s i a c h i w c i s k a n a p o d g o r s e i s k ł a d a ł a s i ę z w y k l e ze z s z y t y c h k o l o ­ rowych s k r a w k ó w jedwabiu lub perkalu, spódnica miała kolor czerwony z czarną oblamówką u d o ł u , zapaska z a ś b y ł a zielona, strojna w haft b i a ł y i a ż u r y . D o ś l u b u szły niewiasty w su­ kiennej s p ó d n i c y niebieskiej, czarno u d o ł u o b r z e ż o n e j , zapasce b i a ł e j i w w i e ń c u z i e l o n y m a k w i e c i s t y m , n a d t o w c z ó ł k u bogato z d o b n y m , b ł y s z c z ą c y m m e t a l o w y m i p a j e t k a m i i guzicz­ k a m i . S t r ó j t e n p o d o b n i e j a k s ł o w i ń s k i w y k a z u j e w i e l e p o k r e w i e ń s t w a ze s t r o j e m Kaszubów gdańskich. Strój Borowiaków suknią, bach t u c h o l s k i c h . S u k m a n a zwie się w B o r a c h t a k samo j a k n a K a s z u ­ lecz p o s i a d a c z e r w o n y k o ł n i e r z i k a p t u r n a p l e c a c h . S k ó r z a n e s p o d n i e s ą d l a o b u grup w s p ó l n e . B o r o w i a c y n o s z ą p o n a d to k u r t k i s k ó r z a n e czyli jelonki. Kaszubskie krampówki są w T u c h o l s k i e m d w u k o l o r o w e , t j . brunatne i czarne, latem c h o d z ą ludzie « n a p r z y b o ś » , g d y ż wdziewają także n a bose korki. nogi obuwie płócienne. Miewali Okrycie czapryga, r ó ż n i m ę ż c z y z n zwane głowy się t y l k o klęki z ś r o d k o w y c h K a s z u b , mucy. B o r o w i a c y n o s i l i p r ó c z t e g o rogatkę c z y l i r o g a t y w k ę o r a z poznanionkę nazwą od to jest to jest c z a p k ę z daszkiem. wielkie płaszcze z kidlon, Kaszubach Wspólne były pelerynami od zwane czego w powiecie k o ś c i e r s k i m kidlonami. zwano Pas c z e r w o n y , k t ó r y w s t r o j u spotykamy, występuje tutaj na Kaszubów kaszubskim tylko spora­ dycznie. W stroju borowiaczek wiązanie zarówno do znajdujemy Kaszub, jak na­ i do b l i ż s z e g o geograficznie K o c i e w i a . Wedle wy Bernarda 4 Sychty k r ó j k o s z u l i kobiecej T u c h o l s k i c h t a k i sam, przyramko- jest co n a w Borach Kaszubach, ale r ę k a w y s i ę g a j ą t y l k o n i e c o p o z a ł o k i e ć , a wokół szyi w y s t ę p u j e czerwona ob- szywka. Sznurówka staniczkiem zwana przez autora pod- b y w a ł a w lecie p ł ó c i e n n a a n a z i m ę szyta z « b a j u » i obrębionego podwójnie kolorową złożonego wełną. Gorset, w k ł a d a n y l a t e m przez d z i e w c z ę t a i m ł o d e m ę ż a t k i na koszule lniane, j a k na Kaszubach z był podobnie czarnego aksamitu albo też podobnie j a k na K o c i e w i u z bru­ natnego sukna. pod brodą Borowiaczki zawiązywały długą szeroką rzystą, zwykle niebieską, lub białą. wstążkę modrą, wzo­ zieloną Ryc. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 9 �Dawna spódnica borowiacka była towana paździerzem, o b c i ą g n i ę t a p o d b i t a warpem. N a s p ó d n i c ę wa­ płótnem i tę wkła­ d a n o d r u g ą , p ł ó c i e n n ą z k o r o n k ą l u b fal­ b a n k a m i . Jeżeli k t o nie p o s i a d a ł gano zimą Około po końca watowanej gburki, spódnicy, k t ó r ą nosiły tylko wcią­ kilka spódnic płóciennych. X I X w. Borowiaczki po kilka spódnic z białego nosiły barchanu, na w i e r z c h w k ł a d a ł y n a j l e p s z ą , a w r a z i e desz­ czu n a k r y w a ł y się nią. Tego na nie było, choć nakrywanie Kaszubach się spódnicą znane jest w i n n y c h regionach, n p . w W i e l ­ kopolsce. Kaftan kobiecy, w przeciwień­ stwie d o s p ó d n i c y , jest nieledwie identyczny z kaszubskim. W y r ó ż n i a się t y l k o u B o r o - wiaczek stojącym k o ł n i e r z e m z ryszką. Far­ tuszki dziewczęce tak samo j a k na Kaszu­ bach r o b i o n o z b i a ł e g o , swojskiego ale i c h n i e w y s z y w a n o . z czarnego l u b Zapaski płótna, mężatek brunatnego jedwabiu przy­ b r a n e b y ł y k o r o n k ą , czego r ó w n i e ż n i e s p o ­ tykamy na Kaszubach. Z i m ą o k r y w a n o się szalami tureckimi wełnianymi noszonymi z a r ó w n o na Kaszubach, j a k i na czy t e ż w i n n y c h regionach. Pałukach, Występujące j e d n a k w regionie B o r ó w T u c h o l s k i c h chu­ sty w k r a t ę nie Do m są znane na Kaszubach. b o r o w i a c k i e g o s t r o j u kobiecego nie m o ż n a natomiast kieca lub zaliczyć półsuknia, odzieży gdyż zwanej n i e j e s t t o oso­ bliwość ani b o r o w i a c k a ani kaszubska. N a Ryc 6. Rybak jeziorny z r. 1954. nio seknja. Było to połączenie w pół­ całow- K a s z u b a c h zachodnich zwie się t a k ż e suknia, a na Kaszubach wschodnich j e d n ą całość staniczka lub kabatka ze spódnicą, szytą już w kliny. Interesujące szczegóły podaje B . Sychta o n a k r y c i u g ł o w y : « Z w y c z a j e m Kaszubek i Ko- ciewianek u b i e r a ł y B o r o w i a c z k i w niedzielę i święta g ł o w ę w czarny, aksamitny l u b j e d w a b n y c z e p e k , w y s z y w a n y z ł o t y m i l u b ż ó ł t y m i n i ć m i i o z d o b i o n y d o k o ł a c z a r n ą k o r o n k ą n a szero­ k o ś ć d ł o n i . Czepek o b w i ą z y w a ł y zieloną, m o d r ą l u b b r u n a t n ą c h u s t k ą j e d w a b n ą z haftowa­ n y m i na brzegach kwiatami. C h u s t k a t w o r z y ł a n a czole kobełkę albo rożki czyli k o k a r d ę » . N a d t o d o d a j e jeszcze t a k i e o g ó l n e o b j a ś n i e n i a : « B e z n a k r y c i a g ł o w y n i e p o k a z y w a ł a s i ę n i g d y omnażona kobieta z B o r ó w , zwłaszcza poza domem, zarówno bogatsza, jak biedniejsza. N o s i ł a o n a czepiec n i e t y l k o w d n i ś w i ą t e c z n e , lecz t a k ż e w p o w s z e d n i e z w y j ą t k i e m barwnej c h u s t k i , z w i ą z a n e j w k o k a r d ę » . « S t a r y ś w i ą t e c z n y czepiec z a m i e n i a ł a n a c o d z i e n n y a n a n i e ­ d z i e l ę i ś w i ę t a s p r a w i a ł a sobie n o w y . W czepcu c h o d z i ł a o d r a n a d o w i e c z o r a , nie zdejmując go p r ę d z e j , a ż d o p i e r o na noc, w czepcu p r z ę d ł a i g o t o w a ł a , s p r z ą t a ł a i o d p o c z y w a ł a , j e d y n i e l a t e m g d y s z ł a w pole, w k ł a d a ł a zamiast czepca c h u s t k ę p ł ó c i e n n ą . Po j e d w a b n y c h czepcach wyszywanych złotem przyszła m o d a na s ł o m k o w e czepki na Strój i lato». k o c i e w s k i . I d ą c w k i e r u n k u na w s c h ó d o d c e n t r u m kaszubskiego Kościerskiem, natrafiamy na rejon Kociewia, obejmującego w Kartuskiem okolice Starogardu, Tczewa, Ś w i e c i a , G n i e w u i P e l p l i n a . R e g i o n t e n t y m r ó ż n i s i ę o d K a s z u b , ż e silniej n a w i ą z u j e k u l t u r o w o 10 �Ryc. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. d o p o ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w P o l s k i zachodniej. K r z y ż u j ą się tutaj z s o b ą w p ł y w y kaszubskie i kujawskie. M . i n . nieznana np. na K a s z u b a c h b r u n a t n a p e l e r y n k a u starszych k o b i e t a n a l o g i ę do kujawskich stanowi k a b a t k ó w z pelerynką, m i m o różnicy w barwie. Kujawskie nasilenie c z e r w i e n i s ł a b o o d b i ł o s i ę n a K o c i e w i u , ale i b ł ę k i t k a s z u b s k i n i e j e s t d o m i n u j ą c y . Ulubione 5 b a r w y n a K o c i e w i u t o z i e l e ń i k o l o r b r u n a t n y . Z a s t a n a w i a t e ż f a k t , ż e d o tej p o r y n i e z n a l e ­ ziono na K o c i e w i u haftowanych z ł o t e m Strój malborski. 6 czepców . K i e r u j ą c się dalej na wschód, na p r a w y brzeg W i s ł y i N o g a t u , do­ li �Ryc. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. cieramy do Z i e m i Malborskiej. w y g a s ł y m stroju G a r ś ć w i a d o m o ś c i , ale b a r d z o ks. dr W ł a d y s ł a w Ł ę g a 7 zasadniczych, zebrał o tym . M a l b o r ż a n i e n o s i l i d ł u g i e , s i ę g a j ą c e p o z a k o l a n a s u k m a n y n i e b i e s k i e l u b z i e l o n e . Jeszcze w r . 1913 s p o t k a ł W . Ł ę g a w M i r a n a c h c h ł o p a , ubranego w rodzaj czamary zapinanej pod s z y j ę n a h a c z y k i . S u k m a n a b y ł a w pasie o d c i ę t a , a d o l n a c z ę ś ć s f a ł d o w a n a . P i e r w o t n e j b a r w y w t y m u b r a n i u t r u d n o się b y ł o d o p a t r z e ć , okaz b o w i e m m i a ł k o l o r szaro-zielony. W Malborskiej z a c h o w a ł y się t a k ż e granatowe płaszcze z p e l e r y n ą . N a nogi w k ł a d a n o tak na Kaszubach zamszowe buksy Strój m a l b o r ż a n e k oraz względem koloru: « U kobiet Poza t y m k o b i e t y n o s i ł y gorsety oraz d u ż e chusty w e ł n i a n e l u b z e s t a w i e ń — specyfika stroju występuje suknia niebieska l u b w r o t n i e , ale f a r t u c h z a w s z e n i e b i e s k i . C z e p k i d z i e n n e z d a j ą s i ę b y ć i d e n t y c z n e z tle p o w y ż s z y c h g d a ń s k i , p r z y c z y m b a r w a jego b y n a j m n i e j nie jedwabne.» kaszubskiego zarysowuje się wcale s p r o w a d z a ł a się, j a k dotychczas m n i e m a n o , granatowego. o z d ó b . Posiada o n j e d n a k specjalny u k ł a d b a r w oraz k s z t a ł t , k t ó r y zarysem s w o i m 12 się na wy­ mówiąc D r u g ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t b r a k w y s t r o j u , a w i ę c h a f t ó w , n a s z y w e k czy nia od­ kaszubskimi. r a ź n i e . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t p o d z i a ł n a t y p w i e j s k i i p o d m i e j s k i , ściślej jedynie do k o l o r u jak skórznie. charakteryzuje W . Ł ę g a p o d silnie b a r w a niebieska i czerwona, — c z ę s t o b l u z k a jest czerwona, Na Ziemi tle s t r o j u sąsiadów. innych wyodręb­ �Ryc. 9. Kaszubki w stroju z I . poł. X X w. Rozdział OBECNY STAN I STROJU LUDOWEGO Jeszcze g d z i e n i e g d z i e w i d u j e s i ę n a K a s z u b a c h r e s z t k i d a w n e g o m ę s k i e g o r o b o c z e g o s t r o j u l u d o w e g o ( r y c . 3, 6, 7, 8 ) , n i e m n i e j s t w i e r d z i ć n a l e ż y , ż e w c h w i l i o b e c n e j s t r ó j l u d o w y n a Ka­ szubach nie istnieje we w ł a ś c i w y m tego s ł o w a znaczeniu. L u d n o ś ć wiejska u b i e r a się t a k samo, j a k m i e s z k a ń c y m i a s t i m i a s t e c z e k i t a k s a m o stosuje p e w n e r o d z a j e o g ó l n i e u ż y w a n e j zawodowej, m . i . M i m o to widuje się w niedzielę i święta, a szczególniej z okazji u r o c z y s t o ś c i k a s z u b s k i s t r ó j w g r u p a c h m ł o d z i e ż o w y c h . Jest t o s t r ó j ś w i e t l i c o w y ( r y c . Mamy odzieży rybackiej. państwowych 9). t u d o c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m k o s t i u m o l o g i c z n y m , k t ó r e w P o l s c e d o t y c h c z a s nie m a procedensu. S t r ó j ten nie p r z e n i ó s ł się b o w i e m b e z p o ś r e d n i o z c h a t y na e s t r a d ę m u z y c z n ą , c z y t a n e c z n ą , j a k w w i e l u i n n y c h r e g i o n a c h P o l s k i , ale p o w s t a ł p o ś r e d n i o , d r o g ą r e k o n s t r u k c j i . W pracy nad rekonstrukcją starano się n i e w ą t p l i w i e k i e r o w a ć w s p o m n i e n i a m i l u d u . Te z n a t u r y rzeczy b y ł y n i k ł e . S t w i e r d z i ć j e d n a k trzeba, ż e ludzie, k t ó r z y w drodze zaś wywiadów t e r e n o w y c h s i ę g a l i p r z e d p ó ł w i e c z e m d o ż y w e j jeszcze t r a d y c j i u s t n e j , n i e w y w i ą z a l i s i ę d o b r z e ze s w e g o z a d a n i a . N i e u m i e l i b o w i e m o d r ó ż n i ć c e c h t y p o w y c h stroju o d jego cech p r z y p a d ­ kowych. 13 �P i e r w s z ą p r ó b ę r e k o n s t r u o w a n e g o s t r o j u k a s z u b s k i e g o p o k a z a n o w r . 1910 n a w i e c z o r n i c y 8 T o w a r z y s t w a Czytelni Polskiej w K o ś c i e r z y n i e . O d t ą d ś w i e t l i c o w y strój kaszubski w a ł się w wiejskich teatrach amatorskich i u ż y w a n y b y ł podczas u r o c z y s t o ś c i przyjmo­ dorocznych. N a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i ł się o n w takiej f o r m i e , j a k ą m u n a d a ł a r e g i o n a l i s t k a kaszubska, Franciszka M a j k o w s k a , siostra dra A l e k s a n d r a M a j k o w s k i e g o . P o s ł u g i w a ł się n i m m . in. z e s p ó ł c h ó r a l n o - t a n e c z n y « W e l e c j a » w K a r t u z a c h , a w r . 1930 u c z e s t n i c y u r o c z y s t o ś c i dożyn­ k o w y c h w Warszawie. Inne grupy amatorskie w p r o w a d z i ł y do owego k o m p l e t u tylko drobne zmiany. Najstarszy strój świetlicowy dziewcząt gorsika b l u z k i , z czarnego aksamitnego składał się więc z białej, haftowanej kolorowo o l u ź n y m k r o j u , z f a ł d o w a n e j niebieskiej wełnianej i białego płóciennego fartuszka z k o l o r o w y m szlakiem haftu. D o spódniczki górnego brzegu gorsetu przypinano o g r o m n ą k o k a r d ę s z k o c k ą z d ł u g i m i k o ń c a m i , a nakrycie g ł o w y s t a n o w i ł a c h u s t e c z k a , n o s z o n a j a k czepeczek z h a f t o w a n y m denkiem. S t r ó j t e n z a w i e r a ł p o m i e s z a n e ze s o b ą e l e m e n t y s t r o j u k o b i e c e g o i d z i e w c z ę c e g o , a c y m szczegółem była w n i m funkcyjnie rażą­ nie u z a s a d n i o n a k o k a r d a . K o s z u l ę i z a p a s k ę o z d o b i o n o k o l o r o w y m i h a f t a m i , k t ó r e k o m p o n o w a ł a o d r. 1906 T e o d o r a G u l g o w s k a w e W i e l u i W d z y ­ dzach, przetwarzając na malowanej lub technikę hafciarską rytowanej. Tego rodzaju zabytkowej kaszubskiej ozdoby stroju a były tylko zastosowaniem indywidualnych który posiadać motywy nie miały żadnej p o m y s ł ó w zdobniczych do ornamentyki tradycji stroju lokalnej, regionalnego, chciano. R e k o n s t r u k c j a stroju kaszubskiego w X X w i e k u p r o w a d z o n a b y ł a przez k o b i e t y i to dość egoistycznie, b o o d n o s i ł a się w y ł ą c z n i e do stroju kobiecego, a c a ł k o w i c i e p o m i j a ł a strój m ę s k i . T o t e ż m ę s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y nie n a w i ą z y w a ł do ż a d n e j t r a d y c j i historycznej. Nie rewindy­ wępsa c z y l i kaftana. C h ł o p c ó w u b r a n o do t a ń c a w czarne spodnie i c z a r n ą k a m i z e l k ę , z b i a ł y m i r ę k a w a m i koszuli. k o w a n o w n i m ani kaszubskiej, granatowej sukmany, ani ciemno-zielonego Ten k o m p l e t i s t n i a ł jeszcze p o jeszcze w z a k o ń c z e n i u o s t a t n i e j w o j n y i d o tej p o r y g d z i e n i e g d z i e terenie. P o 1945 r . p o d j ę t o p r ó b y r e k o n s t r u k c j i s t r o j u ś w i e t l i c o w e g o w o p a r c i u o ź r ó d ł a n a u k o w e a k c j ą t ą z a i n t e r e s o w a ł y się organizacje s p o ł e c z n e i instytucje, j a k Kaszubskiego w Kartuzach, jak Samopomoc Chłopska w Tow. Gdańsku, Przyjaciół CPLiA w obcą strojowi ; Muzeum Gdyni W y n i k i e m t y c h w y s i ł k ó w b y ł k a s z u b s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y z a p r e z e n t o w a n y w r . 1949 n a w a l u Sztuki L u d o w e j w Sopocie. W 9 ś l a d za n i m p o s z c z e g ó l n e g r u p y m ł o d z i e ż o w e itp. Festi­ zarzuciły d z i e w c z ę c e m u wielką, k r a c i a s t ą k o k a r d ę przy gorsiku, a komplet stroju męs­ k i e g o z a m i e n i ł się z czarnego na g r a n a t o w y . W y n i k i e m dalszych p o s z u k i w a ń b y ł s t r ó j z e s p o ł u k a r t u s k i e g o « K a s z u b y » , k t ó r y w y s t ą p i ł w r . 1953 n a e h m i n a c j a c h w W a r s z a w i e w k o s t i u m a c h z r e f o r m o w a n y c h nieco p o d Próby rekonstrukcji wpływem w y m a g a ń społecznych i krytyki trwają nadal, przy czym zgłaszają etnografów. swoje koncepcje scenografowie i plastycy. S t w i e r d z i ć należy, że wszystkie p r ó b y « r e k o n s t r u o w a n i a » stroju c e c h o w a ł o głównie t o , ż e o g r a n i c z y ł y się d o p r o j e k t o w a n i a coraz to n o w y c h o z d ó b e k d o koszul, zapasek i bluzek, a nie z a j m o w a ł y się a n i r e a k t y w o w a n i e m k r o j u o d z i e ż y tradycyjnej, a n i p r z y w r ó c e n i a d o ż y c i a dawnych kształtów ubioru i zestroju jego b a r w w oparciu o historyczne badania k o s t i u m o - logiczne. D l a t e g o w y n i k i tzw. r e k o n s t r u k c j i stroju kaszubskiego nie m o g ł y b y ć z a d o w a l a j ą c e . Rozdział ZARYS HISTORYCZNY II STROJU KASZUBSKIEGO Pierwsza w i a d o m o ś ć o stroju kaszubskim sięga X I I I wieku, a p o d a ł j ą k r o n i k a r z B o g u f a ł . I n f o r m a c j a jego ogranicza się do stwierdzenia, że b y ł a to o d z i e ż szeroka, d ł u g a i fałdzista, oraz do podania etymologii s ł o w a Kaszuba, tj. 14 guby czyli 1 0 fałdy . k t ó r e wedle niego m a w y w o d z i ć się o d kąsaj huby �W X I V w. Długosz zapisał o «...po długich sukmanach kach łatwo m o ż n a i ści o d z i e ż y odnoszącą t y m powtarza się do fałdzisto- kaszubskiej. Więcej szczegółowych stroju czap­ ich było odróżnić od ich niemieckich s ą s i a d ó w » . Poza uwagę Bogufała Kaszubach: baranich kaszubskiego danych do dostarcza sztuki. N a dalszym planie obrazu pt. Zdjęcie z krzyża, historii n a m historia z r. umieszczonym 1495 w ko­ się pa­ sterz o k r y t y o p o ń c z ą w k s z t a ł c i e k a p u z y otu­ ściele ś w . Jana w T o r u n i u , lającej g ł o w ę i barki, znajduje a nadto odziany w płó­ cienne p o r t k i wpuszczone poniżej kostki. tego o b r a z u w buty związane Z uwagi na do Szkoły przynależność Pomorskiej, można p r z y j ą ć , że u b i ó r ten m ó g ł o d p o w i a d a ć najtypowszej odzieży w X V w. szkoły Drugi pasterza obraz i pochodzący na Kaszubach należący do tejże z t e g o ż czasu (1490— 1497), a m i a n o w i c i e t z w . O ł t a r z J e r o z o l i m s k i w kościele Panny M a r i i w Gdańsku, przed­ s t a w i a w t l e d w ó c h ż n i w i a r z y ( r y c . 10). U b i ó r ich s k ł a d a się t y l k o z koszuli, k a m i z e l k i i b u ­ tów. Spodnie widocznie nie należały do u b i o r u roboczego podczas u p a ł ó w . K o s z u l a z a ś Sięgała d o p o ł o w y u d Zaledwie i posiad a ł a szerokie wycięcie na szyję, krótkie. Kamizele nakrywające a nadto cechowało je a górną rozcięcie po Ryc- 10. Żniwiarze— fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. rękawy część bioder miały krój zwany w etnografii p o n c h o , bokach u dołu. Buty zaś miały cholewy o d góry na wierzch w y w r ó c o n e . W X V I w . k r o n i k a r z k s i ą ż ą t p o m o r s k i c h Tomasz K a n z o w , z w r ó c i ł u w a g ę na strój szlachty kaszubskiej, z a c h w y c a j ą c się jego przepychem: «Jest to w s p a n i a ł y l u d i bardzo przebiera m i a r ę w o d z i e ż y oraz ozdobach, ż e o t o w ś r ó d szlachty u m ę ż c z y z n a k s a m i t i j e d w a b , a u k o b i e t z ł o t e i srebrne części, p e r ł y i d u ż e z ł o t e ł a ń c u c h y u c h o d z ą za strój z w y k ł y » 1 2 . Strojem ludowym K a s z u b ó w się nie i n t e r e s o w a ł . W a r t o ś c i o w s z e g o m a t e r i a ł u z w . X V I dostarcza n a m ikonografia. 1 S T . R o u s s e a u , k t ó r y w y k o n a ł r y s u n k i do m a p y G d a ń s k a G . B r a u n a r. 1572—1617 , przed­ stawił wcale w y r a ź n i e Kaszuba, i d ą c e g o wraz z n i e w i a s t ą o d r a b i a ć p a ń s z c z y z n ę pieszą we d w o ­ rze. N o s i o n w y s o k i s t o ż k o w a t y k a p e l u s z z w ą s k ą k r e z ą p o d w i n i ę t ą k u g ó r z e , k o s z u l ę , s e r d a k b a r a n i o r a z zdaje się s k ó r z a n e spodnie p o k o l a n a z c h a r a k t e r y s t y c z n y m k l i n o w a t y m wycię­ c i e m z b o k ó w ( r y c . 1 1 ) . K o b i e t a z a ś n o s i n a g ł o w i e p ł a s k i czepeczek p ł ó c i e n n y , p o z a t y m m a s p ó d n i c ę ciemnego k o l o r u , białą p ł ó c i e n n ą z a p a s k ę i k a t a n k ę z d u ż y m k o ł n i e r z e m wającym r a m i o n a oraz w i e l k i m i m a n k i e t a m i u przykry­ rękawów. N i e p o m i e r n i e bogatszy m a t e r i a ł ikonograficzny i t o d o s k o n a ł y p o d w z g l ę d e m graficznym o d n o s i się do o d z i e ż y p o j a w i a j ą c e j się n a ulicach G d a ń s k a . D o s t a r c z a j ą go m i e d z i o r y t y g d a ń ­ skiego artysty A n t o n i e g o M o l i e r a 1 4 (1563—1620) . Przedstawiony przezeń strój rybaczek g d a ń s k i c h z k o ń c a X V I w i e k u s k ł a d a ł s i ę : 1) z k o s z u l i z w ą s k ą k r e z ą w y k ł a d a n ą , 2 ) g o r s e t u z j e d n o b a r w n e j m a t e r i i , 3) d w ó c h s p ó d n i c o b s z e r n y c h , s f a ł d o w a n y c h , z k t ó r y c h wierzchnia jest k r ó t s z a o p ó ł stopy o d spodniej, 4) b i a ł e g o czepka (spod niego w i d o c z n a jest ryszka na karczku), na k t ó r y n a ł o ż o n a b y w a ł a w porze c h ł o d n e j kapuza obszyta w o k ó ł futerkiem, a p o ­ s i a d a j ą c a p r o s t o k ą t n e k l a p y nauszne. K o b i e t a i d ą c a p r z o d e m p o s i a d a zdaje s i ę c z e p e k z k o ­ lorowej materii, obszyty w o k ó ł k o r o n k ą l u b t k a n i n ą innego k o l o r u ( r y c . 12). 15 �Ryc. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. S t r ó j t e n w y k a z u j e , ż e plebs g d a ń s k i z k o ń c e m X V I w . nie p o d d a ł się m o d z i e skiej, której naówczas hołdowała szlachta i bogate mieszczaństwo. Do hiszpań­ charakterystycznej cechy tego stroju, z r e s z t ą w y s t ę p u j ą c e j n a c a ł y m P o m o r z u , n a l e ż a ł o noszenie d w ó c h spódnic 1 5 rozmaitej d ł u g o ś c i , n p . k r ó t s z e j zielonej i dłuższej c z a r n e j . D o m o d y n a l e ż a ł o t e ż niskie p o d w i ą z y w a n i e s p ó d n i c y i zapaski, aby m i ę d z y n i m i a k r ó t k i m gorsetem lud spódnica widoczna była koszula spodnia. Rybaczki g d a ń s k i e przedstawione są w ubiorze roboczym. W i d a ć , że jedna założyła z tylu rodzaj ochronnego fartucha, czy t e ż w o r k a , a d o pasa p r z y w i ą z a ł a d r e w n i a n y czerpak. Mimo to w y g l ą d a j ą wcale dostatnio i zgrabnie. W stroju i c h w y r a ż a się wzrost p o m y ś l n o ś c i gospo­ darczej G d a ń s k a z k o ń c e m X V I w . i p o c z ą t k u w . X V I I I 1 6 . N o s z ą j a k w i d a ć czepeczki g ł a d k i e , ściśle p r z y l e g a j ą c e d o g ł o w y , rodzaj k a p t u r k a p o k r y w a j ą c e g o uszy. G ó r n a część o d z i e ż y w y ­ kazuje k r ó j obcisły. R ę k a w y k o s z u l i s ą p o d w i n i ę t e p o w y ż e j ł o k c i a . N a n o g a c h z a ś p o ń c z o c h y i spiczaste p a n t o f e l k i m a t e r i a ł o w e b e z o b c a s ó w . D o s t a t n i e j o d z i a n e s ą j a r z y n i a r k i Przedstawione przez M o l i e r a ( r y c . 13). « z a p r a s z a c z k i » na uroczystości rodzinne to p o w a ż n e nie­ w i a s t y o d z i a n e t a k s a m o , j a k r y b a c z k i . N i e i d ą o n e d o p r a c y , lecz w o d w i e d z i n y , p r z e t o u b r a n e s ą s t a r a n n i e . O k r y c i e g ł o w y s t a n o w i czepeczek b r a m o w a n y f u t e r k i e m , a o p a d a j ą c a w r ó w n y c h fałdach s p ó d n i c a posiada u dolnego obrzeżenia ich okrywają d w a pasy z ciemnego l a m o w a n i a . R a m i o n a peleryny. I n n a rycina przedstawia mieszczkę r o z m a w i a j ą c ą z dwiema ogrodniczkami podmiejskimi, k t ó r e n o s z ą szerokie s p ó d n i c e i obcisłe s t a n i k i z r ę k a w a m i z a w i n i ę t y m i p o w y ż e j ł o k c i a . G ł o w ę j e d n e j p o k r y w a z n a n y n a m j u ż czepiec z f u t e r k i e m , ale d r u g a p o s i a d a r o d z a j z a w o j u - c h u s t k i . S z c z e g ó ł e m w y r ó ż n i a j ą c y m jest t u wierzchnie o k r y c i e u ż y w a n e j a k peleryna. P r a w d o p o d o b n i e jest t o f a r t u c h zarzucony n a plecy, g d y ż w i d a ć w y r a ź n i e t a s i e m k ę , z b i e r a j ą c ą f a ł d y t k a n i n y . M a t e r i a ł p o d a n y p r z e z M o l i e r a m a d l a nas o g r o m n ą w a r t o ś ć . D z i ę k i n i e m u b o w i e m m o ż e m y stwierdzić, k t ó r e elementy stroju plebsu g d a ń s k i e g o z X V I w . p r z e t r w a ł y w stroju t y m a ż d o końca X V I I I w. i początków w. X I X . Posiadamy zespół rycin przedstawiających robotnice gdańskie. Stroje i c h cechuje elegancji, ż e z pierwszego wejrzenia b u d z ą w ą t p l i w o ś ć co d o i c h a u t e n t y c z n o ś c i . 16 tyle Ale znako- �m i t y k o s t i u m o l o g n i e m i e c k i F r . H o t t e n r o t h o b a l a w s z e l k i e nasze w ą t p l i w o ś c i , przytaczając 1 7 opis o d z i e ż y g d a ń s k i c h d z i e w c z ą t s ł u ż e b n y c h s p o r z ą d z o n y przez w ł o s k i e g o a u t o r a V e c e l l a : «...ubierają się z w y s z u k a n y m s m a k i e m , a i c h o d z i e ż b u d z i szacunek. N o s z ą czepek, który o b e j m u j e w ł o s y , d a l e j — s p ó d n i c ę z g r u b e g o s u k n a w b a r w i e p o p i e l a t e j , . . . w r a z ze s t a n i k i e m oraz g r u b y p ł ó c i e n n y fartuch... W o k ó ł szyi i r a m i o n n o s z ą zamiast chusty sukiennej — k o ł ­ nierz. G d y i d ą d o ź r ó d ł a , czy d o studni, w y p o s a ż o n e są w d w a drewniane kubły, którymi w o d ę n o s z ą s p r a w n i e . » O b s e r w a c j ę t ę o d n i e ś ć m o ż e m y d o znanej ilustracji B r a u n a z XVI końca w. Rzecz bardzo charakterystyczna, że H o t t e n r o t h opisując strój kobiecy z X V I I w., przed­ s t a w i a s ł u ż ą c ą g d a ń s k ą , k t ó r a m a o k r y c i e pasiaste z a r z u c o n e n a r a m i o n a , a w i ę c n o s z o n e w p o ­ dobny tam s p o s ó b , j a k kieleckie, sieradzkie, k r ó t s z a , n i ż w s t r o j u mieszczek mają opoczyńskie, suknie do ziemi. Bramuje je p o d w ó j n y Z X V I I I wieku dokumentarnego ciemny Deischa 1 8 . lampas. W przeciwieństwie do albumu I n t e r e s o w a ć m u s i przede w s z y s t k i m plansza, w y o b r a ż a j ą c a r y b a c z k i . rycin lat późniejszy się t a k ż e Moliera, fizyczny jest tamte dostar­ Moliera D e i s c h n i e t y l k o t y p y k o b i e c e , ale i m ę s k i e . pięćdziesiąt zmieniła Spódnica i obfitego m a t e r i a ł u do stroju plebsu g d a ń s k i e g o c z a j ą n a m p l a n s z e z r . 1763 M a t e u s z a obejmuje czy ł o w i c k i e , z a p a s k i . g d a ń s k i c h , sięga b o w i e m kostek, gdy tymczasem maniera które pracujących od rycin Moliera. artystyczna, Stąd odbiegająca pewne zmiany daleko wiernie, c h o ć z p e w n y m nalotem od w Sztych ten jest o sto odzieży. realizmu Poza karykaturalnym, oddawały ludzi. Rybaczki, k t ó r e n a m pokazuje tym XVII-wiecznych wysiłek Deisch, są po p a ń s k u w y t w o r n e . A l b u m D e i s c h a j e s t g a l e r i ą t y p ó w p o d m i e j s k i c h o w ł a ś c i w e j i m o d z i e ż y , ale z r ó ż n i c o w a n e j w s z c z e g ó ł a c h . N p . k o b i e t a s p r z e d a j ą c a k o n w a l i e ( r y c . 14) o d z i a n a j e s t w czepeczek z n a m a r s z c z o n y m o b r z e ż e n i e m i s p o w i t y ciasno c h u s t k ą , k t ó r a z r ę c z n i e p o d k r e ś l a k s z t a ł t g ł o w y . L a - Ryc. 12. Rybaczki kaszubskie — drzeworyt A . Moliera r. 1601. Strój Kaszubski — 2 17 �Ryc. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. m o w a n a u d o ł u s p ó d n i c a zapewne uszyta jest z s a m o d z i a ł u , g d y ż f a ł d y jej o d s t a j ą w pasie. R a m i o n a k w i e c i a r k i rówki. R ę k a w y rozszerzają o k r y w a kraciasta się na ł o k c i a c h i nie są K a s z u b k ę ze w s i w y o b r a ż a p r a w d o p o d o b n i e czyli koszykiem do j a r z y n zawieszonym na sztywno chusta, zapuszczona p o d g ó r n y brzeg sznu­ zapinane. kobieta z kaszubską karynką na plecach, rzemieniach. Mieszczki i służebne gdańskie wdziewały, j a k widać, koszulę z głęboko wyciętym dekoltem bez m a n k i e t ó w , p o t e m z a k ł a d a ł y n a s z y j ę k o l o r o w ą c h u s t k ę , k t ó r e j k o ń c e k r z y ż o w a ł y n a p i e r ­ siach, n a n i ą w d z i e w a ł y gorset, k t ó r y z p r z o d u z a s z n u r o w y w a ł y k o l o r o w ą w s t ą ż k ą do figury. stosownie Potem w d z i e w a ł y s p ó d n i c ę , której opaska p r z y p a d a ł a na d o l n y w a ł e k gorsetu w pa­ sie, a w r e s z c i e n a s p ó d n i c ę p r z y w d z i e w a ł y z a p a s k ę . T a k o d z i e w a ł a s i ę s p r z e d a w c z y n i w a r z y w , r y d z ó w ( r y c . 15) c z y i z o p u ( r y c . 16), k r a b ó w , ł o s o s i i ż y w y c h p o m u c h l i c z y t e ż kolorowych p a l e m e k ( r y c . 17) l u b s k u p u j ą c a stare, z n i s z c z o n e k r z e s ł a w y p l a t a n e . N a w e t m a ł e dziewczątka t a k samo się u b i e r a ł y , b o strój dzieci b y ł t y l k o m i n i a t u r ą stroju ludzi d o r o s ł y c h (ryc. 17). A l e s t r ó j ten nie b y ł m u n d u r e m . I n d y w i d u a l i z o w a n o go b o w i e m b a r w ą . K o b i e t a sprzeda­ j ą c a p a l e m k i n a ł o ż y ł a n a r a m i o n a c h u s t k ę c z y szal w k o l o r o w e p a s y , i n n e g u s t o w a ł y w s z a l a c h jednobarwnych, przeważnie zielonych, kremowych, czerwonych lub różowych. W jasnych b a r w a c h u t r z y m a n y jest t e ż gorset. K o b i e t a s p r z e d a j ą c a i z o p nosi gorset p i o n o w o p r ą ż k o w a n y , a p o d gorsetem b l u z k ę z w ą s k i m i r ę k a w a m i p o sprzedająca rydze w d z i a ł a bluzkę o długich łokcie, rękawach uszytą z m a t e r i i pasiastej. z rozciętymi kłapciami u Kobieta końców. K o b i e t a z a ś z b i e r a j ą c a zepsute s t o ł k i posiada b l u z k ę z r ę k a w a m i , k t ó r e k o ń c z ą się m a n k i e t a m i z d w o m a d u ż y m i guzikami dla ozdoby. Z całego u b i o r u najciemniejszą b a r w ę m i a ł a s p ó d n i c a . L u b o w a n o się n a ó w c z a s w kolorze zielonym, granatowym, czarnym, czerwonym lub b r ą z o w y m o odcieniu orzechowym. s p ó d n i c y nie p o s i a d a ł ż a d n e j b o r t y a n i o z d o b n y c h n a s z y ć . N i e znaczy t o , aby tego Dół rodzaju o z d o b y nie b y ł y znane K a s z u b k o m p o d m i e j s k i m . G a l e r i a t y p ó w przedstawionych przez M . D e i scha i l u s t r u j e j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c e s t r o j u z a l e ż n e o d r ó ż n i c m a j ą t k o w y c h . kobiety c h o d z ą w eleganckich, p ł y t k i c h pantofelkach na w y s o k i m 18 Rysowane przezeń obcasie, k t ó r e t o o k r y c i e �n ó g u ż y w a n e b y ł o p r z e z K a s z u b k i p o d m i e j s k i e , ale t y l k o o d ś w i ę t a . P a n t o f e l k i te p r z y p i n a n e były na kości skokowej w s t ą ż k ą z w i ą z a n ą w m o t y l k a lub k l a m e r k ę na p o d k ł a d z i e z kolorowego safianu. Jak z a ś w y g l ą d a ł o o b u w i e na c o d z i e ń , w y r a z i ł wiającym Deisch jedynie na rysunku przedsta­ k o b i e t ę s p r z e d a j ą c ą r y d z e ( r y c . 15). N a k r y c i e g ł o w y u K a s z u b e k g d a ń s k i c h t e ż nie b y ł o jednolite. N a o g ó ł k o b i e t y przedsta­ w i o n e przez Deischa n o s z ą czepki, s k ł a d a j ą c e się z k o l o r o w e j g ł ó w k i , obwiedzionej b i a ł ą r y s z k ą , z w i ą z a n e z tyłu w s t ą ż k ą . A l e g ł o w ę dziewczyny p r z y k r y w a chustka w o l n o o p a d a j ą c a na barki, niewiasta z a ś s p r z e d a j ą c a rydzne osi na g ł o w i e k o l o r o w ą c z a p e c z k ę o k r ę c o n ą w o k o ł o zawojem z białej chustki. Kaszubki rysowane przez Daniela Chodowieckiego w r. 1773 mają głowy nakryte k a p u z a m i w r o d z a j u k a p t u r ó w , k t ó r e s p a d a j ą n a r a m i o n a , z a k r y w a j ą c j e a ż d o b a r k u ( r y c . 18). Jest t o o s t a t n i a f a z a ś r e d n i o w i e c z n e j na XV-wiecznym «gugli» 1 9 , której f o r m ę p i e r w o t n ą przedstawia obrazie w kościele św. Jana w T o r u n i u . pasterz K a s z u b k i ozdobiły ten kaptur na­ szyciem jasnej szerokiej b o r t y z p r z o d u , a n a d t o s p i n a ł y go u szyi sznurem p a c i o r k ó w , zapewne bursztynowych. H o t t e n r o t h na podstawie kobiecy, charakterystyczny częściową kiem, z suto mały kładany, rękawy zebranej i k o n o g r a f i i , analizując typowy gdański ubiór w Niemczech, wymienia koszulę dwu­ poplecz- kaszubskim marszczoną posiadającą bogato dla stroju słowiańskiego na piersi, kołnierzyk wy­ sięgające do prze­ g u b u i ujęte w w ą s k i pasek. N a s t ę ­ pnie koszule z r ę k a w a m i i szerszymi, z a k o ń c z o n e falbanką poniżej krótszymi sfałdowaną łokcia. szuli b y ł w i d o c z n y , Przód ko­ albo też piersi o s ł a n i a ł a chusta. P o s i a d a ł a ona nad­ ruk ornamentu pasowego, ale by­ wała też jednolita, kitajkowa. stę tę składało którego jeden plecy, a dwa się w koniec Chu­ trójkąt, opadał k r y ł y się p o d na sznu­ rówką. S z n u r ó w k i — n i e z a l e ż n i e o d tego. czy je nazwiemy s t a n i c z k a m i , czy gorsikami — są rodzajem sięgającego poniżej pasa. P o d o b n e z n a m y opasania, piersi u aż do Kaszubek z okolic Koszalina i Słupska, szki­ cowane przez C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. Z a p i n a n e b y ł y n a h a f t k i i h a ­ czyki z boku. Jedna ich odmiana posiadała o d przodu zapięcie na gu­ ziczki, głębokie wycięcie i długie rę­ k a w y — i n n e z a ś szerokie sznurowa­ nie na piersiach i z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. W z w i ą z k u z gorsetami zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na sztywne w k ł a d ­ k i , zwane po niemiecku Brustlack, które przejęte z o s t a ł y u nas z Z a ­ chodu. Są to obciągnięte barwnym 2* Ryc. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych M . Deischa r. 1763. 19 �m a t e r i a ł e m t r ó j k ą t n e w k ł a d k i , zasuwane z p r z o d u p o d sznurowanie gorsetu, którego brzegi b y ł y szeroko r o z s u n i ę t e . S p ó d n i c e , wedle Hottenrotha, w y s t ę p o w a ł y w d w ó c h rodzajach: j a k o wierzchnia i spodnia, a obie o p a d a ł y w szerokich przyszyte do tasiemki. T a k fałdach naturalnych. właśnie było na N i e k t ó r e w drobne fałdy, były Kaszubach wschodnich. Z innych ułożone części stroju l u d o w e g o w s p o m i n a a u t o r szerokie zapaski, p o k r y w a j ą c e cały p r z ó d s p ó d n i c y , a zwraca u w a g ę na p e w n ą specyfikę kobiecego stroju ludowego w G d a ń s k u , a mianowicie b r a k kaftana. N a w e t p o d c z a s c h ł o d u n i e n a k ł a d a ł y k o b i e t y k a b a t a , lecz o k r y w a ł y pasa, s u k i e n n ą , p o d b i t ą f u t r e m Omawiając i zaopatrzoną w kołnierz się p e l e r y n ą sięgającą nakrycie głowy, zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na czepek z p l e c i o n k i o b a r w i e naturalnej l u b czarnej. T a k i e okrycie g ł o w y o d r y s o w a ł C h o d o w i e c k i u ł u ż y c k i c h w okolicach Berlina. W Gdańsku używane były one przez r ó ż n e uliczne, a n a d t o mniejsze czepeczki z m a r s z c z o n y m i w o k ó ł t w a r z y W poniżej szalowy. słomianej wieśniaczek wywoływaczki koronkami. kolekcji t y p ó w m ę s k i c h w Albumie Deischa specjalną u w a g ę poświęcić należy chłopcu z m i o t ł a m i (ryc. 4). R ó ż n i się on innych mężczyzn w tymże przede wszystkim t y m , albumie że rokokowego warkoczyka od nie nosi ani roko­ kowej kamizelki i że jego kaftanowi brak kołnierzyka, mankietów, na- szywanych kieszeni oraz charaktery­ stycznego k r o j u z w c i ę c i e m w pasie. Jest t o w i ę c u b r a n i e w r o d z a j u wępsa. szubskiego Jedynie spodnie, pończochy i trzewiki nawiązują do mody miejskiej. jednakże ka­ krótkie materiałowe ówczesnej Najważniejszym szczegółem tej ilustracji jest n a k r y c i e g ł o w y , c z a p k a f u t r z a n a , kaszubska muca. W y g l ą d e m swoim odbiega wprawdzie o d czapek opi­ sywanych przez D e r d o w s k i e g o , nie­ mniej stanowi wczesny okaz czapki kaszubskiej. Elementy ludowe w stroju ka­ szubskim widzi Hotteroth w nakry­ ciu głowy mężczyzn, wiu. Zwraca on oraz ich uwagę na obu­ jedną z rycin Deischa wyobrażającą czarka w mle- czapce z s u k i e n n y m d e n ­ kiem karminowego koloru. ta s k r o j o n a jest w ten Czapka sposób, że od p r z o d u brzeg jej w z n o s i się k u gó­ rze, a o p a d a k u t y ł o w i . A n a l o g i c z n e czapki z denkiem mina GulgoWski styczne d l a zielonym jako powiatu wspo­ charaktery­ kościerskiego, a Lorentz wzmiankuje o kaszubskich k o ł p a k a c h z czerwonym wierzchem j a k o znamiennych dla Pomorza Za­ chodniego. Ryc. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych M . Deischa r. 1763. 20 Obuwie, k t ó r e widzimy na ryci- �nach Deischa, nego, j a k Buty te to zdaje się nic i n ­ krąmpówki. kaszubskie sięgają do k o l a n i posia­ dają cholewki o d s t a j ą c e szeroko g ó r ą , jak mankiet. Spodnie Reszta u b i o r u posiada są bufiaste. cechy miej­ skie. S t r ó j m ę s k i , j a k w i d a ć , z u r b a ­ n i z o w a ł się w c z e ś n i e j stroju kobiecego w Zatrzymaliśmy ubioru skiej Gdańsku, X V I I I wieku, ludowego Gdańsku. się na rystyce w od charakte­ ludności a podmiej­ gdyż z końcem z początkiem XIX w i e k u l u d n o ś ć ta była w d u ż y m p r o ­ cencie k a s z u b s k a . N i e bez przyczyny o język kaszubski w kościele walczył w b r e w uchwale sejmu w r. 1842, Mrongowiusz, pastor w królewieckiego Chrystofor przy Celestyn alias Mrąga kościele św. 2 0 , Anny Gdańsku. Nie z a j m o w a l i ś m y się dokumentacją skiej n a ubiorów pojezierzu, a natomiast wsi kaszub­ to dlatego, p o n i e w a ż nie dostaje n a m materiału z tego zakresu, a c z k o l w i e k strój ka­ s z u b s k i p r z e d 100 l a t y b y ł t a m j e s z ­ cze ż y w y . P o s ł u g i w a ł a nak tylko się nim warstwa gburów, a jed­ nie wszyscy c h ł o p i . Ludność Kaszub W rozwarstwięniu klasowym składała z: się Ryc. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych M . Deischa 1763. bowiem 1) w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h , t j . s z l a c h t y , 2 ) g b u r ó w , 3) z a g r o d n i k ó w , tj. c h ł o p ó w bezrolnych, a n a d t o 4) z c h ł o p ó w f o l w a r c z n y c h . N a j n i ż s z a w a r s t w a s p o ł e c z n a , do k t ó r e j n a l e ż e l i nie m i a ł a u b i o r u l u d o w e g o o charakterze r e g i o n a l n y m . F o r n a l e b o w i e m żący panom przeważnie niemieckim, mieszkający w w domach robotniczych, g ł ó w n i e n a t u r a l i a m i , w z a m i a n z a co k a ż d a r o d z i n a m u s i a ł a d o s t a r c z y ć fornale, X I X wieku a słu­ wynagradzani czterech r ą k d o pracy na p a ń s k i m , nie p o s i a d a l i w a r u n k ó w do k u l t y w o w a n i a j a k i e g o k o l w i e k stroju reprezentacyjnego. Podobnie miała s i ę rzecz z z a g r o d n i k a m i , t j . n i e z a l e ż n y m i wprawdzie i samodzielnymi r o b o t n i k a m i r o l n y m i , p o s i a d a j ą c y m i t y l k o d o m z o g r ó d k i e m , a w e g e t u j ą c y m i dzięki sezonowej p r a c y n a e m i g r a c j i , czy t e ż c h o d z ą c na frejkę do gbura w sąsiedztwie lub na pańskie. w z a m i a n za o k r e ś l o n ą i l o ś ć d n i « o d r ó b k i » w czasie ż n i w l u b w j e s i e n i o t r z y m y w a l i Jedni od pana l u b g b u r a k a w a ł e k z i e m i p o d z i e m n i a k i l u b ż y t o , i n n i w p o s z u k i w a n i u p r a c y szli n a Ż u ł a w y , Saksonii, M e k l e m b u r g i i i Prus, a na z i m ę wracali do swych rodzin, p r z y w o ż ą c d l a siebie z a ś i r o d z i n y o d z i e ż z a k u p i o n ą n a nieco do grosza, obczyźnie. N i e z a z n a c z y ł a się o d r ę b n o ś c i ą stroju szlachta kaszubska. P o d n a p o r e m niemczyzny prze­ stała ona i s t n i e ć w I I p o ł o w i e X I X w . , a miejsce jej zajęli o b s z a r n i c y niemieccy. D r o b n a z a ś s c h ł o p i a ł a szlachta z a g o n o w a w s i ą k ł a w stan g b u r s k i , w z w i ą z k u z c z y m zasadniczo nie wy­ o d r ę b n i ł a się o d g b u r ó w s t r o j e m z a r ó w n o m ę s k i m , j a k i k o b i e c y m . T o t e ż s ł u s z n i e w j e d n y m a r t y k u l e « G r y f a » z r. 1910 c z y t a m y : « g b u r a szlacheckiego p o c h o d z e n i a opisuje Derdowski, ale t e n w i e r n y o p i s g b u r a n i e s t r a c i ł b y n a w i e r n o ś c i , g d y b y z a m i a s t s z l a c h c i c a C z a r l i ń s k i e g o , bohaterem epopei był j a k i ś nieszlachcic: K ą k o l , M i o t e k lub Krewta». 21 �Niemniej między schłopiałym szlachcicem a g b u r e m u t r z y m a ł y się różnice w stroju. Z a u w a ż y ł to Lo­ rentz, p o w o ł u j ą c się na świadectwo D e r d o w s k i e g o z r . 1840, ż e szlachta w powiecie k a r t u z k i m nosiła czapki obszyte b a r a n k i e m czarnym, chłopi białym, nosiła poza tym szlachta płaszcze z cienkiego sukna fabrycz­ nego, a w i e ś n i a c y z grubego warpu, tj. osnowa samodziału, i wątek były Jedyną sem w którym wełniane. warstwą społeczną, pacierzowym ludności skiej, która i odróżniała sto­ kaszub­ utrzymała własny się od strój kosmopolitycz­ nego u b i o r u p a n ó w , j a k o też fabrycz­ nej odzieży zagrodników 2 1 warstwa gburska . Strój — ten, j a k i gdzie indziej, z a l e ż a ł w stopniu od dochodów była tak dużym z ziemi. Na Kaszubach jest k l i m a t surowy, zimy długie, ziemia na dzajna a p l o n y ogół liche 2 2 mało uro­ . Toteż strój l u d o w y , a s z c z e g ó l n i e m ę s k i , nie n o ­ sił znamion dostatku. Z końcem X I X w . i w w i e k u X X z a c h o w a ł y się jedynie jego nikłe resztki i to w for­ mie wybitnie przetworzonej pod w p ł y w e m m i a s t a ( r y c . 19). N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , Ryc. 17. Kobieta sprzedająca palmy —sztych M . Deischa r. 1763. że tylko bogate g b u r k i m o g ą c e sobie p o z w o ­ lić na z a k u p czarnego a k s a m i t u jedwabiu i złotych skach ubogich d o b ó r się g ł ó w n i e na nici paradowały materiałów tle m a j ą t k o w y m . był wówczas nader w czarnych skromny. Różnice kaszebska biołka Każda gorsikach, więc w stroju miewała pewną uwydatniały ilość niebieskich z a p a s e k , ale p u n k t h o n o r u s t a n o w i ł o p o s i a d a n i e j e d w a b n e j , c i e m n o z i e l o n e j z a p a s k i n a czyste o k a z j e . R z e c z z n a m i e n n a , ż e P e r n i n , w y m i e n i a j ą c n i o w y c h K a s z u b , nie w y m i e n i a w o g ó l e zhtnic, czy tymczasem w w i o ­ odzienie u b o g i c h kobiet z uro­ połud­ t j . c z e p k ó w z ł o t y c h . « K o b i e t y — pisze o n — n o s z ą , p r ó c z c h u s t e k n a g ł o w i e o d n i e d z i e l i i ś w i ę t a b i a ł e , a t a k ż e c z a r n e czepce z w y s t r o j e m czarnych i kolorowych wstęg i kokard» 2 3 . Kaszubskie złotogłowie było nakryciem głowy jedynie kobiet z a m o ż n y c h . 2 4 R ó w n i e ż w stroju ś l u b n y m z a z n a c z a ł y się r ó ż n i c e w z a l e ż n o ś c i o d m a j ę t n o ś c i m ł o d o ż e ń c ó w . Strój biedniejszych g b u r e k s k ł a d a ł się z czarnej b l u z k i a d a m a s z k o w e j z b u f i a s t y m i g ó r ą r ę k a w a m i z w s t a w k a m i t i u l o w y m i , h a f t o w a n y m i m a s z y n o w o — j e d n a k ż e z a m o ż n i e j s z e k o b i e t y k u p o w a ł y sobie kom­ p l e t b i a ł y ze s p ó d n i c ą a d a m a s z k o w ą u k ł a d a n ą w f a ł d y z c z t e r e c h l u b p i ę c i u s z e r o k o ś c i . C z e p c e zaś w y k o n y w a ł y dla nich pucmacherki w mieście szywanych o d p r z o d u , ryszek i w s t ą ż e k tak Pod względem kroju i wystroju z jedwabiu, samo dodając wystrój perełek nie b y ł o r ó ż n i c m i ę d z y u b r a n i e m o d ś w i ę t n y m i c o d z i e n n ą . N a niedzielę w k ł a d a n o nowe ubranie, a na- czarnych. do roboty gospodarskiej odzieżą stare ruchna. W lecie n a w e t z a m o ż n i e j s z e g o s p o d y n i e p o s ł u g i w a ł y s i ę o d z i e ż ą p ł ó c i e n n ą , w z i m i e z a ś k o g o nie b y ł o s t a ć na w e ł n i a n e ubranie, m u s i a ł z a d o w a l a ć się 22 lnianym. �A l e służące g d a ń s k i e nadal zacho­ w y w a ł y strój p e ł e n elegancji. P o w i ę k ­ szony fragment l i n a z r . 1841 ze stalorytu Schu- przedstawiający dwie dziewczęta zakupujące jajka od śniaka, noszą pantofelki, spódniczki, białe chustki wie­ fałdziste krzyżówki, k t ó r y c h t y l n i r ó g zaznacza się w y r a ź ­ nie na tle gorsetu, a peczki z tyłu i zdobne białymi tuszkami, cze- wstążeczką powiewnymi zwisającymi z b o k ó w czepca (ryc. wreszcie wiązane aż rań- efektownie poniżej ramion 20). Również i w stroju m ę s k i m za­ z n a c z a ł y się r ó ż n i c e , z a l e ż n e o d stanu m a j ą t k o w e g o g b u r ó w . P a t o k podaje, że «bardziej uprzywilejowani k o w o c h ł o p i nosili spodnie mająt­ skórzane czyli zamszowe b u k s ę . Była to k a ż d e g o syna c h ł o p s k i e g o » . zaś zaznacza, że duma Lorentz biedniejszych nie s t a ć b y ł o na b u t y z cholewami, g d y ż «buty nosili tylko bogatsi rze i r y b a c y » . gate g b u r k i tały w ich — było i XIX W czasach, g d y tezaurowały złotogłowiach, w srebrnych jeszcze na wieku. gospoda­ swe to mężowie guzach. przełomie Wspomina K e l l e r p i s z ą c y w r. bo­ kapi­ Tak XVIII te czasy 1818: « A l e s p y t a ć s i ę t a k i e g o K a s z u b y , c z y o n s o b i e te g u z y s p r a w i ł , t o p o w i e , ż e j e m a p o s w o i m o j c u , a l b o s t a r k u . W i ę c t e n j e g o ojciec a l b o s t a r e k , c o jeszcze p o l s k i e r z ą d y p a m i ę t a ł n a Ka­ s z u b a c h , m ó g ł s o b i e k u p i ć t a k i e d u ż e , c z ę s t o s r e b r n e g u z y — m u s i a ł s i ę z a t e m lepiej m i e ć , j a k j e g o syn dzisiaj, a l b o w n u k n a t y m s a m y m gospodarstwie, co m u l e d w i e stanie na po­ datki i sól». W kapitalistycznym u k ł a d z i e s t o s u n k ó w p o ł o ż e n i e gospodarcze l u d u kaszubskiego uległo pogorszeniu, w z r ó s ł wyzysk ekonomiczny i ucisk polityczny, k t ó r y budził ś w i a d o m o ś ć r o d o w ą Kaszubów, skutkiem pruskiej p o l i t y k i eksterminacyjnej, wyrażającej czaniu, u t r u d n i a n i u z a k u p u posiadłości i uprzywilejowaniu żywiołu się w niemieckiego. ten j e d n a k nie o d d z i a ł a ł bynajmniej na u b i ó r regionalny, j a k o w y r a z p o d k r e ś l e n i a Czynnik odrębności i k u l t y w o w a n i a tradycji, g d y ż w r o g i stosunek K a s z u b ó w do N i e m c ó w z a c z ą ł się wtedy, 2 5 r o z k ł a d ludowego stroju kaszubskiego został j u ż d o k o n a n y . Co więcej, m o ż n a ż e na u p a d e k tego stroju p o w a ż n y w p ł y w w y w a r ł a m o d a w m i e j s c o w o ś c i a c h przez N i e m c ó w , przyjmowana bez zastrzeżeń np. że w okolicy Pucka « n i e m c z y z n a na przez l u d n o ś ć kaszubską. koloru gdy stwierdzić, zamieszkałych Pernin stwierdza ogół przeważa», gdyż ludność przejęła tam miejską, a w z w i ą z k u z t y m upodobanie do na­ wywłasz­ czarnego. N a t o m i a s t l u d n o ś ć modę uboższa, a szczególnie m i e s z k a j ą c a w zwartej masie i to z d a ł a o d ognisk niemieckich u t r z y m y w a ł a tra­ dycyjną b a r w n o ś ć ubrania kobiecego. P r o c e s z a n i k u s t r o j u k a s z u b s k i e g o r o z w i j a ł s i ę r ó w n o m i e r n i e i w czasie i w poszczegól­ n y c h o k o l i c a c h , a r o z k ł a d a ł się rozmaicie na p o s z c z e g ó l n e f r a g m e n t y o d z i e ż y . K e l l e r w łowie X I X wieku s t w i e r d z a , ż e s t r ó j k a s z u b s k i « n o s z ą t y l k o s t a r z y K a s z u b i » , ale po­ młodzież 23 �przyjmuje j u ż m o d ę miejską... Jak p a r o b c z a k a — pisze o n — w e z m ą w r e k r u t y . . . k i e d y w r ó c i d o d o m u , t o j u ż n i e z a p u s z c z a d ł u g i c h w ł o s ó w i d ł u g i e j k a m i z e l k i nie w e ź m i e , j e n o z n i e m i e c k a , jak bocian podkasany chodzi». W r . 1874 jeszcze K u j o t pisze o s u k m a n i e , ale P e r n i n w r. 1886 d o w o d z i , ż e w najuboż­ szych o k o l i c a c h K a s z u b s u k m a n a s a m o d z i a ł o w a z a n i k ł a i « u s t ą p i ł a t a ń s z e m u odzieniu o ciem­ nej t o n a c j i z m e t a l o w y m i g u z i k a m i » i bytowskiego p o c h o d z ą z tego 2 6 . Parczewski, k t ó r e g o relacje z p o w i a t u samego czasu, wymienia surdut zamiast kościerskiego sukmany. Gul- g o w s k i z a ś w r . 1911 w o g ó l e s u k m a n y j u ż n i e w i d z i a ł , a n a z w ę j e j p o w t a r z a z a i n n y m i . w terenie zapytujemy l u d z i o s u k m a n ę — najczęściej otrzymujemy opis surduta z lat Gdy osiem­ d z i e s i ą t y c h u b . w i e k u . Z a c h o d z i t u pomieszanie o k r e ś l e ń , g d y ż d o oznaczenia owego przesta­ rzałego surduta u ż y w a n a była t a k ż e nazwa seknja. Sukmana n a l e ż a ł a do odzienia o d ś w i ę t n e g o . Przechowywana starannie w malowanej skrzyni nie n i s z c z y ł a się przez wiele lat. D a w n y s u r d u t m o ż n a o g l ą d a ć na starych fotografiach. Różni s i ę o d s u k m a n y k r o j e m , g d y ż nie m a p o ł y , a n i p r z y c i ę c i a w pasie, a c o n a j w a ż n i e j s z e , j e s t c z a r n y . Czerń stanowi j e d n ą z cech u n o w o c z e ś n i a j ą c y c h odzież kaszubską u styku dwu ostatnich stuleci. wępsa P o d o b n ą e w o l u c j ę j a k sukmana p r z e c h o d z i ł y i inne części u b i o r u m ę ż c z y z n . Miejsce c z y l i k a f t a n a zająłżoktk c z y l i m i e j s k i ż a k i e t o c z y w i ś c i e t a k ż e c z a r n y , k t ó r y t a k ż e U t r z y m u j e s i ę jeszcze r o k o k o w y kwiecisty liwk wępsem zwano. czyli k a m i z e l k a w pomniejszych miastecz­ k a c h k o ł o G d a ń s k a , a t a k ż e p ł a s z c z z k a p t u r e m , n o t o w a n y p r z e z D . C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. półkoszulcze Z t y c h m a ł y c h miasteczek d o s t a ł o się t e ż na w i e ś tzw. czyli sztywna w k ł a d k a z paseczkiem nierzyka surdut. do łub też Moda ta przypinania koł­ zasuwana pod jest doskonale z n a n a nie t y l k o z K a s z u b — p r z e d 20—30 laty. Zupełnie inny tok przemian obserwować można biecym. W w połowie ub. wieku d z i ł y jeszcze K a s z u b k i za­ ubiorze ko­ w cho­ regional­ n y m stroju l u d o w y m . Orientuje w nim opis 1800—1868 sporządzony przez nas latach Cenowe, k o l w i e k jest to relacja ryczna. sztychu Wedle w acz­ fragmenta­ A. Char­ c z ę w s k i e j (ryc. 21), odnoszącego się 1880, do stroju z lat nosiły Kaszubki głęboko w y c i ę t y na siach gorset, p o d którym przerzuconą chustkę, i do szyję krzyżowaną jedwabną z przodu głowę nakrywały białym czepecz- kiem a przez pier­ wsuwały z kolorową kokardą przytrzymywanym boków zanymi pod czepka w s t ę g a m i tyłu, zwią­ brodą. Wedle fotografii K o l b e r g a z przyszytymi zr. spod Wejherowa ze 1882 nosiła zbiorów O. dziewczyna na głowie czepeczek z k o k a r d a m i c z a r n y m i po bokach, na ramionach c h u s t k ę wełRyc. 19. Typ stroju miejskiego z x x w. 24 nianą prążkowaną skrzyżowaną na �piersiach i w p u s z c z o n ą p o d o p a s k ę s p ó d ­ nicy, b l u z k ę z w ą s k i m i płócienną i zapaskę sięgającą rękawami, bez białą żadnych poniżej kolan, a spódnicę po kostki, gładką bez ozdób wreszcie naszyć (ryc. 22). Wedle świadectwa G u l g o w s k i e g o , za­ n i k dawniejszej o d z i e ż y kobiecej z k o ń c e m X I X w i e k u n i e d o k o n a ł s i ę jeszcze w z u ­ pełności. Obok bowiem kabatka noszona cełownja seknja c z y l i sta­ bywała także nik z rękawami połączony Był to raczej strój ze spódnicą. odświętny. Kabat zaś należał w dalszym ciągu do roboczego kobiet, a O gorsecie h a f t o w a n y m , widywał Pernin w odzienia często i dziewcząt. r. który rzekomo 1886 n i e m a j u ż mowy. Dokładne więc przedstawienie tego na duże trudności, gdyż stroju natrafia w terenie nie z a c h o w a ł y się resztki daw­ nego stroju a ż a d n e z b i o r y muzealne nie p o s i a d a j ą jego k o m p l e t u . N a w e t mięci starszego pokolenia w pa­ kobiet nie p r z e t r w a ł y nigdzie d o k ł a d n i e j s z e mości o stroju ludowym. wiado­ Słyszy się na­ t o m i a s t o d a w n y c h « m o d a c h » z ostatniej doby stylów historycznych. Informatorki czyli krynoliny, kreoliny wspominają zapinane na fiszbinach. O d nich d o w i a d u j e m y się, że dziewczęta Ryc. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. u m a c n i a ł y swoje s p ó d n i c z k i n a o b r ę c z a c h , z d j ę t y c h K r y n o l i n k i dziewcząt utrzymane z w a ł y k r y n o l i n z ciemniejszych t k a n i n w e ł n i a n y c h , p o w a ł a nie t y l k o w m a ł y c h beczek, były w barwach jasnych, miastach, a chcąc dorównać natomiast starsze bogaczkom. kobiety nawet jedwabnych. M o d a ale t a k ż e n a w s i w o k o l i c a c h Kartuz, ta uży­ wystę­ Kościerzyny Wejherowa, Pucka itp. W n a s t ę p n y m e t a p i e t j . k o ł o r . 1880 w y s t ę p o w a ł a s p ó d n i c a c z a r n a , s z e r o k a , b a r d z o długa nieraz z t r e n e m w l o k ą c y m się p o ziemi, a d o tego n a l e ż a ł a r ó w n i e ż czarna, j e d w a b n a m a n t y l k a , obszyta czarnymi k o r o n k a m i . N a k r y c i e g ł o w y k o b i e t u l e g ł o r ó w n i e ż m o d z i e m a ł o m i e j s k i e j . N a t e n t e m a t starsze k o b i e t y l u b i ą r o z w o d z i ć się szeroko, też kapotek, jakie nosiły pamiętając ich matki i r ó ż n e fasony p r z e w a ż n i e czarnych c z e p e c z k ó w , babki 2 7 . Wieś gatych g b u r ó w w y g l ą d a ł a na p r z e ł o m i e ub. w i e k u j a k kaszubska czy z a m i e s z k a ł a przez b o ­ wyjęta żywcem z żurnalu m ó d ów­ czesnych. N i e w s z ę d z i e o c z y w i ś c i e t a k b y w a ł o . W o k o l i c a c h bardziej o d d a l o n y c h o d w i ę k s z y c h cen­ t r ó w miejskich l u d wiejski b y ł bardziej konserwatywny, silniej p r z y w a r ł d o s w o j e j mniej u l e g a ł z m i e n i a j ą c y m się p r ą d o m , n a p ł y w a j ą c y m z szerokiego tradycji, świata. Ubogich chłopów na p u s t k o w i a c h w ś r ó d l e ś n y c h nie s t a ć b y ł o na z a k u p k o s z t o w n y c h m a t e r i a ł ó w i na zamawia­ nie u b r a ń u k r a w c ó w miejskich. Tu przetrwała także wierna pamięć do s a m o d z i a ł ó w , a szacunek d o dawnego moedrej seknji stroju kaszubskiego, lub dawne zamiłowanie złotnicy. 25 �Ryc. 21. Kaszubka — sztych A. Charczewskiej. Ryc. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z r. 1882. Rozdział III OBSZAR I ZASIĘG Obszar Ziemi Kaszubskiej na żadnej G r a n i c e te z r e s z t ą z m i e n i a ł y s i ę w c i ą g u STROJU KASZUBSKIEGO z istniejących map U s t a l e n i e m z a s i ę g u K a s z u b z a j ą ł s i ę w r . 1876 H i e r o n i m nych b a d a ń 2 8 terenowych . W nie z o s t a ł dotąd wyznaczony. dziejów. wytyczaniu granic wychodził D e r d o w s k i na podstawie włas­ on z założeń etnograficznych, ale z b y t s c h e m a t y c z n i e t r z y m a ł s i ę b i e g u r z e k i s t ą d p o z o s t a w i a ł n i e k t ó r e w i o s k i poza przyjętym p r z e z siebie kaszubskie obszarem. F l o r i a n Cenowa, piszący w t y m samym mniej więcej czasie, d o s t a r c z y ł m a t e r i a ł u d o r o z ­ m i e s z c z e n i a g r u p l u d o w y c h n a K a s z u b a c h , ale n i e d o w y z n a c z e n i a i c h ś c i s ł y c h g r a n i c . N a t y c h p o d s t a w a c h p o w s t a w a ł y u nas m a p y o b e j m u j ą c e c a ł o ś ć P o m o r z a , a w i ę c i c a ł o ś ć t e r y t o r i u m k a s z u b s k i e g o , j e d n a k ż e z a w s z e jeszcze bez w y r a ź n y c h l i n i i g r a n i c z n y c h . P r o b l e m e m granic z a j m o w a l i się j ę z y k o z n a w c y i t o o s o b n o d l a K a s z u b z a c h o d n i c h i osobno dla wschodnich. D l a Kaszub zachodnich m i a r o d a j n y m dla wszystkich późniejszych 2 9 był uczony rosyjski H i l f e r d i n g , który ustalił granice zasięg Słowińców, badaczy Kabatków oraz K a s z u b ó w N a d ł e b s k i c h w r . 1862. N a n i m o p a r ł s i ę T e t z n e r , j e d n a k ż e w k s i ą ż c e swej o S ł o - 26 �Ryc. 23. Zasięg stroju kaszubskiego w latach 1800—1850. w i a n a c h w N i e m c z e c h o g r a n i c z y ł się t y l k o do narysowania o g ó l n e g o i c h z a s i ę g u . W 0 S ł o w i ń c a c h i K a s z u b a c h N a d ł e b s k i c h , w y d a n e j w r . 1899, p o d a ł j e d n a k zasięgów językowych, posługując się tekstami wyraźnie pracy granice Hilferdinga. J ę z y k o z n a w c y p o l s c y , j a k J . B a u d o u i n de C o u r t e n a y , K . N i t s c h , M . R u d n i c k i , T . Lehr- S p ł a w i ń s k i oraz L . Z a b r o c k i b a d a l i g w a r y o b u g r u p kaszubskich i wyznaczali granice i c h zasię­ g ó w , p o d o b n i e i F . L o r e n t z . N a t y m materiale o p a r ł a się etnografia p o l s k a . M i ę d z y i n . A . Fischer p o d a ł przebieg granic o k a l a j ą c y c h K a s z u b y wschodnie na podstawie w y n i k ó w prac K . Nitscha 1 T. Lehr-Spławińskiego. wschodnich w ujęciu Fischer naszkicował również pierwszą m a p ę etnograficzną ramowym, z wypunktowaniem niektórych pozycji z zakresu Kaszub kultury m a t e r i a l n e j l u d u . J. G a j e k z a ś u s t a l i ł g r a n i c e n i e k t ó r y c h g r u p e t n i c z n y c h n a P o m o r z u i w y ­ znaczył je na Nazwa mapie. obszaru nazwanego Kaszubami w historycznym i geograficznym znaczeniu 3 0 b y ł a ś c i ś l e o k r e ś l o n a . O b e j m o w a ł a o n a b o w i e m w r ó ż n y m czasie z i e m i e n a d P r o ś n i c ą , b o w ą , Słupią, Ł u p a w ą , Ł e b ą i R e d ą aż do ujścia Wisły. Kaszubami współcześnie nie Gra­ nazywamy obszar w geograficznie z w ę ż o n y m zakresie, o b e j m u j ą c y p o d w z g l ę d e m p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ cyjnym 1/3 c z ę ś ć w o j . g d a ń s k i e g o , a m i a n o w i c i e p o w . g d a ń s k i , p u c k i , kościerski i północno-wschodnią wejherowski, kartuski, część p o w . chojnickiego. Obszar ten w y t y c z o n y został p o d ł o ż u z a s i ę g ó w g w a r o w y c h , ale t a k ż e sieci m i e j s c o w o ś c i , z których czerpano na materiały 27 �do historii stroju były w kaszubskiego w drodze b a d a ń etnograficznej. Miejscowości literaturze m a p i e (ryc. terenowych lub też które te zostały specjalnie wzmiankowane wyszczególnione na kaszubskiego nie m o ż e m y k i e r o w a ć się 23). Rzecz naturalna, że w w y t y c z a n i u z a s i ę g u stroju rozprzestrzenieniem charakterystycznych cech istnieje nader m a ł o . D l a stroju kobiecego t y m tegoż stroju, bo jego signum delimitationis zabytkowych okazów m o g ł y b y b y ć czepki z ł o t o ­ g ł o w i e , ale te z n a m y n i e ze w s z y s t k i c h p o w i a t ó w K a s z u b s z c z y z n y . D l a s t r o j u m ę s k i e g o z a s i ę g kaszubskiej krakowskiej mucy baraniej z nausznicami m ó w i n a m w Polsce p o ł u d n i o w e j . Z a s i ę g u stroju również mało, kaszubskiego nie jak zasięg rogatywki wyznacza granatowa s u k m a n a , k t ó r ą u z n a l i ś m y za j e d n ą z w a ż n y c h cech kaszubskiego stroju r o l n i k ó w . Sukmana t a b o w i e m w y s t ę p o w a ł a z c a ł ą p e w n o ś c i ą k o ł o r . 1830 u n i e m i e c k i c h K o s z n a j d r ó w , zaludnia­ j ą c y c h o d d a w n a , b o o d I p o ł o w y X V stulecia p o ł u d n i o w ą część p o w i a t u chojnickiego, a są­ siadujących z zaborskimi Kaszubami, Borowiakami regionalista B e n w i t z s ł o w a m i : « W e wsiach Silno, i Krajniakami. Stwierdza to chojnicki Ostrowite, Piastoszyn i innych leżących m i ę d z y T u c h o l ą a Chojnicami oraz w wioskach leżących opodal, j a k niemiecki Cekcyn, Sław ę c i n , O b r o w o i t d . n o s i l i m i e s z k a ń c y ( N i e m c y — k a t o l i c y ) jeszcze n a p o c z ą t k u t e g o ( t j . d z i e ­ w i ę t n a s t e g o ) stulecia d ł u g i e , n a p o l s k i s p o s ó b szyte s u k m a n y ( R o e c k e ) z h a c z y k a m i z a m i a s t 8 1 g u z i k ó w , pasy (Schaerpen) i w ą s y — c h o c i a ż wszyscy m i ę d z y s o b ą t y l k o p o n i e m i e c k u m ó w i l i ) ) . D o t y c h o g ó l n y c h u w a g n a l e ż y d o d a ć , ż e spory obszar o d P i a ś n i c y do Ł e b y p o w i a t lęborski, a na p o ł u d n i e w s c h o d n i ą część pow. słupskiego, obejmujący pow. bytowski i póln.-zach. c z ę ś ć p o w . c h o j n i c k i e g o u z n a j e m y za strefę p r z e j ś c i o w ą . W y s t ę p o w a ł y t a m b o w i e m z a c h o d n i o kaszubskie k a b a t k i p ł ó c i e n n e , j a k o oraz kaszubskie muce z charakterystyczna odzież letnia, t a k ż e długie sukmany s i w y m b a r a n k i e m , j a k o o d z i e ż z i m o w a . Z r e s z t ą o s t r o j u t y c h obsza­ r ó w w i e m y m a ł o . W i a d o m o n a m n a t o m i a s t , że l u d n o ś ć t y c h p o w i a t ó w b r a ł a w r. 1863—1890 b a r d z o ż y w y u d z i a ł w e m i g r a c j i z a m o r s k i e j , p r z y c z y m z p o w . b y t o w s k i e g o a ż w 5 5 % — co n i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł o się d o p r z y ś p i e s z e n i a t e m p a z a n i k u noszonego t a m u b i o r u Rozdział OGÓLNY ludowego. IV OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Strój r o l n i k ó w i r y b a k ó w z Pojezierza Kaszubskiego jest j e d n ą z o d m i a n polskiego l u d o w e g o . F a k t ten znajduje swoje uzasadnienie w c a ł o k s z t a ł c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , stroju czemu zresztą d a ł w y r a z znawca Kaszub, Fr. Lorentz, p r z y z n a j ą c , że « m i m o p e w n y c h r ó ż n i c regio­ n a l n y c h k u l t u r a kaszubska, o ile c h o d z i o zjawiska odziedziczone, jest identyczna z p o l s k ą » 3 3 W stroju j e d n a k d a d z ą się z a u w a ż y ć wybitne o d r ę b n o ś c i . N a Kaszubach wyróżnić 3 2 . się d a d z ą zasadniczo d w a t y p y stroju, z a l e ż n i e o d tego, czy w j e g o s k ł a d w c h o d z i d ł u g a k a m i z e l k a i k r ó t k i e b i a ł e spodnie d o k o l a n , b i a ł e p o ń c z o c h y i p ł y t k i e t r z e w i k i , czy t e ż s u k m a n a i d ł u g i e , p ł ó c i e n n e spodnie g r a n a t o w e l u b czarne, ewentualnie s k ó r z a n e , czarne l u b ż ó ł t e , wpuszczone w w y s o k i e b u t y z w y w r ó c o n y m i o d g ó r y c h o l e w a m i . O b a t y p y n o t o w a n e s ą o b o k siebie n a t e r e ­ nach rolniczych. Typ pierwszy, m ł o d s z y , występował przeważnie na Kaszubszczyźnie nadmorskiej, czyli p r z y m o r z u , g d z i e k o ł o r . 1800 z a n o t o w a n o ś w i ą t e c z n y , l e t n i s t r ó j m ę s k i , s k ł a d a j ą c y s i ę z k a ­ pelusza z b l i ż o n e g o k s z t a ł t e m do przysadzistego cylindra o główce rozszerzającej się u k o s z u l i z k o ł n i e r z y k i e m , z czerwonej c h u s t k i usianej b i a ł y m i i z i e l o n y m i k w i a t a m i , szyję a z w i ą z y w a n e j p o d b r o d ą w b u j n ą k o k a r d ę , z ciemnozielonej, długiej kamizelki, b i a ł y c h s p o d n i , s i ę g a j ą c y c h d o k o l a n i z d o b n y c h 2—3 z białych pończoch i płytkich góry, opasującej krótkich guzikami przyszytymi z b o k u u dołu, trzewików. Z i m o w y z a ś strój s k ł a d a ł się z takiejże koszuli, spodni, k a m i z e l k i , p o ń c z o c h , o b u w i a , nadto 28 z okrągłej czapki obszytej białym barankiem dokoła, a z sukiennym ale wierzchem ��granatowym lub zielonym oraz z granatowej kłap.ci u k o ń c ó w , a zdobnej j e d n y m r z ę d e m Drugi starszy t y p stroju charakteryzuje kołnierzem czerwone wypustki, a dwa szeregi b ł y s z c z ą c y c h g u z i k ó w z p r z o d u 3 4 w czerwone w y ł o g i u sukmaną z końca . R e s z t ę o d z i e ż y tej d o p e ł n i a ł a k a m i z e l k a szowe buksę, zwanymi wywrotkami. le­ rękawów, szyję, spodnie d ł u g i e granatowe, t a k ż e czarne p ł ó c i e n n e , sukienne l u b wpuszczone w b u t y z cholewami, tak bez guzików. się przede w s z y s t k i m g r a n a t o w ą żącym pinana pod zdobnym w kurtki z kołnierzem stojącym, rękawami za­ skórzane, Spodnie s k ó r z a n e tzw. b y w a ł y też żółte, j a k na Ś l ą s k u lub w K r a k o w s k i e m . N a k r y c i e g ł o w y zam­ stanowiła czapa barania d a j ą c a się s p u s z c z a ć na uszy i k a r k . T ę s i w ą c z a p k ę u s z a t ą , z w a n ą t e ż k a p u z ą , specjalnie w y r ó ż n i a n o z c a ł o k s z t a ł t u k a s z u b s k i e g o . N i e bez przyczyny Hieronim Derdowski pisał o odzienia niej: «Chto kapuze na łbie nie mo, nie jest też Kaszuba Ta doch kaszubściego rodu je nowiększą chlubą, Ona mocno grzeje w usze barankowym klatem Zawde strojem je nolepszym zemą, jak i latem». Z w i ę z ł y opis u b i o r u kaszubskiego p o d a ł F l o r i a n C e y n o w a : «Bjeło p ł ó t n j a n o koszela, l i v k p o d ł u g y j e k u jasneho abo cemneho k o l o r e d ł u g o v a r p o v o suknja, parcane abo s k ó r z a n e buxe e n j s k j k ł o b u k w lece a w z e m j e k o ż e c h o v o m u c a e j e s z s z e r o k j p ł o s z c z ze s u k n a a b o k o ż e c h z p o r ę vovczech s k ó r , k u r t k ą abo krótką, kęsą, p o d k a s a n ą szubą zwani» 3 5 krótki . O czapie baraniej oraz m o d r e j sukmanie, j a k o w a ż n y c h c z ę ś c i a c h stroju kaszubskich r o l ­ ników wspomina kolęda 3 6 . Starosta weselny w t a k i m tylko zamiast kamizelki właśnie stroju pełnił swą funkcję obrzędową, przywdziawszy z g r u b e g o w a r p u — j e d w a b n ą k w i e c i s t ą , m o d n ą w czasach r o k o k a ; zamiast czapy baraniej — kapelusz p o d o b n y do cylindra, a nadto przepasywał* s w ą czerwoną O sukmanę szarfą. o b r z ę d o w y m ubiorze pogrzebowym X I X w. w s p o m n i a ł jedynie Derdowski: «Chto Kaszuba tern też pięknie w muce so umiero Bez ty żoden sę do nieba w drogę nie webiero» . 37 A l e jeszcze w X V I i X V I I w . u b i ó r podstawie Stryj k o wskiego Wacław ten z a w i e r a ł e l e m e n t y n i e z m i e r n i e d a w n e . Pisze Aleksander Maciejowski, że na Kaszubach na «zmarłego m y t o , a n a s t ę p n i e odziewano w b i a ł ą k o s z u l ę , sadzano na krześle, przypijano do niego, ż a ł o ­ w a n o go i z n o w u p i t o na siekierę, a d o b r a n o c . P o t e m odziewano go, przypasywano u b o k u k o r d szyję o b w i ą z y w a n o robocze w X X wieku nie ręcznikiem, odznaczało do się na którego wkładano kilka groszy» 3 8 Kaszubach niczym szczególnym. . Odzienie «Tabacznik» u c i e r a j ą c y w m i s i e t ł u c z k i e m t y t o ń n a t a b a k ę ( r y c . 27) j e d y n i e z a r o s t e m t w a r z y o k r e ś l a przynależność lub swą regionalną. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Koszula i k o ż u c h była dawniej g ł ó w n y m odzieniem K a s z u b ó w . Stary typ koszuli kaszub­ skiej nie jest nam jednak znany. Z miedziorytów m o ż n a , że do elegancji n a l e ż a ł o n o s i ć k a b a t l u b M . Deischa tyle kamizelkę z nieco tylko dowiedzieć skróconymi się rękawami, a b y z p o z a n i c h w y s t a w a ł y k o ń c e r ę k a w ó w k o s z u l i . R ę k a w y te nie p o s i a d a ł y m a n k i e t ó w , lecz j e d y n i e o s z e w k ę , w o k ó ł k t ó r e j w o k o ł o g r u p o w a ł y się bujne f a ł d y . W y n i k a z tego, że w rękawy koszuli były u k o ń c ó w wybitnie kroju rozszerzone. 29 �Ryc. 24. Krój spodni,, wykonał Z. Szewczyk. Z k o ń c e m X I X w . k o s z u l a m ę s k a b y ł a szyta z p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . O k r o j u j e j n a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i zany p o d szyją starych k r a w c ó w na c z e r w o n ą można w n i o s k o w a ć , że miała kołnierz wykładany, tasiemkę, a rękawy zakończone wąskim mankietem, wią­ również w i ą z a n y m . K r ó j jej b y ł p r z y r a m k o w y . W n o w s z y c h czasach t a s i e m k i d o w i ą z a n i a rękawów i k o ł n i e r z y k a wyszły z użycia, a z a s t ą p i o n o je guzikami. K o ł n i e r z zaś uległ redukcji, a w jego miejsce weszła lamówka Półkoszulek. W przystosowana pierwszej do przypinania ćwierci X X wieku sztywnego kołnierzyka w k ł a d a n o na koszulę tzw. pólkoszulcze. Umieszczano go na piersiach. Jeżeli b y ł biały, w ó w c z a s z a h a f t o w y w a n o go r ó w n i e ż n a b i a ł o . W p r o w a d z e n i e m o d y na k o l o r o w a n e p ó ł k o s z u l k i nie u t r z y m a ł o się j e d n a k . Spodnie Najuboższa szubskiego ludność nosiła były spodnie spodnie skórzane tj. parciane, jednakże zamszowe buksę, charakterystyczne dla stroju k t ó r y c h tradycja przetrwała ka­ zarówno u r y b a k ó w , j a k i u l u d n o ś c i rolniczej. Według informacji terenowych były one jelonkowe, tzn. w barwie naturalnej skóry o tonacji beżowej. Patok wspomina też o czarnych s k ó r z a n y c h spodniach z białymi szwami w po w. morskim. P r ó c z spodni p ł ó c i e n n y c h i s k ó r z a n y c h w y s t ę p u j ą nadto spodnie s a m o d z i a ł o w e , W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego. «Pon Czorlińsci» u Derdowskiego wełniane. wybrał się w d r o g ę w « g r u b y c h nogawicach». S p r a w ę tę wyjaśniają informacje Patoka: « M a t e r i a ł z a r ó w n o kaftana, j a k k a m i z e l k i i spodni u t k a n y b y ł z w e ł n y , a f a r b o w a n y w W e j h e r o w i e . Jedynie latem noszono odzież płócienną» K t o nie p o s i a d a ł 3 9 . grubszej t k a n i n y , w k ł a d a ł w p o r z e c h ł o d n i e j s z e j k i l k a par płóciennych s p o d n i . D o d z i ś s ł y s z y s i ę n a w s i a n e g d o t ę o d a w n i e j s z y c h c h ł o p a c h n o s z ą c y c h z i m ą 12 p a r spodni płóciennych. Kolor s p o d n i w e ł n i a n y c h przystosowany jest d o c a ł o k s z t a ł t u o d z i e ż y . Daje t e m u F . Lorentz, p i s z ą c : «Istniały j e d n a k t a k ż e dłuższe spodnie granatowe, granatową sukmanę» sili n a j c h ę t n i e j samodziałowe 4 0 Oprócz granatowy zarówno spodni noszono . Potwierdza to Gołębiewski: « N a Półwyspie Helskim mężczyźni ubiór, złożony ze s p o d n i , k r ó t k i e j wełniane, jak i płócienne mógł występować również i w ubraniu nadmorskich. do k t ó r y c h wyraz długich istniały kurtki» 4 1 . Ponieważ były farbowane — przeto ton no­ tkaniny granatowy letnim. krótkie. Szczególnie powszechne b y ł y one w o k o l i c a c h D o w o d z ą tego r y s u n k i M . D e i s c h a z X V I I I w i e k u oraz p ó ź n i e j s z a relacja na­ u c z y c i e l a J a n a P a t o k a ze S t r z e l i n a w p o w . m o r s k i m : « K r ó t k i e s p o d n i e s i ę g a ł y z a l e d w i e k o l a n . Na 30 zewnętrznych stronach nogawic znajdowały się guziki. O k r y c i e m n ó g były długie, się- �gające powyżej pończochy, a ^olan białe do tego szyte z j e d w a b i u płytkie trzewiki» T o samo Fr. L o r e n t z : buksę nie 4 2 . «Spod- były krótkie, białego k o l o r u i obszyte g u z i k a m i po stronach z e w n ę t r z n y c h » . Ustalenie k r o j u spodni szubskich natrafia na trudno­ ści z b r a k u j a k i e j k o l w i e k kumentacji. W jota czytamy butów jedynie, «zapuszczano tując się do­ artykule modziałowe spodnie» ka­ 4 3 wedle Ku- że do też sa­ . Orien­ fotografii w książce Gulgowskiego, spod­ nie robocze były stosunkowo wąskie i długie, ściągnięte skiem, rybackie zaś pa­ obcisłe p r z y k o l a n a c h , a szersze g ó r ą . Podobne do nich młodego Kaszuba w są węps, nie n i c h (ryc. ubranego bardziej ale b y ć m o ż e , sadniczo spodnie że luźne, krojem różniły się za­ od R y c ' 2 5 ' M l e c z a r z ( n a l e w °) 1 żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 24). S t a r y k r a w i e c W o j c i e c h K o s t u c h z S i e r a k o w i c u d z i e l i ł w tej m i e r z e n a s t ę p u j ą c y c h dopóki nie więc było buta 2 8 zapanowała wciągać na nie moda buty, miejska, a chłopi wówczas nosili tkanina bardzo marszczyła wąskie się nad informacji: nogawice. Można g ó r n y m brzegiem . B y ł y t e ż spodnie tzw. «z l a c e m » c z y l i o k r o j u f a r t u s z k o w y m . Pasek u n i c h z a c h o d z i ł o d t y ł u do p r z o d u , a przednia klapa p r z y p i ę t a b y ł a 3 g u z i k a m i . Kieszenie umieszczano z b o k u . Sto­ s o w a ł o się ten k r ó j d o gdy zamszowech buksę. S p o d n i e te m i a ł y więc kolor żółty b y ł y szyte ze s k ó r y , p ł ó c i e n n e z a ś b i a ł y l u b b i a ł y w n i e b i e s k i e p a s k i ( r y c . lub czarny, 25). Kamizela K a m i z e l a nosi k a s z u b s k ą n a z w ę liwk, a w k ł a d a się j ą na k o s z u l ę . K a m i z e l ę w y m i e n i a n o w a dla całego obszaru Kaszub, Keller dla Mirachowskiej Z i e m i , G o ł ę b i e w s k i dla Helskiego, Patok i Lorentz dla pow. Ponieważ Morskiego, G u l g o w s k i zaś dla p o ł u d n i o w y c h k a m i z e l a nigdzie się nie z a c h o w a ł a , o d t w o r z y ć na podstawie zmuszeni j e s t e ś m y w y g l ą d Ce­ półwyspu Kaszub. tej c z ę ś c i odzieży opisów. K e l l e r zaznacza: « p r z y k a m i z e l k a c h i kaftanach to d u ż e n o s z ą guzy, c z ę s t o srebrne i to po dwa t u z i n y w j e d n y m r z ę d z i e » . L o r e n t z pisze, ż e « p o d s u k m a n ą n o s i l i m ę ż c z y ź n i zelkę, sięgającą do szyji — l i w k — z j e d n y m r z ę d e m O k o l o r z e tej c z ę ś c i o d z i e ż y w z m i a n k u j e krótko kami­ guzików». Cenowa: «liwk, p o d ł u g wieku jasnego, a l b o c i e m n e g o k o l o r u » . W y n i k a z tej u w a g i , ż e u b i ó r s t a r s z y c h i m ł o d s z y c h m ę ż c z y z n różnił się k o l o r e m . K r a w i e c K o s t u c h z S i e r a k o w i c t w i e r d z i , ż e starsi m ę ż c z y ź n i w o l e l i n o s i ć ka­ mizele, z a p i n a j ą c e się w y s o k o p o d gdy s z y j ę ( r y c . 26) — b y ł t o w i ę c z a p e w n e s t a r s z y k r ó j — tymczasem m ł o d z i miewali kamizele wycięte przy szyi i zakończone wykładanym r z y k i e m . O ile starzy n o s i l i g r a n a t o w y , czy ciemno-zielony l i w k , o tyle m ł o d z i e ż sobie kamizele p r ą ż k o w a n e : czerwono-zielone l u b ż ó ł t e , a do ślubu pan młody kołnie­ upodobała występował 31 �w kamizeli w białe i czerwone k w i a t k i . N a zdjęciach u Gulgowskiego kamizele robocze zapi­ nane są na jeden rząd guzików, mają O pewnej odmianie kamizeli w y c i ę c i e p r z y szyi i sięgają p o n i ż e j słyszymy w Ż u k o w i e w pow. kartuzkim. pasa. Jeszcze p r z e d laty m n i e j w i ę c e j 30 n o s z o n o t a m s k ó r z a n e k a m i z e l k i , s t o s u n k o w o w o l n e i n a d a j ą c e s i ę d o s k o n a l e d o p r a c y c o d z i e n n e j . P o r ą z i m o w ą n o s z o n o k a m i z e l k i f u t r z a n e , szyte ze s k ó r e k k o t ó w , a w i ę c lekkie, przy czym o w y m futerkom przypisywał l u d właściwości lecznicze. D a w n a sukmana, czy późniejszy surdut t o b y ł o ubranie uroczyste. W ę p s czyli ż a k i e t w k ł a ­ d a n o , w y c h o d z ą c d o m i a s t a , ale z d e j m o w a n o n a t y c h m i a s t p o p o w r o c i e d o d o m u . N a t o m i a s t kamizelka b y ł a p r z e w a ż n i e odzieniem codziennym i d o m o w y m . Jeśli j e d n a k uszyta b y ł a z k u p ­ nego m a t e r i a ł u jedwabnego, n a l e ż a ł a d o stroju reprezentacyjnego. Kaftan W albo n o m e n k l a t u r z e g w a r o w e j istnieje n a oznaczenie k a f t a n a m ę s k i e g o n a z w a węps, wamps kurtka. D l a C e y n o w y kaftan jest okryciem czyli ż e m a j ą tylko zimowym, gdyż p o r ą letnią chłopi ubrani są na liwk, kamizelkę. D e r d o w s k i w swoim poemacie wymienia kaftan r y b a k ó w z C h a ł u p na półwyspie Helskim n a s t ę p u j ą c y m i s ł o w y : « o b l e c z e n i bele w k ę s e rebaccie s u r d u t e » , a u w a g a t a p o k r y w a się z i n ­ formacją Ceynowy, g d y ż «kęse» znaczy k r ó t k i e . Ryc. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym — wykonał Z. Szewczyk. P a t o k w opisie stroju z p o w . morskiego podaje więcej s z c z e g ó ł ó w : « K r ó t k i kaftan zwał się « w ę p s » a m i a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , albo g r a n a t o w ą . O d p r z o d u i o d t y ł u z d o b i ł y go d w a rzędy guzików». Lorentz do bioder, kawów» 4 4 z a ś pisze: z stojącym «zamiast tej s u k m a n y kołnierzem, jednym noszono tylko też krótką rzędem guzików kurtkę i sięgającą bez w y ł o g ó w tylko u rę- . T a k i właśnie kaftan widzimy u m ł o d e g o Kaszuba w książce Gulgowskiego. W porowi m i u ze s u k m a n ą k a f t a n j e s t o c z y w i ś c i e 32 krótszy. �Ryc. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. Węps j e s t Przysługiwał to rodzaj kamizeli z r ę k a w a m i , w k ł a d a n e j b ą d ź to p o d s u k m a n ę , b ą d ź p o d płaszcz, o n przede wszystkim młodszym mężczyznom. Szyty do figury, lecz n i e nadto o b c i s ł y , sięgał p o z a b i o d r a . P o s i a d a ł m a ł e w y ł o g i p r z y k o ł n i e r z u , nie m i a ł m a n k i e t ó w , a za­ o p a t r z o n y b y ł p o b o k a c h w d w i e k w a d r a t o w e , naszyte n a w i e r z c h kieszenie. W ę p s z a p i n a ł się n a d w a r z ę d y m o s i ę ż n y c h / g u z i k ó w , u k ł a d a n y c h p o t r z y . T a k i e same d w a guziki znajdowały s i ę o d t y ł u w pasie. P o s i a d a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , m o d r a k o w ą l u b g r a ­ natową. Bywał też wełniany węps Materiał i do brunatny. wyrabiania kaftanów był tkaniną «samorobną», z której szyto sukmany spodnie. N a j c h ę t n i e j szyto go z baju c z y l i materiału podobnego do flaneli. B y ł a to t k a n i n a grubsza, p r o d u k o w a n a z w e ł n y g a t u n k o w y c h owiec. Z w ł a ś c i w y m w ę p s e m nie n a l e ż y m y l i ć tzw. jupy męskiej, której wieku zadokumento­ w a ć nie m o ż n a . K a s z u b i nie zaliczają jej d o s t r o j u regionalnego, p o n i e w a ż jest rozpowszech­ n i o n a po c a ł y m P o m o r z u i Wielkopolsce, a należy do odzienia Jupa b y ł t o l u ź n y kaftan z grubej, sztywnej roboczego. t k a n i n y w kolorze czarno-szarym. Nie po­ s i a d a ł a n i kieszeni, a n i k o ł n i e r z a , t y l k o w y c i ę c i e w ostry t r ó j k ą t p r z y szyi, a z a p i n a ł się nieraz tylko na jeden guzik. Z i m ą d o p r a c y w lesie w k ł a d a s i ę j ą n a kamizelę. Sukmana B y ł a szyta z granatowego l u b m o d r e g o s a m o d z i a ł o w e g o w a r p u l u b u b o g a t y c h z k u p n e g o sukna. K r ó j jej c e c h o w a ł y plecy z tzw. « s ł u p e m » czyli w ą s k i m pasem sięgającym a ż do dołu oraz sześć k o n t r a f a ł d ó w z t y ł u , czyli p o trzy z k a ż d e j s t r o n y « s ł u p a » (ryc. 27), n a d t o w p o ł a c h t y l n i c h p o t r z y f a ł d y mniejsze, i d ą c e o d pasa i akcentowane metalowym guzikiem błyszczą­ c y m . K o ł n i e r z tej s u k m a n y b y ł l e ż ą c y a p o s i a d a ł z p r z o d u c z e r w o n e k l a p y r o z c h y l o n e n a b o k i ( T a b l . I ) i o d s ł a n i a j ą c e g ó r n ą część k a m i z e l k i zapinanej p o d s a m ą szyją. P o d p a c h a m i b y ł y czwo­ r o b o c z n e ł d i n y z j e d n y m b o k i e m sferycznie w g i ę t y m o d s t r o n y p a c h y ( r y c . 2 8 ) . U rękawów c z e r w o n e w y ł o g i z t a k i e j samej c z e r w o n e j l u b a m a r a n t o w e j f l a n e l i , j a k n a k l a p a c h u k o ł n i e r z a , albo też samo bramowanie u b r z e g ó w kołnierza, klap i Strój Kaszubski — 3 mankietów. 33 �Ryc. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. Kożuch O kroju kożuchy i wyglądzie Kaszubów kaszubskiego kożucha wschodnich, używane nic bliższego w XVII nie w i e m y . i XVIII wieku Słowińców znad jeziora Gardzieńskiego, a K a b a t k ó w znad Ł e b y z d w ó c h skór baranich: jedna przykrywała przód, a druga t y ł na głowę robiono okrągły otwór, a z b o k u przyszywano 4 6 4 5 Prawdopodobnie przypominały kożuchy . K o ż u c h t a k i s k ł a d a ł się . Zeszywano je na ramionach, rękawy. Płaszcz Dłużej niż sukmana przetrwał na Kaszubach płaszcz z peleryną, przypominający wierzchni u b i ó r w o ź n i c ó w d y l i ż a n s o w y c h z X V I I I i pocz. X I X wieku, tzw. z wełnianego był bardzo samodziału, farbowanego na kolor roąuelaurl. granatowy l u b czarny. Był o n uszyty Sięgał do kostek, obszerny, z t y ł u p o s i a d a ł u d o ł u r o z p ó r , a p o b o k a c h g ł ę b o k i e kieszenie. Górą o k r y w a ł a g o p e l e r y n a s i ę g a j ą c a d o k o ń c a r ę k a w ó w , a p r z y p i n a n a p o d k o ł n i e r z e m ( r y c . 18). Obawie Kaszubi przywiązywali człowieka. Bez d u ż ą w a g ę d o o b u w i a i w e d ł u g niego oceniali p o z y c j ę społeczną I s t n i a ł y liczne z w r o t y s ł o w n e i w y ś m i e w n e o k r e ś l e n i a , k t ó r e d a w a ł y t e m u w y r a z . Skorznie c z y l i b u t y z c h o l e w a m i b y ł y j e d n y m z w a ż n i e j s z y c h s z c z e g ó ł ó w skorzni n o w y c h i d o b r z e wywiksowanych c z y l i b ł y s z c z ą c y c h n i e uroczystościowy, a szczególnie Najpospolitsze stroju regionalnego. istniał żaden strój weselny. były b u t y z surowej, nie farbowanej skosy. W p o ł u d n i o w e j części Kaszub, j a k pisze K u j o t , u ż y w a n o « m o c n y c h j a ł o w i c z y c h b u t ó w , nieraz s m o ł ą n a s i ą k ł y c h » 1 1 . Rybacy jeziorni moczyli buty w r y b i m tłuszczu, aby s k ó r ę u o d p o r n i ć na działanie wody. Buty rybackie s ą d ł u ż s z e o d t y c h , k t ó r e n o s z ą r o l n i c y , c o p o d k r e ś l a D e r d o w s k i . Jego « p o n C z o r l i ń ś c i » dłudzie skorznie, Helskim, k t ó r z y « n a n o g u m i e ł i s k o r z n i e p o s ą m pas U ludności śródlądowej wysokie, rybackie buty z w ą wyszedł z wody Do ma — w i d o c z n i e j e d n a k nie t a k wielkie, j a k r y b a c y m o r s c y z C h a ł u p n a p ó ł w y s p i e skrampował na dół g ó r n y pracy gospodarczej, obute». krampówki, a to dlatego, że gdy r y b a k brzeg cholewy i wtedy b u t y sięgały m u t y l k o do k o l a n . codziennej, K a s z u b z w y k l e nie w k ł a d a ł skorzni, o s z c z ę d z a ł j e na n i e d z i e l ę . O b u w a ł n a t o m i a s t s t a r e b u t y c z y l i k u r p i e (1. p o j . k u r p a ) . P a w e ł S z e f k a s t w i e r d z a , ż e « j e s z c z e w r . 1914/18 starzy gburze z a m a w i a l i sobie s k i e » fasony b u t a . B u t t e n m i a ł k r ó t k ą , o k o ł o 16—18 c m w y s o k ą , a d o ś ć s z e r o k ą 34 «kaszubcholewkę, �sięgającą zaledwie do łydki. Charakterystyczną cechą kaszubskiego buta było, że robiono go z d w ó c h części m i ę k k i e j s k ó r y (przedniej i tylnej). P o ł ą c z e n i a t y c h d w ó c h części d o k o n y w a n o z a p o m o c ą s z w u z w k ł a d k ą p a s e m k a s k ó r y , p r z y c z y m szew w y s t ę p o w a ł p o o b u b o k a c h buta. N i e w y s t ę p o w a ł y t u c z ę ś c i g ó r n e ( c h o l e w a ) i c z ę ś ć d o l n a ( o k r y c i e s t o p y ) , lecz p r z e d n i a i t y l n a . Przednia część g ó r ą przechodziła w cholewę, a dół w przednią, wierzchnią część stopy. P r z y g o t o w a n i e przedniej części « s k o r z n i » p r z y s p a r z a ł o zawsze s z e w c o m s p o r o okrycia kłopotu, p o n i e w a ż trzeba j ą b y ł o p r a s o w a ć do kształtu n o g i na specjalnym kopycie-prawidie. T y l n a c z ę ś ć k u g ó r z e s t a n o w i ł a t y ł c h o l e w y , z a ś d ó ł — p i ę t ę . W y k o n y w a n i e tej c z ę ś c i n i e p r z y s p a ­ r z a ł o s z e w c o m j u ż t y l e k ł o p o t u . B u t y l u d o w e r o b i o n e b y ł y zawsze z czarnej s k ó r y , z t a k z w a ­ nego « b o k s u » . W e w n ą t r z w c h o l e w k ę w s z y w a n o ucha z mocnego łatwiej ubierano but na płótna, z pomocą którego nogę. O b o k b u t ó w w y s o k i c h noszono na Kaszubach niskie obuwie w y d ł u b a n e z drzewa, «chodakami», podobne T a k samo pospolite j a k chodaki są 0 drewnianej podeszwie i s k ó r z a n y m Patok około twierdzi, że drewniane połowy wieku klumpa. koercze, czy korki t o znaczy m ę s k i e pantofle robocze brzmi kujona zwane albo d o « s a b o t ó w » . Jego n a z w a w y ś m i e w n a wierzchu. W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego pantofle zaprowadzili na Kaszubach u b i e g ł e g o . Jest t o b a r d z o prawdopodobne, koloniści 4 8 . niemieccy gdyż np. w Wielkopolsce l u d r o z p o z n a w a ł k o l o n i s t ó w właśnie p o takich pantoflach. W komplecie o d z i e ż y roboczej o b u w i e nie w y s t ę p u j e nieraz wcale. C e y n o w a z a o b s e r w o w a ł : «kiedy ciepło było, chodzili oni na wsi « b o s k o » , t j . b o s o » . W z i m i e w k ł a d a się n a n o g ę ciepłe, grube skarpetki, a w razie przemoczenia nogawic w c i ą g a się w e ł n i a n e p o ń c z o c h y i w k ł a d a chodaki czyli Okrycie kloka lub klocka. zywać pod b r o d ą 4 9 w okresie muce, czapy futrzane z nausznicami a w Kamienicy Królewskiej w pow. kartuzkim Podczas m r o z u l u b ś n i e ż y c y m o ż n a b y ł o m u c ę s p u s z c z a ć n a uszy i z a w i ą ­ 1) w c a ł o ś c i szyte ze s k ó r y z f u t r e m n a w i e r z c h u , a l b o t e ż 2 ) z o p u s z k ą g ł o w y i d e n k i e m s u k i e n n y m o b a r w i e c i e m n o - z i e l o n e j . N o s z o n o j e jeszcze międzywojennym Aczkolwiek koercze. . S z y t o j e ze s k ó r y c z a r n e g o j a g n i ę c i a . J a k w y k a z u j e r y s u n e k ( r y c . 2 9 ) i s t n i a ł y d w a rodzaje czapek: baranią wokół kapuza, lub części głowy Barda© typowym na Kaszubach nakryciem głowy były 1 długim okryciem k a r k u . Z w a n o je także korki dolnej 6 0 . c z a p k ę f u t r z a n ą noszono na K a s z u b a c h o k a ż d e j porze, t o j e d n a k o b o k niej b y ł y w u ż y c i u r ó w n i e ż przez c a ł y r o k kapelusze, s z c z e g ó l n i e w m o m e n t a c h u r o c z y s t o ś c i o w y c h . Kapelusz czarny filcowy, o m a ł y m rondzie i niskiej g ł ó w c e n a l e ż a ł d o stroju pana m ł o d e g o , a t a k ż e starszego d r u ż b y . P o z a t y m i s t n i a ł y z p o c z . X I X w . k a p e l u s z e p o d o b n e d o c y l i n d r ó w . B y ł t o refleks s t y l u B i e d e r m a y c r a , k t ó r e g o p r z e j a w y z a c h o w a ł y się w p o w . m o r s k i m . P o d w z g l ę d e m k s z t a ł t u p o d z i e l i ć m o ż n a kapelusze kaszubskie n a cztery t y p y : 1) k a p e l u s z z w ą s k i m r o n d e m a w y s o k ą g ł ó w k ą w k s z t a ł c i e s t o ż k a ś c i ę t e g o — t y p w y w o d z ą c y s i ę jeszcze ze ś r e d n i o w i e c z a , 2 ) t a k a ż f o r m a t y l k o u s z t y w n i o n a p o s i a d a j ą c a k s z t a ł t o d w r ó c o n e g o stożka ś c i ę t e g o — t y p o k r e s u B i e d e r m a y e r a , 3) k a p e l u s z z g ł ó w k ą u s z t y w n i o n ą i p o c h y l o n ą k u p r z o ­ d o w i , w z o r o w a n y na czapkach « u r z ę d o w y c h » z p o ł o w y X I X w i e k u i 4) kapelusz z m i ę k k ą główką, a szerszą krezą — typ miejski z k o ń c a w. X I X . Ponad t o w lecie n o s z o n o kapelusze słomkowe o denku UZUPEŁNIENIE O pasach nie w s p o m i n a nic ź r ó d ł o STROJU najbardziej wysokim. MĘSKIEGO miarodajne — Cenowa. Mimo tego nie m o ż n a przeoczyć wzmianki Kujota, że na przełomie X V I I I wieku chłopi z p ó ł w y s p u Helskiego przepasywali s u k m a n y c z e r w o n y m i szalami. B a d a n i a w y k a z a ł y , ż e kaszubska, z u b o ż a ł a szlachta zagrodowa zachowała 3* dłużej strój tradycyjny, m . i n . sukmany, na k t ó r e zakładała pas 5 1 . 35 �Jeśli z a ś stwierdzamy, ż e m i ę d z y s z l a c h t ą z a g r o d o w ą i g b u r a m i nie b y ł o r ó ż n i c w t r z e b a w i ę c i t e n c z e r w o n y pas stroju, zaliczyć do całości historycznego stroju kaszubskiego. Szalik w i ą z a n y n a szyi nie s t a n o w i ł cechy charakterystycznej s t r o j u kaszubskiego. W l a t a c h p o r. b y w a ł o n zielony lub 1870 wzorzysty. J e d y n ą o z d o b ą stroju m ę s k i e g o b y ł y dawniej guzy bursztynowe i srebrne g u z i k i . N a Kaszubach zachodnich w y s t ę p o w a ł y powszechnie r ę k a w i c e w e ł n i a n e , w p o ł o w i e białe, a w p o ł o w i e wzorzyste. I s t n i a ł y one k o l w i e k nigdzie w literaturze nie w pow. kartuzkim Uzupełnieniem w formie niezawodnie r ó w n i e ż na Kaszubach wschodnich, spotykamy o nich żadnej wzmianki. Obecnie w y r a b i a acz­ się białe rękawice z długim mankietem, w e w n ą t r z grubo wymoszczone. stroju Kaszuba była rogowa tabakierka w kształcie rożka, lub puzderka oraz laska kunsztownie zagięta, w y k o n a n a na specjalnym wiśniowa przyrządzie. Ryc. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. Rozdział OGÓLNY VI OPIS S T R O J U KOBIECEGO O ile strój m ę s k i na K a s z u b a c h jest s k r o m n y , ciemny, p r z e w a ż n i e j e d n o b a r w n y i nie z d o ­ b i o n y — t o o d z i e ż k o b i e c ą cechuje u r o z m a i c e n i e b a r w i L u d o w y strój kobiecy na Kaszubach składa gorsetu dla dziewcząt, a kabacika dla m ę ż a t e k , dla starszych ciemnej — do tego pięknie strojność. się z p r z y r a m k o w e j koszuli dwuczęściowej, sutej s p ó d n i c z k i , z a p a s k i b i a ł e j d l a młodych, w y s z y w a n y czepeczek, c z y c h u s t k a w i ą z a n a pod b r o d ę , a j a k o wystrój całości wstęgi, w s t ą ż k i i hafty. O g ó l n y opis stroju kaszebściej biołki A l e to nie b y ł strój o b o w i ą z u j ą c y ze S ł a w o s z y n a w p o w . p u c k i m dał Florian 5 2 Cenowa . ogólnie. N i e p o w t a r z a j ą c tego, co j u ż p o w i e d z i a n o we w s t ę p i e , w y s t ę p o w a ł y na K a s z u b a c h n a s t ę ­ pujące typy stroju. spódnica, Letni strój na p ó ł n o c y był na zapaska i p o ń c z o c h y . wstążeczka i kołnierzyk koszuli krezę adamaszkową kwiatami. Tylko w ł o s y splecione w j e d e n w a r k o c z s p i n a ł a także. Tylko zakupioną w Czarne były też płytkie ogół biały. N a l e ż a ł y d o ń koszula, kabat, Gdańsku, na a na kabacik biały wyrzucały czerwona Kaszubki plecy c z e r w o n ą c h u s t k ę u s i a n ą wąską czarnymi trzewiczki. S t r ó j z i m o w y k o b i e t szyto z i n n y c h m a t e r i a ł ó w i innego k o l o r u . S k ł a d a ł się o n z d w u c z ę ś ­ ciowej koszuli, z kwiatami s p ó d n i c y bajowej, czerwonymi, kabata s u k n i zielonej z c z a r n y m i k w i a t a m i zielonego l u b granatowego, lub ciemno brunatnej pończoch białych i czarnych trzewików. C a ł k i e m inny wyraz posiada strój, k t ó r e g o cechą była koszula z długimi szerokimi r ę k a ­ wami 36 spinanymi w środku, kolorową wstążeczką niebieską, różową lub czerwoną. N a nią �wdziewano k r ó t k ą s p ó d n i c z k ę do p o ł o w y łydek, gęsto s f a ł d o w a n ą . K o l o r jej był r ó ż n y : w o n y l u b zielony z d r u k o w a n y m i k w i a t a m i albo jasno-niebieski z d r o b n y m i białymi t a m i . D o s p ó d n i c z k i p r z y s z y t y b y ł z t e g o ż m a t e r i a ł u s t a n i k bez r ę k a w ó w . Z a p a s k a , odmiennego koloru, najczęściej biała, płócienna, obszyta kupną koronką albo czer­ kwia­ zwykle jedwabna. W chłodniejsze d n i wdziewano g r a n a t o w y kabatek z r ę k a w a m i , k t ó r y opinano paskiem, a na plecy zarzucano dużą chustkę brunatną. Strojowi t e m u n a d a w a ł charakterystyczny wyraz czepek. D z i e w c z ę t a n o s i ł y czepki białe, strojne w k u p n e k o r o n k i oraz w d u ż e r ó ż o w e l u b b i a ł e w s t ą ż k i przyszyte po b o k a c h i z w i ą z y w a n e p o d b r o d ą w k o k a r d ę . W d n i powszednie nosiły k o l o r o w e c z e p k i p e r k a l i k o w e a starsze n i e w i a s t y w czasie c h ł o d u — k a p u z y . Na H e l u b y ł o w u ż y c i u z ł o t o g ł o w i e l u b obszyte c z a r n y m i k o r o n k a m i czepki, z o p a d a ł n a p l e c y p ę k r ó ż n o k o l o r o w y c h w s t ą ż e k . C z e p k i te p r z y p i n a n o p o d b r o d ą wonymi lub biało-niebieskimi, szerokimi wstęgami, związywanymi których biało-czer­ w efektowną kokardę. K o b i e c y strój o b r z ę d o w y przez n i k o g o nie z o s t a ł opisany. N a w e t C e n o w a więcej 0 w e s e l n y m s t r o j u S ł o w i ń c ó w i K a b a t k ó w , n i ż o s t r o j u ze swego r o d z o n e g o wiedział Sławoszyna. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS S T R O J U KOBIECEGO Koszula N a K a s z u b a c h , p o d o b n i e j a k w W i e l k o p o l s c e , w y s t ę p u j ą d w a rodzaje k o s z u l : z k r ó t k i m i 1 długimi widzimy rękawami. Wedle Cenowy «biołki nosiły zgło z k r ó t k i m i rękawami». Takie «zgło» na fotografii Gulgowskiego u d w u kobiet, n i o s ą c y c h drzewo z lasu. B y ć m o ż e , ż e na Kaszubach ś r o d k o w y c h kobiety z a m ę ż n e innych koszul nie w k ł a d a ł y , gdyż kryły je przecież pod kabatkfem. Koszula dziewczęca posiada r ę k a w y długie, z a k o ń c z o n e m a n k i e c i k i e m oraz m a ł y stojący k o ł n i e r z y k . N i e z a p i n a ł a s i ę n a g u z i c z k i , lecz w i ą z a ł a n a w ą s k i e , c z e r w o n e t a s i e m k i . N a t o m i a s t u d z i e w c z ą t n o s z ą c y c h gorsety r ę k a w k o s z u l i u w y d a t n i a ł się silniej, g d y ż s t a n o w i ł w a ż n ą c z ę ś ć stroju. Koszulę t a k ą z w ą dziś na wsi Pod względem część tzw. kroju popleck — «bluzka». koszula kobieca jest p r z y r a m k o w a , a n a d t o z p ł ó t n a lepszego, a d o l n a t z w . uzemk — dwuczęściowa: z p ł ó t n a grubszego 5 3 górna (ryc. 30,31). Gorset Na k o s z u l ę w k ł a d a K a s z u b k a gorset l u b staniczek, k t ó r e t o części o d z i e ż y nie posiadają odmiennej nazwy. P o n i e w a ż i c h funkcja zasadnicza jest t a k a sama, j a k m ę s k i e j kamizeli, przeto zarówno gorsik, j a k i staniczek o t r z y m a ł y g w a r o w ą n a z w ę liwk. Ponieważ żaden okaz sta­ n i k a n i e z a c h o w a ł s i ę a n i w m u z e u m a n i w t e r e n i e , c e n n e d l a nas s ą u r y w k o w e p r z e k a z y w l i ­ t e r a t u r z e o d n o s z ą c e s i ę d o tej c z ę ś c i o d z i e ż y . J e ś l i C e y n o w a m ó w i , ż e p r z y r o b o c i e r o z b i e r a l i s i ę w lecie t a k c h ł o p i , j a k b i a ł k i n a liwk, t o należy rozumieć, że p o d kabatem nosiły kobiety stanik. Staniki m i e w a ł y nieraz r ę k a w y , g d y ż G u l g o w s k i podaje, ż e « O b c i s ł y stanik p o s i a d a ł bufiaste r ę k a w y , k t ó r e w p o ł o w i e z a w i ą z y w a n o tasiemką». S t a n i k i n o s z o n e l a t e m b y ł y p ł ó c i e n n e , b i a ł e . B y w a ł y t e ż i g r a n a t o w e , a szyte b y ł y z m n i e j ­ szych resztek s a m o d z i a ł u f a r b o w a n e g o na g a r d e r o b ę m ę s k ą (ryc. 32). J e ż e l i j e d n a k P e r n i n , w s p o m i n a j ą c K a s z u b y p o ł u d n i o w e , pisze, ż e K a s z u b k i « . . . m a j ą czer- w o n o - k o l o r o w e pasiaste s p ó d n i c e i s t a n i c z k i » , t o m o ż e o d n o s i s i ę t o d o g o r s e t ó w . T a k i e w ł a ś n i e prążkowane sznurówki-gorsety widzimy na sztychach M . Deischa u rybaczek gdańskich. Pasiaste b y ł y t e ż c z e r w o n o - z i e l o n e k a m i z e l e m ę s k i e . D a w n e s t w i e r d z e n i e g o r s e t u w s t r o j u k o ­ biecym na Kaszubach znajdujemy w pieśni l u d o w e j : «Sznuruj-że się, sznuruj, k u p i ę j a ci wstęg a » , albo t e ż «Idzie K a s i u l a usznurowana, trzema chusteczki k o r o n o w a n a » 5 4 . 37 �rzestowa, pow. K a r t u z y , wierzchnia s p ó d n i c a , t o czife/, a « s p ó d n i c a » o z n a c z a h a l k ę . 11 halek m o g ł o być drugiej. 1 kilka, noszonych jedna miał kieszeń wnętrzną z boku, dłubaną, przy rozporze. J • na czyli we­ «Spódnica» miała dużą kieszeń naszywaną, w której i i ł • \ ¡1 f, li n !! EE3 EB 0 Czitel Takich nenka przynosiła dzieciom gruszki. W Wejherowie spódnica, gdy na spódnicę tymczasem na wsi mówiono nazywają spódnicę suknią. G a t u n e k m a t e r i a ł u na s p ó d n i c ę był r ó ż n y . ' i ' i "i!'J « S p ó d n i c a była biała, bajowa. Suknia z półw e ł n i a n e j m a t e r i i » — pisze G u l g o w s k i . nim zanotował Patok: «Spódnica o d s p o d u , z baju, b y ł a nie Przed noszona podszewkowana. Wierzchnia utkana z lnu i wełny». W k r o j u s p ó d n i c y z a u w a ż y ć się d a d z ą r o d z a j e : starszy i n o w s z y . Starsza Ryc. 30. Krój koszuli (widok z przodu). Ryc. 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. Z informacji terenowych teriał na gorsety był wynika, że ma­ wełniano-lniany. Gorsety kaszubskie z a r ó w n o g d a ń s k i e , j a k i wiejskie, nie b y ł y zdobione. wzmiankuje, że « w niedzielę biety idące do kościoła do Jeśli zaś Pernin widzieliśmy ko­ Swarzewa w czar­ nych, j e d w a b n y c h staniczkach, srebrem tykanych» 5 5 — to przyjąć należy, prze- że jest tu m o w a o g o r s e t a c h z b r o k a t u , g d y ż b y ł t o czas, k i e d y tego r o d z a j u gorsety u ż y w a n e b y ł y w r ó ż ­ nych okolicach Polski. Mało natomiast jest p r a w d o p o d o b n e , aby haft n i c i ą s r e b r n ą b y ł sto­ sowany jedynie w Swarzewie, a u s z e d ł wszystkich piszących o uwagi Kaszubach. Spódnica W kaszubskim stroju kobiecym niamy spódnicę wierzchnią i Wedle 38 informacji rozróż­ spodnią. pewnej staruszki z Bo- dwa spódnica Ryc. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. Ryc. 33. Krój zapaski. �b y ł a obszerna, s f a ł d o w a n a . U kobiet starszych do kostek, u dziewcząt na w y s o k o ś ć łydek. sięga Wykony­ wano j ą w ten sposób, że r o z k ł a d a n o tkaninę w pro­ stokąt, fałdowano jeden fałd gumowano czyli te f a ł d y t a s i e m k ą . K r o j o n o r o k o ś c i zeszywano Drugi i to tak gęsto, zachodził na drugi. Następnie aby podszywano w z d ł u ż , a n i e ś c i n a n e sze­ razem. krój późniejszy polegał n a t y m , ż e poszcze­ g ó l n e s z e r o k o ś c i b y ł y k l i n o w a n e k u g ó r z e . W ten spo­ sób spódnica od góry oblegając biodra, kość w pasie u k ł a d a ł a a mimo się gładko, to dół zachowywał szero­ tradycyjną. Na spódnice mające ś c i o w y c h nie s z c z ę d z o n o dej p o t r z e b a b y ł o służyć do celów materiału. 14 ł o k c i o Dla szerokości w i a d a n o W C h m i e l n i e , Że Ś l u b n ą Suknię dole, n a klepisku, aby b y ł o d o ś ć uroczysto­ panny mło­ 70 c m . O p o ­ SZytO W StO- R y c . 3 4 J u p kobieca. Okaz w Muzeum a miejsca n a r o z ł o ż ę - w Kartuzach, nie d u ż e j sztuki m a t e r i a ł u . Wierzchnie s p ó d n i c e s a m o d z i a ł o w e b y w a ł y jednolite w barwie, spodnie z a ś jednobarwne l u b wzorzyste. D o wzorzystych o z d ó b t k a c k i c h zaliczyć n a l e ż y pasiaki oraz k r a t k i . p a s i a k ó w kaszubskich j a k o m a t e r i a ł u n a wierzchnie odzienie jest dziś t r u d n y d o Wiemy, w że w X I I wieku istniało na Kaszubach osadzie r y b a c k i e j w Gdańsku dowodzą, tkactwo pasiakowe. że w t y l k o z c z a r n e j i b i a ł e j w e ł n y , ale i b a r w i o n e j n a średniowieczu kolor Problem rozwiązania. Wspaniałe wykopaliska tkano żółty, czerwony u nas pasiaki a może nie i niebieski. Czy j e d n a k w n a s t ę p n y c h w i e k a c h tego rodzaju t k a c t w o b y ł o k o n t y n u o w a n e , b r a k n a m d o k u m e n t a r n y c h p r z e k a z ó w . K a r o l P e r n i n w relacjach swoich z K a s z u b p o ł u d n i o w y c h z r. w s p o m i n a j ż e k o b i e t y « m a j ą czerwone l u b c z e r w o n o - k o l o r o w e , pasiaste w e ł n i a n e 1886 spódnice» 5 6 i u w a g ę t ę p o w t a r z a t e ż w i n n y m miejscu. Najstarsze j e d n a k k o b i e t y z p o w . kartuzkiego, k o ś cierskiego, chojnickiego i wejherowskiego nic o tkactwie p a s i a k ó w na K a s z u b a c h powiedzieć n i e m o g ł y . W p r a w d z i e z a g a d n i e n i e b a r w y s p ó d n i c p o r u s z a G o ł ę b i e w s k i w r . 1880, ale u w a g i jego nie o d n o s z ą się z c a ł ą p e w n o ś c i ą do b a r w i s t o ś c i uzyskiwanej t e c h n i k ą t k a c k ą : «Kobiety nosiły g ł a d k i e s p ó d n i c e , nie m a j ą c e j e d n a k ani jednolitego k r o j u ani b a r w y . M o ż n a t o było z a o b s e r w o w a ć na n i e m i e c k i m H e l u , gdzie k o b i e t y n a c o d z i e ń c h o d z i ł y w s p ó d n i c a c h z jasno­ niebieskiej etaminy z białymi p u n k t a m i , gdy natomiast we wsiach kaszubskich panowała największa rozmaitość pod względem spódnic, k a b a t ó w i chustek». Na o g ó ł m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e w ostatniej ć w i e r c i X I X w i e k u K a s z u b k o m p o d o b a ł y się suknie brunatne i granatowe, « b r u n e i m o e d r e » , gdy tymczasem dały spódniczki dziewczęta najchętniej wkła­ niebieskie. W s z y s t k i e te w i e r z c h n i e s p ó d n i c e b y ł y g ł a d k i e , b e z w z o r ó w c z y p a s ó w . Z r e g u ł y b y ł y samodziałowe, wełniano-lniane lub one bawełniane. Inaczej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa u ż y c i a d o s p ó d n i c t k a n i n r ę c z n i e d r u k o w a n y c h we w z o r y . W k o ń c u u b . w i e k u pisze P a t o k o regionach p ó ł n o c n y c h , że «...spódnica, i w e ł n y m o g ł a b y ć albo ciemno-brunatna w czerwone k w i a t y , utkana z lnu albo t e ż zielona, a wówczas m i a ł a c z a r n e k w i a t y » , a G u l g o w s k i o k . r . 1911 z p o w . K o ś c i e r s k i e g o n o t u j e , ż e « s u k n i e p o s i a ­ d a ł y zazwyczaj w z ó r n a d r u k o w a n y i t o z czarnych k w i a t ó w na c z e r w o n y m czy z i e l o n y m t l e » . I n f o r m a c j e te o d n o s i ć się m o g ą z a r ó w n o rękodzielni do farbiarstwa fabrycznego, j a k i w y r o b ó w l u d o w y c h farbiarsko-drukarskich. Przejawem m o d y miejskiej s ą r ó ż n e naszywki na s p ó d n i c a c h . W Wejherowie stare k o b i e t y , ż e n a s z y w a n o t r z y c z a r n e l a m p a s y u b r z e g u s p ó d n i c y . W p r o w a d z e n i e t a ś m o w e j d o s p ó d n i c i sukien kobiecych datuje dekoracji się o d 70—80 lat, o c z y m m o ż n a się prze­ k o n a ć , p r z e g l ą d a j ą c ó w c z e s n e ż u r n a l e m ó d . O z d o b y te w p r o w a d z o n o n a w s i p o d mody pamiętają wpływem miejskiej. 39 �Zapaska Fartuszek dziewczęcy dopełnienie stroju. Szertuch k o b i e c y czy f a r t u c h k o b i e t z a m ę ż n y c h różnił się o d zapaski dziewczęcej. stanowi na Kobiety Kaszubach zamężne nosiły konieczne fartuchy obszerne, z a c h o d z ą c e d o t y ł u , sięgające dolnego brzegu s p ó d n i c y , n i c z y m nie z d o b i o n e . święto—jedwabne, na codzień — płócienne. K o l o r ich kontrastował z b a r w ą Na spódnicy, od k t ó r e j b y w a ł y z w y k l e ciemniejsze. K a ż d a « b i a ł k a » m i a ł a k i l k a niebieskich f a r t u c h ó w n a co­ d z i e ń , ale j e d n ą j e d w a b n ą , c i e m n o - z i e l o n ą z a p a s k ę n a u r o c z y s t e okazje. K o b i e c y f a r t u c h w i ą z a n o w t e n s p o s ó b , ż e z p r z o d u n a k ł a d a n o g o w pasie n a k a b a t , na­ tomiast z tyłu w i ą z a n o fartuch p o d kabatem, aby tylne fałdy kabata p o z o s t a w a ł y na wierzchu, a wiązanie było Fartuszek niewidoczne. d z i e w c z ę c y b y ł biały, p ł ó c i e n n y , a w r o z m i a r a c h swych znacznie kobiecego (ryc. 33). — I n f o r m u j e Szefka, mniejszy od że m a o n 35—40 c m d ł u g o ś c i oraz s z e r o k o ś c i w pa­ sie 4 0 c m , a u d o ł u o k o ł o 55 c m , n a d t o d o d a j e , ż e « f a r t u s z k i s z y t o z c i e n k i e g o , b i a ł e g o p ł ó t n a » . P o r . 1870 z a m i a s t p ł ó t n a z a c z ę t o u ż y w a ć b a t y s t u , ż o r ż e t y , m a r k i z e t y l u b p e r k a l u . » Zarówno f a r t u c h y kobiece, j a k f a r t u s z k i d z i e w c z ę c e szyto w s p o s ó b p o d o b n y , j a k s p ó d n i c e , m i a n o w i c i e z jednej sztuki p ł ó t n a , k t ó r e f a ł d o w a n o z jednego brzegu p ł a t a . « S z e r t u c h » , j a k podaje Tetzner, obszyty b y ł k o r o n k ą . W c h o d z i ł y t u w g r ę k o r o n k i kupne fabryczne, bo k o r o n k a r s t w o l u d o w i kaszubskiemu było nieznane. Fartuszki do stroju świetlicowego zdobiono u d o ł u szlakiem haftu wielobarwnego, k t ó r y w y t w o r z o n y z o s t a ł , j a k w i a d o m o , w l a t a c h 1906—1920. M ł o d e K a s z u b k i p o s ł u g u j ą się dziś h a f t e m s i e d m i o b a r w n y m w g ł ę b o k i m p r z e k o n a n i u , że n a n i m w ł a ś n i e polega specyfika regio­ nalna reprezentacyjnego stroju kaszubskiego. Ryc. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 40 �Jupa były wierzchnim, czańskiej tego z samego czarnym świątecznym końcem X V I I I w. koloru, lub który sepiowym. i kabat okryciem mężatek przejętym Wykonywano występował je w przeważnie przez wieś z m o d y z aksamitu, czepkach-złotogłowiu jup kaszubskich więc kobaltowym, skomplikowany k r ó j , znamienny dla e p o k i r o k o k a , a przede wszystkim wielka ilość k l i n ó w , umożliwiających figury. cechą a był podkreślenie talii Charakterystyczną miesz­ przypuszczalnie C e l o m t y m s ł u ż y ł y r ó w n i e ż w y c i ę c i a w p ł a t a c h p r z e d n i c h . S i l n e za­ o k r ą g l e n i e r ę k a w ó w u r a m i o n p o z w a l a ł o na uzyskanie f a ł d ó w , k t ó r e n a d a w a ł y sylwecie k o b i e ­ cej s p e c j a l n y w y g l ą d ( r y c . 34, 35). * * Sukmanki w k s z t a ł c i e m ę s k i c h ( r y c . 27, 28) tylko więcej w c i ę t y c h w pasie, noszone były w dni chłodne. Czepce i chusty W s t r o j u k o b i e c y m w y s t ę p u j e t r o j a k i e n a k r y c i e g ł o w y : w i a n e k , c h u s t k a i czepiec. C h u s t k a w s p ó l n a jest k o b i e t o m i d z i e w c z ę t o m . Czepiec jest przede w s z y s t k i m n a k r y c i e m g ł o w y k o b i e t zamężnych, wianek natomiast przysługuje wyłącznie dziewczętom. N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że najdawniejszym powszechnym zwyczajowym nakryciem głowy d z i e w c z ą t b y ł w i a n e k k w i e t n y . W X V I I — X I X w i e k u z m i e n i ł się o n w u r o c z y s t y w i e n i e c z a ś l u binowy, i wielki wzbogacając pęk barwnych skromniejszy Dziewczęta na złoty do papierowymi — Bywał też uzu­ kwiatkami. w wian­ częściej w p l a t a ł y włosów i w zredukowanym szych «lawendowy», stale n i e c h o d z i ł y głowie przypinały o wstążek. ruciany, pełniony białymi, kach się w pęczki ten lub kwiatów sposób wianku szły do t a ń c a . T a k a r e l i k t o w a f o r m a w i a n k a z a c h o w a ł a się w zwyczajach i świętojańskich dożynkowych. Odpowiednikiem dziewczęcego j e s t czepiec k o b i e t z a m ę ż n y c h . wianka Czepki no­ szone b y ł y r ó w n i e ż p r z e z m ł o d z i e ż żeńską. 0 t a k i c h d z i e w c z ę c y c h czepeczkach w z m i a n ­ kuje Gulgowski, pisząc, że «na codzień dziewczęta n o s z ą włosy, przedzielone g ł a d k o 1 zakręcone w węzeł z tyłu głowy, pokrywają kiem białym lub kolorowym perkalikowym». a głowę czepecz- O tym zwyczaju, z n a n y m z r e s z t ą t a k ż e w W i e l k o p o l s c e , pisze Lorentz: «...dziewczęta nosiły czepki koron­ hulka, k o w e , zwane lub różowymi przystrojone wstążkami białymi jedwabnymi, które zawiązywały pod brodę w k o k a r d ę » Zwykle wkładały jednak na głowę dziewczęta chusteczkę C h u s t k a z a ś nie w y r ó ż n i a grup zasadniczo w t y m stopniu, j a k Kobiety zamężne nosiły 5 7 . kaszubskie (ryc. 36). kobiecych czepek. kilka odmian Ryc. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 41 �Ryc. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. c z e p c ó w . Z a c z y n a j ą c o d najskromniejszych, w y m i e n i ć cisłe c z a p k i w k ł a d a n e do snu, celem ochrony należy nocnice t j . białe, płócienne, ob­ włosów. — N a codzień były w użyciu wymie­ n i a n e p r z e z G u l g o w s k i e g o « k i t a j k o w e czepce ( r y c . 37) b i a ł e l u b k o l o r o w e » . C z e p c e o d ś w i ę t n e możemy oraz podzielić na dwie grupy, rembowane muce. którymi Gołębiewski z d w ó c h nakryciach głowy: « N a głowach złotogłowa, złotnice, są: zwane p ó ł w y s p u Helskiego nosiły kobiety w złotogłowy też r. 1888 dawniej z ł o t e m (ryc. 38), informuje o tych wyszywane czepce: k t ó r e j e d n a k j u ż w y c h o d z i ł y z u ż y c i a . Obecnie n o s z ą one c z a r n ą , nieraz j e d w a b n ą czapkę, obszytą wieloma drobnymi rąbkami, zwaną wstęgi na plecy, a do k t ó r e j na biało-niebieska. Podobne czepki noszono Kaszubskie złotogłowie, ze rabowana muca, przodzie przymocowana względu była z k t ó r e j s p a d a ł y szerokie wstążka też w sąsiednich parafiach na na kosztowność materiału i biało-czerwona wykonania gło b y ć powszechnym i j e d y n y m nakryciem g ł o w y kobiet. O b o k niego noszono z rąbkami. Odmianę rabowanej mucy p r z e d s t a w i a lub 5 8 lądzie...» . nie mo­ t e ż czepiec f o t o g r a f i a z p o c z . X X w . Jest t o , j a k w i d a ć , czepiec z d o b n y b i a ł ą f a l b a n k ą z h a f t e m a ż u r o w y m . Z r e s z t ą p r z y j ą ć n a l e ż y , ż e czepiec p r z e ­ chodził różne przemiany. P i e r w o t n i e b i a ł y — n o s i ł y go p r z e c i e ż « b i a ł k i » — szyty z p ł ó t n a , z m i e n i ł się w ostatnim s w o i m etapie n a czarny, j e d w a b n y , z d o b i o n y c z a r n y m i k o r o n k a m i i w i ą z a n y c z a r n ą wstążką. Zatracił też swoją właściwą o b o k siebie 5 9 rodzimą nazwę czepc lub czopka. R ó ż n e jego odmiany istniały . Czepki-złotnice charakteryzują się przede w s z y s t k i m m a ł y m i b o w i e m nie w f o r m i e k a p u z k i , opuszczonej rozmiarami. Noszono je na uszy. D e n k o p o k r y w a ł o zaledwie t y ł g ł o w y , a o t o k n i e d o s i ę g a ł c z o ł a i s k r o n i ( r y c . 39, 4 0 ) . Czepiec szyty b y ł z d w ó c h c z ę ś c i : z o w a l u , o ściętej p o d s t a w i e czyli z d e n k a i z o t o k u c z y l i z pasa o z w ę ż a j ą c y c h się k o ń c a c h (ryc. 41). P o d s p ó d d o d a w a n o sztywne wymoszczenie, np. z p a p i e r u l u b p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i . U d o ł u , p o b o k a c h czepca p r z y s z y w a n o w ą s k i e s k r a w k i m a t e r i a ł u z t a s i e m k a m i d o w i ą z a n i a , a b y czepiec n i e z m i e n i a ł swej p o z y c j i u t y ł u g ł o w y . W s z y s t ­ k i e te s z w y b y ł y m a ł o 42 widoczne. �Ryc. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. Używany materiał na z ł o t n i c e t o j e d w a b , aksamit, rzadziej brokat. B a r w a tego mate­ r i a ł u przedstawia p e w n ą r o z m a i t o ś ć . N a j c z ę s t s z y jest k o l o r b ł ę k i t n y , szafirowy, t a k ż e m o d r a k o w y o b o k szmaragdowego i ciemno-zielonego. S ą także czepce-złotnice z tłem b r u n a t n y m a w ó w c z a s m a o n t o n a c j ę c z e r w o n ą o r a z czepce c z a r n e l u b c i e m n o - g r a n a t o w e . N a z w ę swoją otrzymały złotnice o d haftu wykonanego złotymi lub srebrnymi nićmi. g r u p y tej j e d n a k ż e n a l e ż ą t e ż czepce z d o b i o n e h a f t e m k o l o r o w y m . się nazwa gwarowa wyszywane muce, w odróżnieniu D o n i c h zapewne od «złotnicy» czy Do odnosi «złotogłowy». K a s z u b k i n i e n o s i ł y n a g ł o w i e s a m e g o czepca, ale o w i j a ł y go c h u s t k ą n a l i n i i c z o ł a — s k r o n i — k a r k u . W t y m celu c h u s t k ę kwadratową, zwykle j e d w a b n ą w kolorze dobranym do czepca s k ł a d a ł y w t r ó j k ą t , a n a s t ę p n i e z w i j a ł y d o k s z t a ł t u o p a s k i , k t ó r ą k i l k a k r o t n i e koloru otaczały głowę. K o ń c e upinały w węzeł z dwoma odstającymi nad czołem rożkami, który to z n a n y jest d o s k o n a ł e w p o l s k i m stroju ludowym. Do dolnego b r z e g u czepca, szyte s ą m a ł e k l a p k i u s t y k u o t o k u z d e n k i e m , p r z y p i n a n o z k a ż d e j sposób gdzie p r z y ­ strony p o jednej wstążce i w i ą z a n o r a z e m w k o k a r d ę p o d b r o d ą . W s t ą ż k i te b y ł y n a d ł o ń s z e r o k i e , j e d w a b n e , białe z d e s e n i e m r ó ż w b a r w a c h z i e l o n e j i c z e r w o n e j , a o p a d a ł y k o ń c a m i n a 10 c m p o n i ż e j pasa. Rozróżniamy chustki nakrywające głowę oraz chusty naramienne. Według informacji K u j o t a z r . 1874 « . . . n i e w i a s t y k a s z u b s k i e . . . l a t e m n o s z ą n a g ł o w i e b i a ł ą , c i e n k ą c h u s t k ę , p o d b r o d ą w w ę z e ł z w i ą z a n ą , s t ą d « b i a ł k a m i » j e p r z e z w a n o » . P a r c z e w s k i w r . 1896 z a o b s e r w o w a ł 43 �Ryc. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. w pow. kościerskim, że «kobiety zawiązują głowę białymi chustkami, tak że gdy w święto t ł u m n i e i d ą d o k o ś c i o ł a w y g l ą d a j ą z d a l e k a , j a k b y s t a d o g ę s i » . P a t o k ze S t r z e l i n a w p o w . m o r ­ s k i m podaje, z lat ostatnich u b . w i e k u : « D o pracy w p o l u , l a t e m d z i e w c z ę t a w k ł a d a ł y białe kabatki i wielkie białe chustki na głowę». W z m i a n k i lnia­ nych lub bawełnianych te o d n o s z ą s i ę d o b i a ł y c h c h u s t e k służących do nakrywania głowy. U ż y w a n o Za pamięci Gołębiewskiego o k o ł o r . 1888 n a p ó ł w y s p i e H e l s k i m «noszono też... wprowadzone dopiero o d k i l k u lat w e ł n i a n e wyłącznie czarne, obecnie t a k ż e j u ż czerwone, t e ż chustek wełnianych. i w parafiach okolicznych chustki na głowę, pierwotnie niebieskie, białe a nawet różnokolorowe*. Były to chustki fabryczne, w e ł n i a n e i k o l o r o w e . Te, k t ó r e w i d z i m y u k o b i e t na fotografiach Gulgowskiego, a p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k ó w bie­ ż ą c e g o stulecia, c h a r a k t e r y z u j ą się przede w s z y s t k i m t y m , ż e s ą m a ł e , tyle t y l k o , aby s t a r c z y ł o na pokrycie głowy i mocne związanie p o d b r o d ą . T o właśnie mocne związanie naprowadza na wniosek, że były to białe chustki płócienne kwadratowe, składane w trójkąt, którego dosięgały końce pleców. N a t o m i a s t m ł o d a d z i e w c z y n a , k t ó r e j z d j ę c i e z n a j d u j e s i ę w tej samej k s i ą ż c e o k r y ł a głowę inaczej. Chusta ta jest b r ą z o w a , w e ł n i a n a , z d ł u g i m i f r ę d z l a m i , z w i ą z a n a l e k k o p o d brodą i posiada b i a ł y szlak o r n a m e n t o w a n y sta n a r a m i e n n a bione były kobiet ciężkie starszych. wełniane, O motywem takich s t o k r o c i . Jest t o w y r ó b chustkach gruntowane b r ą z o w o wspomina chusty fabryczny, Gulgowski, naramienne, że noszone chu­ ulu­ n p . we Wdzydzach». Na Kaszubach noszono też chusty zwane szalami tureckimi, rozpowszechnione kilkudziesięciu laty na c a ł y m zachodzie Polski. W i e l k o ś ć i c h w y n o s i ł a 4 x 3 p o s i a d a ł a d w a « l u s t r a » czarne bez ornamentacji. Koloryt metry. ogólny czerwono-brązowy. tzw. « o g ó r k ó w » z n a j d o w a ł się na szerokich szlakach u d w ó c h b o k ó w chusty oraz n a przed Całość Wzór węższych s z l a k a c h p o d ł u ż n y c h , ale w n i e c o o d m i e n n y m k o l o r z e . C h u s t y t a k i e z a z w y c z a j p r z e c i n a ł o s i ę na dwie części, dzieląc je na d w a kwadraty, k a ż d y z w ł a s n y m lustrem. T y m sposobem jedna chustka k a l k u l o w a ł a się taniej. K w a d r a t s k ł a d a ł o się w trójkąt, c z a r n ą jego część, czyli lustro, dawano na wierzch głowy, a resztę wyrzucając na 44 ramiona. �Ryc. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca, pow. Puck, okaz w Muzeum we Wdzydzach. Okrycie Kaszubki nosiły na nogach p o ń c z o c h y nóg czyli j a k m ó w i modre z czerzwionymi szwikłami po stronach. B y ł y i noszone w święta. Ceynowa nogawkę to pończochy wełniane, białe abo robione w d o m u N a nie o b u w a n o czarne t r z e w i k i , sięgające kostek, sznurowane i wy- wiksowane t o z n a c z y b ł y s z c z ą c e . K a s z u b k i n i e n o s i ł y skorzni t j . b u t ó w z c h o l e w a m i , a n i t e ż chodoków t j . o b u w i a w c a ł o ś c i d r e w n i a n e g o . Szlupki b y ł y t o m i ę k k i e p a n t o f l e , szyte z r e s z t e k m a t e r i a ł ó w o d z i e ż o w y c h , p o g a r d l i w i e z w a n e szłore. W W i e l k o p o l s c e o d p o w i a d a j ą i m laczki. W p a n t o f l a c h c h o d z o n o t y l k o p o d o m u . Uzupełnienia stroju — ozdoby W s t ą ż k i w y s t ę p o w a ł y z a r ó w n o w stroju dziewczęcym, j a k i w ubraniu o d ś w i ę t n y m kobiet z a m ę ż n y c h . W ą s k i e tasiemki służyły do spinania koszuli, gorsetu i naszyjników, wstęgi do ozdoby czepców. Wąskimi tasiemkami czyli blewiączkami a wiązano szerokie kołnierzyk, r ę k a w y koszuli p r z y mankiecikach, p o ń c z o c h y p o d k o l a n a m i oraz zasznurowywano U gorsik. koszuli b y ł y one zazwyczaj czerwone, u gorsetu przystosowane d o jego k o l o r y t u . Szerokich wstążek używano brodą w do przymocowywania czepców złotych na głowie. Zawiązywano je pod kokardę. G o ł ę b i e w s k i p i s z ą c o r ą b k o w a n e j czapce w s p o m n i a ł , ż e z n i e j « . . . s p a d a ł y s z e r o k i e w s t ę g i na plecy, a d o k t ó r e j na przodzie przymocowana była w s t ą ż k a biało-czerwona lub n i e b i e s k a » . N i k t n a t o m i a s t n i e z a n o t o w a ł , a b y ze w s t ę g t y c h w i ą z a n o k o k a r d y u Stare w s t ę g i o d czepców-złotogłowi, biało- gorsetów. przechowywane w M u z e u m w Kartuzach były białe, zdobne w czerwone r ó ż e i zielone Ustki. O i n n y c h o z d o b a c h s t r o j u pisze P e r n i n : « M a j ą . . . r a z p o r a z t a k ż e o z d o b y n a s z y i z b u r ­ sztynów, z kolorowych paciorków 6 0 kolczyki, krzyżyki...» . sztynu są niewątpliwie szklanych. P o s i a d a j ą odziedziczone pierścionki, bur­ krajowego pochodzenia. D o dziś a m b i c j ą k a ż d e j K a s z u b k i jest posia­ danie b u r s z t y n ó w . Przechowywano je w skarbczyku kobiecym w przegródce malowanej srebrne Szklane p a c i o r k i p o c h o d z i ł y z i m p o r t u . N a t o m i a s t o z d o b y z skrzyniówku, t o jest w wąskiej skrzyni. 45 �Ryc. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. K a ż d a n i e o m a l w i e ś z a o p a t r y w a ł a się w o z d o b y b u r s z t y n o w e we w ł a s n y m zakresie. D a w ­ niej b u r s z t y n i a r z e l u d o w i wykonywali podłużne kolczyki i paciorki do naszyjników c z ę c y c h , d z i ś z a ś p r z e w a ż n i e b r o s z k i najczęściej w k s z t a ł c i e s t o k r o c i . S ł u ż y ł y one do dziew­ ozdeby o d ś w i ę t n e g o o d z i e n i a . N a w s i w i d u j e s i ę jeszcze u l u b i o n e p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y b u r s z t y ­ n o w e k r z y ż y k i , zawieszone na w s t ą ż e c z c e u szyi. Z i n n y c h o z d ó b stroju kobiecego w y m i e n i ć n a l e ż y t a ś m y , pasy i naszywki, k t ó r e miejska zaszczepiła na w s i , szych, cekiny, b ł y s k o t k i j a k o p r z y s t r ó j z ł o t o g ł o w i a oraz p a n n y m ł o d e j , a wreszcie ż y w e l u b p a p i e r o w e k w i a t k i w p l a t a n e d o warkoczy moda wieńca otaczających w krag głowę. Rozdział MATERIAŁY W na WYTWÓRCY okresie s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i wsi kaszubskiej p r z e r ó b k a surowców i zużytkowanie ich odzież w y m a g a ł a współistnienia przędzalnictwa, tkactwa, krawiectwa, farbiarstwa, a póź­ niej r ę c z n e g o przemysłu Jak i I VIII to drukowania wzorów na tkaninach. Wszystko to miało pierwotnie charakter domowego. daleko p a m i ę ć ludzka sięga, mniejsze o w k a ż d y m d o m u z n a j d o w a ł się k o ł o w r o t e k strukturze pionowej zwane w pow. morskim piesk czyli oraz większe kółko, siodeł­ k o w e , istniejące o b o k tamtego. K o b i e t y p r z ę d ł y na n i c h len i w e ł n ę . P r z ę d z e n i e w e ł n y prze­ t r w a ł o dłużej od w y r o b u nici lnianych. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przędzalnictwo zaczęło gwał­ townie z a n i k a ć na P o m o r z u . W wrotkach. Przeważnie sprzęt l a t a c h 1933—1938 j u ż t y l k o ten jako bezużyteczny stare wędrował nerki na przędły strych. Po na koło­ I I wojnie ś w i a t o w e j p r z ę d z a l n i c t w o k a s z u b s k i e o d ż y ł o , z a c z ę t o w y r a b i a ć o d n o w a k o ł o w r o t k i i sprze­ d a w a ć je na t a r g u w 46 Kartuzach. �Ryc. 42. Czepek z motywami palczastymi. Z p r z ę d z a l n i c t w e m łączy się nierozerwalnie tkactwo d o m o w e . Z a n i k ł o j u ż przed I ś w i a t o w ą . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m rzadko j u ż m o ż n a b y ł o znaleźć na wsi krosna. •gkorąbane i spalone lub Niemniej m o ż n a oddane do wojną Zostały muzeum. d z i ś jeszcze u z y s k a ć w t e r e n i e i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e l u d o w e j p r o d u k c j i p ł ó t n a d o m o w e g o . Z p r z ę d z y lnianej t k a n o w i ę c 3 rodzaje p ł ó t n a : na z w y k ł e b i a ł e na koszule, n a rącznici, t a k ż e b i a ł e , ale o r ó ż n y c h r a p o r t a c h c z y l i nasypy t j . p o s z w y w drobną rutkę, a w i ę c k r a t k ę r ó ż o w ą dalej na Około roku obecnie na p o s t a w Spodnie męskie Najdelikatniejsze na wagę bieliznę. W b a w e ł n ę , a t y l k o na w ą t e k marengowate s z y t o białe na d o l n ą jej część czyli Wielką i białą. 1 9 1 1 , j a k pisze G u l g o w s k i « . . . n a b i e l i z n ę w y r a b i a s i ę p ł ó t n o l e n n a l e n , k t ó r e p o t e m n a s ł o ń c u b i e l o n o » . A l e w 10 l a t p ó ź n i e j M a j k o w s k i atoli w z o r a c h , wreszcie t r z e c i r o d z a j płótno stwierdza, że «najczęściej len. T a k powstaje z tkaniny bawełniano-lnianej, przeznaczano na popleck k o b i e c e j biorą półpłótno». czy w e ł n i a n o - l n i a n e j . koszuli, najmocniejsze zaś uzemk. p r z y k ł a d a n o na Kaszubach do ś n i e ż n o - b i a ł e g o t o n u p ł ó t n a przeznaczonego każdej wsi z n a j d o w a ł y się bielniki, u ż y t k o w a n e gromadnie, a zwyczajowym o b o w i ą z k i e m m ł o d y c h d z i e w c z ą t b y ł o d o p i l n o w y w a n i e b i e l ą c e g o się na s ł o ń c u p ł ó t n a . Tutaj na m u r a w i e , n a d brzegiem jeziora z b i e r a ł y się w i ę c g r u p y d z i e w c z ę c e , tutaj p o w s t a w a ł y pieśni, ludowe baśni, Produkcja a z n a n e d o t ą d s ą n a w s i p o d a n i a , ł ą c z ą c e s i ę ze s t a r y m i samodziałów wełnianych, wchodzących w skład bielnikami. stroju ludowego o p i e r a ł a się n i e t y l k o n a k u l t u r z e r o l n e j , ale i n a h o d o w l i . W i e l k i e p r z e s t r z e n i e ł ą k p r z e c i n a n e rzeczkami, p a s t w i s k a l e ś n e , a p r z e d s t u l a t y p r a k t y k o w a n a g d z i e n i e g d z i e jeszcze g o s p o d a r k a trójpolowa z u g o r a m i — wszystko t o s p r z y j a ł o h o d o w l i owiec (ryc. 37). P o d koniec w i e k u u b i e g ł e g o g b u r kaszubski w y p a s a ł po kilkadziesiąt sztuk owiec i b a r a n ó w , a m a ł o r o l n y c h ł o p m i a ł i c h c h o ć b y dwie lub trzy sztuki. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w okresie k u l m i n a c j i systemu kapitalistycznego, sytuacja ta u l e g ł a zasadniczym zmianom. Produkcja owczej w e ł n y nie o p ł a c a ł a się wobec zalewu wsi manu­ f a k t u r ą m i e j s k ą . Obecnie h o d o w l a ta w Polsce L u d o w e j r o z w i j a się p o m y ś l n i e , a z n i ą i p r z ę ­ d z a l n i c t w o , ale tkactwa j u ż nie z d o ł a n o uruchomić. 47 �48 �Ryc. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. Tradycyjny przemysł tkacki wctrp, w e ł n i a n e g o , zwanego 61 na Kaszubach a składającego charakteryzował się wyrobem samodziału się z o s n o w y w e ł n i a n e j i t a k i e g o ż w ą t k u , a n a s t ę p ­ nie w y r o b e m « s u k n a s a m o r o d n e g o * o osnowie b a w e ł n i a n e j , a w ą t k u w e ł n i a n y m . W ę p s y z i ­ m o w e szyto z « b a j i » t j . grubej t k a n i n y w e ł n i a n e j , p o d o b n e j do C e y n o w a pisze, że Seknja była warpowa. Dla fianeli. Z w a r p u szyto s u k m a n y . kobiet, j a k informuje Gulgowski, były ma­ teriały p o części p ó ł w e ł n i a n e t j . na postaw b r a ł o się len lub p ó ź n i e j b a w e ł n ę , a na w ą t e k w e ł n ę w różnych kolorach. D o tkactwa tradycyjnego należał prawdopodobnie w y r ó b krajek na d e s z c z ó ł k a c h tkackich znanych też w regionie p o b r a t y m c z y m u Kaszubek znad jeziora Ł e b s k i e g o i G a r d z i e ń s k i e g o . O produkcji krajek wspomina Ł ę g o w s k i w r. 1892: «...dziś o p r ó c z p ł ó t n a j u ż chyba tylko w s t ą ż k i n a r ę c z n y c h k r o s n a c h w y r a b i a j ą , a t e n w y r ó b j e s t n i e t y l k o n a K a s z u b a c h jeszcze d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y u d z i e w c z ą t w i e j s k i c h , ale d a w n i e j b y ł i w i n n y c h o k o l i c a c h P r u s Z a c h o d ­ nich znany. W n o w s z y c h czasach zdaje się p r a w i e w s z ę d z i e z a g i n ą ł . W s t ą ż k i a t o l i , a i g r u b e , p s t r e m a t e r i e p ł ó c i e n n e d o m o w e j r o b o t y u ż y w a j ą jeszcze p o l e w e j s t r o n i e W i s ł y , ale pochodzą z p o l s k i e j W a r m i i , g d z i e w i d o c z n i e p r z e m y s ł d o m o w y jeszcze n i e z u p e ł n i e z a g i n ą ł » 6 2 . Oczy­ wiście m o w a t u o w y r o b i e krajek do z w i ą z y w a n i a zapasek i s p ó d n i c , a nie w s t ą ż e k do c z e p c ó w , k t ó r e t k a n e b y ł y za g r a n i c ą na T k a c t w e m na krosnach Kaszubach zajmowali żakardowskich. się z a r ó w n o mężczyźni, jak i kobiety. W Sławkach k o ł o G o r ę c z y n a w pow. k a r t u z k i m p r a c o w a ł o przed kilkudziesięciu laty k i l k u tkaczy na włas­ nych warsztatach. P a m i ę t a n o tkaczy r ó w n i e ż w innych wioskach w pow. kościerskim. Zamiesz­ kała zaś w Przyrowie koło Wygody w pow. kartuzkim rabia ludziom s a m o d z i a ł y z dostarczonego t k a c z k a T u s z k o w s k a d o tej p o r y w y ­ surowca. Z t k a c t w e m ł ą c z y się f a r b i a r s t w o . F a r b o w a n i e m n i c i i t k a n i n z a j m o w a ł y się dawniej k o b i e t y w d o m u , zanim p o w s t a ł y w miastach farbiarnie. Barwik brunatny uzyskiwano z wywaru w i o n e c h u s t k i d o o w i j a n i a c z e p c ó w z w a ł y się kory d ę b o w e j . S t ą d d o m o w y m sposobem ubar­ dambowe chusty. P o d o b n o u ż y w a n o też wywaru k o r y olchowej lub czarnych m r ó w e k leśnych do uzyskania b a r w i k a czerwonawego. W licach Łączyńskiej Huty miano farbować wełnę mechem z kamienia albo z Miejskie farbiarnie w Kościerzynie i Wejherowie p o w s t a ł y w ub. wieku, po zakończeniu rozwojem wojny 1870/71 w z w i ą z k u oko­ . prawdopodobnie z wzrastającym wówczas 6 4 przemysłu . Przechowywane nabijane niemiecko-francuskiej buku 6 3 w metalowymi Stroje Kaszubskie — 4 zbiorach muzealnych, gwoździkami oraz d u ż e szczególnie kollekcje w Chojnicach, matryc ręcznych klocki drukarskie znajdujących się 49 �Ryc. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 1, 2 kuronek, 3 pszczółka, 4 żuczek, 5 diamantek, 6 wisienka, 7 makówka, łeb, 8, 9, 10, 11, 12 tulipany, 13 gwiazda morska, 14 kwiat granatu, 15 bałwanki, 16, 17, 18, 19 makówka, łeb, 20 owoc granatu, 21 róża, 22 liść dębowy, 23 borowicze, 24 róża. w M u z e u m w K w i d z y n i u i Szczecinie być u ż y w a n a na Kaszubach i pozwalają przypuszczać, że pewna ich ilość mogła Kociewiu. D o fabrycznej d r u k a r n i o d n o s z ą się s ł o w a G u l g o w s k i e g o : « F a r b i a r n i a p r z y s z ł a w u p o d o b a n i o m l u d u przez n a d r u k m a t e r i a ł ó w k o l o r o w y m i wzorami» 6 5 pomoc . P r z e c h o d z ą c z kolei do krawiectwa obserwujemy na Kaszubach trzy jego etapy: domowe, gdy k o b i e t y same s z y ł y o d z i e ż d l a siebie i d l a mężczyzn; dalej d o m o k r ą ż n e , wykonywane przez k r a w c ó w w ę d r o w n y c h , a w k o ń c u k r a w i e c t w o wiejskie warsztatowe stałe, k t ó r e p r z e s z ł o w rzemiosło małomiejskie. Na tych etapach przekształcał się k r ó j odzieży. Pierwotnie był 6 6 czysto l u d o w y , b o k o b i e t y i n n e g o nie z n a ł y , z czasem k r a w c y w p r o w a d z i l i tzw. « k r ó j p a r y s k i » . 50 �Ryc. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. Również i produkcję futer i skór przejęli rychło wali surowiec do k u ś n i e r z y i czapkarzy miejskich k o ż u c h y i c z a p k i na specjalni r z e m i e ś l n i c y . Kaszubi w Wejherowie i Pucku, albo też odda­ kupowali jarmarkach. Rozdział IX ZDOBNICTWO Najstarsze w i a d o m o ś c i o hafcie na koszulach k o b i e c y c h K a s z u b zachodnich, a m i a n o w i c i e na przyramkach, k o ł n i e r z y k u i mankietach, p o c h o d z ą z X V I I I w., a p o d a ł je Wedle o k a z ó w znajdujących Briiggemann. się w M u z e u m w K a r t u z a c h i S ł u p s k u najstarszym haftem ka­ s z u b s k i m b y ł b i a ł y na b i a ł y m tle. W y s t ę p o w a ł o n przede w s z y s t k i m na czepcach oraz m a ł y c h obruskach w kapliczkach domowych. Ż a d e n jednak z o b r u s ó w i innych małych o ł t a r z y k o w y c h i k a p l i c z k o w y c h nie d o c h o w a ł Reprezentacyjnym lub złotnice (ryc. 42), się do naszych paramentów czasów. typem dawnego haftu kaszubskiego są czepki złote czyli noszone podczas uroczystości rodzinnych, dorocznych złotogłowie kościelnych o r a z c z e p k i j e d w a b n e z h a f t e m w i e l o b a r w n y m ( r y c . 4 3 , 44, 4 5 ) . O b a t y p y t y c h c z e p k ó w w y k o ­ nywane były w X V I I I w i e k u w klasztorze benedyktynek w Ż a r n o w c u w pow. puckim oraz n o r b e r t a n e k w Ż u k o w i e w p o w . k a r t u s k i m , a p o s e k u l a r y z o w a n i u t y c h z a k o n ó w w r . 1772 6 8 t a k ż e przez i c h świeckie w y c h o w a n k i . się nieco dłużej t r w a ł a na 4* — W I p o ł . X I X w . z a n i k ł o h a f c i a r s t w o z ł o t n i c , a zdaje Kaszubach sztuka wielobarwnego haftu jedwabnego. 51 �Ryc. 48. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Złotogłowie wykonywane było z aksamitu w kolorze ultramarynowym, kobaltowym, c z a r n y m a rzadziej s e p i o w y m . D o h a f t u u ż y w a n o z ł o t y c h l u b srebrnych n i c i , t j . n i c i j e d w a b n y c h owiniętych cieniutką blaszką metalową, paseczków błyszczącej blaszki złotej lub bajorka, t j . cieniutkiego d r u c i k a spiralnie s k r ę c o n e g o w r u r e c z k ę (ryc. 49). Technika robienia złotnic obejmowała 1) h a f t w y p u k ł y , p o j a w i a j ą c y polegał na t y m , że celem 4 rodzaje 6 7 haftu : się z k o ń c e m X V I w., a t a k znamienny uwydatnienia wypukłości ornamentu dla epoki baroku, podwlekano poszczególne elementy zdobnicze g r u b ą nicią b a w e ł n i a n ą albo t e ż p o k r y w a n o je p o d k ł a d k ą z k a r t o n u l u b skórki, następnie układano gęsto odpowiednio metalowe przycięte nici, k t ó r y c h s k r a w k i nalepiano nie przewlekano na aksamit i dopiero przez aksamit, lecz na nich przyszywano ściegami n i t k i jedwabnej. P o d haft srebrny d a w a n o z w y k l e p o d k ł a d k ę białą. N i t k i z a ś z ł o t e przyszywano j e d w a b i e m ż ó ł t y m (ryc. 47). 2) O d m i e n n y m o d e ń b y ł haft p r z e k ł u w a n y , p o s ł u g u j ą c y się ściegiem p ł a s k i m , a w i ę c prze­ w l e k a n y m przez t k a n i n ę . Stosowany b y ł o n do szczegółów ornamentu. 3) H a f t k ł a d z i o n y p o w s t a w a ł w t e d y , g d y p o k i l k a n i c i m e t a l o w y c h , n p . b a j o r k a , układano wzdłuż poszczególnych form, tworząc z nich kontur, szypułkę kwiatu itp., a następnie te p r z y m o c o w y w a n o n i e z n a c z n i e (ryc. 48). T a k samo utwierdzano nitki w pewnych odstępach nitką j e d w a b n ą , ściegiem piaskowym paseczki blaszek, k t ó r y m i z a s n u w a n o n i e k t ó r e p a r t i e mo­ t y w ó w celem u ż y c z e n i a i m p o ł y s k l i w e g o b l a s k u , nie d a j ą c e g o się u z y s k a ć n i ć m i m e t a l o w y m i . 4) H a f t bajorkiem w y k o n y w a n o w ten sposób, że na poszczególnych częściach formy zdobniczej u k ł a d a n o k a w a ł e c z k i bajorka o d p o w i e d n i o przycięte, p o t e m s a m ą n i ć przewlekano od spodu, gano p o d 52 następnie przewlekano spód. przez r u r e c z k ę bajorka, p o c z y m z n ó w samą nić przecią­ �Ryc. 49. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Praca ta oczywiście, j a k w o g ó l e haft zloty, w y m a g a ł a o p r ó c z w p r a w y , t a k ż e skiej benedyktyń­ cierpliwości. Błyszczki zaś t j . cekiny przytwierdzano supełkiem bajorka. Ponad to stosowano p o m y s ł o w e urozmaicenia techniki hafciarskiej, użyczające złotogłowiu nowych efektów N p . na większe elementy f o r m y n a k ł a d a n o siatkę z nici o d r ó ż n i a j ą c y c h zdobniczych. się o d t ł a wyszycia l u b miejsca centralne n p . o w a l i d n o k w i a t o w e t u l i p a n u , z a h a f t o w y w a n o p l e c i o n k ą w k t ó r e j tkwiły blaszki złote, bardziej połyskliwe, niż n i ć z ł o t a p o k r y w a j ą c a (ryc. 50), k w i a t y i liście. K i e d y indziej z n ó w n a k ł a d a n o złote blaszki u k o ń c ó w siedmiopalczastego k w i a t u i t a k i c h ż e otaczających go liści, w y h a f t o w a n y c h r ó w n o l e g l e n a ł o ż o n y m i n i ć m i z ł o t y m i . A l b o wreszcie k o m b i n o w a n o haft z ł o t y z haftem w i e l o b a r w n y m . P i ę k n ą t e c h n i k ę i szlachetny haft hafciarki k a s z u b s k i e ze s z k ó ł e k k l a s z t o r n y c h i z i z b y c z e l a d n e j . J e d n a k ż e m o t y w y wyniosły zdobnicze n a c z e p k a c h n i e w y k a z u j ą r o d z i m e g o p o c h o d z e n i a . T u l i p a n y z a m k n i ę t e czy r o z w a r t e , m a r g e r i t y o r o z ł o ż o n y c h l i s t k a c h , serca z a h a f t o w a n e w k r a t k ę i t p . m o t y w y w y s t ę p u j ą c e c z ę s t o w c i a r s t w i e k a s z u b s k i m s ą w ł a ś c i w e sztuce l u d o w e j w s z e r o k i m z a s i ę g u haf- europejskim. Czepce kaszubskie p r z e c h o d z i ł y liczne p r z e o b r a ż e n i a . W I I p o ł o w i e X V I I I w i e k u i c h u k ł a d o r n a m e n t a c j i w y w o d z i ł s i ę ze z d o b n i c t w a k o ś c i e l n e g o . W c z e p k a c h z p o c z ą t k u X I X w . , m o ż n a z a u w a ż y ć , że k a ż d a g a ł ą z k a i k w i a t m i a ł swoje w ł a s n e tło i « p o w i e t r z e » . P o t e m z a h a f t o w y w a n o ś c i ś l e p o w i e r z c h n i ę d e n k a czepca, a c z ę ś c i o w o i o t o k u . Obok aksamitu u ż y w a n o a do k a ż d e g o rodzaju m a t e r i a ł u dostosowywano o d p o w i e d n i ą t e c h n i k ę hafciarską. jedwabiu, Haftowano złotą nicią i k o n t u r o w a n o k o r d o n k i e m , nadto przyszywano blaszki i cekiny. Margerity, t u l i p a n y , s t o k r o c i e , serca, k w i a t y w t y p i e r o z w a r t e j r ó ż y , w i c i o k a l a j ą c e centralny — zaliczamy do o r n a m e n t y k i ludowej, n a t o m i a s t o w o c g r a n a t u (ryc. 46), owe m i ł o ś c i » z w a n e t e ż « r ó ż ą M a r i i » p r z y n a l e ż y raczej d o sztuki o ś r o d k ó w motyw «jabłko zachodnio-europej­ s k i c h . P r z e j a w i a ł s i ę o n jeszcze w X I V w i e k u , j a k o s y m b o l C h r y s t u s a n a o r n a t a c h . Z kościo­ ł ó w i k l a s z t o r ó w p r z e n i ó s ł się ten m o t y w d o z d o b n i c t w a l u d o w e g o i t o nie t y l k o kaszubskiego. S p e c j a l n ą w a r t o ś ć m a j ą d l a nas w i e l o b a r w n e h a f t y j e d w a b i e m n a c z e p k a c h z u w a g i n a to, 53 �Ryc. 50. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. ż e p o w i n n y b y s t a ć się w z o r c e m dla do haftu barwnego na Kaszubach oraz późniejszych p r ó b rekonstrukcji tradycyjnego zdobnictwa stroju. O k a z y ze z n a n ą n a m zamiłowania m e t r y k ą p o c h o d z ą sprzed stu lat z Ż a r n o w c a , p o w . P u c k , a w y k o n a n e są na jedwabiu haftem białym i łososiowym. szypułek obudzonego przed półwieczem najeżonych wyłącznie poziomymi cieniowanym w kolorach kremowym, cynobrowo-zielonym, z drobnymi wyhaftowany listkami, na drugich zaś — kwiat granatu dodatkiem ściegami nici jedwabnych, t y l k o dodatkowe ozdoby boczne w y k o n a n e s ą t a k ą ż t e c h n i k ą , ale bajorkiem. Hafciarki u p r a w i a j ą c e haft wielobarwny w y k a z y w a ł y wiele p o m y s ł o w o ś c i . A u t o r k a przedstawionego na żółtym, N a jednych centralnym m o t y w e m zdobniczym jest r ó ż a ryc. 43 stosowała wielokierunkowość ściegów zależną od czepca, haftowanej f o r m y , a n a d t o p o s ł u g i w a ł a s i ę j e d w a b i e m w ł o c h a t y m , k t ó r y d a w a ł specjalne e f e k t y b a r w n e . I n n a z n ó w na j e d w a b n y m tle b r ą z o w y m h a f t o w a ł a k w i a t y n i ć m i ż ó ł t y m i , r ó ż o w y m i i z i e l o n y m i , p r z e p l a t a j ą c swe ś c i e g i m i e n i ą c y m i s i ę n i t k a m i s r e b r n y m i , nadto kolorowym kwiatom dawała o b r z e ż e n i a z ł o t e . Jej u k ł a d z d o b n i c z y p o l e g a ł n a t y m , ż e k w i a t c e n t r a l n y w y s t ę p o w a ł w o t o ­ czeniu p ł a t k ó w r ó ż o w y c h i żółtych, a z pionowej szypułki w y r a s t a ł y dwie gałązki z pękami kolorowymi, ujętymi w srebrne listki. barwnymi Podobne pęki wyrastały również u szczytu. Z a r ó w n o z ł o t o g ł o w i e , j a k i h a f t w i e l o b a r w n y z a m a r ł y k o ł o p o ł o w y X I X w . N o s z o n o jeszcze długo po m a t k a c h i b a b k a c h o d z i e d z i c z o n e czepce, ale chciały w r ó c i ć do dawnej pięknej tradycji. Moda na b r a k ł o artystek hafciarek, k t ó r e czepce h a f t o w a n e minęła. Z by końcem X I X w i e k u d a w n e czepce o t r z y m a ł y o b s z y c i e z c z a r n y c h k o r o n e k p o d w p ł y w e m m i a s t a , h a f t z ł o t y czy k o l o r o w y j u ż n i e o d ż y ł . Z a l e d w i e n i e l i c z n e l e c i w e i n i e c o p r z y ć m i o n e ale okazy n i e g d y ś i m p o n u j ą c e przepychem, gdy z ł o t o i srebro d o d a w a ł o i m b l a s k u — p o s z ł y do m u z e u m . D o p i e r o z p o c z ą t k u X X w i e k u p r z y s z e d ł czas, k i e d y b a w e ł n i c z k a z a s t ą p i ł a z ł o t o , o w o c g r a ­ natu, m a r g e r i t y a nawet p ę d y w i n o g r a d o w e z c z e p c ó w z ł o t y c h p r z e n i o s ł y się na haft na serwety, r ę c z n i k i , bluzy, koszule, fartuszki, kolorowy, sukienki dla dzieci i t p . N i e b y ł a to j u ż sztuka l u d o w a w ś c i s ł y m tego s ł o w a znaczeniu. K o n t a k t z t r a d y c j ą z o s t a ł p r z e r w a n y . P i ę k n y c h dzieł dawnej kaszubskiej sztuki hafciarskiej nie mogły zastąpić wyroby przemysłu domowego, b ę d ą c e p r ó b a m i t y l k o l u d z i o d o b r y c h intencjach. Ż e j e d n a k haft k o l o r o w y t r w a na Kaszubach 54 �o d p ó ł w i e c z a i n i e u s t a n n i e w y s t ę p u j e t a m w ś c i s ł y m z w i ą z k u ze s t r o j e m k o b i e c y m , n i e go p o m i n ą ć w h i s t o r y c z n y m p r z e g l ą d z i e hafciarstwa H a f t k o l o r o w y w p r o w a d z i ł w r . 1906 kaszubskiego. do zdobnictwa kaszubskiego nauczyciel Gulgowski w e W d z y d z a c h w p o w i e c i e k o ś c i e r s k i m , a raczej j e g o ż o n a T e o d o r a . N i e c o p ó ź n i e j inne o ś r o d k i hafciarskie z haftem w i e l o b a r w n y m , j a k np. w K o ś c i e r z y n i e , dzięki rodziny w Lewandowskich, w Kartuzach za można współudziałem Sierakowicach, w Ż u k o w i e , Wejherowie i Ż a r n o w c u . Franciszki Zasługą powstały działalności Majkowskiej, Gulgowskich było nadto rozpo­ wszechnienie h a f t ó w w y t w a r z a n y c h p o d i c h k i e r u n k i e m przez d z i e w c z ę t a wiejskie w ubogiej w i o s c e W d z y d z e i z o r g a n i z o w a n i e z b y t u g a l a n t e r i i h a f c i a r s k i e j , co p r z y c z y n i ł o s i ę d o podnie­ sienia s t o p y ż y c i o w e j ludności. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h h a f t ó w s ą p r z e d e w s z y s t k i m m o t y w y o r n a m e n t a c y j n e ( r y c . 50). W i d a ć t u w p ł y w y o ś r o d k ó w klasztornych, np. w m o t y w a c h o w o c u granatu, k t ó r e w hafciarek przekształciły się w w formie z a m k n i ę t e j dwulistnej, śliwę, makówkę albo lub też z dodatkiem rękach łby. M o t y w t u l i p a n a p o j a w i a s i ę t z w . kuronka t j . o r n a m e n t e m z a k o ń ­ w c z a j ą c y m t u l i p a n ł a m a n ą l i n i ą , p r z y p o m i n a j ą c ą g r z e b i e ń k o g u t a . Jest t e ż t u l i p a n szerokolistny z w i e ń c z ą c y m go m o t y w e m s ł o ń c a oraz r ó ż a kaszubska z p ł a t k a m i o trzech o d c i e n i a c h b ł ę k i t u . Jest t o róża wodna. P r z e t w o r z e n i e m zaś r ó ż są rozety, które mają ażurowe wnętrza zakrat- k o w a n e . D o h a f c i a r s k i e g o z d o b n i c t w a k a s z u b s k i e g o n a l e ż ą t e ż serca a ż u r o w e , s ł o ń c a , d r o b n e Ryc. 51. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. t r ó j k ą c i k i i z ą b k i . D r u g o r z ę d n y m m o t y w e m , lecz c z ę s t o u ż y w a n y m w y s t ę p u j ą c ą g ł ó w k ą i m a c k a m i . M ó w i się r ó w n i e ż o bałwankach. z ą b k ó w wykonywanych nićmi niebieskimi w k i l k u tonach Istnieją też Każdy koniczynki prawie większy wiśniami. Nie brak tu i są do diamantków mieczykowate, współczesnym U p o d o b n i ł y się one Dominującym ornament otaczają tj. kolorowych z silnie okrągłych barwnych. makowe oraz d r o b n e k u l k i , w i ę k s z e i mniejsze, Liście listki występują jagód k a s z u b s k i m s p o t y k a się m o t y w y z biegiem czasu do nazywane i małych owali z promyczkami. Żuczki podobne z w y p u s t k a m i u szczytu. hafcie pszczółki r ó ż o w e , czerwone, niebiesko-granatowe. żuków dębowe, są tzw. Są to kombinacje motywu tzw. w kilku borowiki odmianach: albo są one borowicze. We palmetowe przeniesione z czepców. stokroci. k o l o r e m wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h h a f t ó w kaszubskich jest k o l o r w k i l k u odcieniach, o d granatu do jasnego błękitu. Zieleń występuje z p r z y m i e s z k ą niebieski oliwkową. B a r w a czerwona jest ognista. K o l o r ż ó ł t y m a k o l o r z ł o t a w y . R z a d k o w y s t ę p u j e k o l o r b r ą z o w y , fioletowy — nigdy 6 S . Według wersji ludowej haft kaszubski jest siedmiokolorowy. c h a r a k t e r y s t y c z n ą h a f t ó w kaszubskich jest k o n t u r o w a n i e i c h nicią c z a r n ą , co m a uwypuklić Cechą plastycznie ornament. Z kaszubskim strojem l u d o w y m ł ą c z y się haft d r o b n y . N a k o ł n i e r z y k u , na mankietkach oraz na p r z y r a m k a c h w y s t ę p u j e t z w . w i a n e k kaszubski, s k ł a d a j ą c y się z l i n i i falistej, n a której rozmieszczone są d r o b n e zielone listeczki b o r o w i k o w e , a w ś r ó d n i c h m a ł e niebieskie t u l i p a n k i . Zamiast tych kwiatów występują niekiedy z d w o m a albo trzema wypustkami u miniaturowe owoce granatu, puste wewnątrz, nasady. 55 �N a w i ę k s z e j p o w i e r z c h n i n p . na f a r t u s z k u o r n a m e n t d r o b n y nie m i a ł b y w ł a ś c i w e g o zasto­ s o w a n i a . P r z e t o stosuje s i ę te s a m e m o t y w y , ale w i ę k s z e i o k r a s z o n e w i ę k s z ą l i c z b ą a r o z p l a n o w a n e inaczej, n i ż na kolorów, koszulach. Z a s t o s o w a n i e tego h a f t u nie m a uzasadnienia historycznego, g d y ż ani w literaturze, ani w i k o n o g r a f i i nie z n a l e z i o n o dotychczas d o w o d ó w na t o , aby w k o b i e c y m stroju k a s z u b s k i m — poza czepkami — w y s t ę p o w a ł j a k i k o l w i e k haft k o l o r o w y na k o ł n i e r z y k u koszuli, na mankie- 6 9 c i k a c h i p r z y r a m k a c h l u b u d o ł u z a p a s k i . R ó w n i e ż h a f t o w a n i e k w i e c i s t e g o w i a n k a n a zapasce p o n i ż e j pasa nie p o p i e r a j ą ż a d n e przekazy historyczne, a nawet analogie w p o l s k i m ludowym. stroju Podobnie i zdobienie z ł o t y m lub srebrnym haftem w y p u k ł y m g o r s e t ó w z przodu n a o b u d o l n y c h n a r o ż n i k a c h o r a z z t y ł u w pasie n i e z o s t a ł o d o t y c h c z a s p o t w i e r d z o n e m a t e ­ riałem historycznym. Zastosowanie więc barwnego haftu zapasek i g o r s e t ó w na do artystycznego projektowania, m a j ą c e g o formy, do zdobnictwa kobiecych zdobnictwa i kolorystyki tymczasowo zastąpić brak naukowego dawnego autentycznego stroju OMÓWIENIE ŹRÓDEŁ Posiadamy szczegółowe w i a d o m o ś c i o kaszubskim stroju kobiecym w X V I wieku natomiast m a t e r i a ł u do stroju m ę s k i e g o . K o s t i u m o l o g z a j m u j ą c y się t o k i e m r o z w o j o w y m riał ikonograficzny, pozwalający określenia kaszubskiego. s z t y c h o m A n t o n i e g o M o l i e r a i G . B r a u n a . O d n o s z ą się one p r z e w a ż n i e d o s t r o j u Niedostaje n a m koszul, K a s z u b a c h n i e m o ż n a z a l i c z y ć d o p r ó b r e k o n s t r u o w a n i a , lecz r a c z e j dzięki gdańskiego. niemiecki Hottenroth stroju a ż do p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u podaje obfity mate­ obserwować oddziaływanie miany ubiorów w północnych i północno-wschodnich stylów historycznych na Niemczech, a także odzieży prze­ gdańskiej w okresie m i ę d z y X V a p o ł o w ą X V I I w i e k u . W dziele s w y m « D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n , s t ä d t i ­ sche u n d l ä n d i s c h e v o m X V I J a h r h u n d e r t a n b i s u m d i e M i t t e des X I X J a h r h u n d e r t s » podaje on trafne objaśnienia do s z t y c h ó w na m a p a c h analizę Brauna i jednocześnie przeprowadza stroju g d a ń s k i e g o z u w z g l ę d n i e n i e m j e g o cech s ł o w i a ń s k i c h . O p i e r a się p r z y t y m na innych ludowych znajomości s t r o j ó w s ł o w i a ń s k i c h , w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Niemiec. U w a g i jego mają d l a nas d u ż ą w a r t o ś ć . W o d n i e s i e n i u d o o d z i e ż y k o b i e t pisze n a p r z y k ł a d : « . . . d ł u g i e , n a d p r z e ­ gubem ręki p o d w i ą z a n e r ę k a w y koszuli n i e m i e c k i e m u , ale nie b y ł y b y n a j m n i e j w ł a ś c i w e w y ł ą c z n i e kostiumowi stanowiły wybitne characteristicum słowiańskiego ubrania kobiecego i to n i e t y l k o n a P o m o r z u , ale t a k ż e w P o z n a ń s k i e m i w P o l s c e . N a w e t w czasie o s t r e j n i e p o g o d y k o b i e t y nie o s ł a n i a ł y się n i c z y m i n n y m , j a k r ę k a w a m i koszuli... J a k o n a k r y c i a g ł o w y u ż y w a ł y częściowo niemieckiego beretu, a częściowo słowiańskiego «gniazdka», owego pierścienia, g ó r ą o d k r y t e g o , a na o t o k u obwiedzionego albo p o ł ą c z o n e g o z czepcem f u t r z a n y m t e n r o t h d o p a t r u j e się w y r a ź n y c h cech s ł o w i a ń s k i c h w X V I - w i e c z n y m na zachód bałtyckiego pobrzeża zachowało ». Hot­ stroju mieszczek g d a ń ­ skich, w k t ó r y m p o d k r e ś l a przede w s z y s t k i m koszule i czepce: « . . . t a k samo, j a k w podobnie w kierunku 7 0 Gdańsku, się o d d z i a ł y w a n i e stroju s ł o w i a ń s k i e g o . . . j e d n a k ż e e l e m e n t y te z a n i k a ł y w g ó r n y c h w a r s t w a c h s p o ł e c z n y c h w t y m mym W s t o p n i u , w j a k i m w sferach t y c h w z m a g a ł y się cechy n i e m i e c k i e * XVIII wieku posiadamy album sztychów 7 1 sa­ . Mateusza Deischa zawierający 40 plansz, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą s p r z e d a w c ó w ulicznych i w y w o ł y w a c z y t o w a r ó w . N a ten m a t e r i a ł ikono­ g r a f i c z n y z w r ó c i ł u w a g ę J. St. B y s t r o ń o c e n i a j ą c g o , ż e « w i ę k s z o ś ć t o o c z y w i ś c i e m i e s z c z a n i e , c z y p o d m i e s z c z a n i e g d a ń s c y , ale p a r ę t a b l i c daje n a m szubskiej, t r u d n i ą c e j prawdopodobnie postaci ludności ka­ się s p r z e d a ż ą r y b , r a k ó w i j a r z y n » . W p o s z u k i w a n i u m a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h do s t r o j ó w k a s z u b s k i c h z w r a c a m y się c z ę s t o do D a n i e l a C h o d o w i e c k i e g o , G d a ń s z c z a n i n a , k t ó r y tyle u w a g i p o ś w i ę c i ł k o s t i u m o l o g i i nego miasta i tak świetnie o d d a ł polski strój narodowy z k o ń c a X V I I I wieku. rodzin­ Chodowiecki w czasie s w o j e j p o d r ó ż y k o n n e j z B e r l i n a d o G d a ń s k a w r . 1773 s z k i c o w a ł t y p y l u d o w e . w d z i ę c z a m y m u d o b r y p o g l ą d na strój kaszubski Pomorza Zachodniego. W samym Za­ Gdańsku K a s z u b ó w nie r y s o w a ł . P o d u w a g ę m o ż n a w z i ą ć j e d y n i e r y c i n ę z wczesnego o k r e s u t w ó r c z o ś c i 56 �artysty, a p r z e d s t a w i a j ą c ą ucieczkę k r ó l a Leszczyńskiego, k t ó r e m u na łodzi t o w a r z y s z ą kaszubscy u b r a n i w czapy futrzane i ś w i t k i czy D u ż e b r a k i w zakresie i k o n o g r a f i i sukmany. kostiumologicznej s p o w o d o w a ł y wiele P o n i e w a ż dla w y o d r ę b n i o n e g o j u ż w X V I I I chłopi nieporozumień. i X I X w. stroju K a s z u b ó w zachodnich istnieje m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y , a n a t o m i a s t b r a k go d l a K a s z u b w s c h o d n i c h , p r z e t o w r ó ż n y c h p u b l i k a ­ cjach zamieszczano z p o d p i s e m «strój k a s z u b s k i » — ryciny o d n o s z ą c e się w y ł ą c z n i e d o regionu Słowińców i Kabatków. przez Romana T a k np. dokumentacja Zmorskiego w warszawskim do stroju kaszubskiego, Tygodniku Ilustrowanym, p o d a n a w r . 1861 7 2 jest b ł ę d n a , gdyż autor p o s ł u ż y ł się w s w y m artykule m a t e r i a ł a m i z P o m o r z a Zachodniego, a p r z y p i s a ł je K a s z u ­ b o m w s c h o d n i m . Z a r t y k u ł u t e g o , j a k o t e ż z a m i e s z c z o n e j w n i m r y c i n y k o r z y s t a ł y r ó ż n e czaso­ pisma polskie, przyczyniając Gdańsk się do szerzenia n i e p o r o z u m i e n i a odziewali się K a s z u b i w s z ę d z i e Również nieproporcjonalnie ubogo jakoby od Kołobrzega przedstawia się bibliografia do etnografii Kaszub wschodnich. G d y w I I p o ł o w i e X V I I I wieku strój K a s z u b ó w zachodnich szczegółowo Bruggemann 7 3 po jednakowo. opisał , t o z c z a s ó w t y c h nie posiadamy w polskiej literaturze ż a d n y c h ź r ó d e ł d o stroju l u d o w e g o wsi kaszubskiej dzisiejszego woj. gdańskiego. Dokumentacja tego p r z e d m i o t u roz­ poczyna się w istocie dopiero o d p o ł o w y X I X w i e k u . Jedyna wcześniejsza w z m i a n k a w S ł o w ­ n i k u M r ą g o w i u s z a c y t o w a n a przez G u l g o w s k i e g o b r z m i : «Kaszubi mieszkając nad zimnym B a ł t y k i e m nosili d ł u g i e k o ż u c h y p r z e w a ż n i e z baraniej s k ó r y » — nie w n o s i nic nowego d o u w a g w y p o w i e d z i a n y c h jeszcze w ś r e d n i o w i e c z u p r z e z B o g u f a ł a Wszystkie z a ś posiadane m a t e r i a ł y dokumentacyjne i Długosza. z I I p o ł o w y w . X I X o d n o s z ą się nie d o o k r e s u r o z k w i t u , ale z a n i k u s t r o j u l u d o w e g o n a K a s z u b a c h tego stroju wyznaczają nam informacje wschodnich. T o k rozwojowy C e n o w y z r . 1866, K u j o t a z r . 1874, z r . 1880, P e r n i n a z r . 1886, G o ł ę b i e w s k i e g o z r . 1888, P a r c z e w s k i e g o Derdowskiego z r . 1896, Ł ę g o w s k i e g o z r . 1892, T e t z n e r a z r . 1899, G u l g o w s k i e g o z r . 1 9 1 1 , M a j k o w s k i e g o z r . 1924, — a w i ę c o k r e s z a l e d w i e 68 l a t . S ą t o n a o g ó ł d r o b n e p r z y c z y n k i , n i e d a j ą c e j a s n e g o p o g l ą d u n a stroju oraz jego całokształt chronologizację. Niniejsza monografia stroju kaszubskiego p o s i a d a w zasadzie c h a r a k t e r dokumentacyjny, ale w p e w n y c h s z c z e g ó ł a c h , g d y b r a k ł o m a t e r i a ł u i k o n o g r a f i c z n e g o i o p i s o w e g o , z k o n i e c z n o ś c i p o s ł u g u j e się m a t e r i a ł e m rekonstruowanym, a precyzowanym hipotetycznie we formie, nej n a p o d s t a w i e m e t o d y k o n f r o n t o w a n i a o p i s ó w z a n a l o g i c z n y m i k s z t a ł t a m i , na s ą s i e d n i c h terenach Polski. Odnosi się to przede wszystkim d o s u k m a n y kaszubskiej. stosowaniu t y c h d w ó c h m e t o d m o g l i ś m y p o k u s i ć się o przedstawienie rozwoju tego stroju, j a k o t e ż r ó ż n y c h jego o d m i a n . A c z k o l w i e k w o ś c i Seidel, p i s z ą c y w r . 1830 o K a s z u b a c h , zarówno określo­ występującymi Dzięki historycznego niemiecki radca sprawiedli­ stwierdził zbyt pochopnie, że « o stroju narodo­ w y m u l u d n o ś c i tej n a w e t m o w y n i e m a . I c h s t r ó j n i e p r z y p o m i n a a n i w e n d y j s k i e g o a n i p o l s k i e go» 7 1 , a d a l e j , a c z k o l w i e k G u l g o w s k i w r . 1911 t w i e r d z i ł , ż e « u b i o r y b y ł y j e d n a k o w e n a c a ł e j Kaszubszczyźnie 6 5 » , — to jednak d r o g ą analizy m a t e r i a ł ó w ikonograficznych z k o ń c a XVIII w i e k u , j a k o t e ż zestawienia go z o p i s a m i i w z m i a n k a m i w literaturze z X I X w i e k u — d o s z l i ś m y d o w n i o s k ó w o d m i e n n y c h : że strój K a s z u b ó w wschodnich istniał, różnił się o d stroju s ą s i a d ó w i p o s i a d a ł k i l k a t y p ó w oraz takie elementy p i ę k n a , które temu ubiorowi dodawały uroku i godnie r e p r e z e n t o w a ł y K a s z u b ó w na zwyczajach, o b r z ę d a c h i i n n y c h u r o c z y s t o ś c i a c h . LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vornemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des Herzogthums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1770. Andrzej Bukowski, Regionalizm kaszubski, Poznań 1950. Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, U I — I I , Warszawa 1933—1934. Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934. Florian Cenowa, Skórb kaszebskoslovjnskje möve, Svjece 1866. Daniel Chodowiecki, Von Berlin nach Danzig. Wydanie Oettingena z r. 1895. 57 �8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 17. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 58 Matthaeus Deisch, Dantziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Hieronim Derdowski, O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachol, Toruń 1880. Adam Fischer, Zarys etnograficzny Wojew. Pomorskiego, Polskie Pomorze, t. I . Wyd. Inst. Bałt., Toruń 1929. Adam Fischer, Kaszubi na tle etnografii Polski, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. H . Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1880. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland, Berlin 1911. Izydor Gulgowski, Kaszubi, Kraków 1924. Hilferding, Ostatki Sławian na jużnom beregu Bałtijskago Moria, Petersburg 1862. Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des Jahrhunderts, I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-Ost-Deutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verl. v. H . Keller, 1902. Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897. Ks. Keller („Chłop z Mirachowskiej Ziemi") artykuł w czas. „Szkółka Narodowa" nr 5, rok 1948. Jan Kilarski, Gdańsk, wyd. Cuda Polski. Poznań. Stanisław Kujot, Pomorze Polskie, Szkic geograficzno-etnograficzny, Księga zbiorowa „Warta", Poznań 1874. Stanisław Kutrzeba, Gdańsk, przeszłość i teraźniejszość, wyd. zbiorowe, Gdańsk 1928. Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej (w książce tej piszą: Friedrich Lorentz, Adam Fischer, Tadeusz Lehr-Spławiński), Kaszubi kultura ludowa i język, Pamiętnik, Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, wyd. PTTK. Warszawa 1921. B. Makowski, Sztuka na Pomorzu, Toruń 1932. Omnium statuum foeminei sexus ornatus et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantziger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (Maler daselbst) in Abconverfeyung gestelt. A. Bestling, Gdańsk 1886. Nadmorski (pseudonim Łęgowskiego), Kaszuby i Kociewie, Poznań 1892. Alfons J. Parczewski, Szczątki kaszubskie w prowincji Pomorskiej, Poznań 1896. Karol Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und Tuchler Heide, Gdańsk 1886. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, wyd. P A U , Kraków 1893. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. V I I I , 1929. Bożena Stelmachowska, Polskie grupy etniczne ludności rdzennej Pomorza, Poznań 1948. Bożena Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, Poznań 1938. Henryk Syska, Syn Mazowsza, Warszawa 1953. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy (na prawach rękopisu), Wejherowo—Gdańsk 1954. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902. Fr. Tetzner, Die Slovinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899. �PRZYPISY 1 A . Hilferding, Ostatki Slawjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja, Petersburg 1862, Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego X V I , Toruń 1934, Alfons Parczewski, Szczątki kaszubskie w pro­ wincji pomorskiej, Poznań 1896. Hieronim Derdowski, O panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł, Toruń 1880, str. 107. Opis stroju Kabatków podany wedle A. Parczewskiego, op. cit., s. 85—87 oraz F. Lorentza op. cit., s. 31—36, opis stroju Słowińców oraz Kaszubów nadlupawskich wedle F. Lorentza op. cit., s. 30, 31, 36, 37. 4. O stroju Borowiaków tucholskich wedle nie drukowanej dotychczas pracy ks. dr Bernarda Sychty „Kultura mate­ rialna Borów Tucholskich". Wedle zaś Sprawozdań Pol. A k . Um. Tom L (1949), nr 6, s. 171—172 tenże autor tak przed­ stawił ubiór Borowiaków tucholskich: „Mężczyźni chodzili dawniej zimą w kurtkach z jeleniej skóry (jelonka) lub bara­ nim kożuchu, w butach z cholewami lub w drewnianych pantoflach ze skórzanym wierzchem (korki) albo wreszcie w dłu­ bankach wyżłobionych z drzewa. Na głowę wkładają watowaną czaprygę z barankiem na kark i uszy. W czasie podróży okrywali się płaszczem lub burką. Latem chodzili w ubraniach płóciennych na bosaka lub przyboś. D o odświętnych gzarów mężczyzn należała modra lub brunatna sukmana (suknia) i czarny pókoszulek przybrany czerwonym lub zielo­ nym haftem tudzież niedziołki, czyli buty z niskimi cholewami. Strój kobiecy stanowił kaftan, stanik, wierzchnia sznórówka, jupa, koce i nieodzowny fartuch, ponadto w zimie płaszcz z peleryną, latem duża wełniana chusta na plecy. Zwyczajem Kaszubek i Kociewianek wdziewały Borowianki na głowę czarny aksamitny lub jedwabny czepek wyszywany złotymi lub żółtymi nićmi. W święta wiązały dziewczęta pod brodę długą, szeroką wstążkę. Dawna bielizna kobiet składała się z płóciennej koszuli z rękawami po łokieć, z gorsetu, zwanego sznórówka lub podstaniczkiem, tudzież z halki (spódnik), 2 3 spódnica, morówka, bajówka)". 5 Łęgowski, opisujący Kaszuby i Kociewie w r. 1892, nie różnicuje stroju kaszubskiego i kociewskiego, przyjmując, że różnice między tymi grupami istnieją w gwarze, a nie zjawiskach rzeczowych. Bernard Sychta jest zdania, że na Kociewiu też istniały złotnice, tak charakterystyczne dla stroju Kaszubów wschodnich. Dr Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Gryf, Rok I I I 1910, zesz. I I , s. 61 : „Towarzystwo Czytelni Polskiej w Kościerzynie urządziło w niedzielę 23 stycz­ nia swoją pierwszą wieczornicę. Program składał się z odczytu literackiego, deklamacji, żywych obrazów i tańca w cztery pary w kaszubskich strojach ludowych. Szczególniej ten ostatni żywe wywołał brawa u publiczności, która się składała przeważnie z inteligencji miejskiej. Po raz pierwszy ukazały się dawne piękne stroje kobiet kaszubskich na scenie". Z inicjatywy prof, dr Stelmachowskiej, współdzałającej z dr Andrzejem Bukowskim z Gdańska i regionalistów kaszubskich. Jest niejaki lud słowiański, który się zwie Kaszubami; ci zaś zostali (tak) nazwani od długości i szerokości szat, które... trzeba było owijać wokół siebie. Albowiem huba po słowiańsku zwie się przegub lub fałd, stąd Casshubii, co się tłumaczy kąsaj fałdy (Est quaedam gens slavonica, quae Cassubitae dicuntur; et a longitudine et latitudine vestium, quas plicare ipsos... oportebat, sunt appellati. Nam huba in slavonico plica seu ruga vestium dicitur, unde Casshubii, id est plica rugas interpretatur). Z kroniki Bogufała, kantora poznańskiego i kanonika krak., a od r. 1242 biskupa poz­ nańskiego (Monumenta Polonicae Histórica, wyd. August Bielowski, T. I I , Lwów 1872, s. 470). 6 7 8 9 1 0 1 1 Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia, cura Alex. Przezdziecki edita T. I , Cracoviae 1873, 58 ; Item Kassubyanye, aplicatio. (Huba enim in Polonico seu Slavonico dicitur ruga, Kasz autem dicitur plica i n modo imperativo). W tłumaczeniu K . Mecherzyńskiego (Długosza Dzieła wszystkie, Kraków 1867, T. I , 48) brzmi to zdanie: „Huba bowiem w polskim czyli słowiańskim języku znaczy fałd, a kasz znaczy w sposobie rozkazującym fałduj". Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897, s. 356: „Es ist durchaus ein prechtig volck und übernimmt sich sehr mit kleydung und geschmuck also das nun unter dem Adel bey den Mennern sammt und seydengewand und bey den Weibern gulden und silberstücke, perlen und grosse gol­ dene keten eine gar gemeine tracht ist" (wg Pernina op. cit., s. 116). Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vernemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Album gdańskich strojów ludowych z r. 1601. Dwadzieścia drzeworytów z łacińskim i niemieckim tekstem, któ­ rych facsimile wydał A . A . Bertling w Gdańsku w r. 1886 nosi łączny tytuł: „Omnium statuum foeminei sexus ornatus 1 2 13 1 4 59 �et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantzger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (maier derselbst) in Abconterfeyung gestelt". Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, ryc. Rybaczki gdańskie, Lud, t. 37, 1947. Na ważność tego materiału ilustracyjnego dla etnografii polskiej zwrócił uwagę Bystroń, pisząc: „Nie obchodzą nas tu stroje mieszczan niemieckich, możemy jednak w zbiorze tym znaleźć nieco materiału także i do strojów polskich. Gdańsk, o niemieckim mieszczaństwie i niemieckiej kulturze hanseatyckiego miasta, miał jednak znaczną ilość ludności polskiej i polskie (względnie kaszubskie) okolice; wśród charakterystycznych typów gdańskich musiało więc być także i dość dużo polskich. Można by przypuszczać, że do nich zaliczyć wolno niańkę i mamkę, może także „Gemein Handwersks Frawen", żony rzemieślników, dalej „Unbitter Weiber", kobiety zapraszające na uroczystości rodzinne, jakby jakieś mistrzynie zwyczajowych ceremonii, służące, posługaczki w browarze, ogrodniczki podmiejskie, wreszcie najwy­ raźniej chyba rybaczki, w których śmiało możemy widzieć Kaszubki, sprzedające pomuchle i fladry" (Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, wyd. Muzeum Etnograficzne, Kraków 1934, s. 10). 1 6 1 6 1 7 Cesare Vecello, Habiti antichi et moderni (Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des X I X Jahrhunderts, B I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-OstDeutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verlag von Heinrich Keller, 1922, s. 107, fig. 37). Matthaeus Deisch, Danziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Od niem. Gugel. Ziemia, 1911, nr 22, s. 4. Mrongowiusz, tłumacz Ksenofonta, Teofrasta i innych klasyków greckich. Na strukturę stanu gburskiego, jego poczucie dużej niezależności, wolności i odrębności oddziałał stosowany jeszcze za czasów polskich z końcem X V I I I w. system osadnictwa emfiteutycznego. Polegał on na tym, że emfiteut zwol­ niony był od odrabiania pańszczyzny, że nie był glebae adscriptus, a za wpłatą pewnej sumy posiadał prawo spadkowe, mógł ziemię sprzedać za zezwoleniem pana itd. Emfiteutami byli na Kaszubach tylko bogaci: lemanowie, sołtysi i mły­ narze. System ten nie wiele się panom opłacał, ale był koniecznością ekonomiczną. Wobec braku sił roboczych był ko­ rzystniejszy od pozostawiania włości pustkami. Dla tych zaś bogatszych gburów, którzy odrabiali pańszczyznę sprzężajną, wielką ulgą było stosunkowo rychłe ich uwłaszczenie, (jeszcze w latach 1818—1848), gdy tymczasem dla biedniej­ szych gospodarzy, nie posiadających konia, a więc odrabiających pańszczyznę pieszą, ulga ta nastąpiła dopiero po r. 1850. 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 Klasyfikację wydajności ziemi ilustruje dosadnie zestawienie norm podatku gruntowego na sąsiednich terenach urodzajnych z wymiarem podatku tego na kaszubskich gruntach jałowych. Na podstawie Gemeindelexikon für die Pro­ winz Westpreussen z początkiem X X w. na żyznych madach nadwiślańskich wynosił podatek gruntowy od 1 ha 33,26 M k , na Kaszubach w powiecie puckim 5,58 Mk, wejherowskim 3,61 Mk. kartuskim 3,39 Mk, kościerskim 3,90 K k , ale w po­ wiecie tym były wioski o tak lichej glebie, np. nad jeziorem wdzydzkim, że dochód z 1 ha obliczano tam 70—93 fenigów. Taka właśnie baza gospodarcza oddziałała przemożnie na ubiór ludowy, który z natury rzeczy musiał być skromny. Oczywiście warstwa gburów nie była nigdy jednakowo zamożna. Np. „odnośnie mieszkańców trzech Kęp Bałtyckich — jak pisze w r. 1886 Pernin — mieszkańcy ci wyróżniają się od swoich rodaków w głębi kraju wyżynnego większą zamoż­ nością, która daje się zauważyć w lepszej odzieży... W niedzielę widzieliśmy kobiety idące do kościoła w Swarzewie w czar­ nych, jedwabnych staniczkach srebrem przetykanych". 2 3 Pernin, s. 123. Izydor Gulgowski (Kaszubi, Kraków 1924 s. 37) pisze, że jeden czepiec złotolity kosztował „trzy do ośmiu ta­ larów, gdy krowę można było nabyć za dziesięć talarów. Bogata gburka posiadała zwykle kilka czepków", ale biedniej­ sze zadowalać się musiały czepcami z rąbkami. Jan Karnowski: „W sprawie stroju ludowego na Kaszubach", „Kaszuby", dodatek do Gazety Kartuzkiej z dn. 30 września 1938. Rok I I I , nr 9, s.1/2. „Zanik strojów dopiero od wojny francuskiej 1870/71 stał się katastrofalny... Naj­ ważniejszym powodem była tania fabrykacja materiałów włókienniczych, przez co domowy ich wyrób, wymagający ogromnego nakładu pracy się nie opłacał... Natomiast przesadne jest twierdzenie, że niechęć władz pruskich do polskich strojów ludowych przyśpieszyła ten proces zaniku. O tej niechęci i jej wpływie nic pozytywnego dotąd nie wiemy. Wpływ władz pruskich, o ile chodzi o stronę kulturalną, w ogóle do gbura i robotnika rolnego nie docierał... Niektórzy księża stawiali w ostatnich dziesiątkach lat ubiegłego stulecia temu procesowi niwelacyjnemu opór stanowczy, jak np. pro­ boszcz bruski „Biber", który w zaniku kultury ludowej widział pierwszy stopień upadku obyczajów. Po długoletniej walce uległ i musiał ustąpić". 1 4 2 5 2 6 Kujot, s. 123. Urbanizacja stroju na wsi kaszubskiej dokonała się z pocz. X X wieku tak powszechnie, że informatorki na zapy­ tanie o okrycie głowy dziewcząt dawały odpowiedź: „Miały parasolki. Każda dziewczyna musiała mieć przynajmniej po dwie. Były w różnych kolorach. U nas na Pomorzu przed kościołem to wyglądało, jak morze parasolek. Do miasta koniecznie tak jechały". 2 7 2 8 Hieronim Derdowski, Lud Polski nad Bałtykiem, artykuł w Gazecie Toruńskiej z r. 1876. Przedrukowany w Ga­ zecie Kartuzkiej w dodatku „Kaszuby" z r. 1938 nr 1, R. I I I , s. 5/6 styczeń, z objaśnieniami dr Andrzeja Bukowskiego: „We wschodniej części dzisiejszej Pomeranii naprzód napotyka się Kaszubów mieszkających nad jeziorami Gardeńskim i Łebskim. Stąd idzie zachodnia granica narzecza polsko-kaszubskiego linią rzeki Łeby do Prus Zachodnich, a dalej gra­ nicą tychże prowincji ku południowi aż do rzeki Słupy, skąd znowu się ciągnie przez Pomeranię po prawej stronie By­ towa aż pod Miastko, gdzie się kończy. Południową granicę tego narzecza tworzy rzeka Brda aż po wieś Męcikał w po­ wiecie chojnickim, gdzie się zaczyna jego granica wschodnia, która się ciągnie od Brdy, zawsze w kierunku prostym ku 60 �jeziorowi Wdzydzkiemu, a dalej w środku między Skarszewami a Kościerzyną, trącając o źródła rzeczki Kłodawy wpada­ jącej do Motławy, aż do przedmieść Gdańska. Ta ostatnia odłącza na całej linii swej narzecze kaszubskie od poprawniejszego języka polskiego, jakim mówią tak zwani Boracy i Kociewiacy. Północną granicę Kaszub stanowi Bałtyk. Przestrzeń, granicami tymi objęta wynosi w przecięciu 16 mil wzdłuż, a 7 wszerz, czyli 110—120 m i l kwadratowych". A. Hilferding: „Ostatki Słayjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja", Zeitschrift f. slav. Literatur, Kunst u. Wissenschaft, Petersburg 1859, tom I , s. 81—97 oraz 230—239 i tom I I , s. 81—111, Berlin 1864 przedrukowane u Tetznera „Słowińcy i Kaszubi nadłebscy, Berlin 1899, s. 11—13: „Kaszubi Słowińscy zajmują połowę północną i zachodnią Gdań­ skiego Okręgu Regencyjnego, która tworzyła ongi polskie Pomorze oraz wschodnią część regencji Koszalińskiej na Pomorzu. „W regencji Gdańskiej zamieszkują powiat Wejherowski i Kartuzki. Pierwszy stanowi północną część okręgu regen­ cyjnego i graniczy na północy i zachodzie z morzem; w kierunku na wschód z Pomeranią, a na południe z pow. kartuzkim. Tutaj znajduje się główne centrum Kaszubów. Jedynie południowo-zachodni wokół stacji Kack — mniej więcej 2 mile od Gdańska odległy region zasiedlony jest przez Niemców. „Powiat Kartuski przynależy w zupełności Kaszubom. Wyjątek stanowi pewna ilość kolonii niemieckich znajdu­ jących się w środku powiatu koło Kiełpina i na zachodzie koło Reinfeld. „Niektóre miejscowości na skraju powiatu Gdańskiego są również zamieszkałe przez Kaszubów. Na południe od pow. Kartuskiego jest powiat Kościerski również zajęty przez Słowian, jednakże tutaj gwara kaszubska przechodzi co­ raz bardziej w wielkopolską. Północna i zachodnia połowa powiatu tego należy więcej dialektowi kaszubskiemu, połud­ niowa i wschodnia więcej polskiemu. W mieście Kościerzyna przejście to doskonale daje się zauważyć, leży ona na po­ graniczu w pewnym stopniu obu gwar. „Powiat Starogardski jest już czysto polski za wyjątkiem ludności niemieckiej; jednakże na południowym zachodzie w pow. Chojnickim w okręgu regencyjnym Kwidzynia istnieje pasmo kaszubskie, ciągnące się aż pod samo miasto Chojnice. „Określiliśmy w ten sposób wschodnią i południową granicę Kaszub i zechcemy teraz opisać granicę od południa, począwszy od Chojnic w kierunku na północ. Kaszubi zamieszkują północno-zachodnią połowę pow. Chojnickiego, oraz przylegające zachodnie parafie: Konarzyny, i Borzyszkowo pow. Człuchowskiego. „Teraz przechodzimy z Prus Zachodnich na Pomorze. Tutaj należał do Kaszubów jeszcze przed niejakim czasem kąt południowo-zachodni, mianowicie powiat Bytowski. Obecnie jednak znajdują się tam już tylko słabe szczątki, jednak prawie we wszystkich wioskach. „Na północ stąd w pow. Lęborskim zamieszkują Kaszubi wąskie pasmo opierające się o Prusy Zachodnie. „Stąd musimy zwrócić się na zachód, a znajdziemy mowę kaszubską na wybrzeżu, które ciągnie się na zachód ku jezioru Gardzieńskiemu itd. itd.". Np. mapa Homann'a pt. Ducatus Pomeraniae novissima tabula, Novimbergae 1741, określa obszar od Sławna i Słupska po ziemię lęborsko-bytowską jako księstwo wendyjskie, a teren od Białogardu przez Kołobrzeg, Koszalin jako Księstwo Kaszubskie. Artykuł Benwitza w Preussische Provinzialblatter 1830, s. 17. Także wzmianka o stroju kaszubskim Zaborzan: „Powyżej wymienieni kaszubi są katolikami i noszą jeszcze dziś, szczególniej starzy, długie, na modłę polską szyte suk­ many z haczykami i wąsy". Lorentz, op. cit., s. 136. Przyjmujemy, że dawniej mniej więcej do X V I I w. strój ludowy mógł być na całym Pomorzu jednakowy, a zróż­ nicowania w nim nastąpiły później, gdy przerwała się łączność polityczna wschodniej grupy kaszubskiej z zachodnią. Dowodem tego są wspólne nazwy pewnych części ubioru np. liwk czyli kamizelka, węps czyli kaftan itp. Wspólne były też zapewne sukmany, skórzane spodnie, buty, czapy, kożuchy. Gdy zaś w X V I I w., a ostatecznie w X V I I I w. nastąpiła izolacja Kaszubów zachodnich, wytworzyły się inne warunki bytu na wschodzie, niż na zachodzie, co odbiło się również na stroju. Wbrew twierdzeniu Gulgowskiego, który utrzymywał, że na Kaszubach nie można mówić o różnorodności regionalnej stroju, jesteśmy zdania, że ubiór kaszubski jest wyraźnie zróżnicowany w typie. D r Nadmorsk, (Łęgowski) „Kaszuby i Kociewie", Poznań r. 1892, s. 95, „...jeszcze przed dwudziestu laty widziało się Kaszubów wszystkich ubranych w ciemno-granatowe, długie sukmany, o szerokim stanie, nawet chłopcy uczęszczający do gimnazjów przybywali w ubraniach własnej roboty, nie wstydząc się ani swego oryginalnego kroju, ani szorstkiej i grubawej materii, chociaż my, z innych okolic, patrzeliśmy na nich z pewnym zdziwieniem i niedowierzaniem. Dziś to się bardzo zmieniło... już tylko u starszych widzi się samodziały, reszta naśladuje modny strój miejski". Dr Florian Cenóva, Skórb kaszebskosłcjnskje móve, Syjece 1866. Jan Kaszycki, Kantyczki z nutami, Kraków 1911, s. 485: 2 9 3 0 3 1 32 33 3 4 3 5 36 „Odzieżę miałbyś nie ladajaką Z siwym barankiem czapkę bogatą Sukienkę z modrego Sukna kaszubskiego". 3 7 Derdowski, tamże, s. 70. Wacław Aleksander Maciejowski, Polska i Ruś aż do I połowy X V I I w. pod względem, obyczajów i zwyczajów, t. IV, Petersburg, Warszawa 1842, s. 55, 56 (według Stryj ko wskiego Kroniki, s. 162, 163). 3 8 61 �3 8 Informacje Jana Patoka, nauczyciela ze Strzelina w po w. morskim znajdują się w książce Gulgowskiego Von einem unbekannten Volke i n Deutschland, Berlin 1911, s. 160—164. Gdy białe, długie spodnie płócienne należące dawniej do codziennego i świątecznego ubioru Kaszubów włączono do rekonstruowanego kaszubskiego stroju świetlicowego, pomysł ten nie spotkał się z aprobatą społeczną, Kaszubi bowiem zaprotestowali i oświadczyli, że białych spodni nosić nie będą. Mamy tu do czynienia z gustami odbiorców, którzy chcą oddziaływać na kształt i barwę rekonstruowanego stroju ludowego. Lorentz, op. cit., s. 39. Hieronim Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1910. Był to kostium rokokowy, który przyjął się w X V I I I wieku w Gdańsku, a w pierwszej połowie X I X panował jeszcze u Słowińców, Kabatków, a także na szerokim pasie pobrzeża od Gdańska do jeziora Żarnowieckiego. Stan. Kujot, Pomorze Polskie („Warta", księga pamiętkowa), Poznań 1874, s. 31. Lorentz op. cit., s. 40. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902, s. 456. Podane informacje Kazimierza Moszyńskiego (Kultura ludowa Słowian, cz. I , s. 438) nie odnoszą się do Kaszu­ bów wschodnich, lecz nadłebskich. Stan. Kujot, tamże również Gołębiewski (op. cit., s. 14) twierdzi, że na Helu „mężczyźni nosili... przy pracy buty smarowane smołą". O obuwiu z łyka nie wspomina nikt z piszących o Kaszubach. Dlatego mało prawdopodobne jest twierdzenie, że nazywanie Kaszubów „łyczkami" wywodzi się od obuwia. W ośrodkach plecionkarstwa np. we Wdzydzach lub Brusach w pow. kocierskim nie słyszano o wytwarzaniu obuwia z łyka. Podobnie nazwa „korczak" może odnosić się nie do stroju, ale do prac leśnych, np. karczowania. Derdowski, op. cit., s. 104: 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 6 4 6 4 7 4 8 4 9 Rebok wsadzał ją na usze, zakreł je klapami Chtorne sobie tej pod brodę związoł fest sznurkami 5 0 Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, Warszawa 1924, s. 45: „Często widać jeszcze czapkę barankową charakterystycznego kształtu, noszoną zimą. Sprzedają ją jeszcze na jarmarkach jesiennych kuśnierze z Po­ meranii, a utrzymała się ponieważ na klimat kaszubski jest nadzwyczaj praktyczna". Około r. 1932 żył na małym gospodarstwie w Paczewie koło Sierakowic „pon" Treder, który jeżeli był zaproszony przez chłopów-sąsiadów na jakąś uroczystość rodzinną, wówczas wdziewał swoją starą sukmanę granatową, zzieleniałą od starości, a na jej wierzch zakładał pas, którego nie wiązał, lecz zapinał na jakąś spinkę z boku. Pas ten był sztywny i szeroki, a mienił się kolorem czerwono-złotym. Cenova, tamże, s. 78: „Bjałkj nosełe zgło s krótkjmj rekövamj, muce cepłe s długjmj wuszamj, livkj różneho ksztełte é farve; czérzvjoné abo módré pórlóki, krótkjé kóżuszkj, nogavice bjélé abo módré s czérzvjonémj szyjkłamj pó stro­ nach, boté abo szlupkj, rzódko skórznjé, abo chódókj. Przé robóce vézableklé sę v lece tak chłopj jak é bjałkj na liwk, a w zémje vóbleklé vónj zamjast suknje abo kózécha le kabót, czélé veps, w njechtéréch stronach karwótkę. Na pósyjętni dzenj przebjerałe wosoblévje dzévczeta różne wózdobé, chtere j i m kupcé z cézéch krajóv sprowodzalé". Co oznaczają wspomniane tutaj „modre portoki"? W języku niemieckim wyraz „Rock" ma znaczenie wieloznaczne (np. surdut męski, suknia kobieca, katana, spódnica, sukmana, sutanna). Dlatego korzystając z kostiumologii niemieckiej, trudno często orzec, co miał na myśli autor posłu­ gujący się wyrazem „Rock". Jeżeli łączy tę część odzieży z barwą granatową, chodzi o sukmanę. Użyty przez Cenowe wyraz „porlok" nie jest zanotowany w Słowniku Ramułta. Jest to przekręcony „Pohlrock", co w przytoczonym kontekście należy rozumieć jako spódnica (gdyż przedtem wspomniany był różnego koloru „liwk" tj. gorset). Spódnice kaszubek z przymorza były więc modre lub czerwone. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, PAU, Kraków 1893, s. 153; „To też mówi się poplecek jest jaki taki, ale uziomek gruby jak djabeł". Łucjan Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego, I Pieśni z Kaszub południowych, s. 298. Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und die Tuchler Haide, Gdańsk 1886, s. 178: „In schwarz­ seidenen, silbergenestelten Miedern", należy rozumieć, że „w czarnych jedwabnych srebrem przetykanych", a nie hafto­ wanych, gdyż nesteln odpowiada słowom binden, knüpfen, a nie sticken. Pernin zanotował więc przelotną w okolicach Gdańska modę na gorsety ze złotego lub srebrnego brokatu. Pernin, op. cit., s. 123. Lorentz, op. cit., s. 38. Gołębiewski, s. 15. W Muzeum Kaszubskim w Kartuzach znajduje się rzadki okaz białego tiulowego czepca, noszonego przed kilku­ dziesięciu laty. Denko jego ma rozmiar 12 x 12 cm, otok 10 cm, a szerokość rąbków 7 cm. Denko z otokiem stanowi całość, a tylko brzeg, gęsto marszczony jest przyszyty. Obcisłość czepca reguluje na karku biały, cienki kordonek zapusz­ czony w zakładkę. Tasiemki do wiązania pod brodę są płócienne. Całość zdobi bardzo ładny haft o regionalnych motywach. Pernin, op. cit., s. 123. W nazewnictwie samodziałów kaszubskich powstało duże zamieszanie. Ramułt w swoim Słowniku kaszubskim podał błędnie, że „vorp" = grube zgrzebłe płótno, a Majkowski, że „warp", „folusz", po kaszubsku „folisz" to wszystko 6 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 6 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 �jedno. Innym razem tenże autor informuje, że „folusz wychodzi z krosien biały, a barwiony bywa na kolor zazwyczaj modry u „tłuczka". Nadmorski, op. cit., s. 96. Pewien chłop mieszkający w okolicach Mirachowa miał przed 35 laty sprzedawać kobietom w małych torebkach sproszkowany barwik, wyprodukowany przez siebie z mułu torfowiskowego. Gulgowski w r. 1911 pisał: „Trzeba pójść do farbiarni w Kościerzynie, a wówczas ogarnia zdziwienie, że tyle tkanin przynosi się tu z okolicy do barwienia". W latach 80-ych czynnym był w Kościerzynie drukarz na tkaninach, Podhal. Z końcem ub. stulecia oba rodzaje krawiectwa tj. domowego i warsztatowego mieszały się ze sobą, czego dowodem są następujące trzy notatki, robione w odstępach 10-letnich. W r. 1911 Gulgowski pisał: „Krawiec przychodził do domu i pracował podług wskazówek gospodyni. Rzemieślnicy nie mieli tego znaczenia, co w innych stronach, nie narzucali swoich wyrobów ludowi, robili podług zamówień i potrzeb jednostek". W r. 1924 Majkowski zanotował: „Krawiectwo do niedawna jeszcze było zawodem domokrążnym. Kiedy gburka narobiła na krosnach dużo sukna i płótna, zawołano krawca, który z kilkoma czeladnikami, „pachołkami" rozgoszczą! się w domu gbura na dobre. Gbur mu dostarczał świecy i nitek, a krawiec z pomocnikami szył ubrania dla mężczyzn i białek na kilka lat. Dziś się takich domokrążnych krawców mniej spotyka. I sam materiał do ubrań i bielizny po części kupują już w mieście. Jednak robienie na krosnach jeszcze jest żywotne". Ale w rozprawie Fryd. Lorentza wydanej w r. 1934 czytamy: „Suknie wykonane były z małymi wyjątkami z samodziału i szyte przez kobiety same lub krawca wiejskiego. Ustało to z wejściem w użycie materiałów fabrycznych. W wielu wsiach mieszkają krawcy zawodowi, otrzymujący regularnie żurnale z nowymi modami". 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. X V I I I , 1929. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy, Wejherowo—Gdańsk r. 1954, s. 3, Lud, 1929. „Na najszerszej części rę­ kawa u dołu spotykało się niekiedy dyskretne wzory haftu... W kilku wypadkach haft nieco bogatszy spotykało się na tak zwanym naramiączku. O hafcie na naramiączku mówiono we wsiach: Darzlubiu, Luzinie, Szemudzie, Garczu, Sianowie, Starym Młynie i Starej Karczmie. Naramiączek nie należy utożsamiać z ramieniem, czyli rękawem". —• Powyższej in­ formacji w zasadzie zakwestionować nie można. Należy jednak uwzględnić, że starsze niewiasty w wymienionych wsiach, mówiące o barwnych haftach na koszuli, wspominały właśnie hafty wprowadzane do stroju kaszubskiego w r. 1906 przez Teodorę Gulgowską. Jeśliby bowiem przyjąć, że dziewczyna, która wówczas miała 20 lat, tedy w czasie udzielania infor­ macji p. Szefce — miała już 68 lat. 6 8 6 9 7 0 Friedrich Hottenroth, Deutsche Volkstrachten städtische und ländische — von X V I Jahrh. an bis um die Mitte des X I X Jahrh., Frankfurt am Main 1902, s. 106. Tamże, s. 108. Roman Zmorski, Tygodnik Ilustrowany 1861. Brüggemann, Beschreibung des Herzogtums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1779—1784, 1, s. L X I I I — L X X I I . Seidel, Preussische Provinzialblätter, 1830, I I I , s. 17. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke im Deutschland, Berlin 1911, s. 161. 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 Ryc. 52. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. 63 �SPIS R Y C I N Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 64 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca". 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. 4. Miotlarz gdański — sztychował M . Deisch r. 1763. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 6. Rybak jeziorny z r. 1954. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. 9. Kaszubki o stroju z I . poł. X X w. 10. Żniwiarze — fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. 12. Rybaczki kaszubskie— drzeworyt A . Moliera r. 1601. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych. M . Deisch r. 1763. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych. M . Deisch r. 1763. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych. M . Deisch 1763. 17. Kobieta sprzedająca palmy — sztych. M . Deisch r. 1763. 18. Kaszubki, rys. Daniel Chodowiecki r. 1773. 19. Typ stroju miejskiego z X X w. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. 21. Kaszubka — sztych. A . Charczewska. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z.r. 1882. 23. Zasięg stroju kaszubskiego — opracował T. Seweryn. 24. Krój spodni, wykonał Z. Szewczyk. 25. Mleczarz (na lewo) i żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. 30. Krój koszuli (widok z przodu). 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. 33. Krój zapaski. 34. Jupa kobieca. Okaz w Muzeum w Kartuzach. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca pow. Puck, okaz Muzeum we Wdzydzach. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz Muzeum we Wdzydzach. 42. Czepek z motywami palczastymi. 43. Czepek z Żarnowca pow. Puck. Fot. S. Kolowca. 44. Czepek haftowany jedwabiem. Fot. S. Kolowca. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 48. 49. 50. 51. 52. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. KAinyBCKHñ HAPfljj; PB3I0ME npHÓajiTHHCKHft p a i ł O H cyniH, H a 3 b i B a e M b i ñ Kamy6cKHM ÜOMopbeM, npiiHaniiejKaii B Tejerme 1000 n e T HCTopmecKOMy nonbCKOMy r o c y n a p c T B y . H3o6pa»ceHHaa H a pucymce 23 rpaHHiia pacnpocTpaHeHHH K a 1 my6cKoro H a p a n , a oxBaibiBaeT ¡3 nacib FnaHCKoro BoeBojidBa. 9ia K a p i ą HanepieBa Ha ocHOBaHHH p a e npocTpaHeHHH roBopoB ceTKH MecTHOCTeH, O T K y n a U B I U H nonepnHyTbi MaTepnairH no H C T O P H H HapanpB, HCCJien,OBaHHH H H H ynoMaHyibie B sraorpaclanecKOH nmepaType. KaniyócKHñ Hapafl pasnenaeTca, B O C H O B H O M , Ha nepeBeHCKHÉ H ropoflCKOił T H T I H , B C B a 3 n c i e M M O H C H O BH^ejiHTB H 3 Hero 3 pona: 1) H a p a n , 3eMjie3eabi;eB, 2) n a p a f l npHMopcrax pbiOaKOB u 3) Hapaji, KaniyóCKOro npHropojTHOro Hacenenna rnaHCKa. IlepBbiÉ H3 H H X , H 3 o 6 p a a c e H H b i H Ha H B e T H O H Taórane 1, coC T O M T flna MyaciiiH H 3 CapaHbeñ r n a n r a , CHHefi c e p M a r n , acejiTbix 6pioK H 3 OapaHbeft K O J K H n H3 canor c B H C O K H M H r o n e H H n r a M H , KOTopbie 3 a x o « a T B B I C O K O 3 a K O j i e H H . Bonee no3flHHM no Bpejienn T H I I O M Hap a n a , p a c n p o c T p a H e H H H M Ha nepenoine X V I I I H X I X B Ó K O B 6BIJI Hapan., B K O T O P O M 0Tpa3miHCb n p H 3 H a K H nojiyieHHBie nyTeM H TeppHTopnajibHbix CTHJia pOKOKO, H KOTOpBIH COCTOajI H 3 H H 3 K 0 r 0 KOJIHaKa C p a C m H p e H H e M B BepXHeft H a C T H , H3 KpacHoro nieimoro nnaTKa, nnHHHoro acHjieia, K O P O T K H X 6ejibix naniajiOH, n,oxonainiix n,o KOneHa, 6enHx l y j i O K H I D I O C K H X SaniMaKOB. H T O KacaeTca aieHCKoro H a p a n a , T O O T U H i H T e n b H O ń n e p T O i ł ero c X V I Beica no nojioBHHbi X I X Beita Ó B I M I ienen c H a K J i a n H O H 3 0 J I O T O H H J I H cepeópaÓHOił B H I U H B K O H H 3eneHaa H J I H K p a c Haa roÓKa c nenaraHM nepHbiM y3opoM. O T n m H T e n b H O H nepToń Hapa,n,a pbi6aKOB Ó H H H CojibniOH Kanion i O H , 6apaHba m a n K a , r p y u b i i ł nieftHbrn niap$, C H H a a KypTKa H B H C O K H e canora. 3 T H Hapanbi oraocaTca K 1800—1850 r o n a & i . Ha I I nBeTHOił Tafijmne H3o6paaceH Kaniy6cKHń MopenaaBaTejib co BTopofi nonoBHHH X V I I I roponHaa rjraHCKaa Bena u upn- ToproBKa. ConocTaBiiaa Hapanbi cocenHnx 9THHiecKHX r p y n n : K a f i o T K O B , c j i O B E H i j e B , KaniyOoB c óeperoB p e r a JIionoBbi, aarreneił TyxonbCKoro 6opa, KOTeBaTHHeń u M a j i b ó o p r n e B cjienyeT c K a 3 a i b , I T O KamyScKHń H a p a n , o r a n i a e i c a cneniiaiibHOH KOMno3HiiHen nBeTOB n $ o p M O i ł H onHOBpeMeHHO aBjiaeica O H H O H H3 pa3H0BHflH0CTeił nonbCKoro Hapo^Horo Hapana. HaceneHHHe Kaniy6nH cocioajio B npomnoM CTOneTHH H B 4 cnoeB: I ) noMeniHKOB, T . e. mnaxTH 2) r 6 y p O B , T . e. B a a c n T O H H H x KpeeibaH, 3) oa,HOflBopneB, T . e. 6e33eMenbHbix KpecTbflH H 4) H 3 ycajiefiHbix SaTpaKOB. H3 9 T H X cnoeB T O J I B K O r ó y p H coxpaHHJiH C B O É H a p a f l B I nonoBHHe X I X Beica. TojibKO 3aacHTOHHHe a:eHH(HHbi Mornn ce6e no3BOJiHTb Ha 30noryK n a p ^ y H m e j i K O B H e ronoBHHe nnaTKH H T O J I B K O SoraiHe MyatHKH Mornn yKpaniaib a c H n e T H , Ka$TaHbi H cepMarn cepeópaHHMH n y r o BHiiaMn. HcTopna K a n i y ó c K o r o H a p a ^ a TaKOBa; nepBbie H3BecTna o KamyScKOM Hapajje coxpaHHiHCb c X I I I B e « a H KacaiOTca ero c6opoK. Bn^ p a ó o n e r o K a m y f i c K o r o KOCTKMa XV B e n a n o ^ a e T p n c y H O K 10, a X V I B e n a p a c y H O K 11. IIpHropoaiHbie pbióaKH H 3 0 Ó p a a c e H H Ha KCHJiorpafH^ecKHX rpaB»pax A H T O H a Mennepa, KOHna X V I BeKa; O H H npeflCTaBneHbi H a pncyHicax 12 n 13. 3neraHTHOCTb H X H a p a j i , O B n o R U H H H a a , ^ T O n o « TBepacRaeT coBpeMeHHHÉ T O H anoxe H T a n b a H C K H É aBTop Hesap Beneirjio, KOTopbiñ O T M e m n , I T O nparopoflHbie raaHCKHe aceHruHHbi ofleBaKTca c H3HCKaHHbiM BKycoM. ^OKyMeHTajibHbix M a T e p n a j i O B no r^aHC K O M y Hapajry X V I I I B e n a nociaBnaioT HaM MHoroincneHHHe rpaBiopbi MaTBea JJ^eHina, OTHOcaruHeca K 1765 rofly (pac, 14, 15, 16 H 17). I l B e í a 8Toro H a p a j i ; a H3o6paacaeT 11 uBeTHaa Taónima. HecKOJibKO 6onee no3ffHHe 9 C K H 3 B I 9 T o r o B e K a flaHHna XoffOBeitKoro (1773 r.) H3o6paacaKT ateHmHH c ronoBHbiMH yfiopaMH B BHfle KanioniOHOB, KOTopbie npHKpbiBaioT nnein H cnnHy. r ^ a H C K n e c n y a c a H K H coxpaHHHH MecTHbiń Hapaíi;, npeHcnonHeHHbiñ aneraHTHOCTH, Tan K a n O H H H O C H I T H HerríHKH, B O 3 coópaHHBie B CKJia^Ky, Ty$enbKH. nocneMHHe cnenbi Mecraoro Hapaji,a, O T H O caru,eroca n p H M e p H O K 1880 r., M H B H J T H M H a p n c . 21, 22 H 27, C 1906 r. pa3BHBaeica B KainyOnH HOBbifi Hapafl. x a p a K T e p H O É H e p T O í i KOToporo a B J i a e T c a BŁimHBKa n B e T H O i ł H H T K O H H a pyóaniKax, nepeflHHKax H 6iry3ax. 9 T O He OTOÓpaateHHe HaposHoro KOCTBMa, a yKparneHHe ropo^CKoro H a p a f l a no HHnnnaTHBe HHTenjiHreHnnH ( p n c . 9), cHaiana no o6pa3ny 3 0 H O T H X H H H cepe6paHHbix B H U I E B O K H a niejiKOBHx ran fiapxaTHHX qeniHKax, H 3 r o T O B j i a e M b i x B X V I I I B e n e B aceHC K H X M O H a c T H p a x B JKyKOBe H B JKapnoBne, a H O T O M no $aHTa3HH caiibix B b i m H B a i i b n r H n . 3 T O T poH B H n i H B K H coxpaHHjica B KamyCnń non B e K a H y K p a n i a e T H a p a ^ npejrcTaBHTenbHHn KaniyScKnx TaHneBanberrj,é B 1811 rojry AymHHe niapcfibi, HHX H BeHHbix neBinx KÓO^KH, aHcaMÓneft, BbiCTynaiomHX Ha BeqepHHKax paSoHHX KJiyCoB H B M C C T H H X HJIH rocynapcT- TopacecTBax. Strój Kaszubski — 5 65 �OriHCAHHE PHCYHKOB 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. KaniyCcKHH KpecibHHHH B rJapaniKOBOfl manKe, Ha3biBaeM0ft „Myn,a". Kamy6cKaa i e i a I I O J I O B H H H X I X B . PncyHOK cneaaH fl. KapoaaKOM B 1954 r. KaniyucKHH pnCaK c 6eperoB Bn.3bi;ncKoro osepa. <t>OTorpa$HH H . ryabroBCicoro, 1903 r. Pa3H0CHHK MoaoKa. rpaBiopa M . Jlefinia, 1765 r TflaHCKHfi MeTejiLinHK. TpaBiopa M. JJeflnia, 1763 r . 03epHHil pH6aK B T O J I O B H O M y6ope, Ha3HBaeM0M „KaeK0fl". 1915 r, 03epHHfi pbiSaK, 1954 r . MyatHK B oyflHHHHOM KOCTKMe, pacTHpaioinHft Ta6aHHbie ancxba Ha HioxaTeabHHH TafiaK, 1947 r. KaniyScKHe aceHinHHH B Hapase I I I O I I O B H H H X X B . JKHenbi — $parMeHT KapTHHH „HepycaaHMCKHH aaiapb" (1450—1497) B T^aHCKe. <I>OT. E. Ko3JioBCKa. Kamy6cKaa ieTa B pa6onefl ofleayie. rpaBiopa c KapTH B . BpayHa (1572—1617), H3roTOBHa T. Pycco. Kamy6cKHe pbioaiKH. Kcnaorpa^HiecKaa rpaBiopa. A . Meaaep, 1601 r . KainyOcKHe ToproBKH OBouaMH. Kcnjiorpa$HiecKaa rpaBiopa A. Meaaepa, 1601 r. JleByniKa c saHSHmaMH. rpaBiopa M . JT,efinia, 1763 r. ToproBKa rpnfiaMH. rpaBiopa M. fleflnia, 1763 r . ToproBKa aeieSHHMH TpaBaMH, npoa,aioniaa nccon. rpaBiopa M . flefinia, 1763 r . JKeHiHHHa, nponaromaa Bep6y. TpaBiopa M. JJefima, 1763 r. KaniyOcKHe aceHrnHHBi. PncyHOK JIaHHaa Xo,n,OBeuKoro, 1773 r . Tan ropo,n,CKoro Hapa^a X X BeKa. CayacaHKH Ha ToproBOfl naomaflH. TpaBiopa Ha c i a a n IIIynHHa, 1841 r. Kaniy6cKaa aceHniirHa. TpaBiopa A . XapHeBCKOfl. JteByniKa H3 OKpecTHOCTefl BefirepoBa. <l>OTorpa<j)Ha 1882 r . KapTa pacnpodpaHeHHa Kamy6cKoro napa^a. BbiKpoflKa 6pKK. HepTeac 3. HleBHHKa. ToproBen; MoaoKOM(HaaeBo) H MopaKK(HanpaBO). rpaBiopa M. JleHiiia, 1763 r. BblKpOHKa jKHJieTa C OTKaaa,HbIM H CTOaiHM BOpOTHHKaMH. BbiKpoflKa cepMarH(BHfl cnepeflH H c3aa,H), lepTeac 3. UleBiHKa. BbiKpoflKa cepMHTH, HepTeac 3. IJieBiHKa. TojioBHOft y6op. P H C . T. CeBepHH. BbiKpoflKa py6aniKH ( B H S cnepea,H). BbiKpoflKa pyfianiKH, lepieac 3. IIIeB^nKa. BbiKpoflKa Kopceia. BbiKpoflKa nepejiHHKa. JKeHCKaa io6Ka. KapTHHa B My.3ee B K a p i y s a x . BbiKpoflKa K>6KH — pHcynoK 3. UleBiHKa. JleByniKa as Bfl3Hfl3. <l>OTOrpa$Ha 1911 r o « a I I . rynbroBCKOro. JKeHrnHHa B 6eaoM HenHHKe Havana X X BeKa. KaniyficKaa aceHmHHa B napieBOM Hg,paji,e. cDoiorpa^HH TyjibroBCKoro 1909 r. 3onoTOfl HeniHK. 06pa3eri B Mysee B Bfl3Hj;3ax. CepeOpaHHbifl H 3oaoTofi HeniHK H3 JKapHOBua, IlynKoro noBeia, o6pa3eij B My.3ee B B,n,3HA3ax. HeniHK H3 KapiyscKoro noBeia. 06pa3eir B My3ee B B,n,3bin,3ax. ^leHHHK C BeTBHCTHM y30pOM. ^ e n i H K H3 JKapHOBiia, I l y n K o r o ye3,n,a. <I>OTorpac()HpoBaii C. KoaeBua. HemHK c menKOBOH B M I H M B K O H . <t>OTorpa<J>HpoBaa C. KoaeBua. I e n i n K c BbiniHBKOfl 3oaoiofl H H T K O A . <t>OTorpa$. C. KoaeBiia. J I O H H H I K O nap^eBOro roaOBHoro y6opa (My3efl B Bfl3HA3ax) pHC. T. CeBepHH. 1924 r . KaniyficKaa n a p i a . My3efl B Bfl3bifl3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r . Kamy6cKHfl ' l e n i H K H3 My3ea B BA3HH3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. J^OHHiriKO neniHKa. KapTHHa B My3ee B BnsHflsax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. 06pa3ijbi y3opiaTOH Kamy6cKOfl B H H I H B K H nepBOfl nonoBHHH X X B . y 3 o p i a T a a BbiuiHBKa nepKOBHbix yKparaeHHfl B jKyKOBe. 06pa3eii B My3ee B Bfl3bij],3ax. PncoBaa T. CeBepHH B 1924 r. 52. BbiniHBKa 3 O J I O T O H H H T K O H Ha 6eaOM MOHacTbipcKOM XHTOHe B jKyKOBe. P H C P. CeBepHH B 1924 r. x SUMMARY The area of the Baltic sea country called the Cashubian littoral, belonged before 1000 years to the first historical Polish State. The extention range of the Cashubian costume as represented in fig. 23 covers one third of the Province of Gdansk. This map has been drawn on base of dialect extention ranges and localities graticule providing materials for the history of the costume discovered during field investigations unless they were mentioned in the ethnographic 66 �literature. As a matter of fact one can divide the Cashubian costume into the country type and the urban one; in the way we can further differentiate it into 3 kinds. 1. the peasants' dress 2. the dress of the littoral fishermen and 3. the costume of the suburban population of Gdańsk. The first type is represented in the coloured plate I . Its characteristic feature is for men: a lambskin cap, dark blue heavy cloth coat, yellow trousers made of lambskin and boots with tops covering the knees. A more recent type of dress pre­ vailing at the end of the X V I I I t h and at the beginning of the X l X t h century was a costume with reminiscent features of the Rococo style, composed of a stocky top hat expanding in the upper part, a red neck kerchief, a long vest, short white, trousers reaching the knees, white stockings and shallow shoes. As to the women's costumes their characteristic feature since the X V I t h till the middle of the X V I I t h century was a bonnet with a plated golden or silven embroidery and a green or red skirt with a printed black decorative pattern. The typical fishermen's costume was composed of a big hood, a lambskin cap, a heavy shawl, a navy blue jacket and high boots. Such costumes were worn between 1800 and 1850. Coloured plate I I represents a Cashubian sailor of the second half of the X V I I I t h century and a suburban Gdańsk marketwoman. When comparing costumes of adjacent ethnic groups of the Kabotki, Slovince, and the Cashubians settled at the river Lupowa, the Boroviaki from the Tuchola forest, the Kocieviaki and the Malborgians, we must state that Cashu­ bian dress is notable for its special colour and shape composition and is at the same time a variety of the Polish folk costume. The Cashubian population was composed in the X l X t h century of 4 sections 1) of country squires or gentry 2) of rich peasants called „gburs", 3) of landless peasants called „zagrodniki" and 4) of farm-hands. Out of these sections only the gburs have kept their costume in the first part of the X l X t h century. Only wealthy women could afford to wear brocate and silk kerchiefs and only rich peasants coled be fond of silver buttons at their vests, jackets and cloth coats. The history of the Cashubian costume is as follows: The first information about the Cashubian dress comes from the X H I t h century and concerns its folds. The view of a Cashubian work-clothing of the XVth century is given in fig. 10 and of the X V I t h century in fig. 11. The suburban fisher­ men's wives from Anthony Moller's xylographs of the end of the XVth century are given in fig. 12 and 13. The smartness of their dress is genuine for it has been confirmed by an Italian author of that time, Caesare Vecello, who has noted that the suburban Gdansk women „dress with an exquisite taste". Documentary material concerning the Gdansk costume of the X V I I I t h century is supplied by numerous engravings of Mathew Deisch of the year 1765 (fig. 14, 15, 16 and 17). Colours of this dress are shown in the coloured plate I I . Some more recent engravings of Daniel Chodowiecki, dated 1773 represent women in bonnets like hoods, covering both shoulders and back. Gdansk maids kept up to 1841 their regional dress, full of charm. They have been wearing little caps, light shawls, folded skirts and slippers. The last traces of a regional costume dated about 1880 are seen in fig. 21, 22 and 37. Since 1906 a new Cashubian dress is developing, the characteristic feature of which is an embroidery made with red cotton thread on shirts, aprons and blouses. It is not a reconstructed folk costume but an ornamented urban dress composed according to artistic ideas of intel­ lectuals (fig. 9) first upon a model of golden or silver embroideries on silk or velvet bonnets, manufactured in the X V I I I t h century in female closters in Żukowo and Żarnowiec, and later according to individual conceptions of the embroideresses. This Cashubian fancy-work has already lasted for half a century and adorns the costume of Cashubian members of Song and Dance Companies, at folk-club parties or during regional and State festivities. LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. Cashubian peasant in a lambskin cap called „muca". 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. A Cashubian couple from the middle of the X l X t h century. Drawing made by J. Karolak, 1954. A Cashubian fisherman from the Wdzydzke Lake. Photo by J. Gulgowski, 1903. A milkman. Etching by M . Deisch, 1765. A Gdansk sweeper. Etching by M . Deisch, 1763. A lake fisherman with a „klęka" on his head, 1915. A lake fisherman, 1954. Peasant in work-clothes preparing snuff from tobacco plant, 1947. Cashubian women in costumes; first part of the X X t h century. Reapers. A fragment of the picture „the Jerusalem Altar" (1450—1497) in Gdansk. Photo by E. Kozłowski. A Cashubian couple in work-clothes. Etching from B. Brauns's map (1572—1617) made by T. Rousseau. Cashubian fishermen's wives. Xylograph by A . Molier, 1601. » Cashubian market-women dealing in vegetables. Xylograph by A . Molier, 1601. A girl with lilies of the valley. Etching by M . Deisch, 1763. A mushroom - seller. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 16. A market-woman dealing in medicinal herbs, selling hyssop. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 17. A woman selling willow - branches. Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 18. Cashubian women. Drawing made by Daniel Chodowiecki, 1773. 67 5* I �Fig. 19. A sample of an urban dress of the XXth century. Fig. 20. Servant-maids at the market. Steel-engraving by Schulin, 1841. Fig. 21. A Cashubian woman. Etching by A. Charczewska. Fig. 22. A girl from Wejherowo, photo made in 1882. Fig. 23. Range of the Cashubian costume (Map). Fig. 24. A cut of trousers. Drawing made by Z. Szewczyk. Fig. 25. A milkman (left) and a sailor (right). Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 26. Cut of a waistcoat with turn-down and stand- up collar. Fig. 27. Cut of a heavy cloth coat (seen from the front and from the back). Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 28. Cut of a heavy cloth coat. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 29. Different types of head — dress. Drawn by T. Seweryn. Fig. 30. Shirt - cut (seen from the front). Fig. 31. Shirt-cut. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 32. Cut of a corset. Fig. 33. Cut of an apron. Fig. 34. A woman's skirt, called „jupa". Picture in the Museum at Kartuzy. Fig. 35. Cut of a „jupa". Fig. 36. A girl from Wdzydze. Photo by I . Gulgowski, 1911. Fig. 37. Woman in a white bonnet. Beginning of the XXth century. Fig. 38. Woman in brocade dress. Photo by I . Gulgowski, 1909. Fig. 39. Golden bonnet. Sample in the Wdzydze Museum. Fig. 40. Silver and golden bonnet from Żarnowiec, district of Puck, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 41. Bonnet from the Kartuzy district, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 42. Bonnet with palm motives. Fig. 43. Bonnet from Żarnowiec, district of Puck. Photo by S. Kolowca. Fig. 44. Bonnet with silk embroidery. Fig. 45. Bonnet with embroidery called „bajorek". Photo by S. Kolowca. Fig. 46. Botton of a Cashubian brocade head-dress (Museum ał Wdzydze). Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 47. A Cashubian brocade. Museum at Wdzydze. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 48. A Cashubian bonnet in the Wdzydze Museum. Drawn by Tadeusz Seweryn, 1924. Fig. 49. Bottom of a bonnet. Picture in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 50. Samples of decorative Cashubian embroidery from the 1 st half of the XXth century. Fig. 51. Embroidery of the church decorations at Żukowo. Sample in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 52. Golden thread embroidery on the priest's white dress (alba) in thecloster at Żukowo. Drawn by T.Seweryn, 1924" 68 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d1cbbb299e38067bed40edbbefb529b.pdf 07a3144f4b8d981e404d8d4612a543cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5654 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5256 Title A name given to the resource Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.9; 100 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T A D E U S Z S E W E R Y N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S K V I C H S T R O J Ó W L U D M A Ł O P O L S K A T A D E U S Z S E W E R Y C H Z E S Z Y T O W Y 9 N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH W I N A K Ł A D E M P O L S K I E G O R O 9 C L 6 T O W A R Z Y S T W A A W 0 L U D O Z N A W C Z E G O W E W R O C Ł A W I U �A T L A S P O L S K I C H W Y D A W A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A D A M G L A P A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , W I C Z , R E D A A N N A R E I N F U S S , K Z E S Z Y T U : O R O K Ł A D K A : Z D O B N I A D A M K : P L A N S Z E K R Y G A J E K , K A Z I M I E R Z R O M A N T J Ó Z E F K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , S P I E T K I E ­ T A D E U S Z S E W E R Y N J Ó Z E F G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I T Y N B A R W N E : A W R Ó B L E W S K A J E R Z Y K A R O L A K D R U K A R N I A U N I W K L I S Z E E R S Y T E T U J A G I E L L O Ń S K I E G O J E D N O B A R W N E : K R A K O W S K I E Z A K Ł A D Y O F F S E T O W E T A B L I C E D instytut R U K A R N I A W N A I R E L O O D O B N E A K R 12Vs+2 tabl. W A R W : A K Ó W Kulturoznawstwa Biblioteka Nr inwentarzowy £ 5 * 5 . . Nakład 6200 egz. bezdrz. 100 g w l i p c u 1960. A r k . wyd. 61x86. 137a A r k . Oddano do Z a m . 769/59 druk. skład. 3. X I I . 1959. C e n a zł 32.— Papier Druk ilustr. ukończ, E-17 �T a b l i c a K R A K O W I A N K A I S T A R S Z Y Z I P O W I A T U D R U Ż B A Z P I Ń C Z O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �W S T Ę P Obszar brzegu część zamieszkały Wisły, a wyżyny więc przez na Krakowiaków zachodzie małopolskiej z obejmuje kęs pasma nieckowatą jury sporą część dorzecza krakowsko-częstochowskiej, wklęsłością Nidy, a na wschodzie Wisły zachodnią część kotliny wiślańsko-sańskiej, zwanej też kotliną Ten geograficzny uwzględnimy, zarys że na obszaru krakowskiego, myśleniccy pasmo Z się po wschodnim zasięgu się aż po jary wyżyny omal po po południową obu brzegach się nam należące wyraźniej, do różnorakim geologiczny, skiej po bytu lewym a mologiczne drugiej u śląskiej, że na p o ł u d n i u stoki sandomierskie, Lachy Beskidu Wyspowego, a na północy — aż po że na górzyste na tych z nim jej zajęć Wisły da pionowym rozmaitość oraz na w związku wschodnich, taka mnogość, że same gleb, tego co obszaru miało czysto z rolniczą czym a inne da w obszarze prowincję się w y o d r ę b n i ć u zachodnich. względy idzie parze zasadniczy w p ł y w charakter jej stroju. N a się wydzielić zachodzie, krain na na Ziemi to, że kusimy prowincji. się Liczyć o się przeprowadzenie bowiem że lud krakowski wywodzi rolę w budowie zespoły A jest tych z e s p o ł ó w za ten batów \ historycznych zrębów Za stwa, wodny musimy linii demarkacyjnej przez nietylko się z jednolitego państwa po po zagarnęła skiego, państwa koncepcji polskiego na Liczwarkę 2 ten która rol- po jednej tego z tym, co dzieli. pnia plemiennego, i dość kulturę ma­ Należy więc że odegrał na i górny południu bieg z Nidy górskimi X oraz Pilicy, n a podstawowej rdzennej Chro- zachodzie zaś . wszedł rychło w skład rozrosła się n a inne terytoria dzielnicy plemienne pań­ — od Dolin . dzielnica ugruntowanej zmiany w sandomierska jeszcze w między i na kreśleniu innymi także granic politycznych administracyjnych. G d y krakowskie na południe od X V I I Wisły w i I wieku, co lepiszczcu raz po rozbiorze w część całą tych ziem, — w r. 1809 powiększono 1772 o i sandomierską Ziemi Krakowskiej zostało dokonane. włączona została do Królestwa Polskiego, zaś wraz z okręgiem utworzono brzegu 1807 departament organizmu Wisły lewym G d y z a ś w r. je do Austria sandomier­ krakowską Kongresie Wiedeńskim, z Krakowa po raz wracały r. województwa r. 1795 s i ę g n ę ł a p o r e s z t ę t y c h o b u w o j e w ó d z t w . świadczy plemiennym. ziemię od wieku siedzibami rozdarcie jednolitego północ ważną wcześnie korzystał z transmisji 3 W a r s z a w s k i e bez obejmujący graniczące Odrą zasięgów I I I rozbiorze w Niemniej i obszar spoistości, Księstwo po zachowała województwo krakowski, część ten upadku to w powstało Wisłą Wielkich układ staropolskich sięgnęło Wielkiego krainę ogół Wiślan, sandomierskiej, o jej w e w n ę t r z n e j Nawet plemię między Kazimierza dzielnicy Karpat N a zasiedlało a na północy dział a kostiu- przyjęciem kultury, idącej z g r o d ó w j a k o ognisk administracji politycznej z K r a k o w e m n a czele. W obszar bazę Krakow­ wschodzie, inne praktyczne przemawiają różny podziału. oznacza uwzględnić, związku Krakowiaków geograficznego Nie w brzegu stionie terialną ukształtowaniem ludności, niczo-przemysłową jej jeśli etnograficznego chęcińskie. tym układ po lewego krakowsko-sandomierską. przedstawi olkusko-sławkowskie, k r a k o w s k u sięgają Krakowiacy zapuścili materialną i Krakowiaków wzniesienie leży już we odziewający wschodzie zasiedlenia zachodzie górnego Wisły. Spora postanowionego Rzeczpospolitą na Krakowską. 3 �Wreszcie i ten miniaturowy organizm polityczny zniosła Austria w a austriackim i rosyjskim, więc z górą dzielająca po ziemię Historyczne 100 latach, krakowską losy tej runęła na ziemi granica dwie nie między zaborem r. 1846. Dopiero w r. dowodzą niespornie, pozostały Wspólne że jego bez wpływu na kształtowanie się stroju krakow­ Praca z świeckiej formy tj. p o w i a t ó w i których niespornie wytworzyły się n a o g ó ł w archidiakonatów niniejsza p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u pośród mundur elementy tego stroju n a obszarze d w ó c h r ó ż n y c h podstawowe ś c i tej z i e m i . Z a s i ę g i z a ś t e g o s t r o j u m i e s z c z ą administracji roz­ części. skiego, jego charakter reprezentacyjny, a nawet rolę, j a k ą swego czasu o d e g r a ł on j a k o w o j s k o w y i strój narodowy. 1914, się w czasach dawnych w staropolskich X I V — X V I wieku jest strój przedstawiony na jedno­ granicach (ryc. wielu odmian stroju K r a k o w i a k ó w najefektowniejszym zaborów politycznej 33). wschodnich, I tablicy kolo­ rowej. Rzucającą rzami, się w oczy dawano wane suki czerwone haftem kłapcie u była i białe, lub bujny ubiorem kierezje A l e b y ł y też kierezje białe, lub czerwonym, rękawów Kierezja c e c h ą tego stroju s ą b r ą z o w e sukami. które zwano do granatowych aplikacją haft w tegoż dolnych poważnym, tj. s u k m a n y szare i granatowe. czerwone, koloru. rogach a do Czerwone z D o dużymi modrych były u kołnie­ białych sukman żółte, tych bramo­ kierezji pół. reprezentacyjnym, a jednocześnie nadającym człowie­ k o w i wiele dziarskości. S z y k jej zależał o d k r o j u d a j ą c e g o wcięcie w pasie, u k ł a d f a ł d ó w i zwężanie kadłami, Z się r ę k a w ó w czerwona kobiecych s z y m jest pychem, żupan krezą, tej trudno modry że strojem W tj. typów najbliższych szalami czyli biały nie jest się barankiem ze środka czerwonym, Dla do w przeważała w białej na z i też czapki zaś lub łoktuszy północ od zw. siekać, sobne d u ż y m stroju kobiecym zapaski z na tle płat biały brzę- z takim prze­ w białą z koszuli czepiec nicią ażurową i rańtuch. z pawimi i buty z K o ł o piórami, cholewami. K r a k o w s k i e j silniejsze stroju. Indywidualne na różnic Powiśla na paski Ziemi z haftowanej magierkę obszarze zachodzących i granatowe pąsowymi, u sukmany, czasem k o ń c ó w a 4 niż znamiona Krakowiaków między nimi, osnową, kucotkiem t j . w e ł n i a n y m zawściekle, współrozłupane z w a n e białym, a z uszyte którego ze skrawków krezie opadającej na wysokim rogatywka i wiązaną frędzlem też otokiem we frędzle. czar­ zwieszającym papuzy z denkiem barankowym. głowy różnokolorowego mężatek perkalu. 5 n a r a m i o n a , białej chustce a czarnymi granica ciągnie szamerowana zdobiona szerokim najcharakterystyczniejszą czerwonymi k a m i z e l e granatowymi podobne Poza tym czepcowej, piersiach. południowa rydelkiem, białe lub Sandomierzacy nosili obszyte z rzadko wiązanej także zielonymi najcharakterystyczniejszym było okrycie kapie , granatowa z w tego występujących wypuszczoną R a k o w a , cechuje czerwono też kasztkiet znajduje odmian dopiero rogate stroju kobiecym biel w spódnicy z najefektowniej­ młodej .mężatki hojnie białą spodnie c h y b a flisacy. P o n a d t o zielonym, ś w i ę t o k r z y s k i , W 4 kap wielości modre czapki S t r ó j klapą lub albo niebieskim, zwane I I chyba amarantowym strój oraz nosi brzękadłami, czerwonymi, włóczkowymi Sandomierzanek mitry, tylnich pas sąsiadów. granatowe denka skórzany cholewami. rozsiane brzeskiego mundurem» T a k i c h p a s ó w nie znali Krakowiacy, nym z wyraziście przepasywano pasami reprezentuje czarnym aksamitem kostiumologicznych się z na Tabl. czerwieni i bieli: czerwony pas s a n d o m i e r s k i m płótnianki buty biały indziej. powiatu potwierdzenie uwydatniają s t r o j u z ją jedwabiem czerwono-czarne bramowana ludowy oraz zdobiony zdobniczy hafty parobczak indziej poszczególnych a spódnicy, haftowany, «strój wschodnich gdzie tutaj zestaw kaftan Zasada, znaleźć katana piórami i pińczowski, Dominuje białej stojący gdziekolwiek pawimi uzupełniał krakowskich, przedstawionych charakter czerwona niewiasty z Doskonale odmienny Dąbrowskiego. tle rogatywka miechowski jakiego na końcowi. zaś strojów Całkowicie zapaski k u także się od wzdłuż szwów z jedną na czerwonymi D ę b n a piersiach wypustkami rondem. cechą są samodziałowe paskami Pierzchnicy do sukmana brązowa pionowymi. naramienne 6 i przed- �S t r ó j w k i e l e c k i . tywki wyrabiane Kielc występowało u dołu haftem ciennego rego skład gach siaków na o paskach W strój lub i po dwoma w 1 połowie z cholewami, białe z zaś we białej, sukiennego groszki, wsiach o Morawicy na odzienie, wełniana czarnych od zdobionej granatowego, się j u ż — roga­ południe spódnicy gorsetu modra pasiaka od i granatowe lnianej niego utrwalało na w odmianę południe po włoszczowską, Szczekociny. pasków bordowych kontrastujących czarnymi gorsetami, z płó­ w któ­ spódnica, oraz i czerwonych której Ciągnie nad « p o cechy prę­ dostrzec się tu nadal czarnymi. ciemnymi zdobnymi z białe i z przodu, z tyłu, na cechowały szaraczkowy też c z a p k a terenie łąka Widać spódnicami to w pa­ za­ kaftanikami, k r a k o w s k u » u dołu, spodnie z k a p u z i a t a u wiązana bogatszych jak safianem oraz oraz niebieski spódnica zawój z granatowa, a także w tasiemki, lub turecki wspomnieć granatowe łupa. o ale ząbki sąsiednim wpuszczone główką S t r ó j kołnierzem z kołnierzem doń, m a ł o m i a s t e c z k o w y c h z wysoką długa, kołnierzem magierki. lub z z podobna tj. p l e c i o n e ze s ł o m y w należy kapelusz w ś c i e k l i c a kabatek jupka z ę b a t e szaraczkowe czyli guziki, r z e m i e ś l n i k ó w pelerynką tj. j e d w a b n y chustka Nadto czarna lub na Kielecczyzny U b i ó r a posiadający jeden rząd guzików, zielonymi. sukmana zapinana czerwonym strojem górniczym. X I X wieku czy zdobione chłopskim płaszcz tu kielecka fałdami lecie białe p ł ó t n i a n k i , kapelusze zaś d e z a b e l k a bankami w przechodzi występuje Nadto w mieszczańskim różniała z Obok samodziałowego szerokości dużymi zaś kożuchy kaszkiet, butów. i naramiennych, aksamitnymi związku stroju kobiet się północ guzikami cekiny. krótsza kapota. W U z . Pilicę, równej stroju zaś m ę s k i m zimie 8 . i niebieskim, oraz z 7 na granatowe składające granatowa kielecki zachodzie wykładanym, i chustka przewadze sukiennymi czerwonym kieleckich kapoty Chęcinach odzienie, białej chłopów długie w i naramienna przedsobnich paciorki lub pionowym zachodzie dadzą czapników chustki wchodziła układzie N a się białym stroju były dawniejsze przedsobnia w cechą Sukowie przez rańtucha, zapaska w Ogólną Brzezinach, Bilczy i wiszącymi m i e s z c z e k wy­ rozwarty muślinowa frędzlami futrzanym, buty magiera, wykładanym, zapaska krótka w lub kryta z fal­ szafirowymi jedwabiem błę­ kitnym. S t r ó j g ó r n i k ó w znakowaną czarnej godłem czapce S t r ó j bogatsi czerwone chwastami stroiły kwiecistą, listymi i w zapaskę kołnierzem kami. Poza 9 N a spódnice tłumaczyła czerwonym lub wybijał koraliki, z jako w na Łysakowa szlakiem haftu także do ze wisiorami złotej buty oraz i i klamrą walcowatej niebieskie lub tj. paciorków gorset na sukmany tu zabiciu św. szerokie z pasy Stanisława. wysoką bordowymi czerwonymi A «kowane» aksamitny jednak przodzie Nidy, więcej bliżej zw. krepiny, jedwabne białe lub półko­ sukmany czerwonymi jedynie sznur­ i granatowe ko­ biało znamienne. Krakowa zdobna itp. W w oraz co etiologia białe kaftany trzosami. wisiory z przez m ę ż c z y z n strojne rycerski, Kobiety czerwoną cekinów. noszone główką, chłopi sukmanę karbowane. spódnicę przeważały wyszyte były i w z z noszono sukmany z czarnym wyszyciem, kapelusze srebrnej czarny Krakowianek znad Śląska płócienne z b o r k o w e w nosili małopolską lub czarne kaftany oszywkach, dołu, z Wodzisław białą k a m i z e l e odmianami, granic od Krakowa po u kwiatowe różnymi nie różnił się od czarne buty oblamowanym, się tutaj aż a się gorset lub k a t a n k a p o b ł y s k u j ą c a j a k pancerz naszycia w po haftowane, metalowych, kołnierzyku motywy żałobę i od biało brzękadłami, falował i zapaski obszyciem zielonymi z czerwono pojawiały południe i na zachód ludowa wymi pasy ten . Strój jednak kobiet Już koszule guzików haftowane zdobny strój tj. bluzie z p e l e r y n k ą , pasie z wpuszczonych a czarnymi wisiorami, granatowe niebieską stojącym, tym centkowane z a południowi piórami, szeregiem koszule spodniach wypustkami. z wyszyciami, kaletkami, K u biety wypustkami, się w było po czarnej k i t l i czarnych z a c h o d n i c h . rogatywki a p o d w ó j n y m wypustkami z niebieskimi K r a k o w i a k ó w z czerwonymi zaś z poznać m o ż n a górniczym, z sukmany amaranto- stroju zaś czerwone czepce kobiet szklane biało haf­ towane. 5 �Wreszcie lichowe na lub granatowy Letnim południe perkalowe kaftan strojem bez w przodu,'tyłu czarne O d wschodu Z k o ń c e m futro z bieska szula Z X V I I I w. istniał w wyszyciem, oraz U biały, kobiet lub Dopiero biały nie u U schyłku gwałtowne zniesienie Dziś na dlań fensywie, i z czapka sukienna koło C o o żółtymi lub zdaje biała sukmanka się takaż lewym brązowa a typie: lub nie­ nadto ko­ magiera z kukurydzą tzw. kołnierzem, zapinający do nosi się na dwa północy tam np. światowej, pozostała się spadku bez wpływu produkcja fabrycz­ życia, pojmowana spowodowała gładkie tj. w od że przeważnie na wsi pęd prążki gorsety lat do pasiaki w stroju, paski do to różowe żółte, tych wyszywane na zielonymi różowe, Niemniej z kaletkami, w de­ czerwonym tkać barwiste buraczkowe, fioletowe. aksamitne co granatowe po­ naramienne, kolorze zaczęto w krakowski w ciemno-niebieskimi, zapaski brązowe, strój zapaski jednolitym kilku istnieje strój się tutaj wszystko, także nie się kobiecy brązowymi, bywają w wschodnich Przyjmują Morawicy pasami noszone czarne nie zaostrzały odbijała się na zwiększona klasowych — znajdował zapaski z Kielc O B S Z A R Z E miejskiego. się krakowskimi, jako się « k r a k o w s k i e » wojnie chłopskich przez K r a k o w i a k ó w czarnego terenie I demokratyzacja przedziałów do Brzezinach kolo nazywa po Równocześnie stroju kieleckiego. noszono Korytnicy kolo po­ pstrych koralikami kwiatowe. od tego tylko białych brązowych. aksamitny, N a w ludowych w oznak koloru tymże ludowym. oraz postępująca N a B A D A N Y M c i e m n o - r ó ż o w e , jasno i ciemno-zielone oraz ślubu — również stroju agresją w N A zaś pauperyzacja mas ludowego 1935 te N a południe sukman decji r. L U D O W E G O anarchia w produkcji przemysłowej zamieszkałym więcej i zapaski motywy N a w ubioru przewadze wyrabiane strojów Rosnąca się przed jeszcze zapasek do ten szlaku — do w pow. jędrzejowskim amatorskich przedstawień sukman krakowskich, jako zaś, chcąc się ubrać niego czerwoną spódnicę naszytymi sposób strojną z już od teatralnych uznawanych Strojnisie po oraz bluzkę w y s z y w a n ą r. za krakowsku poziomymi 1905 używano oraz dożynek, elegantsze wdziewały wstążkami, na rękawach w czerwone lokalnych ale o d od święta dawnych czarny krótką gorset zapaskę kwiatki o ten- naturalis tycznej. południu zaś w wiejskie o r a z delegaci drużbowie 6 sukmana I X X wieku, a szczególnie najbardziej typowej. marańczowe, i całkiem wyraźnym też futro i czarnym borsukowym a wzrastająca obszarze «krakowskie». w samo o l a s o w i a c k i e g o . sukmana zewnętrznych od czarnym. albo pę­ na p r a w y m brzegu w y s t ę p o w a ł a tu ciemno-tabaczkowa odzieżowych cofając zapaski i na uznajemy S T R O J U przemiany przechodzenia lub zapinany brzegu Wisłoki ozdobiony rolnych. nych materiałów choć trzos. rękawami spódnica. X I X i narodzin artykułów staci i sama rękawów S T A N kryzysy ekonomiczne, jako tyłu, skórzane. O B E C N Y na albo drukowany R o z d z i a ł cen biały, dre­ z oraz stojącym zaś kożuch suknem z a ś takie pasiasty szwem . strój regionalny szafirowym zgrzebne ze guzikami czarnym strój ten j u ż nie istniał. Dlatego obszar po obszyciem kożuch guziki 1 0 spodnie polskie ołowianymi zimowym wyszywany powiecie mieleckim zieloną. fartuch X I X w. niebieskim i kołnierzem kątowato, powleczone krajką za teren przejściowy. z z białe paski, buty stojącym płócienica rękawach noszono czerwone kołnierzem była przycięte na baranków przepasana k o ń c e m i z lub po l e w y m brzegu W i s ł o k i istniał teren przejściowy do s t r o j u białych z kłapcie T a r n ó w — R z e s z ó w i niebieskie rękawów telki, z linii białe zwierzchnim zdobnymi a od w weselni pow. brzeskim i dąbrowskim na uroczystości i uczestnicy państwowe. dożynek kierezji N a brązowych u ż y w a j ą jeszcze o g ó ł jednak strój ludowy ogólnopolskich. Składa się on nosi z czerwonej kapele banderia, rogatywki �zdobnej z w sem lub a dalej ze podmiejscy N a ogół kaftany, kapiącą fałszywym (ryc. tanecznych tradycje jednak uproszczeniom. z koszuli aksamitnego, i haft nicy kwiatki, w szklanych, gorsetu, a pod­ ludowego. Strój wstążek wianka się bowiem czarnego zdobnego z korali D a w n y coraz a bardziej zmieniono lub strój spód­ do tybetki, zawiązywanej w szelążki paciorków sztucznych strój, j a k w i d a ć , Po roku w zielonej przypiętych ze dużym on czasem jeszcze z chustki wającej plecy częściej rękawami, jedwabny, z ko­ członkinie śpiewaczych Składa złociste weselne, oraz coraz gorsetu strój ubioru drużki i z bufiastymi od państwowych, stroju ulega bły­ kobiecy częściej regionalnych trzymują cekinów 1). Szczególnie zespołów ten od luksusem reprezentacyjny i nie­ wiejscy przebrać uczestniczki uroczystości ścielnych pasa się występuje męskiego. paski i Stroili się t a m w galonów krakowski w cza­ gęstwy krakowskich kierezję, przeładowaną szczących białej a niedawna jeszcze u eleganci mogli «po krakowsku». i spodni D o fotografów imitujące sukmany suką pobłyskującą od brzękadłami. których pawie, oblamówką,.wisiorami, czerwoną cekinów, z pióra czerwoną ramion kwiatów, przykry­ na piersiach. przeobraża się festynowy. 1920 c y n o b r o w y kolor zapasek na Powiślu Dąbrowskim na czar­ ny, k t ó r y to k o l o r u z n a w a n o w ó w c z a s z a w y ­ tworny. Czerń ustalać się zaczęła również w chustkach oraz gorsetach i łącznie z haftem wielobarwnym odbiegała od dawnej Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m on w kierezji sem błyszczących H I S T O R Y C Z N Y N a przełomie wotnej X V i X V I wieku dadzą akumulacji. Ożywiła folwarczno-pańszczyźniany polskiego eksportu z b o ż a warstw posiadających. wyrobów W rzemieślniczych prowadzące rozległy się jako do Gdańska bierze ż y w y handel lądowy S T R O J U w luksu­ Stadler, pierwiastki kapitalizmu utrwalił n z obcych zagranicą Wschodem i Rzeczypospolitej . towarów z Polsce oraz udział przedsiębiorcze, ze St. L U D O W E G O towarowo-pieniężna ustroju i dowóz towarów fałszywym 1904 1500—1650 gospodarka wymianie r. II się z a u w a ż y ć podstawa Fol. Kraków. R O Z W O J U Okres stroju k r a k o w s k i m , przeładowanej galonów. tradycji. R o z d z i a ł Z A R Y S teatralnej, w krajów się system Wspaniały wzrost podnosił rozprowadzaniu a spolszczone za pośrednictwem pier­ już stopę życia krajowych mieszczaństwo jarmarków lwowskich, 7 �m \iW£*" '* Ywy^ I AfirfT\\ I > «*XY/7J!Pt\~^ lubelskich i jarosławskich, S SJ^M' w ° d n ą Y ^ M l t ifllMlI' przez u P ° k ° J r \ i e n l j ' r n a r z Te w u a n l tej te masą W coraz a nie w bazie i zmienną, wieku, a gdy jednym dzili. a od tenże kołpaku, Ten w sam jeszcze w a po się stawiają nam od riały w za ludowe, Norblina i nych w X V I I I odkryć się dadzą prze­ po na jakoby po ranu po usarsku, turecku mniej na typie za pierwsze drudzy» 3 po staro . Polsce odno­ do polskiego obfite, odzieży i to zabytków wierne przed­ tak od­ X I X wieku dopiero szkice naukowe mate­ ludowej. sposób przyjąć, że dawnych bowiem źródłach które 1 tak to mieszczańskiego, kostiumologii elementy, nas włosku, niezbyt podstawie stwierdzał « U dwojako, do zresztą kapie . krajowej Górnicki: poro­ w fałszurze, 1 2 białych» to się świata po tureckiej abo masz, dziwu, niemiecku, drudzy Ź r ó d ł a ikonograficzne polskiej w. W nie jedno niektórzy etnografowie Jest to z ł u d z e n i e . N i e buchnął» nie X V I w. co że do bowiem Polskę w Łukasz niejednolitym uznawali ikonograficzne chłopskim. cechowała charakterystyki u b i o r ó w w X V i Strój histo­ kostiumologii tatarsku, po chłopskiego. chłopa przeobrażeniach częściach chodzi liczby wszystkiego, uznaliśmy ko­ prawidłowość chodziwszy szlacheckiego, w po dalekich wieku im tu dwie do miennej chłopskiej Modrzewski inaczej, brunszwicku, stroju najmniej P. iż na X V I czerwonych polu kozacku, po do nie wieczór X V I po stroju ludowego J. na strojów, Przytoczone szą w półbotkach to w Frycz się ubierają bardzo zasię się wykazującą dziwniej, iż kto bezład hiszpańsku, i nowo, jedni I I połowie wiele jest lata chłopom «1 t o ć też jest nic bez wielkiego turecku, siebie to jeszcze włoskiej, w domu drudzy po A drogą podlega. ubiorów. bynajmniej, pisząc: różnych, a długie zamiana także jednorazowo. szczególnie sadził w życie odbiły się którym pstrokacizna włosku, w że szlacheckim, ale t a k ż e dokonały ruchliwą X V należy, umożliwiały wszystkim procesów, ogromna przez W r o c ł a w , dodać częściej czynsz zmiany przede Zmiany rycznych n J Zachodem prosperity. duże ubiorze jest e z Wreszcie wchodząca t rzystać Gdańsk. strój mutatis ludowy «wy- iknograficz- mutandis prze­ R y c . 2. ' C h ł o p w ż u p a n i e — drze­ w o r y t z r. 1512 S t a n i s ł a w a Z a b o ­ rowskiego « C o n t r a m a l o s divites trwały w stroju nawet do X I X a et u s u r a r i o s t r a c t a t u s » . niebieskim ludowym, i X X a w wieku. denkiem szczególności Np. czapkę sukiennym oraz z buty w krakowskim obłożką z futrzaną cholewami winiętymi u góry odnajdujemy na miniaturach krakowskiego deksu Behema, wykonanego niaturze przedstawiającej prawdopodobnie kramarza za­ K o ­ przez Stanisława Szeligę Żernickiego. T a m ż e n a m i ­ dostrzegamy wąski pas skórzany, nabijany okrągłymi krąż­ k a m i metalu, j a k s m y c k a , którą przepasywali swoje s u k m a n y b r ą z o w e krakowiacy naddunajeccy. W tymże świadczy w długi o czasie, tym żupan, domierskiem gdy rzemieślnicy drzeworyt zbliżony (ryc. 2) r. 1521. pod brodą niu, a kamizelą. 1 4 . Nie a wokół zawinięte nosili Stanisława cechami był to do takie pasy, jednak lędźwy szyi r ó w n o u k o ń c ó w bardzo Gęsto mankiet ubiór grubey» że r. w 1512 — typowy. była rękawy, tego chłop — odziewał Krakowskiem i był «chłop fałdowane świadczą, z zwanej zwierzchni ... f a r b y wycięta. w czapki i buty, Zaborowskiego płócienicy, X V I wieku była kusość. T a k odziany iego krotka aż do zapięta, niezdarnie krawieckie 8 «Sukna traktacie niektórymi ubioru chłopa polskiego w z w miejscy Cechą jak się San­ bowiem prosty» Marchołt od fałdzista, pasa obszerne l e t n i k a nie w szyły ramie­ ręce �G o d n y m uwagi kola. Tego pasach w skórzanych pochwie każdego nie chłopa. zwanych Z skiego który z na rzecz X V I kupno nito wedle buty ściętego, w. Było to też lub stroju w w w jest miewał , ustąpił do pozwalamy jeden sobie koła na pasa miejsca typ pół­ duży a zarazem nóż broń zwykłemu przywiązany. zespołów, ubioru formy, chłop­ przydatnych dokonać ludności i szerokich różnych elementów społecznym w pasa częściami wyobrażać poszukiwaniu krakowskiego, 1 5 z narzędzie, chłop będących mającej zróżnicowaniem zwisający tulich Polsce zdobiona późniejszych podręczne łańcuszku składanki skórzana, czasach uwagi dawniej zwany Dlatego a 1 6 . to w do także wiejskiej II prze­ połowy stroju r. Fernando 1563 ale nakryciem gło­ malowniczego konany 1 7 on rozcięte w ręce na poganiania wolowca zdobionym, stać a podobieństwo kapelusz w nie kształcie ulega wołów, było na rękawami skórzanych, ostrosłupa m u tego głowy; wy­ wizerunek polskiego (ryc. 3) w k a p e l u s z u z w a ­ chlarzem piór pawich, analogicznego drużbów spodnie Trzyma kołnierzem do prawdo­ to We- znane przedstawiający szlachcica X V I w. leżącym służący kmiecia — dworski, chłop, który nie p o m i n ą ł niego piką, tego Ż e to szla­ to Bertelli, nakrycia przez z zausznik z pańska. pysznili panowie sztychując Europie żelazną Otóż kmieć, jest krępą wieku, pióra okuty krótkie łydek. bogaty odziany do­ m ó g ł b y do w kij «falserucha» zupeł­ X I X wieku muzealnych. połowy Zadokumentaryzował stroje w ręce taki takim X V I janczarskiej, na szeroką posłowie, necjanin w zabytków obciągniętą ku strojnym nawet w mody z raport panu. niemieckiego należeć X V I wieku chta. z Kapelusz krakowskiego i bowiem przepasany wstążką wy drzeworycie sięgające z krezą nie dobrze z tworzyć składający dobrze kurty polskie łowi, na Trzyma nam krótkimi się torba kostiumologicznych określonych dziesiętnik znany w G o d n y m rzemyku X V I genetyki typów, wątpliwości. tj. i także się bowiem wieku. podobnie a sznurku, X V Przedstawiony a trzosami. szczegółów przełomu jego rozwinęła gałązkowym. naturalna, wyświetlenia glądu M a r c h o ł t a jest biegiem c z a s u n ó ż ten, przytoczonych można, do wizerunku z ornamentem kozikowi, Z w rodzaju ornamentyka u to źródło przystrój u g ł o w y Krakowiaków — wschod­ nich. Inny nego, tj. udział 1596 typ w Sebastian «Wnet pańszczyźnia­ przymusowo spławie, tetycznym biorącego naszkicował Klonowicz w w r. syn­ zarysie: będzie manie w chłopa flis u s w o i c h nowej szerokiej \ w l i suk­ karyzyjowej, krajce pięknej, prze- kobiałej z nowym przysiekiem, w zuchwałej biała szarawara...». magierce Rys. 3. T y p o w y szlachcic p o l s k i z X V I w. wg rys. F e r n a n d a Bertellego. 9 �A z zatem do stroju poprzecznymi Inaczej ścielnym, z chłopskiego białymi odziany paskami, dartym. główką o Z a kapelusz zuchowatego parobka była N a niż ogół pióra , bo pośredniego krótka, a nadto a z tyłu czynili. od kostiumologiczny kształtów walnych i literackich stwierdzamy, a do odzieży. N a C o go plebana, na głowę m a ł y m ko­ kapelusz i do góry Ubiorem- zwierzchnim pasa fałdzista. za­ tego Odzienia jego hajduckie p o b o k a c h rozcięte. C i u r y nosili w s i polskiej podstawie w X V Iwieku — zebranych że k o ń c o w y r. 1650, b y ł okresem że jednocześnie wśród krajką ciupaga. parobkiem tyłu materiałów do­ częściej okres kształtowania epoki nich przede kształtować wszystkim się zaczęły Odrodzenia, się nie tylko strój pewne obfitował regionalne w dużą roz­ ikonograficznych, trwający archi­ w Polsce stroju szlacheckiego, z górą przez trzy wieki pełnił funkcję polskiego stroju narodowego. dzenia, opięta ręce nadział okapie, a. z tak a w między się n a wojnę, z przodu panowie karazjowa magierka, kapelusze. krajobraz więcej 8 siermięga pończochy, maitość mniej 1 sukmana spodnie, Janas wybierający podniesionym zatknął pełniały krótkie spodnie, magierki, Klecha dużym wówczas: szerokie r. 1633 — c o ś był klecha w a nauczycielem. kopulastą wchodziła białe, M a m y podstawę odmiany stroju który do twier­ chłopskiego, krakowski. określało ten typ? J a n K o c h a n o w s k i słusznie stwierdził: «Jeśli kto c h ł o p w siermiędzeli widzi». Ale kształt zwierzchniego wej d l a s u k m a n y zwrócić uwagę odzienia, zwanego siermięgą b y ł różny. P o s z u k u j ą c formy Krakowiaków n a szeroki (a nazwa kołnierz, k t ó r y jest z a s a d n i c z ą c e c h ą kierezji zwany w karazjach sukmany tego sukiennego Siermięgi kolor krakowskiej, zwanej płata w to czarny, po przeto karazją, wieszanego X V I wieku nazywano sukno n a czarnym. «czarne» Ż e zwało 2 0 (od zmieniła tj. nawijania), b y ł a to l u ź n a c z ę ś ć a wtedy się n a samodziału zaś s u k a n i a specjalną odzieży, . Później weszła ona w skład kroju lub kierezją, barkach szyto z grubego prostu s u k ą krakowskiej. Otóż początkowo służąca d o n a k r y w a n i a g ł o w y c h ł o p a w czasie s ł o t y typu wyjścio­ sukmana była j u ż znana w X V Iw.) należy po 2 1 carisiacus. funkcja czysto zdobniczą. lub brązowego, szarego turecku się pannus dawna kyr — Stąd pewnego to szary, też poszła użytkowa który to kara — a kiere­ nazwa zji i karazji. Z tegoż płaszcze samodziału obszerne szyto spódnice kierejami zwane zimowe, zwane kirejami. lub kirówkami, Pomimo, że było szlachty w X V I I w. nie odziewał się w karazję, m a j ą c do w y b o r u importowanych materiałów z nich krótkie stojący, a sukmany pasane u bez kłapci dużymi u k o ń c ó w kołnierzami krajką lub pasem 2 4 . giermaki, katany lub długie rękawy z odzieżowych 1 5 Jedynie gęsto . W sukiennymi skórzanym, lud trwał fałdowane I I połowie a zaopatrzone przy z przodu wschodniej krótkie rozszerzone. X V I I jako w. i u dołu rękawy, Ludzie 2 6 . Szuba było albo puszczający długie, się w trwałe 3 posiadające ze cieńszych, robiąc niski kołnierz też długie albo oraz nikt karazjach, noszono w duży kołnierz leżący, to futro ale drogę brandyburę, prantypurę, że płaszcze pasie, taki wolny nosił C o kryte zwężone u suknem, końców, lub wychodzący wolne też wcięte, a rękawy chłop rzeczy) u te w y r a b i a n o j a k kiereja, a Krakowiaków w Szczekocinach. posiadający miano B y ł to zamiast grzywki w traktacie n a czole prze­ zwężone Klonowicz. zawadiacki. czyli z r. czupryna Uczesanie T a k bowiem należy płaszcz kołnierza podczas kopieniak, zwano też różnej kaptur. wedle wreszcie słoty odziewali czujka. szczekocką czuja lub burką długości, W mody nadmiernie nie wcinany X I X wieku płaszcz 1) p r z y s t r z y ż e n i e po pia- bunda. przycięcie Zaborowskiego j a k m ó w i o n o , podkreśla oraz posiadające albo z domu mantel, ormentel, kubrak do uczesania, zdaje się, d w a typy u c h ł o p ó w stowsku 10 2 kolorowych, na ramiona, się w płaszcz z kapturem, z w a n y z węgierska (kópenyeg) po polsku w sukno swych z tyłu, 2 2 żołnierskie k o ń c ó w (ryc.4 i 5). Bogatsi c h ł o p i l u b w ł o d a r z e nosili szuby z k o ł n i e r z e m f u t r z a n y m i t a k i m i ż obszyciami W to wiele X V I w. opadającymi kurty to 1512 i zadarta, jako rozumieć były dominujące włosów z tyłu u 2) zaczesanie którą, t e ż strój słowa: jako karku, włosów cechę nadawały «Kto idzie? j a k to do góry — bardzo chłopu wara». demonstruje k'rzeczy n a m (do charakterystyczną charakter zuchowaty, �Najważniejszych teriałów do biecego ko­ dostarczają archiwalia z ma­ stroju z których r. nam 1511 wynika, że niewieściej odzieży w nocnej części kowskiej dusia alias gzla ziemi do kra­ «in- muliebria et cingulus», , pół­ należały longa 2 8 a villa, item zatem długa koszula kobieca czyli czecheł lub i pas. gzło, D o kożuch tego d o d a ć leży serdak barani, zwaną a bluzkę kabatek tankę z niętym cym R y c . 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i su­ ną Było ewangelia et epistolae, C r a c o v i a e 1598. które zapinały «na ozydlu», kabatków i się z były to spódnicy, one cem tj. odzież do drugie falbanką, się i też kropiga (od o kroju płótna lub dwóch «nakrapyana». gmentu epi­ i 2) nowsze, Krakowskiem tych bluzek lub renesansowych wpuszczano dołem pod baskinka. lub w wełnianego kiru. i zdobiono czarne Żony czyli w katanek szerzyn drukowanego boku Rękawy jedne zwisała z m ó w i cechą Nadto z się suknem. szerzyn robiono zagranicznego jedynie jak którego płócienka kropić) z czyli szerokości. zapaski et 1598. przez a zeszywane kolorowym spod książce Ewangelia stolae. C r a c o v i a e pon­ charakterystyczną łokciowych używano rańtuchami jest R y c . 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e ­ woryt w dwoja­ rozkroju, paskiem, czterech Świąteczne albo u rozmaitej opinano z szlarką. wdziewane lankotką lub co leżą­ zdobio­ odzienie rozkroju z przodu, końców, mankiety kostek. zwała centki, bogatych bisiora tj. je Się­ koń­ z która kmieci tkaniny to pyszniły podobnej batystu. Ze wzrastającym wzrastał i przywóz stroju ludowego. zencie pas batek, kawałek i u robiono się p o d w i k a m i do się dużym jedno czym ka­ wywi­ naszyciem, kie: przy bramowane naszyte Spódnice gały przodu, zwężały posiadały opaskę nie p o s i a d a j ą c e wąskim lub cho, otwór na głowę, wreszcie czyli kołnierzem, k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — drzeworyt w k s i ą ż c e szubę tolubem później torłopem, lub na­ żółtego eksportem towarów Przypominamy, aksamitny lub polskiego obcych, z zboża, potażu, wśród nich że flis « z a n k l e m » tj. sprzączką, tj. kitajki adamaszku czerwonego a i tabinu tekinu na Klonowicza butki. drzewa, i takich, które przywoził skór, przędziwa przemianę dla niderlandzkiej krakowscy na wołów swej muchajeru kawałek Flisacy i oddziaływały na dziewczyny 29 szatki brali w w ceglastego niewieście, tym pre­ na a ka­ m o ż e imporcie żywy udział. N a dzień lub ogół jednak chodziły dwa powego z warkocze. łubu, w głową wiejskim stroju odkrytą, na Korony ślubne obszytej płótnem. O białogłowskim święto robiono Usadzę w wsadzę dominowała głowę przywiązując koronie «Kwiatki I stroiły tej na pisał łubce nadobne na twoje Jan w biel. Dziewczęta wianki, zaplótłszy kwiatki do z łubki włosy na w czyli obrączki co- jeden z li­ Czarnolasu: obszytej koło czoło». II �M o w a tu weselnego «na o szczęście« Mężatki nakrywała barki soli, głowę druga okrywała nosiła rozmarynu lub chomełce, okruszynę owijały (od co którą okrawek zawiciem kobieta rańtuchami pod otulała niemowlę. szale, z w a n e rąbać), kwiatkach lub głowę, i plecy trzeby żywych chomli chleba dokoła, łoktuszą Płachetki z na W okresie w tym r. 1619 szyły osiągnął on kulminację, gwałtownie fala dowozu. czą, a obsłużyć podkopywanej tyzmem. W wyłącznie i zamieranie Zrujnowane nie m o g ł y nicą, się okresie o tym głównych się w do obrzędu ślubu której była której kształtu i przedmiotu, wkładała na czasem w podłużnego, który jedna plecy. część Łokcie, razie po­ używane jak także rąbkiem ona wyrażała. folwarczno-pańszczyźniana, podstawa w y w ó z arterii wsi. W zboża polskiego a szczególnie polskiego strój W z m o g ł a od w Jeszcze przyśpie­ się natomiast produkcją rzemieślni­ ścisłego kontaktu z przejawił szlachecki, się ustroju Gdańsk. najazd Szwedów, drobną kulturze Polski odciętej skrystalizował przez wywozu. miasta, poza narodowościowymi, ostatecznie krajową, tj. c h u s t k ą , płachetką, ale w o j n a u k r a i ń s k a , ustalił do 1650—1760 zmalał antagonizmami produkcję podwiką płócienka, najazdami i wyludnione potrzeb przystosowanej trzecia wypuszczona nazwy gospodarka Katastrofalnie o wyjeżdżającej Zawicie, łoktuszę lub rańtuch nazywano starożytność zachwiała szlacheckiej. lub tj. p o d ł u ż n ą Okres Polski córce pieniążek. a cieńszego (od Randtuch). wskazuje i płóciennym twarz barwinku i matka się zastój a strój zwany zagra­ sarma- chłopski, regionalnych oparty krojach, barwach formach. Przedstawiony chłopa w do na tańca, I I połowie X V I I kurpie, wieku przymocowane czesnego chłopa. sukmanę z toniu, 6 3 0 pas typowo nas to ubiór Widać tu w y s o k ą stopy że o na którym odzieży wacek niego u z stroju rogatywkę 3 1 to niezbyt drzeworycie w do smykany uwydatnia pióra, zdaje skórzane muzykanci ich ubiór nierzem, ze Te rych z niskim nosili czyli w jego 12 góry krakowski z a na dokładnie rozmaitość. się kapłonie, na uszy lub na kark. wierzch rękawami, a kabat kontusza, przejąć by z z I I połowy strój chłopów nadać od sobie porównując a od żółtych święta X V I I z Wszyscy w różni leżącym koł­ rodzaju rękawami, szuby które elegancji miejskich, wieku uzupełniają nićmi spodni granatowe je też kaftanami składał mógł lub zucho­ którzy jeszcze żupany, ludowy z końca X V I I I i z a p i s k i z r. się z jedwabnymi skórzanych (ryc. 9 opis stroju skalbmierskiego strój żupan widać czapkę natomiast żupan trochę rzemieślników pińczowskich ozdobionym lub kożucha, Zwano więc rozprutymi w błękitnej podbite 1755, z rogatywki, ornament i butów z przodu żeberka, j a k miejskie czamary, albo też niezwykle jedwabiem. wywiniętą, Drugi muzykant nosi trzeci — muzykus materiały płócienne, u ty­ ściągany. kabaty. kołnierzykiem, Najdokładniejszy który wyloty ó w takie się, ż e brązowej chłopi, dające niczym cholewą u niego kaletą. futrzanym, mógł ikonograficzne sukmany w y m ten nosili dowiadujemy szuli z Ubiór X V I wieku tył, z kaftan z wiszącą kołnierzem w której klapy dadzą się spuszczać buty Przeważa opięty pasem zarzucić watości. jednakowe zwierzchni. stojącym chłop w mają jednak noszenia jajowatą magierkę zawiniętą u dołu, stożkowaty kapelusz z zadartą k u górze krezą oraz rogatkę z barankiem rozciętym, ó w ­ narysował Wiernie (ryc. 7) obfituje Jednocześnie barankiem, a strojną pamięci, czyli mieszek z r. 1693 oraz codzienny fałdami. woreczek zaprasza krakowskiego był ubiór zasobnej kucotem północnych krakowskiego. opasaną z śmierć chłopa d o ł e m obszarpane zgrupowanymi wełnianym krakowiaków krakowskich n a cechy rysujący i niefortunnie koścista ubogiego owiniętej* onuczami — malarz, kołnierzem u muzykantów regionalne do tylko, krzesiwa i hubki zwany wyrażone obraz, dobrze . Szara s u k m a n a wełniana, spodnie Szkoda i wiszący barokowy względnie trokami niewydarzonym przedstawił Za ryc. informuje ko­ zygzakowaty, z wywrotkami. W czerwonym któ­ suknem, bogate wyszycia lecie posia­ amaranto- 10). dał nam wieku ks. ze Jędrzej strojem Kitowicz (ur. zapamiętanym 1728 z r.), czasów �swej młodości, ski strój co k t ó r y jest W stwierdził, że do 3 2 X I X swych chłopskich)) kowski chłop wełnianą, nierz u plecy sznurkiem koloru w y m rządków na i ozdoby kli i byli rych i dla ponieważ zwy­ niektórych nóż, 2, 6-ciu kółek końce biczów lub jakie rzemyki smagłe. do gruba kościoła, albo parciane krótka, soka Z roboty, drewniana drzewo, sukna baranem tej przydawszy do Ryc. laska za korę dopiero spuszczali drzewa na laski robili. i (sklepowego nie 6. C h ł o p k r a k o w s k i w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u Dl. z I I p o ł . X V J 1 w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w Krakowie, nasadzana; zasadzali odmiennym sukni ko­ wy­ wąskim, kapelusz, kramnego sznurkiem nad czerwona krzemieniem krzemień mień w sukienne wypuszczona czapka słomiany który cieńsza spodnie Czarnym latem u do na lano ale pra­ szydło, Koszula z stalową przy mosiężne, 5-ciu wygody, irn mający, przyprawione kółka przywiązywać do pasa do do rzemienny nabijany, sprzączkę do więcej, koł­ całe zapinany; rzemieniu 3 i wiszący, guzików na boku kutasikami pas żółtymi mosiężną szarą bramowaną okrywający, tern d r o ż s z y , oby­ «Kra- w ł ó c z k o w y m bokach z gwoździkami albo pamięt­ « 0 suknię sukni potężny więcej sam, pisze: nosił szyji, po różnego ten zatytułowanym czajach około był dzisiaj». rozdz. ników kroju (chłop­ nie pniu domowej stojącego; Takiegoż roboty) z kutasami włóczkowymi dawali kołnierza na plecach już dobrze sukni granatowego różnego koloru wiszącego, koloru, po cynowych, b i e d n i e j s z y c h tj. kierezji z s a m o d z i a ł o w e g o s u k n a s z a r e g o , nach szytych krakowskich, z granatowego sukna do pasa». stroju c h ł o p ó w m a j ę t n y c h kupnego, o których szyji, siermięgów, chłopów i czarnych oraz o kołnierza około guzików owiec białych od i do sukni wełny rzędem tylko krze­ używali szamerowanej bokach używanego wrósł majętniejsi M o w a tu o odzieży nanego z mieszanej wiszących gdy kroju wzmiankuje tj. wyko­ kafta­ pieśń lu­ dowa : Koniku, Daleko skiego, dzo 3 4 żyznych pokupnego trawieniowych, rabiając bogato na wiele na Granatowy surdut i guziki był inwenatrza haftowaną jedwabiem, strój gruntach szytym medicamentum tego, z zapaśnych a jak z 3 8 także mówiono, drogich spadkowego moim tj. r. w kochanku złote..." bogatych wyspecjalizowali kobiecych, sprzedaży a kasztanku na ludowe chorobach zdobionym, Podług jako koniku surdut efektowniejszym którzy koniku, Granatowy się w chłopów uprawie sprawach jako 3 powiatu kosmetycznych, przyprawa kminu, z pasternaku, do wódek tezaurowali swe i pińczow- anyżku, bar­ przypadłości pieczywa. kapitały w Z a ­ stroju materiałów. 1755 3 6 chłop w Pińczowskirn nosił koszulę s p o d n i e ze s k ó r y baraniej lub jeleniej, a t a k ż e c h a r a k t e r y s t y c z n y u lnianą, Skalb- 13 �R y c . 7. M u z y k a n c i k r a k o w s c y — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, Kraków mierzaków łem do i Sandomierzan zdobiony, pierwszej którym fartuch z szyciem, przepasywał 1693. a więc paradny się młodzieniec jadący C h ł o p s k i e p o r t k i szyte b o w i e m z lewego związywano w pasie. w W którą łubem boku._ T a m ż e T y m szczegółem rozpór, zimie od który owijano góry było chłopskie zakrywały w na tańca « A Dlatego była skór męski a także płócienny, gospodarz nawet biedacy, podłoga, bo słomy ci j a z się od kutasami « w okrączki» 5 palców. Pisze nasadzonym, wióry urżnę wiechcie z mieszkający z na w a drzazgi izbach z wierzch spodni i obuwano buty obrąb 3 8 aby . się P o d k ó w k a m i Odpowiada więc u koślawił takimi prawdzie 3 7 . cholewą, «napiętek nie «pro- wydawane» z wysoką Kitowicz, że obwarowany, podłogi. posiadały pochewkowaty szlacheckich z a w i ą z y w a n y c h Jędrzej krakowiaka z butów przez do­ idący zasłaniając ten s p o s ó b , ż e r o z p ó r przewleczonym różniły sznura były w żelazna n a 3 palce w y s o k a strugać jak pójdą gdzie końce szerokość środek sznurem spodnie napiętkiem podkowa podczas je stopę wiechciem zawijano drewnianym, marszczył, pod m o ż n a fartuszek ślubu, siejby. Z a p a s k a ta z a s t ę p o w a ł a pas lub z w i s a ł a spod p a s a r z e m i e n n e g o boczny r o z p ó r u spodni. sto do buta i nie istotnie piosenka: nogi z podłogi» klepiskiem, 3 9 . odprawiali wesela tylko tam, �Z chłopa Nie Podkówki ale Krakowiaków, przybite grubej na na 1/2 sztorc, cm, Krakowiaków, (ryc. a krakowskiego tańczy k t ó r y m i tancerz wygiętej doskonale w ubiorze chej dzieci sukmance, W w I połowie a częstokroć stroju kobiecym i zdobnictwa, ze p ę d do środkami granatowego, adamaszku minowego, nego, a ostrze 4 0 podłogę, ciosły. a bogatszych szyć . nie Kuto Rysunki charakterystyczną katanki były płaskie, jak je kawałka z Norblina cechę dziś, obręczy przedstawiające ówczesnego obuwia tkaniny szyciem» rzezanym» widać, w półkromrasu wełnianego odzieżowe. zielonego, muchajeru. Spódnice wiśniowego, Kabatki szyto czyli gorsety z a r ó w n o z z robiono czerwonego adamaszku muchajeru, jak bia­ szyciem podkładanym naówczas «z atłasko- jak barwy liczące rąbkowe, «z biety, do się z m i e s z c z k a m i i s z l a c h c i a n k a m i i nie tj. haftem w y m zrównania li­ . zielo­ lniane lub 4 2 wytrzymowały» tego, w bawełnia­ nosiły tj. głową do żółtego, . Ż o n y lub gołą się musimy ... p r z y k r o ś ć p o w i e t r z a kar­ bombasyny a zapaski Ograniczyć todziców głosu charakterystyczne dla baroku zamiłowanie drogiego sobie sztuczkowe łym z kmieci dawały z mało. n a pewne zagraniczne materiały córki kitliki z czerwieni tureckiej, a k s z t a ł t y lub 4 3 wiemy i ubogich koszuUnie k r o m r a s u lub i wzorzystej nej, mody kawowego, z drojetu do wieku chłopskie jednej przyszło czerwonego, błękitnego także w wełnianego lub z tybetu o barwie i szlachcica tarcicach» podkowiasty . właśnie X V I I I zewnętiznego grymasy importowanego lub tę po dewastował półkoliste kształt ilustrują kawałek ino 8). O z ziemi, przypominając co z a n o t o w a ł ks. K i t o w i c z : « D z i e c i się po nicią. K o ­ kochały barwie i się ozdo­ bach. W cem lecie otulały wiązanym głowę z gowej, która zwała jednego rogu obficiej wanego białym s z y c i e m , na wzór a bawełnie czerwonym czarnym («per W zaś zimie węzeł wijką lub nego płótna, którego piersi. siły pana T o rańtuchem białogłowy i szuby. wijki podczas wały wielkiego wiką bowiem pełniąc r o g ó w k i czołem. głowę z po- pacześ- tworząc zawój, wypuszczały nakrycie głowy nawet do Niektóre wesela na no­ żu- pod- dostępo­ zaszczytu. starszy funkcję — modum nad owijały końce od zaharto­ bawełnice»). Czepiec z w ro­ się tak lub nawet wiązały czep­ c h u s t k i Po- drużba, obrzędową R y c . 8. Krakowiak kosynier — okw. J . P. Norblina. 15 �Ryc. tego rodzaju otulała 9. Obszycie o charakterze nią głowę kołnierza amarantowym jedwabiem u błękitnego ż u p a n a sakralnym, pani młodej. Powicie spowijał parę zaś i czepiny pińczowskiego. młodożeńców, należały do potem zaś najważniejszych swacha m o m e n t ó w wesela. Koszule bawełniane jedwabnicami, czerwony lub zwane noszono uzupełniano bawełnicami, najczęściej szychem pozłocistym Hafty amarantowe wedle inwentarzy istniał w r. Pińczowa 1754 lub czarne albo w spadkowych haft tymże skrzyniach nadto nie się to moda posługiwać mania i się w a jedwabne Niekiedy jednak samych haftach — haft czarnych tenże sposób tylko do kołnierzyk w. przednich pół powiecie przetrwały r. a 1722, w X V I I I wieku białego 4 4 dąbrowskim, do Krakowa w Krzyżanowicach . Z tego p r z e g l ą d u mają w. X X , ale w adamaszku, tradycję formie jedwabi, roz­ występował, Skotnikach koło na północy (ryc. 9 i w 10). tego rodzaju białe wieśniaczek X X tj. krajkami stroju m o ż n a bardzo stadium koło dawną, zanikowego, kolorowych kromrasów, wieku, a szcze­ od kirem, kroju to, przyszła czym spodu, zdobiły i bowiem wieśniaczki a u służącymi dołu zapaski do białym ornamentykę od otoczyste. wełnianymi. na zaczęły wieś się wydy­ szyciem mieszczek. Spódnice Posługiwały się zaś nimi wieku. zapinane żupany jasno-amarantowym Zdobnictwo z krakowskich żupany podbite Tego wieku technikę szorce, zielonymi połowie wąskie. X V I I I związku F a r t u c h y te lub haftowane w kopiasty. dziurkowały przodu a rękawy bogato szerokie, noszonymi kształt i koszulach. W spódnicami przejąwszy się u z na spódnice tj. b i a ł y m i jeszcze przyjęły stojący, w w czerwonego i czarnego haft c z a r n y o b o k brokatów, czerwonymi rozpora, niezmiernie w haftu na wyszywały północne bez bocheńskim i 1763) oraz białe były obok w jakie o b f i t o w a ł k r a k o w s k i strój kobiecy w X V I I I barokowa owiązywały X V I I fałdowane, Haft biały miechowski. nie d z i u r c z a s t y m , zapaski były przepychu f a r t u c h a m i Krakowianki 16 też kochano czarne i czerwone pow. tej o d z i e ż y spódnicy wierzchniej w haftem W tego pińczowski spóźniona i albo koszulach kobiecych, wieśniaczek szychu i galonów, Odnosi W starych wyrażając gólnie i konopnicami, w i e k u wynika, ż e hafty czarno-czerwone, jakie jeszcze dziś o d n a l e ź ć że typowe części złocistego w czarny na czasie (tj. 1755 kobiecego w X V I I I a — i czarnym szyciem». złożonych. przestrzenione w całej Z i e m i Krakowskiej. w tak j a k konopne «z czerwonym mające na granatowe guziki granatowe jedwabiem przeważnie w i tj. k a p o t y pętelki, powiecie na z tyłu posiadające pińczowskim kołnierzu charakter linijny, i rogach przetrwało �bodaj jak do końca i kobiece W X V I I I kolorową, i złotymi tj. w. i i w Odzież Z do na ta innych srebrnymi W w. do baroku, rodzaj wieku do go, przodu z błękitnego kieszeni przez lub wcięte w dobrego łecznej. jako Jeśli tonu oraz dołem, szlachcianki ludu, a u K r a k o w i a k ó w niewiasta spinania która — wymieniają kożuch, oraz jeśli się m o d a i legitymację nosiła madzelanu bramowane zapinanej na także na bia­ pętle Mazowszu wschodnich utrzymała wieku. kobiecego zewnętrzne taśmą galonkiem zielonego pasie, nanizane o inwentarze rękawek wieś z Krzyżanowic turecki, korali siedem na sznurki paciorki polską chodzi, sięgnęła rurkowanych włosów, wstążek łoktuszę sznurków manifestowanie s z k a p l e r z , to przynależności do swego stanu wypuszczała go z czyli dwoma niebieskie. nawet omal gufrowanych, do posiadania, na kabatek a nawet zarówno połowy kołnierzyków 4 S koronkowych, zdobienie k o k a r d k a m i i wycinania b r z e g ó w zapaski w półkoliste z ę b y do rękawami, podobnie j a k i katanki, dołem, u dawniej przeszła kaftan z pasamonami. roboty. bekieszy rozkroju, noszona męski czyli gorset z a s z n u r o w y w a n y z obszywano pasamonicznej tj. sztuczkowy, X I X , przyjmowała szerokimi przedniego X X stroju guzikami epoce u X V I I I części zarówno złotymi, Czasami sukienka, początków obrus drelichowy lub nazywano osnowie lnianej, kloszowane tzw. w żupanem obszywano wsi k s z t a ł t sukienki rękawów, Wielkopolsce, się jeszcze na srebrnymi wstęgami przywdziewały barankiem u guzy. te amarantową. tkaniny wełnianej łym Zresztą Żupany znany j u ż jest najczęściej łub Zimą X I X wieku. sukmanki. . Należało pozycji jako spo­ ozdobę, bractwa. D o d a ć trzeba, że przedmioty zbytku także i dla wsi wyrabiali krakowscy złotnicy i pierściennicy r y n g m a c h e r a m i zwani. Szczególnie ków. do Z końcem koron X V I I weselnych Notowane w X V I I I odnoszą z oraz Pińczów. złociste do «blaszek» Okaz poszukiwane wyrabiano już w szelążki, ten z gęsto na pochodzący Ryc. Strój krakowiaków wschodnich — 2 czepków wykopany 10. były pierścionki miastach w w. czepce z « p ó ł j e d w a b i e m się niezawodnie mosiężnych pow. wieku sztuczne Wielkopolsce z blaszką» zwane z 4 6 naszytymi cekinami. Należy końca X V I I w. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a , których niemiecka używano a b ś l a g (r. 1622) l u b z « b l a s z k a m i » cmentarzu położonym z z wianuszkiem krwawni­ kwiaty lub na z l (r. tu również grodzisku poł. X V I I I w w. 4 7 . 1762) czepiec Chrobrzu, kładziony pińczowskiego. 17 �Rye. 11. C z e p i e c « z blaszkami)) c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m pow. był wprost czepce z ó w na włosach pochodzące z I głowy a połowy na nim X I X w. dopiero z drugi Radłowa w czepiec pow. z 4 tiulu brzeskim, 8 Niesporny r. luksus w kobiecym oczywiście jedynie szlachty, (rys. 11). Takież nam z znane są czego 1744: dowodem «Zagęściły checkiemu stanowi w stroju ludowym, warstwie są następujące się także nierównych bogatych w słowa stanach ambitiosi którego instrukcji niższych, fastus, różnorakie kmieci. W y w o ł a ł że tak on formy przytoczyliśmy, silną sejmikowej miejskich, sprzeciwiało reakcję woj. oka­ jako ze wymyślne i modne stroje emulative sadzą Okres W okresie układzie tworzenia źródeł dochodu pracę w się gospodarczym. polskiego się, i chłopskich, się rodowitym burżuazyjnego małą opłacalność i zacnym samodziałową produkcję sta­ kosztowne, derogatią czynią». zaszły w Polsce duże tekstylną, się n a ó w c z a s rzucając na zmiany produkcji rolnej, zaczęła w przemyśle, w związku z czym zmieniała pańszczyznę na czynsz lub fabrykach i manufakturach. Rozwijający zrujnował szlacheckiemu szla­ 1760—1830 narodu Szlachta widząc stanowi strony krakowskiego n o m , k t ó r y m powinna b y ć dystynkcja i apparentiori ornatu, bez p o m i a r k o w a n i a n a w Chrobrzu metalowy. muzealnych. panował w się na grodzisku w P i ń c z ó w . N a o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę r e s z t k i r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec etatystyczny rynek coraz przemysł więcej szukać darmową tkacki materiałów odzieżowych. Jeśli w X V I I wieku w Ziemi Krakowskiej po lewym brzegu Wisły czynne były jedynie w K o ­ szycach folusze poruszane p r ą d e m cem X V I I I zwykłych sukno na użytek wsi w i e k u czynne były w Z i e m i K r a k o w s k i e j i Sandomierskiej szlacheckie gatunków tańszego dowicach, K o z i e g ł o w a c h 18 Szreniawy, wypuszczające 5 0 i w sukna w Józefowie, Staszowie, Klimontowie, gdzie A u g u s t Czartoryski Bogoryi, założył 4 9 , to z koń­ manufaktury Żarkach, W ł o d o - w r. 1780 fabrykę, �która wytwarzała sukna na skalbmierskie jednak Frystacki swoją cław doskonalił gich była Ten Ziemi i Duży wania, a wpływ kowskich w skowym. rozwój na 1794 d. 24 jego ujęciu W (ryc. Sam. je latach sukmany spiętą D o pasem pasem, Na za w garnuszkiem r. weszły 1831 a lub w gunie Oficera w kosa stroju masach ubioru. zestroję i form dotychczas pasy narodowe), jej z 1829 r. cześnej, w 1824 gm. spódnicę w stroju pow. K o r c z y n i e do Udział go­ oddziały­ chłopów kra­ się m u n d u r e m woj­ a popularne w Polsce Narodu typy Polskiego elegantów kwiatów. Norblin Kosynier objuczony używany natomiast, kościuszkowski blaszanką, przywiązanym pułku w do torbą pasa na zastosowaniu piechoty Krakusów z cie­ brzę- do potrzeb krakusów (ryc. 13). (regim. Noszono ramionach, a zawieszone u czerwona rogatywka blaszane —wyróżniały na go dziesiątkach i biała ramionach, szyji sukmana pistolet za sukmanę tylko buty z X I X w. duży wpływ wytwarzało tradycją cholewami^ szal typy, podyktowane Materiały sukienkę kwiaty białe wiśniowy, 5 3 tendencją z w tych sobą wtopienia c z a s ó w 5 jest granatowa z 4 wy­ i (francuskie Wymieniona czapka indy­ ze paski białe i niebieskie . miała do rozpoczęły nie archiwalne paski białe, czerwone w dogodne podłoże utrwalone stroju ludowego: niebieską spodni różnych pow. w sukiennych, r. terenach jędrzejowskim Stopnica, kożucha tejże m i e j s c o w o ś c i białych na Mierzwin w Wiżajnach, w a w swoich czer­ barwy tam także rydelkiem itp. indywidualizacji Motkowicach, sukienną, 2* przodu 2 koncepcje szczegóły merynosowy r. w wiejskich ludowy epolety grupy. czerwona, w Księstwie ludowego Powstaniu I X pułku starym, co zostały chustka a butach, nadto pierwszych oraz nowe wyodrębnienia nieznane w Zaatakowane barw ale ludowym perkalowa w pie­ nabita. w a l k a n o w e g o ze dużą, Proces w bukiet zuchowato brązową sztorc perkalową w ubo­ w Kosynier zaś nosił taką samą rogatywkę, białą chustkę z na przemysłu k r a k o w s k i stał glinianym wyróżniały g u n i ę masę, sprzączką w kostium wchodziła narodowe), i W a ­ krakowska» zasięgu jego polityczną. ówczesnych mundur zarzucone tego na wone (polskie rozszerzanie zamaszyste, mundurów kierezje j a k o ręce się w już skład zarzuconą nam strój niezgrabnych i w widualizowania mieniają że zdobny w i niej w ks. żebraków z a tanie szczególnie tkackiego się t y m wojskiem chłopskim. i na nowe «młodość obław owiec i uprawę lnu wolność przez wygląda brzękadłami. przemiany jednostki nosi pasem wzmagająca handlu, byt «Krakowiacy nożem umundurowania z pasem o wyraził krezą, szabla i długie spodnie błękitne. siekiera walkę tematu uporządkowano j a k peleryny sznurze. . 8). Różyckiego) spięta nadto Brązowe wówczas, na sukienna «na podłej 1 robić». oraz s t r o j u , ile sprawił, serii r y s u n k ó w wygiętą żałośnie następnych wojska. samego mniej entuzjazmował a dobrą wełną, 5 przemysło­ zatrudniał policyjnych zł przedstawia k o s y n i e r ó w w teatralnej pozie, przy c z y m jeden z nich j a k b y zuchowato dość i katedralny i ubóstwu» szyli 10—15 fabrykaty. narodowo-wyzwoleńcze malowniczości chlebakami, kadłami tyle za techniki, j a k o ż e z p o m o c ą hodowlę Przeważnie krawcy kupiec gdzie k a n o n i k wypadało ograniczać gdzie sukna. «Fabryka podważyły Litografia zatytułowana Marca» dużą. sukna tekstylne nie Kraków, nadto kapitalistycznej zaczęli się w w a gdzie podcieniowych cudzoziemskiej dysponując Kongresowym, przemiany 12). podkreślenia lęcą, produkcji Stachowicz (ryc. jako cudzoziemiec, w nikczemne Chłopi walki Michał z stąd był robotników ż e nie wygody krajowej». Skalbmierzu, kramach siebie m a n u f a k t u r z e a nadto, «dla dania wsparcia nędzy insurekcji Kościuszkowskiej kosynierów kapelusz i w sukna wedle «dla przez , odziewać wywarły miejscu zagranicznych)), 1786 Królestwie Krakowskiej. spodarstwach, 5 2 zł za łokieć Chmielniku i w z tego, ż e w e r b o w a ł a musiała ożywiony Warszawskim r. założonej łapanek przestać na gatunków w w p r o d u k c j i tekstylnej fabrykach Polsce i masowych niądze R. przy w w sprzedawali 24 4—6 wyrabiano ośrodkiem wyrabiał i bezrobotnych dla i Sierakowski, który głośna w chłopskie sukmany Największym wiec sukna ordynaryjne po sukmany do spiętego 1828 kitla fartuszka pasem się rozmaicie. kamizelki w granatowego szerokim zanotowano małego przejawiał noszono noszono 1823 chustkę czerwoną, składający prostaczego r. kolorowe, czerwonym kostium, W paski — zieloną czapkę się z koszuli pochodzenia, pa- sukiennej 19 �kamizelki ciemno-zielonej, ciemno-zielonej siadającej wierzch ze na wójta guziki i nowatorów kozacką bundę czapkę guziki oraz z tegoż sukna, czapki uszatej następnie z wołoszki zaopatrzonej w sukiennej daszek, a po­ stroju ludowego który w kozacką r. 1828 zakasował nosił czarnymi z czarnym baranem chyba. Stanisław szaraczkowe barankami spodnie, podszytą, a wierzchem Kopaczyński, wołoszkę czerwony czerwonym zapinaną pas a nadto na kozacki szyi chu­ czarną. Spod wielości barw i form romantyzmu przebija jednak stroju, już stkim typy które podkreślić karazji chowska Zauważył zwieszoną» Kolor wyszyciem wienią, od 15), już Ł. się od brązowa 5 epoki w tym prób indywidualizowania Odrodzenia okresie skalbmierska w sznurkami, r. z decydowały 1) b i a ł a (ryc. 1830, często nurt rodzimy. rozwinęły siebie k o l o r e m : Gołębiowski czarnymi 5 że oraz z całą wyrazistością schyłku należy, różniące (ryc. wyszywanej 20 na kuczbają, ciemno-zielonego. Opatówku, stalowe i również stkę w białą sukna Wszystkich jednak zastępca zapinanej podszytej że 16 u się u o 4) «Proszowiak szerokim jego ludowego się on typowości. Krakowiaków proszowska 17), ubioru Wyraża (ryc. szara używa kołnierzem, a 14, w w epoce elementach Przede wszy­ wschodnich 2) cztery granatowa mie­ wiślicka. białej sukmany raczej peleryną (karazji) na plecy . biały lub wełnianą dominujący czerwony suk u włóczką — w tym karazji doskonale stroju, proszowskiej z czerwonym, kontrastował z posiadał charakter ich tłem. manifestacji żółtym Zestaw barw lub brązowym z a ś bieli z czer­ narodowych. Nie- �zawodnie z tego kołnierzami sunki Michała stościach cistymi powodu żółto typ rantowym, kierezji . Jeszcze kierezje suki koloru rozwinął lub zaś wyszycia u dolnych w zachowało żołnierze X X wieku ozdobione z się kierezji kościuszkowscy, widzieć m o ż n a srebrnymi i białych jak o było złotymi z tym na czerwonymi świadczą różnych krepinami koloru, była brązowa, 13. krakusów jest mosiężne z charakteryzuje a kołnierz wzory» a krakowiak (ryc. 18 wyszycia na Ł. na karcie 19) oraz tym sukmanie okresu haft włóczką galonek. ry­ uroczy­ oraz pozło­ s a m y m kolorze, miechowskiej Księstwa 3 9 niej . przez D o d a ć często tytułowej plecy także i kolor ama- co suka czarne. Kaz. rękawów i suka. 5 S W białym kierezji W oraz połączeniu się tradycji . kierezję wyszywany że u dopatrujemy Warszawskiego należy, książki sukę zaś lub j e d w a b i e m Kłapcie Gołębiowski jednym zdaniem: przewieszony i Cechował ją kolor granatowy, granatowe zdobił cętki i mieszczańskiego różne zawsze Suki w sznurkiem w odziany Miechowie. . amarantowym kierezji kafowego 3 7 rogów pół utrzymane były w szlacheckiego typ się w granatowy amarantowe granatowego Trzeci Ryc. takie najwięcej Nosili je szelążkami. Drugi nosi 3 e Stachowicza narodowych amarantowy, żółty stroju względnie wyszywanymi. kierezję Brodzińskiego «Skalmierzak i czerwonym skalbmierskiej skalbmierską «Wiesław» 6 0 , Oficer I I p u ł k u w wojsku wstańczym 1831 podobnie jak po­ odziany i ulani w kierezje z h a f t o w a n y m i sukami. Z książki l.esius «Das Martin Ehrenhleid des S o l d a t e n , B e r l i n , 1936, 21 �a nie w I połowie cze białą w kierezję użyciu, O razji) i kształt Szara w jesz­ wspomina G o ­ (kołnierz małego ciemno-fiołkową z się ikonografii Wiślicka i uwagę i z reprezen­ rzadko krakowskiego. odmiana także tego zasługuje względu, które północną część Ziemi Krakowskiej aż po z cennych szących się do kierezji lorowany przedstawiający skich na sula tego, odziany był z szarą (ryc. 20) Drugą z 6 2 chłopów Siwe Sieradzanie, rogatywki rograniaste, Wielkopolanie, nosili konfederaci Kujawiacy, barscy, ale Kurpie, jedynie cechą kon­ Wedle śmiałków granatową drugi w stroju krakowiaków się w oczy już niska ro­ X V I I I wieku nosiła rogatywki zarówno , jak i mieszczaństwo, a Podlasiacy, czapki czarnym uważano Trzecią służące Jedne były się w trok, do wyplatane do którego pieśń oznakę częścią przepasywania ubioru rzemykami, przywiązany metalową. Z boku Lubliniacy. amarantowe, historii, g d y ż w e s p ó ł z Krakowiaków drugie zaś północnych były «kowane» tj. skóry zw. k u t a s t e c e k zwisały nie tylko w półkolach, u jeżeli ale pasa nie mi brzęcy» wisiorach. skó­ wierzch. mosiężnymi a u końca (ryc. 21). tj. b r z ę k a d e ł , więcy». i pionowych na nabijane cale s z e r o k o ś c i , 3 lub 4 półkola tencek dziewcyno Odtąd białe pasy koszul wypuszczonych 3—4 był wisior z naciętej zdobiły je czte- kaftanami . ludowa: Porachuj 22 6 3 o wypukłych łebkach. Miały «Siedemdziesiąt Brzękadła Polaka sukman, kamizel, a także zielonymi czyli g w o ź d ź m i się n a p r z e c k e wspomina zewnętrzną charakterystyczną rzane, p e c k a m i za szla­ spośród i sukmanami krakowskimi weszły w skład m u n d u r ó w wojskowych w czasach Kościuszki. rogatywkę kie­ czerwonym wejrzenia była Łowiczacy, w tych kierezję rzucającą kształtu krakowskie obszyte czarnym barankiem «zrobiły karierę» z 1848. amarantowa, obszyta różnego chta r. kołnierzem barankiem. W c h ó w . Fot. i . Krieger w Krakowie. Nagajew- K r a k o w e m czerwonym, pierwszego gatywka R y c . 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. M i e - w braci w ko­ Zielińskiego, «. wschodnich, z napad jeden kołnierzem rezję Jana Kriega rysunku odno­ szarych jest rządzącego Franza Chęciny. dokumentacji rysunek sta­ sukman obejmowały Jedyną na że nowi p o ł u d n i o w y cypel zasięgu szarych, lub ozdobami». bardzo stroju jej szarą, zielonymi wypustkami pojawia ka- trójkąta sukmana kierezja j a k o najmniej tacyjna która tam Wiślicą podobnie jak błękitnymi była 21) typie «Pod m a barwę, lub (ryc. czwartym łębiowski: proszowską, X I X wieku zwężały Zapinały o których �D o tylko kierezji nie kowa. na K t o fajkę, nie miał też pasa z kapciuch nieobyczajnie szeroką noszono trzosy, tak szerokie, j a k k o ł o i lulkę cholewą, Kra­ kieszenią krzesiwo, z nosił cybuszkiem albo wprost za w za­ nadrzu. Mniej ru charakterystyczne dla Krakowiaków inne mniej Koszulę oraz wschodnich widoczne męską chowały ubio­ części sprzed były ubioiu. r. 1830 ce­ gęste zmarszczki w o k ó ł niski szyj i wykładany kołnierzyk z dziurkami, przez które przewlekano jazgier nych czyli wstążeczkę. koszul w ó w również związywano N a używano (holend. rzadko sits) z z w przykrywał J. J . Kauscha, nisława XVIII Spodnie buty z Augusta za spodnie, a Wedle czasów zwiedzał płóciennym kolan. nadto fatuchem kobiecym panowała biel. polnych kcję magiczną. ćwierci odziać koszulę siać się sięgającym do i len 6 5 świąteczna. roboczym ona Jeszcze X I X wieku kobieca robo­ nawet w fun­ ostatniej obowiązana się spódnicę , koszulę niektórych pełniła 6 4 opasywali odzieniu W tach Sta­ Polskę B y ł a to p r z y o d z i e w W ob­ wywrot­ fartuszek. który c y c prążkami chłopi krakowscy wypuszczali na ręka­ końcem cienkimi wpuszczane kami parad­ perkalu zwanego rozstawionymi. szerne U końce wstążeczką. spodnie już wieku i w była czystą laną, białą gdy szła R . y c 5. G r a n a t o w a s u k m a n a m i e c h o w s k a z d o s z y w a n y m k o ł n i e r z e m - kicrezjowym. D o ubioru ciasnocha, nierza, nik. z a codziennego więc ramion Zanotował rękawami której dla spódnicy, W lamą skich z rzadko pocz. i bukietami Wianki rokich w niebieskimi kwietnymi drużek wstążek dano bywa w oraz oraz już trochę dłuższy. ogólnym w w większej W tym wyciągały T o kształcie opadającymi dół z boku nosi części <z tylko węższa ten zwykle czółenko koronę część oraz błyskotek, aż do kolan. koszuli, dochodzi 6 6 pani ale i złotą krakow­ młodej, zielonymi, sztucznymi głowę a strojne w Rańtuch, do . obciągnięte dziewcząt opasującymi sta­ płócienny latem» weselną wstążeczek, pozłocistymi sam stanik karbowanymi wstążkami kokardkami z i opadających wreszcie Stanik nakrycie głowy przypominało i trzęsidłami tylko koszuli. komory efektowne nie albo chłopka stroju pracują były z sztucznych k w i a t ó w przyczepionych i rękawami, spódnicy rzeczywistej obszytego świecidłami wykonane to reszty wstążek. czepka ramionami «prócz dziewczęta kolorowych płóciennego że S t a n i k ten jest nie X I X wieku się z kołnierzem, J. J. Kausch, uroczystości kiść koł­ z koszuli. tylko lub strojne składającą żółtymi bowiem zamiast bez koszula oszczędności święta a koszula albo Fot. I . Kricgcr. należała który dokoła. pęki od sze­ X V I 23 �Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e ubiory ludowe z okolicy X wieku dynie N a używany u ludu. wsi był W należał aktów Michał on do i X I X wieku, w (ryc. związany drobnych w środku, miast obcasów. Proszowiankę a zaś u brzegu wstążek barwistych ramiączkach, zr. 1846 która 24 ale (ryc. u z tyłu. więc z Poza cenny roku 1875 kołnierzykach kołowy z bardzo wyszła wąskimi przez typy epoki pozę fantazyjnie dołem tasiemką cholewami wąskie, z czepeczek przystrojem Stachowicz 6 8 . mody, o którym Jest to wyraźnie wiedział właściwie ustąpiwszy w lub białej oraz W zapaska autor rodzaju się je­ szalom. weselnych przełomu z rzutkami motywem podkówki czapeczki z swym zy­ — za­ dwiema na­ kwiatów ryciny w « O d niepotrzeb­ drukowanymi w X V I I I Krakowiance szlaki i pękiem rysunku hafty Przyjacielu L u d u o z d o b a h a f c i a r s k a tego stroju, późniejszym z utrzymał rańtuch sztucznych Z innych cech zaznaczonych ramiączkami z wysokie zaznaczył główna miejsca z dwa ale kształcie żywych 1864 młoduchy. teatralną. perkalikowa w Ilustrowany z najważniejszych brata rozwichrzony zapaska z wieku różnego Krakowianek jest tym i mankietach. Jednym rańtuchem d l a tej X V I I I miejsca naszytą szczegół, z młodej. Szerner, Tygodnik środkowa). w ustąpił szkiców więc cechuje oraz pani serii butów 23) wstążkami a w ważną spódnica i chłopki, społecznych młodych jest Miechowa, (postać mieszczki właściwą o r a z M ą c z y ń s k i w r . 18 5 8 koło koszul, tzw. , i wreszcie szytymi na wyraził nieważny węzeł, spod przyodziewy owinięcie przedstawił 22) na gzaka 6 7 ślubnej których kwiatów szlachcianki zaś warstwach było Stachowicz Szkalmierza» nie przez innych obrzędowych S k a l b m i e r z a — rys. W ł a d y s ł a w s. 404. K r a k o w i a k tutaj haftom przez perkaliku na przodach artystę jest drobno gorset pasiastego. �N a koniec Augusta r. 1830 i także teatralne, to rokie na rychło gwasz krótkie dodać udziału w okresie szlaki falbanek z u z na ludowość. kostium zrezygnowały krynolinowato naszytą nausznice na u nasady kwiatów, czasu królewskiego Kościuszkowskiej, szlachty był Zaleskiego spódniczki tym już od insurekcji przetwarzany kolan stroju dopełniały że w emigracji m o d a Antoniego do należy, chłopów z wstążką kaftan Tancerki obowiązkowych i się w Stanisława kraju, Strój krakowski, zasobny taneczny. wydęte baletu z a wytworzyła na zdobne kolorową kołowy, wsi jak a po efekty dokumentaryzuje zapasek, wokoło lub białe — w aż błyszczącą pończoszki przyjąwszy w i cztery lamą. sze­ Reszty płytkie pan­ tofelki. Strój zaś partnera tak modnie odzianej tancerki składał się z rogatywki zdobnej pawie, z białych lub żółtych spodni wpuszczonych w miękkie cholewy b u t ó w oraz z kaftana, do galoników którego i dodawano błyszczących trójkątną sukę, .suto o r n a m e n t o w a n ą w pióra granatowego naszyciami ze srebrnych szelążków. / R y c . 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . B o u l o g h e 1925. 25 �R y c . 18. K r a k o w i a k w k i c r c z j i z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o . Okres W okresie t y m g ł ó w n y m wadzenie między nowych ludźmi. W zaprojektowanej linię k o l e j o w ą kolej z Krakowa austriacką, Miało turze 26 r. to Polski Tomasza do do Mysłowic, ogromny w wybudowano Wrocławia dokończywszy ogóle, w a w na r. W 1848 budowy W r. r. 1847 połączono pierwszej powstawie stroju l u d o w y m kulturze materialnej wsi polskiej usprawniających pierwszy Łubieńskiego. Mysłowic. dzieła wpływ a przemian w komunikacyjnych, 1845 przez od motorem środków 1830—1914 zjawiska w odcinek 1846 w w kolei kolej wpro­ pracy pruskim austriackim wybudowano przeprowadzono warszawsko-wiedeńską żelaznej eklektyzmu szczególności. było produktów warszawsko-wiedeńskiej, zaborze zaborze kolei wymianę Z na i ziemiach z kosmopolityzmu czynnikiem tym granicą polskich w 6 9 . kul­ współdziałał �duży rozwój i to we Perkali chy, białych koszule na kobiece wanych na i Ginsberga w w sukna 190 za razy tyle, rs. X I X w W a w zaczęły prymitywną w sukna oraz białe i szare II dwa bo w 7 2 a ostat­ fabrykę sukna Ro­ Rembieszycach , który brązowe używane za połowie 1899—1904 Kozłowski Małogoszczy za omal upadać, łatach 16, wyrabiano te w prowadził koło 1850 tkackich, Koszycach nią bodaj muald p r z e d r. Miechowie, Fabryczki wieku prowa­ Miechowie Słomnikach rs, w w Bla­ Słom­ kapeluszy Słomnikach co PleGern- W Miechowie 1800 rs, a 3474 8, fa­ Lewka i Markusa majstrów w brzegu Szymona tabeli 25 czym zarzuciły , Chaima Żywicki. Koszycach 0 Mieście. wytwórnię pracowało w 7 1 Pińczowie N o w y m wedle urzędowej przy 7 lewym Pilicy, freunda Błażej ale rękodzielnie. Będzinie, w Żarkach nikach i w szowera dził pod bawełnianymi Szancera w spo- centko- dostarczały po wyrobami dego rańtu- a X I X wieku krakowską bryki i spodnie, zapaski, fabryki II ćwierci Wisły zaborach. nie tylko zagraniczne, krajowe wieś na spódnice dostatkiem W odzieżowego trzech prążkowanych dniki i przemysłu wszystkich wyrabiał na sukmany jako dery na konie. Gatunek ności W e w oddziaływał wsiach grunta w gleby many płonę nosili dzoziemiec i na Buczu, wsiach ludności. zazgi» tj. Powiślu — ziemi 19. Krakowiak — bogaci. D z i ś j u ż nikt tego nie z elementem Dęblinie, Ryc. Łazach dobrodziejstw zaś wsi pisał w r. strój urodzajnej przemysłu nie należały 1791, na «szumny np. w Gręboszowie i pamięta. i do od skalbmierskiej — f o t . T. K r i e g e r . wyjątku, okazali i paradny» Borzęcinie, innych — u się wsi po uwłaszczeniu przeszli podróżujący po wprost do Polsce cu­ nie b a r d z o p o w s z e c h n e i zdają 3 mężczyzn» " . chłopi, zmieniali Rząchowej, odziewali tych «lanych» jeżeli sukmany przepychu wsi Chłopi ubiorów że «sukienne wiejskiego postępowym nawet w kierezji suk­ małopolskiego, którzy o zamoż­ Mokrzyskach, Wymienione szczytem gowskiej, w J. J. Kausch flisactwie, we np. tylko Również i strój skorzystali fabrycznych. być na Rysiach, najrychlej się stopień «zapaśnych Slotwinie, Rudach, i się na Woli biorący udział w emigracji «nowomodny». Natomiast Przemykowskiej, Woli chłopi w tradycyjne R o ­ sukmany «kikle». Podstawę wadzono w majętności stanowiła więcej wielu wsiach na Zawiślu sama ziemia, niż kultura rolna. Pługi d o p i e r o k o ł o r. 1890. Orano zagony w żelazne cztery skiby, wpro­ siano 27 �R y c . 20, N a p a d braci N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a b a r o n a F r a n z a K r i e g a w r. 1848 — kolorowy rysunek J a n a Zielińskiego. po jednorazowej ściernisku, czaj bez późno ziemia orce albo i za choć Znaczył więc majętny na chłop w o ł ó w krakowski koni uprawiano «przewłoki» i przewłokę ralna, samą tych iż szych «Wiesław» 28 P e t e r s b u r g 1857. Brodzińskiego ° d otrzy kamizelkę i w latach mywał na oraz 8—10 przewłokę 20 koszulę, 12—15 zł, zł, a pa­ i stare buty. warunkach, rzecz natu­ odzież morników, R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a płótno, «przewłoką». d ą b r o w s k i m jeszcze spodnie na i tkano służbę dziewka za swą indziej, łokci W względem Gdzie parobek sterz utrzymywał zagonów 1870—1885 płótna gospo­ parobek kilka len śred­ gospodarstwie anyżkiem. wynagradzano pow. kopy. posiadał obowiązków służbę otrzymywał W i w pana. W p i ń c z o w s k i m gdzie muły ziemi. morgach, lub to kiepsko, ćwierci z zapas pomocy odrabianiu obsiewek ją pańszczyźnianym 14—30 p a r o b k a do i sześć wiele okresie darzył parę M i m o uprawiano dawała nawet po nio gęsto na zazwy­ rędzinowa lub zasobna w wiślane, W wprost plodozmianu, służby kmiecej, zagrodników gospodarzy ubioru kmieci. k ó w zamożnych i musiała Zapewne należał ko­ biedniej­ się do różnić rolni- Skalbmierzak, �który jącą wedle aż akwareli poniżej pasa, Wojnarowskiego a kołnierz szecia ubierali się spanoszeni czańskie czamary czarne, Szarą, w poł. odziewali wisiory chłopi u kierezję i brązowe np. skórzane. bogaty. się z jego przez że niż w wało i i strój z — opadającym w pow. N a w krwią zaś noszenie okrągłe krakowskich — czerwone naszycia wspomina (ryc. dużą 24), sukę pow. ze 7 S . U bogatsi nosili granatowego oczy kołnierzy się nadto bogatsi jedwabiu sukmanami brązowe, bez którzy krakowskich ze sukmany które były tj. spodnie rękawów, nowej «luberii» mieszczan, kierezji a dąbrowskim kaftana ogół zaś w bogatsi bogatszych strzyżonego zadowalali wa- J. Kitowicz czerwoną, sznurkiem)) W z miesz­ natomiast sobie sprawiać s k ó r z a k i w opada­ barankiem. T a m z a ś , gdzie w y s t ę p o w a ł y guziki. N a kłuł suką cho­ natrząsali noszonych Warszawie, 6 pańską ' . stroju, w było w z r o k u 1880 czarnym kołnierzem biedniejsi n a plecy. Koło której włóczkowe. pińczowskim i cynowe, o biedni strojną przyszytym brązową sukman i płótnianek obszyte karmazynowym biedniejszych chłopów które uchwycić, poprzednich, tymże później fabrycznego, zamożności znajdo­ warunkach ekonomicznych. czynniki w u zamiast proszowicką, lat uboższych fioletowego chwasty d a ł o s i ę lepiej wiekach u 100 sukmany lub ozdób. uzasadnienie łecznych jest oznaką zróżnicowanie t y m okresie sukna Dzierążni m ó w i o n o poplamione To w w Dostatni kroju z kołnierzem czerwone flisów są to kierezję w nosząc kierezję na kierezję. rogatywki z a m o ż n i kmiecie lub ich synowie mogli Również a zdobnego w lub kożuch wypuścił Radłowa, jeszcze jedwabne, bordowego brązowym z srebrem — były tam droższe. Tylko dził lub opierzanki, karminowego, białe białą sukman skromnym sukmanę nosiły złotem nosili chłopi wieku, się w «wyszywaną na spodnie czarne i takież samodziałową X V I I I wdział barani kożucha okresie spo­ T e same złożyły się na powstanie zjawiska systematycznego zanikania stroju Rozwój darcze, ludowego. przemysłu i zmiany dokonujące Kongresowym, w życiu silał wsi. inaczej postęp rozwoju Zresztą Chłopi niczych a na biedniejsi postęp ten nie za­ ludo­ zaniku stroju terenach prze­ inaczej szybciej na rolniczych. na obszarach wyzbywali sunkowo drogich na przyodziewku rzecz gospo­ Królestwie stroju proces przebiegał mysłowych, w przyspieszyły Ale dalszego wego. się rol­ się strojów sto­ ludowych produkowa­ nego w mieście. Strój tradycyjny utrzy­ mywany był chłopów jednak przez zamożnych. nie brykatach. faktury głównie na Opierał samodziałach, Nawet tam, szlacheckie warstwę i się lecz gdzie on fa­ manu­ mieszczańskie, służące potrzebom stroju, przerwały s w ą produkcję, nej lów j u ż nie na w r ó c i ł do przystosowanej odzieżowych. kowiakom kno lud gospodarki, K o ł o r. daw­ do 1880 naddunajeckim brązowe sukmany sprowadzali ce­ Kra­ z SUgór R y c . 2 2. Krakowianka « o d Skalbmierza*, rys. M i c h a ł Stachowicz, ryt. Langer. 29 �flisacy, ale p r z e w a ż n i e skiego grubego trzeba było». Linia śledzić nych. i tak rozwoju i datować Jakież Koszula obszewkach, to Lasowiacy, których sztywnego, stroju ludowego m o ż e m y nie tylko b a r a n o w s k i e «mokra załamała zapinana wschodnich była na w s u k n o sama sposób w ceniono kącie wyraźny. wyżej stała, W ale i z a n i k p e w n y c h Związywano 1875 wstążeczką obywały nie od ani okresie form góral­ chłopa nie 1830—1914 kostiumologicz- się bez Bywajże Bede ci tu, z O koszuli, wiązaniu bywaj, wiązała wokół szyi, haftowana na piosenka: obszewkami kołnierzyk guzików. fałdowana Stąd faworkami fałdeczkami, tylko gęsto k o b y ł k ę . T koszulka z r. o k o ł o się powstawanie, wstążeczką z do sukmana formy? krakowiaków a że mój V, ale zresztą hultaju koszulkę i rękawy, na bo rękawów koszule mówi wiejskie pieśń ludowa: części pięści. Część koszuli wypuszczoną spodnie zwano żartobliwie i z tego wsi powodu różne opowiadano dykteryjki. szedł do roboty szulę na spodnie, kościoła W G d y gdy szule ją do naddunajeccy od haftowane o z e d l u Haft chłop na ko­ szedł do spodni. latach 1880—1900 nosili wiacy na wypuszczał wkładał Krako­ święta ko­ o z y r l u czyli tj. u r o z c i ę c i a n a piersiach. pokrywał nadto kołnierzyk zdobny w czerwoną stebnówkę czerwony oblamek wszyty w ny szew kołnierzyka. tem zdobiono kawów. nia na brzeżhaf­ oszywki u rę­ motywem zdob­ koszulach męskich kwiatowa. koszul k ó w oraz Niekiedy nawet G ł ó w n y m niczym rózga M o d a męskich haftowa­ u naddunajeckich była Krakowia­ trwała około lat 30, w y s z ł a z u ż y c i a k o ł o r. Spodnie to bywały wyprawnej cycu lub do parady. codzień, święto. raniej r. skóry, Jedne z Spodnie skóry do z sukna pracy, fa­ dru­ nosił na granatowe na jeleniej przestano lub nosić ba­ koło 1870. Buty z cholewami należały stroju reprezentacyjnego, chłop 30 żół­ pasiastego Parciane sukienne, 1905. z płótna, z granatowego brycznego. gie na o ś w i a t a miał do toteż gdy iść w k u m y lub na we- �je już koło r. 1890. czterech t y p ó w strzeniła ski się daleko kierezja natnego Zanik dość szybki, swych Nie wiem że z Kaliny w w suki powiat szyta typu z skalbmier- grubego bogatą kierezyj w kołnierze z był r. 1858 Wielkiej 1865 d o olbrzymie powyżej prawdą. białe bo­ dowodzi, przy trój­ gałęzistym. skalę przy sukman czerwonymi wzbogaca zano­ kołnierze k u c o t k a m i , naszycia czerwonych układzie chyba opisane». Okaz ( r y c . 14) białych bru­ haftowaną Szkalmierzanie mają zakończone centków dzaju r. także zdobne spośród rozprze­ Mączyński zgodne już koło kątne, zji jeśli karazjach pinano a innego to okresie a strojna w «tylko jedni jest tym krakowskich poza brązowa, kiru, sukę. tował: W kierezji sukiennych T y p tego r o ­ rozmaitości kiere­ krakowskich. W sukę 1 poł. nie tylko X I Xw. dodaje do sukmany, Jest to j u ż j e d n a k kostium się haftowaną ale i d o kaftana. baletowy lub libc- R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . Fot. sele, obuwał I . Krieger. cholewiaki, Jeszcze k o ł o r . choćby pożyczone. 1890 m ó w i o n o w T o p o l i w p o w . pińczowskim: «bogaty, bo bami». dawnych cholewiaków Opis piosenka I z początku buciki I przeszywane kroju uszeczkami, z pojawia 7 S . przełomie dzaju W się on dzenie jego 8 0 X V I I wieku w Kazimierzy Jakub Bojko ślad etnograf w 7 9 , a ale pocho­ dawniejsze. oglądał tego Wielkiej jeszcze w Kozłowie kustosz krótkiego włościańskich wieku, niezawodnie X I X i X X uchwycił jego wiecie używano inwentarzach w jest fartuszek chłopski kar- podaje przy wiązkami. Niekiedy zamiast pasa fartuszka z wywracane nitowane przy buty X I X wieku: Podkóweczki Z czyk m a polityk r . 1951 w tymże mgr Zdzisław N a ro­ po­ Szew­ . Stosunkowo płótnianki. W wcześnie zanikać pow. jędrzejowskim zaczęły zarzucono R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. I . K r i e g e r . 31 �ria d w o r s k a , nie zie Jana około r. greta u Nep. 1835, widać jadącego bryczki natowy suką. pańskiej a że sztan- na koniu odzianego krakowski «panowie z prawie w czerwoną zano­ w o ź n i c o m chłopczykom umiejącym wła­ czterema k o ń m i j e d n y m lejcem) nierz wiszący świecącymi licach na plecach, 8 1 blaszkami» kierezje j a k o . świąteczna (ryc. 25, W i W wielu dwor­ pińczowskim wcześnie niejszym». brzu, ustąpiły Dlatego nych wsiach szedł do już ślubu towarzyszący m u czaj t e ż u p a d ł . w k ó w R y c . 26. Kaftan wicie dla c h ł o p a — liberia s ł u ż b y dworskiej całko- bo Z kapturem { cze szare w czasie niepogody (ryc. 28). Starzy c h ł o p i sukmany sukmany, których z s e r k i e m kaptur czarną lub c z e r w o n ą nicią datki kształtu serkami, nazywano u w naturze ornament składali aż był oraz s u k m a B ó g Stąd w 1900 b u n d y płaszcze W po- nielicznych ^ y w pow. bund kaptury z a p ł a ć , tzw. a n r. Krakowia­ b r kaptur do ą z o w e nacią­ b u s k i m pamiętają dziś jesz­ suknem, Stare okazy kaptura. też żartobliwie pasa czerwonym falisty. do do pow. cał­ a pińczowskim haftowany zdzierali te, a nazwę na zwane tę od nadawano z wsi białe brzegu żebracy, trójkątnego także sukom kierezji. Pochodząca z r. 1848 stawia Skalbmierzaków, nabitą kadeł niżej dużymi guzami mosiężnych. brzękadeł nie jest to polskich N a bionym 32 obramowany w którzy sięgającym w zwy­ i płót- koło szerokie i szare, zaopatrzone gania na głowę daw­ wyszły brązowe nosić, tj. z r y w a j ą c a z tradycjami zdobnictwa ludowego. w Ten obszarze wschodnich drożne 1914 jeszcze na całym d u d k i e m Ale pińczowskim. Wcześniej, przestano wieku obrzędowo wesela sukmany pow. X I X brązowych. r. Chro- sukmanie. drużbowie Po z użycia w Zagości i in­ końcem białej suk­ «parad- pan młody z w sukmanach nianki ludu brązowe nadal paradowali podczas kiem u białym Skotnikach Dolnych, nych odzież 27). pow. many oko­ liberie s ł u ż b y uroczystościowa 26, koł­ wyszywany skiej z a c h o w a ł y się d ł u ż e j , n i ż j a k o z gra­ zaś dają (małym częstokroć dzieciństwa obra­ właśnie wierzchem kaftan swoim dać N a malowanym Wojciech Szymanowski tował, od strój ludowy. Głowackiego tylko jeszcze ogół rycina K a j . Winc. metalowymi, Interesującym pochwa, z podręczne w X V i której w drugi wystaje X V I wieku. układy zaś szczegółem narzędzie, kierezję przepasywano ćwieczkami Kielisińskiego z których jeden nosi karazję ale tej duża i broń K o ł o białym krzyżów pasem w i r. zdobnym rękojeść noża. zwyczaj rzemiennym gwiazd. R o z m o w a rycinie jest przyboczna, 1868 pasem pt. spiętą pasem D o tego w 7 dużych zawieszona Wielkość znana ten karczmie czyli przed­ s m y c k ą kolistych na jego brzę- rapciach świadczy, na wizerunkach po­ że chłopów zaginął. szerokim na zaś w rzemiennym pasa a ozdo­ przymocowana 2—3 cali, była �R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji s k a l b m i e r s k i e j . kaletka na do przechowywania s m y c z e s i 8 2 talerzyka kowiak z D o kozik . Inną Sieciechowa, S t r ó j podczas więcej w bieli» kowsku» masom z korzystanie rystyczna C h u s t k i . chustka fularowa Demoraine'a Bez gorsecie Chustkę z dobrodziejstw barwiste, się na na z z przodu niebieska, i stojąca żółte zielonym, głowie, jakąkolwiek bardziej podczas syntetyzując mówiło się w i rozwój technicznego. się asortyment dnie żółte 8 obok krakowiaka z siwej i zapaskę tzw. skórzane, spódnicy, kolorystyczne. nosić ci nie też w do kra­ Krakowie, swoje stosownie Polsce: obserwacje ubrane, «ubrać W związku ozdób z tym odzieży, naj­ się po handlu umożliwiła a kwiatki», p ą k s ó w k a . kosą, kra- szerokim wzrosło a gama za­ kolo­ czepiec chustkę chodziła nawet na jaki podwiki symbolicznego nie żebraczka. i płótna jak na w pasy szafirową z chustki Stąd sztychu kierezję czer­ buraczkowej obszytym chustki kolorowe wypadało dru­ pąsowa, pokolorowanym w żupaniku, zaśmiecichy powinna W wiązany czerwonym chustki zdobione w chustka odzianego Zapotrzebowanie przechodziły do 4 nosi najzwyklejszej przeszłości służyły w pąsowa choćby do wesela grosza wisiorami nosi wytwarzane «Kobiety przemysłu biała, spodnie zestawienia zawieszony od fałdowaną. zanotowała: lat p ó ź n i e j nadto . koralem Hoffmanowa, 1824 a wielkości ozdobioną pomnożył czerwonym Kupiłam Coraz 8 S o znacznie. Żebyś które a Andriollego Tańskich r. klapą bakfonowe gęsto kilkadziesiąt tkaniny kobieta ciekawe chustki E . M . i pieniędzy, mosiężnych Fabryczna produkcja maszynowa «chustki bramowaną przy z z trójkątną spinki Krakowa grzebienia kółek P r z e d r. 1843 b y ł y j u ż w p o w s z e c h n y m u ż y c i u k o l o r o w e wzory: dawało do stroju poszerzyła kowane co należały (ryc. 29). W na przez Klementyna Kielc tj. b a r w i ś c i e . potrzebowanie wono rysowany 30—60 torby zapinali koszulę k o b i e c y . podróży czyli huby, oraz kształcie ludowych gospodarze żagiewki krzesiwo kaletę w biżuterii którymi i wyjść 8 3 , złotą lamą było duże. w pole 8 6 . piosenka: fartuch, obdartuch. do owijania zrękowania czyli głowy, białe wiązania rąk chustki, młodo­ żeńców. Strój krakowiaków wschodnich — 3 33 �R y c . 28. Zniszczenie kolei w a r s z a w s k o - w i e d . przez p o w s t a ń c ó w 1863 r. D r u k I . S. W e b e r w L i p s k u , n a k ł a d garni G r z y b o w s k i e j w K r a k o w i e M u z e u m C z a r t o r y s k i c h Nie tak kowskiej szybko, jak barwne chustki bajowe dopiero koło C z e p c e . 8 7 co należy rozumieć, ku — poza rańtuszkiem tyłowi. O dawniej rańtuchem, że brzeskiego nakrywano kokieteryjnie «E, r. brzeżek mężatki, tę m o d ę , będziecie ta zarówno umocowywano Koło r. strojąc je w ludowa: 34 i u czepce aż do na końcach, w się po ziemi kra­ wsi pow. pińczowskiego nosiły «czepce gładkie blaszkowane», węzeł w czepce kwiaty, a 8 9 koło 1914. tym czepce, . W r. Potem skopcu w dbając; krezką, pow. 1880, żeby żeby było dąbrowskim już młodsze mężatki Ale w szklanymi spod z chustek wianków kołnierzyka, wypuszczając dziewiczych, sznurowano że wystawał to nakrycie na upinanie się ze jędrzejowskim kartonowych w dół czepiec, prze­ starszych: jeszcze którego koło kształty nimi wiązano gorset i u nosiły również dziewczęta, warkocz. stroju dziewcząt znalazły też duże zastosowanie do chustki chustki «rogówki» wyśmiewały w nakry­ na chustki fabryczne rąbka i brzeskim moda pow. pocho­ takie główkami. białych zawoja Czepce wiadomo, ale białe, h a f t o w a n e (czepcu) ?» przewiązy­ wypuszczając . D w a takie o k a z y M o d a spod szelążkami takie a końce Krakowie. j a k i mniejsze chustki tureckie upinano wiązane 8 S gęsto Czepki nad czołem, też Bojko Etnograficzne fałdowaną nie kusił» wstążki. chustkami haftowanymi. kretonowe obszyty a jedynie wyszyte kolorowe tworząc M u z e u m trwała r. chodzić przypinano koszuli djabeł szpilkami ze W rozchodziły niektórych nie haftowane, zdobne potem białymi nimi pasówki, 1880 W s t ą ż k i . kocze, czepce drogą, posiada czepca «żeby tureckich w 1920 swoją haftowanym wano trzymały do czepcach z naszytymi szelążkami wspomina pow. chustek one w r. 1858, ż e m ę ż a t k i że wdziewały tym z głowy chustki drukowane, i kraty. Dotarły Mączyński dzące sprawiła, kartonowe pasy 1900. Zanotował mosiężnymi wały r. w księ­ r y c . 7392. wstążki. zapinek trzewiki, o biczów czym Wplatano je w korali, war­ u rękawów wspomina piosenka �R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . N a kieleckim Sznuruje Czemże O te wstążki upominała narzeczony wstążkę lub chustkę bowiem otrzymała za pilną robotę Wstążki miechowskie Wstążki we fartuszki sypłoj, goła Podarunku woła, matki żniwa, wypierały kolorowe roz, . Wstążki od hafty trzewiczek się dziewczyna, dłuższym kieleckiej drodze na sznuruje — j e d w a b n ą Zapaseczka po 9 1 na dziewczyna je Sypłojze poczym polu, podczas m ó j nodze, wstążeczką... zabawy Wojtusiu przekomarzaniu się z tamte drugie przywiozła z z zapasek już przed «córki przyszywano możniejszych przeważnie od dziewczyną kmieci historię zalotników, odpustu 100 zaręczynowej w te wrzucał życia jej do zapaski dziewczyny: otrzymała w jedne podarunku Częstochowie. laty, g d y ż wstążkami n a fartuszek śpiewając: sypłoj barwiste d o k u m e n t a r y z o w a ł y chrzestnej, 9 0 biały, wedle w i a d o m o ś c i po brzegach starsze kobiety z r. 1850 wyszywają» zdobiły 9 2 9 3 . jasno- js 35 �modre zapaski świąteczne naszywką oraz Zapaski tak chło terenach na zywano zdobione je gorsety brokatowe, ale do pow. t a c k i oraz wełniane z się me­ wełny one kóz na pę- na krzyż kibić. W pa­ jedynie wykroje półkoliste potem dopiero dodawano — gęste albo długi o r g a n k i , linowata forma kobiecej. lub adamaszkowe, opasując kaletki w najczę­ miechow­ zasznurowały ciasno nich ry­ amarantowego także Zapinały lub wany X I X w. w jedwabne posiadały tzw. poł. koloru angorskich. sie I lub kamlotowe tliczki dołu naśladowano widzieć niebieskiego, wstążką, u falbankami. pozakrakowskich i na­ W ściej d a ł o się rynosowe i krakowskimi. G o r s e t y . skim czarną zakładkami pasek których urozmaicała Ozdób fałdo­ żadnych kryno- zarys figury gorsety te nie posiadały. Po r. 1873 wzorzysty który wszedł a w ' użycie potem utrzymał zdobionych czarny się do dziś kolorową w krepiną, j a n o w y m i porcelanowymi. tj. guziczkami sty starsze, Gorset z a okresu wstążką niebieską, przodzie motywem się tylu obszywane przeobrażeń, K r a j ki. Po używane nowe do S u k m a n y . na w z Z z ale Starsze tzw. z użycia spódnicy w pasie, końcem białe sukna, czerwone i Oczywiście strój pasa, kobiety i rodzaj o z d ó b . wyszywany na a gorsety tybetowe był kapsle. Żadna był kwiecistych. Po nich kwieciste część haftki rzeżuchą przyszły z ubioru lub prze- drobnymi nie przeszła zwane Gdzie związywano niebieskimi zdzierały zielone kobiety je wówczas zaś z koło wyłogami. krajki pokazały tylu r. odziedziczone «przyjaciółkami» zdobne na się nosiły 1905 po tj. same one matkach, muśli­ wstążkami. takie wyszły piersiach frędzlami, zapaski «szarfami» Buska K o ł o zakończone z jak użycia. ostatnie i poniżej żu- pleców mosiężne. zanikiem u przez i zapaski. tam X I X wieku i z niewiasty guziki wieszały niewia­ dziewki. bramowany klamerki, na wlekaną o w i e s k i e m . wytwórczości rymarskiej sakiewki z zielonego lub czerwonego wieśniaczki 36 Jeszcze okrągłe S a k i e w k i . riałów wyszły marszczone granatowego płaskie, wyrabiać i szklaną koń­ moda gorset. 1860 sukmany, Ż u p a n i k i . paniki co przewiązywania fałdziste mężczyźni r. sieczką przez ,«rózg» też zasznurowywany kaletkami, Z czerwonych przez tego Zapinał percy- ustalać się zaczęła noszenia czarnych gorsetów R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . T. K r i e g e r . błyszczą­ oraz X I X wieku ozdób, gorsetach, cymi szelążkami cem aksamit bez Tylko wypuszczając nie je safianu, na był jednakowy, żony i córki służącej potrzebom nabijanego stroju, przestano mosiądzem, które bogatsze chodziło gatunek zapaskę. szczególnie bogatych kmieci gdy mogły nosić w o zimie mate­ s u k i e n k ę �zwierzchnią, (ryc. podszytą 30), krótką, dzistą wedle która koło 20—24 m o ż n a było dostać reckie spódnice i kładały na lać po z wią­ zadowa­ pacior­ Bicze w szkiełkiem, z na B. albo chowianki koło niane. zależnie ostatecznie kamlo- zaś baweł­ zróżnicowanie stroju od siadaczki 1850 adamaszkowe, biedniejsze T o mie- r. «martynowe», także a — podarun­ Zamożne jedwabne, aksamitne, dorobkiem też nosiły amarantowe, wi­ Częstochow­ kawalera. gorsety malowanym własnym dziewczyny ko­ miniaturowym M . były po­ z odpustowe ręcznie zerunkiem ko­ rodzinach pokolenia pontaliki od lub meda­ paciorki zaś, spinka Częstochowie za­ 5—7 krzyżykiem. z ga­ a zawieszonym lub towe , gipsowymi lorowym kiem 9 4 szklanymi przechodziły skiej zł. tu­ Biedniejsze kmiecych w 10—12 «drogie srebrnymi czerwonymi kolenie, kobiecą gorsety» szyję łąkowymi rali za z się musiały likiem kosztowała nosiły takież korali. kami, fał kroju, sukmanę bogatsze zek 1875 gdy Tylko lonami dołem staropolskiego r. zł, barankiem a majętności odbiło się w jego po­ pieśni lu­ R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » z o k o l i c y S z c z u ­ dowej : cina, F o t . I . K r i e g e r . S t r ó j ślinowej a jej ślubny. spódnicy Chrobrzu płóciennej marszczonym. gorseciku, Były ja w zapaski bieda I I połowie pow. i w to mi ni a wąskim ostatnie z rodzonej głowie spodnia był pińczowskim bluzce bez na X I X wieku przeświecała kolorystycznym w z karczkiem marszczonym, spódnicy mi, Ni Jeszcze i odpowiednikiem Jeszcze w Bieda obcisły w r. należało przejawy gorset, 1910 mody, również a spod biało niebieski do wyszywanym wiejskiej, aby spódniczka szły kobiety zakładkami, mody do niebieska kołnierzykiem pionowymi matki, szmatki. ślubu w lub 9 5 . koszulce nićmi, okrągłym micjonowanej mu­ granatowy krótkiej czerwonymi dużym białej centkowana, w białej kołnierzem samodzielnie przez wieś. N a d Zaczęto tymi poszukiwaniami stroić bukszpanowy. « w kriszki» (w się w kremowe Potem ryszkę), robiono a wiejskiej reprezentacji spódnice i bluzki, a czepiec zdobnego stąpił welon ściągnięty n a szczycie się w pow. jędrzejowskim już koło u z szczytu głowy r. tiulu w 1890. w bukiecik Welon noszono zmoc» kremową niebieskiego pęczek. Albo «wziena także lub moda chustką idąca miasta. wianek różowego, sztucznych marszczonego kwiatów. i suknia kremowa tam od nakrywać spódniczki Po nim na­ rozpowszechniły kremowe z prężnej 37 �R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , pow. S t o p n i c a , w tzw. « s u k m a n i e wełny kamlotowej, fałdziste z tyłu i b o k ó w Zgodnie z cichą konwencją ze stroju ś l u b n e g o , co w miejsce jej na dawniej dawano z dużym oraz bluzeczki z długimi obszarze ziemi koronkowe rękawami krakowskiej uznawane było by za nieprzyzwoite przodu naszywki, imitujące dzikiej». i wcięte w wyeliminowano i nieobyczajne. Z zapaskę, potem pas. zapaskę początku i tego za­ niechano. R o z d z i a ł Z A S I Ę G W 2) przeprowadzeniu historyczno-etniczne, etnicznej, 5) i a 38 czasie, typowe wreszcie zasięgu cechy 6) stroju 3) gospodarcze, B A D A N E G O ludowego S T R O J U uwzględniamy: 4) s a m o o k r e ś l e n i e stroju uzasadniające względy I I I praktyczne, jego 1) ludności wyodrębnienie nakazujące łączenie czynniki co w do swej fizjograficzne, przynależności określonej drobnych przestrzeni odmian stroju �w zespoły większe, zasadniczych Spośród znaczenie zaś podkreśliły się w obszar ciągu 33) całego cały Północny i tzw. szają się z używalności Świadomość powyżej na nawet elementów na gwary Pierzchnicy, się z a Kielczan, to jest w buty składają się istotnie na r. z i wyraźne są na i ludzi cech uważa pow. nie i ale na na mieści piastowskich, epoce że odpowiada na piastowskiej, granica ogół a wschodnia nadto biegnie krakowskie elementy stroju że służy terytorium, zwie ono także do mie­ geograficznego stwierdzenia przedstawionym Samookreślenie Jeśli mówi, na jego wspomnianej nosi 9 8 się . Jeśli biało ludność strój podobnych zapaski liczbę i białe haftowane « d o tych z od przez tj. wiele zakresie Piotrkowic, ale uważa sukmany z chustki północy», noszone siewierkowych sukman krakowsko- zaś w czer­ czepcowe itp. ludność tych krakowski, niemniej pasiaste, bardzo tę uzasadnia k r a k o w s k u » , gdyż rogatywki czerwone « w ę g i e r s k i e » , kotliny wszystkim « p o jeszcze opiera się zaś nazwę przede nosowych że to ludność się M a z u r a m i , to północnych, samogłosek się za autorzy gdzie m ę ż c z y ź n i czerwone 1 0 0 . i na a za cechę kobiety na szarych, wy­ ramio­ obszytych Góry godzić się za z jarmarków obszar w Kielcach Sobkowem a 1858, granicę granicę stroju który 9 9 Kielc przeprowadził u nas z me­ się jeszcze kieleckie, zasięgu 1 0 1 kobiety Kra­ 1936 i sięga tę granicę stroju krakowskiego w ludności anonimowy koło w r. oko­ Chmielnika, 1878 po linię . w następnych naramienne, wytwarzane np. lub autor Wycieczki w tę granicę wymiarach statycznych. W s z a k ż e w r. ale sukmany i pasy słyszało krakowskiego, Siarkowski wytyczył Świętokrzyskie lub magiery na koszuli, — krakowsku, dostrzegł koło Władysław noszą krakowski koło się po lub obserwacji, ale przede w s ? y s t k i m s a m o o k r e ś l e n i a północną się n a jej n i e z m i e n n o ś ć krakowską, nosili « o d święta» białe piórami i białe hafty « m y ubieramy C h m i e l n i k a r. Natomiast pawimi południu». oznaczyć tę północną m o ż n a z gorsety granatowe na zasadzie własnej zasięg stroju nie mieści się w kieleckie pobliskich coraz z czasu około dziesiątkach lat, na X I X gdyż żaden tejże M o r a w i c y , gdzie zapaski pasiaste Brzezinach. Przyodziew bardziej połowy południe do ludność przywożone ta wtargnęła Chałupek między Pierzchnicą. Sąsiedni w i ę c kielecki strój kobiecy teren w różnicą, sprawdzalnych. Stopnica, rozróżnienia: Morawica, Przyjmując na czasów wschodnich którym charakteryzujący rogatywki a kobiety Pińczowa Kielc Łopuszno, na na etnicznej. Drugni przeważającą zachodzie różni Kielc, uważa X I X wieku, obszarze. h u t n i k z r . 1842, k t ó r y w i e l u K r a k o w i a k ó w wieku, tylko odzieży, samodziałowe naszyciami, kółkami, i tą Krakowiaków się bez zespół Kurozwękach, Niezawodnie Chęcin z rolniczy; jednolitości przedstawionym połowy ksiąski tej stroju ludowego nie m a n a celu jedynie obiektywnie karbowane uznaje mężczyzn w próbowali lice do zasięgu z przewodnie wybitnie czerwonym. 1952 kowiacy W rozmieszczenie wstępie, Tendencję powiat wiślickiego obszar, tym dużo prawdy, kielecka strój czerwonymi talowymi w jest ich Także z cały krakowiaków Dunajca i Nidy Górek naszyciami, u plemienna. we charakter etnograficzny powiatu i przynależności obywającej wonymi a typu związku Wisły, Suchowoli, sznurkiem i jego administracyjne. omal w., zasięgów przesłankach z nad wokalizmu miejscowości zaznaczyliśmy gleb na polskiego. . mazurskich w mowie różniającą państwa utwierdzana w ciągu dziejów także przez inne czynniki, w y r a ż a się dziś sandomierskiej nach, 9 7 określonym poczuciu jej o d r ę b n o ś c i często i czyli przez wzajemnego mapie, już materiał stroju X I V — X V I pewnego dawności podziały zasięg z tego, ż e badanie określenia to jednolitość zasięgowi przejściową, sandomierskimi historycznej jak przejrzysty p o g l ą d całego . wschodni z dające urodzajność konkretny 9 6 i obszarze proszowskiego wiślicki i różne o północnemu strefę Wynika w dziejów archidiakonatów przez obszaru, etnicznych — powiatu zaś na przyrodniczych, oparciu powiat wschodniemu granicy w tradycją ludowego dolinność czynników (ryc. nadto stroju czynników posiada spośród mapie usprawiedliwiane typów krakowski i to w ściśle dzięki swej b a r w i s t o ś c i w y k a z u j e tendencje określonym do ekspansji czasie. 39 �Przyjąwszy podstawę sekwentnej, czępach między nadto typy białe, zdobne sukman z z g l a n k a m i wano oraz a w wschodnich faktów. niebieskie po taśmowymi bokach, — latach z r. i to od 1850—1870, zmuszeni jesteśmy dowiadujemy 1914 r ó ż n e koło typy kieszeni obowiązani w szpic u i dlatego u ż y w a n o czerwonymi kieszeni nosili t a m ludzie stojącym, a na obszarze. w dużym Ciernie, do dziś nie wyszyciami kierezjach jako strój językami koło sukmany i południowej zanikać zaczęły z a piękniejsze. W biała z wypustkami, czerwonymi dych. ze Starsi suką, kołnierza zwane koło r. Skawinę, a pow. koło jego Kielcach N a tutaj potem zeszły w pewnych tradycji w buskim, czasie. typowego ośrodków foszmanów i Rakowie, zasięgu. analogicznej zasadzie sukna i kierezji należało w w Rudkach i Śladkowie fabrycznego, d r a b i n k ę , to j e d n a k że wyspę gospodarcza ziemi 40 wcięte w pasie, z z i a b k a m i tego a długie, czerwonego do chmielnickiego nie kieleckiej, krę­ mło­ brązowych zdobnych koło w starych nigdzie kołnierzem, koło albo 1890 płó­ Wiemy kołnierzem, kierezje r. latem białe, jednak, sięgające brzeskim do form r. w Miechowie Skalbmie­ obszarze brać i w predestynuje określonym pod uwagę i przemysłowej, oddziałała czasie także związanej stroju kieleckim wiązała Rembieszycach pow. 1939. stroju ludowego bowiem po a w i w t y m charakterze przetrwały w się. z sferę ze stro­ farbiarnią n a przedłużenie ży­ jędrzejowskim. do naszego p o w . Busko'. C h o ć fałdziste z przez kierezjach i sięgające do Pińczowa, z kołnierzem sukna n a przodzie, stroju w ł ą c z a m y grawitacja krakowskiej, D u ż y m , uwa­ Sukmana wisiorami zasięgu Chmielnik, jako wytwarzania białych sukman krakowskich, występujących wyspowo w jego okolicy dedworzu, po użycia starodawne brązowe. z brzękadłami. wspaniałe Należy pow. włączyć oraz z się białe, które oraz przy ze stojącym produkcji rękodzielniczej tak fabryka sukman i i pasy że zmienność koloru granatowego i czarnego brązowych haftki przejętą z południa ludzi stroju n a o k r e ś l o n y m wyznacznikiem wyłogami, Mierzwinie tylko — noszone tam całkiem rękawów ze s t o j ą c y m sukmany dąbrowskim cechy np. w m o d ą relacji białe amarantowym dowodzą, n a mosiężne wyszły pozostawali Proszowicach do stroju kołnierzem występujący falisty. zgodnej granatowe z czerwonymi oraz przy sukmanach brązowych lecz tylko różnym umowne w z nadal u brą­ okolicy krakowskie, miejsce i c h p o j a w i ł y stroju tego n o s z o n o k r a k u s k i te p r z e k o n y w u j ą c o J a k przewaga wotności wedle 1850 p a n o w a ł y b y ć jedynym gospodarczą Brązowe kłapciami ornament brązowych, pińczowskim, zasięgi same m o g ą jem. r. które Przykłady nie w bujnie haftowane jedwabiem miechowskim, Ale tkwiąc miechowskim, kitlami. D o rzu brązowe, różne czerwonymi brązowych noszono uzna­ od części pow. jędrzejowskiego tego p o w i a t u Imielnie końca «za pańszczyzny» biednych, sukmany a zapinanych r. 1890, a w tj. pomponiki sznureczkiem 1870 w y s t ę p o w a ł y granatowe w kutki noszono j u ż sukman cienne że w po szelążkami. z a ś części jednak gospodarze zwisały czarnym Również nie nastały u w te te­ pasie, T e n strój Białe zaś sukmany chłopów białe s u k n a j e d w a b n e g o b y ł a n a t y m terenie natomiast z której i koło pobliskim gdzie fałdzistych, haftem odzieży półn.-zachodniej Zdanowicach, sznureczka, zdobnymi żano conego czarnego j u ż typ czy wcięte w fałdziste z burego sukna, wprawdzie to uroczystościowy, r. 1910. W brązowe ale jest Cacowie z czerwonego z tj. s u k m a n y suką, Podobnie m a się rzecz w Przasławiu, tylko dopiero b u r o c h y trójkątną więc badań go do ślubu. Podobne przejście Gnojnie i Skadli. T u ­ a zbadać, obłogami i przodów. za kon­ tasiemką, n a podstawie Chmielnika wedle informacji ludzi starych, przyszły «gdy pańskie ustało» — zaś sukman, niebieską jesteśmy Otóż a do się, ż e w były tam noszone brązowe ozdobami sukman do białych da się stwierdzić w np. 1850—1870. wyciętymi i sznurowymi i poważniejszy w kołnierzu c y m b a ł y tej w s i w czasokres czasu, Jeśli występowały n a piersiach, w tegoż że przed sukmanami białymi tj. fałdami z Stopnicą dominujące z a dawniejszy zowych Krakowiaków stwierdzanych obszyte przodu były renowych stwierdzono, a oceny Szydłowem oraz rękawów stroju określenia przejawy kostiumologiczne historycznej granatowe a dla zasięgu jego zasięgu b y ł y to s u k m a n y z białego stojącym a zapinane krakowiaków ośrodka świętokrzyskiej krawieckiego czy też ośrodek np. w zdobnym w Przesukna czerwoną n a pętliczki i k o t e c k i wschodnich szła n a tej głównie sandomierskiej. w — zasadzie, kierunku �R y c . 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h według Stan. A r n o l d a . D o wykreślenia dawno jeszcze punktach, co wątpliwości, zapaski z zachodziły z tego rodzaju zanikł w do Rzecz cech w Łęgu ubogo nie Dalej oczywista, stroju n a m a p ę . Krakowiaków Szczurowa, a k u na południe tymże pod że zasięg aż do względem Wisłoki ten sandomierskim, i Podlasie. krakowiaków strój metodą wyraźne z chłopi w w i białymi obszyciem, sukmanach Górze rozpływa różnice Zaborowem. Tarnowa w W po­ brązowych r. 1870 strój nikt ludowy się w obszarach rzutowania jednoczasowych, typowych sukmanom lubelskim tych cech. Nie tarnowskim, itd. Szare zaś sukmany, notowane Wreszcie granatowe sukmany pinczowskie i Dolnoślązaków, brą­ góralskim, z a s i ę g i e m tej o d z i e ż y , Górno określa ich guniom są południowym zachodnich, kieleckie przynależ­ czerwonym Lisiej ludowy sprecyzowanie w ł a ś c i w y jest także ziemi skaibmierskiej w w. X V I I I , się przynależności. stroju powstaje Chodzi jednak o zbiegają ulegać lat. o b r a m i e n i a te b y ł y n i e b i e s k i e . chodzili na nie brzeskim wyraźne brązowe nie­ niektórych wschodnio-krakowskim Zaborowie Żabna pow. w się bowiem wschodnich W wschodzie W wschodowi gdyż od uchwycenie kilkudziesięciu gdzie czasie świętokrzyskim, i jędrzejowskim, stroju krakowskiego. w Zdaje sprzed nosił. sukmanom sukmanach czasy Klikowej koło zdefiniowania mierskie, Mazowsze w ponadto ale j u ż w sukman, w pow. sukmany, nam dokumentacji. często sukmanami jest kostjumologicznych czarnymi nićmi, zowy kolor w sięga Tyniec w białe zjawisk Woli Przemykowskiej i Radłowskiej sukman ogóle. trudnych jest obszaru występowały potrzebne historycznej zachodnio-krakowską sąsiedniej wyszywaną nam kontrastów z brązowymi między przeszłości kontrastowych brak tych południowego dąbrowskim suką stroju w takich p u n k t ó w Szczurowej ale j u ż w wiecie których geneza naramienne nymi już do W do iż Jednym zasięgu dostrzegalnych obejmującej mają Sando­ odpowiedniki Wielkopolan, Kujawiaków innych. Rogatywka gatywka w Opatowiec wykracza daleko piórami i sięgnęła Ostrowiec 1 0 3 , nie poza Polskę tylko pod a nawet Kielce, północno-krakowski pas Europę do z 1 0 2 . Staszowa krążkami W i Polsce zaś czerwona Połańca, mosiężnych ale ro­ nawet pod brzękadeł wy- 41 �ZASIĘG S T R Ó J K I E L E C K Daleszyce Chęciny — Granica zaborów .Morawica Wegleszyn WSCHODNICH Granica zasięgu stroju Małogoszcz ^-f STROJU KRAKOWIAKÓW O 5 10 15 20Km V .Sobków Pitrzchnica O Jędrzejów 00 °Drug.» * 1 ^ © N D O - E R - J Chmielnik o o Kije gjcoo « °Skadla Łysaków - $ > > | „ A Kurozweki Yy-Staszow O I Tuczępy ) Pińczów \ \ c/ł S «A K I o Busko- Zdrój o O ? Wielki Książ Oleśnica Stopnica- Połaniec^ o Pacanów O Komorów o Slradow Kalina W Miechów Nowy Korczyn oWislica Skalbmierz O <40 ło - Opatowiec/y Kazimierza W. \pStomniki Gręboszów fsieciecho^- SA la.. - > r » .4~\JJ ID I .v&V I Zalipie I •T" T ^ ^ ^ ~" ^ V ^ - ^ Koszyce , 4 Proszowice Vtf. KRAKÓW 8 " " ^ - o ^ - i , .< 5 Radomyśl ^ \ ^ m*. , > Da_browa . Tarnowska ^ ^ - ^ . ^ ^ ^ - ^ J - Ł . ^ / / Radlowska [ZabnoV \ ^ A C H O D N I C H Rn K Wo/nlnikt Ryc. stępował trzos też w sandomierskim. skórzany Z tego 34. noszono Z a s i ę g strojów krakowskich wschodnich. Kaftany zarówno na zaś granatowe północy, jak materiału, obejmującego wykaz która by jako signum delimitationis orientowała wschodnich zarówno stroju a i zachodnich. białą jak i stanowi nierzem ze siadającą szarą, wyraźnie zachodnimi. zwierzchniej, a Niemniej kołnierz stojący zdobioną, pińczowskim, biem, 6) w pow. nymi wyłogami z bokach. szerokim osobne inne 42 T e n typy na peryferiach 1) w a na łanem stroju, czynniki, jako karazji tym m o ż n a oczywiście wyznacznik a przede południową przyjęliśmy wszystkim między kierezji stwierdzamy też całkiem od Stopnicy niebieską wojskowe chwasty, jasno-granatową obszytą krakowski. I tak nie 7) k o ł o sposób znajdują np. bogato się haftowaną odmian na stroju traktować, one na jako opierzanki z kołnierzem sukmanę kołnierzu, ze strzyżonej 0 4 po­ sukmanę pow. mie­ jedwa­ z odkłada­ na przodzie stykający wyodrębnione określonym 1 koł­ d z i k ą , 5) w krakowskiego, obszarze część odzieży amarantowym białą stojącym typy Chmielnika b u r o c h ę , ta puszystym sukmanę koło Proszowic sznurkiem wyspowych brązowych bardziej, że b u n d ę , czarnym drobnych 3) Chmielnika prymitywną gdyż kierezję wschodnimi inne z cechy, Krakowiaków brązową, południe od wybrać Krakowiakami 2) piersiach szeroki natomiast o p i e r z a n k ę na oraz strojem brązową buskim i pińczowskim archipelag nie dąbrowskim sukmanę i kołnierzem pow. 4) n a p ó ł n o c r ę k a w ó w stojącym południu, nas w różnicach między granatową, granicę ze na podobieństw, podstawowy niebieską, jedwabiu, chowskim, i taki określoną mianowicie: strzyżonego białą czerwono Z a i od także czarnej się innych i przez turec- �c z y z n y zaś a naszywane czerwone Bolesławiu aż po lub czarnymi nićmi, niebiesko opierzone noszono głównie noszono w w Oleśnie Ćwikowie, Sukmana i nie dadzą z a ś tzw. się n a mapie dzika obejmuje ująć w zasięg Bosowice, Bronina, Budy, Janina, Mietel, Szczeglin, Palonki, Suchowola, Ż u k ó w — kwadratowy Piasek obszar na wyniku tych rozważań południu do od Wisły, Mierzwy, z od Zasięg ten, naukowej ścisłości. sługiwanie Wielki ogóle zasięgi Niemniej się materiałem podany, mieszczenia o do i w M i e c h ó w strojów skim była sprawiał, też jego W oraz się w W e szacunku. części chłopskie ziemi pstry poplamionym i O P I S S T R O J U nie gorszył. zasobny guziczkami efekty z czerwono rękawami lub bez, z masy badań, Brak gdy Posądzę do rościć pretensji do skazani jesteśmy musi nam w na wystarczyć po­ zasięg do roz­ przestrzeni. a lasów roboczym. w gospodarskie 1 0 5 koszuli N a niedzielę, proszowickim wyglądały 1 0 6 teatralne. pióro N a u . 1870 Tylko mógł było r. i na skalbmier- nędznie. i tylko roboczy kowal N a to we Nędzna przyjść obszyty perłowej. W kaftana fruwające podczas jazdy gęsto do ubiór wierzch skórzanym okrasa stroju ubiór kowala parob- doznawał kościoła strojem zaszczytnym, bo Świąteczny na w święto też z a w ó d Krakowiaka jest ko­ bar- głowie czapeczki, przy nim wstążeczki słomiany faworek, prążkowane, wdziewał wyrzucanej przepasywano oczywiście skórę. wysoko parcianej koło . Jest to n o w ą odzienie bardzo wstążką lub niebiesko podciągnięte. lub białymi Drugnię, Łysakowa, Goszczę, sobie lub 1 0 7 , filcowy kapelusz albo magierka u lewego b o k u kiścią kolorowych wstążeczek. oszewki n a szyi c z e r w o n ą górę do przez M Ę S K I E G O które skórzanym robocze stawiała w się w fartuchu Jego kitle, a więc rogatywka czerwona z pawimi piórami, żarnówka z przypiętą w Skadle, stamtąd nie m o ż e świątecznym ubóstwo. i zabudowania Kapelusz, białe, Rawy, I V odzieniem płócienne Pawie u Tuczępy, zachodzie, Zbo­ (ryc. 33). następująco: Rzeczki Sieciechowice, stanie krakowskiej, obok jeszcze metalowymi tradycja ludowa wisty, Skrobaczów, Zaborze, nakreśliliśmy wzdłuż naukowej, z konieczności codzień — święta jednak oblekano W Wójcza, M a - codzienna. noszono i nikt się tym wala że chałupy ozdobionym skiego. na Kuchary, i Grzebowice nad Wisłą zjawisk kostiumologicznych kontrast między barw, odzież północnej spodni, pasem oczy bogactwo Kozłów, ścisłej d o k u m e n t a c j i historycznej i geograficznej, O G Ó L N Y Rzucał i zachód Ruczynów, Oleśnicę, na zaginionych, R o z d z i a ł wesele — Kotki, wschodnich przez dotychczasowym niezawsze typowych Stopnicy Biechów, Radomyśla, Węgleszyna D ą b r o w y 34). jako wynik metody niektórych Góry od od Prusy, Zabiec, K o m o r ó w Lisiej Książ, (rys. jak w Pików, K o m o r o w a przez P a c a n ó w , i Łęgu południe Wojaczka, Wolica, stroju K r a k o w i a k ó w Rembieszyce Wodzisławia, Radłowa zasięg po ominięciem potem Morawicę, Zabór owa, powyżej Łęgu Piestrzec, Włosnowice, Sukmany Samocicach alfabetycznym: Babice, Stare, K o ł a c z k o w i c e , Duży, z cyplem na południe na Pierzchnicę, Kąty Widuchowa, W Słupiec Kannie, przestrzelmy. i P a c a n o w a , ale zbyt m i n i a t u r o w y . O b e j m u j e o n w p o r z ą d k u rów, Swarzowie. i S z c z u c i n i e ( r y c . 3 2 ) . W s i e te b i e g n ą w j e d n y m k i e r u n k u , j a k s t r z a ł a , Dunajec gierów, i Podlipiu, granatowe nie zanadto spodnie na cholewy krakowiak granatowy kulistymi guziczkami odzieży tej g u s t o w a l i konnej lub A kaftan dalej koszula sukienne spuszczone sukienny cynowymi, przeważnie lub płaskimi parobcy, gdyż perkalowe i nie z — związana zanadto kołnierzem, mosiężnymi skrzek t a ń c a n a d a w a ł y postaci wiele dziarskości. tylne Potem. 43 �... p a s i k T a k i z białej owak Przeplatany Wybijany rzemyczkami gwoździczkami Złocistymi I N a to pasem a moda z a podczas w W teatralności miał ten Jadą, C o Dzieci biegały w lub barchanowane jędrzejowskim N a ogół noszonej nowych, szyto u przez siadające małych, chłopców, i okrągłych rogatywka bogaci. z się wyłącznie i Strój mak 44 w oraz oznaką do Tańskich kierezji, frędzlami cudowana Ciecioć(?) jakoś czer­ wyszywana sznureczkami hafteczkami... dostojności krótkimi do zimie których a zarazem ju- z szyto dzieciom przyszyto stwierdzić na specjalnego podobieństwo u granatowe płócienne rękawy. W czerwonej rękawów, włóczki. stanu były pasy rogami w oraz «Listach z pow. trójkątnymi w pasie a zdobione były Takim strojem piór podróży» kołnierzami i po­ rzędem pysznić oraz się czerwona pawich. w najwięcej u ż y w a n y przez m ę ż c z y z n » dużymi, odzieży grynszpa- zachodnich. wcięte z brzękadłami pękiem z rodzaju koralowych, Krakowiaków bez się z przodu n a haftki, Hoffmanowa z wprost 1 0 9 kostki. W bronowickich parobskiego tj. s u k m a n koszulę Krakowiaków. da się parobków — Zapinały «kolor kafowy grze­ bollero. niebieskie. nie lejbików na chustkę. Drugą z po kapotki i co sukmanę z Kierezyja Panie! półek, stroju były kaftany guzików że u Skalbmierzaków, miona także Krako­ funkcję, na na bronią obszyciem. wyraz powagi, Panie, się z wschodnich i brzękadła chłodnej lub jako Szkalmierzanie sięgającej chłopcom a także uprzęży, karczmie hiszpańskim Pętliczkami, temperament będzie koszuli czarnym barankiem, Klementyna to śliwkowych parobską z tyłu kieszeń tylko Już m a ł y m niebieskich strój jadą składające Krakowiaków Legitymacją mogli zgrzebnej gurmanki tańcu rze­ Brzę- akcentowania nimi samą Kółeczkami, podkreślający się kaftan wdziewano wonym zawadiackości, tę porze lub n a bitki w Podkówki pełniły do kaf­ koniec k o l a n (ryc. 35). tańcu posługiwano chotki barwnej aż do były w 1 0 8 opinano aby te, n i e g d y ś k o n i o m z d a r t e z wiaka i brzękadłami zwisał podręczną. Obok krzesiwko nakazywała, rytmu, Rycin Bibl. Jag. i przyodziewko... weselu Gabinet włożony fajka cudne tan, przydatne nackości kaletę nim T y m mienia R y c . 35. S k a l m i e r z a k , m a i . M i c h a ł S t a c h o w i c z , wyostrzony, cudną Przy kadła sprzążeczkami... koziczek W skóry wyszywany, u o r. 1824 . Kolor zauważyła, ten opadającymi odnosi na ra­ plecy. świąteczny cechowały jeszcze rogatki, białą j a k śnieg koszulę, inne kolory. perkalikowe Wszakże mężczyźni spodnie p r ą ż k o w a n e , nosili a zimą czerwone żółte jak jak wosk �1 1 1 spodnie skórzane kaftana, lub który modry strojem i czarne buty. przepasywał kaftan wdziewał ludowym była Kogo białym k a w o w ą również stać było pasem n a to, skórzanym z kierezję, wtedy pas liberia masztalerzów, dodawał do tych barw jeszcze brzękadłami. dawał Jeśli zaś na na wierzch. forysiów i Reprezentacyjnym furmanów dworskich, służba uważana była za ozdobę pana. Dlatego woźnica pański zakasować musiał chłopa puszem u piór pawich kadłami u pasa, czerwonych Strój u rogatywki, a nade wszystko majestatyczną bujnością suką ozdób brązowej mosiężnych obrzędowy, dawnymi stko, co akumulując elementami reprezentować dawne stroju. m o ż e pierwiastki Dlatego zamożność, do tradycyjne, stroju p a n a skórzane, buty pawich u jednego r. 1900 po z cholewami, lub w ślubnym. pierwszej po w. wojnie do czarne której dzonemu w bukiety po biały pas dwóch młodość i elegancję już światowej, od miast co czerwonej strój brzę­ zwykle tradycja ta uległa odziewał buty z cholewami lewej stronie przypinał towarzyszyli mirtu oraz długie przed aż do 100 a dla laty. mirtu drużbowie kolan wstęgi. koszula żółte spodnie bez r ę k a w ó w , w Pan młodego X X piór krótką odziani jednak Wreszcie i oni R y c . 36. R o g a t y w k a z w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w obowiązującym wieku, młody z czarnym obszyciem z wszy­ biała a nadto rzęsista wiecha pana Ale rozkładowi. i marynarka innymi zostało więc pod się czarno, a w jego pojęciu ideałem bukiecik między rogatej. krakowski był najmniej spodnie, młodzieńcowi czapki się włączone wiejską, z wielką ilością brzękadeł, b o k ó w pinczowskim T a k było stępującej m o d y idącej były błyszczącymi i barwistych, wyraża młodego z w i ą z a n a u szyi i r ę k a w ó w c z e r w o n ą wstążeczką, kaftan granatowy strojem bo pióro­ haftów. także D o kierezji, szelążków granat granatowy wstążeczką u a elegancji klap i białą. «po krakowsku», «przekabacili szczególnie wpływem rękawów, T a k wymo- strojni się» po po­ stroju nadto miejsku, sztucznych. 45 �R y c . 37. M a r s z a ł e k pozostawiając wstążką sobie o b r z ę d o w y R o g a t y w k a obszyta ze czarnym denka tylko kolorowe bukiety z różyczkowatą wiązanką z z ł o t ą głowy brzeskiego l a m ą . części D r u ż b ó w zdobna lamą czapki, a weselnych złotą nadto naszytą wyróżniała na przystrojona krzyż rogatywka po przekątni świecidłami i czerwona, o b i e c a j czterema z w i e c h ą mężczyzn zdobna jest z lewej p i ó r p a w i c h . rogatywka Najefektowniejszym drużbów u w Polsce Skalbmierzan, a w strony lub z przodu nad c z o ł e m w ludowym szczególności z oględy, bo funkcję tę spełniali starsi gospodarze. się musieli w rogatki z taką majestatyczną kłaniali śmigając tu się nasi do wasi, ciwa, a nie saną kolorową starszy dacie, duży wachlarz piór pawich Z a p a s k a w r. o zakręcima» wstążeczką. d r u ż b ó w . niej 1791 dookoła, 46 po 1 1 2 podłodze, wasą — sikulę niby Rogatywkę 1 1 3 Była to z inwentarze i późniejsze a związany W sprawiano Ziemi tę poczym za naszego graniastą wachlarzem swacia do obowiązkowo domu rodziców wygłaszali dacie, zieloną pawich z nosił ustroić dziewczyny orację: chlastawca, flaszkę piór K r a k o w s k i e j nosili archaiczna forma z poł. X V I I I źródła im w., mężczyźni krótkie o d z i e ż y gdzie indziej j u ż d a w n o cudzoziemiec J. J. Kausch archiwalne. F a r t u s z e k ten b y ł obficie był troczkami. W fartuszkach wychodzili chłopi zagrody aż dali Natomiast a wszedłszy prze­ opatry «Przysłali to szyjką odkręprzepa­ podczas wesela drużba. zdobione haftem. minają to piórami żebyście wiechą, nakry­ powiatu p l a t a n y c h b u k i e t a m i k w i a t ó w s z t u c z n y c h (ryc. 36). N i e w d z i e w a l i t a k i c h c z a p e k j a d ą c y w nas k i bukietami kwiatów. R o g a t y w k a lub krótką d r u ż b ó w barankiem, czyli górnej sztucznych ciem kapeluszy różową. S t r ó j tj. u weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . do oblewankę celem orki lub pierwszego magicznego siewu fałdowany, wzmożenia 1 1 4 płócienne, zaginiona. podróżujący Krakowskiem był zwyczaj, że w pierwszej zapaski Przed wegetacji. Polsce otaczał takich właśnie . Wspo­ po ciało białych opuszczeniem Fartuszek ten, �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W ł a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . w używany nych. nieraz zamiast Opasywał C z e r w o n a zwana koło pasa się nim skórzanego, niekiedy c h u s t k a . pan G o d ł e m chorągiew, Krakowa Gabinet rycin w M u z e u m Narodowym Krakowie. najdłużej młody, starszych zachował osobliwie drużbów występująca w oraz tym się jako mniej strój drużbów swatów charakterze była na czerwona całej chustka, Słowiańszczyźnie i krajach sąsiednich. N a d Dniestrem przypinali ją drużbowie do pasa, w Wielkopolsce jak na Wołyniu i Polesiu, kaftana lub przywiązywali chustki spełniał B e r ł o . którego tylko o często szałek do była lub 1 1 5 przez biały mająca wychylając przed swą kształt któremu siebie — i gesty jego naśladujący szczytu przedstawione na dawał laski laską i lekkiej, służyć były których ryc. 37 przez symbolem to j u ż nie łubu lipowego, R ó z g a weselną, (ryc. 38). berło strojne w obciągniętego weselna. rózgę to uwitą Orszak złotą wysokiej rozkazy gestami podczas miała. zaś zaczepiali laski służbie wszystkich u zwykle dziurki jedwabnej rózga była weselna, ręce — pęk wstążek, i tańców marszałków ją do rozumiane. ale koronnych, uderzając obywając Szlachecki nadwornych, był znowu rózga marszałek, góry, i weselnikom, wielkich, naśladowany władzy uczty Podnosząc marszałków laski marszałkowskiej. Z takim g o d ł e m w ł a d z y w weselne. B y ł o Krakowskim Funkcję czerwonej, porządkiem trybunalskich i prymasowskich, «marszałków», w spinki u koszuli. podobnie ręcznik. celem, Ruchy do szlacheckich kierował z słów. weselny, zaściżką laska, zgodnie sejmowych, pojazdy z godłem bez nych, u dawniej weselach strojnej, podłogę cych N a przerzucali ją przez ramię, wesel­ zamożny. koron­ na weselach weselna. przedmiot Berło z kmie­ koroną istotnie zbliżony drużba weselny wyprzedzał a u góry w głowicę buławy się mar­ lub konne koronę lamą. weselny wyprowadził z barwinku i kwiatów z chaty sztucznych, starszy spiętych u drużba, dołu trzymając barwistymi w ręce wstęgami 47 �Baty. G o d ł e m bliwie należących h a r u p y tj. rzemyków strojne wane wstążki, u nogi jący na młodej która pro 1 1 6 quo dla z czyli Zamiast butów czykowi skarpetki 7 nigdy . niej i żano marszczonej w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, S Z C Z E G Ó Ł O W Y szyta wątku lub osnowy, stępnie z dwóch ćwikli, ciętych była 48 przyszycie domowego płótna odzieży odzież w przy czym jeden prostokątnych z jednego z płatów kwadratu, a w. wyobra­ jako blade, białą misterium nie w S T R O J U bielonego. rękawy, wszywanych miejscach pła­ wielkanoc­ Wilkowiecka czy­ bowiem: Pójdźcież za m n ą się w miłe dusze, łoktusze. M Ę S K I E G O Krój n a ciało dwóch w jej, który nazywamy tj. plecy, przyramków pachy c e c h ą t y p u tego k r o j u k o s z u l z a r ó w n o przyramków jak ludowy. V nich przypadał na skład podobnie ubiór okryte z na zmar­ kobieca, ona przyram- składał się z d w ó c h płatów prostokątnych, które m o ż n a było drzeć Charakterystyczną jest z O P I S D o X V I I Mikołaja podob­ kładziono dusze Zawinąwszy R o z d z i a ł K o s z u l a W albo przy- Sandomierskie, Góry świętokrzyskie). kowo-marszczonym, w trupki chetką. na czapkę szlafmy­ biały już płótna, dziadko­ też sobie chude C h ł o p spod B u s k a niebosz­ z żałobnego, Zresztą tamy dawano Przeszła dawny nym perkalu. Kawalerom należała ubioru płótna z pannom łoktusza. cały zaś obłóczyli trumnie wieniec. łych Koszulę płócienną Zwłoki jak qui śmiertelnicę wdziewano wie proszalni. nie sytuacją samodziałowego zamiast wepani dzieży i wpro­ z m a r ł y c h . — U asystu­ nimi . lnianego głowę ramkowej, ale błąd zmarłego szyto nóżki. trzymali strojniku na w O d z i e ż R y c . 39. sarniej w zasiadła ich końca, wesele obyczajnie, wadziła cę u przymoco­ p r z y o c z e p i n a c h bili selniczkę, były skręconych a biczyska z Zapraszający je ze dzwonkiem we oso­ banderii, batogi z do drużbów, do (ryb. wzdłuż drugi n a przód, i dwóch na­ trójkątnych 39). m ę s k i c h j a k i k o b i e c y c h (ryc. 60), wyznaczonych literami (co jest cechą koszul �przyramkowych), lecz n a o d c i n k u E . D o przyramków tych przyszywano zmarszczony rękaw w części D , przyczym do p ł a t ó w g ł ó w n y c h , przyszyty b y ło n tylko n a m a ł y m odcinku B . P o w s t a ł a tym sposobem koszula byłaby nazbyt zarówno Następnie zmarszczki stojącego. Potem zmarszczonych tendencji żenie przyramków i górnych zaś przyramki zw. wzmocnieniem jego części gdyby się jej nie z m a r s z c z y ł o i to wąską dołu partii i oszewką, wszywano płatów głównych przeto która pełniła oszewkę czyli sprawiało, tzw. ćwikle, rolę kołnierzyka mankiet. Zszycie że rękawy które nabierały likwidowały zwę­ śtryfle narażone niszczeniu — ewentualnie podwijanego. tego w a ż n e g o dawano płata działanie sił n a p i n a j ą c y c h wzmacniano je A b y jednak podwójny tylko koszuli n a przeto do było połowy potrójne długości przez podczas zastosowanie materiał po przyramka. przestębnowanie go zmarsz­ Dodatko­ wpoprzek dolnej. Świąteczne koszule faworek tego typu związywano zaś związywano ósemkę, r o ­ jakim okrow- Ciernie jędrzejowskim w u Wszywano też szyi, p o d w i n i ę c i e w y m żeczką w ramionach, zmarszczenia. rychłemu podwójnego, nie uciskał kończono rękawy skutkiem rąk, ulegałyby przyramka szyi się k u górze. powstałe Ponieważ ruchów bocze wokół marszczono podnoszenia pachy czeniu szeroka n a całej linii p ł a t ó w g ł ó w n y c h j a k o t e ż w p r z y r a m k a c h s t a n o w i ą c y c h i c h p r z e d ł u ż e n i e . lub u kołnierzyka czerwoną szlarecką tj. wstą­ kiem. W jeszcze szule w w pow. r. 1952 w s p o m i n a n o ze s t o j ą c y m nane na ramionach, gorsie i r. żołnierzy one haftowanych przez wojska wysłu­ carskiego 1910. Koszule krakowiaków były białą nicią dzie i kołnierzyku, n a także o czym Topoli szowie w w pow. ozedlu do połowy koszulę w bez się pamięć i Grębo­ po­ na wypust, je K t o wdziewał wał ramiącz- mężczyźnie Noszono krótko, kaftana dawniej tj. dąbrowskim. w lecie. tj. przo- ale buskim sięgały kolan. haftowane zachowała pow. Koszule wyżej na przyrębkach na kach, w na Powstały przywożonych żonych zapi­ a haftowane kołnierzu. zdaje się, p o d w p ł y w e m koszul ko­ kołnierzem ud, szczególnie kaftan, spodnie. rękawów wsu­ Noszenie na koszuli wypuszczonej n a spodnie u w a ż a n o nieestetyczne, nieobyczajne ne. N a szulę wyronioną wdziewano na i spodnie kamizelę za śmiesz­ ko­ lub suk­ szyto z płót­ manę. S p o d n i e na portasy, ski, a partu — na święto bogatsi Spodnie Się n a codzień zgrzebnego z Strój krakowiaków drelichu z sukna płótna parciaki, z stąd portki, w pa­ granatowego. parcianego Z konopnego zwały konopiaki, R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. F o t . I . Krieger. 49 �a ze skóry leniej buskim z baraniej lub skórzaki. — W robiono spodnie samodziałowego z ostrym je­ pow. sukna długim włosem, jakby plewami obsypał. N a święto noszono spodnie per- kalowe nie­ w paski białe i bieskie, t a k ż e czerwone i letowe. i Z a najparadniejsze najlepiej karazji nadające uznano kienne. Z . cajgowe na z do su­ spodni boku. orczyk przez części otwór rozporka. sznurkiem, rzemieniem. pod drugiej Opinano zimę spód lub pary się prze­ chustką N a barchanowe dwie przy­ Zapinał drewniany wano spodnie ciemno-szare. tykany je stroju noszono Rozporek padał się spodnie zanikiem ludowego fio­ lub wdzie­ spodnie po prostu zgrzebniaków. Wpuszczone do b u t ó w z cho­ lewami nie zackie lub obciskały skie — zwisały jak ko­ tureckie, ud jak nie węgier­ były jednak w miarę buchasłe t j . o b s z e r n e . P ł ó t n i a n k a , płócien ica, kamizela, kikla b y ł a o d z i e ­ niem zwierzchnim, stąd zwa­ no ją górnicą także w przeciwieństwie do i spódnicy, które były ciem klę R y c . 41. Krakowiak okry­ spodnim. R o b o t n ą szyto płótna, w płótniance z Ziemi Proszowskiej. — spodni ze ki- zgrzebnego płócienicę hasu do tj. d o p a r a d y r o b i o n o z p ł ó t ­ n a lepszego i lepiej bielonego. Krojem zaś z podobna otworem żadnego szwu połowę, a wycina na na potem do żupana szyję i składa rozcięty się z płata, na dwoje ramionach. Krój na wpoprzek, się podpasze, połowę a powstałe — tworzy jej powstaje stąd ale kątem na siebie. Rękawy Płótnianka płótnianki posiada powstają z więc dwóch dwoje i pikowania płatka podłużnego. płata, a u 50- dwa fałdy dołu — krój wszyciem o płata klinów. płótna nie pasie archaicznym płatów, uzyskuje a (ryc. na Następnie i kliny dolne u kołnierz nieco więc wzdłuż prostym. pół przednich 43). ze się odpowiednim D ł u g o ś ć jej sięgała drugi posiada złożonego nie się na kołnierz charakterze w o k r y w a plecy, krój umożliwiający zachodzenie prostokątnych Wcięcie koniec Płótnianka skośnym — zużytkowuje tylnich. D z i ę k i s k o ś n e m u złożeniu p o ł ó w e k powstaje pół przód. z jednego pod skrawki którego jeden poniżej złożenia we przycięciem kolan. Koł- �R y c . 42. P o lewej K r a k o w i a k nierz płótnianki lub nierzyki ostry czarno od kołnierz był i wone. na rękawów Zapinała i ledwie pół były pasie roboczy miała pod rękawy niebieskie, w brązowy, lub czerwone na trzy do ona kołnierz pow. lub styku z ale sobą, czerwonego zwierzchnich. dawano lub bielą Obszernie swą szyte ściągano rękawów jędrzejowskim w pow. a nigdy jedyną brzeskim w zwykle pow. noszono się nie ozdobą tylko czer­ przy czym rozpiętą, W aplikację z ale kontrastowała jako poły świąteczne (ryc. 40 i 41). P ł ó t n i a n k a j a k o strój (ryc. 42). nawet lamowania nakrywając jak ubrania dni chłodne noszono ją pod z na kamizeli do hasu zapi­ i uro­ codzienny Kazimierzy Wielkiej drobnych sukmaną ciemnymi pokrowce kąt buskim płócienicy buskim szyku m ę ż c z y ź n i e , j a k o odzienie doskonałe pow. ją zdobniczą sukna, i W koł­ w pińczowskim lamowany W granatowym wykrojone tasiemkami. brzegiem noszono zgrzebnego długich niebieskim, naddunajskich były obojczyków granatowego. wtedy ze i tylko wzdłuż płócienic u niebieskie, haftki, specjalnego biały te Brzeska. czerwonym, tj. o b ł o ż k i czarny dochodziły kołnierzem przepasanym — cienic klapki potrzeby były suknem charakterystyczną Czasem opinano ją pasem z brzękadłami posiadała sukna razie kołnierzu się w z naszytym Cechą i czarne W n a guziki. N a d a w a ł a czyste. stojący ząbki. kamizelki haft brzegi p ł ó t n a nane łokcia. łapki skromny w bramowane strony kołnierzy, i był zawsze czarnym, wyciętym o d P r o s z o w i c , po prawej o d barwami kożuchach. podbijano skrawków lub n a kaftanie tych okryć Podszewkę suknem płó­ czerwo­ nym. Nawet dwojono biedni posiadali lub trojono wdziewano spencery tyczki rozmieszczone nania, jak w na dwie płócienne w ubraniach płótnianki: sobie płótnianki, dwóch watowane rzędach, do komu lub z roboty i do kożucha podbite których parady. nie kożuchem, jeden W czasie dostawało. służył zapinane do tęgich m r o z ó w Albo też pod na ozdoby, guziory drugi do kikle tj. pa­ zapi­ dwurzędowych.' 51 �R y c . 46. K r ó j dawnej s u k m a n y szarej, rys. Z d z i s ł a w K a f t a n Sięgał on się c d do pasa. granatowy nie b y ł odzieniem powszechnie kolan, z przodu był zwykle rozpięty, sukmany haftki w 52 do przede Posiadał pasie, wszystkim czerwone pionowym podbicie a guziki cynkowe, zwane w z powodu używanym u Krakowiaków a kołnierz posiadał szwem i wypustki Szewczyk. w środku szwach pleców kształtu kroju i rozcięciem oraz ząbkach. kulistego wschodnich. stojący. W Zapinał baniakami, różnił od się n a naszyte dołu trzy suto �w dwóch dynie się rzędach funkcję w tym z przodu, zdobniczą. celu także miały guzikami mosięż­ nymi lub białymi z masy perłowej, kułkamitj. jedwabnymi przede kołnierzyk, wszystkim kroju z przodu, wet a także wisiorami i strzęp­ k a m i . O z d a b i a ł y one kieszenie, wykładany tył wzdłuż stojący w brzeski ale pionowego tworząc jeden, z Zaborowa dwa różni względem kroju od innych kowskich, jone ponieważ z jednego roz­ a na­ kontur płatów staje nie zmieniony rakterystyczną pod kaftanów kra­ plecy przy kro­ czym głównych (ryc. 44). kroju Kaf­ się posiada kawałka, sadniczy lub pasie, trzy ż e b e r k a tj. p i o n o w e szeregi. tan je­ Posługiwano tego za­ Ryc. 47. Cechą kaftana kołnierza. Trójkątne czemu Krój wycięcie uzyskuje Kaftan u W nym z widać, wycięcie i zaś tego umożliwia składa położonym kolor opierzanka w plecach trójkąta aż nałożenie się więc między z k u dołowi obydwu nadto pow. w rogu suknem dwóch od połówek połówek owego wszystkich przednich pół duże motywy o podstawie noszono sukna i granatowe jako odzienie również był kaftanem skrzele składało nych od kalitami. kaftana I się 4—5 Było łub czarne galowe — zdobiono rękawami. je pleców jest na trójkąta, ze a siebie, dzięki na sobą siebie. wąskim kołnierzem. innych krakowskich, oraz c m rozcięcie. zachodzących połączonych kwiatowe kaftany, na wcięte weselach. baniakami Spośród reprezentuje że dwie, był i sukman, część a z tyłu dwie dłuższy odmian cztery jego zachodzących odeń różnych należy kroju Dolna p ó l czyli p ł a t ó w ich z przodu wyróżnić najstarszy typ chowskiego, z bezrękawowego, S u k m a n y . wschodnich, 5—10 położonym na połach wyszycie czerwone przednich daty w pasie, Zimowe a obszyte wyko­ zaś kaftany kroju i czyli spódnica z a siebie, zwała obszytych szyto ustrojony sukman, w się tam sukmaną. skrzele. lamówką, lub trzy. P o z a t y m ż u p a n nie czerwo­ kutkami. B e z r ę k a w o w e kaftany były okryciem letnim. N o s z o n o je także pod p ł ó t n i a n k ą lub Ż u p a n Dąbrowa właściciela. jędrzejowskim brązowego pow. trójkąta wykonane z dwóch płatów wierzchołkiem błękitny, jaśniejszy wysokiego wierzchołek w punkcie strzępki z nici zielonych, żółtych i karminowych rozmieszczone nazwiska z Szewczyk. cha­ jest tyłu kaftana kaletę, utworzoną brzeski m a kieszeni, nania jak podstawy plecach przesmykiem lamowania, i w się z kaftana, niejako O d sukmany zw. T a r n o w s k a , rys. Z d z i s ł a w sięgającej pasa i w y d ł u ż o n y c h bokach tworzących poniżej Krój pozo­ tym a N a zwa­ różnił się chwasty. noszonych przez Krakowiaków typy: występujących granatowa sukmana na (ryc. obszarze 45), powiatu posiadająca: R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w pińczowskiego a) plecy o i mie­ kształcie Szewczyk. 53 �R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . wielobocznym, w przedniej Odmianą trójkąta zbliżonym pole tego typu sferycznego, przypadający Krój do także jest na b) łukowaty biodra, sukmana połę typu I, posiadała samodziałowego na zwróconego mierzan i Krakowiaków Burocha trójkąta, przypadający z a wykrój służący szarego wierzchołkiem do rękawów uzyskania samodziału, k u dołowi posiadająca oraz wykrój t e ż b u r o c h a tj. s u k m a n a n o s z o n a gonią lnianego. sukna burego wonym z Jedne lub nie Typ ogół w czerwonym tylko lub tj. z i e l o n k a w o - b r ą z o w e g o posiadała ani kłap (brak go zachodzą Opierzanka szystym cyzna. białym siebie kieszeni w (ryc. występująca w kształcie uzyskania przez ludność inne w fałdziste połowy fałdów, U Sandogrubego szarego. rękawów. Miała p o d s z e w k ę z a ś l a n ą tj. z płótna pasa Z i przepasywane biegiem Rudkach, u rzemieniem czasu zdobiono pow. je czer­ Chmielnik, sukmany też n a z y w a n o b u r o c h a m i , jeśli tylko b y ł y skromnie okrasy. której od łydek. W ubogą. Burochy noszono krój cechują oraz nacięcie w plecy płacie o jeszcze do kształcie przednim, r. 1914. występującym służące do płacie tylnym). Poza tym poły przednie opierzanki na kształtowa­ nieznacznie 47). pow. wykonanym i na a lub białego polskich natomiast za wykrój gunią ( r y c . 4 6 ) . S z y t o j ą z l u b sadego t j . s z a d e g o c z y l i na piersiach ani kłapci sznureczkiem. żadnej opierzanka, sukman kołnierzem, K o ł o i się bez I I reprezentuje «chude», j a k sukmany, do granatowego obywały większości nia fałdu były podobnie sukna czarnego, zdobione 54 burochy 50). Sięgały, plecy do lub k o ł n i e r z stojący j a k u płócienicy, a nigdy w i s z ą c y j a k u kierezji, (ryc. wąziutki przednią. wschodnich zwano ją też «za pańszczyzny)) oraz fałdów. ze dąbrowskim szczoteczki przedsobkach zdobiły była sukmaną brązową nakostrzewionego ją strzępki bez suki, jedwabiu, jedwabne. ale zwanego z pu­ turec- �Typ zowe I I I obejmuje z powiatu skiego, stopnickiego których krój cechą jest służący do formowania zarówno nim, tylnym. jak i many te nam z w I na częściej więc rękaw była i pachę (ryc. O d czyli sukman kiem zwanego cholew. w ramionach szerzeniu jej u bocznych szyta była dodat­ większą do połowy mężczyznę nadawał m u szyku pasie i sutemu roz­ dołu, skutkiem klinów. gładką oblamówką kikle. kołnierza nieco miała i długie lub K r ó j jej p o s z e r z a ł dzięki wcięciu w cia użyciu się tylko oraz Sięgać suk­ zimowym, trójkątnego suką długością. naj­ 48). kamizele różniła dużego oraz tak j a k każda lecie b y ł y b o w i e m w płócienice znane łukowate mana ubiorem przeważnie w suk­ o.kształcie spotykanym Kierezja przed­ tym cechy a t y p u I I tj. plecy wy­ fałdów, płacie Poza zachowują typu wycięcie brą­ brze­ ipińczowskiego, zasadniczą wykonany z kierezje dąbrowskiego, wszy­ Brzegiem lub ob­ ząbkowaną z niebieskiego lub czer­ wonego sukna, która u p ó ł przednich przechodziła w podszewkę. rowe sukno pokrywało ki lub 119 klapcie , przyszyte wnętrznej strony rozciętych i Z Kolo­ również końca klap­ do ze­ rękawów zapinanych na haftki. przodu rozchylała się na boki zapinała na 4 haftki, lub przyszyte piersiach, nie p o d szyją. Z r o g ó w kutki, zwisały a całą powierzchnię Ryc. trójkątnego kołnierza pokrywał Typ I V sadniczo na suki obejmuje sukmany, jednakowego kroju 50. Krakowiak w burosze. haft. których pleców, a cechą charakterystyczną wprowadzenie w kroju przodach jest bardzo zachowanie kroju k l i n ó w bocznych, łączących część r ę k a w a z g ó r n ą częścią poły przedniej w okolicy W związku wykroje w z tymi potrzebne połach przednich, marszczenia jest sunek (ryc. 49) ..Narzuca g ó w Kliny te a nie Sposób zszywania i nie swobodę charakteru da punkty tu decydującą Znajdują się pytanie: jaki cel m i a ł o Czy wchodziły cechą fałdów. tylnych. skomplikowany umożliwiały jej uformowania uwzględniający wykrojów? użyczały klinami znamienną do w się opisać o typie się one sukman zawsze klinów tych przejrzyście. połą, Wyjaśnia pachy. pinczowskich na wysokości z za­ skomplikowanego jako to pasa i też są to sposób natomiast ry­ łączenia. tak mozolne wszywanie grę względy ruchów, dawały użytkowe możność klinów czy oraz marszczenie estetyczne? pracowania w Jedne sukmanie, i brze­ drugie. a fałdy paradnego. Krój ten cechował dawniej sukmany brązowe, ale w II połowie XIX w. przejęły go również sukmany białe 1 2 0 . 55 �R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 1. S. 180. Typ V reprezentuje tzw. nierz stojący, oblamowany kucoty żółto-amarantowe, kulistych guziczków rantowe rabaty u lorowej szarfy sukmany, spornie jeśli się w w do uwzględni zapalające z i się, ż e jej Królestwa nieliczne główny przystrój, się na jako podczas w nie wcięte pętle. w K o ł o 1920 w do . i mody piersiach. kutasy, Sukmana znamy, ponieważ w rzędzie posiadały ta Sukmany wywodzą ko­ tej zasięg się nie­ napoleońskich, sporadycznie ż a d e n jej okaz pożarach, ama- noszenie Z a g a d k o w y jest zwarty szarfa noszona nie wznieconych zacho­ przez po­ 32). jędrzejowskim. pasie, r. 1 2 1 przepadły (ryc. pow. na typu koł­ niedbawne tyle wyszły suto z Były one fałdowane, na wzór mieszczańskich posiadały krój dwurzę- użycia. prandypurą, brandyburą, mantel, ormentel, burka szczekocka ( o d kopieniak, czuja l u b czujka, b y ł a s t r o j e m z w i e r z c h n i m , u ż y w a n y m n a c a ł y m dawniej khnami. D o wschodnich. jakie B y ł to p ł a s z c z z ciemno-szarego, a dołem zwany na sukna, długi, głowę, obszerny, sterczał, j a k czub czasem lekko dudka. dni słotne, c h ł o d n e i wietrzne. P o d sukmany, lub ciemno-brązowego, okrągłego i nieco stojącego kołnierza przyszyty był z tyłu kaptur że naciągnięty podróży w barchanowe wojny chłopi posiadająca znanych n a m z okresu wojen Kongresowego jej k r o j u tego należało dzyndzyków żółtych zaś egzemplarze ostatniej bogatsi przez k r a k o w i a k ó w poszerzony 56 Inne zaś sukmany ślubu, na dożynki i inną paradę. ciemno-zielonego lub czarnego dudek, oraz koloru, obu stronach n a piersiach n a piersiach, a wtedy koszuli, Dokładnego czasie zwana Szczekocin), i granatowego, zapinały B u n d a obszarze w nosili sukna dówki 1942. muzeach, B e k i e s z e szyte r. marynarskiego wzdłuż rozpięcia na przodzie po jednym mosiężnych. sukmany gorsie Warszawskiego była jeszcze ciski na z jasno obustronnie lub rozchylenia wskos sukmana z dystynkcji na mundurach wojskowych, Księstwa wał a nadto cynowych na wielki dzwon — używano tej dzika amarantowym sukienkiem, po spencery. , wcięty Bunda była w pasie, odzieżą kamizele i kapoty używaną wdziewano �S p e n c e r y w pow. z sukna skiego tanki tj. brązowego. Były lub wcięte kołnierzyk zbliżone szono w W pas i lecie to ka­ posiadające do a albo więc bez spencera no­ tenckami. z z cienkiego jesienią gospodarze miały szyto niebie­ rękawy fabrycznego sukman i i kamizelek, K a p o t y sukna pasie stojący do rękawów. buskim lakmusowego i czarnego nosili zamiast wiosną parobcy zamożniejsi. krój sukman, Kapoty podszewkę grubą, kołnierz stojący, rękawy ste bez mankietów, odcinane i nie zdobione, wcinane i lekko K a b a t kmany z a wdziewano lub pod do zamiast skórki łym szyto od żej z nich, że W jak go czasem zakrywający opadający Podczas mrozów silnych kołnierz do dwoma irchowych skórki. kołnierza pełniły przeważnie Z a skórki i u w na ponacinanej zielonego m o ż n a pow. po na safianu. rękawy pętle i 3 tym kożuchy upstrzeniu pińczowskim biało m o ż n a zaopatrzone lub 4 kościane z b o k ó w drabinkę, Poza R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u wiślickim. zdobni­ rozkroju, w te plecy, szwach i u kieszeni w Najpiękniejsze w k o ń c ó w się k o ż u c h lub chwa­ Wisiory funkcję przodu wzdłuż nadto zwią­ zakończonych spod Zwężone i karczku sznurkami opadające zapinał ra­ poni­ lub stami z naciętej czą. poni­ baranka, a pask<'w a był dołem pelerynka. kołnierzem z bia­ wykła­ leżący safianowych a sięgający przyszytymi kręconymi z pasie kołnierz aż śnieżnej zywano i nawet podnoszono pod spodu. czarnego lub zawiei wypraw - i zwykle Posiadał duży, miona z biało fałdzisty żej kolan. tak gu­ brzegów drobno fałdowany, obszerny dany go na obszycie baraniej runem obcisły, go Cechował oblamką. K o ż u c h nej i su­ Szyto zapinanie pasa czerwoną tyłu sukmanę. kołnierza, ziczki nie tylko z fałdowane. sukna granatowego. brak pro­ przody w albo skórzane kożuch zdobny jeszcze był z noszono skórki spotkać łebki był w po tyłu dwa lewym centkami leciwych w z były lub oraz w Z przodu skórki, plecionkę pasemkami z białej czerwonego guziczki. brzegu Wisły. czerwonego gospodarzy obłogi. pągwice. aplikacje z koziej i czerwonej włóczki szczebelki przeplatane wiślickie wyprawnej czarne barankowe oraz z tylu zdobiony k r a t k ę z zielonej której tzw. były Poznać sukna 1 2 pamiętających 2 . W je było Kijach pinczowskie 57 �R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z c z a s ó w kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z l o n o w y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. R y c . 55. B i a ł y p a s k r a k o w s k i w y s z y w a n y z i e l o n y m kożuchy białe, (ryc. 51, 52). D o Były czerwonym safianem i wyszywane z ogromnym k o ż u c h a takiego nosiło się magierę w ł ó c z k o w ą lub baranicę, a nadto też kożuchy kożucha 58 aplikowane safianem. a także nie białej zdobione, sukmany które wdziewane? w zacierano kredą. mrozy pod pas z sukmanę. przepychem brzękadłami. Zbrukane części �R y c . 56. K r a k o w i a k Pasy. pasem Kierezję brązową <<przeworskim>>. płaskimi Inni opasywali zaś 2—3 razy w bogatsi pasikiem bakfonowymi lub m o s i ę ż n y m i się s m y c k ą p ó ł k o l e k o ń c o w i n a d a ć linię zdobniczą. mosiężnymi U tj. powiecie figurę, wzorem pasem szlachty, rzemiennym pozłacanym z naszytymi dąbrowskim i brzeskim dragi raz luźniej, aby okręcali zwisającemu k o ń c a pasika wisiał na łańcuszku nożyk składany okładzinkami. w czasie m r o z ó w wdziewał spencera lub kaftana granatowego kowanym, gospodarze, smycką guzikami. W w kto czyli pasie, raz ciaśniej, aby o p i ą ć z G d y w magierze tynieckiej. zprzyklapą nabijaną noszono dwie sukmany, trzos d o 20 c m to przepasywał szeroki z trzema tylko spodnią. prztęckamy, kabslami, powszechnie u ż y w a n y z a r ó w n o n a południu w D o zwany Radło­ wie, j a k i w K o m o r o w i e n a wschodzie, a w pow. j ę d r z e j o w s k i m n a zachodzie. Biedniejsi nosiH p a ­ ski wąskie bez brzękadeł, nie ozdobione czyli g ł a d k i e i zapinane na charakterystyczną sprzączkę. 59 �Dla Krakowiaków dnich znamienne wszystkim pasy prawionego wscho­ są z przede biało wy­ rzemienia, no­ szone n a spodniach, sukma­ nach kożuchach, począt­ pojedyncze, potem i kowo podwójne z dwóch tj. nałożonych bie rzemieni, dni składające jest z których węższy i się n a sie­ spo­ d w a razy dłuższy od wierzchniego bionego. Koniec zwolna zwężający mentowany pelkiem, pół zdo­ tego pasa, się i orna­ u brzegów zwisa na stem­ długość łokcia w lewą stronę, « p o stronie 1 2 3 pałasza» , które wyrażenie nawiązuje do chłopskiego tradycji ska za to m o ż e woj­ Kościuszki. Pas taki uzupełniały brzę- k a d ł a tj. u m o c o w a n e n a czer­ wonym rzemyku krążki siężne lub zwane tenckami. I. śnie N a j s t a r s z y m z tej grupy skich jest się w w dzący czteroczłonowy, sprzączkę długi o jednym tencką. kładką a Z rzemyka nych II. K o ł o lonego N a połowy półkolistych nawlekanych, kiem III. środkiem trzech i krzesiwko, Z kolei 4 czasów przez nastały pasy Pas ten różni cztery koła połączony nadto z e ń w z drugiego z jedną tencek 3 cm, drugim kolistą nanizanych środku torebka zaś hak n a pasy białe tenckami, na metalowymi blaszką o skórzana końcu rzędami czteroczłonowe, natomiast ćwieków posiadają d w a otwory, ruchem łatwiej do one się z gęsto brzękadła brzęczały. U z obok z ale przez jeden, dwóch szerokie zdobione średnicy 3 rzemyk n a to jedną witkami, c m z na­ krzesiwko, przytroczenia tencek a poza warstw do róż­ rzemieni, także i zdobnictwem. kół.współśrodkowych, średnicy z 5 c m tym łączonych wierzchniego n a sprzączkę ćwiekami nie rzemy­ na rzeczy. Wierzchni pas wybitych zie­ (ryc. 54). tych nie m a j u ż torebek się od poprzednich trzech o jedno- wyplatanką przytroczenia n a 7,7 c m i z a p i n a n e g o p l e c i o n k ą z zielonego safianu ś c i e g o w a n e g o n a 3—5 cm, brzegu siebie n a b i j a n y c h pasów n a n ó ż , ani też wieszadła składające z (ryc. 53). Jest zapinany n a czerwony 128 c m , szerokiego utworzone d w ó c h k ó ł zdobionych a n a pocho­ kościusz­ . trzema ani pochewki 64 c m i spodniego — duże 2 przypaskach j a k dawniej, trzpieniach. 60 dużymi po dwa, aby za każdym hubkę na a 1 zaledwie człon, zwisa nóż, X I Xw. nastały nie wybijane safianu, na przedmiotów jego trzy półkola Ponadto pochewka szeroki mosiężnymi, zwisają białego. podręcznych trzpieniowe tego cm, Każdy ćwiekami pasa z jednego boku 112 trzpieniu. zdobiony jest jedynie czyli n a znajdujący Etnograficz­ Krakowie, z wła­ krakow­ okaz, kowskich pas pasów Muzeum n y m R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , p o w . P i ń c z ó w . B o t . I . K r i e g e r . mo­ kotulami też długiego o trzech pokrywają mosiężnymi, skośnie na okrętkę i jednego �T a b l i c a M Ę Ż A T K A I Z P A R O B C Z A K P O W I A T U Z II D Ą B R O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �koła wyszytego dzy tymi safianem kołami utworzonych z czerwonym. wypełnia ćwieków oraz u ż y t y jest j a k o pojedynczy zaś występuje w mię­ Unii safianu, rzędach takiegoż i sprzączki zaś występuje cionka zielonego i czerwonego z Przestrzeń równoległych ścieg na czterech tworzy pięć szlaki o zewnątrz okrętkę, wewnątrz podwójnego dużej inny który ściegu wypukłości. ornament: K o ł o zewnątrz safianu, a w ple­ środku gwiazda. I V typ 132 c m , u reprezentuje pas szeroki n a 9,5 dwurzemieniowy, długi a zapinany na trzpienie cm, 4 s p r z ą c z k i r z e m i e n i a spodniego. Z d o b i go pukłych wałków p o d w ó j n y m składające z safianu ściegiem zielonego, okrętkowym się aż z czterech aż pięć oraz trzy d u ż e ściegowanych safianem. się efektowna gwiazdka wyszyta rzemykiem po dwie ozdoby O b u w i e . ciem w N a owijano zimie od X V stroną w kształcie codzień nogi wyścielano do I posiadały na buciki Buty polskie obcasów, potem cholewę z — tyłu w za jałowiczej. tylko wraz aż poloki przegubie z przyszwą, nabrała cholewiaków kach na Powiślu waniu butów, kimi skóry o oraz uważano podobanie spalonej M a g i e r k a 5 robotnica wać, aby otrzymywano u Sew. drugie dobierała do na z czapki magierki mazak była oczko, aż do na wyższe kształtu 50 aż tj. twarde wszytym w wykonywano zaś z cholewy «smalić z w kierezji — p i e r n i k w Krakowie. jednego potem tak jako a stożkowatego futrowką Buty o w w buty tj. wyso­ skórzaną oznaczało mleku zezu- z naturalnym cholewki» roztartego na drutach dług. się od decymetry znowu go zależnie lub z pomocne sobie słodkim po­ kolorze zabiegać węgla ze krowiego. rozpoczynała do skórzane, szerokość. pończoszniczą oczek, niższe, włosia sęczki Parobcy upodobali czarnych. Stąd czapkę, lub ćwieki. nadto techniką Rotowskiego polo- huncwoty mosiężne butów R y c . 58. K r a k o w i a k daw­ w czerwonego napiętka od lecz była prawidle, jest Udzieli «robota worek skóry karbów, skórzanym piękne wykonana szew wycinana obrzeże bokach w mniej zakończyć suszenia — po był węgierskich z juchtu — posiadały się podkówki, M o ż l i w e iż reliktem jęczmiennej, co lewą obywały ich niskimi podkówkami, za buty góry śpiewano: butów i formowana paseczkiem Wedle razy, znowu Cechą cholewy posiadały się. Czernidło słomy wełnianych. rała nie dąbrowskim a łydek, zwanych wywrotkami zdobne obcasami dszewką Dawne od wysokie do część moczona Cholewiaki obu­ kuczbaji, 58) robiono kształt pożądany. nych safianu. połowy podwyższono. Przednia boku Przed 1820 (ryc. posiadały przeciwieństwie W garby. do to z szwem z boku. Buty r. z nitowane. sięgały ale W znajduje a lub cholewy, wywracane Podkóweczki bez boso. płótna wierzch. koła czterech 55). buty kłocią słomianą. X I X w. wywracane (ryc. chodzono z i sprzączki rombu onuczami wy­ przewlekanego kół ćwiekowych P o n a d to u na 1 2 5 32 oczek, szerokości, gładko, zaczęła» od dwóch c m do . robiła gładko potem Zależnie od Następnie nici dobie­ wreszcie zaczęła kierunku rozciągania kopulastego. z białych których oczka długości czapki worek ten ujmo­ worka podczas długi na 51 �70 cm nym folowano cebrzyku wełny w tj. wtłaczano drugi, a powstałą wywijano wijano podwójnie na tego tworząc many denka gwiazdką wiązania od różne w do Dzierążni w na zdobiona dolnej wymi niebieskimi, opasce i krawędzi pcołami, tam krótkimi, wysokie a w denka okolicach magierki o zwała Krymkami Magierka z Tyńca prostokątnymi (ryc. 57). W się zwano o czerwonymi walcowatym, i u magierek toteż b y ł o wiele. przechodziła ciągali na uszy i w M a g i e r k a nie ulegała zniszczeniu w spadku z szyję, na ojca na ogół syna. Nosili je z a ś ludzie starsi — sypiali w nich, niepotrzebnie R o g a t y w k a zwie się także k r a k u s k ą każdy składa trójkąty U 2 8 . na całym Powstaje prostokąta denko niekiedy 1 wydelikacając była przetaki», pow. licach u a rzadko Dzida Skadlu między magierka ułożona wypu­ R u d k a c h magierki (pszczołami) układzie były magierki z Obok nich płaskim, talerzowatym Odmian odzieży, i woźnice, bowiem a w czasie podobały zimna na­ się więcej ro­ Starsi «nie wychodzili z m a g i e r e k » , i narażając się n a zamieszkałym do si­ noszono niego U przeziębienie. przez K r a k o w i a k ó w prostokątnego dołu nawet trójkąta. obszywana była i z stąd których Zszywane czarnym ba­ białym. u czerwonej w Powiślu r. cynobrowe powiecie 1830 dąbrowskim charakter regionalny, każdego naroża rogatki piórkami srebrnej p o n a d czonym N a W kwadrówki rogatki na cztery kanty koło buskim zdobiono nadawano zachodnich k w i a t y i pęJc w s t ą ż e k . noszono Krakowa. cotkamy zwała p a w i m i bez i wyższe. W Ratajach na wygląd zuchowaty. rogatywki W ś r ó d oraz w do nich kutasek W oczka czyli kosami. bo na a spośród w pióra pawie, wschodniej Śladkowie części D u ż y m z ł o t ą t a ś m ą , p o d o b n i e j a k k o ł o r. 1870 w trzmielami. prawo, je a także krakuskom przywożonym pow. lewym żonatych u przez Bogatsi wiejskich szczytu miechowskim czarnym barankiem. Rogatywki noszono zawsze dół, przekrzywione Strojono jędrzejowskim, siwe. doszywając się z pawich. T a k czynili zwykle parobcy, 62 Żarnowów. o n a ze zszycia czterech p ł a t ó w p i ę c i o b o c z n y c h , i przystawionego Krakowiaków sztuczne buskiego w pow. nosili głowy obszarze kształt S z e r n e r (ryc. 16). flisacy czapki, a p r o s t o k ą t y jej o b w ó d . szarym, w tar­ posiadała K r a k o w i a k ó w wschodnich rogatywki były karmazynowe, przysadziste w kształcie i płaskie kogucie, rzy się z tworzą rankiem, «jak noszona suk­ pow. t y m stopniu, j a k inne części m ł o d y m gatywki, czapki barankowe, później zaś maciejówki. niska do różańcowatym góry denkiem z naszytą skrzyżowaną taśmą k o l o r o w ą , którą podaje W ł a d . ma- się W z pcołamy zielonymi. zakończone supłami. nie c z e r w o n y m i zwana elementami powstały zwała w Topoli np. i Szczaworyżu Skalbmierza z kształcie siebie 3 karby z wszytymi w stkami. była na wypeł­ nadawano Pińczów. ż a r n ó w k a roz­ niebieską noszona Chmielnikiem a Szydłowcem wełny. lub oczek Sadełko grzyba, za­ drewnianej. główki ozdób pow. nałożonych dzirlanda lub i nazwy. podobna dwóch z czerwonej czyli czerwoną ostatnich kształtu nowskim i buskim otoku formie ko­ i opaskę. otoku z y g z a k ó w tegoż koloru lub guz czapka denku a formę zewnątrz wałkowatą specjalnej tzw. zwykle gierkom płaskim na formy go Zależnie 1836 i , s. 164. jajowatej sposób brzegu podłuż­ zaś magierki wtłaczano k u dołowi, w o ten w podeschnieciu ciągając z techniki Ludu, Leszno biegun w u po Wierzch Środek c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . Przyjaciel mydłem folusie, jeden pulastą niała R y c . 59. C h ł o p i w prano czyli 1 2 7 . Czapka strojono na bakier z wierzchem przypinano tylko młodsi do niej lub chcący z ku- cały dawali też opaskę boku oko­ handla­ 5—6 sobie z bok lamy spusz­ piór nadać starszych trafiali się sporadycznie tacy, k t ó r z y jeszcze z pocz. X X kościuszkowskie z niebieskim sukienkiem a czarnym barankiem. w. �C z a p k i z sukna, w y w i j a n e . które rodzaju miały nakrycia filcowa głowy z W letniej czapeczka z K a p e l u s z . ciono je ze spiralnie. W k u miała dołowi. raz wstążkę nieco W piór pawich. nieco opuscki czyli krezy tych kapeluszy na I n n e nosili tymi strzyżonej wieś bure z boku do wełny piórami pawimi Inne czapki występowały żółta lub czarna z i m o w a dwie taśmy, które Dąbrowskim z i w krzyżowano sukna z i a we kształt, do we tylko Szerokość porównuje główki opasywano kopalń przy­ wstążką. części denkiem dołu, zdobne 1830 szeroką wschodniej czerwonym r. roboty przepasane raz u Krakowa. w nieco popielatą, i podobny część na ząbkowe. była niskie Ple­ układane lub wstążką okolicy pionową zgrabna się dłoni to tyłu pow. buskiego sukiennym i zatknię­ innymi. i w kształcie pod Zalipiu czyli uszu i się zwały czarną Gołębiowski tego Była skrzydłami. lub były miały w 59). warkoczyki główkę Wyjeżdżający muzykanci okrągłym, sporadycznie czapka w Podlipiu, czerwonego lub taśmą. jeśli wielgą okapą, z z żeleźniaki lub wywijane Wygląd (ryc. szerokość płótnianek, . tworzyła ząbki wstążką pilśniowe Krajnie, . lub na w 1 2 S dla, ochrony obiecajką opasywano do czapki 1836 zszywając Plecione okapa kapelusze r. i tyłu kapelusza wahaniom, Drużbowie barankiem, szeroką buskim celendry filcowe z noszone ulegała kolorowej g ł o w y . wysokim a 1 2 9 tyłu. 6. główkę z i wtedy z szłyka i z czerwcu, ściętego, pow. góralskich góry w Czarne typu kapelusze n a k r y c i a czapki z tegoż skalbmierskie wałeczkiem wozili niż w do b o k ó w mieli zapamiętałem» się z b o k ó w słomiane kapelusze «dawniej Przyjacielu L u d u a czasem stożka główkę kapelusze niższą, z przepasywali Letnie chłopi tych j u ż nie ścinanej w dudki, 4 Tuczępach wyżej. z przyczepką górze kapelusze kształt Starsi w tę czapkę k u w że ale i przedłużająca pszenicznej je zwykle zaś czerwoną. drugi lub Bojko, rycina podnoszono podwiniętą żytniej kapelusza spuszczona J . i kutasy, głowę lecie n o s z o n o słomy Robiono Główka młodsi porze opaską tyłu przedstawia czapka nakrywająca głowy. a Zanotował taśmy brodą, i małym a okrągłą, Posiadała zawiązywano Bolesławiu watowaną noszono u Baśnik zasięgu. piramidy. góry z ona tyłu niskie była to duży okap, na a sukienna, a po okapie. czapki, obiecajką, gruba, N a Powiślu wykonane bez bokach w całości opaski baraniej daszku. Kaszkiety z radlicą, wojskowych. Po D o d a t k i lub eleganta koniec z wieszanej tyczka przyszły s t r o j u wiejskiego, wiszący łubu, nich do tj. d a s z k i e m r o z p r z e s t r z e n i a ł y druciana do podobnie oraz noszono kapciuch z pęcherza rzemykiem, zakończonym Laska jak kaletka z N a codzień do roboty chodziły w koszuli, spódnicy i zapasce służył im na codzień Okryciem m a ł y m kabat na tytoń ciętego O P I S kobiety lnianej oraz w lub tzw. Żywność U pasa czapek lub lub zdaje się, o z n a k ą rogatywki, podróży poniżej zabierano pochewka na krzesiwa i żagiewki. wójta kolan do torby nóż, prze­ W zanadrzu z moszen baranich, ściąganą safianu. V I chustce, algierka do u zwisała oraz sakiewkę czerwonego S T R O J U boso była, baranek przechowywania R o z d z i a ł O G Ó L N Y na końcu biały ramienia. do świńskiego lub metalowe. wpoprzek kucotkamy z gałką szary podkówki rzemieniu lulki, rosyjskich maciejówki. m ę s k i e g o . pasa i wysokie na się na wsi jako w p ł y w K O B I E C E G O w trepach z drewna i białego rzemienia, gorsecie lub katance perkalowej. W melsonka tj. sukienna dłuższa katana zimie wa­ towana. dziewczynek była latem sama koszulina. W chłodne dni spódniczkę lub sukienkę. Matki więcej dbałe o wygląd swych córek wyszywały swym krezki zdobione nićmi czarnymi i czerwonymi zaś przepasywały fartuszkiem z barwistego dostawały kanaczkom a nadto czasem jeszcze żółtą k o r o n k ą . Koszulkę tybetu. 63 �Okrasą kibici wypuszczonymi dziewczęcej n a plecy, byty wite w małe kółka warkocze kwiatki wplecione we włosy, koszula z czerwonymi haftowana, wstążeczkami, przerzucony b a r k i b i a ł y r a ń t u c h p ł ó c i e n n y oraz gorset. D z i e w c z ę t a i m ę ż a t k i o d z i e w a ł y s i ę w k o s z u l ę w haft skim biały, biały Koszule lub ale w i te niebieski miały krezami Gorset bywał samego opięty gorsetu. przepychu. W stkach. I W sycowe zaś lorach. Wreszcie zapaskach, Utrzymywały hafty n a odziewały szlaku albo tradycyjne w oszewki z przypinanymi w kaletki lub organki tj. har­ kontrastującym z żółtej a gorsetu to dzięki główny kałamajki, w tanim fartuszki spódnicach ż e zasobne zdobniczy i i chustki. tego stroju W W N a tle rozkwieconych zyskiwała połowie na X I X w. jabłoni pliskami. w efektowne stroju. Dlatego Szewczyk. i i d o b i e r a ć do nich kolor barwistej białych ścian malowanych chaty dekoratywność koło w obuwiu kobiecym 1905 r. nie p o d o b a ł y buty nad trzewikami się n a wsi trzewiki. na Kobiety korkach. namawiane przez handlarza jarmarcznego do k u p n a tego r o d z a j u o b u w i a o b u r z a ł y s i ę : « C ó z to j o (mieszczanka) żebym K o b i e c y lub Żydówka, strój ś l u b n y . N a przez Powiślu drużki K o ł o r. 1870 d z i e w c z ę t a stroiły n a święto g ł o w ę w wianek z ruty, cistego gęsto wieńca, X I X 64 szychu. Drużki i żółta świecideł. korony i w piwnicy, z w i a n k a weselnego a n a jego zmarszczona tuszków i przechowywanym Dąbrowskim twarz zasłaniały, szczycie, zaś miały wstążka, Dziewczyna wstążek. W gulonka trzewiki k u p o w a ł a ?». którego chustką nie przykrywały. P a n n a m ł o d a szła jednak d o ślubu w efektowniejszym uwitym czarne katanki sile. przeważały pow. b u s k i m jeszcze kolorowym ko­ białych strojnisie n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z a c z ę ł y w i e s z a ć p r z e d białą s p ó d n i c ą z b i a ł y m haftem z bogatym haftem chu­ różnych aksamitnymi temu, akord o zapaskach i kwieciste haftowanych z funkcją świecidełkami i zielonej kwieciste wzbogacając użytkową spódniczkach, przyszły kretony białych z R y c . 60. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p i o n o w o . D w o r y k . O ś w i ę c i m i a r. 1850, r y s . Z d z i s ł a w zapaski lub czerwone i bu­ karmazynowy. to strojowi wiele efektu, tybetowe, zapaski, obok pińczowskim gorsety upstrzone spódniczki jeszcze zdobną pow. miechowskim nich zaopatrzony Nadawało się j u ż w stanowiły zamiast barwy jaskrawe w często i w fałdowanymi. aksamitne przeważały chodziły brzeskim dekoracyjnym, czarne noszono się jeszcze dolnym lub kwiatki lub paski. Potem niewiasty młodsze w lub leżące płasko na zewnątrz. nastały pół. X I X w. to czarny i czerwony, niebieski, elementem stroju kobiecym G d y starsze w niebieski lub granatowy nowym (z perkalu) w i stojące sterczącymi stan także czerwony leżącymi sukienny z fałdkami szczelnie lub kołnierzyki doszywanymi monijkę pow. dąbrowskim przez spływały wokół podobnie j a k w wianki ze z z a której aby nie zwiądł, okolicach sztucznych wychylał skozacona, zunacona ślubnym stroju w. radykalne zmiany. Wieś przyjmując kolorowe kobiecym byłoby kwiatów. trzęsła Koronę z przeskocka od warstwy mieszczańskiej które nawet się kiść się zaczęły zło­ tworzyła listków, nie miała wzorce wianku, widziane. weselną drobnych uwidoczniać źle wstążki, Krakowa, się wianek czyli co kwia­ prawa z piękna i do k o ń c e m mody, �R y c . 61. K r ó j koszuli z przyramkiem marszczonym p o z i o m o , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. O. o. R y c . 62. K r ó j k o s z u l i kobiecej « z k a r c z k i e m » , rys, Z d z i s ł a w odrzuciła płótno paski. różnych wsiach, się zaczęły kobiety W jawiać w Topoli, tradycji z w pow. panna oraz w młoda welonie barwnej, skimi i a się trzewikach ślub kwiatowymi, do białym odległych ślubu z ryszką czarnych. z po miast i większych Koło 1 3 0 , kremowej, wstążką kremowej, niosły linii 1900 lecz w stał mirtu, w chustce ślad który wedle niebieską kremowy. lub N a niebieskiej kremowej za po­ kremowej obszytej różowej zc- Paradowa bluzki a i kolejowych niejaka się kolor w dzieci — spódnice stroju, różową, gdzieniegdzie w gałązkami welonu r. wełnianej i reprezentacyjnym przypiętymi Końce batystowe koszule, krakowsku przepasanej sukni i wiejską. spódnicy Modnym w od m o d ę nie kloszowej rękawów. szła z drużki naszytymi asystowały jej nadal podobnie konwencjonalnymi białej . i z muślinowe jedno­ zwyczajami miej­ pańskimi. Niemniej kach szyi przyjęła bardzo brała się: rzutkami wokót a rewolucjonizujące składał drukowanymi ogół nawet pińczowskim lokalnej koronką stroju ślubnym, Szewczyk. jak normami, i w strojach k r a k o w s k i c h tzn. zapaski wstążeczkami przyjmując do w fałdzistych kolorowymi, czerwonej przy spódniczki — spódnicz­ czym zapaskę kierowały białą, a do kolorową. Zmarłych Chłopu odziewano dawano białe chusty lążkami i kładziono kładziono w magierę płótno. na głowę. tzn. fartuch z szyciem, pąsową chustką N a głowie «Kobietę — wiązano jak takąż koszulę podwiązywano wieńce na trumnach, jako białą Bogatym znak w J. Bojko — i białą chustkę, brodę. n a g ł o w ę wieniec z ż y w y c h k w i a t ó w albo takież szmatę pisze pod wiązano z robionych, panieństwa. węzełek ubierano którą w z przodu. kościelne był czepiec i korale. a tak kawalerowi jak i Panny z sze­ Dziewczętom odziewano w pannie długie chustki, których k o ń c e j a k niemniej rozplecionych warkoczy w y s t a w a ł y z trumny na zewnątrz m Płachetkę do kościoła, zmarłej, gdzie haftowaną służyła do nićmi złotymi, karmazynowymi przykrywania mensy lub białymi ofiarowywano . ołtarzowej. Strój krakowiaków — 5 65 �Zachodziły Np. we ciennych zaś jednak różnice Włoszczowicach skarpetach dawano ubranie i zmarłym na w zwyczajach a na nie małżonków koszule, drugie pogrzebowych pińczowskim czapkach, dwie codzień, w po w. dwie 1 3 2 święto chowano spódnice S Z C Z E G Ó Ł O W Y dawniej ciasnocha konopna X I X pow. w. w zgło, giezło, lana, lub pińczowskim mych ciasnochach, n o w ą tzw. barchankę lub z Dolna jej część w Przód twarz po baji. 1 3 3 czecheł biedne pasie to miejscowości. lecz ślubnych. zaziemskim Bardzo dawnym w W życiu płó­ Kijach mieli zwała do pracy w zimie jedno polu — płachetkę, co z sa­ dwóch rzecz na dolną część ściśle do stara, koszuli. za ręcznik, przylegała w barcha­ zgrzebnego. parciak, najczęściej ston zwana upału wykonana była połowie ciasnochę łydek z płótna tyle zaś nadołek, bo przypadał ciasnochy, w podczas zaś nosiły do p o ł o w y koszuli Jeszcze dwuczęściowa, pruciok się typem długa. W koszula za ścierkę, część od butach, K O B I E C E G O . kobiety Była kobiecie Górna w wieńcach w samodziałowego, troczkiem. w południowych umyciu. w aby S T R O J U płótna północnych prucioka służył doraźnie ocierała zależnie V I I pasa z lepszego, a od pasa powiatach ordynarna, darta, pruta — w grubej g a t u n k ó w p ł ó t n a : od szyi do z chodziły przewiązanych O P I S chechło, uszyta itd., — zmarłych . R o z d z i a ł K o s z u l a , grzebano w który pachwin, R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o l o w e g o » z K a r s , pow. D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . pruciok zaś był luźniejszy. żowanych ją przez D o jej i zeszytych głowę, była poziomo oraz kontrafałdy zanadrzem, tym, się pasie obciągając a się cm, brak należała z na trójkątną o oszewką. zakończone typu lub rękawów należą dołu ramienia do wokół ramienia szyi. ta z z powstał otworem Kołnierzyk pasie miały i około na 40 z ramiączkach przodu. była skrzy­ Wdziewano Rękawy 60). marszczonym nie na wokół u a pionowym, szyi wycięta, na ramionach k o ń c ó w marszczone Rozcięcie na a pachą wreszcie bez kołnie­ prostokątny i zapinane przodzie, zwane guziczkiem. 0 około 50 cm, charakterystyczne k a r c z e k tj. j e d e n p ł a t p r o s t o k ą t n y , szyję, niski, Cechą przyramka, n a r a m i o n a c h , a nie p o d falbankową. lub (ryc. z przyramkiem ćwikle, były pionowo. przedłużeniu piersiach c m szeroko posiadała tu tzw. marszczonym wszyte karczkiem. długie na guzik pionowym przyramka, oszewką listewką koszule na podwójne, przy kołnierzu. u w długości pachą zakończone było przyramkiem, przedłużeniu Pod na dołowi. z kontrafałdów koszula że z połączenia przyramków od wszycie poziomym ziabką wstążeczki i zapinanych k u koszula i n a piersiach. Koszula z wąską czwartego zmarszczki 66 w czerwone D o szyi, typu 70 był na ramionach na wąskich skrzyżowanych odnosiła około wszyte a jedynie przyrąbek na a (ryc. 61). C e c h o w a ł y j ą p r z y r a m k i rękawy rzyka, na wokół trzeciego Ston zawieszony tyłu, zdejmowano typu długość marszczenia D o a drugiego z dzięki stojący czemu (ryc. 62). m o ż n a N a ogół było ciągnący zlikwidować koszule robocze, �lane, były niskim teczne, haftem w ogóle w. wełną pąsową 1 3 4 wane . N a były minową które w na świą­ krótsze i zdo­ czerwonym miechowskim. lewym były haftu zaś łub np. na jedwabiem k ó w Koszule były jak zaś poł. X I X w ó w pozbawione białym niebieskim, W i kretonowe, bione i długie, kołnierzyku. brzegu haftowane Wisły u ręka­ karmazynowym lub u ba­ kołnierza i naramienni­ Powiślu Dąbrowskim bawełnianą wyszy­ nicią czarną i kar­ na przodach a nadto na krezach, przypinano do oblamówki kołnie­ rzyka. S t a n i k Zwykle niki należał do ubioru nosiły szyto z kaletek lekko a starsze płótna, tonu, także z podobne go do flaneli. gorsetów, wcięte, czasem barchanu kolorowej posiadały roboczego. kobiety. Z tylko zapinały się przepasywano nadto szyi, obdziergane u krajką nieraz w lecie i u do bione. roboty W niekiedy dołu. polu ubiegłym koszulę. wieku W staników nie B i e l i z n a wsiach były lowymi rze buskiego z haftem w a niektórych majtek r. zaczęto 1920. D u ż o się długimi płóciennymi lecie. N a wdziewano białego (ryc. flane­ lub haftowaną nieraz k a f t a n i k i Wdziewano znaczyło czyli b r y t ó w nej. bez D o gorsetu nadać tzn. po swej figurze zszywano aksamitnego obfitość wprost noszono w dzięki temu, podszyta Obręb ten nicę jedno że od rozszerzał Stąd spodu były spódnice z pasie. o b w ó d obręb prętami półko Spódnice w pasie, dwie i trzy celem marszczono ją gęsto usztywniano K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , pow. B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . wcięcia stąpną kościele. R y s . 65. koszulę płócienka, pól w po­ baty­ z falbanką u dołu i zdobioną białym 66). S p ó d n i c e . roko» W lub barchanowymi halkami w przodu szyte koło posługiwano zimowej, stowymi z wschod­ noszono. dopiero wcześniej zdo­ zastępowały północno-zachod­ s p o d n i a . pow. używać wokół używane nie niej części o b s z a r u k r a k o w i a k ó w nich dartą rozkroju, Staniki w były przodu, ząbkowanie, z a n a d r z y tj. p r z e d n i e g o a Szewczyk). guziczki, z materiału. Z d o b i ł je haft biały z a R y s . 64. K r ó j gorsetu z Z a l i p i a , p o w . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w zamiast pasie na je kre- kształtu że falbankę. W Sta­ lub przodu posednie takie kształtu. A b y spódnicę była czerwoną grube fałdy tj. w była suta, miejsce, świętalne, a które w do Niekiedy zakryć zależności płócienną n a naśladując miała lub układały gdy się szyto j ą z kwiaty. A b y kostek 15—30 sy5—7 czar­ zaś była się same szeroką. kobieta dworskie oszczędnościowych od «Ubrać granatowej że «stała jak dzwon», zwonowe. zwano lub zieloną w sięgające krochmaloną listwą jak obręcz, wiklinowymi. Ze względów i spódnica figury. szerzyzny matecii jednobarwnej, D o ł e m spódnicy uwydatnienia bujności uklękła krynoliny wszywano w spód­ zapaska. materiałów białe «lane», «baweł- 67 �nice» i zwane mazelonki, cięższe, kiego, wełniane, kamlotu. Skalbmierzaków «bawełnicami» wełniane lub z X I X w. białe, ba­ haftowane do­ galonem szy­ nich nastały które perkalu nego pocz. nazywano w plisowano. lub północnych ozdobione Po kwieciste, ślicy z mięk­ batystu U spódnice, chowym. zielone kretonu, przejrzystego ostrego łem z tybetowe okolicach Szyto też prążkowanego rzutkami kwiatów W i ­ spódnice lub usia­ n a tle bia­ łym, kremowym, bladoróżowym błękitnym — Krakowa. D o skich podobnie spódnic żowe, do ż o w o białych lub wane. białe Były kowe tj. też z nianej w ogłoszenia były zdobnictwa, jakie znamy u Z k o ń c e m siarką tj. w i j ą c ą perkal rową zadrukowany spódnicą, haftem białym lub w na zdobny sza cm, od wierzchnich różową atłasowe miastach spódnicy krepiną kwieciście. zwykle «fartuch», 25 D o w nowotarskich Krakowianki się w ę ż y k o w a t o ziabki kupne. ogólnie góralek X I X wieku O d w wstążeczki. zaś halka. haft dołu biały wierzchniej, toteż wystawała obdzierganych lub tuchy przednie szyto z p ł ó t n a lub perkalu, lub drelichu dając obramienie dołem Wiązały się na konopne związać sznurek, gdyż go uważane złośliwych było za 68 haftów i lub szeroką perkalowej je ta te odnoszą ręcznie kilkoma rzędami lub zwała miały itp. C h o ć się do stroju się n a 3,30 m wsi stanowiąc naszywek z listwę, jeśli nie szyto z miały źle wróżącą kobiecie, a Pod ale tj. kolo­ zwykle częściej a dolny szlak ona nieco dłuż­ u jej spodu kolorowych rozporka. Wdziewając wybijanki spódnik, szerokości, spod jedynie nazywano zdobioną Była typu polskich. szutaziu. zęby z dziurek wstążeczek. sifonu l u b b y ć haftowane fartuch, starano się fartucha podobnie j a k zapaski lub co ośmieszającą, «far- takimże dołem należały też białą, z cienkich nici. niej, kwiaty niebieskiego spódnice z robótką lub «spód- w miast czerwone Zalipiu wymy­ urzędowe wzmiankujące o wielu obszywały świąteczne zaś i weselne przyszyte do rozwiązanie rzecz u brzegu. się dobrze gorsza nabawiającą ją Far­ kartonu zgubienie na napaść a kolor tych spódnic mamun. Białe fartuchy wdziewano widoczny białych zakładki trocki Spódnica i wyprągania tym mieszczek zdobionych zdobiono zielone Fartuchy w o do tego samego oraz nie połowie sposób też innego rodzaju krepinami, które spódnic kwiaty I weł­ Spód­ istocie n a l e ż ą one naddunajeckie albo 5 w w wyszywanym», wzmianki obszaru ziemi krakowskiej, w 3 koloru szychem południowo-zachodniego materii szychem wyszywanej», tuchu kaftaniku. 1 białej błę­ kałamaj- spódnice ślny, j a k świadczą R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m ró­ — zapaski fabrycznej zdobione żółtym ró­ białych paski jasno-barwne. w. niczce niebie­ niebiesko-prążko- nice k r a k o w s k i e X I X koło zapaski lub prążkowanych kitne lub dawano różowych lub jak był przez wyprągi na spódniki szytych różowe, zapasek zielone lub czerwone, szyfonowych. �Z a p a s k a . N a fartuch wdziewano od zapasek kolorowych. figury, a nawet wąski pas poziomy. niżej. Zapaski ozdobą były nich były cenione były koło 1910 r. hafty więcej U hafty D o używano sięgała biało ich nicią do celów był z tyłu tylko wąski ona do sitka tj. m e r e ż k i , czerwoną haftowanych lub lub k a r t o n o w ą , zwykle hafty kolan, zwane u pas pionowy, starszych zaś do na Powiślu białe lub czerwone i błękitną. szytych Choć uważane z kolorowych reprezentacyjnych szerszą 3/4 fartucha, z a s ł a n i a j ą c p r z ó d np. do figur Dąbrowskim i czarne. za do boki dołem łydki, G ł ó w n ą wyprą- Dawniejsze staroświeckie tybetów, i i a pół częścią stroju K r a k o w i a n e k wschodnich. X X wieku dotrwały wykonane od strojniś oraz szyfonową swą szerokością były najefektowniejszą bogate giem lub w y p r ą g a n i e m . od białą zapaskę ona skutkiem czego z całej s p ó d n i c y widoczny dookoła ich Pokrywała dlatego obrazów — jeszcze podczas procesji. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej z a p a s c e o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , p o w , D ą b r o w a , n a p r a w o k o b i e t a w stroju z M a r c i n k o w i c , pow. Brzesko. 69 �R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , pow. Haftowane tiulowych haftowane Czasem szyte czyli zwanych zwane zapaski, firankowe też otrzymywała lub fartuchami je dziewczyna O d Białe zapaski granatowego w 70 zginęły Wyparte dość zostały w białe kropki ja od fartuch Jasinka i to kretonowe oraz białe w tj. pracowicie sita), były darze wcześnie, przez (od niezawsze M a m rzanami. procne jako sitkowe wykonane, używanych dziełem do ślubu wykonanym kawalera, jak o tym Brzesko. ceniono (ryc. przez ich m ó w i więcej 71). od Zapaski właścicielkę. pieśń ludowa: ząbkowany darowany. nawet zapaski na terenach koloru paski różowe, sąsiadujących cytrynowego, niebieskie lub ze Sandomie- pomarańczonego, fioletowe. Kolorowych �zapasek na nie noszono do nich był drobniejszy białym, wszytą G o r s e t y . ciane białych od falbanką N a pleców szyło rebki albo (ryc. też ich na z trapezowatych a a składa Podszywano składał je kierunku odbiega od się łącznie zwanych z się z 3 części, drelichem, zwiększenia i Nosiły który przy czym zwano klapek różniły je dziewczęta mawiano, przody, szklanymi że i Krakowskiej. tj. 1 3 e , koralików, stowe i sklepy. w granatowego zików 10 c z ę ś c i tj. d w ó c h kaletkami od kształtu nad ty­ nazywanych przodów, układającej szma­ się dwóch się w kontra- kieszonki lub to­ plecy wycięte były z jednego k a w a ł k a (ryc. 64). Rozwój Najczęściej kroju wszywano każdą były z umiała», rękawy każdej a potem wstążeczkami, kaletce kilka skalbmierskich szło panieńskie się u b r a ć «po obszywała obręby lacetką, ząbkami, centków inną głównie tworzyły wypukłą Zwykle chciały szedł nieraz oraz drogą, 80, były więcej krakowsku*. «ceregielami», obramkę niż aż opaskę. błyszczkami szutaziową. zdobnictwo za- tutaj odpu­ trzymał sukiennego, rzędami gu­ guzikami kaletką. Sukienne lamówką jak gdy ale krama­ stragany trzema zdobnictwem. haftowanej, 23, pajetek) Najdłużej z gorsety gorsetów ich Czechach perłowych i trzema mione noszono Ziemi (czyli się tutaj typ d a w n e g o — na gorsetów którymi zarzucali koszuli na stosowano wyrabianych czescy dając części metalowych ani rze Nie siebie do wykroje zdobnictwa chodnio-południowej blaszek haftem gorsetów pasie falbanki też ćwilichem. tj. kaletek. «każda źgała, plecy paciorkami, Zróżnicowanie nędzy święto innych wzór koronki. kroju się od niż krojem ogół naszytymi, obecnie u ż y w a Więcej zdobiła z aby też atłasowe, n a siebie p ł a t k i s u k n a w r a z z p o d s z e w k ą N a dobierane, falbanką skutkiem czego z a c h o d z ą c e strojne. tak je z a k ł a d k a m i dołu albo i doszytej w płatków u one lub materyi tj. p e r k a l u . N a lub czarne o g ó ł nie ramiączek Były Zdobiono materiału, się z płótna obcisły, oraz spódnic. 65). D r u g i typ w pach lub na spódnicy. samego granatowe Krój S t a n ich jest i d w ó c h fałdziki tegoż przeważnie betowych i aksamitnych. krakowskimi. m o t y w ó w z codzień tj. sukienne, fartuchów obra- sukna czer­ wonego. Rozmaitość zdobnicza wschodnio-krakowskich na. N a północy się gorsety rzeżuchą a kaźmirku, robi sznuruje przewlekaną przez wzdłuż zapięcia tasiemki nej. różowej, W wiślu sety powiecie buskim dziurki, W bramuje żuchą zdobi Stradowie dwoma w gor­ zdobi czarnego aksa­ pow. aksamitu Z się Po­ i (ryc. pińczowskim gorsety z czerwonego lub ale w na i koralikami Topoli w i i czerwo­ i tybetu zębami szelążkami naszyciem szyje kwiecistego zapięcia 64). zdobi zielonej Dąbrowskim z mitu, ny znacz­ Morawicy w o k ó ł wykroju na rękawy i z przo­ du u z w gorsetów jest brązowego się c z e r w o n ą rze­ szych i paciorki, nosi się gorset czar­ rzędami srebrnych R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , p o w . Dąbrowa. ?! �i złotych g a l o n ó w i obszyciem nej tasiemki. W sko gorset czerwo­ Sladkowie pow. B u ­ czarny z aksamitu lub czarnego tybetu zdobi falbanka w p a ­ sie l u b k a l e t k i , o b r z e ż o n e tasiemką, pozłocisty galonek. setu czerwoną u rozkrojuzaś na przodzie Koralikami tego s i ę nie zdobi, a gor­ nosi się go także na białych bluzkach. Zasznurowuje się siemką i go do dołu czerwoną przewleczoną związuje przez u góry w kokardkę. Gdzie indziej z n ó w zdobi się p ł ó c i e n n e sety kolorową motywy bawełną (ryc. 68). W w ta­ haftki gor­ kwiatowe powiecie brze­ s k i m były gorsety p r z e w a ż n i e nie zdo­ bione (ryc. 65). Szyto je z symetrycz­ nie rozstawionych czerwonego też z lub brokatu szywanego K płatków sukna niebieskiego, lub albo adamaszku krepiną i ob- szychem. a f t a n tzw. k o ł o w y , który prze­ szedł do stroju p i ń c z o w s k i e g o i brze­ skiego w gorsetu, szyją w (ryc. 63). W duże R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j zapasce Karsy, biodra. środkowa, każdą w tylna kaletka wyodrębniała przyszywano; guziczek motywy kwiatowe, K a t a n a jako okresu renesansu była z dziste zakładki. kartonu Jako zapięciu Były Topoli to j a k b y i z nieco rękawami, innego w dłuższy omal była w wykładany, dwojakiego rękawy co i spódnice. całej z jako spadek Katanka N a d kaftan po stroju świąteczna leżący, a do szyta pasa fał- rękawami. opadający, szyty (ryc. 69 n a tylko haftowano Polsce, zdobiono kołowego sąsiednich. przodu d o ń kaftany siebie, czerwonego. się k u d ł o n i o m wtedy za sukna dodanymi wolno kaftana one dwóch kołnierz jego z i 70). kołnierzu 5—6 Szyto półek go też oraz końcach X I Xwieku. Posiadały kupnymi. długie rodzaju: wcięte pow. pińczowskim materiału, w czerwone, gorset a Z nie ozdobiona. obszerny, zwężającymi wełny. aplikacje z miała kaftan brzegi zwykle do obszywano Rozwój 23. Z a c h o d z i ł y nakrywająca występuje materiału, lub koronkami do kolorowej podbicie katanki jest lub się, jako n a codzień baji, 9 zdobiono kobiecej odzienie z tzw. wizytki lub kaftaniki upowszechniły kołnierzyk ziczki. Jest Odmianą haftem B l u z k i mego . barchanu rękawów w przy typ odzieży 1 3 7 lub sukna płótna, one a — oraz strzępek czarnej l u b niebieskiej K a f t a n . z klapek był a takich samych gU- ziczków, jakimi ilości pod przechodził płatki, które n a ­ sukna, Używano męskie. szedł w kierunku zwiększania wycięty pasie Szyty niebieskiego Ozdoby pow. D ą b r o w a . podobny był do trapezowate krywały z X V I I I w., ale mniej o d e ń w pojawiły D o ł e m i z tyłu pasie się one się na wsi z k o ń c e m trzy fałdki, i wolne, letnie dopiero nie wpuszczano a zapinały po ich w się z przodu i zimowe. 1920 r. Szyto spódnice, na gu­ N a wschodzie ale je z tego wypuszczano np. sa­ n a wierzch. S w e t r y dełkiem 72 i swetry s e r d a c z k i . z wełny N a Powiślu pozostawionej dąbrowskim przez po I wojnie N i e m c ó w w światowej magazynach. zaczęto Szyto robić szy­ t e ż serdaczki �z sukna, w które duże zdobiono motywy haftem kwiatowe, rowane na malowankach w izbach na Powiślu (ryc. 67). S u k m a n a «dzika». W e dniej części kobiety pow. takie granatowe zdobne w kolorowe wego pochodzenia mężatek, kna jący u że poły czy z 0 32). do stroju w skład Szyty z su­ t y m różnił się posiadał kołnierz i takież Cechowała gęsta dej (ryc. przedniego jedwabiu, u ra­ wojsko­ wchodził czerwony rozcięcia dzikie, stronach pani młodej. rękawów. nach zw. wisiory granatowego kaftana, nosiły mężczyźni należał stąd wyprawy jak obydwu mion Ż u p a n i k , wscho­ buskiego same sukmany po wzo­ ściennych kłapcie go po grzywa a wzdłuż obu stro­ strzępionego u dolnych naroży ogromny łukowatych przewadze od sto­ motyw każ­ zdobni­ naszyć i haftów amarantowych nici jedwabnych. K i k l a czyli płóciennica nie różniła się kobieca krojem od męskiej, była tylko więcej strojna o d gicznej ją z analo­ mężczyzn. Szyto płótna lub sukna. Letnie kikle były z odzieży białe, płócienne, zimowe sukna ciemno-brązowego, Krakowa W zaś zimie nawet wdziewano koło czerwonego. je wprost R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e pow. B r z e s k o . na koszulę. Noszono je nawet do ślubu. Były krótsze od spódnicy, wione miały kliny. K o ł o ciami oraz naszyciami z pinały się na haftki S u k i e n k a radna szata białym a oraz na w i białe lub małe 48 nie z zasznur owy wały przyjaciółką też sukna D l a formą zdobione. W kobiety kołnierzyk i z średniego stojący, w miejsce był rękawów on jasno granatowego rozkroju, końca wzrostu niebieską miała była i wyróżniający są W kobiety chodziły czarnymi wsta­ wyszy- kłapciami. Z a ­ po r. kożuszki po u cm 1890 z staropolska, pa­ w użycie w w wyszyta tylko kołnierza obwodzie niebiesko nastrzępioną niżej ko­ lamowane była z przodu grzebykowato starsze niewiasty 30). kożuchy wełną a Sięgała nieco z gromady nosiły (ryc. «opierzona» oraz u wysokości, Przeważnie krótką domu dołem rękawów jedwabną niedościgłym to lub zielonkawego, rękawów, 112 wyłogi wstążką marzeniem sukienek weszły wcięte, od pasa były czerwonymi podwiśką żartobliwie szmuklerskiej roboty. pasie ich metamorfozy zimie końca pięcioboczne Strój ten kosztowny biednych u zdobione pasa, a od pasa z tyłu suto f a ł d o w a n a . potrzeby tyłu a a w pasie n a przodzie rzeżówką. lub błękitnego, obcisła do niebieskie c m frędzelkr. bogate. K o ż u c h y . i Była posiadała Ostatnią z zwana kobieca m. długość to 8 Sukienka dla p a s a 2,82 lan, 3 sukna czerwonego albo lub szarym barankiem u przedniego 1 kieszeni. u 1 kołnierza i kieszeni oraz kryte suknem, pokryte barankowych czarnym serdakach, szuby. suknem zapinanych tyłu. 73 �U c z e s a n i e . nając od kocze, które Dawnymi w laty w święta strojne w barwionego czem, lub włosy krótkie. wała ze tonu lub a podczas dół albo dziewczęta w. X V I I Rozkostrzewiające i starano słoty cm, ciężkiej także części z w grzebieniem, splatały na głową jeden okrętkę odkrytą, kwiaty lub z Po się k o ł o tyłu się, zwykle z m a ł y m włosy wykonane kędry tzw. war­ głowy. zaplótłszy sztuczne ucięciu warkocza podczas uszu i z tyłu zaczy­ dwa Z w y c z a j ten zaginął z p o c z ą t k i e m ronki W w spodem pow. trójkąt z X X per- wieku, oczepin nosiły smarowano tłusz­ skutkiem, ukryć je pod do czepkiem itp. do okrywali się także W a (ryc. 71), po I I poł. X I X w. z kre- przekątni pasterze 6 c m letnia, powsta­ i pasterki ornamento­ od-brzegu, a także obrusem. pojedynczej szerokości go do gorsetu obwiązywały tj. 60 od lub sukienki. Zdobiono mężatki pracy, a i wiązane rogu pod także brodą, opadającego cm, święta a długości na ramiona katanki, nigdy go często rańtuszkami zaś białym do haftem, czepce, tworząc w czasie do na chłodu kościoła lub niepogody wiązały je w karczek lub na chustki tyle g ł o w y podwiniętym na rogu, co krepoty­ zwało na kuper. wynosiła Wszystkie 3 m, sztuczny. 75 x 75 kwiatowe, k r a k o w s k i e pasówki na wielki widok, burdysówki z w o k ó ł prastara, x rąbkowego tiulu. Z a r z u c a n y b y w a ł lub to podwójnie—-albo zdobione. Noszono żupana złożoną była wymiary 2 haftu o odległości o lub ciała, dymkowego, były był szalem części posiadała Płachtą także rąbkowego wiązaniem chustek ją pińczowskim nosiły tylnego buskim nas chustkę świąteczne jak i mężatki. węzeł Mężatki U prostokąt. Zwano zwierzchniej np. złożone pow. koronki. z płócienka wydatny Wielkość tywy okrycia górnej świecie. szlakiem amarantowego dziewczęta koronką. pod w do Łoktusze 9 c m z w zwany też płachetką, przez C h u s t k i . szwu — lub chłodu. obszyciem czołem tonowe służąca znana na szerokości p ł ó t n a lnianego, wzdłuż odzieży także licy dwóch wykonany zarówno nad kobieca Radłowie R a ń t u c h , 200 służyły cm. Były chustki pąksówki, lub białym do to galicjańskie prostokątem przykrywania bawełniane w głowy. drukowane siwe, środku w muślinowe a z czerwoną Sprowadzane były mo­ ko­ ramą z Czech Austrii. Drugi rodzaj chustek służących do nakrywania górnej jesionki, kaźmirówki, szalinówki, tybetki i derowe. T u r e c k i e z m o t y w a m i p a l m e t strzępkami, s ł u ż y ł y o d ś w i ę t a i n a c o d z i e ń , a l e n i e d ó wełniane po prostu typ chustki der owej w y s t ę p u j ą c y jedynie w zwana oknowata, s ł u ż ą c a się okien od czeski. czyli krat Kraciate noszono je w W i a n e k bukszpanu lakiej 1 3 9 rozpuszczano wianek i okrycia zarówno zwano uroczystym z w pow. pasów ciała w tureckie, perskich, obrzeżone kościoła. B y ł to na codzień, jak i od czerwonych, i dni bawełniane święta. zielonych zwały frandzlami to się czyli francuski. Drugi to wełniana N a z w a jej i białych. żukowskimi, brzeskim chłodne — grubsze wyrób brzeskim i dąbrowskim, tarnowskim przystrojeni sztucznych kwiatów, Przymocowywano na ciemieniu głowy, nędzy, pow. części chustka wywodzi B y ł to wyrób gdyż najczęściej ruty, barwinku, Żukowicach. był . do utworzonych chustki lub gwiazdki pinano nadto we pannie go do młodej a aż do Wito drżały nad czołem. koroną na dziewcząt. których włosów opadające warkocze, głowy wśród a uzupełniano wstążki go Wianki ślubne ze świecideł, p a c i o r k ó w pasa. włosy W dzień rozczesane ślubu u bierzże Wdziewaj się, n a d o b n a na dziewieczko, się ruciany wianeczek, maszli złoty z pozłociste kłosy, blaszki wito z ruty, przy­ pozłocistych i wsze­ starożytnym zwyczajem wierzchu głowy nakładano śpiewano: A 74 dwie układały chodziły warkocze pozostało. czyli płachta albo zdobiono i na potem od barchanu. Noszono ją zawsze jako wano je w i w ku tyłowi odziew zeszycia trójkąt się kwiaty, w a chustką. Ł o k t u s z a , a i spuszczały i uroczystości żywe włosy wierzchu głowy, pierza lub kupnych błyskotek. zaczesywano zwierzchnia w rozczesywały środkiem tasiemką wplatanie jednak wstążek mężatki i mężatki zrobionej związywały warkocze kalu, Dziewczęta ścieżki, brać pas. �C z ó ł k o . było Oznaką panny czółko konane zwane przez kolorowego dłami, z włóczki 1 4 C z e p c e . święto 0 chustką białym, czepiły a na płócienną na Powiślu dą­ haftem czerwo­ wiązany i z każdorazowo nakła­ na głowę jak czapka. starszych mężatek żowych lub gdyż je się białych lone, materii, tiulem, siatkowy. C z e p c e tezse ( t ę ż s z e ) t j . krochma­ cetyną je kolorowymi Technika wiązania różna — zazwyczaj giem parafii. czyli wiązaną, krotnie Zazwyczaj ż o w a n o Zwało W każdej zawój bez okolicy czenie). Woli n a czole, chustkę że z bokami tyłu w mowane z wyrobiły w z tyłu tył i tam je sześć kokosie, w kogutka. wiązano w tyłu samo kłódkę upinaczka koniec lub albo na sobą Lubiczku, Ujściu dół, krzy­ wałek opa­ Krakowiaków występował i Zapasterniczu odwiocenie Jezuickim, nie chustek chustki, obrecke wpuszczała Żelichowie głowę. wiązano (odwień- Woli chustek Żeli­ w ko­ chustkę z frendzlami, gdy nią zastępo­ białych rogu U Zdrochcu czyli n a i Karsach wiązano wiązania krótki za Kłyżu, i kilka­ na w pod czepków. Marcinkowicach Hubenicach moda kark z potem spuszczano jej w t y k a n o praniu i wiązaniu Pałuszycach, tak opaskę a końce Otfmowie, językiem Zalipiu, a W krzyż, a czepcowych końce (obrączkę). końce G d y opaski bokach węzła ponad czołem, jak skrzydła. Zwało w polegała opaski były zawój na przerzucano chustki albo bra­ ułożyła kurki s i ę to u p i ę c i e m w 70). Czepiec dzenia węzeł, na opaskę, którą nakładano potem w zakrecke. na głowy, na tył głowy, Przybysławicach, Ostatnia koronką, składano czoła tj. d ł u ż s z y m opuszczano brzegu w Gręboszowie, wiązaną. na środku Gręboszowskiej, lecz wyprasowaną się specjalistki w czyli upinanie je tak, że sterczały po (ryc. na Biskupicach, Natomiast chowskiej, wano w rogów wyrzucano czubek, czub, i przekątni, tworząc wałkowatą wiązano chustki z klapką wiązano gutka chustki s i ę to w naddunajeckich ukrochmaloną wzdłuż i oko­ zasię­ czepcową upraną, karku szcze­ od Chustkę ją była ale w zależnie trójkąt na sze­ czepców zakreślanej zawijano haf­ tj. paciorkami. zasadzie jednakowa, licy, z chustek t e ż szyte czyli Zdobiono lążkami, gółach czyli płatczany nakryto nazywano towane. chustek czepiec lub ró­ płatczanymi, się płat Jeśli zastąpiono zwał z czerwonych tworzył chustka. Czepce wiązane perkalowych zwały tym, się Jeden i drugi czepiec był n a stałe ski. pęcz­ perkalową, sztywną browskim także w świeci- . zaś białą z haftem dany wy­ papieru różnokolorowej Mężatki codzień nym. z i przystrojone wstążkami na strojnik, druhny kwiatami sztucznymi, kami i młodej zdjęty niedziel z głowy stał j a k przeznaczano przechowywano czapka». go do w skrzyni. Szpilki wyciągano prania. Dawniej Dobrze z e ń tylko czepce, koszule uprasowany z i wtedy, gdy i kikle prasowano upięty powodu na «przez przybru­ stole wa- 75 �rzechą, albo Żelazka do Czepce haftowanym narożnikiem; zdobioną okręcano podwijany, często się szklanym, około r. dodatkowe w Przededworzu, wokół skutkiem Sladkowie głowy, czego haftem, związywano z na przodzie tyłu wałek, K o r a l e . N a 3 lub u nich wieszały dętki. pierś jak szyi K o ł o S a k i e w k a . 1860 noszono krzyż N a kieszonkę brzegiem z zielonego z — skórka metalem a wycięta O b r ą c z k i t o m b a k o w e O b u w i e kobiece węgierski tzn. safianu wody. postaci chustki. Np. w tiulową nakładały czepek kolorową nań kogutka, też chustką przy czym opadał na chustkę zawsze tybetową, tylny r ó g plecy T u ­ chustkę «jak bywał serek». stroju bogatsze sznury korali dopiero nosiły było szew się szytymi o 5 wiązek, ciasno biedniejsze wokół nizano w rozmiarach ząbki. w były w z boku w szyi dłuższe przynajmniej opięte, wiązki, pod nawet jeśli że zwisały na 10 x z N o g ę Górny w czarnych bucie butów osłaniały z zwane brzeg posiadał w lecie cholewami Ponad żuchowskimi, buciki na wysokich zwane prunelkami, zdobne do w a określone jeszcze w w zimie nadto się czerwonymi Kieszonkę posiadały huncwota wiechcie paradnego stroju guziczki. sznurowane r. Kra­ nabitą wszyta rzemykami wieszaną u pasa i trzewiki. Buty z cholewami przegubem mosiężne k o r k a c h tj. o b c a s a c h , w zaokrągloną, zdobiła — karby. Obcas serduszko z z safianu czerwonego lub zielonkawego onucze, należały dołem przechowywania kupowaną użyciu. rodzaju: cholewiaki obłogę cm, Kieszonkę naparstków. ale w y ż s z y n i ż u b u t ó w m ę s k i c h , n a d n i m z a ś o b o k gwoździków. 10 środku. do nosiły zapaską. częstym cholewy. woreczkami gospodynie Sakiewka ta ściągała ozdobę kobiety dwojakiego z płótna Bogatsze guzikiem zakończonymi rzemyku lewiaki, w Chałupkach w potem k o z i k a itp. metalowym czerwonym żony, trzy posługiwały półskrzynka, krążkami czerwona nabijanymi krój korale — metalowy codzień klucza od mosiężnymi na r. duży kobiety wrzącej naszyjnik. pieniędzy, kowie wieszały i albo U z u p e ł n i e n i e wlewano przy c z y m tylny r ó g wyroniono D u ż y m przykrywały tworzył którego krezką nakładały kobiety Gnojnie na trzech rogach białym w do 1890. uzupełnienie buskim n a biały czepek z f a ł d o w a n ą wierzch; natomiast którą naczyńkiem upowszechniły otrzymywały pow. z batystem na grzybkowatym białe czępach w z też prasowania 1914 z jako ze Drugim przodu, « o d słomy oraz naddunajeckiego Maryji z zwę­ mosiężnych w ząbki onucze. obuwia cielęcej 1 4 1 . Obok czerwone rodzajem wykonane miały był cho­ były skórki, Terezyji». Z d o b n i c t w o P l e c i o n k i . wane sznury igłą. Plecionki taniu skich dzą I Zdaje występowały ze białych, skóry czerwonym i 3 Pojedynczy wykonywany w historii były dziełem skórzanych się w y r ó ż n i ć wadzanymi się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , zielonym rodzaje ścieg dziurki zdobnictwa rymarzy, a odzieży i w y c i n a n k i ze s k ó r y wcześniej, szczególnie niż pasiarzy. W ozdoby oraz naszy- ściegowane zdobniczym wypla­ krakow­ safianem da­ ściegów: skośny pasemkami przez pasów że plecionki na skórki cięte okrętkę, przepro­ nieco sko­ śnie. II Ścieg płaski podkładany, czerwonym gach safianem skórką zieloną. jako wykonywany ozdoby Pasemko na ście­ safianu czer­ wonego nie b y w a przeciągane przez rzemień, lecz p o d k ł a d a n e nem 76 zielonym, pod a ściegi następnie wykonane safia­ przeplatane. R y c . 73. T e c h n i k a zdobniczego ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h krakowskich. (Rys. Zdzisław Szewczyk). pasów �R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a III Podwójny lonego nego ścieg safianu, k t ó r e ściegu przedstawić ani w stawienia 4 faz tego tego w wypukłością swą robią wrażenie krzyżują fotografii, rodzaju A p l i k a c j e . z r. o k o ł o w hafciarskiej wykonany w 4—5 równoległych haftu sposób (ryc. przez jest rysunek kustosza Zdz. opisie. posiadały układzie pionowym. muzeach stosowali naszych o nie analityczny, dawni kuśnierze charakterze tego prostokątną Sztuka aplikacyjną okaz zdobnictwa czterech Z włóczką czasu składa te i jedwabiem. sukman, z piętrach, biegiem jakie czerwonego dominują Istniały sukienka naszyte się z wszystkie posiadamy czteropłatkowe, kowym. Resztę m o t y w ó w ozdoby z trudnych aplikowane zbiorach muzealnych, haftem. piaskowym bardzo ściegi, natomiast długie zaś wolnego tła w ś r ó d a nadto tej W do m o g ą safianowymi bokach formy liści liści i k w i a t ó w efekt K r a ­ Kożuchy o linijnym kożucha w szla­ rozmieszczony ściegowane najdawniejszych okazu sukmany wyhaftowane lamanina motywy zdobniczy doniczki, tego bujnego obramia się na sukna. N a zdobnictwie szypułki sztuki fotografie opisania. przeobraziły ze bogate dzieł S z e r n e r a pt. S w a t y w plecionkami główny trapezowate gwiazdki, p o z a t y m brzegi s u k m a n y i kieszenie skośne kolejność taki właśnie kożuch. triumfy również po też aplikacje wykonane uzupełnione ściegiem kwiatki w się przed­ tajemnicy tych dać nam obraz Władysława aplikację święciła krakowscy się ż a d e n k a c h szerokich do 20 c m , a c i ą g n ą c y c h się od pasa a ż do d o ł u . U k ł a d zdobniczy, w podwój­ ilustrujący odkrywcy zie­ dadzą Jedynym sposobem Szewczyka, zachował 1870, j a k o t e ż d o k u m e n t a r n y plecach ż e nie z 73). kożuchów wyobrażenie na paskach Pasemka skombinowany, k o w s k i m , n a k t ó r y m p o s t a ć n a p i e r w s z y m planie odziana jest w wiślickie plecionych podkładanego. tak ani w jednym rysunku ani też w ozdoby niemniej się wzajemnie techniki plecionki D o Wprawdzie kuśnierskiej, Kriegera występuje ściegowania, skomplikowanej aplikacje. okrętkę skośnego na n a k o s z u l i kobiecej z Z a l i p i a . dają sprzed sercowate są okazach aplikacje ściegiem się r. oraz warkoczy- bukietu wypełniają tj. k r z y ż u j ą c e 1830 liście koliste równoległe zygzaki. 77 �R y c . 75. K r e z a do Jeszcze na tywach okazie trójkątów koszuli haftowana nicią c z a r n ą i c z e r w o n ą . Zalipie, suki kierezji sferycznych, pierzastych, wyrastających z białego i czerwonego płaszczyznowy lub dwóch o 1880 na dużych motywach np. występuje stała z naszywanych sukna dużych z r. która w się bąkach i ornamentacji Podobnie działo kołnierzach Dąbrowa. naszywanka z kolorowego sukna w prototypem aplikacji. pow. kierezji ślipiach haftowanych się r ó w n i e ż krakowskich. zahaftowanych z aplikacjami Zastąpił włóczką mo­ form je w haft jednym kolorach. w d a w n e j P o l s c e s z y c i e m . S t ą d białym szyciem n a z y w a n o czarnym szyciem z w a ł s i ę w P i ń c z o w s k i m u b o g i h a f t w p o ­ s t a c i z y g z a k a , w y k o n a n y n i c i ą c z a r n ą . Czerwcem n a z y w a n o h a f t w y k o n a n y n i c i ą a m a r a n t o w ą , a w i ę c n i c i ą b a r w i o n ą p o c z w a r k a m i o w a d a c z e r w c a ( C o c c u s p o l o n i c u s ) . Rzezane szycie b y ł Haft. haft to nicią haft Haftowanie białą. płaski wywodzi W (lub nićmi I poł. zwano X I X w. podkładany) się stąd, że k a ż d y w dwóch kolorach: czarną i rozłupany amarantową. (rzezany) na Nazwa dwie ta części dziurczasty. Haftem bogatym z w a n o w y s z y w a n i e o z d ó b s a m y m i b ł y s z c z ą c y m i b l a s z k a m i c z y l i cetkamy l u b selozkamy o r a z z ł o t ą l u b s r e b r n ą siarką c z y t e ż łankotką. Z d o b i e n i e n a foszmańską modę o z n a c z a ł o s z c z e ­ (ryc. gólnie 78 72). Wydarte szycie nićmi element zdobniczy jest tu j a k b y bogate wyszycie to suki hafciarskie u kierezji dziurkowanie, woźniców czyli pańskich. haft �Pod nich 3 względem technicznym nie ściegi główne: wykraczające wego w bo płaski, daleko Polsce. jednak hafciarstwo K r a k o w i a k ó w przedstawia nic osobliwego. w nici łańcuszkowy poza obręb Technologia nazwy są tu Występujące rodzima. zaplatane. i przed regionalnych hafciarstwa Ścieg Ścieg wschod­ bowiem w igłą mają typów stroju krakowskiego łańcuszkowy krzyżykowy ludo­ obfituje się zaplitane, układzie stanowią­ zwie w nim zasięgi cyrka. N a c e r o w a n i e (cyrkę, cereckę) m ó w i s i ę także zawłocenie. M e r e ż k ę w y c i ą g a n ą ( n a z w a r u s k a u ż y w a n a w Polsce powszechnie) z w ą tu wyprąg, wyprąganie l u b sitka puste. I s t n i e j ą t e ż sitka zaplitane. W y p e ł n i e n i e a ż u r o w e g o m o t y w u mereżką lub innym a ż u r o w y m m o t y w e m z w ą zagrodzanie. A ż u r cym o kratę z w ą motywach ażurowy, 76, 77). D o d a ć chustkach wewnątrz kratka kolistych podwójnie lub tutaj należy, że zahaftowanego Miejsca przecinania krzyż, co d a w a ł o frędzełkami się z sitka patrzące na krezach, z nici wzór nieraz zasady ściegiem 74, zapaskach lub liścia, dwóch oczek w hafciarstwa użytkowym, że watka powstaje nitek. wiązaniem kratce. i rańtuchy zauważyć, lub lub trzech obdziergiwano chustki technologią np. z płatek (ryc. nici osnowy motywu pasemek tych misterny zdobiono związku zarysu się kowiaków wschodnich należy dzie sitka szczególnie jeden się zwie p o w s t a j ą przez takie w y c i ą g a n i e z przecinających W kwiatowych, obrzeżony, na Strzępkami u czy brzegu. zdobniczego u Kra­ ż e s t e b n ó w k a jest w p r a w ­ gdy np. podwójnym szere­ giem białych nici wzmacnia szew u ramiączek, mankietów i kołnie­ rzyka, gdy X I X ale b y w a ł a t a k ż e w. okraszała szeregach koszulach na przedsobkach Niekiedy ramiączka kolorowego na ściegiem haftu. zdobionych zaś zdobniczym, koszul Nawet haftem wykonywano nawet szwy kobiecych jeszcze z stebnówka na początku aż w trzech początkiem czerwonym koszuli już z i to naszycia z nici piersiach X X w. zakładek czerwonych. robiono nicią czerwoną. O historii szym był Tenże na haftu niezawodnie ścieg bywał chustkach należy dawna należało chy i na szukać kobiecych nićmi do w biały, oraz koszulach. składanie jako votum. haftu powiecie bawełnianymi nicią, zwyczaju obrusy ściegiem kościelnych, okazalszych «czerwcowe» pińczowskim, płaskim. motywy R y c . 76. M o t y w y z d o b n i c z e « w y - haftów prągane» na koszulach kobiecych Najstarszych a występujące się jeszcze w gdyż były jako ręczniki tuwalnie więc w Zalipiu, od pow. Dąbrowa. rańtuchów używane nakrycia mensy, posługiwano Najdawniej­ szczególnie Rańtuszki do były niewiele. wykonany podkładany paramentów jako typem wiemy wśród ofiarę, bawełnice, Drugim haft nieraz czepcowych białych i bawełnie krakowskiego pod amarantowe tam już w wyszycia I połowie I I połowie do mszy, monstrancję, X I X w. X V I I I w a rańtu­ pokrowce na w. itp. sukmankach Tegoż zdobieniu koloru bielizny ko­ biecej. Trzecim typem haftu, rozprzestrzenionym wśród brzegu W i s ł y j u ż w I p o ł o w i e X V I I I w., a n a P o w i ś l u dwukolorowe i chustkach. koło połowy wone z W czerwone Hafty rzadka okresie X I X w., także i czarne wyszycia na krezach koszul dwukolorowe: i czarne trwały Krakowiaków jako krótkotrwała nadal. W zielonym czerwone X V I I I w. jedwabiem — popańszczyźnianym kobiety i moda, obok wschodnich D ą b r o w s k i m jeszcze z p o c z ą t k u niebieskie która rańtuchy, powstały przed r. 1900, i większą gdy zwane ilością czasu, były dopiero hafty jedwabiu koszule lewym zapaskach prawdopodobnie i amarantowego ręczniki dysponując (ryc. 75, 76), gorSach, minęła czarnego na X X w. czer­ zdobiono bawełnicami. wyżywały się 79 �R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h n a P o w i ś l u 1 — Płacące 8 — k ó ł k o , k o ł o w r ó t , 9 — d u p o c k i , 10 — j a b ł k o , 15 — k o s y c e k , 16 — o w s i k z w i s i e n k a m i , zdobnictwie hafciarskim, bogato zdobione koszule, rymarzy i jedwabiem i 80 krawców — albo stopnickim pąsową chustki które 11 — w i n a , 17 — l i ś c i a . 21 — k o g u t , w Dąbrowskim. dziurki, 2 — psenicka, 3 — pecoki, 4 — k ł ó s k a , 5 — krupki, 6 — pscoki z z ą b k a m y , 12 — rumianek, 18 — p i ó r k o z g w i a z d k a m y , naówczas bawełną czepcowe, pasy 14 — p i ó r k o , 19 — p i ł k a , 20 —• m e c h , 2 2 — w i n a , 23 — k o g u t . nabierało dużego rozmachu. zapaski, chustki czepcowe oraz należące kożuchy, 7 — wisienki, 13 — m i e s i ą c e k , oraz haftowano kołnierzyki kołnierze w do kierezji. K o ł o powiecie d ą b r o w s k i m , koszul, mankiety Powstawały sztuki dzieła r. 1870 karmazynowym brzeskim, rękawów, a wtedy kuśnierzy, miechowskim nawet przerembki �tj. n a r a m i e n n i k i . N a ó w c z a s kolor czerwony w hafcie tywach roślinnych kontaktować W latach o 1890 nićmi r. o hafty kolorze miechowiankom, wspól­ jako podwiślankom z browskiego i brzeskiego dobnie krezki u jak koszul, też powiatu dą­ po­ fałdowane obszyte k o r o n k ą . Powiślu nęło też niebieskim. kobaltu i karminu były ne mo­ zaczęto z koło wykonane też Dąbrowskim się nadto hafciarstwo bawełną koło czarną w i N a rozwi­ r. 1885 czerwoną zastosowaniu do krez (ryc. 75) p r z y p i n a n y c h koszul, tów kołnierzyków, i przodów Koszul takich jeszcze w do mankie­ na ozedlu. — i krez latach używano 1905—1914 do gorsetów sznurowanych i za­ pinanych. K o r o n k i w ziemi w X V I I I białe znane w. Z browskim na Powiślu koronki z nici białej, już k o ń c e m X I X w. wykonywano czerwonej i żółtej. h a f c i a r s k i c h . m o t y w ó w powyżej rodzaje dawnego zaginęły południowym terenie cjalne odzieży na pow. w Dąbrowa. haftu omal całkowicie na dużym nadwiślańskim ludowej Powiślu nazwy R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e Przedstawione krakowskiego skich D ą ­ szydełkowe S y s t e m a t y k a nictwa były krakowskiej i dzięki Dąbrowskim. słownictwie zachowały temu m o ż e m y Liczba jeszcze przedstawić ich jest miejscowych obszarze Z i e m i się wcale hafciarek. w Krakowskiej. X X w. systematykę duża, ale nie żywe ornamentów wszystkie Tabela gałęzistych Jedynie tradycje hafciar­ otrzymały m o t y w ó w na zdob­ spe­ nazwanych 1 ) g o m u ł e c k i 2 ) krupki 3 ) pecoki ( p ę c a k i ) 4)pecoki z krupkamy 5 ) p o d w ó j n e pecoki 6 ) dupocki 7 ) kłóska 8 ) psenicka 9 ) galązecka 1 0 ) kółko 1 1 ) liścia ze scebłikamy 1 2 ) serduska 1 3 ) pępki 1 4 ) j a b k o , m o t y w p o d o b n y c z a s e m d o l i ś c i a d ę b u 1 5 ) piórka 1 6 ) k o g u t ( c z ę s t o w k s z t a ł ­ c i e d u ż e g o k w i a t u t u l i p a n u ) 1 7 ) r ó z g a 1 8 ) k o s y c e k 1 9 ) k i e l i c h 2 0 ) rzyka ze scebłikamy 2 1 ) d r a ­ b i n k i 2 2 ) p i ł k a l u b zeby 2 3 ) dziesiąt 2 4 ) śłipia ( m o t y w k o l i s t y ) 2 5 ) wykrącajki 2 6 ) ese ( p a l m e t a ) 2 7 ) kobyłki l u b k r o k i e w k i 2 8 ) k a c u s i a l u b k u r c o t k o ( r y c . 7 7 ) . obejmuje: Rejestr tych że imiennictwo nazwom nie zawsze czole w m o t y w ó w na wprowadzone odpowiada zostało z przynależną do nich tutaj j e d y n i e ze w z g l ę d ó w h a f t u kłódkę. i naturalistyczna forma z a s t o s o w a n i e . Tylni kwiatowych, mieszczenie dowi skonfrontowany formą narożnik obramiony ornamentacji na mankietach. Przód (np. Najpiękniej chustki zwany wzdłuż koszuli posiada jabłko, zdobione kwiatkiem brzegu s u k a c h kierezji. kogut, Układ chustki były zwykle dwie objętym wykazuje, itp.). chustki czepcowe, szlakiem. zawsze Takie na kołnierzu zakładki, bowiem tabelą n a ryc. piórka wypełnia m o t y w ó w zdobniczą praktycznych. W b r e w sugerującym wyobrażenia p r z e d m i o t ó w z natury, m o t y w o m U k ł a d na nazw wiązane rombowy również jest odpowiada których 77 brzegi układ roz­ ukła­ czyli Strój krakowiaków — 6 81 �przedsobek listewka obdziergane są w ząbki a nych. Haftowi obrzeża, a listkach, obramione stwie dziurkowatemu serduszkach dziurkami, kobiecego łącznie (ryc. do nictwo stroju, to dobór kwiatowych nie samo przemysłu ludowego, chłonęła twórcza ludu — podkreślić strój artystycznego pełen tego krakowski zarysu zamieszkałego haft kierezji rodzajów na a plecy że ten przemysłu technicznego, kował podział domo, posługiwanie coraz łych i częściej pracy stroju złocisty W skim, tych «suk» galon kramach, i wianki potarciem itd. amarantowe, I południowej wiele i żółtą Cechą niebieskie, lub się w u nas na — Dąbrowskim. trójkątnych, (ryc. i obszaru koszulach, 79, 9, dziarska karierę masom stroju 10). forma wojskową W W z końca X V I I I Miechowie wieku. np. brokatowe granatowe z wia­ Chłopi w ma­ wykonywano i merynosowe, kołnierzem foszmańskiej wedle po­ skompli­ p o ł o w i e X I X w. jarmarki wsi. zdobną korzystanie a jednocześnie k r a k o w s k i e g o jest, j a k od adamaszkowe, podcieniach paciorków kolorowym szkiełkiem sklepów kraciate czerwone cudowny. małych barchany, sukno naszych kramach i Krystiana jednak sztuki połaci dużych uroczysta zrobił i to j u ż karazje czerwoną, sznury przedmiot itp. meandrem innych Inwencja dzieło Powiślu w pińczowskich umożliwiając potrzeb suką o innych. i przemysłu wyszła szycie» na samowystarczalnej, wymiany. zdobione, Ze czyli i dekoracyjny prymitywem. stworzyć w. zdob­ M A T E R I A Ł fabrykatami sznurkiem złociste, setów dostarczały Także wyszywanym mody w szych centki. krasę carskich w. wy­ X V I I I wstążek «białe d o m ó w drewnianych sprzedawano magierki, czapki rogatki, centkowane płócienka, kwieciste 82 z poł. własnego w oraz stanie g o t o w y m . bardzo mieszczących spinki z koralem lub W system swoje stroje w gorsety hafciarod VIII kapitalistycznym, rozszerzał czarnym I że artystyczny krakowskiego system gospodarki zaspokajały amarantową, wstążki, lub w zakupywali białe tj. układzie szerokiej skali sprzedawano włóczką i W zęby, 13). się w miasteczkach sukmany w uderzał duże rozwój materiałami najefektowniej skąlbmierskich W Y T W Ó R C Y Rozwój należy, się R o z d z i a ł stępu w również tchnęło kobiecego poziom kierezji typ w kwiet­ trójkątach nimi. szkiełek, obcymi w lat X I X ale fabrykatów dodać przejawił zdobnictwo właśnie (ryc. gałązek wyrazu. hafciarstwa męski artystyczne romantyzmu kupnych najwyższy strój kołnierzach wysoce z i nad pozbawiona z z boku 150 połowy wszystkiego, co wschodnich osiągnęło z szychu kramnego, zmagań i z zębach hafciarskiego, ze bowiem regionalnego dekorujący sprawiły, epoce i różnych fartuchach i Natomiast Zamaszyste potrafił dołem pińczowskich krakowska, się od motywy wyprąganie ostatnich kierezji ornamentu należy — przez K r a k o w i a k ó w zapaskach opadających to wycięte ciągu kołnierzach wieś chciwie, odwracając a L u d Do które w tj. często sukmanach chustek aksamitu, miejskiego, zwycięsko. w stosowanie zaś się na na rózgi rozmieszczony w dokonał ozdób zwykle towarzyszy Zapaski występujących kolorowych tybetów, w y r o b ó w i kwiatach. krakowskiego układów, 10) — 9, zdobią krezach cechuje haft roślinny stroju linijnych na Z Kindla w używane początkiem i fabryki kwiatami: Graslitz. Korczynie na X X fabryka Chustki w do przodów do Skfidla ziemi w różowych Mistku, wieś w przeróżne i rękawów po białe Ferd. kraciaste, materiały, i prawym kropki, brzegu a w gor­ świecidełka. austriackich, Mladka w o d ą kaftanów, szkiełka czeskich, krakowskiej granatowym drelichy, pierścionki, nawet poświęcane czeskie firm skalbmier- chustki pasiaste, na angielskiego, się w p ł y w y tłem krzyżyki, się rynku cygankami, zwane sprzedawano podszewki wieku z koziki rozchodziły wojska krzyżowały chustek korali, oraz medaliki, miasteczek m u n d u r ó w jarmarkowych następujące falistym z W i na pasiaste perkale, szwaj­ Wisły obrzeżonych Starchenbach kolorach z drukowanymi bukietami w na- �rożnikach zwane wyrabiała u nas czerwonymi oraz także stwa firma H e r m a n Tiickel różami w przemysł oraz bordiurze, w fabryki Pod rzutkami W ośrodek promieniowały tyrolska a sukmany białe w spódnice pow. Czeskiej Lipie. firma na Śląsk szyto z Radłowie Dopóki ludowym, w przemysłu się w złożone Topoli trzosy w pow. miejski szły parobskie szerokie w Chustki winnych, Rosenthal potrzeb sukienniczego, a we z brał chałupniczego i północną czarne dużymi Voralberg ludności część udział hafciar- ziemi jędrychowskiego płótna pińczowskim fabrycznego formy niektóre produkcji, nim i jędrzejowskim — dziedziny przemysłu weszły stadium w szynie w pow. j ę d r z e j o w s k i m siano jeszcze d u ż o lnu i p r z ę d z i o n o , sokie, gron kra­ tj. z ze fa­ sukna Częstochowie. wpływem przekształcając W i Braci jednak przemysłu gospodarczo w kwiatów zaspokojeniu powiecie brzeskim i d ą b r o w s k i m Andrychowie, w z wyrabiała krajowy. Żarki, jako kapelusznictwa, i Venzel Vedrich szwajcarskimi kupców szwajcarska Tschudi-Schwanden. kowskiej. W bryki przez za brzeskim przemysł Wisłę z K ę t i zaś konfekcyjny magierki kapelusze pow. tkano z płótno, nie Tyńca, celenderki z białe do rozpoczął głównego Myślenic, Wilamowic — ale dziewiarstwa rogatywki dla własnej cofały W sąsiednim oddawano je walki konkurencyjnej ośrodka pasy ale t k a n o w bielenia czerwone zaś ludowego zamierania. z Tyńcu. góralom. przemysłem ludowego, z Krakowa, potrzeby się, Węgle- wy­ skórzane, wytwarzano pińczowskim. R y c . 79. K r a k o w i a k w b o g a t o haftowanej kierezji z pow. pińczowskiego. 6« 83 �Ośrodkiem rozchodziły po lewym zwane kożusznictwa się na brzegu cały Wisły «wiślickimi», zdobnictwem. okaz nie czyński, O się w wyszywane N a teren mierskiego szły albo białe kożuchy bogatym tych, muzeum, potem w i których też przemycano terenu południe od baranie, Tarnowa które jako długie Wisłę Po r. barwione moda opierzanki szył i płótnianki w kilku i haftował r e zje dzikie były z Koszyc zwane żółtymi, m o ż n a kach czerwonymi w w Okazy w pow. W r. gdyż szył szelążki jako że degeneracji do chłopomańskiej Kopciowa było splatano 6 dawały mody 84 1825 w pow. w pow. Piękne się jeśli rubli, kie- Skalbmierzu, brązowe gdy ale suk­ nićmi spotkać je pińczowskim 40 szył Wiślicki. Żabca koło w były w było i Kobylnichmielnicka się cekinami oraz jako r. strojów 1930 np. sami. w w ślubnych Topoli, a kostium z w Chałupkach, Przygotowanie zaznaczały potem szyli w w i I I poł. X I X w. Wypożyczane szatni atelier się złotym i srebrnym teatralnych, j a k Polsce jeszcze posługiwaniu doprowadziło już w mieście wyszytymi kostiumerów X V I I kierezje krakowskie prywatnych Ratajach w źdźbła pow. szyli zawsze niedojrzałe, przez jeszcze pasterzy zielone; kapelusze z płótna ilości taśmy robiono w krawcy. specjalistki, j a k np. Pińczowie. odpowiedniej Busko-Zdrój służyły podmiej­ lnianego. pleciwa ze Kapelusze słomy należało do z w y c z a j o w y c h o b o w i ą z k ó w pasterzy. Pleciwo p o d względem, W Nie­ zerwanie fotografów niektóre dawniej wieku. całkowite pleciwo Żabcu pleciwa « w cztery i Komorowie zszywały żytniej technicz­ słomki» pleciono gospodynie w do kapelusza w s t ą ż k ę c z e r w o n ą lub niebieską, czasami czarną a k s a m i t n ą w domu pod tzn. 4 łub i do­ wpływem miejskiej. jednej dynie się szeroko, Stradowie wymysłem ornamentalnym. w i Przygotowywane Szewców w Chłoń, brzeskim Łojek. cieszyły kobiece, j a k s u k i e n k i tj. futra, s u k m a n k i i ż u p a n y gorsetów chłopi różne. cztery słomek. parady krawcy jak pletli rozgłosem kierezja koszycka używane obfitość ludowym względem odzienie czynna nie m ł ó c o n e j nym pod szyciu Niektórzy słomkowe 1850 i Bo- r. krawiec sukmaniarzy w z sukami czerwonymi, okrasa haftu przesadna z tradycyjnym zdobnictwem do w Stanisław K o m o r o w a r. w sukmany było już w kierezje koło Oleś C e c h o w a ł y je duże kołnierze, zdobione w kosztowała kierezji proszowickich jest, skich. Z i m o w e dla rozchodziły jędrzejowskim, 1882 oraz s z e l ą ż k a m i nie b y ł y n o w s z y m faktem Jedynie koszyckimi. K i e r e z j e te i się 12. białych galonkiem sądzono, buskim. tylko lub zielonymi. Motkowicach pow. sukmana — mniej żółtymi i 1914 R a d ł o w i e w pow. dziełem największym many W r. na północnych. Otfmowie J . Bojki sukmany Busko-Zdrój pow. D ą b r o w a T a r n o w s k a . przed wedle krawców. Sukmany R y c . 80. Z o f i a S z a b l i n a , h a f c i a r k a z G r ę b o s z o w a , robił Gręboszowie W się kożuchy przyjmować krawiec rusowej w pow. d ą b r o w s k i m . ko­ kożuchy przyjęły zaczęły także u sąsiednich krakowiaków Sukmany białe Ćmielowie, tańsze 1920 brązowo nowa różne skórkowymi robione w przez lasowiackiego. M ą t skórką w krakowsko-sando- I I poł. X I X w. żółte, żaden pisał Józef kutasikami pogranicza krótkie, Stamtąd krakowskiej sąsiadom że są « p o bokach k o l o r o w ą serduszka z wspaniałe, kożuchach zachował Wiślica. ziemi imponujące zdobione». żuchy, była obszar wsi, wiejskich w było wielu, Gręboszowie, było gdyż buty w 1825 r. dratwami, a najlepszy z nich S z y m o n dawniejsze kilku były szewców, Dzięciołowski nietrwałe. którzy zaopatrywał Wedle szyli buty w obuwie J. Bojki wywrotki nawet je­ dwór �i plebanię. środka, Wywrotkami zwały skutkiem czego część s i ę te buty cholewy stąd, górą że szyto je n a wywiniętej wywrót ukazywała tzn. stronę prawą stroną prawą. czyli buty ze sztylpami b y ł y de facto d ł u ż s z e o d i n n y c h . M ó w i o n o , ż e gdy je k t o ś silnie na nogę, sięgały tego b ł o t o Buty nie te rową rała w. w Kobiece szewcy aż do harmonijkę. w nich buty z i nadawał zdartej Szczurowej z z wodzie i na nym i przysiółka Otfinowa niebiesko-czerwonym. wiecie dąbrowskim wyprąganiem, była sitkami, mylnie po krez bucie z X . 12. N a S z a b l a cielka ur. 6. nowej mody. z wyprągiem III. 1884. Leona. z W w W o j t y t ó w , w (ryc. (1871—1935), Macieja, ur. 1938. Była 7. dla rozłaziły. nogę. Obuwia su­ i wykonywali końcem okolicznych, od z obcie- sięgając w był na przegubie unii kolejowej z uznaniem, «Wieslaw» W nowatorka okolicy Tar­ Zakliczyn, że «chłop na mógł czepcowych wśród 26. w w hafty hafciarką motywów. Ł o ś , ur. która haftowaniu nicią 11. zdobiła z zdobniczych Żelichowie H e l e n a poszewki czepcowych, i bogatym Żelichow­ się Z o f i a i krzewi­ haft K a s a , V I I . 1886 R o z a l i a po­ zapasek i kwie­ wybiła biały ur. r. o r a z B o d u c h , artystek igły z a j m o w a ł a chust Królikowska Pilczy koszul, W 1857. czerwono-czar­ białe W zaś izby, r. Zapasterniczu w kwiatowymi. i powały czerwoną miejscowych I I I . 1873, mistrzynią hafciarek białym, hafciarskich form M a r i a petersburskiego była Katarzyna hafcie Gręboszowie wzorniki była w z wyd. uprawiającą motywami I I I . 1876. znana chustek się dla­ się uwierałaby szewskiego m ó w i o n o celująca dekoratorka pieców miejsce lewą czyli sfałdowane Dąbrowskim, 1860, dużymi jako gorsetów pierwsze żona 80) malarka, haftowaniu r. ur. Wykonywała hafciarką Zalipiu nicią jeszcze 1877 uprawiała Jako specjalistka X I . i wciągnął ćwieków, Kitowicz). Każdą południe rękodzieła najwybitniejszych Rcdak Ł a t a pisał jarmarkach K . Brodzińskiego na Powiślu dziurkami oraz B r o n i s ł a w a jak bocznymi zborkami, skiej p r a c o w a ł a j a k o m a l a r k a - d e k o r a t o r k a izb wiejskich oraz cistych prawą, szwami staszowskich u r . 2. Ostatnią Halina z użycia przemokły». Najstarszą, jaką znaliśmy hafciarką Goruszowa, tzn. ośrcdków R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance z bez skutkiem czego buty na (jak szyte, przeciwnym razie zsychając każdym butach nie padliny karbami lub największych O jutowych w w dratwę, się tak i rozwozili je buty tych było jednym z węgierskiego to wyłącznie przepiłowało nich skóry, Były Z b o r k ó w stać łatwo kroju Żabna zaś Staszów. tydzień Wywrotki były przez 7 miesięcy — Łańcuta. n ó w — R z e s z ó w północy z szwach i każdy surowej dębiono nogę. X I X z pachwiny. w obszerne nigdy skórę wschód do zaschnięte były szyto m u do Wywrotki 31. jako żona J a n e c z k o w a zapaski zapasek i czerwoną fartuchów 85 �(białych biła spódnic) się M a r i a nicią białą K a c z ó w k a , czerwoną, Agnieszka żona oraz Wojciecha, koszul ur. 27. Janas, D y m o n o w a A n t o n i n a K a c z ó w k a i dycyjnego zdobnictwa regionalnego. lest to już tradycyjne w M a g d a l e n a schyłkowa wschodnich. faza przemian wcześniej, kilkanaście niż łoktusze, różniała: dziurki, 1 4 2 porzeczki Po r. w alby listki, k o ł a , je spośród W pojawiać się F e l i c j a malarki wielobarwne zaczęły nadto J u l i a K o s i n i a k o w a i które dekorujące malowane haftem białym regionalnego F e l i c j a ściany «Włościanie przetwarzać lub czarnym 1871 Krakowa okolic zaś bezimienny czynnych z było Proszowic uświetniała chustki jej hafty kurze rapki, jagódki się u r . 8. I . 1 8 8 1 . motywy wy­ oraz do zmieniających z Pasieki Otńnowskiej tom N a z w ę o stroju po Zalipia, znane w hafciarskie (ryc. jako próbują 67), zrywając Ź R Ó D E Ł od zarysie», stronie nadał raczej kwiatowymi, J ó z e f a K r a k ó w M ą c z y ń s k i e g o , 1858, którego a u t o r w y d a n e g o p r z e z J . B e n s d o r f a pt. ludu polskiego, Świątniczan z X wyszła bezkrytycznie podział i Skalbmierską, uwagi K r a k ó w 1863. Krakowiaków Z a nimi miano Kopieniaków, skalbmierskim podał w serii wiele Kopiejników obejmującej nie bała­ Opowiadania zaś O. na: Ogrodników, galicyjskiej, a K r a k o w i a k o m , autora K o l b e r g Prądniczan, zamieszkującym czy Kopijników. Krakowskie, lecz I. Typologiczne tury. I) podał Proszowską Kieleckie Krakowia­ czerwonym. z Skawiniaków, Niektóre pajączki, C u r y ł o w a na i krakowiaków ubiorach, zwyczajach, obyczajach (Krakowskie Ziemię 1900 tra­ hafciarstwo cechujących izb oraz piece ornamentami podziału mutnych twierdzeń powtórzył Kijaków, W o j t y t o , obszarze r. przystosowywały M a g i e r a C H A R A K T E R Y S T Y K A o na W i d e r s k a zdobin nicią Fretka, kontynuatorkami haft biały, k t ó r y m (centki), R o z d z i a ł książeczki W i k t o r i a K o ł o K a t a r z y n a systematyce hafciarki, nich należała ludowe, zdobiny tradycyjnym Próba i były hafciarstwie zarejestrować. cycoski gwiazdki, te Proszowice—Szczucin dawne których i czerwoną, kościelne. zdobione wy­ brzeskim. Natomiast z nadto wiejskich. D o powiecie wybitne a linii czepcowe hafciarek ur. 12. I . 1909, F e l i c j a Hafciarki regionalnym od chustki innych . 1920 się g u s t ó w w Z Kaczówka, W o j t y t o w a , zdołaliśmy hafciarek, u p r a w i a ł a jeszcze haft nicią n i e b i e s k ą czepcowe, wykonująca O b a r t u c h . G d z i e indziej tj. n a p ó ł n o c upadło Słomnikach I I I . 1895, czerwono-czarnym. ur. 19. I . 1902, Anna J u s t y n a k ó w haftem tę wydzielenie wysunęła znamionujących ubiór grupy krakowiaków praktyczna potrzeba ludowy na wschodnich nie wywodzi określenia zespołu terenach obszaru wschodnich z litera­ kostiumologicznych się więc cech, zaludnionego przez Kra­ kowiaków. W pracy wykonywania rzystaliśmy zealnych domości oraz 4) Królestwa Królestwo k ó w prace materiałów informacji do podawanych Opis rysopisu wielości źródeł: G o ł ę b i o w s k i , tościowych 86 czterech odmian 1) l i t e r a t u r y , 2 ) naukowych przyjętego materiałów zdobytych drogą typu kostiumologicznego ikonograficznych badań przez mających autorów Polskiego Polskie z r. ścisły W ł a d y s ł a w a którego dzieło zagadnienia w 1859, związek L u d typologii późniejszych. dwóch zasobne tomach Z z produkcją wydany sukman połowy r. nie tylko S i a r k o w s k i e g o Polski 1850 w cenne ubiorów odnoszące w X I X w. wyróżnić przyczynki do do dostarcza szczegółów W o j c i e c h a krakowskich. W się stroju Źródłowe K i t o w i c z , a w 1830 oraz wiele oraz 3) z a b y t k ó w terenowych. o stroju K r a k o w i a k ó w wschodnich p e d a ł w X V I I I w. J ę d r z e j Ł u k a s z nie z ko­ mu­ wia­ X I X w. wiele war­ autentycznych, należy dwie prace: S z y m a n o w s k i e g o gospodarczych I I poł. X I X w. północnego obszaru stosun­ cenne'są Krako- �wiaków się do Z w tak j a k z obszaru początkiem H a u r a , materiału a z końcem przez D e b u c o u r t a . Z J. dzieła L e w i c k i e g o rysunki do początku D e m o r a i n e ' a , z których gwasz w świetne artystyczne biecego w części kumentów pozycji. Krakowie, A J a k u b a wyróżnia Preka, się drzeworyt akwarele M i c h a ł a Zienkowicza kolorowane sztychy a wreszcie zdobnictwa zaludnionego w przez wreszcie znajdują drukowanego wykonał odnoszące r. 1693 zamieszczony z r. już od r. p r a c y niniejszej Lipsku Thierry, w później litografie 1838—1841, następnie «Wesele» odzieniu», 1864—72 W ł a d y s ł a w a S z e r n e r a kożuchów do w potem zimowym 1831 r . męskich, stroju Krakowiaków się w a ż n e z S t a c h o w i c z a «Skalbmierzak materiałów wykonywane przygotowywaniu wśród których stroju B o j k i , i akwarele J . P. Norblina, sztychowane kierezji ludowego wschodnich 1869. Bez d z i s i e j s z a w i e d z a n a s z a o s t r o j u k r a k o w s k i m s p r z e d 100 p o m o c ą w w. Józefa Najobfitszych K r i e g e r a , D u ż ą rozwoju dokumentacje obszaru ważnych w Gręboszowa 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m Skalmierskim. I g n a c e g o X V I I w. rysunki W o j n a r o w s k i e g o kierezjach» Ryc. chodniej Okruszyny z X I X w. Leona akwarela «Krakowiacy z X V I I I S u c h o d o l s k i e g o , grafie w. południowego. ikonograficznego dziele X X były nam ikonograficznych lat b y ł a by uboższa Muzeum unikaty nieodzowne w stroju ko­ południowo-za- dostarczają tych zbiory oraz z o foto­ do­ wiele Etnograficznego ustaleniu historycznego krakowskiego. badania półn.-zachodniej terenowe. części zasięgu W określaniu korzystałem charakteru z wyników stroju k r a k o w i a k ó w badań prowadzonych wschodnich w r. 1952 87 �pod kierunkiem U . J., także z doc. badań dr adiunkta Plastyki w się mgr Śladkowie do wreszcie, że w Muzeum sługą jest ściegów, u i zasięgu styku ze prowadzonych Krakowie, a w okolicy, tzw. w r. a także sukmany strojem Korzystałem 1951 z pod w studentów zachodniej dzikiej świętokrzyskim tajemnicy efektownych wykonanych zielonymi paskami oraz mgr granicy krojów, mgr fałdów safianu na Z. z i absolwentów granicy materiałów prof. zasięgu dr Z dla działu S z e w c z y k a , biodrowych stroju w pasach którego Badania R e i n f u s s a odnoszących Krakowiaków przyjemnością wykonanych białych Sekcji R o m a n a wschodniej przez S z e w c z y k a J. K a m o c k i e g o i sandomierskim. K r a k o w i e przez wyjaśnienie również kierunkiem materiałów p r a c y tej k o r z y s t a m z r y s u n k ó w Etnograficznym wzdłuż przez szczególności kustosza mgr Z d z i s ł a w a K a m o c k i e g o . PIS, zebranych Wielkim określenia wschodnich w J a n u s z a Ludowej K u t r z e b y - P o j n a r o w e j kontrolnych M u z e u m Etnograficzne w i A n n y zaznaczam inwentaryzacji niesporną kierezji, oraz krakowskich. za­ wypukłych �P R Z Y P I S Y 1 M a p a W ł a d y s ł a w a Semkowicza « S ł o w i a ń s z c z y z n a zachodnia i wschodnia w w. 2 Stanisław Arnold, 3 W ł a d y s ł a w Semkowicz «Polska za Kazimierza 4 K a p , kapie — podobnie j a k k a p k a , Geografia historyczna Polski, Warszawa W.» 1951, s. X» 64. (mapa). czepek, c z a p a , c z a p k a , t a k ż e k a b a t , k a p o t a , k a p e l u s z , k a p i s z o n , kapuza, k a p l i c a itp. w y w o d z ą s i ę ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a — ł a c . c a p p a . 5 Przyjaciel 6 R o m a n R e i n f u s s w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w rejonie k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i m ( P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, N r Ludu, Leszno, 1846. s. 42) u s t a l i ł p o ł u d n i o w ą g r a n i c ę z a s i ę g u z a p a s e k n a r a m i e n n y c h n a l i n i i P i e r z c h n i c a , Ł a g ó w , N o w a ' W ł a d . Siarkowski, 8 9 1 0 Gazeta Kielecka M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c . Z b i ó r do 1874 ( Z wycieczki w Opis K r ó l e s t w a Polskiego, W a r s z a w a Orli Lot, 1929, X s. 1 1 Stanisław 1 2 Frycz Modrzewski, 1 3 Łukasz 1 4 Niesłusznie Arnold, 1, Słupia. a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 214. Łysogóry). 1850, T . I , s. 140. 202. Tło społeczno-gospodarcze O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i , 1953, O Poprawie Rzeczypospolitej, przekł. Cypriana Górnicki, Dworzanin Polski, K r a k ó w , 1566 Bazylika 1577, s. N-7, s. 57 i i . 51. ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886, s. 72). u w a ż a s i ę M a r c h o ł t a z a p o s t a ć k o n w e n c j o n a l n ą o m a l w typie k o s m o p o l i t y c z n y m . W s z a k ż e typ sier­ m i ę g i c z y k a p o t y n o s z o n e j przez niego o d n a j d u j e m y n a w i e l u X V I - w i e c z n y c h d r z e w o r y t a c h bezprzecznie p o l s k i c h . Jest to l e t n i a o d z i e ż c h ł o p ó w ł o w i ą c y c h r y b y , p r a c u j ą c y c h w sadzie, w p o l u l u b ż o ł n i e r s k i e j potrzebie. 1 5 Torba skórzana M a r c h o ł t a — fragment d r z e w o r y t u n a k a r c i e t y t u ł o w e j S a l o m o n m ą d r y z m a r c h e l t e m g r u b y m a s p r o s n y m » , d r u k H . V i e t o r a r. książki « R o z m o w y , które myal kroi 1521. 1 6 T a d e u s z S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , W a r s z a w a " O m n i u m fere g e n t i u m n o s t r a e aetatis h a b i t u s n u n q u a m ante h a c aediti — F e r n a n d o B e r t e l l i A e n e i s T y p i s e x c u - debat 1563 1 8 1 8 gendą 1956, s. 130. Veneris. D r z e w o r y t ten z n a j d u j e s i ę w d r u c z k u z X V I I w . pt. C o l l o q u i u m J a n a s a K i e c h y z S z y m o n e m . M a g i e r k a w c h o d z i ł a do s t r o j u l u d o w e g o j e s z c z e w ś r e d n i o w i e c z u . W i d z i m y j ą j u ż n a m i n i a t u r z e w K o d e k s i e z le­ o św. Jadwidze, przepisaną w r . 1451 z polecenia k s . R u p e r t a L i g n i c k i e g o d l a bogatego m i e s z c z a n i n a w r o ­ c ł a w s k i e g o , A n t o n i e g o H o r n i g a . W y s t ę p o w a ł a n a Ś l ą s k u , w P o l s c e p o ł u d n i o w e j i n a W ę g r z e c h . S t ą d jej n a z w a : c z a p k a węgierska, a od j ó w n a l e ż a ł o do 2 0 M a g y a r — m a g i e r k a . Z a B a t o r e g o b y ł a c z ę s t y m n a k r y c i e m g ł o w y w c a ł e j P o l s c e . P o d c z a s turnie­ s p r a w n o ś c i rycerskiej j e c h a ć k o n n o w p e ł n e j z b r o i , a p o d n i e ś ć z z i e m i m a g i e r k ę J e d n a z m i n i a t u r k o d e k s u O s t r o w s k i e g o z r. 1353 p ł a s z c z y l u ź n o w i e s z a n e n a p l e c a c h b u r e s u k i tj. p ł a t y s u k n a z w i s i o r a m i w ł ó c z k o w y m i u 2 1 razja» 2 4 białych cit., s. 6 4 ) : « k i r , c z a r n e , k o s m a t e nieco s u k n o , grubej ż a ł o b y s t a w a ł s i ę oznaką». S z y m o n S t a r o w o l s k i n o t u j e , ż e « ż o ł n i e r z e s t a r o p o l s c y p o w i e r z c h o w n e rzeczy lekce w a ż a j ą c , w k a r a z y i i w s z a r y m s u k n i e c h o d z i l i , z e s z ł a (ta o d z i e ż ) p o t e m n a 2 3 do narożników. K i r e m l u b k i e r e m n a z y w a n o t e ż s u k n o c z e r w o n e n p . j a k o a p o t r o p e u m wieszane u c h o m o n t ó w z a p r z ę g u wesel­ nego. G o ł ę b i o w s k i (op. 2 2 kopią. dowodzi, ż e c h ł o p i d o l n o ś l ą s c y z X I V w. nosili hajduki». S t ą d s t a r o p o l s k i e p r z y s ł o w i e : « F r a s z k i a d a m a s z k i — kierezja to g r o n t » l u b « N i e m a s z c i , j e d n o j a k o n a s z a k a (Rysiński). J e ż o w s k i w E k o n o m i i r. 1648 pisze: P r z o d k o w i e o s z a r ł a t nie dbali Wojewodowie w szarzy chadzali D z i w n a r z e c z , k a r a z j i j u ż teraz nie I n a lundysz niektórzy słudzy się Szukają barwy, coby była od W s p o m n i a n a tu szarża, to s i e r m i ę g o w e s z a r e s u k n o s a m o d z i a ł o w e , znają gniewają bławatu. a l u n d y s z to luńskie. sukno, pakłak (Packlaken), s u k n o n a p ł a s z c z , grube, ziarniste, h o l e n d e r s k i e . 2 5 N a z w a g i e r m a k w y w o d z i s i ę z tatarskiego 2 7 U armiak. szlachty z a r o s t nie t r z y m a ł s i ę j e d n e g o p o r z ą d k u . G ó r n i c k i p i s a ł : « W i ę c j e d n i g o l ą b r o d y a z w ą s y c h o d z ą , d r u d z y s t r z y g ą b r o d y po c z e s k u , trzeci p r z y s t r z y g a j ą po h i s z p a ń s k u . I o k o ł o w ą s a z a ś jest r ó ż n o ś ć , bo go d r u d z y n a 89 �d ó ł g ł a s z c z ą , a d r u d z y w g ó r ę j e ż ą . J e ś l i z a ś kto n i c b r o d y nie ustrzyga i do b a r d z o s n i ą ź l e » ( G ó r n i c k i , op. cit., s. 2 8 s. tego n a j d u j ą w i n ę , w e z b r o i powiedąją 73). S k a r g a ze w s i D u p i c e w powiecie b ę d z i ń s k i m w A c t a D e c a n i et Officialis o d 1511—1559 ( W i s ł a 1892, T. VI, 850). 2 9 3 0 M u c h a j e r l u b m u c h a i r o d tur. m u c h a y y i r z a c h w y c a j ą c y , wspaniały. Jest to j e d e n z o l e j n y c h o b r a z ó w « T a n c a s m i e r c i » w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w K r a k o w i e . Pod nim. mieści się napis: I ty K m i o t k u W spracowany ś m i e r t e l n e ś s i ę w y b r a ł tany Niepyszna D a m a z Oraczem Tak bogaczem. tańczy jako z 3 1 J . K . H a u r , S k ł a d abo 3 2 Jędrzej Kitowicz, Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I , Bibl. Nar. N-88 rozdz. X I X . 3 3 Wład. Siarkowski, s. 3 4 Crescentyn, O p o m n o ż e n i u i rozkrzewieniu wszelkich p o ż y t k ó w , K r a k ó w 3 5 Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, K r a k ó w M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . 1693, s. 155. z okolic Kielc, C z . I I I , K r a k ó w 1571, s. 1880, 100. 216. T a m ż e s. 217. « T w a r z c z y ś c i a w y b i e l a . P r z e c i w w i a t r u n k o m ż y w o t n y m i n i e s t r a w n o ś c i t a k ż e p r z e c i w k w a ś n e m u r z y g a n i u p o m a g a h a n y ż w a r z o n y w winie. B o l e ś c i t e ż w n ę t r z n e , k t ó r e z z a z i ę b i e n i a p o c h o d z ą o d d a l a . T a k i e ż i p r z e ­ c i w b o l e ś c i m a c i c e n i e w i e ś c i e j p o m a g a w a r z o n y z k o n f e k t i ą , k t ó r ą w A p t e c e z o w i ą m a g n a trifera. w ą t r o b y też pomaga warzony z innymi ziółmi o d m i ę k c z a j ą c y m i . Przeciwko siności z urazu p o d o c z y m a . P r o c h t e ż iego b a r d z o m n o ż y m l e k o n i e w i a s t a m a m ę ż o m p l e m i ę kto 3 8 go Przeciw zatkaniu z w ł a s z c z a n a twarzy albo p o ż y w a w karmiey albo piciu». W ł a d . S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w o s t r o j u c h ł o p s k i m we w s i K r z y ż a n o w i c e p o d P i ń c z o w e m w X V I I I w. W i s ł a V I I 1893, s. 293—296 ( Z . i n w e n t a r z y s p a d k o w y c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w w ó j t o w s k i c h a k t a c h z X V I — X V I I I w. d o r. 1777: A c t a villae K r z y ż a n o w i c e , seu v a r i a e gestarum sequenti m o d o e x p e d i t o r u m , t a m l a t i o n e a r e a r u m , rum, quam aliarum 3 7 3 8 — domo- p o s s e s s i o r u m e t i a m i n v e n t a r i o r u m p o s t defunctos o r d i n e d e s c r i p t o r u m ) . K i t o w i c z , op. cit., s. 306. T a m ż e : « W d a l s z y m czasie p a n o w a n i a A u g u s t a I I I n a s t a ł y p o d k ó w k i p ł a s k i e n a k s z t a ł t k o ń s k i c h , t r z e m a ć w i e ­ k a m i do p o d e s z w y przybite. N a r e s z c i e p o d k ó w k i w s z e l a k i e z a r z u c o n o , n a miejsce k t ó r y c h n a s t a ł y o b c a s y » . N i e m n i e j w s ą s i e d z t w i e pracowni i k r a m ó w szerokich istniały nadal w miastach budki, w k t ó r y c h k o w a l o k u w a ł plebsowi buty podkówkami. 3 9 W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 4 0 Opis Królestwa Polskiego pod względem zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa 4 1 Jakub Bojko, Okruszyny 1850, historycznym, t. I I , s. statystycznym, rolniczym, 1859, fabrycznym, s. 73. handlowym 51. z G r ę b o s z o w a , L w ó w 1911, s. 76 pisze, i ż dzisiejszy r o l n i k w y o r a w s z y w p o l u s z c z ą t k i d a w n y c h p o d k ó w ^ k , « n i e m o ż e n a w e t o d g a d n ą ć do -czego to m o g ł o 4 2 K i t o w i c z , op. cit., s. 4 3 D r o j e t — t k a n i n a z franc. 4 4 Z regestru u b i o r u po D z i u r o w e j z K r z y ż a n o w i c r, 1755 służyć». 8—9. trois, g d y ż b r a n o po 3 nitki n a wątek. « k o s z u l e k sztuczkowych pięć z c z a r n y m szyciem, j e d n a z bialym». 4 5 T a k i e « n o w e m o d y » p o s i a d a p o c h o d z ą c a ze wsi s z y n k a r k a m i e j s k a n a d r z e w o r y c i e « L a m e n t n a d u m a r ł y m d y t e m » z w. kre- XVII. 4 6 S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , s. 32, 4 7 Sekret w y i a w i o n y O s o b l i w s z y R z e c z y p e w n e i d o ś w i a d z o n e n a d o b r o pospolite z a z e z w o l e n i e m S t a r s z y c h 33. d r u k u p o d a n e w r. 1689 w P o z n a n i u , s. 38: « i e z e l i m i ę d z y k w i a t k a m i r z u c i s z a b ś l a g . to iest owe s i ę ż n e o k r ą g ł e c u d n y y bogaty haft 4 8 centki ś w i e c ą c e wydadza». Czaszka kobieca nakryta czepcem tym wykopana z o s t a ł a w 1959 r. n a c m e n t a i z u w C h r o b r z u , p o d c z a s p o s z u k i w a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h przez O d d z i a ł I n s t y t u t u K u l t u r y Materialnej w 4 9 Julian K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e się p r z e m y s ł u i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w 5 0 Tad. Korzon, 5 1 Kołaczkowski, 5 2 Seb. Żebrackiej W e w n ę t r z n e dzieje P o l s k i z a S t a n . A u g u s t a (1764—1794) W a r s z a w a t a m ż e , s. Dembowski, O do mo­ 1897, pow. Pińczów Krakowie. 1888, T . I I , s. s. 553. 305. 556. Fabryce Sukiennej K r a k o w s k i e j , na Ludwinowie-Zakrzówku, Kraków 1791, s. 23: K a r o l Like, zawiadamia, że «dnia 8 maja tak w M i e ś c i e j a k o t e ż po p r z e d m i e ś c i a c h do s z p i t a l a S. D u c h a , z g r o m a d z e n i do 270 dyrektor 1788 i kasjer tej r o k u byli p o ł a p a n i Fabryki ubodzy o s ó b , c i byli u c z e n i przez May- stra, k t ó r z y do czego byli zdatni, c i ż byli ż y w i e n i i o k r y w a n i w e d ł u g o r d y n a c j i i t y c h c o d z i e n n i e p r z y b y w a ł o i u b y ­ w a ł o c z ę ś c i ą przez u c i e c z k ę z t y c h z a ś u b o g i c h u d a ł o s i ę do r o b ó t p r z e s z ł o 5 3 dzaju 5 4 M o ż e d r u k o w a n ą w farbiarni Jana i Salomei L i s z k ó w w Krakowie, Wład. Ziemacki, W r o c ł a w 1956, Materiały s. 39, 100, do historii odzieży z lat 5 5 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d Polski, Warszawa 5 6 T a b l i c e w o j s k a polskiego po r. 1700. O p i s K r ó l . P o l . T . I I , s. 47. 1818—1863 A r c h i w u m Etnograficzne -N10, Pol. Tow. 130. Rok 1830, 1794. s. 20. Litografie p r z e d s t a w i a j ą c e ż o ł n i e r z y k o ś c i u s z k o w s k i c h z r y s u n k ó w M . Stachowicza R . Zadrażil z Czarnej Wsi w 90 m o n o p o l n a tego r o ­ wyroby. Ludozn. 5 7 81». m a j ą c e j od r. 1783 Krakowie.. wykonał �5 8 G d y w 1776 r . s e j m stolicy z l e c i ł , a b y w o j e w ó d z t w a o b r a ł y sobie k o l o r y m u n d u r ó w i s t r o j u szlacheckiego, sejmik k r a k o w s k i w Proszowicach p o w z i ą ł n a s t ę p u j ą c ą u c h w a ł ę : « M y R a d a i U r z ę d n i c y Dygnitarze i całe Rycerstwo woje­ w ó d z t w a k r a k o w s k i e g o w P r o s z o w i e n a d z i e ń 15 l i p c a 1777 z j e c h a w s z y s i ę . . . z a j e d n o m y ś l n y m s t k i c h tj. k o l o r b i a ł y n a ż u p a n i e , a a m a r a n t o w y n a k o n t u s z u » ( p o s t a n a w i a m y ) . . przyjazd księcia warszawskiego do Ilrakowa, zwrócił się magistrat zezwoleniem K i e d y z a ś « w r. 1810 krakowski do ministra wszy­ zapowiedziano spraw wewnętrznych K s i ę s t w a W a r s z a w s k i e g o z z a p y t a n i e m , w j a k i c h s t r o j a c h m a s i ę k s i ę c i a p o w i t a ć , n a co m i n i s t e r i u m p i s m e m z 23 k w i e t n i a 1810 1.2348, a b y s i ę s t o s o w a ć do dekretu k s i ę c i a w a r s z a w s k i e g o z 17. I. 1809 i 27. I I I . 1809, ustanawiającego m u n d u r K s i ę s t w a Warszawskiego a mianowicie: j a k o codzienny kontusz granatowy sukienny z k o ł n i e r z e m i w y ł o g a m i u r ę k a w ó w k a r m a z y n o w y m i » . . . (Klemens B ą k o w s k i , Dzieje K r a k o w a 5 9 G o ł ę b i o w s k i , op. c i t , s. 20. 6 0 K a z . B r o d z i ń s k i , W i e s ł a w , Petersburg 1857 (zezwolenie 1911 st. 231). c e n z u r y w W i l n i e 1854 r . ) . D r z e w o r y t y w tej książce w y k o n a l i wedle r y s u n k ó w J u l i u s z a K o s s a k a graficy f r a n c u s c y : J . B . — M . F r e d r o , S o t a i n , B i s s o n - G o t t a r d , P i s a ń , T r i chon, Lavieille i Breviere. 6 1 B r a c i a N a g a j e w s c y w r. 1848 n a p a d l i n a r y n k u k r a k o w s k i m n a k o n s u l a cesarskiego, p r e z y d e n t a gubernii, b a r . Franza Kriega, pobili go, zatańczyli i z n i k l i bez ś l a d u . D o r y s u n k u ( w y m . 29,8 c m X 39 c m ) J a n a Zielińskiego d o ł ą c z o n y jest wiersz.: ... b r z ę k n i y w a k u l e c z k a m i I zakrzeszwa podkówkami U w i ń w a się z panewkami! T r z y m a j s z e l m ę bez l i t o ś c i , A ż m u b ę d ą t r z e s z c z e ć k o ś c i itd. 6 2 W e d l e tablicy k o l o r o w e j , z a m i e s z c z o n e j przez W ł a d . Ł o z i ń s k i e g o w Ż y c i u P o l s k i w d a w n y c h w i e k a c h , L w ó w 1921, L u i g i M a y e r w gwaszu s w y m p r z e d s t a w i a j ą c y m legację p o l s k ą n a p o s ł u c h a n i u w Stambule w X V I I I w., u m i e ś c i ł n a jej czele p o s ł a polskiego w rogatywce z s u k n a c z e r w o n e g o obszytej d o ł e m c z a r n y m b a r a n k i e m , a z dolnej wiechę piór ułożonych w palmetę. Także bezimienny lewej s t r o n y o b r a z olejny z t e g o ż w i e k u , z n a j d u j ą c y s i ę w z b i o r a c h M u ­ z e u m N a r o d o w e g o w K r a k o w i e p r z e d s t a w i a poselstwo polskie w r o g a t y w k a c h . 6 3 C z a p k a u ł a ń s k a we F r a n c j i z polska 6 4 6 5 w czasach cesarstwa, powstała przez dodanie daszka do rogatywki, zwała się skapska. K . L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Zbiór wiadom. do antr; k r a j . 1876, s. 314. t. I X . 1885 ( W ł a d . S i a r k o w s k i , M a t . do etnogr. l u d u p o l . z o k o l i c Pińczowa), s. 35. 6 6 6 7 L i s k e , op. cit., s. 316. A u t o r r y c i n y w P r z y j a c i e l u L u d u z L e s z n a z r. 1846 w y r a ź n i e n a r y s o w a ł trzy z a k ł a d k i n a r a m i o n a c h k o s z u l i k o ­ biecej. 6 8 Józef M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z okolic K r a k o w a , 6 9 E d w . Cressy, dzieży N r Na Kraków, wielkich szlakach kolejowych, 1958. Warszawa, Zbiór «Polska i świat współczesny», Bibl. Mło­ 119. 7 0 O p i s k r ó l e s t w a P o l s k i e g o , T . I I , s. 88. 7 1 W r. 1843 z a ł o ż y ł Steinkeller w r a z z L i c h t e n s t e i n e m p r z ę d z a l n i ę b a w e ł n y w Ż a r k a c h , k t ó r a w r . 1857 na w ł a s n o ś ć spółki K a r o l a Ordęgi, Stan. Lesseia i K a r o l a przeszła Osterloffa. 7 2 W i a d o m o ś ć o tej fabryce z a w d z i ę c z a m prof. dr Z o f i i z K o z ł o w s k i c h B u d k o w e j . 7 3 L i s k e , op. cit., s. 7 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 67. W u p r a w i e r o l i t r z y m a n o s i ę z a s a d y , ż e « j a k ta P a n J e z u s nie d a , to o n o sie t a m 315. nie, r o z m a c i e r z y , bo nie r o d z i r o l a , ale B o ż o 7 5 D i a r i u s z p o d r ó ż y odbytej K r a k ó w R k p s P. A . N . N r wola». 1813 r o k u w K r a k o w i e , G a l l i c y ę y S a n d e c k i C y r k u ł przez J a n a Rostworowskiego, 1783. 7 6 Jest to r e m i n i s c e n c j a r a b a c j i z r. 7 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 74. 1846. 7 8 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 2 0 : « S p o d n i e s k ó r z a n e w buty. N a s p o d n i a c h fartuch b i a ł y p o 7 9 J a k u b B o j k o , P i s m a i m o w y , K r a k ó w 1904, s. 18: « P y t a l e m s i ę l u d z i ( w K a z i m i e r z y W i e l k i e j ) , kolana». c z y tu jeszcze c h o d z ą c h ł o p i w f a r t u s z k a c h , j a k z a c z a s ó w m e g o ojca, k i e d y p a r o b e k nie m ó g ł i ś ć w c z y m i n n y m n a wesele, n i ż w f a r t u c h u . F a r t u c h ten n a l e ż a ł do g ł ó w n e g o u b i o r u k a w a l e r ó w . N a pole p i e r w s z y r a z gdy p a r o b e k w y j e ż d ż a ł , być w b i a ł y m f a r t u c h u , do ś l u b u tak samo. W Gręboszowie musiał t e ż w t a k i c h f a r t u c h a c h s i ę k o c h a n o , ale j a j u ż ich nie p a m i ę t a m . S t a r u s z k a , k t ó r a m i n a j w i ę c e j o p o w i a d a ł a , o d r z e k ł a , ż e j u ż ta m o d a z a g i n ę ł a , ale o n a m a jeszcze w d o m u t a k i f a r t u c h . P r o s i ł e m c o b y m i go p o k a z a ł a . B y ł z lnianego może na łokieć, s i ę g a ł m i do białego płótna, z naszyciem też b i a ł y m u d o ł u , k o l a n , a b y ł t a k s z e r o k i , ż e b y m s i ę n i m o p a s a ł , w k o ł o m i ę o t o c z y ł , gdyby długi kryza. C h c i a ł e m go k u p i ć n a p a m i ą t k ę , ale s t a r e ń k a w y p r o s i ł a s i ę , ż e to ś l u b n y , w i ę c c h c e swego m ę ż a u b r a ć w niego n a śmierć: « n i e c h się wszytko z nami styra». 8 0 K u s t o s z M g r Z d z i s ł a w Szewczyk podczas swych b a d a ń etnograficznych w Kozłowie w powiecie miechowskim w r. 1951: z a n o t o w a ł « M ł o d y p a n s z e d ł do ś l u b u w zapasce z p ł ó t n a cienkiego, m a r s z c z o n e j w pasie. U d o ł u m i a ł a k o r o n k ę n a s z e r o k o ś ć 2 c m . D o o s z y w k i przyszyte b y ł y d ł u g i e t r o k i , k t ó r y m i m ę ż c z y z n a o k r ę c a ł s i ę w o k ó ł , a w i ą z a ł j e z p r z o d u . Fartuszek taki n o s i ł o s i ę do portek płóciennych, nigdy z a ś do s u k i e n n y c h , g r a n a t o w y c h . S t r ó j w i ę c p a r a d n y skła- 91 �d a ł s i ę z czerwonej r o g a t k i z p i ó r a m i , k o s z u l i , b i a ł y c h s p o d n i płóciennych, b u t ó w z cholewami, fartuszka oraz brą­ zowej kierezji». 8 1 S z y m a n o w s k i , opis cit., 8 2 O p i s K r ó l e s t w a , op. cit., s. 8 3 Kłosy, t. X L V , s. 47. 40. 8 4 W e d l e s p i s u r z e c z y z ł o ż o n y c h w depozycie p o l i c y j n y m w K r a k o w i e 8 5 Archiwum Muzeum Nar. w Krakowie, Oddz. Czartoryskich 8 6 W i e r z o n o , ż e m a m u n y n a p a d a j ą k o b i e t ę , k t ó r a bez 8 7 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 8 8 Bojko, 8 9 Stanisław Ciszewski, 9 0 Siarkowski, Okruszyny, op s. Wł. Siarkowski, 9 2 Opis Królestwa Pol. Nr w r. 1843 (Dziennik Rządowy). 9511. fartucha i chustki w i ą z a n e j o d w a ż y się w y j ś ć poza 77. op. cit., s. 9. 69. W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c od S o b k o w a do 1850, T . I I , s. Chmielnika, Kielce 1871, s. 32. 48. N i e s ł u s z n i e w i ę c u w a ż a się zapaski z poziomo u d o ł u naszytymi w s t ą ż e c z k a m i k o l o r o w y m i z a w y m y s ł p o w s t a ł y pod 9 4 9 5 Bojko, w p ł y w e m m o d y miejskiej lub s. Mat. do etn. l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c , I I I cz. K r a k ó w 1880, s. 76. S t a n . A r n o l d , T e r y t o r i a plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I . P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u hist. P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 9 7 nowy, cygańskiej. 76. Siarkowski, 9 6 dom. 28. cit., s. 9 1 9 3 • 1887, s.'79. 1927. Z j a w i s k o p o k r y w a n i a s i ę n i e k t ó r y c h z a s i ę g ó w stroju ludowego z z a s i ę g i e m p r a s t a r y c h o b s z a r ó w plemiennych d a s i ę z a o b s e r w o w a ć t a k ż e n a p o ł u d n i u , gdzie — j a k w i a d o m o — p o w i a t s z c z y r z y c k i w X I I I w. n a l e ż a ł do z i e m i k r a ­ k o w s k i e j , a d z i ś jeszcze s t r ó j s z c z y r z y c k i w y k a z u j e ś c i s ł ą ł ą c z n o ś ć z t y p e m l u d o w e g o u b i o r u k r a k o w i a k ó w południo­ wych. 9 8 M . K a r a ś , B a d a n i a g w a r o w e n a terenie p o w i a t u w i ś l i c k i e g o , S p r a w o z d a n i a P A U T o m 9 9 « K o ł o Kielc w i d a ć d u ż o k r a k o w i a k ó w w czerwonych czapkach c z w o r o k ą t n y c n z czarnym w ą z i u t k i m barankiem, k a r a z j a ( c h y b a p ł ó t n i a n k a — p r z y p i s e k T . S.) b i a ł a , p ł ó c i e n n a , z k o ł n i e r z e m s i w y m , s p o d n i e i k a m i z e l k a s i n e » ( M a n u s k r y p t a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1841, k i e j , pow. 1 0 0 nika, 53 r. 1952 stojącym, biało N-6. wyszywanym, własność M u z e u m Techniki w Sielpi Wiel­ Końskie). Kronika, Warszawa 1858 N - 1 6 3 , s. 170 ( W y c i e c z k a w o k o l i c e K i e l c , P i ń c z o w a i C h m i e l n i k a ) : Chęcin i Kielc w i d a ć tę rozmaitość u b i o r ó w ludowych, j a k a panuje w «Około Chmiel­ b a r w a c h i k r o j u s t y k a j ą c y c h s i ę tutaj K r a k o w i a k ó w z S a n d o m i e r z a n a m i , i l e ż tu p r z e r ó ż n e j w z o r z y s t o ś c i i k o l o r ó w k ł ó c ą c y c h s i ę n a w z a j e m , z a n i m z l e j ą s i ę w szary u b i ó r l e ś n i a k a z S z c z e c i ń s k i c h 1 0 1 borów». Z b i ó r do a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 2 1 3 : « G r a n i c a stroju w ł o ś c i a n o k o l i c k i e l e c k i c h r o z p o c z y n a s i ę o d M o r a w i c y i c i ą g n i e s i ę po p ó ł n o c w d w ó c h k i e r u n k a c h : k u P i o t r k o w o w i i R a d o m i u . N a gór Świętokrzyskich, a na z a c h ó d sięga aż za 1 0 2 Łopuszno». R o g a t y w k a z n a n a jest w K a r y n t i i , gdzie j u ż w X V w. p o s i a d a ł a , n a p o d o b i e ń s t w o b i ł g o r a j s k i e j k u c z m y , w n a ­ r o ż a c h g a l k o w a t e p o m p o n y , we W ł o s z e c h w X V i X V I w . jawia się w bransi s. wsi w s c h ó d prawie dotyka pasma Finlandii obrzędów i Laponii, publicznych w noszą ją Kałmucy, Chinach. (Kaz. wchodziła w skład a na Sachalinie Ajnowie, Moszyński, Kultura stroju p a t r y c j u s z o w s k i e g o , n a d t o po­ r o b o t n i c y h i n d u s c y w B u c h a r z e i cele­ ludowa Słowian Cz. I Kraków 1929 409), 1 0 3 A. W(iślicki) w Tyg. Ilustr. 1862, s. 110: « m ł o d z i zachwytują c o ś od K r a k o w i a k ó w sąsiednich, stroją się w c z e r w o n e c z a p e c z k i o z d o b n e szeregiem s p i ę t y c h p a w i c h p i ó r e k » . 1 0 4 Już Kolberg (Krakowskie I s. 123) z a n o t o w a ł w r. 1876, ż e « s u k m a n a k i e r e z j ą , inaczej k a r a z j ą z w a n a , z d ł u ­ g i m k o ł n i e r z e m w i s z ą c y m z t y ł u nie z p o d m i e j s k i c h K r a k o w a p o c h o d z i Siarkowski, 1 0 6 W s ą s i e d z t w i e k o p a l ń , hut i f a b r y k u b i ó r c h ł o p a p a ń s z c z y ź n i a n e g o r y c h ł o p r z e k s z t a ł c a ł s i ę w o d z i e ż W e s e l a , op. cit., s. W e d l e r ę k o p i s u h u t n i k a w r. 1841 Na okolic». 1 0 5 3. g ł o w i e m i e w a ( c h ł o p ) najczęściej kapelusz o b w i s ł y , a na nogach trepki drewniane. R o b i ą j e zazwyczaj olchowe. B a r d z o to d o b r e o b u w i e , p o w s z e c h n i e w S a n d o m i e r s k i e m i K r a k o w s k i e m kach. U b o ż s i , gdy u ż y w a n e , a z w ł a s z c z a po h u t a c h i fabry­ do codziennego u b i o r u p r z y w d z i e j ą b u t y i surdut, s ą j u ż p r z y z w o i c i e u b r a n i » . 1 0 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 1 0 8 Jest to' fragment znanej p i e ś n i p o c h o d z e n i a nie l u d o w e g o , z a c z y n a j ą c e j s i ę od 74. a d r u k o w a n e j po r a z p i e r w s z y przez Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , L u d P o l s k i , W a r s z a w a a u t o r ó w . Jej t r e ś c i o p i s o w a o d n o s i s i ę do s t r o j u k r a k o w i a k ó w 1 0 9 s. sto, 92 roboczą. s k ł a d a ł a s i ę o n a « z e s p o d n i i k a m i z e l k i sinej n a w i e r z c h , r z e m y k i e m p r z e p a s a n e j . 1830, s ł ó w « A l b o ś m y to j a c y tacy», s. 22 i 23, p o t e m przez i n n y c h wschodnich. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . B e n s d o r f a 1863, 17. 1 1 0 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a , L i s t y z p o d r ó ż y , r. 1 1 1 Siarkowski, 1 1 2 Bojko, 1 1 3 L i s k e , op. cit., że W e s e l a , op. cit., s. Okruszyny, s. s. 314 1824. 3. 42. Relacja J. J. Kauscha: l u d z i e wiejscy n o s z ą jeszcze n a spadającej «Bliżej K r a k o w a i w Krakowie koszuli feldowany samym w i d z i a ł e m bardzo c z ę ­ f a r t u c h p ł ó c i e n n y , s i ę g a j ą c y t a k ż e do kolan. �Fartuch ten otacza całe ciało naokół. W takim stroju w i d z i a ł e m w niedzielę c h ł o p c a s i e d z ą c e g o na k o n i u i po­ p r z e d z a j ą c e g o przed s o b ą z a p r z ę g s w ó j z w o z e m » . 1 1 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 6 6 — 6 7 : « K o b i e t y . . . p r z y n o s i ł y ś n i a d a n i e o r a c z o m , k t ó r z y n i e g d y ś w p i e r w s z y d z i e ń o r k i wyjeżdżali w pole u b r a n i j a k n a wesele, a m i ę d z y i n n y m i z a p a s y w a l i sobie b i a ł e f a r t u s z k i , j a k s i ę d z i ś jeszcze z a g r a n i c ą w K r ó l e s t w i e w i d z i » (r. 1911). 1 1 5 Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a i l u s t r o w a n a , W a r s z a w a 1902 I I I , s. 1 1 6 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 136. 12. 1 1 7 S i a r k o w s k i , M a t . do 1 1 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 1 9 I g n . K r a s i c k i , P a n P o d s t o l i , W a r s z a w a 1803, s. 6 5 : « P i k o w y ż u p a n i k ł a p c i e u r ę k a w ó w o z n a c z a ł y etn. 106. który się dawnych o b y c z a j ó w 1 2 0 koło człowieka, trzymał». S t w i e r d z i ł to m g r Z d z i s ł a w S z e w c z y k n a s u k m a n a c h o j c o w s k i c h z S ą s p o w a o r a z « m i e c h o w s k i c h » z P r z y s i e k i Kozłowa. 1 2 1 W armii napoleońskiej s z a r f ę s r e b r n ą , szer. 10 c m z a m a r a n t o w y m i j e d w a b n y m i p a s a m i i d w o m a w i s z ą c y m i z p r a w e j strony nosili g e n e r a ł o w i e i w y ż s i oficerowie. Napoleona. I n s p e k t o r naczelny n o s i ł n i e b i e s k ą , a p o d i n s p e k t o r j e g e n e r a ł o w i e , a o d r . 1831 1 2 2 intendenci kutasami O d r. 1809 o z n a c z a ł a o n a p u ł k lekkiej j a z d y g w a r d i i z i e l o n ą . W czasach K r ó l e s t w a Kongresowego ( G l o g e r , E n c y k l . starop. I V , s. nosli 305). S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 3 : po k o ż u c h a c h w i ś l i c k i c h « p o r o z r z u c a n e s ą centki z c z e r w o n e g o s u k n a n a plecach, kieszeniach i szyi». 1 2 3 K o l b e r g , K r a k o w s k i e I 1871, s. 1 2 4 Seweryn Udziela, Pasy w i e ś n i a k ó w skim, L w ó w 1926, s. 125. polskich u ż y w a n e w p o ł u d n i o w e j części M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u 1 2 6 S. U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , K r a k ó w 1 2 6 Że zaś nosili Cieszyń­ 8—9. ją konfederaci barscy (1761—1771), 1930, s. 31. zwano ją również konfederatką. I może jeszcze od Konfederacji Warszawskiej? 1 2 7 C h ł o p Szabla z G r ę b o s z o w a przywoził krakuski z K r a k o w a , 1 2 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 78. a nabywcy nadawali i m naddunajecki charakter. 1 2 9 T a k i e kapelusze przedstawione 1 3 0 K s i ą d z w T o p o l i , k t ó r y d a w a ł ś l u b y t y l k o n o w o ż e ń c o m o d z i a n y m po k r a k o w s k u , z t r u d n o ś c i ą d a ł s i ę u b ł a g a ć są w ł a ś n i e w albumie Zienkowicza. d o o d s t ę p s t w a o d tej zasady. T y t u ł e m e k s p i a c j i z a w y ł a m a n i e s i ę z tradycyjnego z w y c z a j u P a r a d o w a z r e z y g n o w a ć m u ­ siała z wyprawienia p r z e d ś l u b n e j zabawy zwanej dobronocka. T ę n o w ą paradę Paradowej r y c h ł o n a ś l a d o w a ć c i , c o « c h c i e l i s i ę o b r ó c i ć n a n o w ą m o d ę » , t z n , k a s o w a l i d o b r o n o c k ę w o b r z ę d z i e w e s e l n y m i szli do ś l u b u zaczęli odziani «nowomodnie». 1 3 1 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 3 2 S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w , op. c i t . , s. 32. 106. 133 N a z w y staropolskie. U l u d u z g ł o — t y l k o j a k o k o s z u l a ś m i e r t e l n a ( P r z e g l ą d K a t o l i c k i z a c h o w a ł o s i ę s ł o w o ź g a ć n p . w pow. 1 3 4 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 79. 1 3 5 Ogłoszenie w Dzienniku R z ą d o w y m miasta K r a k o w a 1 3 6 Pajetki m o s i ę ż n e używane 1892 N r 42). P o z a t y m p i ń c z o w s k i m « u ź g a ć k o s z u l ę » , ( S i a r k o w s k i , op. cit.). i okręgu — t e ż b y ł y przez bogatsze w i e ś n i a c z k i 1843. do p r z y s t r o j u c z e p c ó w oraz ślubnych trze­ wików. 1 3 7 N a z w a katana pochodzi z w ę g . katona — żołnierz, tak j a k rajtarka od 1 3 8 N a z w a s u k i e n k a i s u k n i a w y w o d z i s i ę od s u k n a , ta z a ś n a z w a o d s u k a ć tj. n a w i j a ć , o b r a c a ć . P ł ó t n o b o w i e m rajtara. w e ł n i a n e , f o l o w a n e tj. bite, o b r a c a n e c z y l i s u k a n e w s t ę p a c h folusza, z w a ł o s i ę s u k n e m . S t ą d t a k ż e s u k a s u k m a n y , a w e f r a n c . souqueville 1 3 9 o r a z s o u s ą u a n i e , n a z w a specjalnego r o d z a j u p ł a s z c z a . O p i s K r ó l e s t w a , s. 48. 1 4 0 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 48. 1 4 1 Buty kobiece n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m m i a ł y b y ć p r z e d r . 1900 z d o b i o n e haftem k o l o r o w y m , p o d o b n i e j a k k r a k o w s k i e buty w y k o n y w a n e w M n i k o w i e : B u t ó w t a k i c h nie z a c h o w a ł s i ę j e d n a k ż a d e n o k a z , , a n i t e ż ż a d e n z szew­ c ó w n a d d u n a j e c k i c h k o ł o r. 1920 nie u m i a ł d o k ł a d n i e o b j a ś n i ć tego haftu w s z c z e g ó ł a c h . P r a w d o p o d o b n i e r a d n e buty z a k u p y w a n o w 1 4 2 takie p a ­ Krakowie. M a r i a S t a t t l e r ó w n a , H a f c i a r s t w o ludowe. W i s ł a 1902, t. X V I . 93 �L I T E R A T U R A 1. S t a n i s ł a w A r n o l d , Terytoria K o m i s j i dla Atlasu 2. S t a n i s ł a w A r n o l d , 3. — 5. J a k u b B o j k o , — Geografia historyczna Polski, W a r s z a w a i umowy, K r a k ó w z Gręboszowa, Lwów N-7. 1563. 1904. 1911. 7. J . C h o c i s z e w s k i , M a l o w n i c z y opis P o l s k i , 8. Ł u k a s z G ó r n i c k i , D w o r z a n i n P o l s k i , Poznań Kraków 1891. 1566 ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886). 9. E d w . C r e s s y , N a w i e l k i c h s z l a k a c h k o l e j o w y c h ( « P o l s k a i ś w i a t w s p ó ł c z e s n y » , B i b l . M ł o d z i e ż y N - 1 1 9 , 10. Seb. D e m b o w s k i , O F a b r y c e Sukiennej K r a k o w s k i e j , 11. D z i e n n i k R z ą d o w y w m i a s t a K r a k o w a o k r ę g u 12. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d P o l s k i , 13. — U b i o r y w Polsce, K r a k ó w Warszawa Kraków 1843. 1861. 1902, t. I I I . Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I Bibl. Nar. N-88. 16. J u l i a n K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e s i ę p r z e m y s ł u i s z t u k i w d a w n e j P o l s c e , K r a k ó w 17. O s k a r K o l b e r g , 18. Kieleckie —* K r a k o w s k i e ( L u d — j e g o z w y c z a j e itd. S e r y a X V I I I , I Kraków 19. T a d . K o r z o n , W e w n ę t r z n e d z i e j e . P o l s k i z a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , T . I I , W - w a 1958 21. Ehrenkleid des L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Aleksander Maciejowski, tomy, Petersburg—Warszawa Chmielnika). Soldaten, B e r l i n 1936.. 23. W a c ł a w Polska aż 1876. do I poł. XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów I V 1812. 24. J ó z e f M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z o k o l i c K r a k o w a , 25. O p i s K r ó l e s t w a Polskiego pod Kraków 1958. w z g l ę d e m h i s t o r y c z n y m , statystycznym, r o l n i c z y m , f a b r y c z n y m , h a n d l o w y m , z w y ­ czajowym i obyczajowym, T . I i I I , Warszawa 1850. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . Bensdorffa 27. K a z i m i e r z 28. Pr z yj ac ie l 29. 2. 1898. N-163—170 (Wycieczka w okolice K i e l c , P i ń c z o w a i 22. K s a w e r y 26. 1888. X I X ) , K r a k ó w 1885—6, t o m ó w 1876. 20. K r o n i k a , W a r s z a w a Martin Lezius, D a s Warszawa). 1791. 1830. 14. Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a ilustr. W a r s z a w a 15. J ę d r z e j K i t o w i c z , (Prace 1951. O m n i u m fere gentium nostrae aetatis habitus n u n q u a m ante h a c aediti, V e n e t i s Pisma Okruszyny P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I w. 1927). T ł o s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i 1953 4. F e r n a n d o Bertelli, 6. plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 1863. P i w a r s k i , K r a j m a l o w n i c z y 1855—1859. L u d u , Leszno 1846. M i k o ł a j R e y , W i z e r u n e k w ł a s n y ż y w o t a c z ł o w i e k a poczciwego, K r a k ó w 30. J a n R o s t w o r o w s k i , D i a r i u s z R k p s P. A . N . p o d r ó ż y odbytej 1813 roku w Krakowskie, 1558. Gallicyę y Sandecki Cyrkuł, Kraków, N-1783. 31. R ę k o p i s a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1842 ( w ł a s n o ś ć nie i s t n i e j ą c e g o d z i ś M u z e u m T e c h n i k i w Sielpi W i e l k i e j , K o ń s k i e , w depozycie u i n ż . M . 32. W ł . S i a r ( k o w s k i ) , 33. W ł a d . S i a r k o w s k i , pow. Radwana). W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c S o b k o w a do C h m i e l n i k a , Kielce 1871. M a t e r i a ł y do etnografii l u d u pol. z o k o l i c K i e l c , cz. I I I , K r a k ó w 1880. 34. W ł a d . S e m k o w i c z , S ł o w i a ń s z c z y z n a z a c h o d n i a i w s c h o d n i a w X w., P o l s k a z a K a z . W i e l k i e g o ( m a p y ) . 35. S ł o w n i k geograficzny p o d red. Chlebowskiego. 36. W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 37. S e w e r y n U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , W y d . M . E . N r 3, K r a k ó w 1859. 1930. 38. S e w e r y n U d z i e l a , P a s y w i e ś n i a k ó w p o l s k i c h w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m , L w ó w 39. T y g . I l u s t r . 1862. 1926. �SPIS Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m stroju k r a k o w s k i m , sem Ryc. ILUSTRACJI b ł y s z c z ą c y c h g a l o n ó w . F o t . r. 1904 2. C h ł o p w ż u p a n i e — d r z e w o r y t z r. 1512 o n w kierezji teatralnej, p r z e ł a d o w a n e j f a ł s z y w y m luksu­ St. Stadler, K r a k ó w . S t a n i s ł a w a Z a b o r o w s k i e g o « C o n t r a m a l o s diyites et u s u r a r i o s trac- tatus». Ryc. 3. T y p o w y s z l a c h c i c p o l s k i z X V I w. w g r y c . F e r n a n d a Ryc. 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i s u k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a - Ryc. 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a c o v i a e Ryc. 6. C h ł o p k r a k o w s k i Ryc. 7. M u z y k a n c i coviae w Bertellego. 1598. 1598. w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u o l . z I I p o ł . X V I I w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w Krakowie. Kraków krakowscy — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, 1693. Ryc. 8. K r a k o w i a k k o s y n i e r — a k w . J . P . Ryc. 9. O b s z y c i e k o ł n i e r z a a m a r a n t o w y m j e d w a b i e m u b ł ę k i t n e g o ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Norblina. Ryc. 10. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Ryc. 11. C z e p i e c « z b l a s z k a m i » c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m s i ę n a g r o d z i s k u w pow. Pińczów. N a Ryc. 12. W o j s k o p o l s k i e r. 1794 — r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , k o p . Ryc. 13. Oficer Ryc. 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. Ryc. 15. G r a n a t o w a Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e u b i o r y l u d o w e z o k o l i c y S k a l b m i e r z a — r y s . W ł a d y s ł a w I I pułku krakusów w wojsku p o w s t a ń c z y m K . W a w r o s z , litogr. R . Z a d r a z i l a n a C z a r n e j 1831 Ryc. s. des Soldaten, B e r l i n , 1936, M i e c h ó w . Fot. I . Krieger w s. 312. Krakowie. sukmana miechowska z doszywanym k o ł n i e r z e m kierezjowym. F o t . I . Krieger. Szerner, T y g o d n i k I l u s t r o w a n y 1864 404. 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . Boulogne R y c . 18. K r a k o w i a k w kierezji z Z a b o r o w a , pow. Ryc. Wsi. o d z i a n y p o d o b n i e j a k i u ł a n i w k i e i e z j e z hafto­ wanymi sukami. Z książki Martin Lesius « D a s Ehrenhleid X Chrobrzu, o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę resztki r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec m e t a l o w y . 1925. Brzesko. 19. K r a k o w i a k w kierezji s k a l b m i e r s k i e j — fot. I . Krieger. R y c . 20. N a p a d b r a c i N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a K r i e g a w r. 1948 — k o l o r o w y rysunek Jana Zielińskiego. R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » P e t e r s b u r g R y c . 22. K r a k o w i a n k a « o d Skalbmierza*, r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. R y c . 23. P r o s z o w i a n k a , r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. Langer. R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. Fot. I . Krieger. I . Krieger. R y c . 26. K a f t a n d l a c h ł o p c a — liberia s ł u ż b y dworskiej c a ł k o w i c i e z r y w a j ą c a z t r a d y c j a m i R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji 1857. Langer. zdobnictwa ludowego. skalbmierskiej. R y c . 28. Z n i s z c z e n i e k o l e i w a r s z a w s k o - w i e d . garni Grzybowskiej w K r a k o w i e przez p o w s t a ń c ó w M u z e u m Czartoryskich 1863 r. D r u k I. J . Weber w Lipsku, nakład księ­ r y c . 7392. R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » ' z o k o l i c y S z c z u c i n a . R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , po w . Ryc. S t o p n i c a , w tzw. Fot. I . Krieger. « s u k m a n i e dzikiej». 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h w e d ł u g Stan. Arnolda. R y c . 34. Z a s i ę g s t r o j ó w k r a k o w s k i c h R y c . 35. S k a l m i e r z a k , wschodnich. mai. M i c h a ł Stachowicz, Gabinet R y c i n Bibl. Jag. R y c . 36. R o g a t y w k a z. w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w s z t u c z n y c h . Ryc.'37. M a r s z a ł e k weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . 95 �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W l a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . Gabinet rycin w M u z e u m N a r o d o w y m w Kra­ kowie. R y c . 39. C h ł o p s p o d B u s k a w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i p r z y r a m k o w ę j , m a r s z c z o n e j w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, Sandomierskie, G ó r y Świętokrzyskie). R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. Fot. I . Krieger. R y c . 41. K r a k o w i a k w p ł ó t n i a n c e z Z i e m i Proszowskiej. R y c . 4 2 . P o lewej K r a k o w i a k o d P r o s z o w i c , p o prawej o d Brzeska. R y c . 43. K r ó j p ł ó t n i a n k i z Z i e m i P r o s z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 44. K r ó j k a f t a n a z Z a b o r o w a , po w . R y c . 45. K r ó j kierezji z p o w . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . M i e c h ó w , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 46. K r ó j d a w n e j s u k m a n y szarej, r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 47. K r ó j s u k m a n y z w . o p i e r z a n k a z po w . R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , po w . D ą b r o w a Tarnowska, rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 50. K r a k o w i a k w burosze. R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 I S. 180. R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u w i ś l i c k i m . R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z czasów kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z ł o n o w y pas k r a k o w s k i R y c . 55. B i a ł y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. : w y s z y w a n y z i e l o n y m safianem. R y c . 56. K r a k o w i a k w magierze tynieckiej. R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , po w . P i ń c z ó w . Fot. I . Krieger. R y c . 58. K r a k o w i a k w kierezji — p i e r n i k R o t o w s k i e g o w Krakowie. R y c . 59. C h ł o p i w' c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . P r z y j a c i e l L u d u , L e s z n o 1836 R y c . 60. K r ó j k o s z u z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m I , s. 164. p i o n o w o . D w o r y k. O ś w i ę c i m i a r. 1850, rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 61. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p o z i o m o , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 62. K r ó j k o s z u l i k o b i e c e j « z k a r c z k i e m » , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o ł o w e g o » z K a r s , po w . R y s . 64. Krój gorsetu z Z a l i p i a , p o w . R y s . 65. K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , po w . R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . kaftaniku. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej zapasce o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , po w . prawo kobieta w stroju z Marcinkowic, pow. R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , po w . R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , po w . na Brzesko. Dąbrowa. R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j z a p a s c e K a r s y , pow. R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e po w . Dąbrowa, Brzesko. Dąbrowa. Brzesko. R y c . 72. W i ą z a n i e c z e p c a « w k o k o s i ę » . R y c . 73. T e c h n i k a z d o b n i c z e g o ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h p a s ó w k r a k o w s k i c h . (Rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a n a k o s z u l i k o b i e c e j z Z a l i p i a . R y c . 75. K r e z a do k o s z u l i h a f t o w a n a n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e , R y c . 76. pow. Dąbrowa. M o t y w y zdobnicze « w y p r ą g a n e » na koszulach kobiecych w Zalipiu, pow. R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e po w . R y c . 79. K r a k o w i a k w bogato h a f t o w a n e j kierezji z po w . R y c . 80. Z o f i a Szablina, hafciarka Dąbrowa. na Powiślu Dąbrowskim. z G r ę b o s z o w a , pow Dąbrowa. pińczowskiego. Dąbrowa Tarnowska. R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance K . B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » z w y d . R y c . 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m 1831 Fotografie n r 9, 10, 11, 12, wykonał M i c h a ł 96 13, 16, 18, 26, 27, Myśliński. 41, 4 2 , 50, petersburskiego r . 1857. r. 53, 54, 55, 56, 58, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 78, 79 �KPATKOE Ha TeppHiopHH H3JIC0KEHHE K p a K O B C K o r o BoeBOflCTBa B Hacroamee COflEPJKAHHfl BpeMH y>Ke He BCTpenaeTCH cainoro adpdpeKTHoro B r i o n t m e rana HapHAa BOCTOtmbDC KpaKOBHKOB (jKHTejieii KpaKOBCKOń 3eMjin) HH B KawecTBe 6yflHHqHoń HH B KanecTBe npa3HHH^H0H. EAHHCTBeHHO B K)JKHBIX ye3Aax BoesoflTBa 3THM Hapaii;oM nojr63yK>TCH ojiejKflM, flepeBeHCKHe OpKeCTpBI, KOHHbie CBHTbl BO BpeMH CejIBCKHX TOp>KeCTB, CBafleSHblC flpy5KKH H yąaCTHHKH 06lIien0JIbCKHX «fl05KHHOK» (npa3flHHKOB ypo>KaH). ycTaHaBJiHBafl ccbepy pacnpocTpaHeHHH 3Toro HapHAa B BajICH CJieflyWIITłlMH COOÓpałKeHHHMH: i ) 4) caMoonpeAeJieimeM HacejiemiH B OTHOmeroiH ero o6ocHOBbiBaiomHMH tiRm^ecaihit dj>H3H0rpac|)HiieCKHMH, snnroecKOH 2) roAbi X I X crojieTHH, a B i o p pyKOBOflCTBO- HCT0pHKO-3THH<reCKHMH, 3) SKOHOMHHeCKHMH, npHHajnejKHOCTH, 5) THnoBbiMH ocoSemiocTHMH, ero o6oco6jieHne B onpeflejieHHOM n p o c T p a H d B e H BpeMeHH, 6) npaKTHHecKHMH coo6pa>KeHHHMH, peKOMeHflyiomHMH o6&eAHHemie He3HaHHTejiBHbix pa3H0BHAH0CTeii Hapnfla B 6ojiee KpyrrHbie TpaflHiiHOHHbie rpynnbi. HCTOPHH HapHAa B0CT0tiHbix KpaKOBHKOB B cooiBeTCTBHH c 3K0H0AiHqecKHMH ycnoBHHMH pacnaAaeTCH Ha qeTbipe nepHOfla: nepBbiń — c 1500 no 1650 r o f l , BTopoii — 1650—1760 rorna, TpeTHń — 1760—1830 r o A b i , MeTBepTbiń — 1830—1914 r o ^ y . I I p n H3yqeHHH 3Toro rana HapOflHOH Oflewyrbi 6onbuiyK) y c i r y r y 0Ka3ajm MaTepnajibi HKOHorpariHMecKHe, HCTopHorpadpn^ecKHe (3aBemaHHHx), HCKonaeMbix H dpojiŁKJiopiiCTmecKHe, a paBKO H MaTepnajibi, o6Hapy*eHHbie B K>pH^H^ecKHX aKTax npeAMeTax, My3eHHbix 3KcnoHaTax H HaxoflKax Ha Mecrax. E j i a r o A a p H sTOiuy MO>KHO SMJIO ycTaHOBHTb, ^TO HeKOTopbie sjiemeHibi 3Toro HapHAa BOCXOAHT K Hamany X V I BeKa H MTO B 3 n o x y Bo3po>KAeHHH, KOTopaa B r i o n i u i e npoAOJi»cajiac& AO 1650 r o ^ a , ccbopMHpoBajrncB He TOJIBKO imrHxeTCKHH Hapna, HO H H a noAH3H ofle>Kfla H npirroM y « e B HeKOTopbix p e r n o H a j i Ł H b K pa3H0BHAH0CTHX. H a 3TOT Hapnfl 0Ka3ajia CBoe AencTBHe H HaaHOHajibHO-ocBoSoAHTeuŁHas 6opb6a ITOJIHKOB Ha npoTHH<eHHH XVIII H XIX croneTHH. B03- y^acrae KpeCTBHH B BOCCTaHHH, pyKOBOAHMOM KOCTWHIKO, CnOCo6cTBOBajIO TOMy, *ITO KpaKOBCKHił HapHA CTaH BOeHHbIM MyHflHpoM; euie B 183 I r o s y pa3jra^Hbie noABcraie nojrKH HOCHJTH KopH^nieBbie « K e p e 3 H M » , TO ecTŁ c e p n i n n i c 6OJIŁHIHM TpeyroJibHbiM BOPOTHHKOM, H e K O T o p w e >Ke yKpaiueHiiH Ha OAHOM H3 THIIOB «cyKwaHOB» ((bur. 32), KpecTbHHe HOCHJTH eme AO 1940 poAocnoBHyio OT 3HaK0B OTJIHMHH Ha BoeHHbix MyHAHpax BpeiweH HanoneoHOBCKHx BOHH, T e p i i o r c T B a H KopojieBCTBa KOTopbie roAa, BpoAe rrmpoKHX JTCHT nepeBH3aHbix r e p e 3 nne^o H XBOCTHKOB, BeAyT CBOIO BapuiaBCKoro nojiBCKoro. OcoSeHHOCTH SToro HapHAa noKa3aHbi B HacroHmeH n y 6 j n i K a L u a i Ha dpoTOCHHMKax H KpacoMHbix Ta6jiHuax. 0 6 p a m a e T Ha ce6n BHHMaHHe i p x a H ^ e c K i r i i xapaKTep XOACTHHKH, TO ecTB 6ejioro jieTHero xoncTHHHoro n n a m a ((bHr. 43 H 40—42} H MeTbipe rana «Kapa3Hił», TO ecTB cepMar H3 AOMOTKaHHoro rpySoro cyraja, 6OKOBOH Bbipe3 KOTopbix 3 npeAHa3HaqeHHbift AJIH o6pa30BaHHfl CKJiaAOK, BbLKpoeH B nepeAHefr H 3aAHefi nojiocax. BjiaroAapn yAajibCKoft dpopine 3TOH «KapH3HM» c n y i H J i o c Ł T a K , ITO KpaKOBCKHH HapHA CAeJiaji B IIoAbHie B s n o x y poMaHTH3Ma BoeHHyw K a p b e p y . PaBHbiM o6pa30M H noAbi KacpTaHa, p a 3 B e B a w m H e c H BO BpeMH KOHHOH e3Abi H T a a i i e B , npHAaBajin My>KMHHaM MHoro MOJiOAiieBaTOCTH. BocTOTHbie KpaKOBHKH HOCHjrn « K a p a 3 H » Meibipex UBeTOB: 6ejryw c SOJIBIHHM KpacHbiM BOPOTHH­ KOM (coqeTaHHe Sejioro c KpacHbiM SWJIO MaHHfhecTairHeH HanHOHajn.Hbrx ABCTOB) , CHHKDKD c a j i b m JIH6O wejiTbiM BOpOTHHKOM, KOpHTHeByK) C 6oraTO BbllllHTbLM KOpHHHeBbLM BOpOTHHKOM II CepyK) C BOpOTHHKOM, oSuiHTHM AeHbiM cyKHOM. OcoSeHHOCTHMH s T o r o HapHAa, cpa3y » e 3e- 6poc^Bim»BiCH B r j i a 3 a , 6 b i j m KpacHan inanKa-KOHdpeAe- pa-TKa, onyuieHHaH BHU3y BapauiKOM, KOTopan y CBaAe6Horo c r a p o c r b i HJTH y CBaTOB SbiJia yKpauieHa euie HcynTa- HOM H3 naBjmHBHX nepBeB, H 6enbra KOjKaHbffi n o a c c MeTaAJrsraecKHMH yKpaineHHH2vui, oÓMeTaHHbiii KOCMMH CTOKKaMH no 3ejieH0My cadpbHHy. 3 T H n o n c a , cnyiiajiocB, Aono.THHjmcb HaHH3aHHbiMH Ha peMemoK noSpHKyniKaMH, KOTOpble BO BpeMH TaHHeB n03BHKHBajTH B pHTM ABH5KCHHH TSHIIOpa. iaCeHCKHH HapnA euie B nepBOH nojioBHHe X I X BeKa ó b i j i no npeHMyniecTBy 6e.TbiM, HO y » c e B KOHii,e STOTO BeKa c r a j i rr,BeTHCTbiM B TaKoił cTeneHH, vro y ceBepHbnc coceAOK OAeTBCH n o - K p a K o I I I c K H 0 3 H a i a j i o TO >Ke, HTOH paAeTŁ HBeTHCToe njiaTBe. OpHaMeHTHpoBKa oAe>KAbi, comacHO AaBHHiHHHM TpauHirtiHJi, xapaKTepH30Bajiacb annnHKauH- HMH Ha T y n y n a x . Eenan BbnimBKa AOCTHraa CBoero a n o r e n B JIOMSPOBCKO.M ITpHBHCjniHBe Ha neperrHHKax H p y 6 a x a x , BbniniBKa >Ke, ykpamaioinaH ,\iy>KCKyio ORempy, 3<Jt<t>eKTHee B c e r o npoHBiuiacb Ha 6ojTBiiarx Tpeyrojn>Hbix crrycK,a- K>rn,HxcH Ha cromy BopoTHHKax CBHTOK ( « K a p a 3 H ń » ) . Strój krakowiaków — 7 97 �CIIHCOK PHC. iv )KeHHX H HeBecra — Ha HCM TeaTpautHan HUJiroCTPAIIHlł « K e p e 3 H H » (cBHTKa) c *rpe3MepH0ft MHiuypHOH p o c K o i n t i o c B e p - KaiomHX rajryHOB; Ha H e n KpaKOBCKHH HapoflHbin Hapaa. <£>OTO 1904 r . C T . Graflnep, KpaKOB. PHC. 2 . KpecTBHHHH B wcynaHe. EpaBiopa Ha flepeBe 1512 r . GraHHCJiaBa 3a6opoBCKoro « PHC. 3. THnHHHbifi IIOJIBCKHH HIJUKTHII X V I BeKa n o p n c y w c y OepHaHflo PHC 4 . KpecTbHHe B cyKMaHax (cepMarax) c 6ojibniHMH cyKOHHHMH BopoTHHKaiwH. T p a B i o p a Ha flepeBe H3 w i n n i PHC. 5. KpecTbHHe B cyKMaHax. T p a B K p a H3 PHC. 6. KpaKOBCKHH KpecTBHHHH B Tamie co CMepTbio. « ». BepTeirnH. » ranni « ». <t>parivseHT w a c j i . KapTHHbi 2-oft nojiOBHHbi X V I I BeKa B K o c r e n e 6epHapflHH0B B K p a K O B e . PHC. 7. KpaKOBCKHe My3bn<aHTbi. TpaB>Kpa Ha flepeBe H3 cOTOHeHHH H. K . Taypa «GKJia^ HJIH coKpoBHiirHHqa PHC. 8. ^Owenb K p a k o B C K o n 3eMirH — KOCHHbep. A K s a p e j i Ł 51. TI. H o p 6 j n m a . 3H3MeHHTbrX T a f a 3K0H0MHH», KpaKOB 1693. PHC. 9. 0 6 u i H B K a B o p o r a n K a r o j r y 6 o r o miHMOBCKoro )KynaHa ajiMM ineiiKOM. PHC 10. BbHHHBKa B HnworeM yrcry n o n b i r n o r r o B C K o r o PHC I I . M e n e l i « c 6juniiKaMH» HJIH uexnHaMH, HaHfleHHbrii n p n pacKom<ax B MornjibHHKe ropoflHma B Xpo6>Ke, «ynaHa. nHHwoBCKoro ye3fla. H a 3TOM SKcnoHaTe coxpaHHJincb ociarKH T i o n e B o r o flepeBeHCKoro njiaTKa, noKpbi- Baroinero MeTajuHraecKHH Meneii. PHC. 12. BOHCKO n o j i t c K o e 1794 r o f l a . PHCJTIOK M H x a j i a GraxoBHtia, rpaB. K . BaBponi., JiHTorparbHH P. 3aflpa3HJia, •^apHa Becb. PHC. 13. Ocpnuep 2-ro n o j m a « K p a K y c o B » (KOHHHKOB) n o B c r a m e c K o r o BOHCKa 1831 r . , OfleTMH noflofiHO yjiaHaM B TeMHoBypyio «Kepe3HK>» (cBHTKy) c TpeyrojiBHOH nejiepHHOH, BBILLIIITOH 6eJibiMH uiHypaMH H KpacHbiM cyKHOM. H 3 PHC ranni MapraHa JIe3Hca « 14. Eejian npoinoBHHKafl » 3 BepjiHH 1936 r . , c r p . 312. « K e p e 3 H » (CBHTKa) H3 Kamrabi BejibKOH, M e x o B C K o r o ye3fla. <6>OTO H . K p n r e p a , KpaKOB. PHC 15. CHHHH MexoBCKHft cyKMaH c npHiHHTBiM TpeyrojibHbiM PHC 16. npa3flHH^Hbie HapoflHbie Hapnflbi H3 OKpecraocTeH CKanŁ6Mep>Ka — p n c BjiaflHCJiaB IIIepHep, « BopoTHHKOM. <E>OTO H . K p n r e p a . » 3a «eKa6pb 1864 r . , d p . 404. PHC 17,. C.Kajrs6MepH<cKHH cyKMaH. cfcoToperrp. BynoHb 1925 r . j B i i e H i p e — KpaKOBCKHH 5KHTejit H3 OKpacTHOCTeił MexoBa. PHC. 18. JKnTejH. KpaKOBCKoił 3eMjrn B 3a6opoBCKOH « K e p e 3 H e » (cBHTKe), EpHtecKOBCKHH ye3fl. 'JKwrejihKpaKOBCKoił PHC. 19. 3eMjm B cKam>6Mep>KCK0H « K e p e 3 H e » . <E>OTO H . K p n r e p a . P H C 20. H a n a s e H H e 6paTbeB H a r a e B C K H X Ha ynpaBJwioiiiero KpaKOBOM aBCTpHHCKoro KOHcyna K p n r a B 1848 r . KpacotfflbiJi pHcyHOK i ł u a 3ejrHHCKoro. P H C 21. BecnaB. EpaBiopa Ha flepeBe B KAHUUHH Ka3HMeM<a Epofl3HHCKoro «BecjiaB», neTepSypr 1857 r . P H C 2 2 . K p a K O B H H K a H3 OKpecTHOCTeH CKajib6Mep>Ka. PHC. M H x a n GraxoBHq:, rpaB. J I j m r e p . PHC. 2 3 . ripoHioBHuaHKa. PHC. M n x a j i CTaxoBHi, r p a B . JlHHrep. PHC. 24. KpecTbHHe B noBceflHeBHOH ofle>Kfle H3 OKpecrHocieił CKajib6i«ep>Ka. P H C 25. J l H B p e a flBopoBbrx H3 OKpecTHOCTeH IIpoiHOBHue. PHC. 26. KatbTaH Majib^HKa — JiHBpea Pnc flBopoBbix, uejiHKOM n o p B a B H i a a c TaBniniHMn HapoflHoro opHajweHia. 27. nejiepnHa cKajib6iMep>KCKon « K e p e 3 H » (CBHTKH) fljw MajiB^HKOB. PHC. 28. Pa3pyiiieHHe BapuiaBCKO-BeHCKOH 5Kejie3HOH rpacnSoBCKon B KpaKOBe, Tnnorp. flopora noBCTaHi^aMn B 1863 r . H3flaHHe H . H . Beóep B JleftrruHre. PHC. 29. EeubiH Hapjjfl H3 OKpecTHOCTeH i l p o n i O B H i i e . Pnc. OOTO H . K p n r e p a . <I>OTO H . K p n r e p a . <$>OTO KHnroToproBun My3eft I a p T 0 p H H C K H X , p n c 7392. t H . Kpnrepa. 30. IIjiaTBe, no,n;6HToe 6apaniKOM. <J>OTO H . K p n r e p a . PHC. 3 1 . C y K M a H , wpaiiieHHBiH rojrySoS «TypeTHHHon» H3 OKpecTHOCTeH IIIyirnHa. OOTO H . K p n r e p a . Pnc 32. KpecTBHHHH — 3aMjieBjiaflejieii Ha IIIHBOBCKHH H3 MarepoBa, CTomumKoro ye3fla, B T a n Ha3MBaeMOM «AHKOM cyKMaHe». PHC. 33. n j i o m a j m njieMeHHbrx TeppirropHH, apxnflHaKOHaTOB H ye3flOB B ctpepe pacnpocipaHeHHH BOCTOMHbix K p a KOBHH no CiaHHCjiaBy ApHOJiBfly. 98 �P u c . 34. Q p e p a pacnpoeraHeHHH BOCTOwoKpaKOBCKHX HapHflOB. PHC. 35. CKaJibMepjKaHHH. PHC. M H x a j i a G r a x o B H q a , KaÖHHeT r p a s i o p ürejijiOHCKOH 6H6JIHOT6KH. PHC. 36. KoHfpeflepaiKa PHC. 37. c cyjrraHOM H3 naBJiHHLHX nepteB H iicKycerBeHHbix irseTOB. CBansOHŁiH p a c n o p H a i i i e j i b co cKHnerpoM B p y K e . K a p r a H a Ü . CyxoaojibCKoro. P H C 38. CBa«e6HbiH B b i x o / i . K a p r a H a BjiaffHCJiaBa U l e p H e p a , r p a B . A . 3aiiK0BCKHH. K a ô m i e T r p a B i o p HauHOHajiŁHoro My3ea B K p a K O B e . PHC. 39. KpecTbHHHH H3 OKpecTHOCTeii E y c K a B BŁICOKOH m a n K e , B XOJICTHHHOM n j i a i b e H B p y 6 a x e c Hanjie^HbiMH cöopKaMH B O K p y r m e n (A. FlaTKOBCKHH, CaHflOMupcKaa 3a.\iJiH, CBeHTOKuiHincKHe r o p b i ) . PHC. 40. KpaKOBHHHH H3 C.Kajib6Mep>Ka. 4>OTO I I . K p u r e p a . PHC. 4 1 . KpaKOBHHHH B XOJICTHHHOM njiacTbe H3 IIPOHIOBCKOH 3eMjiH. PHC. 42. C n e B a KpaKOBHHHH H3 ripomoBHiie, cnpaBa — H3 Ep>KecKO. P H C 43. O a c o H xojicTiiHHoro PHC. 44. <3?acoH KaqVraHa H3 3 a 6 o p o B a , Bpa<ecKOBCKoro ye3,n,a. PHC. 3. PHC. 45. OacoH njiaTbH H3 npOHioBCKOH 3eMJHi. PHC. 3 . «Kepe3H» H3 M e x o B C K o r o ye3fla. PHC. 3. PHC. 46. <t>acoH flaBHero c e p o r o cyKMaHa. PHC. 3. PHC. 47. IIIeB^HKa. IIIeBiHKa. HleBmoca. UleB^aïKa. <J>acoH cyKMaHa, Ha3biBaeMoro «one»caHKa» H3 JIoMÖpoBO-TapHOBCKOro ye3aa. PHC. 3. IIIeB^HKa. PHC. 48. <E>acoH «Kepe3HH» H3 3a6opoBa, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 3. IIIeBHHKa. P H C 49. <£>acoH n H H i o B C K o r o cyKMaHa. P H C 3. LUeBMHKa. P H C 50. KpaKOBHHHH B 6ypoM cyKMaHe. P H C 51: C ß a T b i B KpaKOBCKoft BeMJie. B n a a n c n a B I I I e p H e p , » B b i n . I 3a 1878 « r., crp. 180. P H C 52. KpecTbHHHH B BHCJIHITKOM T y j i y n e . P H C 53. KpaKOBCKHH n o n e BpeMeH KOCTMUIKO. PHC. 54. MeTbipeXMjieHHbiií KpaKOBCKHii none cepenHHbi X I X Bena. PHC. 55. E e j i b i H KpaKOBCKHii none, BbmiHTbiH 30ieHbiM carpŁHHOM. PHC. 56. KpaKOBHHHH B TbiHeirKoñ BBICOKOH i i i a n K e . PHC. 57. KpecTbHHHH B BMCOKOH inariKe H3 IIpHCHÖeHHua, ü i o r a o B C K o r o ye3fla. OOTO H . Kpnrepa. P H C 58. Ä H T e j i b KpaKOBCKoä 3eMjra B «Kepe3He» — npHHHK POTOBCKOTO B K p a K O B e . P H C 59. KpecTŁHHe B « B M B e p H y T b i x » uiariKax. « » , JleuiHO 1836 PHC. 60. <t>acoH p y ô a x n c KOKCTKOH B BepTHKajibHbie CKirajTKH. flßopbi r . , Bbin. I , CTp. n o j i OCBCHHHMOM, 1850 164. r., pne 3. EüeB- *mKa. PHC. 62. <[>acoH JKCHCKOH p y 6 a x n c «KOMTKOH». PHC. 3. PHC. 63. <t>acoH « O K p y r j i o r o » KadwaHa H3 K a p c o B , HleBiuiKa. floMßpoBCKoro y e 3 ^ a . PHC. 3. IIIes^HKa. P H C 64. O a c o K KOpceTKH H3 3ajDirn>H, JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 3. PHC. 65. O a c o H K o p c e i K H H3 M a i i i K e m i H e , IIIeBHHKa, Ep>KecKOBCKoro ye3fla. P H C 3. IIIeBHHKa. PHC. 66. JKeHiHHHa B XOJICTHHHOM KacpTaH-qHKe. P u c 67. CneBa fleByiiiKa B l e p H o i i 6e3pyKaBKe, BHIHHTOM nepe/rHHKe y e 3 n a , c n p a B a weHiuHHa H p y S a x e — H3 3 a j i H n b H , ,JJ,oM6poBCKoro B Hapnne — H3 MaprrHHKOBHue, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 68. Ä e H i x u i H a B 6 e j i o i í KopceTKe c KpacHbiMH po3a.MH, MapqHHKOBHii.e, E p j K e c K O B C K o r o ye3fla. P H C 69. /KeHiHHHa B lepHOM KarpTaHe, K a p c w , JTpMÖpoBCKoro y e 3 a a . P H C 70. >KeHin,HHa B nepHOM KarpTaHe, c KpacHbiM nepeflHHKOM, K a p c w , JIoMÓpOBCKoro ye3fla. PHC. 7 1 . ^CeHuniHa B HaKHHHOM HOJIOTHHHOM i u i a T K e , MaiHKeHHjje, Bp»cecKOBCKoro y e 3 a a . PHC. 72. 3aBH3biBaHHe l e m H K a « n o f l KOKOHIHHK». PHC. 73. T e x H H K a opHaMeHTajibHoo CTpowH 6ejiBrx KpaKOBcrarx noHCOB. PHC. 3fl3HCJiaBa DleB^HKa. PHC. 74. B e j i b i ñ BbiuinTbiii rodppHpoBaHHbiíí BopoTHHK jKeHCKoft p y ô a x n H3 3anHnbH. PHC. 75. rodppHpoBaHHbiîi BOPOTHHK py6axH c wepHO-KpacHoił BbrniHBKOH. 3aJoinbe, ,H,OM6poBCKOro ye3fla. PHC. 76. OpHaMeHTajibHbie PHC. 77. Ta6jTHH,a HeKOTopbix BbiniHBajibHbrx MOTHBOB B ,U,OM6POBCKOM npHBHCJiHHbe. MOTHBM «B pyÔMHK» Ha » e H C K i r x p y 6 a x a x . 3 a j n i n b e , JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 78. j^eByiiiKa B p y 6 a x e c HepHO-KpacHOü BMIHHBKOH. 3 a j i n n b e , jJoMöpoBCKoro ye3aa. PHC. 79. Ä H T e u b KpaKOBCKoä BeMjra B 6oraTO BbiHiHToii «Kepe3He» (cBHTKe) H3 nirHHOBCKOro y e 3 3 a . PHC. 80. 3O(J)HH IQaôJiHHa, BbiiiiHBajibHiHua H3 r p e M O o u i o B a , floMÖpoBOTapHOBCKoro PHC. 8 1 . KpaKOBCKHii TaHen — rpaBiopa Ha flepeBe B HÄTHJUTHH K . Bpofl3HHCKoro ye3aa. «BecuaB», IIeTep6ypr 1857 r. 7« 99 �SUMMARY T h e m o s t spectacular type of folk- dresses i n P o l a n d w o r n by eastern C r a c o v i e n s does not exist today i n the c o u n t r y a s a n e v e r y d a y a n d h o l i d a y garment. O n l y i n the s o u t h e r n districts it is u s e d by village m u s i c b a n d s , e q u e s t r i a n escorts o n festivities, best m e n a n d participants o f n a t i o n w i d e harvest celebration. I n d e l i m i t a t i n g the a r e a o n w h i c h this c o s t u m e w a s w o r n i n 1850 the a u t h o r t o o k i n c o n s i d e r a t i o n the f o l l o w i n g f a c t o r s : 1) p h y s i o g r a p h i c factors 2) historical-ethnic factors 3) e c o n o m i c factors 4) selfdetermination o f the p o p u l a t i o n a s to its e t h n i c affiliation. 5) t y p i c a l features being the base for differentiation o f a b o v e c o s t u m e i n a given space a n d t i m e 6) p r a c t i c a l motives c a l l i n g for j o i n i n g m i n u t e varieties o f the dress i n bigger sets justifiable by the t r a d i t i o n . T h e h i s t o r y o f the c o s t u m e o f the eastern C r a c o v i e n s h a s been divided into 4 periods i n l i n e w i t h the e c o n o m i c c o n ­ d i t i o n s : 1) f r o m 1500 to 1650, 2) f r o m 1650 to 1760, 3) f r o m 1760 to 1830 a n d 4) f r o m 1830 to 1914. F o r the investigation o f this type o f f o l k c o s t u m e i c o n o g r a p h i c , h i s t o r i o g r a p h i c a n d f o l k lore m a t e r i a l h a s been used as w e l l as the m a t e r i a l f o u n d i n legal d o c u m e n t s (wills), e x c a v a t i o n s , m u s e u m relics a n d territorial findings. O n base o f these s o u r c e s w e c a n state, that s o m e elements o f a b o v e c o s t u m e date since the beginning o f the X V I c e n t u r y a n d that i n the p e r i o d o f the R e n a i s s a n c e — w h i c h lasted i n P o l a n d u p to 1650 — developed n o t only the c o s t u m e v a r i e t y w o r n b y the c o m m o n people a n d f u r t h e r m o r e w i t h s o m e regional T h e fighting f o r independence i n the X V I I I and X I X w o r n by the gentry b u t a l s o the specifities. c e n t u r i e s led b y the P o l e s h a d also a n influence u p o n the s a i d c o s t u m e . T h e p a r t i c i p a t i o n o f the peasants i n the K o ś c i u s z k o i n s u r r e c t i o n c a u s e d that the C r a c o w dress b e c a m e a m i l i t a r y u n i f o r m ; v a r i o u s regiments up to 1831 wore b r o w n coarse heavy coats with a big t r i a n g u l a r c o l l a r c a l l e d s u k m a n a ; o n o n e o f the s u k m a n a types (fig 32) w o r n b y the people e v e n u p to 1940 — t h e scarfs a n d tassels o n the breast h a v e their o r i g i n i n the m i l i t a r y distinctions o n the u n i f o r m s dating f r o m the n a p o l e o n i e w a r s a n d w a r s led b y the W a r s a w D u c h y a n d the C o n g r e s s K i n g d o m . T h e features o f this dress a r e s h o w n i n the present p u b l i c a t i o n i n the p h o t o s a n d i n the c o l o u r e d p l a t e s ; notice s h o u l d be t a k e n o f the a r c h a i c c h a r a c t e r of the white s u m m e r coat (fig. 43 a n d 4 0 — 4 2 ) a n d o f 4 types o f the so c a l l e d K e r e z j a i n w h i c h (fig. 4 8 , 49) the side cut s e r v i n g to m a k e folds is c u t i n the front a n d b a c k lobes. T h e d a r i n g f o r m o f this dress c a u s e d that the C r a c o w ^ c o s t u m e m a d e i n the age o f r o m a n t i c i s m a m i l i t a r y career i n P o l a n d . T h e l a p s o f the c o a t flap­ p i n g i n the d a n c e , o r d u r i n g a drive o n h o r s e b a c k , gave also a n accent o f a u d a c i t y to the silhouette. T h e eastern C r a c o v i a n s w o r e the k e r e z j a i n f o u r c o l o u r s v i z . a white one w i t h a big r e d c o l l a r (the c o m p o s i t i o n o f r e d a n d w h i t e f o r m e d the n a t i o n a l c o l o u r s ) , a n a v y b l u e w i t h a c r i m s o n o r a y e l l o w c o l l a r , a b r o w n o n e w i t h a b r o w n r i c h l y e m b r o i d e r e d c o l l a r a n d a grey one, w i t h a c o l l a r lined w i t h green c l o t h . A m o s t s t r i k i n g feature o f this dress w a s the r e d c a p c a l l e d r o g a t y w k a f r a m e d f r o m beneath w i t h l a m b s k i n f u r , the c a p o f the m a s t e r o f the wedding c e r e m o n y o r o f the best m a n w a s besides d e c o r a t e d w i t h a p a n a c h e o f p e a c o c k feathers. A n o t h e r interesting feature w a s a w h i t e lether belt w i t h m e t a l i n c r u s t a t i o n s a n d decorated w i t h green M o r o c c o quilted obliquely. T h e s e belts h a d additionally b r a s s rattles o f s m a l l s h a p e w h i c h a c ­ c e n t u a t e d the r h y t h m w h e n the d a n c e r m o v e d . T h e c o s t u m e o f the w o m e n w a s u p to the first p a r t of the X I X c e n t u r y m a i n l y white, b u t since the e n d o f the X I X c e n t u r y b e c a m e florid to s u c h a n extent that w h e n the neighbours f r o m the N o r t h s a i d s o m e b o d y w a s dressed i n the C r a c o v i a n w a y it m e a n t the s a m e a s to be dressed i n v i v i d c o l o u r s . T h e d e c o r a t i o n o f the dress a c c o r d i n g to old traditions consisted i n t r i m m i n g o f the fur c o a t s . T h e highest level o f the w h i t e e m b r o i d e r y w a s attained o n decorating shirts a n d a p r o n s i n the a r e a o f the P o w i ś l e D ą b r o w s k i e whereas the e m b r o i d e r y a d o r n i n g the m e n ' s dress achieved its highest f o r m i n the b i g t r i a n g u l a r c o l l a r s o f the k e r e z j a falling d o w n o n the b a c k . 100 �Podstawą się w faksymilowanej Archiwum we A T L A S edycji Polskiego egzemplarz znajdujący Ludoznawczego Wrocławiu P O L S K I C H W Y D A W A N Y był Towarzystwa S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A L E K S A N D R A K O W A L S K A - L E W I C K A , A N T O N I J A N U S Z R E D A K T O R S E K R E T A R Z R E D A K T O R B A R B A R A B A Z I E L I C H , J A C H E R - T Y S Z K O W A , A N N A K U C Z Y Ń S K I , K A M O C K I N A C Z E L N Y : K O M I T E T U : B A R B A R A A N T O N I W Y D A N I A A N T O N I B A Z I E L I C H K U C Z Y Ń S K I R E P R I N T O W E G O : K U C Z Y Ń S K I Opublikowało Wydawnictwo: P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e we W r o c ł a w i u w 1991 r o k u w n a k ł a d z i e 5000 egzemplarzy Wydrukowała: Wrocławska Drukarnia Naukowa �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych ATLAS POLSKICH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, kolejno 4. Strój STROJÓW opublikowanych: szamotulski, LUDOWYCH 1. Strój górali szczawnickich, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój 2. Strój dolnośląski kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki, Zagórzan, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój 19. Slrój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój k r a k o w i a k ó w wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9ae962c4461a623e695a885568be8a3.pdf b2a8ae799dffcc6ea89b5faffbfc1602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Małopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6205 Title A name given to the resource Strój krzczonowski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7; 47 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz (1884-1962) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c12beff0aed935c21db38667a1e8e4e9.pdf fda4789d88ba5c18f11a52470670c067 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1169 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1077 Title A name given to the resource Strój ludowy / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.73-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. I P L I S S N 0071-1861 K R Y S T Y N A H E R M A N O W I C Z - N OW A K STRÓJ LUDOWY Celem tego opracowania jest p r ó b a odczytania f u n k c j i p e ł n i o n y c h przez s t r ó j l u d o w y w p o c z ą t k a c h naszego w i e k u oraz p r z e ś l e d z e n i e , k t ó r e elementy s t r o j u p r z e t r w a ł y do dnia dzisiejszego i j a k ą r o l ę p e ł n i ą w s p ó ł ­ c z e ś n i e . Zagadnienie to b a d a ł a m na p r z y k ł a d z i e s t r o j u noszonego w d w u wsiach B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — Brennej i Istebnej. Za p o d s t a w ę do r o z w a ż a ń p o s ł u ż y ł s t r ó j , pod k t ó r y m to t e r m i n e m r o z u m i e ć b ę d ę odzienie o d g r y ­ w a j ą c e i s t o t n ą i w y r ó ż n i a j ą c ą r o l ę w sytuacji, w k t ó r e j funkcja u ż y t k o w a b y ł a m n i e j s p o ł e c z n i e istotna. A w i ę c s t r ó j b ę d z i e s t a n o w i ł reprezenta­ cyjną o d m i a n ę odzieży . 1 Do dnia dzisiejszego u t r z y m a ł się w p o j ę c i u samych i n f o r m a t o r ó w p o d z i a ł noszonej o d z i e ż y na t r z y zasadnicze kategorie. D o pierwszej z a l i ­ czany jest u b i ó r codzienny, roboczy, u ż y w a n y w czasie w y k o n y w a n i a w s z e l k i c h prac z w i ą z a n y c h z prowadzeniem gospodarstwa domowego. D r u g ą g r u p ę s t a n o w i u b i ó r na pobieżki, przeznaczony na w y j ś c i e do s ą ­ s i a d ó w , do sklepu, na t a r g . Jest on w stosunku do u b i o r u roboczego czysty, schludny, nie p o d a r t y . Do trzeciej g r u p y zaliczany jest u b i ó r o d ś w i ę t n y , s t r ó j u r o c z y s t y , „ k o ś c i e l n y " (noszony w czasie u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h : msze, odpusty, procesje). P o d k r e ś l a on t a k ż e w a g ę u r o c z y ­ stości r o d z i n n y c h i w i o s k o w y c h . Za najbardziej o d ś w i ę t n y , w k ł a d a n y j e d y n i e na w i ę k s z e u r o c z y s t o ś c i , u z n a ć n a l e ż y na t y m terenie s t r ó j cie­ szyński. I. R O L A S T R O J U L U D O W E G O W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ W S I O b s e r w u j ą c noszone obecnie u b i o r y w y j ś c i o w e na terenie obu bada­ nych w s i Beskidu Śląskiego w y r a ź n i e z a u w a ż y ć m o ż n a ich zróżnicowanie. Reprezentowana jest: 1) odzież w s p ó ł c z e s n a , nie o d b i e g a j ą c a od w z o r ó w m i e j s k i c h , c z ę s t o szybko p r z e j m u j ą c a wszelkie modne n o w i n k i . T e n r o - 1 R. K a n t o r , Symboliczne funkcje stroju w' społecznościach wiejskich giej polowie XIX wieku i w wieku XX. (Na podstawie materiałów z terenu „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 7: 1979, s. 18. w dru­ Polski), �74 K R Y S T Y N A HERMANO WIC Z-N OWAK dzaj u b i o r ó w noszony jest n a j c z ę ś c i e j przez osoby m ł o d e , k t ó r e z w i ą z a n e s ą z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i — czy to przez u c z ę s z c z a n i e t a m do s z k ó ł r ó ż ­ nego t y p u , czy t e ż przez p o d j ę t ą p r a c ę z a w o d o w ą ; 2) d r u g ą g r u p ę sta­ n o w i ą osoby o nieco l u ź n i e j s z y m kontakcie z miastem, o g r a n i c z a j ą c y m się do j e ż d ż e n i a n p . po zakupy czy na t a r g . Osoby te n o s z ą t a k ż e odzież t y p u miejskiego, jednak j e j o d m i e n n o ś ć u z e w n ę t r z n i a się w d r o b n y c h elementach, j a k np. d o b ó r k o l o r y s t y c z n y , n i e n a d ą ż a n i e za o b o w i ą z u j ą c y ­ m i k a n o n a m i m o d y , co pozwala na p i e r w s z y r z u t oka w y r ó ż n i ć miesz­ k a ń c a w s i ; 3) stosunkowo n i e w i e l k ą g r u p ę s t a n o w i ą osoby w starszym w i e k u , p r z e w a ż n i e k o b i e t y , k t ó r e z a c h o w a ł y pewne elementy u b i o r u t r a d y c y j n e g o i u ż y w a j ą i c h po d z i ś d z i e ń . Do t y c h e l e m e n t ó w z a l i c z y ć trzeba przede w s z y s t k i m czepek i c h u s t k ę ( w i ą z a n ą j u ż inaczej), grube w e ł n i a n e c h u s t y naramienne, jakie, rzadko t r a d y c y j n e s p ó d n i c e s k ł a d a j ą ­ ce się z d w u zapasek; 4) c z w a r t ą g r u p ę b ę d ą s t a n o w i ł y w s p ó ł c z e s n e stroje l u d o w e oparte na t r a d y c y j n y c h , u ż y w a n e w y ł ą c z n i e .na d u ż e u r o c z y ­ stości. O d d z i e l n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ć b ę d z i e k o s t i u m estradowy, reprezento­ w a n y przez z e s p o ł y regionalne w czasie w y s t ę p ó w . T a k w zarysie przedstawia się sytuacja u b i o r ó w noszonych w s p ó ł ­ c z e ś n i e na terenie badanych w s i . Z w r ó ć m y bliższą u w a g ę na noszone jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e elementy s t r o j u t r a d y c y j n e g o . S p o t k a ć je m o ż e m y nie t a k rzadko, j a k b y się m o ­ gło z d a w a ć . Noszone są one w . f o r m i e niezmienionej przez k o b i e t y w starszym w i e k u , c z ę s t o po przekroczeniu s z e ś ć d z i e s i ą t k i . N a j c h ę t n i e j u ż y w a j ą one c z e p c ó w z n a c z ó ł k i e m k o r o n k o w y m , z a k ł a d a n y c h nisko nad brwiami i p r z y k r y t y c h c h u s t k ą . Z m i a n i e u l e g ł s p o s ó b w i ą z a n i a chustek. N a d u ż e u r o c z y s t o ś c i w i ą ż ą jeszcze k o b i e t y c h u s t k i w s p o s ó b o d ś w i ę t n y — na klepocz, p r z e w a ż a j ą j e d n a k w i ą z a n e pod karkiem (pod b r o d ą ) z ł a d n i e s t e r c z ą c y m i na b o k i k o ń c a m i . Stosunkowo często m o ż n a jeszcze s p o t k a ć k o b i e t y otulone w grube, w e ł n i a n e chusty. N a r z u c a j ą je na r a m i o n a l u b o t u l a j ą n i m i g ł o w ę i b a r k i . Element t e n p r z e t r w a ł prawdopodobnie d z i ę k i dużej trwałości, a t a k ż e d u ż y m walorom ochronnym. Z a c h o w a ł y się t a k ż e w u ż y c i u o k r y c i a zwierzchnie zwane jaklami, w y s t ę p u j ą c y m i j e d ­ n a k j u ż bardzo rzadko. Sporadycznie m o ż n a s p o t k a ć jeszcze noszenie zamiast s p ó d n i c y d w u zapasek •— przedniej i t y l n e j , charakterystycznego elementu t r a d y c y j n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W n i e d z i e l ę j u ż bardzo rzadko m o ż n a z o b a c z y ć przed k o ś c i o ł e m starszego m ę ż c z y z n ę w spodniach su­ k i e n n y c h , czy t e ż w koszuli i brucliku. D u ż y w p ł y w na zachowanie i u ż y t k o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego m a autentyczne p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i , w p o j o n y od d z i e c i ń s t w a m o d e l ubierania się (np. o b o w i ą z e k - z a k r y w a n i a w ł o s ó w czepcem przez k o b i e t y z a m ę ż n e ) , a t a k ż e z w i ą z e k u c z u c i o w y z t y m , co k o j a r z y ł o się z okresem m ł o d o ś c i , a w i ę c i ze s t r o j e m . N i e bez �STROJ LUDOWY 75 znaczenia jest t a k ż e rola kościoła, k t ó r y c z ę s t o o b l i g o w a ł do noszenia na pewne u r o c z y s t o ś c i s t r o j u ( I k o m u n i a ) . Posiadanie j a k i e g o ś zapasu o d z i e ż y (często p o c h o d z ą c e g o jeszcze z w y p r a w y ś l u b n e j ) p o w o d o w a ł o u t r a d y c y j n i e w y c h o w a n y c h starszych kobiet poczucie k o n i e c z n o ś c i czy t e ż o b o w i ą z k u noszenia ich. Rzeczy t y c h szkoda b y ł o w y r z u c i ć , dona­ s z a ł y je w i ę c n i e w i a s t y nie licząc się ze z m i e n n y m i w y m o g a m i m o d y . Na o d k ł a d a n i e i nienoszenie p o s z c z e g ó l n y c h części s t r o j u w p ł y w a m . i n . coraz bardziej zaawansowany wiek, wyniszczenie się n i e k t ó r y c h elemen­ t ó w , b r a k m o ż l i w o ś c i z a s t ą p i e n i a i c h i n n y m i , a t a k ż e stosunek c z ł o n k ó w r o d z i n y . Jedna z i n f o r m á t o r e k z B r e n n e j , k t ó r a „ z a w s z e rada m i a ł a suknie", o p o w i a d a ł a o swej c ó r c e (działaczce w zespole f o l k l o r y s t y c z n y m ) , k t ó r a z a b r o n i ł a j e j u b i e r a ć się do kościoła „ p o d a w n e m u " , u w a ż a j ą c że j ą to o ś m i e s z a w oczach w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w . U z n a ł a ona, że s t r ó j l u d o w y o d p o w i e d n i jest na s c e n ę , natomiast noszenie go przez m a t k ę o ś m i e s z a t a k ż e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y . M o ż n a z tego w n i o s k o w a ć , co po­ t w i e r d z a j ą t a k ż e inne w y p o w i e d z i , że w w i e l u p r z y p a d k a c h noszenie dawnego s t r o j u ludowego stanowi s y n o n i m zacofania. Wprowadzanie coraz to n o w y c h e l e m e n t ó w u b i o r u powoduje z a n i k f o r m starszych, g d y ż w odczuciu i n f o r m á t o r e k nie w s p ó ł g r a j ą one ze sobą. Jedna ze starszych kobiet w Istebnej s t w i e r d z i ł a , iż wprowadzenie w powszechne u ż y c i e p ł a s z c z y t y p u miejskiego j a k o odzienia z w i e r z c h ­ niego w y k l u c z y ł o m o ż l i w o ś ć noszenia razem z n i m czepca. U w a ż a się b o w i e m powszechnie, że czepiec nie pasuje do p ł a s z c z y . Jest t a k ż e s t r ó j , z a r ó w n o t r a d y c y j n y g ó r a l s k i , j a k i c i e s z y ń s k i , u ż y ­ w a n y w s p ó ł c z e ś n i e w celach w i d o w i s k o w y c h i reprezentacyjnych, t a k przez starszych m i e s z k a ń c ó w w s i , j a k i przez m ł o d z i e ż . J u ż z k o ń c e m X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny w a l c z y l i o zachowanie s t r o j u l u ­ dowego na t y c h terenach (J. Probosz, P. Zawada, E. G r i m ) . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w Brennej i Istebnej nauczyciele, a t a k ż e p r z e d s t a w i ­ ciele d u c h o w i e ń s t w a , propagowaniem s t r o j u ludowego u s i ł o w a l i c h w i l o w o p o w s t r z y m a ć jego zanik i głosili h a s ł a jego odrodzenia. S z c z e g ó l n i e w y w i e r a l i oni nacisk na m ł o d z i e ż , aby podczas procesji, ś w i ą t narodo­ w y c h i l o k a l n y c h (kiermasze, d o ż y n k i ) u b i e r a ł a się w s t r ó j regionalny. Dzieciom o d z i a n y m w s t r ó j l u d o w y dawano p i e r w s z e ń s t w o w pochodzie, d z i e w c z ę t a w s t r o j u c i e s z y ń s k i m s z ł y w ś r o d k u , na k o ń c u z a ś szła m ł o ­ d z i e ż w ubiorach miejskiego t y p u . Starsi często z a c h ę c a n i p r z y k ł a d e m dzieci z coraz to w i ę k s z ą d u m ą nosili okazjonalnie posiadany s t r ó j , a w i e ­ l u z d o b y w a ł o się n a w e t na k u p n o nowego . W y s t ą p i e n i e w s t r o j u regio­ n a l n y m p o d k r e ś l a ł o w a g ę u r o c z y s t o ś c i , w k t ó r e j b r a ł o się u d z i a ł , nada­ wało jej d o d a t k o w ą r a n g ę . 2 Od p a r u lat z i n i c j a t y w y proboszcza w Istebnej dziecko do I k o m u n i i 2 L . M a l i c k i , Strój górali Śląsk, z. 3, Wrocław 1956, s. 11. śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. 3, �76 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK idzie p o m i ę d z y rodzicami, k t ó r z y p r z y c h o d z ą na t ę u r o c z y s t o ś ć w s t r o j u c i e s z y ń s k i m . M a t k a w s u k n i z żywotkiem, ojciec w brucliku. Dziecka natomiast, w p r z y p a d k u c h ł o p c a , idzie w brucliku, a dziewczynki — w b i a ł e j sukience . T a k ż e w trakcie o d b y w a j ą c y c h się u r o c z y s t o ś c i weselnych jeszcze do niedawna m o ż n a b y ł o s p o t k a ć się ze zwyczajem noszenia przez n i e k t ó ­ r y c h u c z e s t n i k ó w s t r o j u l u b jego e l e m e n t ó w . W i e l u i n f o r m a t o r ó w w Isteb­ nej w s p o m i n a ł o o ś l u b i e , k t ó r y o d b y ł się w latach 70-tych w Jasnowicach ( p r z y s i ó ł e k Istebnej). W y c h o d z ą c a t a m za m ą ż dziewczyna u b r a n a b y ł a do ś l u b u w t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i — „ s t r a s z n i e b y ł a ceniona" za uszanowanie t r a d y c j i , g ł ó w n i e przez l u d z i starszych. „ D a w n i e j t a k a b y ł a moda, a teraz się w s t y d z ą " , ż a d n a dziewczyna nie p o s z ł a b y w s t r o j u l u d o w y m do ś l u b u , wszystkie c h c ą iść po m i e j s k u , w b i a ł e j d ł u g i e j s u k n i i w w e l o n i e " . W Istebnej d o ś ć d ł u g o natomiast z a c h o w a ł się zwyczaj ( s p o t y k a m y się z n i m w s p ó ł c z e ś n i e ) przebierania się młoduchy i ženicha, na d r u g i d z i e ń wesela. W p i e r w s z y d z i e ń oboje m ł o d z i u b r a n i są w e d ł u g o b o w i ą z u j ą c y c h k a n o n ó w m o d y miejskiej, n a s t ę p n e g o z a ś dnia d z i e w 3 i Ryc. 1. Para n o w o ż e ń c ó w z drużbami w strojach regionalnych w drugi dzień sela, Istebna 1964 we­ Ze zbiorów autorki 8 Materiały cytowane w tekście pochodzą z Archiwum Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie. P e w n ą rolę odgrywa tu niewątpliwie fakt zapraszania na uroczystości we­ selne gości z miasta: kolegów i koleżanek z pracy, zwierzchników, zaprzyjaźnio­ nych letników i chęć pokazania się zasobnością i „umiastowieniem". 4 �77 STROJ LUDOWY •czyna przebiera się w s t r ó j c i e s z y ń s k i z czepieniem, a m ł o d z i e n i e c w s t r ó j g ó r a l s k i z c z e r w o n y m bruclikiem. N a j d ł u ż e j j e d n a k na b a d a n y m terenie w z w i ą z k u z u r o c z y s t o ś c i a m i w e s e l n y m i zachowany z o s t a ł s t r ó j s t a r o ś c i n . Jeszcze w latach 70-tych d o ś ć powszechnie s t a r o ś c i n y w y s t ę p o w a ł y w sukniach ś l ą s k i c h , b i a ł y c h koszulkach, czepcach i chustkach w i ą z a n y c h o d ś w i ę t n i e na klepocz. N a bluzce p r z y p i ę t y m i a ł y znak p e ł n i o n e j przez siebie f u n k c j i — g i r l a n d k ę z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t u s z k ó w u p i ę t y c h p ó ł ­ k o l i ś c i e na gorsecie. C z ę ś ć starszych w i e k i e m kobiet w y s t ę p o w a ł a w cza­ sie wesela w czepcach. D o k u m e n t u j ą to d o ś ć licznie zachowane w t e ­ r e n i e fotografie. W B r e n n e j s p o t k a ł a m się ze zwyczajem w k ł a d a n i a s t r o j ó w l u d o w y c h przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i pogrze­ b o w y c h . P r z y pogrzebie k a w a l e r a l u b p a n n y t r u m n ę odprowadza na cmentarz rodzaj orszaku, na czele k t ó r e g o idzie c h ł o p i e c — b l i s k i z n a j o m y l u b narzeczony (gdy z m a r ł ą jest dziewczyna) i niesie b i a ł ą p o d u s z k ę . O d poduszki s p ł y w a j ą - n a b o k i szarfy, k t ó r y c h k o ń c e t r z y m a j ą d z i e w c z y n y "ubrane w suknie ś l ą s k i e z a t r y b u t a m i p r z y n a l e ż n y m i d r u ż k o m . W czasie pogrzebu k a w a l e r a p o d u s z k ę niesie dziewczyna, a w s t ę g i d r u ż b o w i e . P o ­ z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w tego c e r e m o n i a ł u o b o w i ą z u j ą ciemne stroje. U d z i a ł w d u ż y c h u r o c z y s t o ś c i a c h k o ś c i e l n y c h p o d k r e ś l a n y jest t a k ż e c h ę t n i e specjalnie o k a z a ł y m s t r o j e m , c z ę s t o z e l e m e n t a m i s t r o j u l u d o ­ wego. N a j w i ę k s z ą u r o c z y s t o ś ć s t a n o w i ś w i ę t o Bożego C i a ł a i z w i ą z a n a z n i m procesja. Jest to d z i e ń w l i t u r g i i k o ś c i e l n e j radosny i d l a p o d k r e ­ ś l e n i a tego n a s t r o j u u b i ó r ś w i ą t e c z n y noszony na t ę o k o l i c z n o ś ć jest s z c z e g ó l n i e bogaty, o k a z a ł y , o zdecydowanie j a s n y c h kolorach. Z tej o k a ­ z j i n a w e t m ł o d z i e ż u b i e r a się w stroje t r a d y c y j n e . S ą to w p r z e w a ż a j ą c e j mierze suknie c i e s z y ń s k i e z a k s a m i t n y m żywotkiem, białe wykrochmalone koszulki l u b z w y k ł e b i a ł e b l u z k i , d ł u g i e j a k suknie kwieciste f a r t u c h y przepasane w pasie w z o r z y s t ą bandlą ( w s t ą ż k ą ) . N a r a m i o n a w c h ł o d ­ niejsze d n i zarzuca s i ę s z y d e ł k o w y szal l u b c h u s t k ę . B u t y s ą dowolne. K o b i e t y starsze c z ę s t o w y s t ę p u j ą w czepcu, rzadziej s p o t k a ć m o ż n a k o ­ b i e t y w t r a d y c y j n y m s t r o j u g ó r a l s k i m z z a p a s k ą , i drobno s k ł a d a n y m fartuchem, kdbotkiem pięknie haftowanym czerwonymi nićmi i spinką s p i n a j ą c ą go pod szyją. J e ś l i idzie o m ę ż c z y z n , to znacznie rzadziej zo­ b a c z y ć m o ż n a s t r ó j l u b e l e m e n t y s t r o j u g ó r a l s k i e g o . C h ę t n i e natomiast na t ę u r o c z y s t o ś ć przebiera s i ę dzieci w stroje l u d o w e . 5 Strój współcześnie wykonywany, się z nowych g a t u n k ó w materiałów, dza s i ę nowe e l e m e n t y (np. noszenie b u t ó w na obcasach, torebek). Ulega ogólnie p a n u j ą c y c h k a n o n ó w mody. t a k d l a dzieci, j a k i d o r o s ł y c h , szyje o zmienionej kolorystyce, w p r o w a ­ do s t r o j u bluzek t y p u koszulowego, on c i ą g ł y m z m i a n o m pod w p ł y w e m I t a k podczas w i e l k i c h u r o c z y s t o ś c i 5 Do I I wojny ś w i a t o w e j ubiory dzieci były bardzo skromne. Wprowadzony zwyczaj szycia im strojów na wzór dorosłych b y ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m no­ wością. B . B a z i e l i c h , Stroje regionalne, [w:] Zabytki ludowej kultury na Śląsku, i w Częstochowie, Bytom 1975, s. 52. �78 K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NO W A K Ryc. 2. Współczesny strój śląski, Istebna Fot. Z. Szromba-Rysowa w 1978 r. m o ż e m y z o b a c z y ć szyfonowe l u b n y l o n o w e k a b o t k i z w y s z y w a n y m i lemcami, f a r t u c h y i c h u s t k i z tego m a t e r i a ł u , spodnie z fabrycznej w e ł n i a n e j t k a n i n y w zestawieniu z a d a m a s z k o w ą , o bardzo szerokim hafcie k o ­ szulą, miejskiego t y p u k a m i z e l k ę i kapeluszem. W y o l b r z y m i o n o do prze­ sady hafty, b y ł t a k ż e okres zdobienia szyfonowych i n y l o n o w y c h f a r t u ­ c h ó w p o ł y s k l i w y m proszkiem, czy t e ż m a l o w a n i a na chustkach i f a r t u ­ chach f a r b a m i o r n a m e n t ó w k w i a t o w y c h . Wszystkie te z m i a n y d o t y c z y ł y s t r o j u noszonego na s z c z e g ó l n e u r o c z y s t o ś c i , coraz częściej j e d n a k z a s t ę ­ powane są one u b i o r a m i s t a n d a r d o w y m i , m i e j s k i m i . T a k w i ę c na i n t e r e s u ­ j ą c y m nas terenie m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a e l e m e n t ó w starego, tradycyjnego s t r o j u ludowego, k t ó r y nie ulega z m i a ­ n o m (noszony jest p r z e w a ż n i e przez k o b i e t y w zaawansowanym w i e k u ) , oraz z noszonym na specjalne u r o c z y s t o ś c i , z m i e n i a j ą c y m się i p o d d a j ą - �79 STROJ LUDOWY Rye. 3. Dziewczęta w strojach góralskich, Istebna 1948 Ze zbiorów autorki c y m się modzie strojem. P i e r w s z y z n i c h m o ż e m y n a z w a ć s t r o j e m t r a ­ d y c y j n y m l u d o w y m , natomiast d r u g i n a l e ż y u z n a ć za s t r ó j l u d o w y (ale nie t r a d y c y j n y ) . G ł ó w n i e odzwierciedla się to w stroju k o b i e c y m . T a k ż e na takie u r o c z y s t o ś c i , j a k p r y m i c j e n o w y c h k s i ę ż y , w i z y t y w y ż s z y c h w ł a d z k o ś c i e l n y c h czy p o ś w i ę c e n i e sztandaru, u b i e r a j ą się tutejsze k o ­ b i e t y w stroje. A n n a Gielata, i n f o r m á t o r k a z Brennej (ur. 1904 г.), opowiada o p r y ­ m i c j a c h swego syna, k t ó r e o d b y ł y się w t u t e j s z y m k o ś c i e l e w p o c z ą t k a c h lat 60-tych: G r u p a k o l e ż a n e k syna w czasie u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e j w y ­ s t ą p i ł a w sukniach ś l ą s k i c h z b i a ł y m i f a r t u c h a m i i handlami. Natomiast na p r z y j ę c i e , j a k i e z tej okazji z o s t a ł o w y d a n e przez r o d z i c ó w m ł o d e g o k s i ę d z a dla s ą s i a d ó w i znajomych, wszystkie k o b i e t y p r z y b y ł y w p a r a d ­ n y c h strojach t r a d y c y j n y c h ( z a r ó w n o g ó r a l s k i c h , j a k i ś l ą s k i c h ) , zacze­ pione, m i m o ż e — j a k stwierdza i n f o r m á t o r k a — nie u m a w i a ł y s i ę co do tego w c z e ś n i e j . Gospodyni b y ł a t y m zaskoczona, ale o c e n i ł a ten fakt bardzo wysoko, p o c z y t u j ą c sobie t a k i gest za c h ę ć p o d k r e ś l e n i a w a g i u r o c z y s t o ś c i i dodania j e j splendoru. P r z e j d ź m y z k o l e i do o m ó w i e n i a z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z p o z a k o ś c i e l n y m i u r o c z y s t o ś c i a m i , k t ó r y c h ranga w odczuciu s p o ł e c z n y m b y ł a na t y l e wysoka, a t a k ż e w y t w o r z o n a w k o ł o n i c h specjalna atmosfera p o w o d o w a ł a , iż w i e l e osób u w a ż a ł o za stosowne w y s t ą p i ć w s t r o j u regio­ n a l n y m . Do t y c h u r o c z y s t o ś c i z a l i c z y ć n a l e ż y d o ż y n k i , kiermasze, o d b y ­ w a j ą c e się w l i p c u D n i K u l t u r y Beskidzkiej i t p . G r u p a t y c h z w y c z a j ó w �so K R Y S T Y N A H E R M A N O WICZ-NO W A K o w i ą z a n a jest obecnie g ł ó w n i e z d z i a ł a l n o ś c i ą z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i i n n y c h organizacji s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h j e d n y m z p o d s t a w o w y c h c e l ó w jest zachowanie i w m i a r ę m o ż l i w o ś c i k u l t y w o w a n i e tradycyjnego s t r o j u ludowego. T a k w B r e n n e j , j a k i w Istebnej d z i a ł a j ą z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne o d ł u g i e j t r a d y c j i . Powszechnie znany jest bardzo d o b r y , d z i a ł a ­ j ą c y na terenie Istebnej zespół, w s k ł a d k t ó r e g o w c h o d z ą z a r ó w n o osoby starsze w i e k i e m , m ł o d z i e ż , j a k i m a ł e dzieci, t w o r z ą c e znany w c a ł e j Polsce z e s p ó ł m u z y c z n y . N a terenie B r e n n e j obchodzone s ą u r o c z y ś c i e zwyczaje z w i ą z a n e z d o ż y n k a m i , na k t ó r ą to o k a z j ę zespół p r z y g o t o w u j e s p e c j a l n ą i n s c e n i z a c j ę , a o p e ł n i e n i e zaszczytnej r o l i gospodarzy d o ż y n e k prosi się cenione we w s i m a ł ż e ń s t w o . Wiele o s ó b u ś w i e t n i a t ę u r o c z y ­ s t o ś ć s w o i m i t r a d y c y j n y m i s t r o j a m i w p e ł n y m i c h bogactwie — tak cie­ s z y ń s k i m i , j a k i g ó r a l s k i m i . C a ł a u r o c z y s t o ś ć z a k o ń c z o n a jest z a b a w ą , do k t ó r e j p r z y g r y w a l u d o w a kapela. Nie m o ż n a nie z a u w a ż y ć i nie d o c e n i ć r o l i , j a k ą w ż y c i u w s p ó ł c z e s n e j w s i pełni zespół folklorystyczny. Społeczna działalność zespołu zasługuje na s z c z e g ó l n e uznanie. Z a j m u j ą się o n i p o p u l a r y z o w a n i e m i p r e z e n t a c j ą f o l k l o r u swojej w s i , w t y m t a k ż e i s t r o j u . S t a r a j ą się t e ż w >wielu w y p a d k a c h z e b r a ć zachowane, autentyczne elementy s t r o j u tradycyjnego, o p i e r a j ą się na i n f o r m a c j a c h z a c z e r p n i ę t y c h w p r o s t od s t a r y c h l u d z i p r z y s w y c h poczynaniach z w i ą z a n y c h z r e k o n s t r u k c j ą n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w . T e m u m o ż e m . i n . d z i a ł a j ą c e na t y m terenie z e s p o ł y z a w d z i ę c z a j ą u n i k ­ n i ę c i a t a k jeszcze c z ę s t e g o „ m u n d u r o w a n i a " w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u w identyczne stroje (co na w s i n i g d y nie m i a ł o miejsca). M i m o w i e l u t r u d n o ś c i , z j a k i m i w swej d z i a ł a l n o ś c i s p o t y k a j ą się c z ł o n k o w i e t y c h z e s p o ł ó w (brak odpowiednich m a t e r i a ł ó w , k r a w c ó w - s p e c j a l i s t ó w , t r u d ­ ności z n a b o r e m c z ł o n k ó w ) , praca ta daje i m d u ż o satysfakcji i s p e ł n i a swoje_cele. Poza d u ż ą r o l ą p r o p a g a t o r s k ą , j a k ą s p e ł n i a j ą z e s p o ł y f o l k l o ­ rystyczne, p o d t r z y m u j ą one — s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia — z n a j o m o ś ć w ł a s n e g o , t r a d y c y j n e g o u b i o r u , pewne poczucie w i ę z i regio­ nalnej, a t a k ż e s p r a w i a j ą , że nie w s t y d z ą się o n i w y s t ę p o w a ć w s t r o j u l u d o w y m t a k ż e poza s c e n ą . W i d z ą jego p i ę k n o i c h w a l ą s i ę jego bogac­ t w e m — s t ą d t a k bardzo rozpowszechniony s t a ł się s t r ó j c i e s z y ń s k i j a k o bardziej ozdobny od tradycyjnego g ó r a l s k i e g o . N a podstawie p o w y ż e j p r z y t o c z o n y c h p r z y k ł a d ó w m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e noszenie e l e m e n t ó w tradycyjnego s t r o j u ludowego ł ą c z y się z w i e k i e m i p ł c i ą osoby go n o s z ą c e j ( p r z e w a ż n i e starsze kobiety), a t a k ż e z r a n g ą u r o c z y s t o ś c i . Z d r u g i e j s t r o n y m a m y do czynienia z p r z e m y ś l n i e p r o w a ­ d z o n ą a k c j ą p r o p a g u j ą c ą p o d k r e ś l a n i e noszonym s t r o j e m p o s z c z e g ó l n y c h w a ż n y c h w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j okazji. Ten rodzaj s t r o j u l u d o ­ wego podlega p e w n y m z m i a n o m , t a k że t r u d n o o k r e ś l i ć go m i a n e m t r a ­ dycyjnego. Jakie w i ę c funkcje p e ł n i t r a d y c y j n y s t r ó j l u b jego aktualne o d m i a n y w e w s p ó ł c z e s n y m ż y c i u wsi? Po pierwsze s p e ł n i a on z a s a d n i c z ą r o l ę , �81 STROJ LUDOWY j a k ą jest poczucie p r z y n a l e ż n o ś c i do regionu. Zachowane t a k ż e z o s t a ł y f u n k c j e w s k a z u j ą c e na w i e k i stan c y w i l n y k o b i e t y . Jest w s k a ź n i k i e m stanu m a j ą t k o w e g o — n o s z ą go k o b i e t y u b o ż s z e , k t ó r e w y n a s z a j ą s t a r ą o d z i e ż , l u b t e ż wskazuje na z a m o ż n o ś ć : m a m d a w n y s t r ó j o d ś w i ę t n y a w i ę c s t a ć m n i e na to, aby poza n o r m a l n i e p o t r z e b n ą o d z i e ż ą m i e ć t a k ż e s t r ó j , k t ó r y noszony jest bardzo rzadko, czasem raz l u b d w a r a z y do r o k u (a na jego zakup trzeba p r z e z n a c z y ć znaczne ś r o d k i finansowe). T e funkcje ł ą c z ą się ze s t r o j e m noszonym spontanicznie, z w e w n ę t r z n e j potrzeby. Nieco inaczej przedstawia się r o l a s t r o j u ludowego u ż y w a n e g o przez z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e — w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z k o ­ s t i u m e m scenicznym, k t ó r e g o g ł ó w n ą r o l ą jest prezentacja specyfiki r e ­ gionalnej. Pod w p ł y w e m z m i a n n a s t ę p u j ą c y c h w k u l t u r z e p o j a w i a j ą się w niej nowe t r e ś c i , k t ó r e w y p i e r a j ą l u b w r ę c z e l i m i n u j ą to, co w ł a ś c i w e b y ł o starej t r a d y c j i , zmianie u l e g a j ą zasady w s p ó ł i s t n i e n i a „ s t a r e g o " i „ n o ­ wego". W r a z z odchodzeniem l u d z i starych, niszczeniem się starych ele­ m e n t ó w s t r o j u , b r a k i e m odpowiednich t k a n i n , k r a w c ó w , szeroko p o j ę t ą u r b a n i z a c j ą w s i , d ł u g o l e t n i ą c h ę c i ą z r ó w n a n i a się z m i a s t e m j a k o j e d y n a pozostanie d z i a ł a l n o ś ć z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e przechowują i przekazują świadectwo o dawnych tradycjach. 6 I I . STRÓJ W O K R E S I E K U L T U R Y TRADYCYJNEJ W s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m s t r ó j o k r e ś l a ł c z ł o w i e k a w d w o j a k i spo­ s ó b . Z jednej s t r o n y w s k a z y w a ł na jego stan m a j ą t k o w y , stan c y w i l n y , wiek, zawód, przynależność regionalną, z drugiej zaś określał rolę p e ł ­ n i o n ą przez j e d n o s t k ę np. w czasie t r w a n i a o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , k o ś ­ c i e l n y c h , a t a k ż e w ż y c i u s p o ł e c z n y m w s i . Za p o m o c ą s t r o j u , jego o d m i a n l u b t y l k o p e w n y c h e l e m e n t ó w (często d r u g o r z ę d n y c h ) , przekazywane b y ­ ł y i u z e w n ę t r z n i a n e w s z y s t k i m z n a j ą c y m znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h s y m b o l i — i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e s y t u a c j i danej j e d n o s t k i . P r z y p o p r a w ­ n y m odczytaniu zakodowanych w s t r o j u i n f o r m a c j i m o ż n a b y ł o o k r e ś l i ć s a m ą j e d n o s t k ę (wiek, stan m a j ą t k o w y i t p . ) l u b r o l ę p e ł n i o n ą przez n i ą w d a n y m o b r z ę d z i e (np. panna m ł o d a , d r u ż k a , s t a r o ś c i n a ) . N a terenie Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o w y o d r ę b n i a ł o się p a r ę zasadniczych g r u p s t r o j o w y c h . U b i o r e m o d r ó ż n i a l i s i ę t u g ó r a l e beskidzcy, łasi oraz g r u p a c i e s z y ń s k a , zwana t e ż w a ł a s k ą , W J a b ł o n k o w i e o b o w i ą z y w a ł t a k ż e i n n y , znacznie boga-tszy s t r ó j , o charakterze m i e j s k i m . S t r ó j l a s k i n o ­ szony b y ł w okolicach Polskiej O s t r a w y , Bogumina, F r y s z t a t u , O r ł o w e j , 7 6 Por. artykuł wstępny. Stroje Śląska Cieszyńskiego przedstawione zostały na podstawie: G . F i e r l a , Stroje ludowe na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Płyniesz Olzo..., t. 2, Ostrawa 1972, s. 205-223, oraz M a l i c k i , Strój górali... 7 6 — Etnografia Polska t. 28/1 �82 K R Y S T Y N A HERMANOWI С Z-NOW A K K a r w i n y i F r y d k u . W s k ł a d s t r o j u m ę s k i e g o w c h o d z i ł y : koszula l n i a n a z marszczonymi r ę k a w a m i u j ę t y m i w m a n k i e t , d ł u g i e spodnie l u ź n e w kolorze c i e m n o m o d r y m , w y s o k i e b u t y zwane polohami. N a koszule w k ł a d a n o brucliki w kolorze g r a n a t o w y m l u b m o d r y m , przyozdobione m e t a l o w y m i guzami. Za odzienie zwierzchnie s ł u ż y ł y kamizole (rodzaj surduta) granatowe, zielone l u b fioletowe z d u ż y m i k l a p a m i , albo szpencery (kaftany) s i ę g a j ą c e do pasa, ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m . P r z e w a ż a ł y k o l o r y m o d r y , czarny l u b j a s n o ż ó ł t y . N a szyi w i ą z a l i wzorzyste c h u s t k i w e ł n i a n e . K o b i e t y n o s i ł y koszule z k r ó t k i m i r ę k a w a m i ozdobione d o ł e m w ą s k ą k o l o r o w ą w s t ą ż k ą , na to w k ł a d a ł y suknie, k t ó r e s k ł a d a ł y s i ę z sze­ r o k i e j s p ó d n i c y mocno s f a ł d o w a n e j . Szyto je p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł u drukowanego w pasiaste w z o r y k w i a t o w e . Do tego p r z y s z y t y b y ł lajbik — rodzaj stanika z tej samej t k a n i n y . Suknie ł a s k i e b y ł y zawsze mocno nakrochmalone, co d a w a ł o efekt k o p i a t o ś c i . S u k n i ę z p r z o d u p r z y k r y w a ł w e ł n i a n y fortuch. Ł a s k i e m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w i e b i a ł y , p ł ó c i e n n y cze­ piec, k t ó r y w o d ś w i ę t n e j f o r m i e m i a ł z m a r s z c z o n ą k o r o n k ę , s t ą d n o s i ł nazwę rułkowanego. W okolicznym J a b ł o n k o w i e tamtejsi m i e s z k a ń c y , zwani Jackami, po­ siadali o r y g i n a l n y s t r ó j , starodawny, e f e k t o w n y , a zarazem kosztowny. M ę s k i s t r ó j w y k a z y w a ł p o d o b i e ń s t w o do dawnego s t r o j u w ę g i e r s k i e g o , natomiast kobiecy do m i e s z c z a ń s k i e g o s t r o j u z w i e k u X V I I . Jak j u ż n a d ­ mieniono, s t r ó j ten b y ł w y ł ą c z n i e s t r o j e m m i e s z c z a ń s k i m , z czasem na p e r y f e r i a c h miasta w y t w o r z y ł się s t r ó j prostszy, bez k l e j n o t ó w . K o l e b k ą s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o , zwanego t e ż d o l s k i m l u b w a ł a s k i m — z a r ó w n o m ę s k i e g o , j a k i kobiecego — jest miasto Cieszyn. P o c z ą t k o w o b y ł o n s t r o j e m m i e s z c z a ń s k i m , stopniowo z a ś j u ż z p o c z ą t k i e m w i e k u X I X s t a ł s i ę s t r o j e m l u d n o ś c i w i e j s k i e j . Noszono go na terenie p o c z ą w s z y od okolic F r y s z t a t u aż po wsie na p ó ł n o c od J a b ł o n k o w a , a po p r a w e j stronie Olzy s i ę g a ł a ż do Skoczowa. Do m ę s k i e g o s t r o j u n a l e ż a ł a b i a ł a koszula zebrana u szyi w n i s k i k o ł n i e r z y k , z w i ą z a n a t a s i e m k ą k o l o r o w ą o d ł u g i c h r ę k a w a c h zbieranych u r a m i o n , a u d o ł u w y k a ń c z o n y c h m a n k i e c i k i e m . N a k o s z u l ę w k ł a d a n o bruclik g r a n a t o w y , czarny l u b czerwony, obszyty c z e r w o n ą sznurka, ozdobiony z przodu m e t a l o w y m i g u z i k a m i . Na bruclik z a k ł a d a n o kamizol. Spodnie sukienne, ciemnogranatowe l u b b r u n a t n e wpuszczano w w y s o k i e b u t y . Wierzchnie ubranie s t a n o w i ł y płoszcze bez r ę k a w ó w , z o b s z e r n ą p e l e r y n ą w kolorze g r a n a t o w y m l u b m o d r y m , p o t e m c z a r n y m . N o s i l i je w y ł ą c z n i e z a m o ż n i e j s i gospodarze. W s k ł a d c i e s z y ń s k i e g o s t r o j u kobiecego w c h o d z i ł y : l u ź n a koszulka p o s i a d a j ą c a bufiasty r ę k a w do ł o k c i a z h a f t o w a n ą , s t e r c z ą c ą k r y z ą , c i ę ż k a , d w u c z ł o n o w a suknia, z ł o ż o n a z w e ł n i a n e j , f a ł d z i ś t e j s p ó d n i c y obszytej u d o ł u s z e r o k ą n i e b i e s k ą w s t ę g ą i zazwyczaj aksamitnego, mocno w y c i ę ­ tego stanika — żywotka, bogato wyszywanego, p o ł ą c z o n e g o ze s p ó d n i c ą . U z u p e ł n i e n i e tego s t r o j u s t a n o w i ł j e d w a b n y , k w i e c i s t y fortuszek, prze­ pasany w pasie w s t ę g ą , w i ą z a n ą na przodzie w k o k a r d ę , o d ł u g i c h j a k �83 STROJ LUDOWY suknia, z w i s a j ą c y c h k o ń c a c h . M ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w i e siatkowe czepce z k o r o n k o w y m i n a c z ó ł k a m i , na k t ó r y c h w i ą z a n o c h u s t k ę , d z i e w c z ę t a z a ś warkocze ozdobione w s t ą ż k ą . U w a g ę z w r a c a j ą srebrne ozdoby ze w s p a ­ n i a ł y m pasem u z a m o ż n i e j s z y c h niewiast oraz s r e b r n y m i hoczkami ( r o ­ dzaj zapinek) o z d a b i a j ą c y m i p r z o d y żywotka. Odzienie zimowe i jesien­ ne u z u p e ł n i o n e b y ł o k r ó t k i m , o b c i s ł y m szpencerkiem lub kożuchem. Strój górali śląskich p e w n y m i drobnymi zresztą odmianami różnił się t a k ż e t e r y t o r i a l n i e . N a tej podstawie L . M a l i c k i [ A P S L s. 5] w y d z i e l a trzy grupy: breńsko-wiślańską, istebniańską i nadolziańską. Ubiór wsi B r e n n e j i W i s ł y cechuje m a ł a o z d o b n o ś ć (np. prostsze obszycie g u ń , b r a k czerwonych bruclików, b r a k o z d ó b na k o ż u s z k a c h i u ż y c i e g r u b ­ szych p ł ó c i e n ) . W obu wsiach u ż y w a n o k a m i z e l czarnych l u b m o d r y c h , a. b r e n n i a c y nosili c z ę s t o zamiast g u ń t z w . kaboty z sukna domowego. D r u g ą g r u p ę t w o r z y s t r ó j i s t e b n i a ń s k i , o b e j m u j ą c y t r z y pobliskie wsie: Istebna, J a w o r z y n k ę i K o n i a k ó w . Oznacza się on d u ż ą z a c h o w a w c z o ś c i ą oraz o z d o b n o ś c i ą (czerwone k a m i z e l k i obok czarnych, koszule ś w i ą t e c z n e z r o z r o s ł y m haftem, ozdobniejsze wyszycia na kabotkach kobiecych oraz k o ż u s z k i z o z d o b n ą p r z e p l a t a n k ą ) . G r u p ą t r z e c i ą obejmuje autor s t r ó j g ó r a l i z a m i e s z k u j ą c y c h wsie n a d o l z i a ń s k i e o t a c z a j ą c e w i e ń c e m miastecz­ ko J a b ł o n k ó w , a w i ę c Bukowiec, Piosek, Mosty, obie Ł o m n e i t p . Cechuje j ą — podobnie j a k g r u p ę p i e r w s z ą — mniejsza o z d o b n o ś ć . K a m i z e l e n o ­ szono t u zawsze czarne z kieszeniami i bez k l a p , k o ż u s z k i lamowane c z a r n ą oprymą, p o r t k i m i a ł y p r z e w a ż n i e szwy po bokach z c z e r w o n ą o b s z y w k ą s z n u r o w ą w o k ó ł przyporka i d o l n y c h r o z c i ę ć . R ę k a w y kabotków kobiecych b y ł y obszerniejsze, bardziej bufiaste, a n i ż e l i u istebnianek. P o n i e w a ż r ó ż n i c e w s t r o j u badanych w s i : Istebna i Brenna, p o l e g a ł y j e d y n i e na p e w n y c h r ó ż n i c a c h w kolorystyce i bogactwie z d o b i e ń , a w elementach zasadniczych s t r ó j n i e r ó ż n i ł się, zostanie on o m ó w i o n y dla obu w s i ł ą c z n i e . N a l e ż y na w s t ę p i e z a z n a c z y ć fakt w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a w p o c z ą t k a c h naszego stulecia i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m d w u r ó ż n y c h s t r o j ó w k o ­ biecych w badanych wsiach. Jeden s t a n o w i ł s t r ó j t r a d y c y j n y , r o d z i m y — g ó r a l s k i , d r u g i m z a ś b y ł p r z e j ę t y od g r u p y s ą s i e d n i e j s t r ó j c i e s z y ń s k i , z w a n y t e ż w a ł a s k i m l u b d o l s k i m . C e c h o w a ł a go — w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m g ó r a l s k i m — przede w s z y s t k i m d u ż a a t r a k c y j n o ś ć , bogactwo oraz d u ż a e k s p a n s y w n o ś ć . O d z w i e r c i e d l a ł on z a m o ż n o ś ć s ą s i e d n i e j rolniczej g r u p y c i e s z y ń s k i e j . S t r ó j kobiecy poprzez d o l i n y rzeczne w k r o c z y ł na t e r e n y g ó r s k i e j u ż z k o ń c e m X I X w . , k i e d y to o p a n o w a ł m . i n . Brenna, a z p o c z ą t k i e m X X w . p r z e d o s t a ł się do c e n t r u m g ó r a l s z c z y z n y — w t y m t a k ż e do Istebnej. M o d ę na bogaty s t r ó j c i e s z y ń s k i w p r o w a d z i ł y z a m o ż n e g ó r a l k i . „ B i y d n i e j s z y m nie u c h o d z i ł o się s t r o i ć tak, j a k b o g a t y m " . Po8 9 8 9 M. G ł a dу s z, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, M a l i c k i , Strój górali..., s. 86. Kraków 1938, s. 199. �84 K R Y S T Y N A HERMANO W I C Z - N OWAK c z ą t k o w o noszony przez nie j e d y n i e do ś l u b u i na w i ę k s z e ś w i ę t a , r o z ­ p o w s z e c h n i ł się t a k dalece, że w d u ż y m stopniu w y p a r ł t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i — znacznie skromniejszy. S t r ó j c i e s z y ń s k i b y ł w y s o k o ceniony s z c z e g ó l n i e przez m ł o d e k o b i e t y , k t ó r e m i m o tego, że b y ł bardzo kosz­ t o w n y , d o k ł a d a ł y w s z e l k i c h s t a r a ń , b y w e j ś ć w jego posiadanie. W s k ł a d t r a d y c y j n e g o s t r o j u g ó r a l k i , noszonego na terenie obu ba­ danych w s i , w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e elementy: l n i a n a koszula zwana ciasnochą, na k t ó r ą n a k ł a d a n o b i a ł y , k r ó t k i do pasa kabotek (rodzaj b l u z k i ) , z b u f i a s t y m i r ę k a w a m i do łokcia, u j ę t y m i t a k j a k i w y c i ę c i e w k o ł o szyi — w w y s z y w a n y lemiec (haftowana w y p u s t k a ) . S p ó d n i c ę t w o r z y ł y d w i e zapaski. T y l n a czarna, g ę s t o u k ł a d a n a , n o s i ł a n a z w ę f o r t u c h , p r z ó d o s ł a n i a n o fartuszkiem. N a nogi w k ł a d a ł y k o b i e t y kopytka, t j . wełniane s k a r p e t k i i kierpce p r z e w i ą z a n e r ó ż o w ą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ą . W p o ­ c z ą t k a c h naszego stulecia w y c h o d z i ł y j u ż z u ż y c i a czerwone, d ł u g i e na 1,5 m w e ł n i a n e p o ń c z o c h y . Z i m ą u b i o r u d o p e ł n i a ł y k o ż u c h y , ewentualnie ciemne w e ł n i a n e spencery l u b jakie. T y p o w e o k r y c i e w i e r z c h n i e stano­ w i ł y jeszcze w p o c z ą t k a c h naszego stulecia lniane p ł a c h t y zwane iofctuszami l u b uobrusami. D z i e w c z ę t a o b o w i ą z k o w o c h o d z i ł y z g ł o w a m i o d k r y ­ t y m i . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s i ł y c z ó ł k o w e czepce k o r o n k o w e , p o d k t ó r y m i c h o w a ł y u p i ę t e w ł o s y . Czepiec p r z y k r y w a ł a chustka jedwabna, stano­ w i ą c a zazwyczaj k o m p l e t z szerokim fortuszkiem. D l a o d z i e ż y m ę s k i e j g ó r a l s k i e j ( t y l k o t a k a b y ł a t u noszona) t y p o w y zestaw s t a n o w i ł y : w o r k o w a t a koszula o nader p r y m i t y w n y m k r o j u , z b l i ­ ż o n a do poncha p o d ł u ż n e g o , ozdobiona na piersiach c h a r a k t e r y s t y c z n y m h a f t e m n o s z ą c y m miano znaczek, obcisłe p o r t k i z b i a ł e g o sukna ze szwem w z d ł u ż t y ł u nogawek, rodzaj k a m i z e l k i zwanej bruclik w kolorze czer­ w o n y m , c z a r n y m l u b g r a n a t o w y m . Odzienie wierzchnie s t a n o w i ł a b r ą ­ zowa g u n i a sukienna bez k o ł n i e r z a . N a nogach noszono kierpce z nad­ stawkami ( w e ł n i a n y sznurek o w i j a j ą c y n o g ę od k o s t k i do p o ł o w y ł y d k i ) oraz w e ł n i a n e kopyce (skarpety). Całości p r z y o d z i e w k u d o p e ł n i a ł czarny kapelusz z w i e l k ą strzechą (rondem), obecnie reprezentacyjny s t r ó j u z u ­ p e ł n i a d u ż y b i a ł o s z a r y kapelusz. Z i m ą powszechnie noszono k o ż u c h y . Nie przytaczam t u drobiazgowego opisu s t r o j u noszonego na terenie B r e n n e j i Istebnej, g d y ż nie jest to celem opracowania. S t r o j e m t y m z a j m o w a ł o s i ę w i e l u b a d a c z y , a p e ł n e jego o m ó w i e n i e znajduje s i ę w w y c h o d z ą c e j od 1949 r. serii A t l a s ó w Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h w opracowaniu L . M a l i c k i e g o . U b i ó r s t a n o w i ł jasny, jednoznaczny, nie p o z o s t a w i a j ą c y najmniejszych w ą t p l i w o ś c i s y m b o l p r z y n a l e ż n o ś c i do ściśle o k r e ś l o n e j g r u p y r e g i o n a l 10 u 1 0 A. i T . D o b r o w o l s c y , Strój, haft i koronki w województwie śląskim, K r a k ó w 1936; A. D o b r o w o l s k a , Źywotek cieszyński, Katowice 1930; G ł a d y s z , Zdobnictwo metalowe...; S. U d z i e l a , Górale beskidowi. Ubiory ludu polskiego, z. 3, K r a k ó w 1932; M a l i c k i , Strój górali... M a l i c k i , Strój górali... 1 1 �STRÓJ L U D O W Y 85 nej, z a m i e s z k u j ą c e j o k r e ś l o n y t e r e n i j a k o t a k i b y ł odbierany przez „ o b c y c h " . O elementach t y p o w y c h dla ś l ą s k i e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o de­ c y d u j ą nie p o d o b i e ń s t w a , ale cechy o d r ó ż n i a j ą c e od s t r o j ó w n a j b l i ż s z y c h sąsiadów. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h c e c h o w a ł się p r o s t o t ą , z a r ó w n o w k r o j u , j a k i w u ż y t y m materiale, oraz stosunkowo d ł u g i m p r z e c h o w y w a n i u elemen­ t ó w t r a d y c y j n y c h . S ą s i e d n i s t r ó j c i e s z y ń s k i o d r ó ż n i a ł się przede wszyst­ k i m t y m , że k s z t a ł t o w a ł się pod w p ł y w e m m o d y m i e j s k i e j X V I i X V I I w . Charakterystyczne b y ł y dla niego suknie z ozdobnym żywotkiem. Strój s ą s i e d n i c h „ j a c k ó w " j a b ł o n k o w s k i c h , poza n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i w s p ó l ­ n y m i , n a w i ą z y w a ł do o d z i e ż y w ę g i e r s k i e j i s ł o w a c k o - m o r a w s k i e j . S t r ó j g ó r a l i ż y w i e c k i c h r ó ż n i s i ę od noszonego przez g ó r a l i ś l ą s k i c h zasad­ n i c z y m i cechami p r z e j a w i a j ą c y m i się w noszeniu koszuli p r z y r a m k o w y c h bez o z d ó b (natomiast z k o ł n i e r z a m i ) , p o r t e k ze szwem bocznym, c i e m ­ n y c h kamizelek i k u r t e k ze s t o j ą c y m i k o ł n i e r z a m i . W s t r o j u k o b i e c y m charakterystyczne s ą koszule z k o ł n i e r z y k a m i , s p ó d n i c e z m a t e r i a ł ó w fabrycznych, s t a n i k i — gorsety i czepce z czerwonego p ł ó t n a noszone w y ż e j nad c z o ł e m . S t r ó j g ó r a l i czadeckich w y r ó ż n i a się o d m i e n n y m i ele­ m e n t a m i z d o b i ą c y m i spodnie, na k t ó r y c h w y s t ę p u j ą zielone lampasy po bokach oraz z a c z ą t k i p ę t l i c o w y c h o z d ó b p r z y p o r o w y c h , a t a k ż e k a p e l u ­ szami z p o d w i n i ę t ą strzechą. U kobiet charakterystyczne s ą b i a ł e zapaski t y l n e , znacznie k r ó t s z e kabotki, p ł ó c i e n n e czepce i b i a ł e p o ń c z o c h y . G r a ­ n i c z ą c y od p o ł u d n i o w e g o zachodu g ó r a l e frydeccy r ó ż n i ą s i ę w s t r o j u m ę s k i m koszulami, obcisłą k a m i z e l k ą i kapeluszem o p ł a s k i m dnie, a u k o ­ biet z a p a s k ą p r z e d n i ą z m a t e r i a ł u fabrycznego i b i a ł y m i p o ń c z o c h a m i . 1 2 T a k p r z e d s t a w i a ł y się zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y s t r o j a m i g ó r a l i ś l ą ­ skich, a i c h s ą s i a d a m i . T a k ż e w e w n ą t r z samej g r u p y g ó r a l s k i e j , ś l ą s k i e j , po noszonym s t r o j u m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h w s i . W d r o b n y c h elementach w y s t ę p o w a ł y t a k ż e r ó ż n i c e m i ę d z y miesz­ k a ń c a m i obu badanych w s i — B r e n n e j i Istebnej. T a k np. k o b i e t y w B r e n ­ nej n o s i ł y czerwone p o ń c z o c h y , zwane nogawiczki, w zielone paseczki i s k a r p e t k i z z i e l o n y m o t o k i e m , podczas g d y w Istebnej w modzie b y ł y p o ń c z o c h y g ł a d k i e czerwone. R ó ż n i c e n p . w noszeniu sukien ś l ą s k i c h spowodowane b y ł y w c z e ś n i e j s z y m p r z e j m o w a n i e m n i e k t ó r y c h n o w i n e k przez m i e s z k a n k i B r e n n e j , g ł ó w n i e d z i ę k i ł a t w i e j s z y m i c z ę s t s z y m k o n ­ t a k t o m z miastem. W s t r o j u m ę s k i m r ó ż n i c a w y s t ę p o w a ł a w k r o j u spodni •—• w Istebnej noszono spodnie z j e d n y m r o z p o r e m z b o k u , szwami z t y ł u nogawek — po i c h ś r o d k u ; W B r e n n e j bardziej rozpowszechnione b y ł y spodnie ze s z w a m i po bokach nogawek i z d w o m a k l i n a m i z t y ł u . Spodnie w B r e n ­ nej nie p o s i a d a ł y z d o b i e ń , podczas gdy w d r u g i e j z badanych w s i m i a ł y k o l o r o w ą w y p u s t k ę w k o ł o r o z p o r ó w z czerwonej i modrej w ł ó c z k i . Na. 1 2 Malicki, Strój górali..., s. 6-10. �86 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK terenie Istebnej nazywano spodnie nogawicami, podczas g d y w B r e n n e j n o s i ł y miano wataszczoków. Do spodni, na b i a ł e , o d ś w i ę t n e koszule w k ł a ­ dano rodzaj k a m i z e l k i , zwanej bruclikiem. W Istebnej b y ł y one czarne l u b czerwone, natomiast w B r e n n e j czarne e w e n t u a l n i e granatowe. Odzie­ nie wierzchnie, j a k i e na t y m terenie s t a n o w i ł y gunie, w B r e n n e j zdo­ biono s z n u r k i e m k o l o r o w y m z w i n i ę t y m z d w u l u b czterech k o l o r o w y c h n i t e k , w Istebnej stosowano do d z i e s i ę c i u k o l o r o w y c h s z n u r k ó w . Za­ u w a ż a l n e b y ł y t a k ż e r ó ż n i c e w k o ż u c h a c h , k t ó r e w Istebnej w y p r a w i a n o na kolor ż ó ł t y i nie p o s i a d a ł y one oprym ( l a m ó w e k z futra), w B r e n n e j zaś b y ł y brunatne i w y k a ń c z a n e futrzanymi l a m ó w k a m i . 1 3 Jak w i d a ć z przytoczonego p o w y ż e j m a t e r i a ł u , drobne nawet r ó ż n i c e w s t r o j u m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h w s i p o z w a l a ł y na p i e r w s z y r z u t oka o d r ó ż n i ć w s p ó ł m i e s z k a ń c a ze swojej w s i od s ą s i a d ó w , a t a k ż e o k r e ­ ślić, z j a k i e j w s i o n i p o c h o d z ą . T y c h d r o b n y c h e l e m e n t ó w r ó ż n i c u j ą c y c h b y ł o prawdopodobnie znacznie w i ę c e j , lecz g i n ę ł y one w r a z z procesem zanikania s t r o j u , jego z m i e n n o ś c i ą , a t a k ż e b y ł y na t y l e drobne, że w i a ­ d o m o ś c i o n i c h nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w . M i m o iż zgodnie p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e t y c h r ó ż n i c , nie p o t r a f i ą i c h spre­ c y z o w a ć . Wprowadzenie kobiecego s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o na terenie obu w s i d o p r o w a d z i ł o t a k ż e do zatarcia się r ó ż n i c . W r a z z coraz szybszym w p r o w a d z a n i e m k u p n y c h m a t e r i a ł ó w , roz­ s z e r z a j ą c y m i się k o n t a k t a m i z miastem, c h ę c i ą d o r ó w n a n i a i n n y m w stan­ dardzie ż y c i o w y m — a w i ę c g ł ó w n i e w t y m , co s t a n o w i ł o tego z e w n ę t r z ­ n ą o z n a k ę — strojem, n a s t ę p o w a ł a coraz szybsza w y m i a n a t r a d y c y j n e g o s t r o j u na odzież t y p u miejskiego. D u ż y w p ł y w na ten proces m i a ł do­ p ł y w g o t ó w k i (podejmowanie p r a c y poza gospodarstwem), a t a k ż e w p r o ­ wadzanie i szybkie rozpowszechnianie się gotowej k o n f e k c j i . Wraz z*zanikaniem s t r o j u ludowego z a n i k a ł a w i ę c t a k ż e jego rola w y r ó ż n i a j ą c a m i e s z k a ń c ó w r e g i o n ó w czy p o s z c z e g ó l n y c h w s i od siebie. C h ł o p p r z e b r a n y ,.po m i e j s k u " s t a w a ł s i ę k i m ś n i e w y r ó ż n i a j ą c y m się, godniejszym sza­ c u n k u , „ p a n e m " wreszcie. Nic w i ę c dziwnego, że w i e l u c h ł o p ó w o d r z u ­ c a ł o s t r ó j l u d o w y , b y nie n a r a ż a ć się na k p i n y poza w ł a s n ą s p o ł e c z n o ś c i ą . N i e k t ó r z y badacze w t y m w ł a ś n i e z j a w i s k u — obok t a n i o ś c i i m o d y na u b i o r y miejskie — d o p a t r u j ą się g ł ó w n y c h p r z y c z y n zanikania s t r o j u ludowego . 1 4 1 5 J e d n ą z najbardziej u w i d a c z n i a j ą c y c h się f u n k c j i p e ł n i o n y c h przez s t r ó j b y ł o u z e w n ę t r z n i e n i e s t a n u m a j ą t k o w e g o w ł a ś c i c i e l a . Na b a d a n y m terenie nie w y s t ę p o w a ł o w i n t e r e s u j ą c y m nas okresie d u ż e 1 8 Krawcowi płaciło się od roboty guni tyle „szóstek", tzn. tyle razy po 20 ha­ lerzy, ile sznurków kazał sobie chłop przyszyć: U d z i e l a , Górale beskidowi..., s. 27. Por. rozdział wstępny. W. B a d u r a , Husów, wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny, „Lud", t. 10: 1904, s. 31. 1 4 1 5 �87 STROJ LUDOWY z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e c h ł o p ó w . Z a m i e s z k i w a l i te wsie zagrodnicy (posiadacze w i ę k s z y c h o b s z a r ó w r o l n y c h , w ł a ś c i c i e l e s p r z ę ż a j u ) , c h a ł u p ­ n i c y ( m a ł e gospodarstwa z domem) oraz k o m o r n i c y , k t ó r z y nie posiadali ani w ł a s n y c h d o m ó w , a n i p ó l i ł ą k . N i z i n n e t e r e n y B r e n n e j , r o z c i ą g a ­ j ą c e się w dolinie B r e n n i c y , zamieszkiwali siedlacy —- n a j z a m o ż n i e j s i gospodarze, w ł a ś c i c i e l e k i l k u d z i e s i ę c i o m o r g o w y c h g o s p o d a r s t w . R ó ż n i ­ ce w s t r o j u biedniejszych i bardziej z a m o ż n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i p o ­ l e g a ł y g ł ó w n i e na ilości posiadanych k o m p l e t ó w s t r o j u i o d z i e ż y codzienJ > J J g a t u n k u , bogactwie z d o b i e ń , a t a k ż e ilości m e t a l o w y c h o z d ó b noszonych przez k o b i e t y do s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o . N i e b y ł o j e d n a k r ó ż n i c w k r o j u ani przeznaczeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w . W s t r o j u n a j u b o ż ­ szych nie w y s t ę p o w a ł y n i e k t ó r e części odzieży, charakterystyczne d l a z a m o ż n i e j s z y c h (ozdoby, rodzaje t k a n i n ) . C z ę s t o t e n rodzaj u b i o r u , k t ó r y dla bogatszych s t a n o w i ł odzież na wychojdy, d l a m n i e j m a j ę t n y c h sta­ n o w i ł s t r ó j o d ś w i ę t n y . Z a m o ż n i e j s i częściej m o g l i sobie p o z w o l i ć na n o ­ szenie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w s t r o j u o d ś w i ę t n e g o , starali s i ę p o s i a d a ć t a k i e u b i o r y czy elementy zdobnicze, na k t ó r e nie s t a ć b y ł o p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . „ Z a b y l e co sie nie u s t r o i , to b y ł d r o ż s z y s t r ó j od p a ń ­ skiego" ( m o w a o s t r o j u c i e s z y ń s k i m ) — m ó w i 60-letnia kobieta z B r e n ­ nej. 16 ne e I t a k np. koszule ś w i ą t e c z n e z a m o ż n y c h gospodarzy szyte b y ł y z ćwilichu, podczas gdy biedniejsi m u s i e l i z a d o w o l i ć się p r o s t y m i l n i a n y m i . Bogatego s t a ć b y ł o na posiadanie d w u guń o d ś w i ę t n y c h , zdobionych (a do­ d a t k o w o jednej niezdobionej do pracy), podczas g d y i n n i m i e s z k a ń c y w s i posiadali t y l k o o d ś w i ę t n ą ; zazwyczaj b y ł a ona znacznie s k r o m n i e j zdobiona l u b wcale. T a k samo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa z s u k i e n n y m i spodniami. P r z y w i l e j e m z a m o ż n i e j s z y c h m ę ż c z y z n b y ł o posiadanie — jeszcze w p o c z ą t k a c h naszego stulecia •— szerokiego pasa owczarskiego. K o ż u c h y , w z a l e ż n o ś c i od z a s o b n o ś c i w ł a ś c i c i e l a , m o g ł y b y ć m n i e j zdo­ bione, l u b t e ż p o s i a d a ć na przodzie haft p r z e w l e k a n y b i a ł ą i c z e r w o n ą s k ó r k ą , gunie z d o b i ł a mniejsza l u b w i ę k s z a ilość s z n u r o w a n y c h w e ł n i a ­ n y c h n a s z y ć . Jednych s t a ć b y ł o na posiadanie s u k i e n n y c h kopyc, i n n i m u s i e l i z a d o w o l i ć się w e ł n i a n y m i b i a ł y m i skarpetami. Jeszcze bardziej widoczne b y ł o z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e w strojach noszonych przez k o b i e t y . W czasie powszechnego noszenia s t r o j ó w g ó ­ r a l s k i c h r ó ż n i c e m a j ą t k o w e — w opiniach i n f o r m a t o r ó w — stosunkowo s ł a b o się u z e w n ę t r z n i a ł y . G ł ó w n i e b y ł o to widoczne w ilości posiadanych s t r o j ó w : chustek, zapasek, oraz w g a t u n k a c h t k a n i n u ż y t y c h do w y k o ­ n a n i a p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w . Kabotki szyte b y ł y albo z prostszego 1 8 J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwie­ nia wsi cieszyńskiej u schyłku feudalizmu, [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 3, Wrocław 1960, s. 50-51; por. również F . P o p i o ł e k , Wisła cieszyńska. Jej przeszłość, „Zaranie Śląskie", R. 13: 1937, s. 137, 145. �88 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK 1 7 p ł ó t n a l u b t e ż z kartonu d r o ż s z e g o , szatki na spuszcz noszone b y ł y przez z a m o ż n i e j s z e m ę ż a t k i , podczas g d y u b o ż s z e n o s i ł y szatki na różki . Bogatsze k o b i e t y s z y ł y fortuszki z 4 szerszyn m a t e r i a ł u , podczas g d y b i e d ­ niejsze t y l k o z trzech, t a k ż e w pierwszej k o l e j n o ś c i k o b i e t y z a m o ż n i e j s z e z m i e n i ł y fortuszki z koroną na jedwabne zapaski. N i e wszystkie s t a ć b y ł o na sprawienie sobie ćwilichowego uobrusa i te m u s i a ł y z a d o w o l i ć się z w y k ł y m i , l n i a n y m i . U b o ż s z e k o b i e t y i panny, a t a k ż e i dzieci, za­ miast k o ż u c h ó w n o s i ł y kacabajki (barchanowe k a f t a n y ) w zimie. W cza­ sie rozpowszechniania się s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o w badanych wsiach j u ż samo jego posiadanie s t a n o w i ł o z e w n ę t r z n ą o z n a k ę z a m o ż n o ś c i w ł a ś c i ­ c i e l k i . B y ł on znacznie kosztowniejszy od lnianego g ó r a l s k i e g o i aby go 18 1 9 Ryc. 4. Panny w sukniach śląskich, Brenna 1922 Ze zbiorów autorki 17 Szatka na spuszcz była to chustka samodziałowa, ozdobiona w rogach obu­ stronnym haftem k r z y ż y k o w y m w kolorze czarnym lub czerwonym. Chustka ta złożona była po przekątnej, zarzucona na głowę w ten sposób, że dwa najozdobniejsze rogi opadały głęboko na plecy, a dwa pozostałe wiązało się pod nimi na potylicy. Szatki rożkowe były chustkami czepinowymi. Złożoną trójkątnie chustkę kładziono na głowę zarzucając dwa rogi na plecy, dwa zaś boczne przewijano na uszach, zbierano i wiązano z tyłu nad opadającymi rogami w jeden węzełek, który sznurowano tasiemką. M a l i c k i , Strój górali..., s. 56. 18 1 9 �89 STRÓJ L U D O W Y n a b y ć trzeba b y ł o d y s p o n o w a ć g o t ó w k ą . „ S t a r z y m a m r a l i , że to p r z y k l u d z i l i takie b r z y d a c t w o " , ale m a t k i d o k ł a d a ł y w s z e l k i c h s t a r a ń , aby m ó c c ó r k ę u b r a ć w s u k n i ę c i e s z y ń s k ą — w i d o m y znak z a m o ż n o ś c i . B y ł a t o istotna i n f o r m a c j a przekazywana za p o m o c ą s t r o j u k o n k u r e n t o m p a n n y o j e j stanie m a j ą t k o w y m . C z ę s t o dla o s z c z ę d n o ś c i p r z ó d s p ó d n i c y w s u k n i ś l ą s k i e j w y k o n a n y b y ł z gorszego gatunkowo m a t e r i a ł u . C z ę ś ć ta b y ł a niewidoczna, g d y ż p r z y k r y w a ł j ą szeroki f a r t u c h . W r a z z w p r o w a d z e n i e m na t y c h terenach kobiecych s t r o j ó w c i e s z y ń ­ skich w e s z ł y t a k ż e w u ż y c i e charakterystyczne elementy w postaci srebr­ n y c h (lub m e t a l o w y c h ) o z d ó b . C z ę s t o b y ł y one bardzo drogie. Do o z d ó b t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y : pasy s k ł a d a j ą c e się z r z ę d ó w s r e b r n y c h ł a ń c u s z k ó w p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o p o z ł a c a n y m i k l a m r a m i , hoczki (rodzaj zapinek do żywotka), ł a ń c u s z k i na szyję, szpindliki do spinania pod s z y j ą kabotków, czasem m a ł e zegareczki. Wszystkie te p r z e d m i o t y m o g ł y s t a n o w i ć doda­ t e k z a r ó w n o do s t r o j u panien, j a k i kobiet z a m ę ż n y c h . Jednak i c h w y ­ soka cena p o w o d o w a ł a , że t y l k o nieliczne k o b i e t y s t a ć b y ł o na posiadanie n p . p a s ó w . Częściej natomiast m o ż n a b y ł p r z y żywotkach z o b a c z y ć hoczki, k t ó r e w m i a r ę potrzeby przeszywano z s u k n i na s u k n i ę . T a k przekazuje to piosenka: „ T o moje bogactwo, / Wioneczek na g ł o w i e , / T a szaro s u ­ kienka, / Co j ą m o m na sobie. / Hoczki się nie ś w i e c ą , / Ł a ń c u s z k i nie b r z ę c z ą , / P r o s z ę cię syneczku, / W e ź se k i e r a i n s z ą . " / . 2 0 2 1 2 2 D o w o d e m z a m o ż n o ś c i b y ł o t a k ż e posiadanie o b r ą c z k i ś l u b n e j . Jedna z i n f o r m á t o r e k z Brennej (ur. 1894) wspomina, że jeszcze j e j m a t k a do ś l u b u m i a ł a o b r ą c z k ę w y k o n a n ą ze z w i n i ę t e j g a ł ą z k i s ł o d k i e j j a b ł o n i , owiniętej białą wstążeczką . 2 3 O zamożności domu d a w a ł a także świadectwo wyprawa, j a k ą otrzy­ m y w a ł a panna z okazji ś l u b u . W s k ł a d w i a n a w c h o d z i ł y t a k ż e e l e m e n t y s t r o j u . J a k o ś ć i ilość w y p r a w y b y ł a szeroko komentowana w s p o ł e c z ­ n o ś c i w i o s k o w e j , u w a ż a n a b y ł a t a k ż e za d o w ó d z a p o b i e g l i w o ś c i m a t k i p a n n y m ł o d e j . O g ó l n i e n a l e ż y p o w i e d z i e ć , że wprowadzanie wszelkiego rodzaju n o w o ś c i w strojach, a w i ę c n o w y c h t k a n i n , o z d ó b — w i ą z a ł o się ściśle z posiadanymi zasobami f i n a n s o w y m i . Jak m ó w i jedna z i n f o r m á ­ t o r e k z B r e n n e j : „ J a k sie c h c i a ł u s t r o i ć , m u s i a ł m i e ć na t o " . Za p o m o c ą s t r o j u l u b jego e l e m e n t ó w o k r e ś l a n y b y ł t a k ż e s t a n c y ­ w i l n y n o s i c i e l a . W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w w s i nie z a c h o w a ł y s i ę 8 0 Elementy srebrnych ozdób były produkowane przez miejskich r z e m i e ś l n i k ó w i nabywano je najczęściej w Cieszynie lub Skoczowie. Przy jednym żywotku musiała b y ć jednakowa ilość hoczków, wykonanych tą samą techniką, o jednakowej wielkości i tym samym motywie zdobniczym: G ł a ­ d y s z , Zdobnictwo metalowe..., s. 223. Dalej autor ten podaje, że przy każdym prawie żywotku noszono od 4 do 12 srebrnych hoczków w zależności od wysokości przedniczki, panującej mody i przede wszystkim zamożności właścicielki (s. 222). F i e r 1 a, Stroje ludowe..., s. 206. * Informację taką podaje także M a l i c k i , Strój górali..., s. 65. 2 1 2 2 2 �K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK 90 informacje d o t y c z ą c e r ó ż n i c w s t r o j u m ę s k i m , k t ó r e w y r ó ż n i a ł y b y k a ­ w a l e r ó w , czy t e ż p o d k r e ś l a ł y stan m a ł ż e ń s k i . D r o b n ą w i a d o m o ś ć z n a j ­ d u j e m y w opracowaniu L . M a l i c k i e g o , k t ó r y podaje, że k a w a l e r o w i e w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych p r z e w i ą z y w a l i b r u c l i k i c z e r w o n ą t a s i e m ­ k ą , a m ę ż c z y ź n i ż o n a c i . z i e l o n ą . K o l o r bruclika w i ą z a ł się bardziej z w i e ­ k i e m n i ż stanem c y w i l n y m . W s t r o j u k o b i e c y m natomiast j a k o podsta­ w o w e r o z r ó ż n i e n i e stanu cywilnego w y s t ę p o w a ł o n a k r y c i e g ł o w y , w s k ł a d k t ó r e g o w c h o d z i ł czepiec n a c z ó ł k o w y i chustka. Panna z o b o w i ą z a n a b y ł a , bez w z g l ę d u na p o g o d ę , n a w e t w n a j w i ę k s z y m r ó z , m i e ć g ł o w ę zawsze o d k r y t ą , a w ł o s y splecione w warkocz w y ł o ż o n y na uobrus. K o b i e t y za­ m ę ż n e c h o d z i ł y o b o w i ą z k o w o zaczepione t a k ż e w d o m u . Na w ł o s y u p i ę t e z t y ł u g ł o w y w kujon z a k ł a d a ł y m ę ż a t k i o b c i s ł y czepek z s z e r o k ą w s t a w ­ k ą k o r o n k o w ą na czole. Czepiec t a k i w ł o ż o n y pannie m ł o d e j w d n i u ś l u b u s t a w a ł się n i e o d z o w n ą częścią z a r ó w n o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o , j a k i u b i o r u codziennego k a ż d e j z a m ę ż n e j k o b i e t y . 24 2 5 2 6 W literaturze znajdujemy i n f o r m a c j ę o t y m , że elementem s t r o j u k o b i e t y z a m ę ż n e j b y ł a t a k ż e jakla (rodzaj szeroko skrojonej b l u z k i o b u ­ f i a s t y m u g ó r y , a w ą s k i m d o ł e m r ę k a w i e ) , p r z y j ę t a razem z s u k n i ą ś l ą s k ą od s ą s i e d n i e j g r u p y c i e s z y ń s k i e j . S p o ś r ó d kobiet w y r ó ż n i a ł y się s w o i m uczesaniem i n a k r y c i e m g ł o w y k o b i e t y n i e z a m ę ż n e z dzieckiem, o k r e ś l a n e na t y m terenie m i a n e m zowitki. Z o b o w i ą z a n e one b y ł y do z w i j a n i a i podpinania w ł o s ó w z t y ł u g ł o w y — tak j a k k o b i e t y z a m ę ż n e , p r z y k r y w a j ą c je n a s t ę p n i e c h u s t k ą . N i e w o l n o i m b y ł o j e d n a k w k ł a d a ć czepca, g d y ż s t a n o w i ł on — poza o k r e ś l e n i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do grona kobiet z a m ę ż n y c h — t a k ż e znak g o d n o ś c i z w i ą z a n y z p r z e j ś c i e m do tej g r u p y , na k t ó r y trzeba b y ł o za­ s ł u ż y ć . P a n n o m zabraniano nawet mierzenia c z e p c ó w w obawie, aby się nie zezowiciły, tzn. aby nie m u s i a ł y przed w y j ś c i e m z a m ą ż n o s i ć z w i ­ n i ę t y c h w ł o s ó w , oznaki p a n n y z dzieckiem. Pewne w y r ó ż n i e n i a d o t y c z y ł y t a k ż e s t r o j u ś l u b n e g o noszonego przez w d o w c ó w . W d o w a szła do ś l u b u zaczepiona i w chustce z w i ą z a n e j na klepocz. Pan m ł o d y — wdowiec o t r z y m y w a ł m n i e j s z ą woniączkę niż ka­ w a l e r i d ą c y do ś l u b u i bez k o k a r d k i . Jak w i d a ć z przytoczonych p r z y k ł a d ó w , r ó ż n i c e w s t r o j u o k r e ś l a j ą c e stan c y w i l n y w p r z y p a d k u m ę ż c z y z n z n a l a z ł y bardzo skromne u z e w n ę ­ trznienie, natomiast u kobiet jako podstawowe w y s t ę p o w a ł o zakrycie w ł o s ó w przez k o b i e t y z a m ę ż n e . B y ć m o ż e oznak t y c h b y ł o w i ę c e j , nie2 7 2 4 M a l i c k i , Strój górali..., s. 25. Czepce naczółkowe wchodziły zarówno w skład tradycyjnego stroju góral­ skiego, jak i cieszyńskiego. M a l i c k i , Strój góralski..., s. 56. B y ł to zwyczaj powszechny na terenie Polski. Już J . Długosz wytyka D ą ­ brówce, że „nie zawijała ona g ł o w y w latach starszych, ale na wzór dziewic w y ­ stępowała strojna w przepaskę i wieniec", M. B a r t k i e w i c z , Polski ubiór do 1864 г., Wrocław 1979, s. 22. 2 5 2 6 2 7 �91 STRÓJ L U D O W Y s t e t y nie z o s t a ł y one przechowane ani w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , ani prze­ kazane w l i t e r a t u r z e . K o l o r y s t y k a stroju, a t a k ż e noszenie l u b nienoszenie p e w n y c h ele­ m e n t ó w , ł ą c z y ł o się ściśle z w i e k i e m n o s i c i e l a . W s t r o j u m ę s k i m np. na terenie Istebnej starsi gospodarze nosili czarne brucliki, podczas g d y m ł o d s i ( t a k ż e żonaci) u ż y w a l i czerwonych dla p o d k r e ś l e n i a s z c z e g ó l ­ nie w a ż n y c h u r o c z y s t o ś c i (np. wesele, chrzciny). L u d z i e starsi bardziej b y l i p r z y w i ą z a n i do t r a d y c y j n y c h f o r m o d z i e ż y i m n i e j c h ę t n i e w p r o ­ w a d z a l i n o w o ś c i . Dlatego t e ż w czasie d u ż y c h u r o c z y s t o ś c i starzy gospo­ darze w y s t ę p o w a l i jeszcze w guniach, podczas gdy m ł o d z i w k ł a d a l i na siebie znacznie wygodniejsze i modniejsze sukienne k u r t k i , zwane gunioki. W o d ś w i ę t n y m s t r o j u g ó r a l i ś l ą s k i c h z w r a c a j ą u w a g ę d w a zestawie­ n i a b a r w : j a s k r a w a c z e r w i e ń k a m i z e l i jasna b i e l spodni u m ł o d z i e ż y , a u starszych c z e r ń bruclików i k a w o w y b r ą z guń o d c i n a ł się od b i a ł e j p l a m y nogawic. J e ś l i idzie o stroje kobiece, z a c h o w a ł y się informacje o t y m , że kabotki dla m ł o d s z y c h w y s z y w a n o c z e r w o n y m i n i ć m i , podczas gdy star­ s z y m p r z e w a ż n i e c z a r n y m i . Obójek ( s t ó j k a w y k a ń c z a j ą c a kabotek) p r z y szyi starszych kobiet w i ą z a n y b y ł b i a ł ą t a s i e m k ą , m ł o d s z e w i ą z a ł y go c z e r w o n ą . Cmawsze (ciemniejsze) w kolorze f a r t u c h y p r z y s ł u g i w a ł y star­ szym kobietom. To samo d o t y c z y ł o h a f t ó w o z d a b i a j ą c y c h żywotek przy s u k n i c i e s z y ń s k i e j . Haft w kolorach f i o l e t o w y m i n i e b i e s k i m u w a ż a n o za p r z y n a l e ż n y w i e k o w i starszemu, podczas gdy m ł o d s z y m haftowano w z o r y w kolorach j a s n y c h . 2 S 2 9 S p o s ó b noszenia czepca w i ą z a ł się t a k ż e z w i e k i e m . W czasie p r z y g o ­ t o w a ń do w y s t ę p ó w z e s p o ł u folklorystycznego w Istebnej (1977 r.) jedna ze starszych kobiet z w r ó c i ł a się do c z e p i ą c e j j ą s ą s i a d k i , aby j e j z a w i ą ­ z a ł a czepiec nisko, t u ż nad b r w i a m i — ,,żeby j a k m ł o d a s z ł a " . B y ł to s p o s ó b noszenia c z e p c ó w przez m ł o d s z e pokolenie kobiet, podczas g d y starsze w t y m okresie n o s i ł y je jeszcze d o ś ć powszechnie z a w i ą z a n e wysoko, w e d ł u g d a w n i e j o b o w i ą z u j ą c y c h k a n o n ó w m o d y . Czepce p r z y ­ k r y w a n e b y ł y przez m ł o d e m ę ż a t k i c h u s t k a m i w kolorze j a s n y m , paste­ l o w y m , z d o b i o n y m w z o r a m i k w i a t o w y m i . Starszym, ze w z g l ę d u na s w ó j w i e k — w y p a d a ł o c h o d z i ć w chustkach ciemniejszych, w pasy l u b w z o r y k w i a t o w e na c i e m n y m tle. 3 0 O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e ludzie starsi d ł u ż e j p r z e c h o w y w a l i w u ż y c i u e l e m e n t y s t r o j u tradycyjnego, noszonego w czasach swej m ł o £ 8 Patrz także В. В a z i e 1 i с h, Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 8. *• Potwierdzają to materiały przedstawione przez B a z i e l i c h , Z badań tere­ nowych..., s. 14. Moda na niskie wiązanie czepców rozpowszechniła się wraz z cieszyńskimi sukniami: G. F i e r 1 a, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 18. 8 0 �92 K R Y S T Y N A HERMANO W I C Z - N OWAK dości, c z ę s t o takie, k t ó r y c h m ł o d s z e pokolenie j u ż nie n o s i ł o wcale ( n p . pasy szerokie). N i e p r z y s t a ł o t a k ż e l u d z i o m w starszym w i e k u u b i e r a ć się z b y t modnie i j a s k r a w o . L u d z i e m ł o d z i , z a r ó w n o d z i e w c z ę t a j a k i k a w a l e r o w i e , w okresie do­ chodzenia do w i e k u , w k t ó r y m szuka się p a r t n e r a na dalsze ż y c i e , w y ­ k a z u j ą n a j w i ę k s z ą d b a ł o ś ć o s t r ó j . Za jego p o m o c ą p r z e k a z u j ą o t o c z e n i u i n f o r m a c j e o stanie m a j ą t k o w y m , g u ś c i e , p r a c o w i t o ś c i , z a p o b i e g l i w o ś c i . Jest to okres, k i e d y m o ż n a się s t r o i ć , n a b y w a ć nowe, modne części u b i o ­ rów, k o m p l e t o w a ć w y p r a w ę . Wiano w wielu wypadkach stanowiło pod­ s t a w ę u b i o r u na c a ł e ż y c i e . Po ś l u b i e zarobione p i e n i ą d z e n a j c z ę ś c i e j przeznaczano na zaspokojenie pilniejszych potrzeb niż stroje. Zniszczone elementy, a t a k ż e b r a k i (często spowodowane przerabianiem n i e k t ó r y c h części s t r o j u na potrzeby dzieci), u z u p e ł n i a n o n a b y w a j ą c rzeczy w k o l o ­ r a c h j u ż bardziej stonowanych, ciemniejszych, odpowiedniejszych do sta­ n u m a ł ż e ń s k i e g o i w i e k u . Te stosunkowo m a ł e r ó ż n i c e — g ł ó w n i e p o l e ­ g a j ą c e na ciemniejszej k o l o r y s t y c e — b y ł y spowodowane prawdopodobnie p r z y k ł a d a n i e m znacznie mniejszej w a g i do i n f o r m a c j i na temat statusu s p o ł e c z n e g o g r u p l u d z i starszych w i e k i e m . S t r ó j l u d o w y p e ł n i ł t a k ż e funkcje wierzeniowo-magiczne. W i ą z a ł y się one z n i e k t ó r y m i c z y n n o ś c i a m i d o t y c z ą c y m i jego w y k o n y ­ w a n i a . I t a k n p . w ostatki o b o w i ą z y w a ł zakaz szycia, g d y ż w s z y s t k i e rzeczy w y k o n a n e w t y m czasie z o s t a ł y b y p o c i ę t e przez mole. K t o b ę d z i e szył w t y m okresie, tego b ę d z i e pchać (kłuć) p r z y ś m i e r c i . Wierzono, ż e j e ś l i k t o ś b ę d z i e na sobie z a s z y w a ł rozdarte ubranie, ten sobie r o z u m l u b p a m i ę ć zaszywa (powszechne). A b y o d p ę d z i ć złe moce, noszono p i ó r a z czarnego koguta na kapeluszu. I n n i t w i e r d z i l i , że m i a ł o to p r z y w o ­ ł y w a ć złe moce . I na t y m terenie p o p u l a r n y b y ł zakaz z a w i ą z y w a n i a na z m a r ł y m j a k i e g o k o l w i e k odzienia. 3 1 P o s t a r a j m y się p r z e ś l e d z i ć , czy r o d z a j w y z n a n i a w p ł y w a ł r ó ż n i c u j ą c o na noszony s t r ó j . W obu badanych wsiach — Istebnej i B r e n ­ nej •— poza w y z n a w c a m i r e l i g i i r z y m s k o k a t o l i c k i e j zamieszkiwali r ó w ­ n i e ż ewangelicy i w m a ł e j ilości a d w e n t y ś c i . W e w s z y s t k i c h wypowie*dziach p o d k r e ś l a n y jest f a k t b r a k u j a k i c h k o l w i e k r ó ż n i c w noszonym odzieniu spowodowany i n n y m w y z n a n i e m . Jednak panuje z g o d n o ś ć co do tego (Brenna), że ewangelicy s t a n o w i l i g r u p ę n a j z a m o ż n i e j s z y c h g o ­ spodarzy, a co za t y m idzie, m o g l i sobie p o z w o l i ć na n a b y w a n i e k o s z t o w ­ niejszych, pyszniejszych s t r o j ó w . S z c z e g ó l n i e u w i d a c z n i a ł o się to w ga­ t u n k a c h u ż y w a n y c h t k a n i n , ozdobach srebrnych, ilości posiadanych su3 2 8 1 E. S w i b ó w n a , Stare zwyczaje ludu śląskiego, „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932. 8 8 Jak podaje P. B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 52, spotkać można było przypadki w p ł y w u rodzaju wyznania na noszony strój. I tak np. w okolicach katolickich strój miał tendencję do w i ę k s z e j jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich. �STRÓJ L U D O W Y 93 kien śląskich. Brak widocznych różnic w stroju był — b y ć może — spowodowany zamieszkiwaniem r ó ż n y c h grup wyznaniowych w obrębie jednej w s i , co nie d o p u ś c i ł o do powstania r ó ż n i c . Znane są p r z y p a d k i , gdy s t r ó j s t a n o w i ł s y m b o l wykonywa­ n e g o z a w o d u . B r a k silnie w y o d r ę b n i o n y c h na b a d a n y m terenie g r u p z a w o d o w y c h nie d a ł podstaw do u t w o r z e n i a się specjalnego s t r o j u . Z t r a d y c j i ustnej posiadamy j e d y n i e i n f o r m a c j ę o noszeniu przez pasterzy szerokich p a s ó w s k ó r z a n y c h , z w a n y c h pasami uowczarskimi lub uopaskami . Z d u ż ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i n a l e ż y się natomiast o d n i e ś ć do i n f o r ­ m a c j i zapisanej przez U d z i e l ę o noszeniu przez z a m o ż n y c h pasterzy spodni s u k i e n n y c h c z a r n o - b i a ł y c h . 3 3 34 3 5 Jak w i ę c m o ż n a w n i o s k o w a ć z tego, z r e s z t ą bardzo n i e p e ł n e g o m a ­ t e r i a ł u , na b a d a n y m terenie s t r ó j t r a d y c y j n y w s k a z y w a ł przede wszyst­ k i m na p o z y c j ę m a j ą t k o w ą , stan c y w i l n y , p o d k r e ś l a ł w i e k j e d n o s t k i , natomiast b r a k jest w ł a ś c i w i e p r z e k a z ó w na temat, s t r o j u zawodowego, czy t e ż w y r ó ż n i a j ą c e g o w y z n a w c ó w r ó ż n y c h r e l i g i i . Nie u z y s k a ł a m t a k ż e ż a d n y c h i n f o r m a c j i na t e m a t specjalnych oznak w s k a z u j ą c y c h na p e ł ­ n i o n ą r o l ę w s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j np. w ó j t a , m i m o iż na i n n y c h te­ renach P o l s k i znane s ą tego p r z y k ł a d y . 3 6 Z r ó ż n i c o w a n i e s t r o j u w i ą z a ł o się t a k ż e z o b r z ę d o w o ś c i ą . We w s z y s t k i c h sytuacjach s p o ł e c z n i e w a ż k i c h , z w i ą z a n y c h ze z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i — t a k i m i j a k chrzest, wesele czy pogrzeb, c a ł a s p o ł e c z n o ś ć ł u b j e j część (np. g r u p y krewniacze), r o z d z i e l a j ą m i ę d z y u c z e s t n i k ó w role w o d b y w a j ą c e j się u r o c z y s t o ś c i , a s y m b o l e m p e ł n i o n y c h f u n k c j i b y w a m . i n . t a k ż e o k r e ś l o n y s t r ó j l u b częściej jego elementy. Z a k ł a d a j ą c , że z n a k i i symbole niesione i przekazywane za p o m o c ą s t r o j u b y ł y spo­ ł e c z n i e akceptowane i powszechnie znane na d a n y m terenie, m o ż n a b y ł o d z i ę k i n i m o k r e ś l i ć nie t y l k o stan m a j ą t k o w y , c y w i l n y , w i e k i t p . , ale t a k ż e r o l ę p e ł n i o n ą w d a n y m o b r z ę d z i e przez j e d n o s t k ę . 8 8 Na terenie Morawosłowacji np. wyodrębnił się strój młynarzy, B o g a t y r i e w, Semiotyka kultury..., s. 39. Uopaski nosili też zamożni gospodarze trudniący się na większą skalę ho­ d o w l ą owiec. Ich odświętne rzemienie były nieco węższe od owczarskich i wyko­ nane z cieńszej skóry. U d z i e l a , Strój górali..., s. 16: „Na Śląskim beskidzie był zwyczaj dawniej, gdy górale byli jeszcze bogaci, gdy mieli stada owiec i liczniejsze bydło, to w dzień uroczysty na wiosnę w y p ę d z a n i a dobytku na szałas, w d z i e w a ł gazda nogawice w połowie czarne, a połowie białe. L e w a była z czarnej w e ł n y , a prawa z białej, co oznaczało bogactwo gazdy, który posiadał i pędzi na szałas rozmaite owce czarne i białe. Dzisiaj już tylko starzy pamiętają te czasy". Kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, mgr Z. Szewczyk, udzielił mi informacji o stroju wójta z terenu pow. olkuskiego. W czasie, gdy strój ludowy nie był już na tym terenie noszony, sołtys wyróżniał się noszeniem czerwonej ro­ gatywki. Zimą wszyscy nosili czapki futrzane z granatowym sukiennym denkiem, a czapka wójta miała denko czerwone. Stąd powiedzenie — „śni mu się czerwona czapka". 84 35 8 6 �94 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK Stosunkowo m a ł o z a c h o w a ł o się i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h s t r o j u n o ­ szonego w trakcie o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z w p r o w a d z e n i e m nowego c z ł o n ­ ka w grono s p o ł e c z e ń s t w a , c z y l i c h r z t u . W o b r z ę d z i e t y m b i o r ą u d z i a ł : dziecko, rodzice chrzestni, rodzice n a t u r a l n i oraz goście. B r a k jest b l i ż ­ szych i n f o r m a c j i "na temat s t r o j u dziecka niesionego do c h r z t u . Ojciec dziecka o b o w i ą z a n y b y ł do w ł o ż e n i a o d ś w i ę t n e g o s t r o j u — suknioków i czarnego brućlika, podczas g d y ojciec chrzestny w y k ł a d a ł bruclik czer­ w o n y , u z n a w a n y za paradniejszy od czarnego, suknioki oraz koniecznie gunię. M a t k a chrzestna o k r y w a ł a g ł o w ę czepcem, c h u s t k ę w i ą ż ą c na klepocz (uroczysty s p o s ó b w i ą z a n i a ) , jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h obo­ w i ą z a n a b y ł a w y s t ą p i ć w uobrusie. M a t k a rodzona dziecka w i ą z a ł a w t y m d n i u c h u s t k ę pod karkiem. Kabotki obie z a p i n a ł y o z d o b n y m i s p i n k a m i — o i l e j e t y l k o p o s i a d a ł y . C z ę s t o na o k a z j ę chrzcin w y n a j m o w a n o spe­ c j a l n ą k o b i e t ę , k t ó r a n i o s ł a dziecko z d o m u do k o ś c i o ł a i z p o w r o t e m . N a z y w a n o j ą noszaczką. Ona t a k ż e s w ó j u d z i a ł w tej w a ż n e j u r o c z y ­ stości p o d k r e ś l a ł a u r o c z y s t y m strojem. Nierzadko zapraszano na c h r z c i ­ n y babiculę, k t ó r a o d b i e r a ł a dziecko w czasie porodu. P r z y c h o d z i ł a ona o d ś w i ę t n i e ubrana, w czepcu i chustce z a w i ą z a n e j na klepocz. W o b r z ę ­ dzie c h r z t u n a j w a ż n i e j s z ą r o l ę p e ł n i l i rodzice chrzestni, co p o d k r e ś l a n e b y ł o t a k ż e specjalnym, o d ś w i ę t n y m strojem, bardziej u r o c z y s t y m n i ż s t r ó j r o d z i c ó w dziecka. 3 7 Wesele jest w zespole z w y c z a j ó w r o d z i n n y c h o b r z ę d e m n a j r a ­ d o ś n i e j s z y m , najbardziej r o z b u d o w a n y m i o d g r y w a j ą c y m nie t y l k o d u ż ą r o l ę w ż y c i u zainteresowanych osób i i c h r o d z i n , ale t a k ż e w ż y c i u p r a ­ w i e c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j . O b r z ę d y weselne m a j ą na celu w y ­ ł ą c z e n i e p a r y z a w i e r a j ą c e j z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i że s p o ł e c z n o ś c i l u d z i stanu wolnego, a p r z y j ę c i e i c h do g r u p y starszych, z w i ą z a n y c h u m o w ą m a ł ­ ż e ń s k ą . Panna opuszcza grono s w y c h r ó w i e ś n i c i po oczepieniu przecho­ dzi do g r u p y kobiet z a m ę ż n y c h , k a w a l e r zostaje p r z y j ę t y do grona m ę ż ­ czyzn ż o n a t y c h , gospodarzy. W a g ę p r z y w i ą z y w a n ą do tego z e s p o ł u u r o c z y s t o ś c i u z e w n ę t r z n i a n o t a k ż e poprzez noszenie specjalnych s t r o j ó w ( g ł ó w n i e przez odpowiednie a t r y b u t y m u p r z y n a l e ż n e ) przez poszcze­ g ó l n y c h c z ł o n k ó w tej u r o c z y s t o ś c i . W czasie o b r z ę d ó w weselnych w obu badanych wsiach (tak j a k i na i n n y c h terenach) na p l a n pierwszy w y s u w a się para m ł o d y c h , d w i e p a r y s t a r o s t ó w , d r u ż k i i d r u ż b o w i e . M n i e j w y r ó ż n i a j ą c e się s ą stroje r o d z i ­ c ó w p a r y m ł o d y c h oraz d w u k a t e g o r i i gości: wiesielowych i ku jedzeniu. W czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych żynich (pan m ł o d y ) w y s t ę p o w a ł w p a 3 8 8 7 Matka dziecka nie brała udziału w chrzcinach, wychodziła z domu dopiero w 6 tygodni od urodzenia dziecka do wywodu. Na starostów proszono najczęściej spokrewnione z rodziną młodego i młodej dwie pary małżeńskie. 8 8 �STROJ LUDOWY 95 3 9 radnej koszuli — dwoicy , k t ó r a b y ł a z w y c z a j o w y m prezentem od młoduchy (panny m ł o d e j ) . N a k o s z u l ę w k ł a d a ł pan m ł o d y czerwony bruclik, pod kolor k t ó r e g o , r ó w n i e ż na czerwono, h a f t o w a n y b y ł znaczek na k o ­ szuli. D ó ł bruclika sznurowano b i a ł ą t a s i e m k ą . C a ł o ś c i d o p e ł n i a ł y b i a ł e suknioki i szeroki pas uowczarski, k t ó r y noszono jeszcze w p i e r w s z y c h latach naszego stulecia. Pan m ł o d y podczas u r o c z y s t o ś c i weselnych m i a ł g ł ó w k ę czopki o p a s a n ą t r z y k r o t n i e b i a ł ą w s t ą ż k ą s z e r o k ą na d w a do t r z e c h palcy, k t ó r e j k o ń c e z w i s a ł y z t y ł u . Kapelusz dodatkowo z d o b i ł m a ł y b u k i e c i k ze sztucznych k w i a t ó w , z w a n y na t y m terenie woniaczką. D r u g ą t a k ą p r z y p i n a n o żynichowi do bruclika na piersiach z lewej stro­ n y . B u k i e c i k ten u t r z y m a n o w kolorze b i a ł o - z i e l o n y m . B y ł to dar p a n n y m ł o d e j . D a w n i e j o t r z y m y w a ł żynich zieloną chustkę, k t ó r ą przypinano t a k ż e do b r u c l i k a . Pan m ł o d y o b o w i ą z a n y b y ł do w y s t ę p o w a n i a w t y m u r o c z y s t y m d n i u w guni, k t ó r ą zdobiono t a k ż e b u k i e c i k i e m p r z e w i ą z a ­ n y m białą wstążeczką. i 0 N a l e ż y w t y m miejscu z a z n a c z y ć , ż e t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i j a k o s t r ó j weselny zarzucony z o s t a ł j u ż w p i e r w s z y c h latach okresu m i ę d z y ­ wojennego i z a s t ą p i o n y c z a r n y m g a r n i t u r e m , k t ó r y na t y m terenie n a ­ zywano z niemiecka ancug. Z m i a n a ta w i ą z a ł a się m . i n . z o g ó l n y m odczuciem, iż posiadanie g a r n i t u r u s t a n o w i ł o w y r a z z a m o ż n o ś c i oraz s z c z e g ó l n e j elegancji. Do s z y k u n a l e ż a ł o , aby żynichowi z kieszonki g ó r ­ nej g a r n i t u r u w y s t a w a ł a b i a ł a chusteczka — kapeslik. Znak pana m ł o ­ dego nadal s t a n o w i ł y d w i e wońki — jedna p r z y p i ę t a do k a m i z e l k i , druga do m a r y n a r k i . B y ł y one najokazalsze i n a j w i ę k s z e ze w s z y s t k i c h n o ­ szonych w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych, p r z e w i ą z a n e d u ż ą , b i a ł ą w s t ą ż ­ k ą . Pan m ł o d y — wdowiec, p o s i a d a ł m n i e j s z y b u k i e c i k i bez w s t ą ż k i . Jak w i ę c z przytoczonego p o w y ż e j opisu w y n i k a , pan m ł o d y w czasie weselnych u r o c z y s t o ś c i w y s t ę p u j e w p e ł n y m s t r o j u ś w i ą t e c z n y m i t y l k o posiadanie t a k i c h a t r y b u t ó w , j a k b i a ł e woniaczki, pas, kolor s z n u r ó w k i u bruclika, w y r ó ż n i a j ą go s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w tej u r o c z y ­ stości. Panna m ł o d a w czasie u r o c z y s t o ś c i ś l u b n y c h w y s t ę p o w a ł a w s t r o j u o d ś w i ę t n y m , najbardziej o k a z a ł y m i j e d y n i e po t a k i c h dodatkach, j a k np. w i a n e k , m o ż n a b y ł o p o z n a ć j e j p o z y c j ę . N a p r z e ł o m i e X I X i X X w . m a m y w badanych wsiach do czynienia z noszeniem na d u ż e u r o c z y ­ stości, a w i ę c przede w s z y s t k i m na wesela — sukien c i e s z y ń s k i c h . W n i e d z i e l ę p o p r z e d z a j ą c ą wesele młoducha (panna m ł o d a ) w r a z z d r u ż k ą u d a w a ł y się do k o ś c i o ł a ubrane j a k do ś l u b u , t y l k o że uobrusy 38 Cwilichowe koszule weselne miały często podszewkę z cieńszego płótna, któ­ rej zadaniem było wzmocnienie pleców, ramion i przodów. Od podkładu przyjęła się nazwa koszuli — dwoica. Zwyczaj ten należał już w początkach naszego stulecia do rzadkości. 4 0 �96 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NÜWAK Rye. 5. Para n o w o ż e ń c ó w z drużbami. ślubny, Brenna 1923 Pierwszy bukiet Ze zbiorów autorki z ł o ż o n e w z d ł u ż we czworo z a r z u c a ł y na g ł o w ę i ramiona, a z w i s a j ą c e z przodu k o ń c e p o d t r z y m y w a ł y r ę k a m i . N a t ę n a j w i ę k s z ą w ż y c i u u r o c z y s t o ś ć mloducha z a k ł a d a ł a j u ż w p o ­ c z ą t k a c h naszego w i e k u koszulkę z krepinkami ( k o r o n k a m i ) , s u k n i ę cie­ s z y ń s k ą n a j c z ę ś c i e j z c z a r n y m , zametowym (aksamitnym) żywotkiem, w pasie w i ą z a ł a j e d w a b n y , k w i e c i s t y fortuszek (często w r a z z czepieniem s t a n o w i ł on prezent od pana m ł o d e g o ) , przepasany w s t ą ż k ą w i ą z a n ą z przodu na k o k a r d ę , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y r ó w n o z d ł u g o ś c i ą s u k n i . Koszulkę o z d a b i a ł a panna m ł o d a z przodu p ó ł k o l i s t ą g i r l a n d ą z b i a ł y c h k w i a t k ó w i m i r t u . Całości s t r o j u weselnego d o p e ł n i a ł w i a n e k w postaci p o t r ó j n e g o diademu, dość p ł a s k i e g o , wykonanego z k w i a t k ó w w o s k o w y c h 4 1 4 1 sobą. W noszeniu obrusów przestrzegano, aby ich przednie kraje schodziły się ze �STROJ LUDOWY 97 b i a ł y c h z ł u k i e m p e r e ł e k p o ś r o d k u . K o ń c e w i a n k a o w i j a ł o się z t y ł u g ł o w y w k o ł o utworzonego t a m z w ł o s ó w czopu ( w ę z ł a ) . W p ó ź n i e j s z y m okresie z a c z ę ł y się r o z p o w s z e c h n i a ć w i a n k i z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w . Zowiiki nie m o g ł y p r z y s t ę p o w a ć do ś l u b u W w i a n k a c h , j e d y n i e „ w e w a r k o c z u " . W d o w y w y c h o d z ą c e p o w t ó r n i e z a m ą ż s z ł y do ś l u b u zacze­ pione. W r ę c e panna m ł o d a n i o s ł a k s i ą ż e c z k ę do n a b o ż e ń s t w a i r ó ż a n i e c . B u k i e t y ś l u b n e z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę z k o ń c e m dwudziestolecia m i ę ­ dzywojennego. P i e r w s z y b u k i e t w Brennej panna m ł o d a o t r z y m a ł a w 1923 r. N i o s ł a w t e d y b u k i e t i k s i ą ż e c z k ę do n a b o ż e ń s t w a . 4 2 J u ż po I w o j n i e ś w i a t o w e j z a m o ż n i e j s z e p a n n y ( s z c z e g ó l n i e w B r e n ­ nej) z a c z ę ł y w y s t ę p o w a ć w trakcie u r o c z y s t o ś c i ś l u b n y c h w b i a ł e j , d ł u ­ giej s u k n i , b y ł y to j e d n a k w t y m czasie jeszcze sporadyczne w y p a d k i . M i m o w p r o w a d z a n i a coraz częściej s t r o j ó w t y p u miejskiego, jeszcze po ostatniej w o j n i e nierzadkie b y ł y ś l u b y , podczas k t ó r y c h panna m ł o d a u b r a n a b y ł a w s u k n i ę c i e s z y ń s k ą , natomiast pan m ł o d y w g a r n i t u r . W i ą ­ z a ł o się to z jednej s t r o n y z p r z y w i ą z a n i e m do t r a d y c j i — s z c z e g ó l n i e kobiet, z drugiej z a ś z zapasem posiadanej o d z i e ż y oraz z w y s o k ą c e n ą , j a k ą trzeba b y ł o z a p ł a c i ć za b i a ł ą s u k n i ę z w e l o n e m . Po noszonym s t r o j u i jego a t r y b u t a c h na p i e r w s z y r z u t oka m o ż n a b y ł o z grona gości w e ­ selnych w y b r a ć p a r ę m ł o d y c h . T a k ż e i d r u ż b o w i e s t r o j e m i k o l o r y s t y k ą a t r y b u t ó w w y r ó ż n i a l i się od p o z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela. D r u ż b o ­ w i e — t a k j a k i pan m ł o d y — w y s t ę p o w a l i w c z e r w o n y m brucliku, z t y m że na dole w i ą z a l i go r ó ż o w ą , a nie b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą . O d d r u h n y o t r z y m y w a ł p i e r w s z y d r u ż b a i p r z y p i n a ł na l e w e j piersi woniączką z białych kwiatków przewiązaną różową wstążeczką, b y w a ł y też w y k o ­ nane z czerwonych l u b r ó ż o w y c h k w i a t k ó w . Podobny b u k i e c i k p r z y s t r a ­ j a ł dodatkowo g ł ó w k ę kapelusza, p r z y c z y m w s t ą ż k i z w i s a ł y poza o b r ę b strzechy (ronda). P r z y brucliku p r z y p i n a n o t a k ż e dodatkowo c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Część o b r z ę d o w e g o s t r o j u s t a n o w i ł szeroki pas owczarski. J e ś l i idzie o d r u h n y , to w czasie, gdy panna m ł o d a w y s t ę p o w a ł a w s u k n i c i e s z y ń s k i e j , one t a k ż e s t a r a ł y się u s t r o i ć w takie same. S t r ó j i c h od s t r o j u młoduchy o d r ó ż n i a ł się t y m , że nie p o s i a d a ł y na koszulce g i r l a n d y , g ł o w y z a ś p r z y o z d a b i a ł w i a n e k z r ó ż o w y c h k w i a t k ó w , a nie b i a ł y c h . W momencie rozpowszechniania się b i a ł y c h sukien ś l u b n y c h , d r u ż k i z a c h o w a ł y zwyczaj noszenia sukien c i e s z y ń s k i c h . Jak i l u s t r u j e to przytoczony p o w y ż e j m a t e r i a ł , parze m ł o d e j p r z y s ł u ­ g i w a ł y a t r y b u t y w kolorze b i a ł y m , natomiast d r u ż b o m w kolorze czer­ wonym lub różowym . 4 3 4 2 Pierwszy bukiet ślubny otrzymała Anna Gielata (Brenna, ur. 1904) od swoich koleżanek ze Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej. Była to duża wiązanka z roz­ maitych kwiatów, przewiązana białą szarfą z napisem: „Na pamiątkę od druhen bryńskich". Współczesne druhny w czasie ślubu występują w różowych sukniach o mod­ nym kroju. 4 8 7 — Etnografia Polska t. 28/1 �98 K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NOW A K W Brennej i Istebnej w y s t ę p o w a ł y w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych d w i e p a r y s t a r o s t ó w — po jednej parze ze s t r o n y "każdego z m a ł ż o n k ó w . Starostowie nie w y r ó ż n i a l i się w s p o s ó b i s t o t n y s t r o j e m s p o ś r ó d pozo­ s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela. M ę ż c z y ź n i w k ł a d a l i na siebie n a j p i ę k n i e j s z e , n a j ł a d n i e j haftowane koszule, sukienne spodnie, czarne brucliki (wią­ zało się to z w i e k i e m ) , o b o w i ą z a n i b y l i do w y s t ą p i e n i a w guniach. N a lewej piersi p r z y p i ę t e m i e l i wońki z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w , prze­ w i ą z a n e b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą . B y ł y one znacznie m n i e j s z y c h r o z m i a r ó w od noszonych przez żynicha. Starostowie na b a d a n y m terenie dość w c z e ś n i e zaczęli w y s t ę p o w a ć w g a r n i t u r a c h — b y ł to b o w i e m j u ż w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m s t r ó j u z n a n y za paradny. Starostom w czasie p e ł n i o n y c h przez n i c h f u n k c j i t o w a r z y s z y ł y ż o n y — zwane s t a r o ś c i n a m i . P a r y sta­ r o s t ó w s t a n o w i ł y zawsze p a r y m a ł ż e ń s k i e . Na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m w badanych wsiach n a j d ł u ż e j t r a d y c y j n y s t r ó j l u d o w y z a c h o w a ł się j a k o u b i ó r s t a r o ś c i n w czasie wesela. Jeszcze w l a ­ tach 60-tych b i e ż ą c e g o stulecia dość często s t a r o ś c i n y — j a k o jedyne — w y s t ę p o w a ł y w sukniach ś l ą s k i c h i zaczepione. S t r ó j i c h nie p o s i a d a ł jednak specjalnych oznak w y r ó ż n i a j ą c y c h poza j e d n ą , k t ó r ą s t a n o w i ł wianuszek, rodzaj g i r l a n d y z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w , u p i ę t y na gorsie koszulki, t a k samo, j a k w s t r o j u p a n n y m ł o d e j . Rodzice p a r y m ł o d y c h nie posiadali w s t r o j u oznak w y r ó ż n i a j ą c y c h , w y s t ę p o w a l i o n i w strojach o d ś w i ę t n y c h , t a k j a k i pozostali goście. W Beskidzie Ś l ą s k i m b y ł zwyczaj zapraszania na wesela d w u k a t e ­ g o r i i gości — loiesieloioych. i k u jedzeniu. K o b i e t y zapraszane (poza i n ­ n y m i c i ą ż ą c y m i na n i c h o b o w i ą z k a m i ) jako goście wiesielowi zobligowa­ ne b y ł y do w y s t ą p i e n i a w n o w y m f a r t u c h u i czepieniu, c h u s t k ę w i ą z a ł y na klepocz. Starsze k o b i e t y często w y s t ę p o w a ł y w t r a d y c y j n y m s t r o j u g ó r a l s k i m , do k t ó r e g o w i ą z a ł y b i a ł e c h u s t k i na spuszcz. U r o c z y s t o ś c i w e ­ selne od w s z y s t k i c h w y m a g a ł y odpowiedniego s t r o j u — n a j p i ę k n i e j s z e g o , najbogatszego, n a j ł a d n i e j ozdobionego. T a k ż e specjalnym rodzajem f r y ­ zury podkreślały panny wagę uroczystości. Na tę okazję splatały war­ kocze we śtwóro, o ś m i o r o , a nawet d z i e s i ę c i o r o wójek . 4 4 W czasie t r w a n i a wesela n a d c h o d z i ł m o m e n t oczepin, akt p r z y j ę c i a p a n n y m ł o d e j do grona kobiet z a m ę ż n y c h . Po n a ł o ż e n i u mlodusze czepca i z a w i ą z a n i u szatki rożkowej (z b i a ł e g o p ł ó c i e n k a l u b p e r k a l u , ozdobionej na rogach c z a r n y m l u b c z e r w o n y m haftem) wszystkie m ę ż a t k i b i o ­ r ą c e u d z i a ł w t y m o b r z ę d z i e w i ą z a ł y sobie na g ł o w a c h identyczne roz­ kole 45 . Z w y ł ą c z e.niem z m a r ł e g o 4 4 ze s p o ł e c z n o ś c i ż y w y c h w i ą ż e się Skomplikowanego plecenia d o k o n y w a ł y p r z e w a ż n i e plataczki, k t ó r e u m i a ł y w y m y ś l n i e zapleść warkocz. O t a k i m pleceniu w ł o s ó w na dzień M a t k i Boskiej Z i e l ­ nej wspomina m . i n . M . W y s ł o u c h o w a , Matka Boska Zielna w Wiśle, „ T y ­ dzień", dodatek literacki do „ K u r i e r a Lwowskiego", R. 1898, s. 276. M a l i c k i , Strój górali..., s. 61. 4 5 �STROJ LUDOWY 99 w i e l e z w y c z a j ó w . W t y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e t a k ż e odpowiedni s t r ó j , z a r ó w n o dla osoby z m a r ł e j , j a k i n a j b l i ż s z e j rodziny. Nieboszczyka ubie­ rano n a j c z ę ś c i e j w z g r z e b n ą k o s z u l ę , p ł ó c i e n n e p o r t k i , z w y k l e bez pasa s k ó r z a n e g o , czarny bruclik. W k ł a d a n o t e ż dodatkowo do t r u m n y m o d l i ­ t e w n i k , r ó ż a n i e c , e w e n t u a l n i e p a r ę groszy. K o b i e t y ubierano p r z e w a ż n i e w ciasnochę, kabotek, czarny fortuch drobno p l i s o w a n y i fartuszek. Star­ szym k o b i e t o m w i ą z a n o czarne chustki, m ł o d s z y m j a ś n i e j s z e , g ł o w ę p a n ­ n y z a ś przyozdabiano w i a n k i e m . W czasie upowszechniania się u b i o r ó w miejskich coraz częściej s ł u ż y ł y one za odzienie do t r u m n y , s z c z e g ó l n i e l u d z i o m m ł o d s z y m . Starsi czasami znacznie w c z e ś n i e j p r z y g o t o w y w a l i so­ bie ubranie p o ś m i e r t n e , w k t ó r e g o s k ł a d c z ę s t o w c h o d z i ł y p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e elementy s t r o j u ludowego. Powszechnie o b o w i ą z y w a ł zakaz w i ą z a n i a czegokolwiek na z m a r ł y m , a n a w e t k r z y ż o w a n i a . Nie robiono t e ż w ę z ł ó w na niciach, k t ó r y m i szyto odzież dla z m a r ł y c h . „ T a k i p o t r a f i p o t e m p r z y c h o d z i ć z w y r z u t a m i — coście m n i e tak p o w i ą z a l i , nie m o g ę sie r u s z y ć " (Brenna). S a m o b ó j c ó w k ł a d z i o n o do t r u m n y w t y m , w co b y l i u b r a n i podczas ś m i e r c i . Nie w k ł a d a n o i m ani m o d l i t e w n i k a , ani r ó ż a ń c a . W okresie ż a ł o b y , k t ó r y na t y m terenie nosi miano pokory, n a j b l i ż s i n a l e ż ą c y do r o d z i n y z m a r ł e g o m a n i f e s t o w a l i s w ó j smutek i ż a l po z m a r ­ ł y m t a k ż e noszonym strojem. S z c z e g ó l n i e u w i d a c z n i a ł o się to w strojach kobiecych. Obójki kabotków w i ą z a n o z i e l o n y m i l u b c z a r n y m i tasiemkami, noszono t e ż w y ł ą c z n i e drelichowe, b i a ł e p ł a c h t y . W sukniach ś l ą s k i c h zmieniano n i e b i e s k ą s z e r o k ą golonkę n a s z y t ą d o ł e m na s u k n i na w ę ż s z ą l u b c z a r n ą (Brenna). C h u s t k i w i ą z a n e na b i a ł y c h czepcach m i a ł y p r z y ­ n a j m n i e j t ł o ciemne. Po s a m o b ó j c a c h nie noszono ż a ł o b y . W dotychczas z e b r a n y m m a t e r i a l e b r a k jest i n f o r m a c j i o i s t n i e n i u specjalnych e l e m e n t ó w w stroju, k t ó r e b y ł y noszone j e d y n i e na pewne u r o c z y s t o ś c i . G ł ó w n i e k o l o r y s t y k ą s t r o j u p o d k r e ś l a n o rodzaj u r o ­ c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h czy t e ż o g ó l n o w i o s k o w y c h . W l i t u r g i i k o ś c i e l n e j w y r ó ż n i a j ą się okresy p e ł n e s m u t k u ( A d w e n t , W i e l k i Post), a t a k ż e czas r a d o ś c i (Boże Ciało, Wielkanoc, Boże N a r o ­ dzenie). Okres Wielkiego Postu i A d w e n t u n o s i ł na b a d a n y m terenie miano pokory. Noszono w t y m czasie s t r ó j w kolorach stonowanych, ciemnych, w y k o n a n y z prostszych g a t u n k ó w t k a n i n , bez z d o b i e ń lub z m a ł ą ich liczbą. S t r ó j u ż y w a n y w ó w c z a s n a w i ą z u j e do s t r o j u noszonego w czasie ż a ł o b y . K o b i e t y o t u l a ł y się drelichowymi uobrusami, które z przodu w i ą z a ł y z i e l o n ą kisteczką (podczas gdy powszechnie u ż y w a ł y r ó ż o w e j l u b czerwonej). Obójki w i ą z a ł y z i e l o n y m i l u b c z a r n y m i tasiem­ k a m i , p a n n y nie w p l a t a ł y w s t ą ż e k w warkocze. M ę ż a t k i w i ą z a ł y na g ł o ­ wach czepce z k o r o n k a m i o p r o s t y c h wzorach, t a k ż e chustki w t y m o k r e ­ sie b y ł y czyste, bez w z o r ó w , p r z e w a ż n i e w kolorze m o d r y m , zielonym, c z a r n y m . Zapaski noszono g ł a d k i e , w stonowanych kolorach. Nie w k ł a ­ dano srebrnej b i ż u t e r i i . �100 K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NO W A K Wszyscy i n f o r m a t o r z y zgodnie s t w i e r d z a j ą , że d a w n i e j bardziej p r z e ­ strzegano z w y c z a j u p o d k r e ś l a n i a noszonym s t r o j e m rodzaju i c h a r a k t e r u ś w i ę t a . Rodzice nie p o z w a l a l i się w t y m czasie u b i e r a ć dzieciom z b y t jasno, sami t a k ż e d o s t o s o w y w a l i s w ó j s t r ó j do rodzaju u r o c z y s t o ś c i . W w i ę k s z y m stopniu przestrzegano n a k a z ó w k o ś c i e l n y c h , a t a k ż e bano się n a r a z i ć na w y ś m i a n i e czy o b m o w ę . P r z e c i w i e ń s t w e m okresu p o k o r y b y ł y ś w i ę t a o charakterze pogodnym, w e s o ł y m . W t y m czasie k o b i e t y u b i e r a ł y się n a j ł a d n i e j , w najbogatsze stroje. W y s t a w n o ś c i ą odzienia i jego j a s n ą k o l o r y s t y k ą p o d k r e ś l a ł y r a ­ dosny n a s t r ó j t a k i c h ś w i ą t , j a k Boże Ciało, Wielkanoc, Boże Narodzenie. G ł ó w n i e z n a j d o w a ł o to odbicie w strojach kobiecych. Czyste i w y k r o c h malone koszulki w y s t a w a ł y spod bogato h a f t o w a n y c h żywotków spiętych z przodu s r e b r n y m i hoczkami. F a r t u c h y p r z y k r y w a j ą c e p r z ó d s u k n i szyte b y ł y z k w i e c i s t y c h , j a s n y c h j e d w a b i . M ę ż a t k i w k ł a d a ł y czepce o n a j b o ­ gatszych k o r o n k a c h n a t a r t y c h ś w i e c ą a ż do p o ł y s k u . N a nich w i ą z a ł y j e d w a b n e c h u s t k i , c z ę s t o z tego samego m a t e r i a ł u , co f a r t u c h y . O d ś w i ę ­ ta noszono szatki spuszczowe. C z ę s t o dla p o d k r e ś l e n i a specjalnie p i ę k n e j k o r o n k i czepcowej w k ł a d a n o pod n i ą pasmo w ł o s ó w l u b c z a r n ą aksa­ m i t k ę . P a n n y z a p l a t a ł y w ł o s y w warkocze o d u ż e j ilości wójek. Jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h m o ż n a b y ł o w d n i uroczyste s p o t k a ć starsze k o ­ b i e t y otulone w p i ę k n e , ćwilichowe uobrusy. M ę ż c z y ź n i z okazji tego rodzaju . ś w i ą t u b i e r a l i się w najparadniejsze koszule z b o g a t y m i h a f t a m i , m ł o d s i do tego w k ł a d a l i czerwone brucliki, starsi czarne, z a m o ż n i e j s i p r z e p a s y w a l i się szerokimi s k ó r z a n y m i pasami. Zwyczaj p o d k r e ś l a n i a bogactwem t r a d y c y j n e g o s t r o j u ( z a r ó w n o g ó r a l ­ skiego, j a k i c i e s z y ń s k i e g o ) i jego o g ó l n ą b a r w ą ś w i ę t a Bożego C i a ł a p r z e t r w a ł w badanych wsiach do dnia dzisiejszego. J e ś l i idzie o p o z o s t a ł e niedziele, t z w . powszednie, to t a k j a k i na inne uroczystsze okazje (np. odpusty, j a r m a r k i ) o b o w i ą z y w a ł s t r ó j o d ś w i ę t n y , ale nie ten najbogat­ szy. W t y m momencie u w i d a c z n i a ł o się m . i n . z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e . M n i e j z a m o ż n i o s z c z ę d z a l i s t r o j ó w , g d y ż m u s i a ł y i m one w y s t a r c z y ć c z ę ­ sto na c a ł e życie, natomiast bogatsi m o g l i s i ę „ p o k a z a ć " . Częściej w y ­ s t ę p o w a l i o n i w strojach ś w i ą t e c z n y c h , g d y ż posiadali i c h w i ę k s z y z a s ó b . I I I . U W A G I KOŃCOWE W s p ó ł c z e ś n i e m a m y do czynienia z z a n i k a n i e m s t r o j u ludowego j a k o reprezentacyjnego s t r o j u regionalnego. Z rzadka p e ł n i on t y l k o r o l ę u b i o r u o d ś w i ę t n e g o w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h (np. Boże Ciało) i n o ­ szony jest p r z e w a ż n i e przez k o b i e t y w starszym w i e k u . O g ó l n i e rzecz u j m u j ą c , p r z e k s z t a ł c i ł s i ę on w s t r ó j estradowy ( w swej p e ł n e j , t r a d y ­ c y j n e j formie). W y r a ź n i e zarysowuje się tendencja do zanikania r ó ż n i c w g r a d a c j i s t r o j ó w . W z w i ą z k u ze w z r o s t e m stopy ż y c i o w e j w z r o s ł y w y m a g a n i a �1(11 STROJ LUDOWY stawiane u b i o r o m w y j ś c i o w y m , z d r u g i e j z a ś s t r o n y nie p r z y k ł a d a się tak d u ż e j w a g i j a k n i e g d y ś do s t r o j u niedzielnego, noszonego powszech­ nie. W s p ó ł i s t n i e n i e starych, t r a d y c y j n y c h f o r m s t r o j ó w z n o w ą moclą t y p u miejskiego w y d a j e się p o s i a d a ć wszelkie cechy etapu p r z e j ś c i o w e g o . Proces coraz szybciej n a s t ę p u j ą c y c h z m i a n w k u l t u r z e wsi, odchodzenie l u d z i starszych, wynaszanie i niszczenie a u t e n t y c z n y c h s t r o j ó w , p r o w a ­ dzi nieuchronnie do c a ł k o w i t e j u n i f i k a c j i z o d z i e ż ą t y p u miejskiego. O g ó l n i e stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i do s t r o j u regionalnego jest po­ z y t y w n y . U w a ż a n y jest za p i ę k n y , w a r t zachowania, ale p r a k t y c z n i e nie m a w a r u n k ó w na dalsze jego noszenie. Postawa m ł o d y c h i l u d z i star­ szego pokolenia wobec s t r o j u tradycyjnego nie jest j e d n o l i t a . O i l e starsi m i e s z k a ń c y (w szczególności kobiety) c h ę t n i e na r ó ż n e okazje w k ł a d a l i s t r ó j , o t y l e m ł o d s z e pokolenie uznaje go p r a w i e w y ł ą c z n i e za k o s t i u m . Ryc. 6. P a m i ą t k o w e zdjęcie z wczasowiczami, Brenna okres m i ę d z y w o j e n n y Ze zbiorów autorki J e ś l i idzie o p e r s p e k t y w y p r z e t r w a n i a s t r o j u regionalnego, t r a d y c y j ­ nego we w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r z e w s i , to w y d a j e się, że j e d y n ą f o r m ę , w j a ­ k i e j m o ż e to n a s t ą p i ć , s t a n o w i k o s t i u m estradowy. S i ł ą f a k t u stroje, k t ó r e p o w s t a j ą w s p ó ł c z e ś n i e , jeśli idzie o k r ó j i s p o s ó b noszenia n a w i ą ­ z u j ą d o ś ć w i e r n i e do t r a d y c j i (lub p r z y n a j m n i e j u s i ł u j ą n a w i ą z y w a ć ) . Natomiast gdy idzie o t k a n i n ę i zdobnictwo, po części t a k ż e zestawy k o ­ lorystyczne, to wprowadzane są r ó ż n e g o t y p u innowacje, często spowo- �102 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK 4 6 dowane w a r u n k a m i o b i e k t y w n y m i l u b m o d ą . W t y m k o n t e k ś c i e n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ć d u ż ą r o l ę z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h . Z jednej s t r o n y p r z e c h o w u j ą one stroje, d o k ł a d a j ą s t a r a ń do zachowania i c h a u t e n t y c z n o ś c i , z drugiej z a ś p e ł n i ą r o l ę p r o p a g a t o r s k ą , p o d t r z y m u j ą zna­ j o m o ś ć s t r o j u tradycyjnego oraz d u m ę z jego posiadania, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d przedstawicieli m ł o d s z e g o pokolenia. Bliższe zapoznanie się z u b i o r e m i jego f o r m a m i uwidacznia, że za­ r ó w n o k s z t a ł t j a k i m a t e r i a ł , zdobnictwo, k o l o r y s t y k a p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w nie m o g ł y b y ć dowolne. P o d l e g a ł y one p e w n y m od d a w n a u s t a l o n y m kanonom i wszyscy z o b o w i ą z a n i b y l i do i c h przestrzegania. W y s t ę p u j ą c e r ó ż n i c e s t a n o w i ł y informacje o jednostce w kategoriach k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h . B y ł y pewnego rodzaju znakiem, z a k o d o w a n ą i n f o r ­ m a c j ą , po rozszyfrowaniu k t ó r e j otoczenie d o w i a d y w a ł o się o p r z y n a l e ż ­ ności stanowej danej osoby, j e j - s y t u a c j i m a j ą t k o w e j , w i e k u , stanie c y ­ w i l n y m , p e ł n i o n e j f u n k c j i w społeczności i t p . 4 7 Z czasem do tradycyjnego stroju ludowego p r z e d o s t a w a ł a się coraz to w i ę k s z a ilość e l e m e n t ó w o d z i e ż y t y p u miejskiego, k t ó r e z o s t a ł y zasy­ m i l o w a n e j e d y n i e c z ę ś c i o w o . M i e j s k i u b i ó r w coraz szybszym tempie w y p i e r a u b i o r y t r a d y c y j n e . T w o r z y się s p o ł e c z e ń s t w o globalne, z o s t a j ą p r z e ł a m y w a n e resztki izolacji wsi, z a r ó w n o w sferze m a t e r i a l n e j j a k i pozamaterialnej. System z n a k ó w o b o w i ą z u j ą c y c h dotychczas t r a c i s w ą j e d n o z n a c z n o ś ć , u l e g a j ą c dezintegracji w r a z z c a ł ą k u l t u r ą l u d o w ą . W i e ­ le s p o ś r ó d o b r z ę d ó w i n t e g r u j ą c y c h n i e g d y ś c a ł e s p o ł e c z e ń s t w o staje się obecnie ściśle r o d z i n n y m i . N a s t ę p u j e i n d y w i d u a l i z a c j a z n a k ó w , k t ó r e z a c z y n a j ą f u n k c j o n o w a ć w coraz mniejszych grupach, j e d y n i e dla i c h przedstawicieli m a j ą c j a k i e ś znaczenie. Informacje, k t ó r y c h d a w n i e j do­ s t a r c z a ł o u w a ż n e obejrzenie s t r o j u w r a z z jego elementami, obecnie zdo­ b y w a się i n n ą d r o g ą . W sytuacji, gdy szybko u l e g a j ą k a p r y s o m m o d y r ó ż n e e l e m e n t y odzienia (przeznaczonego na co d z i e ń l u b od ś w i ę t a ) , nie m a czasu na powstawanie tak rozbudowanej, j a k n i e g d y ś , w a r s t w y znaczeniowej. K r y s t y n a Hermanowicz-Nowak VOLKSTRACHT Zusammenfassung Die Volkstracht — die representative Kleidungsvariante, erfüllt i m zeitgenossischen Dorf die Rolle eines Schauspielkostiims und ist immer seltener die bei den groSten Feierlicllkeiten getragene Festkleidung. Einige Elemente der Volkstracht 4 5 Wchodzą w m o d ę nowe tkaniny, takie jak szyfony i nylony (szyje się z nich kabotki); fartuchy i chustki nylonowe ozdabiane b y ł y przez pewien czas p o ł y s k l i ­ w y m proszkiem, a ostatnio na chustkach malowano olejnymi f a r b a m i k w i a t y . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury..., s. 83. 4 7 �STROJ LUDOWY 103 k a n n man noch i n der K l e i d u n g alterer Frauen antreffen, die sie i n die Kirche, oder w á h r e n d besonders wichtiger Feierlichkeiten, z. B . Hochzeiten, tragen. Das nahere Kennenlernen der K l e i d u n g und ihrer Formen macht sichtbar, daB sowohl ihre F o r m , ais auch der Stoff der Schmuck, die K o l o r i s t i k der einzelnen Teile' nicht w i l l k ü r l i c h gewahlt werden konnten. Sie beruhten auf gewissen, seit langem festgelegten Prinzipien, die von alien eingehalten werden muBten. Die a u í t r e t e n d e n Unterschiede waren Nachrichten i n kulturell-gesellschaftlichen K a t e gcrien ü b e r ihren Trager. Sie w a r e n eine gewisse A r t v o n Zeichen, einer chiffrierten Nachricht, nach d e r e ń E n t s c h l ü s s e l u n g die Umgebung ü b e r die Standeszugehorigkeit der entsprechenden Person, ihre okonomische Situation, das A l t e r , den Zivilstand, die i n der Gesellschaft a u s g e ü b t e F u n k t i o n usw. Bescheid wuBte. M i t der V e r b r e i t u n g der K l e i d u n g stadtischen Typs verschwanden einige f r ü h e r von der Volkstracht e r f ü l l t e n F u n k t i o n e n (z. В . die m i t dem Zivilstand v e r b u n denen), wahrend andere von i h r ü b e r n o m m e n w u r d e n (z. B . die Bezeichnung des Besitzstandes). Allgemein ist das Verhaltnis der Bewohner zur Regionaltracht positiv, sie gilt ais schon, der E r h a l t u n g wert, aber praktisch bestehen keine Moglichkeiten für ihre weitere Nutzung. W á h r e n d die alteren Dorfbewohner, besonders die Frauen, sie gern noch zu verschiedenen A n l á s s e n trugen, sehen die jungen i n ihnen fast ausschliefflich eine Theaterverkleidung. Wenn es u n die Ü b e r l e b e n s p e r s p e k t i v e n der traditionellen Regionaltracht i n der zeitgenossischen D o r f k u l t u r geht, scheint es, dafi dies n u r i n der F o r m eines T h e a t e r k o s t ü m s geschehen kann. Die Koexistenz alter, traditioneller Trachtformen m i t der neuen stadtischen Mode auf dem erforschten Gebiet scheint alle Eigenschaften einer Ü b e r g a n g s e t a p p e •¿U besitzen. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fec632f67215bb6c42f3f9e873ce716c.pdf 8d3c96cbd6b25f0a243d9ad1a940703b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Lubuskie - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5142 Title A name given to the resource Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 4 ; 83 s.;il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M G L A P A STRÓJ MIĘDZYRZECKO-BABIMOJSKI ( L U B U S K I ) Zak-tad K.uituroznowstwa Biblioteka / . Nr inwentarzowy ö.lf.P2/..(>^ ^ f POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE r �A T L A S CZĘŚĆ U P O L S K I C H S T R O J Ó W WIELKOPOLSKA A D A M L U D O W Y C H ZESZYT 4 G L A P A STRÓJ M I Ę D Z Y R Z E C K O - B A B I M OJ S K I ( L U B U S K 1) W R O C L A W Zakład Kulturcznawstwa 3f. 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU 55" /kß<ß �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD TADEUSZ ZESZYTU: ADAMA BARWNE: SEWERYN JÓZEF JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO GRAFICZNY: KAROLAKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE GRAFICZNE GAJEK GAJEK POZNAŃ I W I E L O B A R W N E ZAKŁADY I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 8,5, ark. druk. 10,75. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 11. 6. 1956. Podpisano druk 20. XI. 1956. Druk ukończono w listopadzie 1956. Zam. nr 236/178 Cena zł 29,—. K-7-3600 �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Ziemią Lubuską nazywa się obszar wchodzący w skład województwa zielonogórskiego, a obejmujący pow.: rzepiński, sulęciński, skwierzyński, międzyrzecki, krośnieński, świebodziński, sulechowski, rzadziej także zaliczane bywają po­ wiaty: wschowski, zielonogórski, gubiński, gorzowski i strzelecki. Obszar ten między śre­ dnią Odrą, dolną Wartą, Nysą Łużycką i Bobrem (mapa), stanowi teren przejściowy między Wielkopolską a Brandenburgią i między Pomorzem Zachodnim a Śląskiem . Na­ zwa Ziemi Lubuskiej pochodzi od grodu Lubusza, położonego na lewym brzegu Odry, niedaleko ujścia Warty. W okresie kształtowania się państwa Piastów gród ten był czołowym grodem plemienia Lubuszan. Ówczesne granice Ziemi Lubuskiej sięgały na zach. do rzeki Szprewy i Łęknicy, na płn. do rzeki Warty, na wsch. do jezior Łagow­ skich, a na płdn. do rzeki P l i s z k i . W granicach obecnej Ziemi Lubuskiej pozostały tylko obszary położone na wsch. od Odry. L u d n o ś ć . Na omawianym obszarze mieszka około 700 000 mieszkańców. Po­ nad połowa zajmuje się rolnictwem i leśnictwem, a reszta pracuje w przemyśle, handlu, komunikacji i w innych zawodach. Historia r e g i o n u . W okresie wchodzenia Ziemi Lubuskiej w światło doku­ mentów pisanych i w ramy organizacyjne państwa Piastów — istniało na Ziemi Lubu­ skiej szereg g r o d ó w . Ziemia Lubuska od chwili włączenia jej w obręb państwa wczesnopiastowskiego t. j . od 960—1249 r. była terenem łączącym Śląsk z Pomorzem Zachod­ nim , a równocześnie spełniała funkcję przedmurza zachodniego dla kolebki państwa polskiego — Wielkopolski. Pierwsza znana w dziejach Polski wojna toczyła się właś­ nie o posiadanie Ziemi Lubuskiej (962 r.). Po zdobyciu jej stała się Ziemia Lubuska tere­ nem wypadowym na Zaodrze. Powstanie w Lubuszu biskupstwa lubuskiego w 1124 r. uczyniło z grodu tego i obszarów przyległych centrum krzewienia polskiej myśli polity­ cznej. W t y m czasie na szlakach handlowych Ziemi Lubuskiej, tętniło wzmożone życie, przewożono zboże, drzewo, płótna, ryby. Ziemia Lubuska rozwijała się pod wzglę­ dem kulturalnym i gospodarczym, podobnie jak sąsiednie obszary Polski. Okres ten skończył się oddaniem w 1249 r. przez Bolesława Rogatkę prawie połowy Ziemi L u ­ buskiej niemieckiemu arcybiskupowi magdeburskiemu Wilibrandowi. Od tego czasu skład etniczny żywiołu polskiego zaczął się kurczyć na rzecz kolonizatorów niemieckich. W okresie od 1249 r. do końca X V I I I w. Ziemia Lubuska przechodziła etapami pod zwierzchnictwo niemieckie. Element polski częściowo został wyparty przez ludność nie­ miecką, szybciej w miastach, wolniej na wsi. Pod względem kulturalnym ze względu na ubóstwo sąsiednich prowincji niemieckich nie udało się Niemcom opanować Ziemi L u ­ buskiej, wyjątek stanowiła działalność zakonu Joanltów i w p ł y w okresu reformacji. ł 2 3 i* 3 �Ryc, 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Na początku tego okresu w oparciu o Ziemię Lubuską powstała Nowa Marchia, sztu­ czny twór, odgradzający Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i Śląska; w 1590 r. prze­ stało istnieć biskupstwo lubuskie, rozwija się Frankfurt, główny ośrodek paraliżujący życie gospodarcze Ziemi Lubuskiej. Podejmowane w t y m czasie przez władców Polski próby włączenia do Rzeczypospolitej Ziemi Lubuskiej nie udały się ani Władysławowi Łokietkowi w latach 1314—1316, po zajęciu Wielkopolski, ani później kiedy ze swymi wojskami przekroczył Odrę i dotarł pod Brandenburg (1325 r.), ani też Kazimierzowi Wielkiemu (1365 r.) i Jagiellonom w latachl402—1455. Zaniedbania zaś i straty X V I — X V I I I w. ujemnie wpłynęły na polski stan posiadania na t y m obszarze. Wiek X I X i w. X X do 1918 r. był okresem połączenia Ziemi Lubuskiej z Wielko­ polską pod panowaniem pruskim. Okres ten charakteryzuje znaczny rozwój gospodarczy Ziemi Lubuskiej i w p ł y w jej na Wielkopolskę. W pierwszej połowie X I X w. germani­ zacja Ziemi Lubuskiej doszła do szczytu. W następnych latach uświadomienie narodowe 4 �Polaków wzrasta, obszar ten zaczyna się repoionizować, Niemcy zaś odpływają na za­ chód. Okres ten kończy się wspaniałym zrywem powstańców wielkopolskich w 1918 r., którzy wyzwoliwszy obszary Wielkopolski wkroczyli na Ziemię Lubuską i zajęli Babi­ most (1919 r.), wskazując kierunek przyszłej zwycięskiej walki o wolność tej krainy. W okresie międzywojennym i podczas okupacji t j . w latach 1918—1945 r. Ziemia L u ­ buska w granicach państwa niemieckiego straciła swoje znaczenie gospodarcze; nastą­ pił dalszy odpływ ludności niemieckiej, a miejscowa ludność polska organizuje się, choć równocześnie jest prześladowana przez władze hitlerowskie. W 1945 r. zwycięstwo Czerwonej A r m i i i Wojska Polskiego nad hitlerowcami uwal­ nia Ziemię Lubuską z wiekowego zaboru i włącza ją w granice Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ziemia Lubuska szybko teraz odzyskuje swój odwieczny charakter polski, staje się naturalnym pomostem między Śląskiem i Pomorzem Zachodnim. Analizując historię regionu i' walkę Polaków o utrzymanie swych cech narodowych, (jak również uwzględniając główne szlaki handlowo-gospodarcze, idące przez Ziemię L u ­ buską na płn. z Poznania przez Santok, Choszczno na Szczecin lub na Gorzów, Kostrzyn, Frankfurt, a na płd. na Głogów, Wrocław lub Krosno) stwierdzić należy, że kultura l u ­ dowa na t y m obszarze, podobnie zresztą jak i na innych rozwijała się tylko tam i za­ chowała się najdłużej na tych terenach, gdzie istniał względny spokój i korzystne wa­ runki gospodarcze. Z tej racji zaciszne i dość zamożne ubocza regionu pozostały głównymi ośrodkami kultury i stroju lubuskiego, do nich należy okręg cybiński nad Odrą i rejon międzyrzecko-babimojski . 4 C e c h y u b i o r u . Podobnie jak pod wielu względami, tak i w dziedzinie odzieży, Ziemia Lubuska jest obszarem przejściowym między Śląskiem, Pomorzem, Wielkopol­ ską a Łużycami i Brandenburgią, mimo jednak braku wyraźnego oblicza można tu zau­ ważyć szereg cech miejscowych, ściśle związanych z tą krainą. Do odrębnych cech w stroju lubuskim kobiecym należą: wianki półkoliste, zakrywające uszy i nie łączące się na potylicy, głębokie czepki z „ogonkiem" wiązane nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla, dwa rodzaje kryzików, koszule z krótkimi rękawami, spódnice na szel­ kach i jedwabne jaskrawe staniki (Tabl. I , II) spódnice wierzchnie, wykonane z samo­ działów, a dalej okrywanie się na uroczystości s i c i ą t j . barwną, wełnianą chustką z frędzlami, haftowane kokardy wiązane z tyłu, oraz barwne, zdobione p o l k i (ryc. 73). W stroju męskim z powodu wcześniejszego zaniku części tradycyjnego ubioru lubu­ skiego, przetrwało znacznie mniej cech odrębnych. Do dawnych elementów należy ko­ żuch z wielkim kołnierzem, przewiązany w pasie specjalnym sznurkiem, oraz czapka zwana p o z n a n i o n k ą (maciejówka), a w X I X w. niebiesko-granatowa rogatywka i czapka krymerkowa. Charakterystyczne są bukiety sztucznych kwiatów i wstążek, no­ szone podczas wesela na cylindrach (ryc. 16, 17), i ręcznik, t j . ozdobny pas płótna prze­ wiązany przez ramię. Obecnie ubiór lubuski reprezentują stroje z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, (tabl. I — I I , ryc. 35). Stroje te nosi ludność miejscowa i napływowa na całym obszarze Ziemi Lubuskiej podczas różnych imprez. Przypuszczać można, że stroje zachowane we wschod­ niej części województwa zielonogórskiego miały w X I X w. szerszy zasięg w kierunku zachodnim i południowym (mapa). O t y m świadczą takie cechy jak: krój koszul, kształt czepków, wiązanie czołowe chusty, krój i kolor czerwonych męskich bluz („jak"), sukman oraz innych części odzieży stwierdzonych w terenie i wspomnianych w pracy. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Stroje grup sąsiednich zostały opracowane w kilku monografiach i choć nie dotyczą one bezpośrednich obszarów gra­ niczących z Ziemią Lubuską, niemniej pozwalają na przeprowadzenie dość dokładnego porównania . Na wschód od Ziemi Lubuskiej ciągnie się obszar strojów wielkopolskich, najżywot­ niejszych w okolicy Szamotuł i Krobi. Stroje wielkopolskie wyróżniają się głównie od­ miennym krojem czepków, wianków, koszul, kryzika, a przede wszystkim noszeniem 5 5 �jeszcze w drugiej poł. X I X w. zapasek naramiennych, nie znanych na Ziemi Lubus­ kiej. Jeżeli chodzi o zestawienia kolorystyczne staników i zapasek, stroje wielkopolskie cechuje większa subtelność kolorów. Stroje ludowe męskie na terenie Wielkopolski zachowały się w formie żywotnej, w k i l k u odmianach do dni obecnych, na Ziemi L u ­ buskiej występują tylko w momentach obrzędowych; mają one też nawiązania do stro­ jów łużyckich. Dawne formy lubuskiego stroju męskiego, częściowo zrekonstruowane i dziś noszone, wykazują pewne analogie do strojów wielkopolskich (ryc. 11, 12). Stroje śląskie są charakterystyczne głównie wybujałymi formami czepków do któ­ rych nawiązują czepki lubuskie, a także łączy je wspólne stosowanie chust, narzuco­ nych na plecy i skrzyżowanych na piersiach oraz wiązanie długich wstążek na zapas­ kach z przodu, dalej krótkie r ę k a w y u koszul i podobne w kroju kabatki. Śląskie ubiory męskie wykazują również wielkie podobieństwo do ubiorów lubuskich, widać to w y r a ź ­ nie w sukmanie dolnośląskiej, posiadającej mało fałd z tyłu i w krótkiej bluzie, zwa­ nej na Śląsku b r u c l i k i e m . Współczesne kobiece stroje łużyckie szczególnie dolnołużyckie, różnią się od lubu­ skich białymi, szerokimi zawojami noszonymi na głowie i żałobną białą płachtą, znaną w Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce jeszcze w poł. X I X w. Wspólną cechą obu strojów były krótkie r ę k a w y u koszul, chusty skrzyżowane na piersiach, barwne wstążki wiązane pod szyją, wianki i szklane korale. Porównując reliktowe formy męskich obrzędowych strojów łużyckich z lubuskimi (bukiet przy nakryciu głowy, ręcznik, chusta), widać niemal całkowite ich podobień­ stwo. Wspólnym elementem na terenie Łużyc, Śląska i Ziemi Lubuskiej był też cylin­ der. Męskie stroje ludowe na Ziemi Lubuskiej, na Śląsku i Łużycach w poważnej części zaginęły w X I X w . Omawiając ubiory sąsiedniej ludności zamieszkałej na zachód od Ziemi Lubuskiej, wspomnieć należy o wspólnym upodobaniu w zakresie k o l o r ó w . Także i w nazewni­ ctwie istnieją powiązania poprzez Łużyce z dawnymi słowiańskimi grupami ludności w Brandenburgii aż do Połabian z okolic Liineburga i Lippe. Ze strojów pomorskich graniczących od północy z Ziemią Lubuską najlepiej są znane ubiory pyrzyckie, charakterystyczne barwą błękitną i wielkim przeładowaniem ozdób w strojach kobiecych. Wspólnymi elementami w ubiorach podług informacji Piotra Jokiela z Dąbrówki, który ok. 1900 r. przebywał na obszarze pyrzyckim, są np. wią­ zania czołowe chusty i okrywanie się b a r w n ą chustą skrzyżowaną na piersiach; w ubio­ rze męskim białe spodnie, czarne buty, niebieska sukmana. Ubiory pyrzyckie miały wó­ wczas znacznie więcej cech wspólnych z lubuskimi. W strojach pomorskich znanych z l i ­ teratury niemieckiej widzimy wpływ strojów zachodnich i północnych . Na tle charakterystyki strojów sąsiednich trzeba stwierdzić, że stroje z zachodnich obszarów Ziemi Lubuskiej częściowo nawiązują do strojów łużyckich, pyrzyckich i ślą­ skich, stroje zaś ze wschodnich obszarów — do wielkopolskich. Elementy łużyckie i ślą­ skie wpływają na odrębny charakter strojów lubuskich w porównaniu ze strojami wiel­ kopolskimi. 6 7 8 9 Rozdział I OBECNY STAN STROJU NA B A D A N Y M TERENIE Strój ludowy na Ziemi Lubuskiej znajduje się w stadium kompletnego zaniku, a ba­ dania nad nim sprowadzają się do kilku wiosek w okolicy Dąbrówki (mapa). We wsi tej jeszcze dzisiaj można spotkać stare kobiety, które noszą ten strój na codzień, mło­ dzież jednak i dzieci stroju tego nie nosi, to też widzieć go można tylko podczas uroczysto­ ści kościelnych lub państwowych. Zrekonstruowane lubuskie stroje odświętne wykonują obecnie dle zespołów artystycznych spółdzielnie krawieckie. �Ryc. 2. Współczesne stroje druhen najczęściej noszone i uważane przez ogół mieszkańców na tym obszarze za kobiece, reprezentacyjne stroje Ziemi Lubuskiej. Rogoziniec pow. Międzyrzecz. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. F u n k c j a s p o ł e c z n a s t r o j u . Strój lubuski do 1945 r. t j . do czasu przyłą­ czenia Ziemi Lubuskiej do Polski na terenach należących do Niemiec był wyrazem pol­ skiej świadomości narodowej; w Berlinie np. fotografie grup Polaków w strojach lubu­ skich zdobiły lokal Związku Polaków w Niemczech (Ryc. 14). Na obszarach zgermanizowanych, gdzie ludność polska jeszcze w X V I I I i pocz. X I X w. czuła swą odrębność etniczną, strój lubuski był wyrazem konserwatywnych cech miesz­ kańców i ich odmiennego pochodzenia. W okresie przedwojennym, szczególnie w latach faszyzmu hitlerowskiego, Polacy noszący strój lubuski b y l i szykanowani i prześladowani przez miejscowych Niemców. Czynniki kierownicze zaś zależnie od sytuacji politycznej raz udowadniały, że strój ludowy na Ziemi Lubuskiej noszony przez Polaków jest w y ­ razem tężyzny niemieckiej kultury, to znów przedstawiały go jako wyraz niebywałych swobód Polaków, mogących w byłej Rzeszy pielęgnować swoje stroje i obyczaje naro­ dowe. Zjawisko to w 1935—1939 r. doszło do takiego absurdu, że na pewnych stacjach kolejowych na Ziemi Lubuskiej można było widzieć afisze reklamujące strój lubuski jako niemiecki, a w kioskach nabywać broszury, przedstawiające Polaków w takich strojach ludowych na dowód tolerowania przez Niemców polskiej kultury ludowej. W Polsce Ludowej strój międzyrzecko-babimojski, dąbrowiecki, stał się reprezentacyj­ nym strojem Ziemi Lubuskiej i województwa zielonogórskiego. Występują w n i m dele­ gacje miejscowe na uroczystościach, zjazdach i konkursach o g ó l n o k r a j o w y c h . W 1947 r. strój lubuski został utrwalony w krótkometrażowym filmie o Ziemi Lubuskiej. Strój ten jest eksponowany przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Młocinach, Muzeum Etno10 7 �graficzne w Łodzi, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik stroju wpłynęło szereg przyczyn, występu­ jących również i na innych obszarach; do nich należą wielkie przemiany ekonomicznospołeczne na Ziemi Lubuskiej po wojnie 1870 r. i po 1945 r. Jednym z czynników wpływających na zanik stroju, szczególnie w X I X w., to zbyt wielkie wyodrębnienie się stroju ludowego od strojów panujących warstw społecznych, szczególnie w okresie kapitalizmu. Coraz to częstsze kontakty z dalszymi miastami, a mianowicie przymu­ sowa służba wojskowa w garnizonach niemieckich, w czasie której mężczyźni stykali się z modą miejską wpływała na upowszechnienie się stroju miejskiego . Prasa , książki, film i radio ujemnie wpływały na trwanie pięknych form ludowych, związanych z prze­ szłością regionu. Napływ nowej ludności, przynoszącej odmienne upodobania w dzie­ dzinie odzieży, wpłynął ujemnie na tradycyjny ubiór lubuski a niepraktyczność odzieży ludowej przyczyniła się do dalszego jej zaniku na t y m terenie. n 12 Ujemnie wpłynął na trwanie tradycyjnej odzieży ludowej brak materiałów, po 1945 r. z powodu zniszczeń wojennych i przejściowych trudności w okresie odbudowy. W latach 1939—1945 r. przyczyną kompletnego niemal zaniku lubuskiego stroju ludo­ wego było masowe wywiezienie Polaków do obozów i przesiedlenie w głąb Rzeszy. Klę­ ski te dotknęły również i tę część ludności Ziemi Lubuskiej, która mimo pozornego zgermanizowania, wybitnie różniła się od Niemców. Zachowane części odzieży z tradycyjnych materiałów są obecnie donaszane i szybko zanikają, a w ich miejsce kupuje się w spółdzielniach odzież pochodzenia fabrycznego, względnie materiały, z których szyją nowe ubiory podług miejskiej mody. Jednakże stare kobiety szyją z nowych tkanin spódnice tzw. dery, oraz bluzki o dawnym kroju i tkają barwne pasiaki z wełny na osnowie lnianej. Na zmianę mody w odzieży roboczej oddziaływuje nowy styl pracy i życia, pod w p ł y w e m tych czynników przyjmują się robocze kombinezony, odzież sportowa, watówki. Wogóle odzież ludności miejscowej i napływo­ wej szybko upodabnia się do form noszonych w mieście, a sztuczne tkaniny i materiały jak guma, korek nylon, steelon, imitacja skóry i sztuczny jedwab są masowo stosowane. Odrodzenie stroju l u b u s k i e g o . Pod w p ł y w e m czynników oficjalnych, t j . Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Związku Samopomocy Chłopskiej, Związku Młodzieży Polskiej oraz Związków Zawodowych lubuski strój ludowy zaczął się odradzać w świe­ tlicach, domach kultury i ogniskach artystycznych jako strój reprezentacyjny tego re­ gionu, o wielkim zasięgu, choć rozpowszechniają się tylko pewne jego cechy związane ściśle z inicjowanymi przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego modelami . 13 Ryc. 3. Fragmenty obuwia skórzanego. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak, 1955, �Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Gór­ nej, pow. Wschowa, z ok. 1430 r. Fot. A. Glapa. 1956 r. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU Zachowane do dzisiaj w Przyczynie Górnej malowidła ścienne z około 1430 roku, przedstawiające rodzajowe sceny, wskazują, że chłopi nosili w X V w. odzienie sięgające do kolan, marszczone lub podwiązane w pasie, włosy mieli długie, głowy okrywali czasa­ m i kapeluszami . Chodzili boso, lub w obuwiu. Podobny ubiór widzimy na drzwiach gnieźnieńskich z X I I w. , jak również na rycinach ze Słubic koło Frankfurtu nad Odrą z 1548 r. (ryc. 5). Obok ubioru w kształcie krótkiej sukni, nakładali chłopi w X V I w. spodnie i bluzy bardzo obcisłe, podobne do średniowiecznych ubiorów. O formie nakryć głowy, stosowa­ nych w pocz. X V I w. mówią płaskorzeźby z klasztoru Joanitów w Słońsku, z 1522 r. Na zwornikach tych widać męskie czapki z otokiem barankowym (ryc. 6); obok tych mężczyźni nosili prawdopodobnie także czapki z tkanin. Kobiety obwiązywały głowy chustkami, okrywając czoło i włosy, chustki zaś wią­ zały pod brodą (ryc. 7). Jeden z takich zworników przedstawia miejscową kobietę w chustce związanej nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla (ryc. 9). Jest to charakterystyczna cecha stroju lubuskiego, która przetrwała do X X w . i to tak w za­ chodniej części Ziemi Lubuskiej na Nadodrzu, (ryc. 10) jak również na wschodnich obszarach w rejonie międzyrzecko-babimojskim (ryc. 11). W X V I w. Lubuszanki nosiły koszule z szerokimi rękawami, z mankietem u dłoni, nakładały głęboko wycięty stani­ czek i dość szeroką spódnicę. Jak wyglądał strój ludowy z początkiem X V I I w. informuje obraz Krzysztofa Bogu­ szewskiego, znajdujący się obecnie w.kościelie katedralnym w Poznaniu . Na obrazie tym znajdują się postacie reprezentujące różne stany m. in. chłopów. Ze względu na umieszczenie chłopów na ostatnim planie widzimy tylko ich głowy i część granatowow 15 16 17 18 9 �19 czarnych okryć wierzchnich ze stojącymi kołnierzami , na które wywinięte są wąskie białe kołnierzyki. Spośród rzemieślników ciekawy ubiór posiada murarz, ubrany w czerwono-cynobrową bluzę, spod której wygląda biała koszula wyrzucona na ciemne spod- Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. 20 nie . Z obrazu widać, że kolor i krój dziś jeszcze noszonej na Ziemi Lubuskiej i w Wiel­ kopolsce czerwonej j a k i ma stare tradycje, a wyrzucona przez rzemieślnika na spod­ nie koszula pozwala przypuszczać, że jest to zwyczaj pochodzenia chłopskiego . Stojąca obok murarza kobieta jest niewątpliwie chłopką; położone u jej stóp dziecko jest za21 Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 10 Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin. 1522 r. �winietę w białą i ciemną tkaninę. Suknia kobiety to niebiesko-zielona długa szata prze­ wiązana w pasie; o krótkich rękawach; wokół szyi i r ę k a w ó w widać rąbek białej koszuli (ryc. 13) podobne ubiory z północnej Ziemi Lubuskiej przedstawione są w Atlasie z 1647 r. O polskich ubiorach noszonych w X V I I w. mówią też inne prace . W X V I I I w. podług niemieckiego kronikarza mieszczanie w Międzyrzeczu nosili się z „polska", a język niemiecki nie był w po­ wszechnym użyciu . W tych czasach po ulicach Zielonej Góry w polskim stroju paradował w y ­ bitny malarz Tadeusz Konicz (1733—1793). Są­ dząc z tych faktów, jak i' z obrazu Konicza „ G r a j ­ kowie polscy" przypuszczać należy, że mimo potęgującego się nacisku żywiołu niemieckiego na wieś lubuską, strój polski i obyczaje w wielu miejscowościach zachowały się i t r w a ł y . ' 22 2:! u 2 5 2 6 Przeglądając ryciny przedstawiające miasta lubuskie z X V I I I w. Międzyrzecz, Sulechów, Krosno, Gorzów, Kostrzyn, Zieloną Górę, na których znajdują się mieszkańcy okolic, w i ­ dzimy że dla ubioru mężczyzn są charaktery­ Ryc. 8. Krój części odzieży wg. Księgi Cecho­ styczne: kapelusz z wielkim rondem i buty wej Krawców we Wschowie XVII w. Podobne z cholewami; w odzieży przeważa kolor granaokrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Woje­ towo-błękitny i czerwony. Sądząc z pokaźnego rozwoju tkactwa w t y m okresie na t y m terenie, wódzkie w Poznaniu przypuszczać należy, że odzież była wówczas wyrabiana głównie z tkanin wełnianych i lnianych. Z końcem X V I I I w. pod w p ł y w e m trak­ tatu handlowego zmiany granic i polityki pruskiej, silnie zaczął się rozwijać Frankfurt — centrum przemysłu manufakturowego. Pod jego w p ł y w e m mógł się zmienić także strój l u ­ buski '. Oddziaływanie tego ośrodka uwidacznia się szczególnie na terenach zgermanizowanych. 27 Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. R , 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. ya 11 �Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodarza i gospodyni. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. Jerzy Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i ko­ biety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Ryp. Jerzy Karolak, 1956 r. Strój lubuski zachował się tylko w polskich, mniej dostępnych ośrodkach. Jednakże z upadkiem Frankfurtu i na­ pływem ludności polskiej w drugiej poł. X I X w. na Ziemię Lubuską, odzież jej miesz­ kańców zmieniła się, nabrała charakteru polskiego. W tym czasie wielki wpływ wy­ wierały stroje wielkopolskie przyniesione na Ziemię Lubuską. Zebrane przez Muzeum Berlińskie eksponaty odzieży z Ziemi Lubu­ skiej, częściowo także opublikowane w lite­ raturze niemieckiej, mówią o pewnych ana­ logiach odzieży lubuskiej z wielkopolską, śląską i łużycką; strój ten z przełomu X I X i X X w. jest przedmiotem niniejszej mono­ grafii. Rok 1945 to okres intensywnego za­ siedlania Ziemi Lubuskiej żywiołem pol­ skim , spowodowało to pojawienie się na t y m terenie barwnych strojów ludowych z całej niemal Polski i zachodnich połaci Republik ZSRR. Pod wpływem osadni­ ków wielkopolskich, którzy również przy28 12 Ryc. 13. Ubiory wg. obrazu Krzysztofa Bogu szewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1628 i mai, w Paradyżu, pow. Międzyrzecz. Obecni w Katedrze Poznańskiej �byli w t y m okresie na Ziemię Lubuską, stroje ludowe innych regionów zaczęły szyb­ ko znikać, tak że obecnie już rzadko można je zobaczyć w użyciu. Starsi przecho­ wują je w skrzyniach i szafach, młodzież wyjmuje je na święta i uroczystości, występuje w nich w świetlicach i na zabawach . 29 Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niem­ czech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. Ciekawym zjawiskiem na tle tych przemian jest fakt przyjmowania przez osadników polskich stroju autochtonów za strój reprezentacyjny. Godnym uwagi jest fakt, że choć część Ziemi Lubuskiej przez 700 lat była okupo­ wana przez Niemców — elementów będących oryginalnymi wytworami kultury niemiec­ kiej w stroju nie stwierdzono. R o z d z i a ł III ZASIĘG BADANEGO STROJU Określenie zasięgu stroju lubuskiego jest trudne ze względu na stosunkowo wielki obszar, na k t ó r y m trzeba było przeprowadzić badania, a nikłą ilość miejscowości, w k t ó ­ rych strój ten p r z e t r w a ł . Do zagadnienia stroju na Ziemi Lubuskiej poza drobnymi przy­ czynkami brak również literatury. Relacje zebrane przez etnografów niemieckich są fragmentaryczne i nieścisłe , mimo jednak tych braków są one pożyteczne, gdyż doty­ czą obszarów zachodnich, na których nie ma już ani jednego okazu dawnego stroju lubu­ skiego, uzupełniają więc materiał współczesny zebrany podczas badań terenowych. Strój lubuski w najbardziej odrębnej formie zachował się w Dąbrówce (mapa) . 30 31 32 13 �Materiały z badań terenowych pochodzą z obszarów położonych nad Odrą, na zachód od Obry i jeziora Zbąszyńskiego. Jakkolwiek strój ludowy na t y m terenie nie jest już w użyciu, to jednak na podstawie resztek zachowanej odzieży i literatury widać różnice między strojem zachodniej części Ziemi Lubuskiej a wschodniej, nie są to jednak odrębne typy, lecz tylko odmiany tego samego stroju ludowego. 33 Mimo niesprzyjających w a r u n k ó w historycznych na omawianym obszarze prze­ trwały pewne cechy stroju ludowego występujące dawniej na całym obszarze Ziemi Lubuskiej oraz na terenie Ziemi Swiebodzińskiej: cech tych nie ma jednak strój w okolicy Sulęcina na płd. od Warty. Przyczyną tego jest rzadkie i późne zaludnienie tych obszarów, będących przez dłuższy czas nieużytkami a osuszonych i zaludnionych do­ piero w X V I I I i X I X w. Obszary nad Odrą dostały się pod zabór niemiecki już w poł. X I I I w., wschodnie zaś ziemie dopiero z pocz. X I X w., rozwijały się więc przez dłuższy czas w granicach odrębnych organizmów p a ń s t w o w y c h . Ostateczne włączenie całego obszaru w 1945 r. do państwa polskiego wpłynęło na ujednolicenie kultury na t y m terenie. 34 R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Na Ziemi Lubuskiej męska odzież zróżnicowana jest zależnie od pory roku, występowania, a przede wszystkim od w a r u n k ó w ekonomicznych właściciela. wany ludowy ubiór męski pochodzi z około 1900 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Ubiór chłopca składał się z białej lnianej koszuli gich, sięgających do kostek cajgowych spodni z klapą, noszonych na sznurówce, stanika. W chłodniejsze dnie nakłada chło­ piec suknią lub katanką, t j . rodzaj krótkiej marynarki, a głowę nakrywał poznanionką, t j . granatową c z a p k ą , na bose nogi wdziewał drewniaki. Wyjątkowo w chłod­ ne dni naciągał pończochy. Ubiór roboczy letni kawalerów (parob­ ków) składał się z białej lnianej koszuli z szerokimi rękawami, wpuszczonej w lnia­ ne białe spodnie noszone na pasku, a póź­ niej szelkach. W dni chłodniejsze nakła­ dano kamizelkę i biało-szary lniany żakiet. Drewniaki, czapka rogatywka lub poznardonka uzupełniały całość. 35 Obecnie młodzież męska nakłada ko­ szule sportowe w różnych kolorach, krótkie lub długie spodnie, bluzy, czapki sportowe i podniszczone trzewiki lub tenisówki, cza­ sem drewniaki, rzadziej buty gumowe. Ryc. 15. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 14 okazji Opisy­ i z dłu­ to jest �W dni upalne coraz częściej można zauważyć przy pracy mężczyzn w koszulach spor­ towych, spodenkach i obuwiu. Wszystkie te części odzieży są pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni gospodarzy żonatych różnił się od odzieży kawalerów głównie butami. Poza t y m różnicę stanowił kapelusz słomiany nakładany w słoneczne dni, szcze­ gólnie podczas sianożęcia i żniw. Niekiedy gospodarze nosili spodnie i żakiet lniany, farbowany na kolor modrakowy. Do ubioru należała torba na podręczne narzędzia i prowiant. Obecny ubiór mężczyzn w zasadzie nie różni się niczym od obioru kawa­ lerów. Odzież starców była podobna do odzieży gospodarzy, różniła się jednak ilością nakładanych części i grubością materiału. Starcy nawet w lecie nakładali krótkie ko­ żuszki; szczególnie często noszono je w Bolewicach, pow. Międzyrzecz. Chłopi wspo­ minając te kożuszki mówią, że była to „moda dziadowska". Buty z cholewami świad­ czyły o zamożności gospodarzy. Obecnie surowiec i produkcja zmieniły się; materiały lniane w poważnej części zastą­ piono bawełnianymi i bawełniano-lnianymi, a krój i tradycyjne domowe wykonanie za­ stąpiły wyroby fabryczne. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Na zimę szyto koszule, jaczki i gacie porchinowe, t j . flanelowe. Na piersi i wokół szyi nakładano ciepły kołnierz, a na to jeszcze szal; głowę okry­ wano czapką z opuszką. Na ręce wkładano rękawice o jednym palcu, wykonane czyli „więzione" w d o m u . Na nogi wciągano wełniane pończochy domowej roboty i kufloki (ryc. 26). Obecnie ubiór zimowy składa się z marynarki, spodni podobnych do spodni narciar­ skich, z trzewików lub butów skórzanych, niekiedy zaś gumowych. Na głowę wkładają obecnie czapki podobne do narciarskich albo wełniane lub skórzane pilotki. Bielizna i odzież jest przeważnie pochodzenia fabrycznego. Zimowy ubiór roboczy kawalerów składał się przed 50 latami z koszuli, plońdrów, gaci i jaczki flanelowych, skórzoków czyli spodni z owczej skóry, czapki barankowej z opuszką. Na nogi nakładano kufloki lub buty o drewnianych podeszwach. W buty i w kufloki, jeśli nóg nie zawijano w płaty, t j . onuce, wkładano słomę, aby było cieplej . Obecnie spotyka się mężczyzn odzianych w różnego rodzaju burki, a szczególnie watówki, kurtki, watowane spodnie i buty z grubego filcu i skóry; taką odzież noszą głównie pracownicy POM-ów i P G R - ó w . W pow. Sulęcin noszą też walonki zabezpieczone przed wilgocią kaloszami własnej roboty. Charakterystycznym nakryciem głowy jest czapka typu nar­ ciarskiego. Dawniejszy ubiór mężczyzn żonatych jest prawie taki sam jak i dziś. Dawniej częściej noszono b u t y i nauszniki, składające się z dwóch owali połączonych sprężyną. Obecnie uszy przykrywa się czapką lub wełnianymi nausznikami. Noszą też czapki krymerkowe w kształcie walca (ryc. 27, 29). Ubiór roboczy zimowy starców nie różnił się w kroju od odzieży młodszych mężczyzn. Starcy ubierali się znacznie grubiej, nakładali więcej plońdrów, a także kożuszki, skórzaki i onuce. S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny wyróżniał się lepszym gatunkiem materiału. Zwykle nowe stroje noszono tylko na święta, na mniej zaś uroczyste dni używano odzieży roboczej. Charakterystycznym dodatkiem stroju odświętnego był wyszywany fartuszek (ryc. 28) i kołnierzyk biały w ząbki wyłożony na brzeg „fartuszka" wokół szyi. Niekiedy chłopcy nosili spodnie odświętne na szelkach. Na ogół zważano, aby obok staran­ nie utrzymanego „fartuszka" i kołnierzyka, mieć porządną katankę. W dni świąteczne zamiast kufloków noszono trzewiki. Najdawniejszy znany odświętny strój kawalerów, noszony jeszcze w 1880—1900 roku składał się z białej koszuli z kołnierzykiem, białych spodni wpuszczonych w buty, z onuc, czarnych b u t ó w z cholewami, czerwonej gładkiej jaki oraz czarnego kapelusza z czerwoną wstążką, za którą chętnie zatykano barwne piórko sojki albo plecionkę ze słomy (Tabl. III) . 36 37 3 8 3 9 i 9 15 �W lecie nakładano białe albo modre kaftany, z tyłu fałdowane (ryc. 12, 21). Kołnierzyk pod szyją zawiązywano wąską wstążeczką, później zaś jedwabną b a r w n ą chustką, jed­ nakże w końcu X I X w. strój ten zanikł a w modę wszedł inny, o cechach miejskich. Po 1900 r. weszła w modę katanka koloru karmazynowego, w czarny, kwadratowy deseń. W okresie zanikania starodawnej mody, t j . ok. 1905 r.. strój odświętny składał się: z płóciennej białej koszuli domowej roboty, biaJych spodni z lnianego płótna (bogatsi Ryc. 16. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. nosili skórzane, kremowe), z czarnych butów w siodane cholewy (marszczone), w które wkładano nogi owinięte w onuce; z ciemnej westki, t j . kamizelki (czerwone nosili kawa­ lerowie), z czerwonego, wyszywanego „fartuszka" opasującego szyję i spadającego na piersi, krótkiej katanki sięgającej po biodra, koloru fioletowego w czarną k r a t k ę i płaszcza z pe­ lerynką uszytego z czarnego albo niebieskiego sukna. Płaszcze były noszone głównie przez zamożnych chłopów. Na wielkie uroczystości wdziewano koszule o odmiennym^kołnierzu, który obwiązywano czerwoną chustką, zawiązaną w kubołką, t j . w motyla. Ubożsi nakła­ dali suknie, t j . sukmany, noszone jak pamięć chłopów notuje, od około 1880 r. Czę­ ściami wierzchnimi zimowego odświętnego stroju był kożuch, noszony pod koniec X I X w. w nieposzytej postaci, a później poszywany czarnym materiałem. Głowę okrywała baran­ kowa czapka (ryc. 27, 29). Obecnie nosi się ubranie szyte podług ostatniej mody; szczegółem, nie mającym pra­ wie wcale zastosowania, poza wyjątkowymi momentami, jest krawat. Strój odświętny starców (storków) różnił się od stroju młodszych mężczyzn czarnym kolorem, ciemnymi spodniami, mniej ozdobnymi „fartuszkami" i mniejszymi kubołkami. Obecnie starcy noszą resztki dawnej, tradycyjnej odzieży ludowej. Strój obrzędowy N a r o d z i n y . Po urodzeniu nakładano chłopcu płócienną koszulkę z długimi ręka­ wami, a na nią z barchanu poluszką, t j . bluzeczkę, sięgającą do pasa. Następnie dzieci „obalano", t j . zawijano w pieluszki płócienne i barchanowe. 16 �Tablica I Współczesny strój lubuski. Druhna i drużba. Strój drużby częściowo zrekonstruowany. mai. J. Karolak �Do chrztu nakładano dziecku koszulkę zwaną krzesnok (ryc. 40, I I I ) , różniąca się od zwykłej tym, że posiada większy kryzik koło szyi i przy dłoniach, była dłuższa, wykona­ na z najcieńszego płótna lub batystu, względnie z innego delikatnego materiału. Na napięstki nakładano gumowe okrągłe opaski przyciskające rękawy, dziewczętom różowe, a chłopcom niebieskie. Wychodząc z domu przykrywano poduszkę chustą siciową z frędz­ lami złożoną przez pół. W zimie przykrywano dziecko dwiema, nawet trzema chustkami. Matka chrzestna ubierała się jak na wesele: z lewej strony na suknię przypinała kopeczkę do chrztu (ryc. 59), którą podawała księdzu, by po chrzcie nałożył dziecku na głowę. Męż­ czyźni ubierali się w odświętne stroje i nakładali sukmany (ryc. 24). Do szkoły szedł chłopiec ubrany w długie spodnie do kostek, w „fartuszku" z naszytą barwną wstęgą pod szyją, w żakiecie, pończochach i drewniakach. Latem, kiedy było ciepło, dzieci chodziły boso, głowę okrywała czapka poznanionka. Przez dwa, trzy lata chłopcy nosili spodnie z kopą, t j . z klapą zapinaną na trzy lub cztery guziki z tyłu. Około dziesiątego roku życia sprawiano i m spodnie na szelkach. Gdy chłopiec ukończył naukę, otrzymywał kapelusz i „fartuszek" wyszywany. Do sta­ rych części odzieży męskiej należy długa suknia lniana do kostek, nakładana na koszulę i spodnie (ryc. 22, I). W e s e l e , s t r ó j m ł o d e g o . Młody odróżniał się w X I X w. od członków drużyny weselnej granatowymi, a później czarnymi spodniami, barwnie wyszytym „fartuszkiem", wiankiem z m i r t u przypiętym do cylindra i gałązką przewiązaną wstążeczką, przypiętą z prawej strony. Kazimierz Gołek z Dąbrówki Wlkp. opowiada — że żeniąc się w 1904 r., brał ślub „modernie", t j . ubrany — m. in.w krawat i spodnie opuszczone na trze­ w i k i . Natomiast Onufry Kania, ur. 1872 r. w Nowym Kramsku p. Sulechów informuje, że w t y m czasie w Kramsku spodnie wpuszczano w buty i nakładano granatową sukmanę. Strój kawalerów i drużby z końca X I X w. był barwny: kawalerowie wkładali białe koszule, białe spodnie, czer­ wone katanki, czarne buty i takież ka­ pelusze ozdobione bukietem. Jadąc do ślubu nakładali czarne sukmany, a po powrocie zdejmowali je i bawili się w katankach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej był wianuszek z m i r t u przypięty do sukmany wraz z białą wstążeczką. Po zdjęciu sukmany przypinano wianuszek na katankę. W ostatnich latach X I X i w pocz. X X w. strój ten się zmienił, białe spodnie za­ stąpiono czarnymi, zakrywającymi obu­ wie, zamiast czerwonej jednolitej ka­ tanki szyto karmazynowo-fioletową w drobny, kwadratowy, czarny deseń, Wkładano czerwoną westką, a wstą­ żeczkę i jedwabnicę zawiązywaną pod szyję zastąpiono „fartuszkiem". W k i l ­ kanaście lat później wiązano krawat i nakładano cylinder. Ryc. 17. Drużba i druhna. Porównaj tabl. I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 2 Strój międzyrzecko-babimojski 17 �Drużba odróżniał się od kawalerów ręcznikiem, przepasanym przez ramię i pas. Ręcznik był barwnie ozdobiony i z lewej strony zawiązany w kobołkę . Na ręcznik nakładał różową wstążkę (szer. 10—15) a na głowę nakładał cylinder, przystrojony z przodu barwnym bukietem. Półdrużbowie mieli ręczniki mniejsze, zwisające z prawej strony. (Tabl. I , ryc. 17). Starsi nosili ciemniejsze katanki i spodnie wpuszczone w buty; młodzież i żonaci opu­ szczali spodnie na wierzch butów. U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Dawniej ubierano zmarłych w biały kitel, nakładany jako wierzchnie odzienie na inne części ubioru *' . Do trumny wkładano także nici i igłę, skrawki pozostałe z kitla, oraz pełną tabakierkę, okulary, różaniec, książkę i krzyż. Umarłych nie ubierano w katanki ani w czerwone kamizelki, nie wkładano też sukmany, lecz biały kitel. Uczestnicy pogrzebu szli dawniej za t r u m n ą w sukmanach; obecnie ubierają ciemne lub czarne ubiory. D o ż y n k i , winiec. Ubiór przodownika z lat 1870—90 składał się z białej koszuli zawiązanej pod szyją barwną krajką, z czerwonej jaki, białych spodni wpuszczanych w czarne buty, z butów i czarnego kapelusza. Przodownik miał przez ramię przewiązany wieniec z liści dębowych i aster. Towarzyszący mężczyźni b y l i ubrani podobnie, (nie posiadali tylko szarfy z liści i kwiatów. Około 1910 r. w Dąbrówce Wlkp. przodownicy wkładali białe koszule z kołnierzykiem i krawatem oraz marynarki, spodnie i trzewiki, czyli kamasze. Przez ramię przerzucali szarfy. Towarzyszący mężczyźni zamiast mary­ narki mieli krótkie różowe lub niebieskie katanki w czarną kratkę. u 3 Obecnie w zespołach świetlicowych nawiązuje się do tradycji z X I X w., powszechnie jednak nosi się ubiór współczesny, miejski. G w i a z d k a . Tradycyjne cechy przetrwały też w stroju gwiazdora. Jego okrycie wierzchnie, to kożuch obrócony runem na wierzch, powróz w pasie, czapka baran­ kowa na głowę, larwa, t j . maska na twarzy, buty i kanciok, t j . k i j z rzemieniami. Taki gwiazdor z workiem podarków chodził po domach. Biedniejsi nie posiadający kożucha, obwiązują się cali słomą, mażą twarz sadzą i w ten sposób przebrani pełnią funkcję gwiazdora. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Lubuski ubiór męski w życiu codziennym zanikł szybko, mimo to niektóre części dawnego ubioru były przechowywane i ubierano się w nie dla podkreśle­ nia uroczystości. Szcze­ gólnie jaskrawo u w i doczniło się to w wio­ skach przylegających do granicy polskiej. W roi Ryc. 18. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (pon­ cho), e — rękaw z przyszy­ tymi tasiemkami zastępują­ cymi guziki, f — kołnie­ rzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, po w. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3 18 �Ryc. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. ku 1919—1920, kiedy członkowie międzynarodowej komisji wytyczali granicę, wówczas Polacy ubrani w ludowe stroje, odmienne od niemieckich, tłumnie stawali przed wioskami granicznymi, aby podkreślić polski charakter ziemi i jej mieszkańców, lecz na skutek junkiersko-imperialistycznych knowań komisja osady te celowo omijała. Manifestacje z okazji rocznic historycznych i zjazdów polskich organizacji odbywały się do 1945 r. w strojach ludowych. Obecnie w święta narodowe, młodzież należąca do zespołów świetlicowych ubiera się w dawne odświętne stroje ludowe: w czerwone bluzy, białe spodnie, czarne buty i kapelusze (ryc. 19). Ogół jednak ubiera się w modne stroje miejskie, przeważnie bez krawatów. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Bielizna Na podstawie obrazu K. Boguszewskiego z 1628 r. jak i Atlasu z 1647 r. przypuszczać możemy, że w X V I I w. chłopi nosili białe koszule, wypuszczane na spodnie. Źródła jed­ nak ikonograficzne z X V I I I w. i tradycja z końca X I X w. mówią, że wtenczas już noszono także koszule wpuszczane w spodnie. Zachowane z 1914 r. koszule są uszyte z białego lnianego płótna, wykonanego w domu na krosnach. Obok koszul lnianych, szczególnie w zimie nakładano koszule porchinowe, t j . flanelowe. Koszula męska z pocz. X X w. składa się z płatu (szer. 70 cm) posiadającego otwór na głowę, a okrywającego przód i tył, o kroju poncho, z rękawa jednoczęściowego, z kołnierzyka i naramiennika (ryc. 18). Rozcięcie na głowę miało kształt litery T, a prze­ cięcie na przodzie sięgało do pasa. Narożniki u szyi były lekko zaokrąglone. Rękaw 2* 19 �w kształcie trapezu, przy ramieniu nie posiadał żadnych fałd (szer. ok. 40 cm, a przy dłoni około 22 cm). Stare koszule wiązano na sznurki, t j . tasiemki kupowane „po groszu". Koszule były długie niżej kolan, u dołu, z boków na przestrzeni kilkunastu centymetrów nie zszywane (ryc. 18). Koszule odświętne różniły się od roboczych delikatniejszym płótnem, bogatszymi ozdobami na kołnierzyku, mankietach i naramiennikach (ryc. 18, h, i , j ) . Do chrztu ubierano dzieci w krzesnoki, t j . koszule o odmiennym nieco kroju i ozdobach wyrażających się w koronkowym kołnierzyku, takimże wykończeniu przy dłoniach i brzegu dolnym. Dodatkowymi ozdobami krzesnoka były 2—3 zakładki, zaszyte w dolnej części ubioru. Krzesnok był znacznie dłuższy od koszuli i za­ krywał stopy. Często przy rączkach zamiast sznurki zakładano gumowe, kolorowe opaski. (Ryc. 40, I I I ) . Około 1912 r. w „mycie", t j . wynagrodzeniu za pracę parobkom i dziewkom dawano lniane koszule swojej r o b o t y . Obecnie mężczyźni nakładają koszule pro­ dukcji fabrycznej, płócienne, bawełniane lub jedwabne. Kalesony na Ziemi Lubuskiej zwane są gatkami: - P° S J P° °*. , . . ,. .. , . . . wy XIX w. A - przód, B - tyl. zimowe szyto dawnie] z porchinu, t j . flanek. Krój ich Małe, pow. Sulechów. Reiest podobny do kroju spodni, lecz są bardziej obcisłe, konstrukcja 1954 r. zapina się je na guzik lub zawiązuje się na tasiemkę wpuszczaną w obszywkę. Chłopcom szyje ;ię bieliznę na stanikach zwanych opleckami albo sznurówkami. Na początku X X w. dorośli, zamożniejsi mężczyźni, nosili zamiast kalesonów skórzane spodnie, obrócone runem do ciała. 43 R y c 20 S z k i c s d n i z dru ie ł v P o d m o k l e c Nakładane w dni chłodniejsze i mroźne kaftaniki, kamizelki i jaczki sięgające zazwy­ czaj do pasa, noszone pod marynarką, nazywano plońdrami. Są one wykonane z ciepłego barchanu lub flaneli albo z trykotu, przeważnie w kolorze siwym, szarym, nie brudzącym. Ilość nakładanych plońdrów zależy od wrażliwości na zimno. Zamożniejsi chłopi zamiast plońdrów nakładali krótkie kożuszki. Do czasu rozpowszechnienia się swetrów, co na terenie wsi nastąpiło po I wojnie światowej, plońdry wykonywano na iglicach w domu lub nabywano w sklepach. Zamożniejsi dawali je szyć wioskowym krawczyniom, o któ­ rych również wspomina się w rozdz. V I I I Wytwórcy i materiały. Spodnie Przypuszczać należy, że tak jak na sąsiednich obszarach, tak i na Ziemi Lubuskiej w średniowieczu pod krótkie suknie (ryc. 4) mężczyźni naciągali krótkie spodnie. K o sm a s potwierdza noszenie spodni przez Polan już w 1000 r. . Dowód nakładania na Ziemi Lubuskiej obcisłych spodni charakterystycznych dla średniowiecza, spotykamy na ilustracji z 1548 r. (ryc. 5). Na obrazie z końca X V I I I w. pt. „Grajkowie polscy" widzimy mężczyznę ubranego w zwężające się spodnie, sięgające niżej kostek, a dru­ giego -— w sukmanę. Przez długie wieki spodnie stanowiły spodnią część odzieży. Na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak na innych obszarach, na określenie spodni używa się terminu portki, od partu, t j . grubej tkaniny lnianej. Najdawniejsze spodnie z X I X w. były lniane, białe albo granatowe , szyte z tak sztywnego płótna, że mawiano: „jak pchła na nie skoczy, to nogi sobie połamie". Spodnie szyto dawniej głównie z cajgu, a obecnie prze­ ważnie z granatowego płótna i bawełny w ciemnych kolorach. (Ryc. 20). 44 43 Na początku X X w. zamożniejsi chłopi nosili zimą spodnie skórzane. Nowożeńcy idący do ślubu, podobnie jak żonaci, ubierali się w czarne spodnie na pasku, a obecnie na 20 �gumowych szelkach. W pierwszych latach X X w. postępowi chłopi ubierali się „modernie-, tj. nakładali spodnie na buty. Po 1945 r. rozpowszechniły się spodnie na pasku. Krótkie spodnie po kolana uważane są za część ubioru, obrażającą godność mężczyzny i nie są wogóle na t y m terenie noszone przez gospodarzy. Ryc. 21. I Szkic lnia­ nej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Porów­ naj ryc. 12. Podmokle Wielkie, pow. Sule­ chów. I I — szkic ka­ mizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja. I I I — Katanka noszo­ na do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — ty­ łu, f — rękaw. Dą­ brówka, pow. Między­ rzecz, 1952. Podzialka 1 :30. Katanki Wykopane na stanowisku archeologicznym Międzyrzecz — Zamek fragmenty skóry mówią, że krótkie skórzane okrycia noszono już w X I V w. Jak świadczy postać murarza namalowana przez Boguszewskiego na obrazie „Niepo­ kalane poczęcie" w 1628 r., krótkie, czerwone odzienie na Ziemi Lubuskiej noszone dawniej, ma dość długą tradycję, która przetrwała aż do końca X I X w. W owym czasie noszono jeszcze czerwone, t j . cynobrowe sukienne katanki, szyte na białej flanelowej podszewce (ryc. 21, I I I ) . Składały się one z czterech części: z dwóch przodów, tyłu i jedno­ częściowego rękawa. Zapinały się na dwa rzędy białych guzików i nie posiadały koł­ nierza. (Ryc. 19). Na przełomie X I X i X X w. zaczęto nosić katanki o takim samym kroju, w kolorze ciemnofioletowym i modrym, w czarne kratki, lecz o jednym rzędzie guzików. Do podszewki z lewej strony przyszyta była kieszeń. Czerwone katanki nosili młodzi kawa­ lerowie, modre natomiast starsi lub żonaci. Kiedy pierwsze katanki jeszcze nie zanikły, ok. 1910 r. zaczęły wchodzić w modę jako część stroju odświętnego kamizelki zwane też westkami (ryc. 21, I I ) . Szyto je z czarnego aksamitu w czarne drobne kwiatki lub w motywy geometryczne. Kamizelki były szyte na białej płóciennej podszewce, z przodu czerwone, z tyłu czarne. Zapinały się na białe lub metalowe świecące guziki. Biedni chłopi i robotnicy wiejscy szyli kamizelki z gorszego i tańszego materiału, guziki kupowali czarne, tanie, a z tyłu ściągali kamizelkę na spinkę. Bogatsi marszczyli kami­ zelkę z tyłu i wiązali na ozdobny sznurek. Podniszczone odświętne katanki noszono na codzień obok litewki, t j . marynarki uszy­ tej z modrego lub szarego płótna o kroju zbliżonym do katanki. Sięgały one do połowy ud. Z tyłu były marszczone na sznurku, którym z przodu zawiązywano się (ryc. 21, I ) . Burki Burkę zwaną jupą szyto z grubej tkaniny bawełnianej lub wełnianej, podszewkowanej flanelą. Burka składała się z rękawów jedno- lub dwuczęściowych, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z tyłu w pasie posiadała połowę paska, ozdobionego dwoma lub 21 �trzema guzikami; z przodu dwie skośnie ścięte kieszenie, a czasem poniżej dwie kieszenie poziome. Kołnierz zwykle okrągły zapinał się wysoko na guzik. Od około 1950 r. w związku z mechanizacją narzędzi rolniczych i rozwojem POM-ów i PGR-ów chłopi pracujący w transporcie nakładają chętnie krótkie, ciepłe watówki stan­ dartowego, fabrycznego pochodzenia. . _ Ryc. 22. Okrycia wierzchnie rekonstrukcje: I — szkic modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. Sukmany O dawnych wierzchnich okryciach z X V — X V I I I w. daje pewne pojęcie materiał ikonograficzny. W świetle tych materiałów można przypuszczać, że okryciem wierzchnim w X V w. był rodzaj tuniki z długimi rękawami, sięgającej do kolan (ryc. 4). Mężczyzna przedstawiony na rycinie z X V I w. posiada rodzaj fałdzistej sukmany, sięgającej do k o l a n . Opierając się na reprodukcjach zworników ze Słońska przypuszczać możemy, że kołnierz sukmany był stojący, taki jak wówczas noszono na Śląsku, a j a k i zachował się do dziś w Wielkopolsce na terenie Szamotuł. W X V I I w., jak widzimy na obrazie Boguszewskiego, chłopskie okrycia wierzchnie posiadały również niskie stojące kołnierzyki; analogiczne były w X V I I I w. Ze względu na brak bliższych szczegółów o wymienionych okryciach powiedzieć niczego więcej nie możemy. Szczegółowe materiały w t y m zakresie pochodzą dopiero z końca X I X w. i pocz. X X w. Pod koniec X I X w. odziewali się w sukmany tak chłopcy, jak i dorośli. Sukmany 45a Ryc. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. — A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poły, i — rę­ kaw, j — ozdoba imitująca kaletkę, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 :30 22 �były z lepszego lub gorszego materiału (cajgu) mogły być nawet lniane i bez podszewki. Te ostatnie szyto z płótna lnianego, białego albo farbowanego na kolor niebieski (indygo) (ryc. 22, I) *«. Obok sukman noszono kapoty; Onufry Kania, ur. w 1872 r. w Nowym Kramsku, mówi 0 nich, że były długie, posiadały szamerowania, a chłopi nosili je do bardziej uroczy­ stego wyjścia. Po sukmanach lniano-niebieskich i zielonych rozpowszechniły się sukmany czarne z sukna. (Ryc. 22, I I I , ryc. 24 i tabl. I I ) . Krój sukmany z tego okresu, noszonej dość powszechnie, przedstawia ryc. 24, 30. Suk­ mana ta była uszyta z czarnego sukna, podszewkowana białą flanelą. Jest ona bardzo podobna do wołoszki, noszonej w płd. Wielkopolsce, różni się zaś od niej głównie mniej­ szą ilością fałd z tyłu i brakiem kieszeni. Szczegółowe różnice uwidoczniają się w i m i ­ towanych mankietach, a także w kieszeniach, dragonach, w mniejszej ilości guzików (6) oraz w tym, że jest bardziej obcisła. Szerokość pleców w pasie wynosi 13 cm, a dolnej części 50 cm. Materiał jest ułożony z 16 fałd. Brzeg dolny sukmany ma 3 m; kołnierz w miejscu najszerszym 8,5 cm, a przy końcach 5 cm szer. Wewnątrz po lewej stronie na piersiach jest wpuszczona kieszeń. Ozdobą sukmany są stebnowania przy brzegach 1 taśma imitująca mankiet oraz niekiedy oblamowania brzegów kołnierza i rozcięcia z przodu. Sukamana sięgała kostek. Podniszczone sukmany, w których już nie wypadało chodzić w niedzielę do kościoła lub w inne uroczyste dni używano na codzień. Sukmany szyte z gorszego gatunku tkaniny nazywano kamzelami. Nosili je ubożsi na święta a zamożniejsi na codzień. Obok zielonych, granatowych i czarnych sukman, noszonych przez większość chłopów, Ryc. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Na­ rodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 23 �zamożniejsi mieszkańcy wsi w X I X w. nosili granatowe sukmany z pelerynkami, które zwano płaszczami (ryc. 22, I I ) . Płaszcze szyto z ciemnoniebieskiego, prawie granatowego sukna, podszewkę posiadały czerwoną, sięgały do kostek. Z przodu miały dwie skośne Ryc. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A—przód, B — tył, C — części kroju: d — przednia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32 kieszenie. Były one szyte do figury, z tyłu nie miały fałd. Zapinały się przy szyi na haczyk i haftkę, a dalej na drewniane guziki, obszyte tkaniną. Do płaszczy przypinano sięgającą do połowy ud pelerynę . Sukmany takie kupowali zamożniejsi chłopi po wyjściu z wojska przed ożenkiem. Prze­ stano je nosić pod koniec X I X w. 47 Kożuchy Dawniej t j . w X I X w. na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak i dzisiaj w nielicznych regio­ nach Polski, noszono owcze kożuchy, nie poszywane. W powiecie Międzyrzecz w 1874 r. pierwszy w poszywanym kożuchu zaczął chodzić Franciszek Seperant, ur. 1850 r., robotnik pracujący w młynie w Paradyżu. Po nim przez szereg jeszcze lat wielu chłopów chodziło w zimie w kożuchach nie poszywanych, nie tylko do pracy, ale i do kościoła. Przed 1914 r. noszono już tylko kożuchy poszywane, jakie zachowały się do dzisiaj. Kożuchy szyto z owczej skóry z czarnym runem, a poszywano czarnym lub siwoczarnym dobrym suknem. Kożuch składał się z trzech głównych części: z pleców i z dwóch części bocznych, zszytych na ramionach i z boków; rękaw jest jednoczęściowy i posiada mankiet runem wywinięty na wierzch. Charakterystyczną częścią kożucha jest szeroki (22—24 cm) kołnierz, wywinięty runem na zewnątrz. Chłopi idąc w kożuchu obwiązują się czarnym sznurem zakończonym ozdobnym chwastem. Aby sznur nie opadał z tyłu, przeciąga się go przez oczko. (ryc. 25 i 27). Poza opisanym długim kożuchem — znane są również krótkie kożuszki robocze, nie poszywane, bardzo rozpowszechnione w Bolechowie, a dzisiaj głównie noszone przez starców. Obecnie używają ich mężczyźni pracujący w transporcie. Ryc. 26. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w. a — buty „siadane", od­ świętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — bu­ ty noszone przez biedniej • szych chłopów, c — buty robocze, d — „kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wy­ wożenia mierzwy itp. 24 �Obuwie Wykopane fragmenty obuwia z X I V w. na stanowisku archeologicznym MiędzyrzeczZamek w kroju i sposobie szycia są takie same jak współczesne havjy t j . bambosze, (ryc. 3). Na malowidle z Przyczyny Górnej z 1430 r. jeden z chłopów ma nogi bose, dru­ gi — okryte w jakieś czarne obuwie. Najstarsi chłopi pamiętają, że nogi owijano zawsze w onuce, t j . w lniane albo czasem flanelowe płaty (40X40 cm). Onuce nakładano przed założeniem b u t ó w i kuf lo­ ków z cholewami. Na święta do trzewików wdziewano wełniane pończochy swojej roboty, sięgające wyżej kostek lub nawet do kolan. Współczesne skarpety rozpowszech­ niły się po I wojnie światowej. Na starych sztychach z X V I I I w. przedstawiających widoki miast lubuskich często na pierwszym planie widzimy chłopów przy pracy, ubranych w buty z cholewami. Na początku X X w. buty należały do stroju weselnego. Wówczas chłopi wpuszczali spodnie w buty. W tym też okresie zaczęły się rozpowszechniać trzewiki. Przed 1914 r. za­ częły się pojawiać buty siadane, różniące się od poprzednich kilkoma fałdami poni­ żej cholewy. Typowo roboczym obuwiem używanym w zimie i przy wywózce mierzwy były kufloki (ryc. 26), o drewnianej podeszwie, skórzanej części górnej przybitej gwoździami i drutem. Z rana i wieczorem po zakończeniu prac w mieszkaniu chodzono w laczkach, t j . lekkim obuwiu posiadającym podeszwę i wierzch ze szmaty lub sta­ rej skóry. Wierzch laczków okrywał tylko przednią część stopy. W podwórzu wokół bydła i koni chodzono w drewniakach posiadających olszynową lub topolową podeszwę a wierzch ze skóry, okrywający jak w laczkach przednią część stopy. Zmarłym dawano papierowe, płytkie obuwie pochówkowe, Ryc. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25 �Poza butami siadanymi wszystkie opisane formy obuwia zachowały się do dzi­ siaj. Dodatkowo po 1945 r. rozpowszechniły się znane już przedtem tenisówki i buty gumowe z cholewą po kolana. Osiedleńcy przynieśli walonki sięgające do kolan, wykonane z grubego filcu, nakładane głównie w zimie. Ze względu na wilgotny w zimie k l i ­ mat Ziemi Lubuskiej, na walonki nakładają specjalne kalosze wyrabiane z gumowych dętek. Walonki są rozpowszechnione w okolicach Sulęcina. Szale i Ryc. 28. Młodzieniec w półkoszulku.Dąbrowka, pow. Międzyrzecz. Cześć ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — e — 3. Fot. A. Glapa, 1956 „fartuszki" Przed zimnem zabezpieczano szyję za pomocą weł­ nianych szali, wykonanych na iglicach. Pod koniec X I X w. i na początku X X w. szale wykonywano z weł­ ny o jaskrawych kolorach, później głównie z czarnej, popielatej i białej. Chłopcy zawiązywali szale wokół szyi, dorośli nakładali je rzadko na „fartuszek", w dnie wyjątkowo mroźne, kiedy pracowali na powietrzu lub wyjeżdżali do miasteczka. Zasadniczą częścią odzieży chroniącą szyję i piersi przed zimnem był fartuszek t j . kawałek podszewko­ wej tkaniny zszytej z kołnierzykiem, zapinanym z tyłu na guzik lub haczyk i haftkę. Kołnierzyk i część opa­ dająca na piersi były zdobione wstążkami i koralika­ mi lub barwnym krzyżykowym haftem. Fartuszek szyto z rypsu lub z sukna w różnych kolorach, przei jednak czerwone dla młodszych a niebieskie . , . ^ . , , . , y mężczyzn. Za podszewkę słuzyio białe płótno lub ciepła flanela. Fartuszki zachowały się do dzisiaj i stanowią nieodzowną część ubioru, (ryc.28). w a z n e 1 C Z a r n e d l a Nakrycia s t a r s z c h głowy Malowidła ścienne w Przyczynie Górnej z ok. 1430 r. (ryc. 4) wskazują, że chłopi lubuscy nosili długie włosy, opadające na szyję a czapki w formie stożków . Na zworJ8 Ryc. 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka z XIX w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", c — splot pasma sło­ my na kapelusz b, d — czapka krymerkowa lub ba­ rankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A. d, e — wg. innych i okazu Onufre­ go Kani z Nowego Kram­ ska, pow. Sulechów, f — wg. Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Między­ rzecz, b, c — wg. okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr. inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 2fi sar. s^*^'''^v-s«*is?^^w* . ... ' .- �nikach znajdujących się w kościele w Słońsku z 1522 r. mężczyźni uważani przez Niem­ ców za Polaków, mają głowy okryte barankowymi czapkami o w y w i n i ę t y m runie. Ryc. 6, 31).Rycina 5 przedstawiająca życie nad Odrą i widok na Frankfurt, wskazuje, że około 1548 r. chłopi nosili w lecie kapelusze z okrągłą głów­ ką i dość wielkim rondem. Podróżnym okryciem gło­ wy była czapka w rodzaju współczesnej pilotki. W X V I I I w. chłopi nosili obok kapeluszy z szero­ kim rondem, obcisłe czapki. Pod koniec X I X w. aż do I wojny światowej powszechnym okryciem w lecie były słomiane ka­ pelusze z szerokim rondem o stożkowatej główce, przewiązane czarną wstążką (ryc. 29). Kapelusze takie nosili dorośli, dzieci biegały z kosmatą, t j . gołą głową. Mniej więcej do 1890 r. noszono nie­ bieskie rogatywki z czarnym lub szarym baran­ kiem (ryc. 29) i czarne cylindry, które nie bardzo upowszechniły się, a które do 1939 r. pożyczano na wesela. Noszono je wówczas obok czarnych kapeluszy z rondem. Cylindry zdobione sztucznymi kwiatami, pozłotkiem i wstążką nakładano na uro­ czystości weselne (ryc. 16, 17, tabl. I ) . 4 0 Zimą chłopcy nakładali czapkę z opuszką, ob­ szytą barankiem. Mężczyźni nosili też stożkowate czapki wykonane z kawałków owczej skóry, które noszono do kożucha. Nie poszywane czapki częścio­ Ryc. 30. Młodzieniec w czapce ,,poznanion- wo wywijano futrem na zewnątrz. Krój ich był ce", sukmanie i półkoszulku ozdobionym podobny do szyszaków z X i X I w. (ryc. 29). Rów­ wstążkami. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. nież w zimie noszono czapki krymerkowe w kształ­ Odzież z Muzeum Narodowego w Pozna­ cie walca, jak i dzisiaj. Przed 1914 r. w lecie, niu—Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. w dnie świąteczne nakładano poznanionki, t j . czapFot. A. Glapa, 1956 r. ik kupowane w Poznaniu, powszechnie nazywane maciejóv.ikami (ryc. 30). W okresie międzywojennym i po 1945 r. rozpowszechniły się czapki sportowe, nar­ ciarki i kapelusze współczesne. Obecnie do stroju regionalnego nakładają czarne kapelusze z czerwoną, z boku wią­ zaną wstążką (ryc. 19). Nauszniki, rękawice, laski., torby, tabakierki Przed 1914 r. zaczęto nakładać zimą owalne nauszniki połączone stalową sprężyną. W okresie I I wojny światowej rozpowszechniły się nauszniki składające się z wełnianego, poszerzonego na uszach szerokiego pasa, połączonego dwoma paskami węższymi. Rękawice do pracy z jednym palcem wykonywano ze szmat. Odświętne, wyrabiano z czarnej, popielatej i białej wełny. W zimie wyjeżdżając na targ lub jarmark wkła­ dano nogi w specjalnie uszyty worek skórzany lub lniany, grubo futrowany. Laski z końcem X I X w. wykonywano z dębowych prętów i jałowca. Laski te posia­ dały rączki zagięte. Narzędzia niezbędne do koszenia, poza kosą, jak dubel, bobkę i młotek wkładano w torbę płócienną w kształcie worka z uchwytem. Przywiązywano ją do kosy powyżej rączki. Tabakierki z tabaką do zażywania noszono dość często aż do ok. 1914 r., kiedy to za­ częły wypierać je cygara. Tabakierki wyrabiano głównie z drzewa brzozowego; rogowe nie miały powodzenia, gdyż śmierdziały. 27 �Bukiet, ręcznik, wieniec, wstążki, pasy i p i e r ś c i o n k i chusty, Oznaką drużby jest „bukiet" przypięty do kapelusza, a przez pewien czas d'o cylin­ dra. Bukiet weselny wykonany jest ze sztucznych kwiatów, liści, wstążek, szychu i pozłotka. Na tle zielonych liści, tworzących tło i obramowanie, na pionowej osi z sztyw­ nego drutu pouczepiane są ozdoby, czerwone, różowe i niebieskie kwiaty (Tabl. I ) . Dawniejsze bukiety były większe i przywiązywano je u góry wstążeczką, związaną na kokardę. Inną ozdobą drużby i półdrużby jest ręcznik, który nakłada się przez ramię i ob­ wiązuje w pasie. Ręcznik t j . pas białego płótna (dł. 4—5 m) po nałożeniu zawiązuje się drużbie w pasie z prawej strony, półdrużbie z lewej na kokardę, tak że dwie części spadają aż do stóp (ryc. 17). Przy nakładaniu ręcznika przez ramię składa się go w pół, a części opadające od „kobolki" t j . kokardy wynoszą 40—50 cm. Ozdobą ręcznika są naszywane wąskie różnobarwne wstążki, kwiaty i pozłotka. Inną ozdobą, to różowa wstążka (szer. 15—20 cm), nakładana na ręcznik. Dawniej, około 1900 r. napinano na nią dodatkowe drobne ozdoby z wstążek i gałązek mirtu. Zwykle ręcznik drużby jest bar­ dziej ozdobny niż ręcznik półdrużby. Oznaką pana młodego jest mirtowy wianuszek, obwiązany białą wstążeczką, przy­ pięty do kapelusza. Oznaką członków drużyny weselnej jest gronko, t j . wianuszek z mirtu z białą wstążeczką, przypinany na piersi z boku. Pod koniec X I X w., nim weszły w użycie krawaty, koszule na szyi zawiązywano na kobołkę t j . węzeł z czerwonej wstążeczki lub za pomocą jedwabnej chustki (60X60 cm), zwanej jedwabnicą, na którą wykładano haftowany kołnierzyk (ryc. 18, h, i , j). Obecnie najchętniej noszą kołnierzyki otwarte. W toku badań terenowych jak i w literaturze nie napotkano na wzmiankę o noszeniu szerszych, zdobnych pasów na odzieży wierzchniej. Pierścionki weszły w użycie pod koniec X I X . W t y m też okresie często pożyczano pierścionki do ślubu. We wsi miały je tylko dwie rodziny. Dopiero około 1920 r. pier­ ścionki się upowszechniły. Ryc. 31. Czapka barankowa z opuszką według zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VI OGÓLNY OPIS UBIORU KOBIECEGO Lubuski ubiór kobiecy zachował się w znacznie lepszym stanie niż męski, tak że wszystkie niemal jego części powszechnie używane około 1900—1914 r. są dzisiaj jeszcze noszone lub zachowane w skrzyniach w kilku wioskach. Zróżnicowanie tego ubioru jest też większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Dziewczęta nakładały białe, wykonane z cienkiego płó­ tna koszule (ryc. 41). Wierzchnią odzież stanowił szorc z opleckiem, tzn. spódnica przy­ szyta do stanika. Części te biedne komornice i robotnice wykonywały z płótna, bawełny lub z cienkiej, częściowo wełnianej tkaniny, natomiast bogate chłopki szyły z tkanin wełnianych przerabianych jedwabiem. Oplecki były zielone, jasne (błękitne), bure (bor­ dowe), czerwone (cynobrowe), wiśniowe (fioletowe), kawowe (ciemno brązowe). Spód­ nice szorca sięgały trochę wyżej glozny, t j . kostki, a niżej brzózki t j . łydki. Dziewczęta zamożniejsze nosiły spódnice warjowe t j . wełniane i sukienne, koloru bordowego i cyno­ browego; biedniejsze w barwny deseń — zielony lub żółty — odbity z klocków, (ryc. 72). Wszystkie dziewczęta chodziły boso albo w drewnianych patynkach, t j . drew­ niakach. Na głowę nakładały czerwone chustki kwiotkate posiadające wzdłuż brzegu pas w kwiatki. W dni chłodniejsze nakładały na szorc polkę, t j . bluzę z cycu czyli kretonu. Włosy czesano w plyjskę (prizedział na środku i dwa warkocze, opadające na plecy. Obecnie dziewczęta ubierają się po miejsku, bieliznę noszą płócienną lub trykotową, pończochy na oplecku, t j . specjalnym staniczku. Włosy plotą w dwa warkocze. Ubiór starszych dziewcząt nie różnił się w zasadzie od ubioru dziewcząt. Róż­ nicę stanowił tylko fartuch (zapaska) w białe paski i ozdoby na oplecku w dwa ząbki. Dziwki też częściej zamiast drew­ niaków nosiły skórzane laczki. Idąc gra­ bić siano dziewczyny nakładały na gło­ wę chustkę na czepek, a na szyję kryziki; włosy czesały w płyjske i jeden warkocz, który zawijały w kok. Ryc. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Obecnie dziewczyny dorosłe ubierają się podług mody. W domu noszą szma­ ciane laczki, a w obejściu drewniaki. Ubiór mężatek był prawie taki sam jak dorosłych dziewczyn. Różnicę sta­ nowiła kopka (czepek) i kryzik, części, które mężatki stale nosiły (ryc. 32, 33), Roboczy letni ubiór mężatek w obejściu ilustruje ryc. 33. Obecnie młode m ę ­ żatki ubierają się podług starodawnej mody wiejskiej; noszą więc zzorce, fartuchy na pasku, lecz już nie nakładają czepków. 29 �Storki w obejściu nakładały prawie taki sam ubiór jak mężatki, t j . płócienne spód­ nice zwane modre jaki oraz fartuchy z lnianych nici i bawełny, w szarym kolorze z zie­ lonymi i czerwonymi paskami. Idąc grabić siano, przypinały z boku na chustkę opadające od czep­ ka tiulowe sznurki (ryc. 32). Ze względu na większą wrażliwość na zimno nakładały dodat­ kowe watoki, t j . spódnice uszyte z materiału i waty. Obecnie storki w większości ubierają się po starodawnemu, nakładają nawet koszule z wy­ łogami. Czepków przy pracy jednak już nie noszą. Opisane ubiory robocze różniły się zależnie od wieku i stanu kobiet. Różnice dotyczą ilości nakładanych części, ilości ozdób i jakości ma­ teriału. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą dziew­ częta nakładały koszule barchanowe z długimi rękawami w niebieskie, różowe lub czarne paseczki. Na nie kładły gatki z długimi nogawka­ mi, połączone ze stanikiem, posiadającym ręka­ wy i zapinanym na plecach. Dalsze części ubioru stanowił watok z opleckiem, t j . gruba spódnica ze stanikiem, szorc, filtrowana polka, cygonka, tj. podniszczona chusta skrzyżowana na pier­ siach pod polką, fartuch modry wiązany na plecach w pasie, a dalej pończochy wełniane, więzione w domu, sięgające kolan, drewniaki, rękawice o jednym palcu oraz grube chusty weł­ Ryc. 33. Ubiory kobiece robocze, powszechnie noszone przez gospodynie do około 1920 r. niane, zawiązywane pod brodą, zdobne przy Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa brzegach w szlaki (pasy) barwnych kwiatów. Chusty, pończochy i rękawice były zazwyczaj koloru różowego, fioletowego i bordowego. Obecnie dziewczęta ubierają się wg. współczesnej mody; nakładają bieliznę flane­ lową lub wełnianą, suknie bawełniane lub wełniane, takież skarpety i wysokie skó­ rzane trzewiki. Ubiór dziewczyn był podobny do ubioru dziewcząt młodszych. Dziewczyny dorosłe wyróżniały się tym, że nakładały zimą białą płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią katankę t j . krótką obcisłą bluzeczkę z rękawami wygodnymi do pracy, na wa­ tok z opleckiem nakładały dodatkową derę, t j . spódnicę z barwnego samodziału (ryc. 43) dalej fartuch porabiany, czapkę płócienną (czepek), a kiedy wychodziły w obejście, na­ ciągały na nogi kufloki, obuwie skórzane z drewnianymi podeszwami (ryc. 26, d). Oprzątały bez czepków, a tylko w chustkach na głowie. Około 1860 r. podczas dłuższego pobytu na dworze nakładały podniszczony watok, t j . rodzaj obcisłej marynarki (ryc. 48). Ubiór mężatek nie różnił się prawie od ubioru dziewek; szczegółem odróżniającym jednak były czepki. Młode mężatki i dziewki miały przy czepkach wstęgi tkane lub dru­ kowane, starsze kobiety zaś białe, tiulowe, wyszywane, zwane sznurkami. Ubiór bogatych gospodyń różnił się od biedniejszych nie tylko lepszym gatunkiem materiału, lecz także większą ilością ozdób. Ubogie kobiety posiadały np. przy oplecku lub spódnicy jeden ząbek (pas ozdób), a bogate dwa, trzy. Dziewczyny jak i młode m ę ­ żatki przed I wojną światową nie nosiły przeważnie gatek. 30 �Storki nakładały w zimie, a niektóre dziś jeszcze nakładają koszule z dłużikimi rę­ kawami i gatki. Inne części ich ubioru były takie jak mężatek. Dodatkowo nakładały ka­ bat watowany oraz chustkę czerwoną w różne desenie na czepek płócienny. Zwykle też storki nosiły wełniane pończochy krosinkowe t j . wykonane na krosnach, koloru wiśnio­ wego (fioletowego) oraz ciepłe bambosze, zwane hawy. Obecnie staruszki ubierają się podobnie jak dawniej, z tą jednak różnicą, że do pracy nie nakładają już czepków, które zastępują chustkami barwnymi, białymi lub si­ w y m i w desenie geometryczne, współczesnej produkcji. Te kobiety, które posiadają ubiory z dawnych lat, donoszają je; inne kupują materiały i szyją przeważnie na wzór dawnych. Ubiór roboczy zimowy w porównaniu z letnim cechuje większa ilość nakładanych części. Dalszą różnicę stanowi większa grubość materiałów zimowych i mniej barwna kolorystyka. Tylko pstra dera jest różnobarwna. (Tabl. III.). S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . W dni świąteczne a także do kościoła nakła­ dano bieliznę oraz szorc z opleckiem, jak w dni robocze. Na szorc z opleckiem nakładano drugi szorc bez oplecka, t j . spódnicę koloru czerwonego, suknię zieloną, niebieską lub bordową, a na nią fartuch (ryc. 34). Do niebieskiej sukni nakładano fartuch czerwony, do zielonej różowy, do bordowej zielony lub niebieski. Chustkę cygonkę, narzucano na plecy i przekładano na piersiach na krzyż (ryc. 34). Głowy okrywano tiulowymi kop­ kami z ogonkiem, stanowiącym fałdzistą ozdobę z tyłu głowy. Kopki zawiązywano wstę­ gami pod brodą w kokardę. Szyję zdobiono białym kryzikiem i jednym lub dwoma sznurkami korali. Na nogi naciągały dziewczęta czarne wełniane, niciane lub bawełniane pończochy i sznurowane na niskim korku - obcasie trzewiki. Latem nakładały białe suknie, białe sicie t j . chusty z frędzlami i białe szorce. (Ryc. 35, 45). 5 0 Ryc. 34. Dziewczyny w letnim ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 31 �Obecnie dziewczęta ubie­ rają się podług panującej mo­ dy. Latem noszą bieliznę płó­ cienną lub trykotową, ko­ szule bez rękawów, sukienki kretonowe w kwiaty, skarpe­ ty, trzewiki, często tenisówki, głowę kosmatą t j . gołą. Zimą bieliznę flanelową lub weł­ nianą, koszule z długimi r ę ­ kawami, suknie wełniane lub bawełniane, swetry wełniane wykonane w domu. Dziewczyny dorosłe no­ siły w święta szerokie wstąż­ k i wiązane pod brodą oraz kolorowe kabaty przeważnie brązowe lub bordowe. Poza t y m dziewczyny nosiły w y ­ sokie trzewiki szarzewe t j . wykonane częściowo z błysz­ czącej skóry (boki), o chole­ wach z matowej tkaniny. Dziewki odróżniały się rów­ nież tym, że nosiły trzy, cztery rządki, t j . sznury szkląnych korali. Po przyjściu Ryc. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Używanym głównie na wyjście i zabawę. Porównaj go ze strojem druhen (ryc. 2) i z planszą k r ó w k a , pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. b a r w n ą n r L z kościoła do domu tak dziew­ czynki jak i dziewki zawijały wstęgę na kopę (ryc. 60), zdejmowały korale i tak chodziły przez cały dzień. Na zabawę dodatkowo nakładały bordowy kabat, biały, wyszywany, fartuch fabryczny, a w lecie płócienny biały kabatek z długimi rękawami (ryc. 35). Na zabawę nie chodziły nigdy w sukniach. W dni chłodne i w zimie nakładały wacioki (ryc. 42, I I ) . lub większą ilość spódnic. Obecnie dziewczyny nakładają latem jedwabną bieliznę, jedwabne suknie w kwiaty, korale, modne trzewiki zamszowe, brązowe lub granatowe, skarpety styłonowe i jako dodatek do stroju nylonową torebkę. Zimą noszą bieliznę jedwabną, suknie, swetr weł­ niany, pończochy brązowe na pasku płóciennym lub jedwabnym, broszkę pod szyją. Kiedy wychodzą z domu, nakładają płaszcz, beret lub kapelusz. Wiele osób nosi chustki nylonowe, ręcznie malowane w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Strój ten różnił się od stroju dziewczyn tylko brakiem wstążeczki przypiętej z tyłu do kruza, t j . kryzika (Tabl. I I ) . Później mężatki nakładały na kopkę chustkę, zwaną cygonką, zawiązywaną pod brodą. Przeważnie też po zamążpójściu nosiły kobiety w zimie spódnice z barwnego samodziału, zwane derami. Bogate gospodynie nosiły delikatniejsze dery swojej roboty, uboższe natomiast dery tańsze, kupione na jarmarku. Z końcem X I X w. w Dąbrówce oznaką mężatki było wiązanie kopy na głowie, tzn. obwiązywanie czepka b a r w n ą chustką, nakładaną z tyłu przy ogonku czepka. Mężatki, które wówczas nie nosiły kopy, były pogardzane. Zwyczaj ten, praktykowany już w X V I w. dłużej zachował się na Nadodrzu i w rejonie Cybinki, (ryc. 9 i 10)), a w trochę odmiennej formie w Wielkopolsce. Przed 1914 r. mężatki i staruszki nosiły też przez krótki czas pulswermy, t j . narękawki ozdobione naszytymi, barwnymi koralikami. 32 ��Ryc. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka pow. międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r Obecnie młode mężatki ubierają się jak dorosłe dziewczyny, choć niekiedy noszą no­ woczesne angielskie kostiumy. Starsze mężatki ubierają się częściowo po dawnemu, na­ kładają kabaty, szorc, fartuchy na pasku, kopkę, pończochy. (Ryc. 36). Pod koniec X I X w. nosiły staruszki w dni odświętne suknię watowaną, sicie i kopę. Przed 1914 r. ustaliła się następująca moda: storki wyróżniały się od mężatek czarnymi kabatami, cygonku na kopce i ciemnymi fartuchami (brązowym, fioletowym, czarnym). Staruszki nosiły w lecie na rękach białe chusty „kwiotkate", a zimą ciepłe, wełniane. Obecnie wśród staruszek przeważa strój sprzed 1914 r. Niewiele też starszych ko­ biet okrywa czepek cygonką. Na rękach zamiast dawnych białych chust noszone są obecnie wyłącznie chusty czarne. (Ryc. 39). Opisane formy stroju odświętnego w porównaniu z roboczymi cechuje większa bar­ wność i dbałość o lepszy materiał. S t r ó j o b r z ę d o w y . Pod w p ł y w e m ogólnej mody około 1914 r. zawijano dziew­ czętom warkocze w „kiksy", t j . płaskie koki na uszach. Do szkoły chodziły w sukniach i białych długich fartuchach. Po dwu, trzech latach uczęszczania do szkoły dziewczynka otrzymywała fartuch na pasku, polką, szorc, i kryzik na szyję. Oznaką ukończenia nauki w szkole były korale. Obecnie ubierają się podług mody w krótkie sukienki i fartuszki. Do pierwszej Komunii ubierano dziewczęta w odświętny barwny strój (ryc. 34). Obecnie idą ubrane w bieli. Suknia sięga niżej kolan. Na głowie mają mirtowy wianek. Z a r ę c z y n y . W dzień „zanoszenia na zapowiedzi" dziewczyna ubierała się jak do kościoła, nie w suknię lecz w kabat „ b u r y " t j . bordowy (ryc. 36). Wstążki kopkowe zwykle zawiązane pod brodą i opuszczone na piersi podwijała i przypinała do kopki, na ślorce (ryc. 60). K r y z i k nakładała jednoczęściowy, fartuch szary, t j . biały w niebieskie podłużne 3 Strój międzyizecko-babimojski 33 �paski. Gości na wesele zapraszała ubrana w podobny sposób, jedynie z tą różnicą, że zamiast fartucha w pionowe paski nakładała cały biały bogato zdobiony haftem, przez który przebijała ciemna spódnica (ryc. 53). Obecnie w okresie narzeczeństwa dziewczyny żadnych specjalnych oznak nie noszą, lecz ubierają sie możliwie jak najstaranniej. Rzadko nakładają pierścionki. * i. Ryc. 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. W e s e l e . S t r ó j m ł o d e j . Młoda do ślubu sprawiała sobie wszystkie części ubio­ ru. Suknię nakładała zieloną albo ..jasną" t j . modrą, fartuch do zielonej sukni niebie­ ski, a do niebieskiej zielony, sic „kawiatą" t j . brązową albo ..wiśniową" t j . fioletową, kryzik podwójny bez korali. Włosy zaczesywała w p r z e d z i a ł , wieniec z mirtu ozdo­ biony białymi płóciennymi kwiatkami uzupełniał przybranie głowy (ryc. 14, w środku). Trzewiki na początku X X w. wysokie, a przed 1914 r. niskie, czarne i takież pończochy. Po powrocie do domu przebierała się podobnie jak druhny, zostawiając na głowie wieniec. Młoda miała pod brodą wstęgi zielone i niebieskie, gdy tymczasem druhny miały różowe z zielonymi listkami. Kiedy oplecek młodej był modry, nakładała zielony lub fioletowy fartuch, gdy znów oplecek był zielony — fartuch był fioletowy. Druhny stosowały odmienne kolory. (Ryc. 2). Obecnie młoda idzie do ślubu ubrana biało; suknię ma długą, welon i wianek mirtowy na głowie. 31 34 �S t r ó j d r u h e n . Do kościoła druhny nakładały suknie w barwach ..bystrych" t j . jaskrawych — niebieskie, bordowe, zielone; na nie fartuchy różowe lub czerwone, białą sić i podwójny kryzik, wstęgi zawiązane pod brodą, opuszczone na piersi, korale. Aby nałożyć ozdoby na głowę czesały włosy w płyjskę, t j . przedział na środku i cztery war­ kocze: dwa zaczynały się na skroniach, a dwa z tyłu; następnie łączono je razem i za­ wijano kok przypięty do włosów grzebieniem i szpilkami. Na to nakładały wstążkę uło­ żoną w fałdy, głowę zdobiły barwnym bukietem (Tabl. I ) . Od kryzika z tyłu spadały dwie węższe wstążki. Po powrocie przebierały się w kabatek, a zamiast sukni wkładały białą spódnicę, na nią biały szorc z opleckiem zielonym, czerwonym lub niebieskim. Kiedy był niebieski lub zielony, przypasywały czerwony albo różowy fartuch. Nowszą modą z lat trzydziestych jest nakładanie do białej spódnicy, białych pończoch oraz cho­ dzenie w białych kabatkach bez bukietów i w kryzie jednoczęściowym (ryc. 2). Oznaką przynależności do drużyny weselnej jest wiązka kwiatów. Po powrocie z uro­ czystości ślubnej przebierają się w lekkie jedwabne suknie. Gospodynie ubierały się jak druhny, z tą różnicą, że zamiast bukietów miały na gło­ wie kopki ze wstęgami zawiązanymi pod brodą, i nie nakładały na szyję korali. Obec­ nie ubierają się w stroje odświętne współczesne, rzadko w starodawne. Matki i staruszki ubrane były na czas weselny w ciemną odzież; wierzchni ich ubiór stanowił czarny kabat, spódnica ciemnozielona albo ciemnomodra, fartuch bordowy, zie­ lony albo modry, kryzik płócienny bez korali (ryc. 65). Kopkę nakładały z różowymi albo czerwonymi wstęgami. Staruszki miały na kopce nałożoną chustkę zw. cygonką. Na nogach miały czarne pończochy i trzewiki. Obecnie ubierają się głównie po staro­ dawnemu. Strój staropanieński, wdowieński i panny „przypalonej" Stare panny ubierały się tak jak mężatki, nigdy jednak nie nakładały barwnych bukie­ tów ani stroju noszonego przez panny młode. Nigdy też nie chodziły z gołą głową, lecz zawsze w kopce lub chustce. Idąc do ślubu nakładały wieniec mirtowy na głowę, starsze zaś szły w kopkach z ga­ łązką m i r t u w ręce. Wdowy ubierały się jak mężatki. Dc ślubu zamiast wieńca mirtowego nakła­ dały kopkę z wstęgami „jasnymi", tzn białymi, posiadającymi wielkie niebie­ skie kwiaty z zielonymi liśćmi. Pann\ „przypalone" t j . posiadające dziecko, zwane też rzadziej kurewkami, ubierałysię do ślubu jak wdowy, nie brały jed­ nak do ręki mirtu. Obecnie różnice te w wielkiej mierze już się zatarły, panny przypalone nakła­ dają do ślubu białe suknie, welony, wianek mirtowy, choć nie zamknięty. Bardziej konserwatywne nakładają su­ knie modre. P o g r z e b . Na początku X X w., nie rzadko nawet przed 1914 r. zmarłe Ryc. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrów­ ka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 35 3 �dziewczyny i młode mężatki ubierano jak do ślubu, iecz zamiast wieńca mirtowego da­ wano i m kopkę z wstążkami w niebieskie kwiaty, opuszczonymi na piersi. Starsze kobiety chowano w strojach odświętnych, w kabacie oraz w kopce z cygonką na wierzchu. Około 1912 r. za­ przestano chować starsze osoby w kitlach . Do trumny tak młodym, jak i starym wkłada­ no igłę z nitką, którą szyto kitel. Na pogrzeb ubierały się kobiety w strój od­ świętny w kolorach żałobnych: zielonym i bordo­ wym. Od około 1914 r. za kolor żałobny zaczęto uważać kolor czarny. Dziewczyny nie nakładały korali. Kobiety, krewne zmarłej, zaznaczały żałobę przez nakładanie na kopkę cygonki. D o ż y n k i c z y l i w i n i e c . Przodownica niosąca wieniec miała na sobie kopkę zawiązaną pod brodą wstążkami „weselnymi" w czerwone i różowe kwiaty, kryzik płócienny, korale, biały kabatek z krótkimi do łokcia rękawami, czerwony albo niebieski oplecek, czarny spódnik i biały w y ­ szywany fartuch; na nogach czarne pończochy i takież niskie trzewiki. Pozostałe kobiety biorące udział w dożynkach miały wstęgi przypięte do ślorki, spódnice zielone, modre, brązowe, niektóre w desenie. Inne były ubrane w kabaty bordowe, różowe i niebieskie fartuchy w białe paski. 32 Obecnie cztery przodownice niosące wieniec Ryc. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. ni. ¿0 **—' w. \ B / d • 1 v • ; Ryc. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h — części rękawa, i — naramiennik, j — kołnierz. Według okazu: Katarzyny Połąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I . Szkic „krzesnoka" okrycia wierzchniego noworodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20 36 �ubierają się w dawny strój druhny, t j . kabatek, bez ozdób na głowie. Starsze kobiety ubra­ ne są w polki i w białe fartuchy, bez czepków. G w i a z d k a . Dawniej jak i obecnie chodziły w wigilijny wieczór oprócz gwiazdo­ rów, gwiazdki ubrane w białą płachtę, którą przewiązywały niebieską szeroką wstążką. Na głowę zarzucały drugą białą płachtę spod której widać było larwą, t j . maskę nało­ żoną na twarz. W jednej ręce trzymały koszyk z podarkami, w drugiej kanciok, t j . k i j , do którego były przymocowane rzemienie. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . W okresie międzywojennym, kiedy Ziemia Lubuska była pod zaborem niemieckim, kobiety idąc na zebranie do polskich organizacji np. do Związku Polaków, ubierały najpiękniejsze stroje, zwłaszcza, gdy wyjeżdżały w delegacji do okolicznych kół lub do Berlina (ryc. 14). Strój ludowy mimo prześla­ dowania przez władze zaborcze był przejawem polskości i patriotyzmu. Obecnie w święta narodowe młodzieżowe delegacje ubierają się w strój ludowy. Starsi w święta kościelne ubierają się również w tradycyjny strój ludowy, szczególnie pod­ czas procesji Bożego Ciała. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU KOBIECEGO Bielizna Koszule szyto z białego płótna lnianego i porckinu, t j . flaneli: koszulę do pracy w y ­ konywano z grubszego płótna, na niedziele z cieńszego. Około 1900 r. szyto koszule o kroju przedstawionym na ryc. 41 z trzech gatunków płótna; nadołek z najgrubszego, stanik z cieńszego, a rękawy z najdelikatniejszego. Dziewczynki zimą a staruszki stale nosiły koszule z długimi rękawami, szyte z kołnierzykiem lub z wylogą. Wyłoga jest to przyszyta do brzegu koszuli otaczającego szyję łatka luźno wyłożona. Czasami wyłogę doszywano do kołnierzyka. Ryc. 41, I przedstawia starszy typ koszuli z Podmokła Wiel- Ryc.41. Koszule kobiece, płócienne. I — zimowa, I I — letnia A — przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c — kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części ręka­ wa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdo­ biące koszulę I z przodu, n — ząbki ozdobne. I — według okazu Muzeum Narodowego w Poznaniu— Rogalinie, nr. inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 : 30. 1 37 �kiego, pow. Sulechów. Koszula ta jest uszyta z dość grubego płótna domowej roboty, kroju p o n c h o , posiada kołnierzyk, u którego jest wszytych 7 drobnych fałd, krót­ kie, luźne r ę k a w y poszerzone przez doszyte podpasze, z boku przyszyte dwa kliny po­ szerzające obwód koszuli u dołu, wąski naramiennik oraz przyszyte do naszywki zapi­ nającej koszulę na 3 guziki zdobiny w kształcie ząbków z fabrycznie wykonanej taśmy (ryc. 41, I , n). ///// l' 1 1 ' a •••»> eC 320cm 80cm 80c -80c • c Ryc. 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szorcem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" —• spódnica. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — krój spódnicy I , I I ; d —-krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach" — g ró­ żowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdobiąca watok powyżej ząb­ ków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spódnicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szorcem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h i — 1:6 1 Koszula z Dąbrówki różni się od poprzedniej tym, że posiada doszyty do stanika nadołek, r ę k a w y na szerokość naramienników suto marszczone i powyżej łokcia wszyte w obszywkę, przez którą od spodu przeciągnięta jest tasiemka zastępująca guzik. Inny jest też kołnierzyk z wyłogą i szerokie (8 cm) naramienniki ozdobione białym haftem, a także brak ozdób z przodu (ryc. 41, I I ) . Koszule dziewczęce krojono jak koszule z Podmokła W., tylko z boku nie doszywano klinów, gdyż szerokość materiałów na wielkość dziecka była dostateczna. Karczek i r ę ­ kawy wykańczano jak przy koszuli (ryc. 41,1). Zimowe koszule były dłuższe. Obecnie przeważnie noszą jedwabne koszule trykotowe albo płócienne. Najstarsze kobiety pamiętają noszenie gatek (koniec X I X w.). Nosiły je wówczas przeważnie starsze kobiety, panny wstydziły się je nosić. Rozpowszechnienie więc i ogólne przyjęcie ich jako odzieży nastąpiło dopiero w okresie I wojny światowej. Krojono je z jednego kawałka płótna albo flaneli a noszono na pasku lub tasiemce naciągniętej u gór­ nego brzegu płata. Z tyłu. a częściowo i z przodu miały długi do pasa rozporek. Zwano je też nogawicami. Obecnie tę część bielizny noszą wszystkie kobiety, głównie trykotowe i jedwabne, wyrobu fabrycznego, zimą wełniane lub flanelowe. 38 �Spódnica Na Ziemi Lubuskiej są znane różne rodzaje spódnic, które zależnie od tkaniny i kroju autochtonki nazywają spódnik, dera. szorc, toatok, określając je też podług koloru. W X V I I I w. T. H . F o n t a n e uważa za charakterystyczne dla miejscowej ludności spódnice koloru czerwonego. W okolicach zaś Zielonej Góry w t y m czasie, wg. T. S ew e r y na, nosiły kobiety spódnice składające się z dwóch tkanin; z przodu z płótna workowego, zakrywanego zwykle zapaską, a z pozostałych stron z innej tkaniny. Dane natomiast z X I X w. mówią, że spódnice noszono różne, zależnie od pory roku i zamoż­ ności. Zwykle noszono trzy spódnice. Szyto je z białego, farbowanego płótna, zdobio­ nego w motywy odciskane z klocków. Te spódnice zwano modre jaki ze względu na granatowe tło, na którym odbijano zdobiny. Poza t y m spódnice szyto z flaneli, sukna i jedwabiu w kolorach granatowym lub fioletowym w czarne kratki, czerwonym t j . cy­ nobrowym, bordowym, brązowym, fioletowym, niebieskim, czarnym, zielonym i in. Na spódnicę szytą na pasku używa się 3—4 m materiału (szer. 90 cm). Materiał na spódnicę składa się z 3—4 kawałków t j . brytów lub z jednego, długiego pasa tkaniny. Spódnica jest z przodu zszyta i posiada (20 cm) rozporek, z tyłu jest mocno fałdowana. Fałdy są wszyte w pasek (szer. 2,5 cm). Aby poszerzyć sylwetkę, spódnica przy pasku jest zagięta (ok. 4—7 cm). Pasek zapina się szpilką z łebkiem lub haftką. Spódnica jest 1—2 cm dłuższa od spódnika, t j . szorca, na który się nakłada i sięga niżej połowy łydek, czasami prawie do kostek (ryc. 35, 46). Dera zwana też rzadko welniakiem jest to spódnica uszyta z barwnego samodziału, posiadającego lnianą osnowę, a wątek wełniany (ryc. 43). Tablica I I I przedstawia naj­ częściej - spotykane samodziały. Spódnice z samodziałów szyto jak spódniki, lecz bez ja­ kichkolwiek ozdób; rzadko na derze można zauważyć jedną zakładkę. Szorcem często nazywają samą spódnicę, lecz w zasadzie nazwa ta jest określeniem części odzieży, składającej się ze stanika czyli oplecka i spódnicy (szorca) zszytych razem. Szorc do białego kabatka, noszony często przez druhny lub przez dziewczyny latem, składa się z barwnego oplecka i białej spódnicy. Spódnica uszyta jest z lnianego cien­ kiego płótna. Przed 1939 r. — 1945 r. jeszcze wiele kobiet miało spódniki uszyte z płótna Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: z Podmokła, pow. Sulechów, Muzeum Narodowe w Poznaniu—RogaHnie. Nr inw. M. N. P. E. 68, 67. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 39 �swojej roboty. Jedna trzecia część, a czasem i połowa spódnika jest ozdobiona ręcznym haftem, bądź też koronkami fabrycznymi. Często są też stosowane obie techniki zdo­ bienia. Spódnice szyje się zazwyczaj z jednego płatu materiału, (dług. ok. 3 m), do którego doszywa się tej samej długości haft (szer. 25—30 cm). Spódnica posiada kieszeń umiesz­ czoną z lewej strony „aby w czasie tańca nie zawadzała". Z tyłu, w pasie, mimo, że jest dwukrotnie zawinięta, posiada przyszytą naszewkę, wykonaną z grubego płótna, ułożoną w liczne fałdy stanowią­ ce pas (2X7X13 cm). Spódnik wszyty jest w pasek, na którym nosi się go w połączeniu z opleckiem, ma 2 za­ kładki zapasowe, sięga niżej połowy łydek. Ryc. 44. Suknie odświętne. I — starszego typu z koń­ ca XIX i pocz. XX w., I I — około 1910 r. będąca odbi­ ciem ówczesnej mody, błę­ dnie uważana za ludową. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e. i — tyl. g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Su­ lechów. 1954. Podziałka 1 : 30 Elementami zdobniczymi są fałdy, 4 z przodu a kilkadziesiąt z tyłu, haft, koronka i zakładki. Piątą odmianę spódnic stanowią umtoki , w Wielkopolsce zwane watówkami (ryc. 42, I I ) . Watoki różnią się od watówek tym, że są noszone na szelkach i przeważnie są uszyte z tkaniny koloru zielonego. Przedstawiony watok jest uszyty z zielonej wełnianej tka­ niny, ma podszewkę szaro-popielatą. Między podszewką a tkaniną zewnętrzną znajduje się biała wata przyszyta do stron zewnętrznych: przy dolnym brzegu watok jest ozdo­ biony naszytą biało-czerwona taśmą zygzakowatą, stebnowaniem oraz wiązanym z r ó ­ żowej wełny paskiem i ząbkami. Brzeg watoka jest z tyłu i z boków gęsto fałdowany, czyli wrobkowany i wszyty w pasek szer. 2,5 cm, zapinany na haczyk i haftkę. Szelki (4 cm szer.) wykonane są z grubej tkaniny ozdobionej w środku zielonym paskiem. Obwód dolnego brzegu watoka wynosi 213 cm, w pasie 86 cm, dł. 84 cm. Watok jest zawsze krótszy od pozostałych spódnic i stanowi odzienie, które nakłada się bezpo­ średnio na bieliznę. Kiedy jest zimno, pod watok naciąga się ciemną spódnicę, a na nią szorc, wzgl. derę. 5S 40 �O p 1 e c e k. Części ubioru zwane na innych obszarach gorsetami lub stanikami, na Ziemi Lubuskiej określane bywają jako oplecki, rzadziej sznurówki, i to szczególnie wówczas, kiedy chodzi przeważnie o gorset przykryty innymi częściami ubio­ ru, wykonany mniej starannie. W po­ równaniu ze sznurówkami wielkopol­ skimi, które tam stanowią wierzchnią część ubioru, oplecek nie posiada wałka z tkaniny, tzn. kiszki, na którą zawiesza się spódnicę. Najstarsze odświętne oplecki (ryc. 33), wspominane dziś przez sędziwe kobiety, były szyte z adamaszku i atłasu. Obec­ nie szyje się oplecki z różnych materia­ łów jedwabnych, a oplecki robocze do szorców — z płótna, bawełny lub tkanin półjedwabnych. Używane są głównie w kolorze modrakowym, niebieskim, zielonym, jaskrawo seledynowym, karmazynowym, różowym, jaskrawo cyno­ browym i purpurowym. Podszewkę oplecka stanowi biała flanela lub płótno. Oplecek składa się z trzech części zszy­ tych na ramionach i pod pachami. W y ­ cięcia koło szyi i pod pachami są stosun­ kowo małe (ryc. 50). Oplecek zapina się z przodu na metalowe haftki, wzdłuż których do około 1920 r. między mate­ Ryc. 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. riałem i podszewkę wszywano metalowe Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. taśmy, przez co lepiej przylegał do figury. Oplecek skrojony jest na wyrost, a w miarę wzrostu właścicielki spódnicę można przyszywać coraz niżej. Na ozdoby oplecka składają się zygzakowate sznurki, opłotki i srebrne lub złote taśmy, stosowane ok. 1930 r. (ryc. 50, I I ) . Ozdoby te biegną wzdłuż szyi i wzdłuż zapię­ cia. Taśmy zygzakowate tzw. ząbki, które wystają spod krawędzi oplecka-, są zazwyczaj ciemniejsze od materiału, z którego jest wykonany sam oplecek; często bywają czarne i czerwone. Z przodu wzdłuż zapięcia biegną dwie taśmy srebrne albo złote, wypeł­ nione takimiż zygzakami. Taśmy są ozdobą stosunkowo młodą, wprowadzoną do stroju w ok. 1930 r. i przez starsze kobiety uważane są nietypowe. Młodsze dziewczęta natomiast chętnie stosują je do stroju kiedy nakładają na głowę bukiety. Około 1900 r. ozdoby oplecka stanowiły głównie barwne wąskie wstążeczki, ukła­ dane w meandry, ósemki i zygzaki, które obecnie zostały zastąpione ozdobami przedsta­ wionymi na rycinie 51, 55. Suknie Formą przejściową spódnicy i oplecka jest tak zwany szorc, który nakłada się zwykle na koszulę, lub biały kabatek i 1—3 spódnice. Szorc składa się z oplecka i ze spódnicy (ryc. 42). Obie te części są zszyte w pasie, a część oplecka jest wpuszczona w spódnik. Oplecek jest zewnętrzną częścią szorca, na którą w zasadzie już nic więcej nie wkłada się. Spódnica natomiast stanowi część spodnią, stąd jej ,nazwa. Nakłada się na nią jeszcze jedną spódnicę i ta dopiero jest częścią zewnętrzną ubioru świątecznego. 41 �Ryc. 46. Bluzki: I — polka zdobiona z przo­ I du barwnym haftem, I I — kabat. I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma uło­ żona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Su­ lechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie, nr. inw. E 1408, r. 1954. Podział- V— ka 1 :30 Szorce świąteczne posiadają bar­ wne oplecki i białe, bogato ozdo­ bione haftem spódnice (ryc. 42, I) Szorc ze spódnicą b a r w n ą stanowi wierzchnie odzienie robocze. S u k n i e noszone już w X I X w., rozpowszechniły się na wsi z począt­ kiem X X w. i były wówczas po­ wszechne, jako odzienie świąteczne. Kiedy ok. 1914 r. zaczęły rozpo­ wszechniać się kabaty, suknie zaczęto nosić rzadziej i zwykle w dni mniej uroczyste. W okresie międzywojen­ nym suknie dawnego kroju stały się wierzchnim ubiorem obrzędowym. Poraź pierwszy nakładała suknię młoda do ślubu. Suknie ślubne szyto głównie z jedwabiu (brokatu) koloru zielonego. Inne suknie szyto z tkanin barwy niebieskiej i bordowej, a dzie­ ciom białe (ryc. 44, I , tabl. I I ) . Dawna suknia przypominała w kroju szorc, cały uszyty z jednako­ wej tkaniny, do oplecka doszywano rękawy. Składał się więc z ,,kabotka" t j . części górnej i szorca t j . spódnicy. Dawniej często obie te części nie były zszyte i stanowiły odrębną całość. Część gerna przypominająca pol­ ki i . oplecki, jest bez kołnierzyka, a niekiedy podobna do kabotka (ryc. 46, I I ) . W obu przypadkach składa się z trzech części; r ę k a w y są na ramie­ niu gęsto marszczone, u dołu ozdo­ bione 4—5 barwnymi paskami, białą Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haf­ tem. Podmokłe Małe, pow . Sulechów, Mu­ zeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. T 42 J fil 1 •%'i i i? n i C i �Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowe­ go kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Porównaj ryc.ll. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. koronką w fałdy, plotką, zielonym lub różowym sznurkiem lub ozdobną bordową tasiemką itp. (ryc. 49, tabl. I I ) . Spódnica sukni różni się od opisanych spódnic tym, że jest znacznie szersza (do 5 m). Z tyłu ma około 180 fałd wszytych w pasek, z przodu z każdej strony po 40. Okaz znajdujący się w Muzeum Narodowym w Rogalinie (nr E 1266) przy dolnym brzegu po­ siada 5 cm zakładkę naszytą plotką cynobrową, spod spodu dolnej krawędzi^wystają czarne ząbki. W miejscu zszycia dwóch końców tkaniny spódnika z przodu plotka jest zawi­ nięta w kółeczko. Długość sięgała niżej kostek. Suknie szyto z jedwabiu, brokatu lub rypsu. Górną część sukni podszewkowano cien­ kim, szarym płótnem, a spódnicę sztywną gazą. Jeżeli nie przewidziano 2—5 cm koł­ nierzyka, wycięcie na szyi stebnowano. Dla ozdoby wszywano w szwy na ramionach i plecach wąskie wypustki. Suknie zapinano na haftki; 60 lat temu stare kobiety nosiły suknie watowane. Noszone w Podmoklach i innych wioskach dawne suknie, uważane dzisiaj przez nie­ które osoby za lubuski strój regionalny, są dokładnym odzwierciedleniem mody z ok. 1910 r. (ryc. 44, I I ) . Bluzki i kabotki Wierzchnim odzieniem są białe kabotki, zwane w Wielkopolsce koszulkami, polki, zwane na innych obszarach jaczkami lub też kabotkami. oraz Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. 48 �Na koszulę w stroju letnim nakładają dziewczęta tzw. kabotek szyty z cienkiego fa­ brycznego płótna, koronki i haftu; sięgający niżej bioder, typu podłużnego poncho . Do­ koła otworu na szyję jest niekiedy doszyty kołnierzyk (szer. 1,5 cm) zapinany na szpilkę. u Ryc. 50. Staniki zwane „opłeckami". I — starszego typu, strojniejszy w ozdoby noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpilkami. W/g okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15 Rękawy są szerokie, fałdowane. Ozdobne naramienniki dopełniają całości (ryc. 40). Rękaw składa się z trzech części: posiada pod pachą podpasze w kształcie kwadratu będące czę­ ścią składową płata głównego. Na barku między r ę k a w e m a kołnierzem jest naszyty haftowany przyramek (ryc. 79). Bywają też przyramki większe, sięgające aż do kołnie­ rzyka. Przyramek jest haftowany w geometryczne desenie i obok fałdów i koronki stanowi największą ozdobę kabotka. Obecnie, kiedy opisany strój jest już w zaniku, zamiast haftowanego przyramka mo­ żna zauważyć na barku naszytą fabryczną koronkę. Powszechnie używaną bluzą jest polka (ryc. 46, I). Nakłada się ją w dnie robocze i świąteczne, na targ, idąc w gościnę. Polka jest to luźna bluzka sięgająca niżej bioder; szyje się ją z droższego lub tańszego materiału, z podszewką lub bez podszewki, prze­ ważnie z czarnej tkaniny, podszewkowanej flanelą. Przód polki składa się z dwóch części, tył z jednej lub dwóch (ryc. 46, Ic). Kołnierzyk ma wąski rękaw, jednoczęściowy, bez mankietu. Ozdobą polki jest bogaty barwny haft, wyszyty z przodu wzdłuż zapięcia, guziki i kunsz­ towne wyszycia i koronka (ryc. 73). Na Łużycach polką nazywa się również ka­ bat, jest on trochę odmiennego kroju. Dolny brzeg polki opada zawsze na spód­ nicę lub zapaskę. Ryc. 51. Gorset, odświętny starszego typu z ok, 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa. 1953 r. 44 �Kabot jest bluzką ściśle przylegającą (ryc. 36, tabl. I I ) . Kaboty szyto z czarnych cen­ nych jedwabi, brokatów, tafty itp. na bawełnianej lub wełnianej podszewce. Krój jego i l u ­ struje ryc. 46, I I . Aby lepiej przylegał do figury posiada pod piersiami dwie zaszewki i specjalny pasek, przody zapina się na haftki. Niżej paska do kabatu jest doszyta taśma Ryc. 52. Zapaski odświętne zwane fartuchy, — widok ogólny, b, b I — ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30 1 ułożona w 120 fałdów. Rękaw jest jednoczęściowy, bufiasty, w kilkadziesiąt „wróbek", t j . fałdów. W miejsce łukowatych zszyć na plecach i wszyciu rękawów, między szwami znajdują się dla ozdoby wąskie wypustki. Przy dłoni posiada kabat rozcięcie i mankiet (2,5 cm). Nakłada się go na uroczystości kościelne, na pogrzeb i na wesele (ryc. 46, I I ) . Zapaski r Zapaski odświętne szyje się z t\ ch samych materiałów co oplecki, a więc z atłasu, adamaszku i innych jedwabi w kolorze takim, jak oplecki. Zestawienia kolorystyczne bywają kontrastowe; modry oplecek— bordowo karmazynowa zapaska, zielona zapaska — jaskrawo różowy oplecek. Zapaskę kroi się z materiału o w y ­ miarach 100X85 cm; ozdabia ją pasek (8X70 cm), kokarda (10X80 cm) oraz pasy haftu i koronek u dolnego brzegu zapaski i kokardy (ryc. 52). Kokardy w y ­ konuje się jako odrębne części fartucha i przywiązuje się je z tyłu wąskimi ta­ siemkami. Wyjątkowo spotyka się doszyte do sznurów poszerzone kawałki tkaniny, którą się zdobi i wiąże. Zapaski mogą być i mniej zdobione, białe, ręcznie haftowane nakłada się na zabawę lub odwiedziny. Zapaski zwane modre jaki szyte z granatowego płótna, zdobione wzorem odciskanym z kloc­ ków, noszono przed 1914 r. w dni dżdży­ ste, koło domu i na wyjazd na targ. Do prac wykonywanych w gospodarstwie Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 45 �używa się jeszcze obecnie zapasek z grubych szarych tkanin, są to tzw. zapaski porobione. Szereg gatunków zapasek ilustrują ryc. 33, 35, 39, 53. Zapaska posiada rozmaitą ilość fałd (wrób). Zapaska zakładana do fałdzistego kabota posiadała ich więcej, do gładkiej polki miała ich mniej. Współczesne zapaski robocze róż­ nią się od dawnych głównie tym, że okrywają całą postać z przodu i z tyłu, niekiedy posiadają rękawy, lub okrywają cały przód i noszone są na szelkach. Lubuszanki posiadały 10—20 zapasek . 55 Płaszcze Płaszcze w stroju lubuskim nie są zna­ ne, miejsce ich zastępowały rozmaitego rodzaju chusty noszone w zimie i w lecie. Jak wykazuje tradycja, na początku X X w. w dni mroźne zamożne kobiety nakła­ dały kożuchy, podobne do męskich. Uboż­ sze kobiety nakładały wacioki, t j . rodzaj obcisłych marynarek pikowanych watą. Wacioki miały niskie kołnierzyki stojące, sięgały do połowy ud (ryc. 48). Wacioki zapinały się na haftki. Chusty Chusty na Ziemi Lubuskiej są noszone w k i i k u rodzajach i spełniają różne funk­ cje; jedne nakłada się na głowę dla ochrony przed wiatrem, zimnem i desz­ czem, inne służą do okrywania ramion i za­ znaczenia charakteru ubioru czy uroczy­ stości, inne wreszcie o największych roz­ miarach, okrywają całą postać i spełniają rolę płaszczów . Chustki służące do okrycia głowy są f J ^ ż a t k a w uroczystym ubiorze, w chuście kwadratowe lub 60—100 cm, rzadko trój­ tzw. „siei", w czepku tiulowym, wstęgach „weselnych" sukni i zapasce. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. kątne. Są one z białego płótna, desenio­ Glapa, 1953 r. wych perkali, tiulu, wełny lub pluszu. Chustki wełniane zwą się cygonkami, są barwy żółto-brązowej lub pomarańczowo-czerwonej (ryc. 32), ozdobione kwiatami i geometrycznymi deseniami, drukowanymi w kolorze zielonym, czerwonym, żółtym, brązowym, niebieskim, i czarnym. Posiadają pasy (szer. 5,5 cm) a środek w kształcie fantazyjnej czarnej gwiazdy. W Wielkopolsce i na innych te­ renach chustki takie nazywają się „francuskimi". Grube czarne wełniane i pluszowe chustki z frędzlami nowszego pochodzenia noszą głównie kobiety starsze na święta (ryc. 39). Przed włożeniem na głowę składają je tak, że tworzą nad czołem pas (8—14 cm), poczem wiążą pod brodą lub na potylicy: jeden narożnik opada na plecy. Chustki tiulowe noszone w początkach X X w. na większych obszarach zachowały się do dziś w Podmoklach, Kramsku i pobliskich wioskach. Chustki te były bogato wyszywa­ ne białą bawełniczką lub nićmi. Nakładano je na głowę na drogę do kościoła głównie w lecie, w dni upalne. Piękne eksponaty tych chust znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu — Rogalinie. Osobny rodzaj chust noszonych przez mężatki stanowiły chusty wiązane w kokardę na kształt wielkiego motyla na czepkach, nad czołem. Tradycja noszenia tych chust na Ziemi Lubuskiej jest bardzo stara, nakładanie ich jest poświadczone już w X V I wieku (ryc. 10, 11). 5,i y a 46 5 4 �Chusty służące do okrywania ramion dla celów dekoracyjno-obrzędowych, zwą siciami (ryc. 54). Chusty te są wykonane z białej, kremowej lub czerwonej wełny. Posiadają szeroki brzeg ozdobiony drukowanymi pasami kwiatów i długimi frędzlami, tworzącymi swego rodzaju sieć, od której posiadają nazwę. Wymiary ich są 150X150 cm lub 2 X 2 m. Chusty te składa się po przekątni, a następnie krzyżuje na piersiach i z boku przypina szpilką, by końce opadały z boków (ryc. 45). Trzeci rodzaj stanowią chusty ,,ślubne", zwane też „tureckimi". Są to chusty tkane z wełny i jedwabiu w fantazyjne desenie roślinne, czerwone, o przewadze koloru brą­ zowego w delikatne wzory żółte i niebieskie. W środku chusty te posiadają czarną fanta­ zyjną gwiazdę. Są one bardzo ciepłe. Chusty „francuskie" zdają się być druko­ wanym naśladownictwem chust „tureckich". Poza wymienionymi chustami, które w ubiorze regionalnym przetrwały do dzisiaj, w X I X w. okrywano się białymi, lnianymi p ł a c h t a m i , znanymi na terenie Wielko­ polski i Łużyc jako okrycia żałobne. Obecnie używają do okrycia wielkich fa­ brycznych chust wełnianych, o wymiarach ok. 180X180 cm. Obuwie i pończochy Pod koniec X I X w. noszono pończochy Ryc 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dą- przeważnie wełniane, „farbiste", w różnych brówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. jaskrawych kolorach, więzione, t j . wykonane na drutach w domu. Dawniej sięgały do kolan, przymocowywano je sznurkami lub gumą. W początkach X X w. były noszone poń­ czochy wełniano-lniane „krosinkowe", wykonane na warsztatach tkackich, z tyłu zszy­ wane, dość sztywne i nie przylegały do nogi. We wspomnianych okresach do 1930 r. na święta nakładano wyłącznie czarne pończochy, wełniane lub niciarie. Pończochy weł­ niane dawniej jak i obecnie były i są wykonywane w domu na drutach przez kobiety w chwilach wolnych od pracy w polu i w obejściu; pończochy zaś niciane są pochodze­ nia fabrycznego. Do stroju ludowego do wyjścia oraz do „bukietów" naciągają pończochy białe, tzw. patentki. Są to pończochy wykonane z cienkiej bawełny. Umocowują je obecnie prze­ ważnie przy pomocy pasków. Obecnie używane są na wsi pończochy wełniane i niciane, a także steelonowe i nylo­ nowe. Poza wymienionymi gatunkami pończoch nakładają również młodsze dziewczęta krótkie, sięgające do kostki skarpetki. Powszechnie u ż y w a n y m obuwiem w obejściu są patynki zwane też laczkami, wyko­ nane ze szmat, skóry lub ze skóry i drzewa (drewniaki). Składają się one z dwóch części, t j . podeszwy i wierzchu. W zimie noszą hawy, t j . bambosze i kufloki, obuwie drewniane ze skórzaną przyszwą (ryc. 26, d). Hawy w kroju i wykonaniu są bardzo podobne do obuwia z X I V w. (ryc. 3). Różnica pomiędzy nimi wyraża się w materiale. Przedstawione na ryc. 3 szczątki obuwia wykonane są w całości ze skóry; hawy natomiast są obuwiem uszytym ze starych szmat, najwyżej posiadają i to rzadko, podeszwę skórzaną. Kufloki wykonują z podniszczonych wysokich trzewików (ryc. 26, d). W patynkach ze szmat, skóry i w hawach chodzą tylko w domu; na dwór, do pracy nakładają drewniaki 47 �lub kuf loki, które zwykle stoją przy progu. Do ok. 1920 r. noszono na święta czarne wysokie trzewiki „szarzewe", wykonane przy podeszwie ze świecącej skóry i laku, a w części sznurowanej — powyżej kostki z matowej tkaniny. N i ­ skie trzewiki sznurowane lub na pasku, czarne i brązowe, rozpowszechniły się w okresie międzywojennym i są noszo­ ne do dzisiaj. W dnie dżdżyste i do mo­ krej pracy nakładają gumowe śniegow­ ce lub takież buty. d f = d. —, Czepki Poza chustkami używane są czepki, których na Ziemi Lubuskiej istnieje k i l ­ ka rodzajów (ryc. 56). Czepek dziecięcy (ryc. 56, I , 59) składa się z dwóch ..kwa­ terek" okrywających boki głowy, denka okrywającego ciemię i potylicę. Cze­ Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka pek przywiązywano pod szyją wstą­ do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. żeczką. III — IV — robocze czepki z płótna, noszone głównie przez starsze kobiety w domu i obejściu. Dzieciom noszonym w poduszce na­ kładano czepki o odmiennym kroju, z tiulu lub z pluszu w perkalowe, dro­ bne kwiatki (ryc. 56, I I ) . Czapka dziecięca wzdłuż brzegu posiadała naszyte trzy ryszki a na czubku kwiat. Czepki zawiązywano błękitną wstążką o brzegach białych. Lubuszanki miały odmienne czepki do pracy w domu, a inne w dni świąteczne. Wiel­ kie zróżnicowanie w czepkach stwierdzono w rejonie Podmokła i Kramska, gdzie obok czepków z białego i barwne­ go płótna, atłasu, koronki i tiulu, noszono również czepki z tkanin barwnych, starych, brązowych. Czepki te nosiły głównie starsze ko­ biety, przebywające prawie wyłącznie w domu. Niektóre czepki usztywniano papie­ rem włożonym pod podszew­ kę, były one krojone jak czepek przedstawiony na ryc. 56, I I I . Tiulowe czepki skła­ dają się ż szerokiego den­ ka, marszczonego przy brze­ gu, obszytego taśmami uło­ żonymi w ósemki i ,,ryszki" (ryc. 56, V I , 58), z kwiatkami różowymi, błękitnymi i zie­ lonymi. Czepki te posiadają. T , • , ^ wiązadła czyli sznurki haftowane w roślinne i geometryczne wzory (ryc. 71, 77). 48 Ryc. 57. Czepek kobiecy z płótna drukowanego w różowe desenie „„. , „ . i tiulu. Goscikowo, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr in. E. 378. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Fot. A. Gląpa, 1952 r. �L V — VI — tiulowe czepki odświętne. A — widok z boku, B — z tyłu, C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywająca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka zakrywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmienną formą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j — „ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobrudzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obw iązująca „ogonek", m — szpilki. I , I I , V — z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I I , IV, VI — z Podmo kia Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5 1 �Odmiennego kroju czepki noszą jeszcze d z i ś w D ą b r ó w c e pow. Międzyrzecz (ryc. 56,V). Przed 1914 r. szyto je z płótna białego w drobne desenie barwne i z tiulu (ryc. 57). Do czasów współczesnych zachowały się tylko czepki tiulowe z wiązadłem w postaci białych wstęg. Na początku X I X w. wiązadła wykonywano także z płótna i tiulu (ryc. 63, 64). Czepek zwany w Dąbrówce kopka lub kopa składa się z „denka" dwóch „kwaterek", „ogonka", „dutków" i sznurków, t j . wiązadeł. Część czepka przylegającą do ciemienia nazywają ślorką . Czepki zdobiono haftem (ryc. 62). Czepki zachowane do dzisiaj w Dąbrówce stanowią ostatnią fazę rozwojową czepków na ziemi Lubuskiej. W miejscowości tej znane są ze wspomnień wymienione wyżej typy czepków, a między innymi czepki noszone jeszcze kilkanaście lat temu w okolicy K r a m ­ ska i Podmokła, (ryc. 58 i 56, VI). Ten prymitywny w kroju typ czepków w świetle po­ czynionych spostrzeżeń w toku badań, przed kilkudziesięciu laty miał bardzo szeroki za­ sięg. Spotykano go również w okolicy Zbąszynia np. w Przyprostyni, Nądni itp. Z zani­ kiem jego na obszarach powiatu międzyrzeckiego i dalej na zachód — rozpowszechniły się czepki przedstawione na ryc. 36, 46, 54, 57, 60. 51 Ryc. 60. Czepiec z wstążka­ mi przypiętymi na ciemie­ niu. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 50 �Ryc. 61. Czepek brokatowy. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fot. A. Glapa, 1952 r. Byc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 64. Płócienne haftowane wiązadło do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa, 1952 r. 51 �Kryziki Na Ziemi Lubuskiej kryziki rozwinęły się prawdopodobnie z wyłogi koszuli wykła­ danej na kołnierzyk; kryziki nakładane są niemal do wszystkich rodzajów ubiorów przez dorosłych i dzieci. K r y z i k i z końca X I X w. znacznie węższe od współczesnych były w y ­ konane z koronki. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę kryziki tiulowe, które w miarę wzrastania dobrobytu mieszkańców — poszerzały się. Kryzik odświętny zwany kruzem szyje się z haftowanego tiulu, koronki i barwnej wstążki. Główna część, to pas tiulu (szer. 10—15 cm, dług. 200—250 cm), posiadający 20 zębów. Część ta opada wokół szyi na ramiona, piersi i plecy. Drugą część stanowi pas ułożony w 27 drobniejszych zębów. Oba te pasy są bezpośrednio z sobą zszyte, a miejsce zszycia jest przykryte wąziutką szarobłękitną wstążeczką, ułożoną w skośne paski za­ gięte na tekturce (ryc. 66). Wstążki takie są harakterystyczne dla stroju druhen. K r y z i k i szerokie, (ryc. 66, II) nakładają zawsze dziewczyny, kiedy są ubrane w „bukiety" (ryc. 2). Ozdobą kryzika jest piękny haft na tiulu lub koronka, fałdy, w które cały kryzik jest ułożony, oraz barwne, wąskie wstążeczki, z tyłu związane w kokardę. (Tabl. I I ) . Poza kryzikami szerokimi (ryc. 66, II) ubiera się kryziki węższe, dwuczęściowe (ryc. 66, I), składające się z wąskiego paska płótna i szerokiego pasa tiulu ułożonego w krezę opadającą na ramiona. K r y z i k i takie ubierają dziewczyny do stroju do wyjścia, na spacer, na zabawę i w dni mniej uroczyste. (Ryc. 35). Wstążki, korale, wieniec i uzupełnienia Wstążki dzielą się na weselne i żałobne. Do pierwszych należą wstążki czerwone i ró­ żowe, do drugich fioletowe i niebieskie. Na starszych wstążkach sprzed 1910 r. kwiaty i liście są tkane maszynowo, na innych malowane. Wstążki są wiązane w kobołkę, t j . motyla pod brodę (szer. 10—12 cm, dług. 160 cm). Wstążka nakładana do stroju druhny na kok (ryc. 38) jest w środku zmar­ szczona tak, że posiada około 50 zagięć. Aby brzegi wstęgi ułożonej w fałdy nie rozchodziły się, są dodatkowo spięte nitką. Wstęgę ozdabia pośrodku kokarda i barwny kwiat (szer. 8 cm, dług. 250 cm). Korale z tyłu wiąże się b a r w n ą wąską wstążką. Poza wymienio­ nymi wstążkami druhna przycze­ piała czasami dodatkowo długą różową, podwójnie złożoną wstęgę, opadającą aż do kolan. Ogonki przy czepkach kobie­ cych oraz zdobiny na czepkach dziecięcych i kryziki dwuczęścio­ we w miejscu łączenia zdobiono wąskimi wstążkami różowymi lub niebieskimi. Wstęgi białe płócien­ ne lub tiulowe ręcznie wyszywa­ ne, noszone przez starsze kobiety do czepków nazywają podobnie jak i Łużyczanie „sznurkami" (ryc. 64). Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny — ok. 1910 r. Kaława, pow. Międzyrzecz. Fot. A. G!apa, 1952 r. 52 �Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakłady do ubioru wyjściowego i przy domu; I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulowy, haftowany, e — sposób zszywania części, c z częścią d, f — f — sposób układania — c. d; g—pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1954. Podziałka 1 : 20 Stosowane dziś jeszcze w Podmoklach, Kramsku i innych miejscowościach szerokie, kilkucentymetrowe wstęgi do obwiązywania się dziewczyn w pasie, używane były jeszcze na terenie całej Ziemi Lubuskiej na początku X X w. Piękny zbiór dawnych wstążek z Wielkopolski znajduje się w Dziale Etnograficznym Muzeum Narodowego w Rogalinie. Osobną grupę tworzą wstążki szyte do zapasek przypinane z tyłu do więzadeł, którymi także wiąże się zapaski. Są one wykonane z tego samego materiału co zapaska, są zdo­ bione plotkami, barwnymi taśmami i tiulowymi koronkami. Tabl. I I . Strój lubuski zdobią szklane dęte różnobarwne korale. Starszym kobietom znane są korale czerwone, prawdziwe. Zwykle nakładają 4—7 rządków czyli sznurków korali. Częścią składową stroju druhen jest wieniec zwany bukietem , nakładany na głowę (ryc. 37, 38). Bukiety wykonane są ze sztucznych kwiatów, liści, szkla­ nych bomb, staniolu, srebrnych lub złotych nici, tzw. pozłotka i z piór kogucich. Każda z tych części umocowana jest na drucie. Płasz­ czyznę równoległą do włosów two­ rzą poziomo umocowane liście „ró­ ży". Nad nimi w pięciu szeregach ułożone są białe lub czerwone ró­ życzki, między które są wplecione sztuczne ozdoby (ryc. 38). Po obu stronach niżej uszu wieniec jest wykończony piórami kogucimi, po­ malowanymi na kolor czerwony, zielony lub niebieski. Piórka te ułożone w maleńkie pęczki tworzą 38 Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy z ok. 1925 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. 53 �łuki. Bukiety do włosów przymocowuje się spinkami. Pięknie wykonany bukiet mieni się kolorami i drga pozłotkiem i piórkami. Bukiety bez piórek kogucich uważane bywają za niekompletne. Prawidłowo wyko­ nany bukiet okrywa niemal całą głowę barwnym zespołem róż i świecidełek (ryc. 38, tabl. I). Z przodu dobrze włożony bukiet ściśle przylega do twarzy. Starannie nałożone bukiety mają druhny przedstawione na ryc. 2. Na ilustracji tej widać też właściwie uło­ żone na szyi podwójne kryziki stanowiące nieodzowną część ozdoby głowy, ozdobę ściśle związaną z bukietem. Kolczyki zaczęto nosić ok. 1900 r., tak dawniej jak i obecnie rzadko je nakłada się, pierścionki weszły w modę pod koniec X I X wieku. Na pocz. X X w. noszono rękawiczki „farbiste" wełniane, w jaskrawych kolorach, o jednym palcu. Obecnie nosi się czarne lub brązowe coraz częściej skórkowe. Pończochy przytrzymywano specjalnymi podwiązkami uszytymi z szerszej prostokątnej łatki, do której na węższych końcach przyszyte były wąskie tasiemki przyciskające pośrednio poprzez grubsze łatki pończochę. Często pod­ wiązki' te były haftowane lub ozdobione barwnymi taśmami ułożonymi w harmonijnie ze­ stawione szeregi i zygzaki. Parasole weszły w użycie dopiero pod koniec X I X w. Rozpo­ wszechnione było w razie deszczu zarzucanie jednej spódnicy na głowę, spełniała ona rolę parasola. Dzisiaj ten sposób nie ma już zastosowania. Po ostatniej wojnie rozpo­ wszechniła się moda noszenia torebek. Do podwiązywania spódnic podczas pracy w po­ dwórzu służyło wykonane z wełny podkasidlo, t j . sznur wykonany na iglicach. Na Nadodrzu w rejonie Cybinki do ok. 1914 r. noszono pod zapaskami na tasiemkach zawiązanych w pasie kieszenie w formie torebki, uszyte z t k a n i n y . 59 Ryc. 68. Okrycie głowy wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawą lubuskiego ubioru były surowce miejscowe. Wrzeciona, przęśliczki, szydła, skrawki tkanin z okresu organizacji państwa Piastów znaleziono w Santoku. Wytwory te posiadają cechy wyrobów słowiańskich . Wykopane w Międzyrzeczu w X I V w. części odzieży ze skóry mówią o ówczesnym zróżnicowaniu odzieży i nieprzeciętnym poziomie technicznym. Na istnienie starych miejscowych ośrodków odzieżowych wskazują także nazwy niektórych miejscowości, jak Krosno, Kożuchów, Czerwieńsk. W średniowieczu w ośrodkach tych, jak i w innych, produkcja odzieży kształtowała się pod w p ł y w e m orga­ nizacji cechowych. Mimo, iż statuty i akta z tych czasów zaginęły podczas ostatniej wojny, zachowane jednak nieliczne archiwalia informują nas o wytwórcach. Z dokumentu Władysława Jagiełły z 1404 r. dowiadujemy się, że we wsi Przyczyna, koło Wschowy znajdował się folusz. Wiadomo także, że w X V w. sukiennicy ze Wschowy wsławili się swoimi suknami, tak że w następnych wiekach Wschowa była jednym z głównych ośrodków tkackich. Także w X V w. poważnym ośrodkiem sukienniczym był Świebodzin, który słynął jako konkurencyjny ośrodek produkujący szare, tanie chłopskie sukno, notowane wielokrotnie przez różne ośrodki jako odrębny gatunek tkaniny dla chłopów. Sukiennicy świebodzińscy posiadali od 1584 r. dom handlowy w Gnie­ źnie, a sukna ich rozchodziły się po całej Polsce. Później wywożono je do Szwecji, Holan­ dii, a nawet do Ameryki. Międzyrzecz w walce z Świebodzinem o rozwój swych warsztatów tkackich otrzy­ mał w 1513 r, od króla Zygmunta I korzystne przywileje. W 1557 r. w Międzyrzeczu istniał silnie zorganizowany cech k u ś ­ nierzy. W mieście t y m także w końcu X V I w. był jedyny znany nam z doku­ m e n t ó w specjalista wyrobu nożyc postrzygackich. Tam również zatrudnieni byli ubodzy szewcy, stanowiący osobną grupę w spisach. Dane te pozwalają przypuszczać, że Międzyrzecz był znacz­ niejszym ośrodkiem zaopatrującym w n a rzędzia i surowiec okoliczne obszary. O wielkim wpływie miast na zaopatry­ wanie wsi w tkaniny mówią też statuty Wschowy i Rawicza (1640). Jeden z nich przestrzega, że „nie wolno sukiennikom ze suknem na wsi biegać od domu do j a UUII1U . W średniowieczu Zielona Góra sta­ nowiła ośrodek tkactwa. Na liście tka­ czy zielonogórskich z 1629 r. poza wielu nazwiskami polskimi, jak Galisz, Kwas, Kłos itp. występuje 10 osób z nazwiska­ m i „Pole". Nie na wszystkich jednak obszarach Ziemi Lubuskiej wolno było Polakom w y k o n y w a ć rzemiosło. We Frankfurcie na lewym brzegu Odry jeszcze w 1645 r. każdy kandydat na mistrza cechu krawieckiego musiał w y Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Między, że jest pochodzenia niemieckiego, rzecz. Fot. c. A. F. — Baranowski, 1950 r. a nie wendyjskiego i to z czterech przod60 k a z a ć 55 �ków; zaś w 1660 r. cech szewców wykluczył czeladnika nie umiejącego wykazać nie­ mieckiego pochodzenia swych przodków. Wiek X V I I i X V I I I był złotym okresem rozwoju tkactwa, szczególnie na obszarach należących do Rzeczypospolitej. Ze źródeł dowiadujemy się, że Międzyrzecz dochodził Ryc. 70. „Bielica"' tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. wg informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. do wspaniałego rozkwitu, a sukna międzyrzeckie zdobywały sobie sławę i zbyt na Dale­ kim Wschodzie, w Chinach. Przędzenie nici z lnu własnego lub z „pańskiego" w okolicach Krzyża i Wielunia należało do powinności mieszkańców wsi. Spotykane polskie nazwiska krawców, płócienników i sukienników wskazują, że wyrobem surowca, rozpowszechnia­ niem tkactwa jak i szyciem zajmowali się obok Niemców, Polacy i Czesi. W okresie t y m uwidoczniają się pewne przesunięcia ludności ze Śląska na Ziemię Lubuską i z jej wschodnich krańców na zachód. W latach 1771—1776 w Beaulieu, w pow. słubickim, osiedliło się 18 rodzin z Polski. W r. 1781 po pożarze Babimostu, tkacze miejscowi prze­ nieśli się do Sulechowa. W X V I I I w. w okresie wzrastającej produkcji sukna znaczne ilo­ ści w e ł n y dostarczano z Polski centralnej i ze Śląska do Gubina i Żar, tak że ośrodki łużyckie, aby zapewnić zbyt miejscowego surowca w 1754 r. zmuszone były domagać się zakazu dowozu polskiej wełny. Poza wymienionymi miejscowościami do poważnych ośrodków produkcyjnych nale­ żały wówczas: Sulęcin, produkujący wysokogatunkowe sukna niebieskie i czerwone, Lub­ sko, gdzie tradycje tkackie przetrwały do dzisiaj, Piła, Drezdenko, Brojce, Bobrowice, Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. 56 �Tablica III Raporty tkanin i ozdoby ze słomy. Podziałka tkanin 1:1, dwu dolnych pasów ok. 1:2, ozdób 1:1,25, �Wieś Biała, Redlin koło Trzcianki, Trzcianka i in. Trzcianka np. ok. 1700 r. produkowała 14 000 sztuk sukna rocznie, a w 1815 r. liczyła jeszcze ok. 280 warsztatów. Ze zmianą granic i przejściem tych obszarów pod panowanie pruskie, jak również pod w p ł y w e m rozwoju nowych środków komunikacji, hodowla owiec i tkactwo —• jedno z ważnych zajęć ludności Ziemi Lubuskiej upadają, a tkacze jeden po drugim przenoszą się do nowopo­ wstających wielkich ośrodków tkackich w Łodzi, Ozorkowie i i n . . Po upadku większych ośrodków, tkactwo trwało jeszcze przez X I X w. po wioskach, by w nielicznych ośrodkach zaniknąć po I wojnie światowej. Tkaniny z końca X I X w. i pocz. X X w. zachowały się do naszych czasów a raporty ich reprodukowane są na tablicy I I I . Tkactwem w tym czasie zajmowali się zamożniejsi gospodarze w okresie zimowym oraz nieliczni tkacze w miasteczkach, którzy swoje wyroby sprzedawali na jarmarkach. Zaopatrywała się w nie biedota wiejska nie mająca roli ani możności naby­ wania tkanin u gospodarza za odrobek, a pragnąca ubierać się w stroje regionalne. W la­ tach tych produkowano wełniaki, zwane też derami i płótno różnej grubości. Specjalnie grube płótna tkano na fartuchy „porabiane", spodnie robocze, prześcieradła i płachty żniwne. Do wyrobu płócien używano przędzy lnianej swojej roboty. Osnowę nazywano bieg, a wątek potyk. Płótno pacześne było delikatniejsze (1 cni miał 14 nitek, „ g r u b e " zaś tylko 9). Aby płótno było zwarte zbijano je bijadłem, t j . płochą. Używano dwu ram nicielnicowych. Po utkaniu płótna bielono je na bielicach, napinając na trzy poziome tyczki, oparte na sześciu kołkach (ryc. 70) Płótno bielono przez polewanie co dwie godziny wodą i gotowanie raz w tygodniu. 61 6 2 Najwięcej płótna produkowano wg. współczesnych informatorów ok. 1900—1914 r. Fabrykacja tańszego płótna w mieście wpłynęła na upadek lubuskiego tkactwa wiej­ skiego, które zanikło w 1920—1925 r. Po wojnie w 1945 r. chwilowy brak fabrycznych Ryc. 72. Klocki do drukowania deseni z XIX w. Na klockach górnych nałożone są skrawki tkanin z od­ bitymi białymi motywami. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. 57 �materiałów wpłynął na odrodzenie tkactwa, które w pewnych ośrodkach pod kierow­ nictwem C.P.L. i A. nabiera charakteru spółdzielczego i specjalizuje się w tkaninach deko­ racyjnych . Wełnioki tkano na osnowie lnianej, dając w ą t e k wełniany. Do farbowania wełny uży­ wano chemikalii kupowanych w mieście, rzadziej w y w a r ó w z roślin. Około 1910 r. zaczęto kupować kolorową wełnę. Poważny zanik tkania samodziałów na spódnice zaznaczył się około 1905 r., Spódnice samodziałowe były bardzo cenione. Nowo utkane dery i wełnioki noszono początkowo tylko na święta do kościoła, na targ, a jak się podniszczyły, nakła­ dano je na codzień. Dawne dery, z końca X I X w. tkane były w szersze pasy. K i l k a przykładów tkactwa lubuskiego ilustruje plansza n r I I I . Reprodukowane raporty tkanin ze względu na kolor dają się sprowadzić do trzech typów określanych przez l u d jako dery lub wełnioki czerwone, zielone i czarne. W omawianych tkaninach przeciętnie na 1 cm przypada 9 nitek osnowy lnianej, a 10—12 nitek w ą t k u wełnianego. Godną podkreślenia jest trwałość barwników, tkaniny te po 40—50 latach wyglądały jak nowe, nic nie wyblakłe, czego nie można powiedzieć o tkaninach z terenu Nadodrza. 6S Inne materiały i ozdoby oraz części odzieży kupowano w sklepach i na jarmarkach w okolicznych miasteczkach. Do tych części należały również tzw. „modre jaki", t j . płótno farbowane, ozdobione motywami odbijanymi najpierw z drewnianych wyrzynanych klocków, a później z klocków drukarskich, na których desenie tworzyły nabite gwoździe (ryc. 72). Szereg pięknych okazów znajduje się w Muzeum w Międzyrzeczu. Bieliznę, zapaski, czepki, spódnice, portki robocze, plońdry dawniej wyłącznie, a obec­ nie jeszcze dość często szyją kobiety same. Szycie natomiast kabotów, sukien, katanek, ubrań, kożuchów powierzano wiejskim krawcom i krawczyniom, r e k r u t u j ą c y m się z bez­ robotnych rzemieślników. Kobiety pracujące w gospodarstwie powierzały pranie i kroch­ malenie czepków, oraz układanie bukietów wyrobnicom, umiejącym wykonać te czynności. Patynki, kufloki, hawy wykonywali mężczyźni w domu. Trzewiki i buty kupowano . w miasteczkach albo też zamawiano u miejscowych szewców. Do wybitniejszych wykonawców odzieży na pocz. X X w. należeli w Dąbrówce pow. Międzyrzecz: Teofil Pieter, który szył katanki i spodnie, a ubocznie rwał zęby p r y m i t y w ­ nymi obcęgami; Franciszka Grasza prała czepki i układała „dutki"; Michalina Matysiak szyła kabaty do ok. 1940 r., a dutki układa jeszcze i dziś; Konstancja Kusior Szulc szyje obecnie kabaty i jest uważana za znawczynię dawnej mody; Elżbieta Beneszkiewicz i Franciszka Koza zajmują się praniem czepków i układaniem dutków; układaniem bukietów kobiecych i męskich zajmowała się Dorota Spychała, która nauczyła się tych Ryc. 73. Pasy barwnych ozdób wyszywanych wełną ł jedwabiem na przednich częściach „polek", tj. bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Fot. A. Glapa, 1956 r. 58 �czynności od swej matki Franciszki Pauk. Kożuchy szył w Brojcach August Sztrast. W Podmoklach tkały w 1953 r. Franciszka Wołek-Buda i Zuzanna Kostyra; szyciem i konserwacją czepków zajmowała się Marianna Rychła, obecnie mieszkająca w Babi­ moście i Katarzyna Kania; krawcami b y l i Antoni Perz i Walenty Przybyła. Buty robił Wawrzyn Śliwa z Babimostu. W Kramsku Nowym do wybitniejszych wytwórców, zajmujących się szyciem, nale­ żeli: Jan Cichy, Józef Piwecki, Jan Tomiak, Teresa Tomiak-Kędzierzyńska, Tekla Ekert, Joanna Hajduk,Małgorzata Modrzyk-Przybyła. Przed dwoma laty przędzeniem i tkaniem zajmowała się Pelagia Kania, Weronika Krawiec, Jadwiga Dłużyńska, Weronika Cicha, Franciszek Tomiak. W innych miejscowościach spotykamy również liczne grono wytwórców. Głównymi ośrodkami zaopatrującymi mieszkańców Ziemi Lubuskiej w tekstylia i inne niezbędne czę­ ści odzieżowe były: Świebodzin, Chociebuż na Łużycach, Zbąszyń, Słubice, Zielona Góra, Gorzów. Mniejszą rolę spełniały inne miasteczka. Obecnie po przesunięciu granicy nad Odrę i Nysę, w w y n i k u poważnych przemian jakie zachodzą na terenie wsi, w niektórych gminnych spółdzielniach Samopocy Chłop­ skiej lepiej można zaopatrzyć się w tekstylia niż w handlowych placówkach miejskich. Coraz też obficiej zaopatrywane są spółdzielnie w materiały, które pozwalają teraz dość wiernie zrekonstruować prawie zanikłe ubiory ludowe. Rozdział IX ZDOBINY W stroju lubuskim do dzisiaj zachowało się znacznie więcej ozdób w stroju kobiecym niż w męskim, który o wiele wcześniej jako całość zanikł. W świetle zachowanych części odzieży i wspomnień informatorów, możemy stwierdzić, że zdobiny w formie haftu w y s t ę ­ powały głównie na kołnierzykach u koszul męskich, które wywijano na jedwabnicę za­ wiązaną na szyi. Krawędź tych kołnierzyków gładką lub wyciętą w ząbki i w półkola dzier­ gano, a następnie wyszywano brzeg płaskim haftem linearnym. Także zdobiono wyszyciam i mankiety u koszul. Na motywy dekoracyj­ ne składały się kółka, zygzaki, linie faliste lub motywy geometryczne. Do rzadkości należały kołnierzyki z dzierganymi dziurkami, przez które widoczna była jedwabnica. W męskim ubiorze lubuskim występuje najwięcej zdobin na napierśniku czyli fartuszku. Napierśniki zdobiono krzyżykowym haftem kolorowym, rzadziej płaskim, barwnymi wstążkami tka­ nymi w kwiaty i liście oraz barwnymi kora­ likami (ryc. 28). Elementem zdobniczym w katankach i su­ kmanach były stebnowania i nieliczne fałdy oraz guziki. Kapoty występujące jeszcze przed 1914 r. zdobiły z przodu szamerowania. Przy kożuchach elementami zdobniczymi były chwasty, znajdujące się na końcach sznurów, Ryc. 74. Kobieta w „polce", Dąbrówka, pow. Mię- służących do wiązania zamiast pasków dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. (ryc. 25). Dekoracyjnym elementem kożu59 �Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. M iędzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. chów było runo przy kołnierzach i mankietach wykładane na wierzch. Kapelusze w cza­ sie żniw zdobiono plecionką ze słomy (tabl. I I I ) . Cenną ozdobą stroju męskiego była jedwabna chusta, mieniąca się różnymi kolorami, zwana jedwabnicą. Zdobiła ona szyję. Na jej tle plastycznie uwidaczniały się zdobiny wyszywane na męskich kołnierzykach i wyłogach. Ozdobami związanymi ściśle ze stro­ jem obrzędowym jest bukiet i ręcznik drużby i półdrużby oraz gronko i wianuszek dru­ żyny weselnej. Ozdoby te wykonywano głównie z materiałów pochodzenia fabrycznego i mirtu. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym, podobnie jak w męskim, należy zaliczyć: haft, barwne wstążki i plotki oraz świecidełka. Haft w stroju lubuskim można podzielić na biały i barwny, płaski, wypukły i krzy­ żykowy. W koszulach stosują przeważnie haft płaski, niekiedy „wyłoga" wykonana jest z fabrycznej białej koronki. Także haft występujący na przyramkach koszul i kabotka Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 60 �Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle, pow. Sulechów. Muzeifm Narodowe w Po­ znaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. jest przeważnie ręcznej roboty, a motywy jego tworzą w większości elementy geome­ tryczne, rzadko łączone ze stylizowanymi fragmentami roślinnymi (ryc. 79). Biały haft w y ­ stępuje na czepkach i kryzikach (ryc. 75, 76). Haft snuty na tiulu lub wyszywany na cien­ kim płótnie układany .jest w długie pasma. Rozwój jego w ciągu 60 lat można jeszcze Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapaski. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Ro­ galinie. Nr inw. E 1264. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 61 �wyśledzić: z niezmiernie prostych motywów kółek, trójkątów i gwiazd stopniowo prze­ obrażał się w coraz bardziej złożone motywy, by w okresie 1920—39 r. dojść do szczytu rozwoju, a zarazem upadku, uwidoczniającym się w niewolniczym naśladownictwie koro­ nek wyszywanych fabrycznie. Taki haft stosuje się często do wykończania „sznurków" Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 :2 i dolnego brzegu zapasek. Biały haft fabryczny występuje na białych zapaskach i spódni­ cach nakładanych pod wierzchnie okrycia świąteczne (ryc. 53). Haft kolorowy stosują na brzegach czerwonych spódnic, na watokach, a nade wszystko na polkach, na których występuje na kołnierzu wzdłuż zapięcia i wokół bioder (ryc. 73). Jest to często haft krzy­ żykowy; na czerwonych spódnicach czarną wełną, na zielonych watokach różową, na czarnych zaś polkach zielonym; czerwonym, różowym, pomarańczowym, niebieskim jed­ wabiem lub kolorowymi nićmi. Wróby, t j . rozmaitej wielkości fałdy, układane w lewą lub w p r a w ą stronę bywają prasowane albo tak ułożone, by stały pionowo; występują one przy koszulach i kabotkach w miejscach wszyć rękawów, przy ramionach, jako wykoń­ czenia mankietów i ich ozdoby, powyżej łokcia i przy napięstku, częściowo zebrane są Ryc. 80. Biały haft na tiulu — kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A. Glapa, 1955 r. 62 �z tyłu w kołnierzyk albo w wyłogę. Na czarnych odświętnych kabotach i górnych częś­ ciach sukien spotykamy fałdy jako ozdoby przy napięstku. W formie większych fałd układane są w pasie jako osobny zespół zdobniczy w kształcie pasa. Podobnym efek­ tem zdobniczym są dutki, t j . pas tiulu ułożony na kształt ósemek, przyszyty do brzegu czepka wokół twarzy (ryc. 34, 60). „Oplecki" czyli staniki, dolne brzegi zapasek odświęt­ nych „sznurki" oraz rękawy zdobi się „ząbkami", plotkami, barwnymi sznurkami, ga­ lonami i koronkami o kontrastowych barwnych zestawieniach. Elementy te są wyłącz­ nie fabrycznego wyrobu (Tabl. I). Ważnym elementem zdobniczym w stroju kobiecym są różnego rodzaju wstążki. We­ dług relacji informatorów, pod koniec X I X w. i na pocz. X X w., kiedy używano do ubio­ rów głównie wstążek i wiązadeł haftowanych ręcznie (ryc. 63, 64) przyjeżdżali z fabryki z Chociebuża na Łużycach na wieś lubuską rysownicy i kopiowali wstążki na wzór, by wykonać je następnie fabrycznie. Poza wymienionymi ozdobami charakter dekoracyjny mają szpilki fabrycznego w y ­ robu o różnokolorowych główkach i szklane korale (ryc. 56). Przez krótki okres czasu przed I wojną światową koralikami zdobiono rękawki tzw. „ p u l s w e r m y " oraz fragmenty sukien wokół szyi. . Ryc. 81. Nożyce wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Pracę napisałem w oparciu o badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953—1954. Szereg wiadomości zanotowałem w terenie w 1945—52 r., kiedy organizowałem regio­ nalne zespoły lubuskie na uroczystości ogólnokrajowe w Warszawie, Poznaniu i Szczecinie oraz przeprowadzałem inspekcje referatów kultury i sztuki przy dawniejszych starostwach. W toku pisania pracy zużytkowałem również wiadomości zebrane z okazji opracowania lubuskich audycji regionalnych, które były nadawane z rozgłośni poznańskiej i wrocław­ skiej. W badaniach nad strojem lubuskim korzystałem z cennych materiałów zgromadzonych w Regionalnym Muzeum w Międzyrzeczu oraz w Muzeum Narodowym w Poznaniu (Dział Etnograficzny w Rogalinie), gdzie znajdują się okazy nie spotykane już w terenie. Prac drukowanych na temat stroju lubuskiego nie ma. W wydrukowanych zaś publi­ kacjach znajdują się głównie wiadomości o charakterze przyczynkarskim, niekiedy są one szczególnie ważne, ponieważ pochodzą z terenów nad Odrą, z których ostatnia wojna zmiotła wszystkie zabytki, względnie dotyczą odzieży, której w terenie dziś w muzeach nie ma. Cennymi dla badacza są ilustracje i wiadomości zawarte w pracach: Rose J u l i e n Die deutschen Volkstrachten, Monachium 1912, oraz opisy zawarte w pracy Karla B r u n ­ n e r , Ostdeutsche Volkskunde, (Lipsk 1925), J a n a E r n s t a S c h m a l e r a, Volkslie­ der der Sorben in der Ober- und Nieder-Lausitz — Berlin 1953), Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden, oraz Ludwika K u b y , Cteni o Luzici (Praga 1925). Pozwalają one w świetle wspaniałych ilustracji i opisów stwierdzić wpływy i różnice, jakie istniały między strojem lubuskim a łużyckim. Z literatury polskiej najcenniejszą jest praca zbiorowa wydana przez Instytut Za­ chodni p. t. ,,Ziemia Lubuska", (Poznań 1950r.). Znajdują się w niej opisy zabytków k u l ­ tury ludowej. W oparciu głównie o te prace napisałem pierwsze rozdziały dotyczące środowiska i rozdział „Wytwórcy i materiały". W wydawnictwie t y m poza szeregiem cennych artykułów znajduje się praca Anny K u t r z e b y „Lud i jego zwyczaje" w któ­ rej autorka opisuje współcześnie zachowany ludowy strój lubuski oraz związane z nim tradycje. Opis ten nie jest pełny, wspomina tylko o pewnych częściach odzieży, nie­ mniej zawiera szereg trafnych spostrzeżeń, cennych przy systematyzowaniu zebranego w terenie materiału. Podstawową pozycją dla celów porównawczych jest praca Adama F i s c h e r a „Etnografia słowiańska — Połabianie" (Lwów—Warszawa 1932), oraz Agnieszki D ob r o w o l s k i e j „Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej" (Kraków 1951). Prace te pozwalają zorientować się w elementach stroju używanego w Europie środko­ wej i wykazać wspólne cechy występujące w stroju Słowian Zachodnich i Lubuszan. Ważną •pozycję stanowi „Sukiennictwo Wielkopolskie X I V — X V I I wieku" opraco­ wane przez Antoniego M o n c z a k a , (Warszawa 1955). 64 �W pozostałych pozycjach wymienionych w spisie literatury znajdują się nieliczne wzmianki, dotyczące odzieży, są one jednak czasem ważkie i dlatego z nich korzystałem i na nie powołuję się w przypisach. Czuję się głęboko zobowiązany do podziękowania za życzliwe informacje i poświę­ cony m i czas w terenie: Dorocie Spychale, Konstancji i Zuzannie Kusior, Katarzynie Połomce, Wiktorowi Błochowi, Stefanowi Seperantowi z Dąbrówki Wlkp., Konstancji Kani, Franciszkowi Trochelepszemu z Podmokła, Onufremu Kani, Janowi Cichemu i Wiesławowi Sauterowi z Kramska, pow. Sulechów, Florianowi Litorowiczowi z Walewic, pow. Sulęcin, Jadwidze Smalec z Drzenowa, Józefowi Radkiewiczowi z Białkowa, Józe­ fowi Kasiowi z Jasienia. PRZYPISY 1 Współczesne województwo zielonogórskie, mimo że swym obszarem poważnie wkracza na Dolny Śląsk, bywa czasem zwane Ziemią Lubuską. Na tej przestrzeni zamieszkuje obecnie ok. 700 000 Polaków. Główne zajęcia ludności to rolnictwo i leśnictwo (55°,o prac.) Spółdzielni produkcyj­ nych jest 515, zajmują one 16,5% użytków rolnych, P. G. R. zajmują* 26,2%, gospodarstwa indyw. 57,3%. W przemyśle pracuje 21,4%, w handlu i komunikacji oraz innych zawodach 23,4%. Dane cyfrowe oparto na pracy Zbigniewa K r z y ż a n i a k a , „Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne woje­ wództwa zielonogórskiego''. Przegląd Zachodni Nr. 11—12, cz. I I . Poznań 1954 oraz na danych z czasopism. Ludność miejscowa i mieszkańcy sąsiednich obszarów, np. Wielkopolski, wyjeżdżający do woj zielonogórskiego nazywają Ziemią Lubuską tereny położone między średnią Odrą, Warta, Obrą i Obrzycą. Obszary zaś leżące na płn. od Warty zwą Pomorzem, a na płd. od Odry i Obrzycy — Dolnym Śląskiem. Stefan J a r o s z w pracy „Krajobrazy Polski", Warszawa 1954, ten sam obszar nazywa Wy­ soczyzną Lubuską. Więcej szczegółów na ten temat podaje Gerard L a b u d a w pracy Ziemia Lubuska w dziejach Polski str. 71—74, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. Wprost .przeciwne stanowisko do Labudy i innych autorów zajmuje Jan N a t a n s o n — L e s k i w pracy: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953, str. 96, 98, 99. Do starych warowni należą grody: w Santoku pow. Gorzów, w Skąpem i Kijach pow. Świebodzin, •w Kargowej pow. Sulechów, w Garbiczu, Owczarach i Rzepinie — Połęcku w pow. Rzepin i w Kijewie pow. Krosno. Santok położony w widłach Noteci i Warty został nazwany przez G a l l a A n o n i m a kluczem i strażnicą Królestwa Polskiego. Licznie położone grody nad rzekami i jeziorem, jak np. Dre­ zdenko, Lubusz, Krosno nie tylko strzegły przeprawy przez rzekę, ale również stanowiły ośrodki życia gospodarczo-administracyjnego. Wiele ówczesnych grodów posiadało podgrodzia, z których powstały później miasta. „Polskość ocalała w Ziemi Lubuskiej tylko na krańcach obszaru w szczególności na ziemiach gorszych, lesistych i zandrowych w płd. części Ziemi Torzymskiej nad rzeką Pliszką i wzdłuż Odry od Cybinki prawie pod Słubice (wsi Sądów, Gądków, Białków, Rzapice, Rybocice). W okolicy tej jesz­ cze w XVII w. był w użyciu język polski w kościele protestanckim, w użyciu domowym trzymał się dłużej". Zdzisław K a c z m a r c z y k : Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudaliźmie. Przegląd Zachodni nr 1—3, 1953, Poznań, str. 19. Ważniejsze z nich są: Tadeusz S e w e r y n , Strój dolnośląski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. Adam G l a p a : Strój szamotulski, Lublin, 1951, Adam G l a pa: Strój dzierzacki, Poznan, 1953. Agnieszka D o b r o w o l s k a : Strój pyrzycki, Kraków, 1955. Leopold H a u p t , Johan Ernst S c h m a l e r : Volkslieder der Sorben in der Ober- und Nieder Lausitz. Rozdział I I I / l , Kleidung — Berlin 1953 (Grimma 1841). Robert M i e l k e . Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde, Archiv der „Brandenburgie" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburgia zu Berlin, 1904. Band 10, str. 71. Autor wspomina o potrzebie opracowania stroju z okolic Frankfurtu i Flaming czego niestety nie wykonano. Szczegóły podaje Agnieszka D o b r o w o l s k a w pracy „Ikonografia ludowej odzieży zachodniosłowiańskiej". Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. Ciekawe dane zawierają prace: H a u p t a i S c h m a l e r a j . w. Adama F i s c h e r a , Etnogra­ fia słowańska — Połabianie ,Lwów — Warszawa, 1932 oraz materiały zanotowane przez C. Johana P a r u m a - S c h u l z a , których odpis znajduje się w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu. Na ubiory chłopskie wspomniane w Ziemi Lubuskiej (str. 520), podczas badań terenowych nie­ stety już nie natrafiłem. Dąbrówczanie reprezentowali Ziemię Lubuską na I Kongresie Tow. Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w Warszawie w 1945 r., na Zjeździe ludności miejscowej Ziem Odzyskanych w Warszawie w 1946 r., na Święcie Morza w Szczecinie 1947 r., na Święcie Wiosny Ludów w Miłosławiu 1948 r., na Festiwalu Mu­ zyki i Tańca Ludowego w Warszawie 1948 r. i in. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 5 Strój międzyrzecko-babimojski 65 �M Ten sam powód jako jeden z głównych wymienia Haut i Schmaler w wymienionej pracy. W czasie badań terenowych w 1953 r. we wsi Niemaszchleba pow. Gubin spotkałem kobietę siedzącą przed domem i wyszywającą na bluzce wzory norweskie z „Przyjaciółki". Opracowany w niniejszej publikacji strój lubuski, występujący w najżywotniejszej postaci w Dą­ brówce pow. Międzyrzecz, swą oryginalnością urzekł obecnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej, tak że ubierają się oni w strój z Dąbrówki i to zarówno w Międzyrzeczu, Gorzowie, Gubinie, Świebodzinie, Zielonej Górze, jak i innych miejscowościach. Z okresu wczesnohistorycznego znane są fragmenty tkanin, wrzeciono i szydło z Santoka. — J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, Poznań, 1949, str. 232, 239, 245. Cennymi okazami archeologicznymi dotyczącymi odzieży są m. in. wykopaliska z Międzyrzecza (ryc. 3), pochodzące z XIV w. Są nimi fragmenty obuwia, kurtki, ozdoby i narzędzia krawieckie, okazy znajdujące się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu i Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu. W bardzo podobną odzież są ubrane postacie przedstawione na gnieźnieńskich drzwiach brązo­ wych z X I I w. uwidocznione w obramowaniu drzwi w kompozycjach związanych z winobraniem i tło­ czeniem wina. Tadeusz D o b r z e n i e c k i , Drzwi gnieźnieńskie (Klejnoty sztuki polskiej), tabl. 37, 38, 39, 40, Kraków 1953. W Słońsku pow. Rzepin, w klasztorze Joanitów wybudowanym w latach 1480—1506, umieszczono w 1522 r. około 250 płaskorzeźb przedstawiających postaci i fragmenty z życia Joanitów i miejscowej ludności, która w owych czasach była w wielkiej części polska. O tych kilku rzeźbach pisze m. in. miesz­ kaniec Słońska: „Es folgen in der dritten Reihe der Tafel vier Körpe slavischen Aussehens, wohl alle aus der Landbevölkerung stammend". Gustaw S c h i l l i n g , Die Schlussteine in der JohanniterOrdenskirche in Sonnenburg — Oststernbergkaiender, 1930. Rose J u l i e n w pracy: Die deutschen Volkstrachten — München 1912 w rozdziale „Die Wenden" str. 151—165 opisuje strój łużycki i strój z okolic Cybinki nad Odrą. Jako jeden z typowych elementów słowiańskich wymienia owijanie głowy chustką i wiązanie jej nad czołem. Wiązanie chustki w ten. sposób było znane na Ziemi Lubuskiej już w początkach XVI w., na co wskazuje rycina. Krzysztof Boguszewski (zm. 1635) namalował w klasztorze Cystersów w Paradyżu (Gościkowie} pow. Międzyrzecz ok. 1628 r. obraz „Niepokalane Poczęcie", który znajduje się w kościele katedralnym: w Poznaniu. Wykonany jest na miedzianej blasze (170X112) u dołu umieszczeni są przedstawiciele różnych stanów w drobiazgowo wypracowanych strojach współczesnych. Stojące kołnierzyki znane są w ubiorach chłopów polskich już w XIV w. na Śląsku, a w stroju szamotulskim zachowały się do czasów współczesnych. Adam G1 a p a, Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych, Strój Szamotulski, Lublin 1950. Zwyczaj wyrzucania koszul na spodnie zachował się w wielu regionach Polski po dzień dzisiej­ szy. (F. K o t u l a , Strój rzeszowski). Chłopi z okolic Pińska, mieszkający w Białkowie nad Odrą, mima że zarzucili już strój ludowy, jeszcze przy pracy w obejściu sporadycznie wyrzucają koszule na spodnie. Novus Atlas Absolutissimus, Amsterdam, 1647—1657. Tom I I . Marchia Nova vulgo New Marek in March. Brandenburg. Przedstawiony na rycinie chłop ma także koszulę wyrzuconą na zewnątrz. Dane dotyczące nauki krawiectwa w Poznaniu w XVI i XVII w. wykazują, że w owym czasie uczyło się około 40°/o synów chłopskich. Przypuszczać więc można, że w zawodzie murarskim procent chłopów musiał być znacznie większy, nie dziw więc, że murarz jest ubrany w tak charakterystyczny ubiór chłopski — i ma koszulę wyrzuconą na spodnie. Patrz Tadeusz S e w e r y n , Ikonografia Etnograficzna, Lud t. XXXIX, Kraków — Poznań, 1952, Krótkie rękawy koszul jeszcze dzisiaj należą do charakterystycznych cech stroju lubuskiego. W e r d u m w XVII w. opisany strój uważa za typowy dla chłopek polskich. Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Podróżujący w r. 1672 Fryderyk Lucas, opisując polskie zwyczaje panujące na dworze Schlichtingów również zwraca uwagę na polski strój, który tam noszono. W. D w o r z a c z e k cytujący te. fakty w swej pracy również zamieszcza reprodukcję portretów Schlichtingów w polskich strojach szlacheckich. Włodzimierz D w o r z a c z e k , Schlichtingowie w Polsce, Poznań — Warszawa 1938. A. W a r s c h a u e r , Zacherts Chronik der Stadt Meseritz. Obraz ten znajduje się w Villa Borghese w Rzymie. Ziemia Lubuska, Poznań, 1950, str. 394. W Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu znajduje się szereg portretów trumiennych i zwy­ kłych, przedstawiających' mieszkańców Ziemi Lubuskiej w strojach polskich. W Uradzie pow. Rzepin, wiosce otoczonej lasami nad Odrą, ludność nie tylko odrębnie ubierała się, ale także mówiła odmiennym w stosunku do Niemców językiem (polskim) i była wrogo usposo­ biona do pruskich urzędników, gdy np. przyszli niemieccy poborcy .podatkowi z Rzepina, zabrano im. kosze podatkowe. Aurither K u c k u c k , Beiträge zur Heimatkunde der Neumark, Heft 8. Oktober 1925, Landsberg W. Fakt ten zachowany w podaniu ludowym jest niewątpliwym wyrazem walki Polaków z najeźdźcami.. Najruchliwszymi, podkreślającymi swe pochodzenie z Poznańskiego okazują się osadnicy z po­ wiatów Konin i Koło, pozostali Wielkopolanie raczej wpływają na życie organizacyjne (sołtysi, radni> i gospodarcze (reprezentują najwyższy poziom kulturalno-gospodarczy). Osadnicy zza Bugu reprezentują raczej upodobania artystyczne, np. tkactwo. Piękne okazy stroju ludowego przywiezione ze stron rodzinnych oglądałem w Białkowie pow. Rzepin, w Jasieniu pow. Żary. W Walewicach pow. Sulęcin, zetknąłem się z mieszkańcami przysto­ sowującymi stare formy i techniki do nowych warunków klimatyczno-gospodarczych, np. wyrób kalo­ szy z dętek od samochodów i traktorów. 12 13 u 15 , e 17 18 10 20 21 22 23 24 25 26 27 28 20 66 �ao £trój lubuski w wielu formach wykazuje wspólne cechy z dawnym strojem słowiańskim Połabian (Drzewian), zajmujących tereny położone ok. 80 km na płd. wsch. od Hamburga. Takie same noszono np. spódnice: dziewczęta — czarne w czerwone pasy, kobiety — zielone w czarne pasy (tabl. III) z krótkimi rękawami koszule, tak samo wiązane chustki w strojach świątecznych, podobnie nazywano pewne części stroju. P i ę t k a po łużycku oznacza ozdobę przy czepku, p l o t k a — podobną ozdobę na Ziemi Lubuskiej przy staniku. Więcej wspólnych cech można znaleźć porównując opisy stroju lu­ buskiego ze strojem połabskim. Patrz: Adam F i s c h e r , Etnografia słowiańska, Połabianie, Lwów — Warszawa 1932, str. 10—16. Johan Parum Schulz, j . w. Niemieccy uczeni ubiór ludowy „ . . . znajdują wyłącznie we wsiach polskich, wysnuwając wnio­ ski, że jest to również ubiór „praniemiecki', tylko lud, który go nosił, uległ spolszczeniu (SchnitzFrase)". Anna K u t r z e b a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 175. Cechy przejściowe na Ziemi Lubuskiej również zaznaczają się w języku. Tadeusz LehrS p ł a w i ń s k i , Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach śred­ nich. Katowice 1939. Współczesna Ziemia Lubuska od pol. X I I I w. do 1945 r„ pozostawała pod wpływem ścierających się na jej obszarze dwóch kultur: polskiej i niemieckiej; rozbita była na kilka organizmów politycznoadministracyjnych i należała w pewnych okresach już do Polski, już to do Brandenburgii, Nowej Mar­ chii, Śląska, Czech, (Saksonii), Prus, wreszcie do Rzeszy Niemieckiej. To długie wiekowe rozbicie, brak większego ośrodka kulturalnego nie sprzyjało wytworzeniu się na miejscu wyraźnie specyficz­ nych cech kulturowych. Różnice te uwidoczniają się jaskrawo na obszarze Dolnych Łużyc. Wiele szczegółów z sąsiednich regionów Ziemi Lubuskiej z dziedziny kostiumologii ludowej zawiera praca; Ludwik K u b a , Cteni o Łużici, Praha 1925. Poznanionką we wsch. Ziemi Lubuskiej nazywają jeszcze dziś starsi chłopi czapki, zwane gdzie­ indziej maciejówkami. Charakterystycznym zjawiskiem jest, że na Ziemi Lubuskiej przetrwały wyrazy czysto polskie, choć w głębi kraju np. bliżej Poznania do niedawna używano nazw niemieckich. W okolicach Poznania mówi się jeszcze niekiedy dzisiaj w gwarze zamiast więzić — sztrykować (stricken), zamiast młyniec — plindz (ziemniaczany placek). Jędrzej K i t o w i c z — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I , rozdział „O stro­ jach czyli sukniach męskich", str. 310, Kraków 1925. Ulrych W e r d u m podczas swej podróży po Pol­ sce w latach 1670—72 stwierdzają, że chłopi wkładają nawet w zimie tylko wiechcie słomiane w obu­ wie Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. . Watowane kurtki i spodnie uważane dzisiaj za typowo rosyjski w pływ praktycznej mody były w Polsce stosowane już w XVII w., o czym przekonywująco informuje nas ilustracja reprodukowana w Polskiej Sztuce Ludowej, R. VIII, Nr 3, str. 142. pod którą znajduje się podpis: kaftan watowany. (Facecyae polskie, 1642 r. Drzeworyt na odwrocie karty tytułowej. K. B a d e c k i , Literatura miesz­ czańska w Polsce XVII w., Ossolineum, 1925 r.). J. K i to w i c z na str. 307 pisze: „Pospólstwo i szlachta drobna różniła się od siebie butami, w których były przyszwy nowe czarne, a cholewy żółte lub czerwone podszarzane. Chłopi nosili buty czarne". Strój ten podobny jest do stroju Wielkopolan choć równocześnie posiada wspólne cechy ze stro­ jem łużyckim. Wierzchni ubiór chłopa łużyckiego w drugiej pcł. XVIII w. składał się z czarnego kapelu­ sza, czerwonej kamizelki z rękawami, zapinanej na białe guziki, żółtych obcisłych spodni, białych poń­ czoch naciąganych na spodnie pod kolana, niskich czarnych trzewików, kaftana modrakowo-niebieskiego, zielonej sukmany i laski. Szczegóły widoczne na barwnej planszy, wykonanej przez Samuela Granichera (1758—1813) zamieszczonej w pracy: Otto Eduard S c h m i d t , Die Wenden, Dresden 1926. . . . Jak silnie wiązał się kolor czerwony i biały z sylwetką polskiego chłopa mówi satyryczna nie­ miecka piosenka z XIX w., która w większym jeszcze stopniu dotyczyła Polaków na Ziemi Lubu­ skiej niż okolic Poznania: „Wir sind Polacken mit roten Jacken und weissen Hosen, wir sind aus Posen". Piosenkę tę śpiewała Zdzisławowi Szulcowi pomocnica domowa około 1900 r. Strona wiązania i zwisania ręcznika dla drużbów i półdrużby była różnie praktykowana i zmie­ niała się, w większości jednak drużbowie wiązali „kobołkę" z lewej strony. „Chłopcu pod kitel kładzie się też spodnie" (Podmokle). Anna K u t r z e b i a n k a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 184. Podług słów informatorki Zuzanny Kusior z Dąbrówki pow. Międzyrzecz, ur. 1912 r. „w mjcie parobki i dziewki dostawały koszule swojej roboty. Myto to były pieniądze zarobione w ciągu roku, otrzymane dwa razy do roku", w czerwcu na św. Jana (24) na jarmark i w listopadzie na Wszystkich Świętych. Dziewka dostawała 30 talarów, tj. 90 marek, a parobek 40 talarów, tj. 120 marek. Wiadomość tę powtarzam za J. K o s t r z e w s k i m , Kultura prapolska, Poznań 1949, str. 525, który podaje źródło: Kosmas noszenie spodni przez Słowian źródłowo potwierdza (Kronika czeska, I , 34). Kolor granatowy (indygo) w różnych odcieniach, niebieski, modrakowy itp. w wielu źródłach wymieniany jest jako charakterystyczny dla Polaków. Za taki też uważa go Ulryk Wer d u m podróżu­ jący po Polsce w latach 1670—72. Patrz Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce. Lwów 1876, str. 99. W chłopskim ubiorze kolor niebieski był oznaką starszeństwa i zamożności. Dzieci i młodzież ubierano w odzież o barwie surowego lnu. Robocze części odzieży nawet dorośli nosili nie farbowane. 31 32 33 34 35 M 37 ss 7 39 40 ; 41 42 43 44 43 �45a Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Na rozpowszechnienie się na Ziemi Lubuskiej niebiesko-granatowych sukman, noszonych z czer­ woną podszewką w miejscowościach położonych bliżej Odry, a bez takiej podszewki na innych obsza­ rach, wpłynęła długotrwała moda polska, zaobserwowana także przez cudzoziemców, a szczególnie zaprowadzenie w r. 1778 jasnoszafirowych kontuszów z czerwonymi wyłogami jako mundurów posłów woj. poznańskiego, kaliskiego i in. Wpływ ten jest widociny w ubiorach chłopskich w Wielkopolsce i widać go na Ziemi Lubuskiej, na której w pewnych zakątkach noszono także sukmany zielone. K o l ­ b e r g pisze: „Gdy mieszkaniec z Babimojskiego ukaże się niekiedy we Wrzesińskim, przezywany tu bywa Łopatą, z tej przyczyny, że ludność tamtejsza miewa na sobie sukmany (zwykłe zielone), któ­ rych poły w kształcie łopaty są krojone". O. Kolberg, Lud, W. ks. Poznańskie, cz. I I , str. 155, Kraków 1876. - Takie same płaszcze z pelerynami, tylko w kolorze czarnym i z kołnierzem stojącym nakładali chłopi na Śląsku. Stanisław B r o n i c z, Strój pszczyński, A.P.S.L., Kraków 1945, Plansze barwne. W.Gra­ b o w s k i , Die Volkstrachten in Oberschlesien, Breslau, str. 35. Podobne płaszcze z pelerynami nosili mieszczanie i szlachta. Odróżniały się one tym od chłopskich, że miały po 2—4 peleryn nakładanych jedna na drugą i to podszewkowanych. Podobne nakrycia głów mają chłopi przedstawieni na drzwiach katedry płockiej z X I I w. Ob­ cinanie włoisów i zarostu wiąże się ściśle z uchwałą soboru rzymskiego 1074 r. wzbraniającą noszenia zarostu najpierw u duchownych, a potem u świeckich. Cylindry wykształciły się pod koniec XVIII w. na terenie Francji, skąd rozpowszechniły się w for­ mie udoskonalonej przez Austrię, Niemcy i Anglię w Polsce, gdzie wśród warstw szlachecko-mieszczańskich były powszechnie noszone do ok. poł, XIX w., wśród chłopów Polski Zachodniej od połowy do końca XIX w. Chłopka przedstawiona na obrazie Boguszewskiego (1626) pt. „Niepokalane poczęcie', ubrana jest w charakterystyczny strój, o którym Ulryk Werdum, podróżujący po Polsce w latach 1670—1672 pisze, że składał się z koszuli u szyi, w pas ściągniętej w fałdy, zgrabnie obramowanej różnokolorową tasiemką. Wykończenie stanowiło opasanie por.ad biodrami czerwonym, żółtym lub zielonym pasem. Xawery L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, Kraków 1876. Podobnie w XVII w. szyto kitle, w których chowano umarłych. Porównaj Adam G 1 a p a, Strój Szamotulski, A.P.S.L. Lublin 1950, str. 13—17. Gładkie czesanie włosów z przedziałem na środku i wiązanie ich z tyłu w węzeł było charakterysty czne dla chłopek w Polsce w XVII w. Pisze o tym Ulryk Werdum, op. cit. Taki sposób czesania zachował się do dzisiaj poza Ziemią Lubuską w Sieradzkiem oraz w Czechosłowacji: Blazena S o tk ova, Nase Lidove Kroje 7, Kroj Litomyslky, Praha 1951, str. 16. Sposób ten znany był również na Śląsku. Walter S t e l l e r , Schlesische Volkstrachten, Breslau 1933, str. 71 i 119. Węzeł zdobiono w różnych okre­ sach kwiatami, koralikami, wstążkami. W czasie rozkopywania na cmentarzu grobów w Kramsku Nowym pow. Sulechów znaleziono w grobie dziecięcym z XIX w. dobrze zachowaną czerwoną wstęgę, którą przepasane było w pasie zmarłe dziecko; w innym zaś grobie znaleziono dobrze zachowaną jedwabną chustkę, okalającą czaszkę dorosłej kobiety. Watoki, spódnice, (nie należy mieszać z waciokami, rodzajem kurtek ryc. 48). Wacioki, jak można sądzić na podstawie podanych informacji, nawiązywały w kroju do polskiej mody z XVIII w. W piękniej formie zachowały się do dzisiaj na Łużycach. Biały kabatek bardzo przypomina krótką koszulę. Możliwe, że powstał on z koszuli, o której Ulryk W e r d u m (1670—1672) pisze, że „w Polsce koszule sięgają po pas". L i s k e , op. cit. str. 38. „Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. I , str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. H o tt e nr o t h, Der deutschen Trachten, str. 722 twierdzi, że bluzki lniane zachowały się tam wszędzie gdzie Słowianie zasiedlili wschodnie Niemcy, tj. w Altenburgu saskim, Bawarii, wsch. Hesji i wsch West­ falii Agnieszka D o b r o w o l s k a , Strój pyrzycki, A.P.S.L., Wrocław, 1955, str. 13 i 34. Na podstawie ilustracji stwierdzamy, że kabatki podobne do noszonej w Dąbrówce Wlkp. noszono na wielkich obsza­ rach: na Pomorzu Zach. (patrz B o r s c h e r W„ Volkstrachtenforschung in Pommern — Pommersche Heimatpflege, Stettin, Heft 5, 1932) oraz w Czechosłowacji Blazena S o t k o v a — Naśe Lidove kroje 7. Krój Turnowskiej, str. 18—19. Praga 1951. Zapaski na odziew należące do tradycyjnej części odzieży polskiej, zachowały się na terenach na których ludność uległa najpóźniej germanizacji, w początkach XIX w. koło Zielonej Góry. Okrywanie się barwnymi chustami nawiązuje do mody panującej w XVIII w. we Francji, kiedy narzucano na ramiona szale i barwne chusty. Moda ta przeniosła się z Francji pod koniec XVIII w. do Anglii. R a c i n e t , t. 4, nr 1, 4. Chusty z frędzlami spotykamy w hiszpańskim stroju ludowym, t. 5, nr 7, 8, 9 w prowincji Salamanca (7) i Avila (8—9). Na ryc. 7 widzimy nawet podobnie jak na Ziemi Lubuskiej zdobione rękawy przy bluzce. Krój wierzchniego okrycia, sądząc na podstawie rysunku, jest ten sam R a c i n e t A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888. W Polsce centralnej ś l o r k a , a niekiedy s c a d e ł k o — (Młynary) stanowiła obrzędowe nakry­ cie głowy panny młodej. „Pinano" ją, tj. robiono ze wstążek wzorzystych,, o motywach kwiatowych lub bezdeseniowych. gładkich, jednakowych"'. J. D e k o w s k i, Strój piotrkowski, str. 70, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań, 1954. Bukiety są podobne do wianków z XVI w. noszonych także we Francji. Taki np. bukiet ma na głowie Katarzyna Burbońska (1600), Racinet A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888, t. I I I . nr 8. 46 7 45 40 50 51 32 53 54 55 56 67 55 68 �O bukietach wspomina również K i t o w i c z , W Polsce nazwa ta i forma ozdoby w XVIII w. była stosowana również poza Ziemią Lubuską. Kieszenie znane były w Polsce już w dawnych wiekach; ilustruje je ryc. 13, T. S e w e r y n a , reprodukowana w Pol. Sztuce Ludowej nr 3, 1954, str. 143. W XVII w. ,.jerchowa kieszeń"' na pie­ niądze należała do charakterystycznych części ubioru mieszczan Kłodawy pow. Konin. Patrz: U. Rawita—-W i t a n o w s k i, Kłodawa. Warszawa 1905, str. 98. Znane są też przykłady noszenia kieszeni na pasku w średniowieczu w innych krajach. J. B r e a s, A. B r a c k m a n n, O. D o p p e l f e l d , H. L ü p k e , W. U n w e r z a g t , Zantoch eine Burg im deutschen Osten. Leipzig 1936, str. 102. „Davon zeugten die viele Spinnwirtel aus Ton und Holz und zwei gut erhaltene Molzspindeln (AbM 18. 13) Wirtel und Spindel sind in gleicher Art noch im heutigen slavischen Volksleben gebräuchlich (Moszyński a, a, O, str. 303 ff). 01 Wywody w poważnej mierze oparto na pracy Antoniego M ą c z a k a, Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII wieku. Warszawa .1955, str. 267. 262—3, 279. Michał S c z a n i e c k i , Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości. Przegląd Zachodni, Poznań 1948, str. 77. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecz z lat 1557—1827; A.P. w Poznaniu, Sygnatura Międzyrzecz, Drp. Cechu Kuśn. K a c z m a r c z y k Z., P i e r a d z k a K., S c z a n i e c k i M., Kraina Krośnieńska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 389, 390. S c z a n i e c k i M., Kraina Torzymska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 346. Herman T r e b b i n , Aus der Vergangenheit des Kreises Lebus und Stadt Frankfurt a/Od., str. 37. Do rozwoju tkactwa w XVIII i XIX w. w poważnej mierze przyczynili się czescy tkacze. G. H a n e b e r g , w artykule „Vom Flachsstengel zur Leinwand, Brandenburger Land, Monats-Hefte für Volkstum und Heimat, Berlin. Jan. März 1936, str.'40 pisze: Von diesen böhmi­ schen Lehrmeistern wurde die Kunst des Webens im Lande ausgebreitet und hat sich zwei Jahrhun­ derte hindurch im Volke lebendig gehalten. Znajdujący się w Muzeum w Rogalinie zbiór Jana Tomińskiego, zawierający wzory wełniaków Ziemi Zbąszyńskiej z XIX w. wskazuje, że moda stosowana w Dąbrówce Wlkp. podmoklu i in. miej­ scowościach na Ziemi Lubuskiej promieniowała na sąsiednie obszary. Reprodukowane na tabl. I I I raporty tkanin, dwa pasy od dołu z okolic Cybinki, zawdzięczam artystom plastykom Czesławowi Woź­ niakowi i Feliksowi Schmidtowi, którzy wraz z innymi plastykami, idąc za Armią Czerwoną i Woj­ skiem Polskim w 1945 r. dotarli do Odry, tam postawili pomnik zwycięskim wojskom w Cybince, za­ bezpieczyli szereg zabytków a między innymi przywieźli reprodukowane tkaniny porzucone przez mieszkańców Nadodrza. W Dębnie Lubuskim, na płn. od Kostrzyna mieszkańcy pochodzący z Zach. Białorusi wykonują tkaniny dekoracyjne, oparte na motywach „radziuszki", w dwóch kolorach: o osnowie białej a wątku bordo, lub czarnym, zielonym, żółtym i brązowym. Inf. mgr Zofia Wierczyńska. 59 00 62 m SPIS LITERATURY 1. A u r i t h e r K u c k u c k — Beiträge zur Heimatkunde der Neumark. Heft 8, Oktober 1925, Landsberg A. W. (Gorzów). 2. B l e i c h Erich — Der Atlas der deutschen Volkskunde in der Grenzmark. Posen—Westpreussen Grenzmärkische Heimatblätter. Heft 2. Schneidemühl 1938 (Piła). 3. B r a a s L , B r a c k m a n n A., D o p p e l f e l d O., L ü p k e H., U n v e r z a g t W„ Zantoch eine Burg im deutschen Osten, Leipzig, 1936. 4. B r u n n e r Karl — Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925. 5. B o r c h e r W. •— Volkstrachtenforschung in Pommern. Pommersche Heimatpflege. Heft 5. Stettin 1932 (Szczecin). 6. B u j a k Fr. — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie — Warszawa, 1920. 7. C h m a r z y ń s k i Gwido —• Kraina krośnieńska — Sztuka, Ziemia Lubuska, Poznań, 1950. 8. C h m a r z y ń s k i G. i W i l i ń s k i St. — Kraina Międzyrzecka — Sztuka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 9. Czasopisma: „Gromada" — Tygodnik, zał. 1949 W-wa; „Kobieta i życie" z dodatkiem „Wykroje i wzory" — Tygodnik, zał. 1946. W-wa; „Postęp krawiecki" — Miesięcznik, zał. 1945 Poznań; „Spółdzielnia produkcyjna" — Tygodnik, zał. 1950 r.. W-wa; „Przyjaciółka" — wydanie dla wsi. Tygodnik, zał. 1948 r., W-wa; „Świat mody" — kwartalnik, zał. 1948 W-wa. 10. C z e r w i ń s k i Kazimierz — Tajne archiwum niemieckie w Pile. Bydgoszcz 1946. 11. De ko ws k i Jan Piotr — Strój piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 12. Deutsche Volkstrachten — Eine Sammlung deutscher Trachtbilder, Köln am Rhein. 13. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój ludowy na Łużycach — Biblioteka Studium Słowiańskiego, Kraków 1948. 14. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. 15. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój pyrzycki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Kraków 1955 16. D o b r z e n i e c k i Tadeusz — Drzwi gnieźnieńskie — Klejnoty sztuki polskiej, Kraków 1953. 17. D w o r z a c z e k Włodzimierz — Schlichtingowie w Polsce — Poznań, Warszawa, 1938. 69 �18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 23. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 3«. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 70 F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska —• Połabianie — Lwów, Warszawa, 1932. F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska — Łużyczanie — Lwów, Warszawa, 1932. F r i e d e ! Ernst, M i e l k e Robert — Landeskunde der Provinz Brandenburg — Berlin, 1912. G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", Poznań 1952. G a j e k Józef — Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G 1 a p a Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. G l a p a Adam — Strój dzierżacki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. G l a p a Adam — Wielka Dąbrówka — Ilustracja Tygodniowa, nr 6, Poznań 1946. G i r k e G. — Die Tracht der Germanen, Band I, Leipzig 1922. G ö t z e Alfred — Die Vorgeschichte der Neumark, Würzburg 1897. G r a b o w s k i E. — Die Volkstrachten in Oberschlesien — Breslau 1935. H a m m l i n g - S c h ö n l a n k e P. — Die Tuchmacherei in Schönlanke von ihrem Entstehen bis zu ihrem Verfall — Grenzmärkische Heimatblätter — Schneidemühl, Mai 1926 (Piła). H ä m p e l Walther — Brässer Tuchmacherei, Grenzmärkische Heimatblätter, 2. Teil, Schneide­ mühl 1928 (Piła). H a n e b e r g G. — Vom Flachsstengel zur Leinwand — Brandenburgerland, Monatshefte für Volks­ tum und Heimat, Berlin, Jan.—März, 1936. H a u p t Leopold, S c h m a 1 e r Johann Ernst — Volkslieder der Sorben in der Ober- und NiederLausitz — Berlin 1953. — Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden (Kleidung — farbigen Tafeln). J a r o s z Stefan — Krajobrazy Polski — Rozdz.' Wysoczyzną Lubuska, Warszawa 1954. K a c z m a r c z y k Zdzisław — Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudalizmie. Przegląd Zachodni, Poznań, nr 1—3, 1953. K a c z m a r c z y k Zdzisław, P i e r a d z k a Krystyna, S c z a n i e c k i Michał — Kraina Krośnień­ ska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K i t o w i c z Jędrzej — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III. Kraków 1925. K o l a ń c z y k K„ R u s i ń s k i Wł. — Polacy na Ziemi Lubuskiej i na Łużycach przed 1939 r. — Tajny memoriał niemiecki, Poznań 1946. K o l b e r g Oskar — Lud — S. X. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I I I , Kraków 1876. K o s t r z e w s k i Józef — Kultura prapolska. Poznań 1949. K o s t r z e w s k i Józef — Pradzieje człowieka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K o t u l a Franciszek — Strój rzeszowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. K u b a Ludwik — Ćteni o Łuzici, Praha 1925. K u t r z e b a Anna — Lud i jego zwyczaje — Ziemia Lubuska. Poznań 1950. K r e t s c h m e r Albert — Die Trachten der Völker — Leipzig 1882. K r z y ż a n i a k Zbigniew — Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne województwa zielonogórskiego, Przegląd Zachodni, str. 11—12, cz. I I , Poznań 1954. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecza z lat 1557—1827. Archiwum Państwowe w Pozna­ niu, Sygnatura: Międzyrzecz, Dep. cechu kuśn. 1. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, t. 6, cz. 3. Berlin, 1912. L a b u d a Gerard — Ziemia Lubuska w dziejach Polski, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. L e h r - S p ł a w i ń s k i Tadeusz — Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach średnich, Katowice 1939. L i s k e Xawery — Cudzoziemcy w Polsce — Lwów, 1876. Ł o z i ń s k i — Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów 1921. M ą c z a k Antoni —. Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII w., Warszawa 1955. M i e l k e Robert — Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde — Archiv der „Brandenburgia" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburg zu Berlin, Band 10, Berlin 1904. M i t k o w s k i Józef — Kraina Gorzowska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. N a n k e Czesław, P i o t r o w s k i L , S e m k o w i c z Wł. — Mały Atlas Historyczny, Wrocław— Warszawa, 1950. N a t a n s o n - L e s k i Jan — Zarys granic i podziałów Polski najstarszej, Wrocław 1953. Przewodnik wycieczek Zjazdu P.T.G. w Poznaniu i Zielonej Górze, Poznań 1948. P i e t k o w s k i E. — Die Tuchmacherei in Schönlanke — Zeitschr. der Histor. Ges. f. d. Prov. Posen X I I , 271—310. P o h l a n d t — Hüben und drüben im Sternberg und Lebus — Heliosorgan des Naturwissenschaft­ lichen Vereins des Regierungsbezirks Frankfurt (Oder). Band 26, Berlin 1910. Polska Sztuka Ludowa — nr 3, r. VIII, Warszawa 1954, Ra ci net A. — Geschichte des Kostüms, deutsche Ausgabe, t. I I I , Berlin 1883. R a w i t a - W i t a n o w s k i —• Kłodawa — Warszawa 1905. R e t z l a f f Hans, H e i m Rudolf — Deutsche Bauerntrachten — Berlin 1934 �64. Rose Julien — Die deutschen Volkstrachten, München 1912. 65. S c h i l l i n g Gustaw — Die Schlussteine in der Johanniter-Ordenskirche in Sonnenburg — Oster­ berg Kalender, 1930. 66. S c h m i d t Otto, Eduard — Die Wenden, Dresden, 1926. 68. S c h u l z Werner — Alte Einwohnerlisten und Inventare aus dem Grenzmärkischen Sonderheft der Grenzmärkischen Heimatblätter. Schneidemühl 1938 (Piła). 69. S c z a n i e c k i Michał — Z dziejów ludności polskiej na Ziemi Lubuskiej, Przegląd Zachodni, 5—8, Poznań 1948. ^ 70. S c z a n i e c k i Michał — Kraina Międzyrzecka — Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 71. S c z a n i e c k i Michał — Kwestia narodowościowa i wyznaniowa w przeszłości Ziemi Lubuskiej — Przegląd Zachodni IV(6) Poznań 1948. 73. S c z a n i e c k i Michał — Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości, Przegląd Zachodni IV(7), Poznań 1952. 75. S ł a w s k a Aniela, K ę p i ń s k i Zdzisław — Malarstwo wielkopolskie 1520—1650, Muzeum Naro­ dowe, Poznań 1952. 76. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Szlakiem kozła lubuskiego, Kraków 1954. 77. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Maszynopis — Z badań terenowych na Ziemi Lubuskiej, Po­ znań 1954. 78. S o t k o w a Blazena — Nase Lidove Kroje 7, Kroj litomyslsky, Praha 1951. 79. S p a n c e r Adolf — Die deutsche Volkskunde — Leipzig 1935. 80. S t e l l e r Walter — Schlesische Volkstrachten, Band I . Teil 1. Die niederschlesischen Volkstrach­ ten — Breslau 1938. 81. T i l k e Max — Osteuropeische Volkstrachten — Berlin 1925. 82. T o m i ń s k i Jan — Wzory wełniaków Ziemi Zbąskiej z XIX w. — Muzeum Narodowe, Dział Etnograficzny w Rogalinie, 1954. 83. Trzaska, Evert, Michalski — Ilustrowana encyklopedia, Warszawa 1925. 84. U n r u h Christoph — Zur Geschichte der Tuchmacher in Unruhstadt — Grenzmärkische Heimat­ blatter, Heft 2 — Schneidemühl 1938 (Piła). 85. W a r s c h a u e r A. — Zachert's Chronik der Stadt Meseritz. Poznań, 1883. 86. Z a j c h o w s k a Stanisława — Kraina Międzyrzecka — Geografia — Ziemia Lubuska, 1950. 87. Ziemia Lubuska — wyd. Instytut Zachodni, Praca zbiorowa, Poznań 1950. 83. Ziemia Lubuska. Wielkopolska Zachodnia. Mapa komunikacyjno-administracyjna wraz ze skorowi­ dzem nazw. Podziałka 1 : 300 000, Poznań 1947. 89. Ż y c h l i ń s k i Teodor — Zbąszyń, Tygodnik Ilustrowany, T. 8, 1863. SPIS ILUSTRACJI Rye. 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Ryc. 2. Stroje druhen. Rogoziniec, pow. Międzyrzec. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. Ryc. 3. Fragmenty obuwia. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Ar­ cheologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak 1955 r. Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Górnej, pow. Wschowa, ok. 1430 r. Fot. A. Glapa 1956 r. Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenk­ mäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 8. Krój części odzieży w/g Księgi Cechowej Krawców we Wschowie z XVII w. Podobne okrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Wojewódzkie w Po­ znaniu. Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. Ryc. 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Ressłaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934 r. Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodyni i gospodarza. Rekonstrukcje ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i kobiety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 13. Ubiory w/g obrazu Krzysztofa Boguszewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1682 r. mai. w Para­ dyżu, pow. Międzyrzecz. Obecnie w Katedrze Poznańskiej. Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niemczech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. 71 �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryć. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc Ryc. Ryc. Ryc. 15. 16. 17. 18. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. Fot. N. N. Drużba i druhna. Porównaj z tabl. I . Dąbrówka pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (poncho), a — rę­ kaw z przyszytymi tasiemkami zastępującymi guziki, f — kołnierzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1917 r. 20. Szkic spodni z drugiej połowy XIX w. A. — przód, B — tył. Podmokle Małe, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. 21. I Szkic lnianej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. I I . — szkic kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I I I Katanka noszona do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — tyłu, 1 — rękaw. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :30. 22. Okrycia zwierzchnie rekonstrukcję: I —szkic, modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku wy­ jątkowo oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poła, i •— rękaw, j — ozdoba — imitowana kaletka, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 30. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Części ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — przed­ nia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32. 20. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w a — buty „siadane", odświętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — buty noszone przez biedniejszych chłopów, c — buty robocze, d —„kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wywożenia mierzwy itp. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 28. Młodzieniec w półkoszulku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Narodowe­ go w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E 3. Fot. A. Glapa, 1956 r 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka X I X w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", — c splot pasma słomy na kapelusz d — czapka krymerkowa lub barankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A, d, e — w/g danych i okazu Onufrego Kani z Nowego Kramska, pow. Sulechów, f — w/g Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, b, c — w/g okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 r. 30. Mężczyzna w czapce „poznanionce". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Odzież z Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. Fot, Fot. A. Glapa, 1956 r. 31. Czapka barankowa z opuszką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 33. Ubiory kobiece robocze Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 34. Letni ubiór odświętny dziewczyn. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1953 r. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r." 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h •— części rękawa, i — naramiennik, — j — koł­ nierz. Według okazu: Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II) Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I Szkic „krzesnoka" okrycia zwierzchniego nowo­ rodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20. 41. Koszule kobiece, płócienne .1 — zimowa, I I — letnia. — A przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c —kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części rękawa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdobiące koszulę I z przodu, n — z'ąbki ozdobne. I — według okazu Mu­ zeum Narodowego w Poznani u— Rogalinie, nr inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sule­ chów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :30. 1 72 �Ryc 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szoreem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" — spódnica. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —• krój spód­ nicy, I , I I ; d — krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach", g — różowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdo­ biąca watok powyżej ząbków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spód­ nicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szoreem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h, i — 1 : 6. Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: a — zielona w czarne paski, b — czerwona w paski zielone, niebie­ skie i wąskie czarne; a — z Podmokła, pow. Sulechów, b — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 68, 67. Fot. Z. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 44. Suknie odświętne: I — starszego typu z końca XIX w. i pocz. XX w.), I I — około 1910 r. bę­ dące odbiciem ówczesnej mody, błędnie uważana za ludową .A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e, t' — tył, g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Sulechów, 1954. Podziałka 1 : 30. Ryc 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 46. Bluzki: I — poTfca zdobiona z przodu barwnym haftem, I I — kabat, I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma ułożona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogali­ nie, nr inw. E 1408, 1954 r. Podziałka 1 : 30. Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haftem Podmokle Małe, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe • w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. E — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowego kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. Ryc. 50. Staniki zwane „opleckami". I — starszego typu, mniej ozdobny, noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny strojniejszy. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpil­ kami. Według okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15. Ryc 51. Gorset odświętny starszego typu z ok. 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 52 Zapaski odświętne zwane fartuchy, a — widok ogólny, b, b I —ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 :30. Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 54. Mężatka w uroczystym ubiorze, w chuście tzw. „siei". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. III—IV — robocze czepki z płótna starszych kobiet. V—VI — tiulowe czepki od­ świętne. A — widok z boku, B — z tyłu C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywa­ jąca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka za­ krywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmianą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j —»„ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobru­ dzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obwiązująca „ogonek", m — szpilki, I , I I , V — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I I . IV, V I — z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5. Ryc. 57 Czepek kobiecy z płótna drukowanego w desenie i tiulu. Gościkowo, pow. Międzyrzecz. Mu­ zeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 378. Fot. A. Glapa, 1952 r. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Ryc. 58. Dziewczyny w czepkach. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Krój czepków ilustruje ryc. 56, VI. Ryc. 59. Czepek dziecięcy do chrztu. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 60. Czepiec z wstążkami, przypiętymi na ciemieniu, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Gla­ pa, 1955 r. Ryc. 61. Czepek brokatowy, Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1948 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fo. A. Glapa. 1952 r. 1 1 73 �Ryc, 64. Płócienne haftowane wiązadła do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa 1952 r. Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakładane do ubioru wyjściowego i przy domu; ryc. 35, 55. I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny, ryc. 2, 37. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulo­ wy, haftowany, e — sposób zszywania części c z częścią d, f — sposób układania — c, d; g — pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :20. Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz Muzeum Regionalne w Międzyrze­ czu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 68. Okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F. — Baranowski, 1950 r. Ryc. 70. „Bielica" tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. w/g informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. Ryc. 72. Klocki do drukowania z XIX w. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 73. Pasy ozdób haftowanych barwnymi nićmi na przednich częściach „polek" — bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 74. Kobieta w „polce"'. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. /^lapa, 1955 r. Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapasKi. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1234. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek) Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 : 2. Ryc. 80. Biały haft na tiulu •— kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A, Glapa, 1955 r. Ryc. 81. Nożyce w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 82. Mapa I . Zasięg ubioru międzyrzeczko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Druhna i drużba. Mai. J. Karolak. Tablica I I . Gospodarz i gospodyni. Mai. J. Karolak. Tablica III. Raporty barwnych tkanin. SPIS TREŚCI Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 6. Rozdział I I . Zarys histo­ ryczny rozwoju stroju, str. 9. Rozdział III. Zasięg badanego stroju, str. 1,3. Rozdział IV. Ogólny opis ubioru męskiego, str. 14. Rozdział V. Szczegółowy opis ubioru męskiego, str. 19. Rozdział VI. Ogólny opis ubioru kobiecego, str. 23. Rozdział VII. Szczegółowy opis ubioru kobiecego, str. 37. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Zdobiny, str. 59. Charakterystyka źródeł, str. 64. Przypisy, str. 65. Spis literatury, str. 69. Spis ilustracji, str. 71. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 75. Stresz­ czenie w języku angielskim, str. 80. �P E 3 fO M E T HapHfl onHcaHHbiii b flamioft MOHorpacpiiii hocht Ha jno6ycKnx 3e¡vi„iax t. e. Ha 3eMJiax B03Bpam,eHHfeix b 1945 rosy aBJiaiomwxca b HacToamee Bpeaia nacTbio 3ejiëHorypcKoro paiioHa (3ejiëHa Typa). TeppiiTopiia 3Ta jiejKWT Has cpeflHeü OAPofí ttempy pejcaioj BapToii, Oflpoíí, 06>Kimpii vs. Q&QOVI. SeM.TiM 3TM c ceBepa rpaHunaT c IIoMopbeM, c lora c HioKHeií Cajiesiieil, c BOCTOKa c IleHTpajibHOii BejibKonojibCKOíi, a c 3anafla c JlyjKMuaMH i-i EpaiiflepSypri-iew (HejieuKaafleMOKpaTH'ieciíanPecnyBjiMKa). B nepwoA Tpëx tmchh jier Ha stom TeppwTopuw mojkho npocjieflt-iTb pasBMTwe npoTOCJiaBHHCKOK, cjiaBHHcKoił m no35Ke nojibCKofí JKH3HM. C 1246 r. JlioSycKaa 3eMJia, KOTopaa STanamu 3aB0ëBbiBajiacb HeMua.MH, HecMOTpH na 6e3nomaflHyio repMaHii3ai;ii0HHyio nojíriTHKy 3axBaTHiiKOB — coxpani«ia ĄO flHH OCBOÔCTKfleHI'IH MHOrO CJiaBHHCKWX II ClOJIbCKMX HepT. OflHMM H3 S.neMeHTOB pe3KO OTJIHHaiOIIIMX nojiHKOB ot HeMqeB na stmx 3eMJiax 6biji HapoflHbiii Hapas, KOTopwü, aasce T0r,ria, Kor/ia yace 3aM0JiKJia nojibCKaíi penb — flojiro emë, TaKíKe Kaií m flpynie KyjibTypHO-SbiTOBbie cpopMbí, c6nfleTe.nbCTBOBa.Ti o C3H3M 3TMX 3e.\iejiŁ c IJojibmefł. TaKMM npriMepoM coxpaueHi-ia cjiaBHHCKOfi ocooeHHOCTii, no^TBepjKflemibiMflasceHeMeuKHMii ynëtibiMM (IïorjiaHfl, SpHCT, tJ^piieflejib Po6epT, MwejiKe) aBJiaeTca paíioH IImomhkm, jieaxamHií Hafl peKoń Oflpoíí, KOTopbiñ aojibtue Bcex, noHTii 700 jieT, HaxoflHJica nos HeMeu,koíi BJiacTbio. B BOCTOHHOiï nacra JIioSycKoii 3eMJin. KOTopaa TOJibKO b Hanajie XIX BeKa öwjia 3axBanena Heivm;aMM — coxpaHMJiHCb He TOJibKO nojibcicwe Hapo^Hbie KyjibTypHOóbiTOBbie cpopMbí, ho Tanate TblCHHH M€CTHbIX nOJiaKOB, KOTOpbieflO?KHajlMCb0CB060JKfleHHa 3TOÍÍ 3eMJH-I COBeTCKOM H nOJIbCKOii apMMHMK — nocjie flojirnx jieT npyccKO-raTJieposcKiix npecjieflOBaHiiii coesiiHuiMCb co CBoeií pofluhoä, coxpaHHjiM CBOK) HaqwoHanbHOCTb; oaHoü M3 npiiHMH rHCTa IIojihkob aBJiajiacb TOKJKe oco6enHOCTb MX HapHfla, KOTOpblH BOIipeKM Cpai'JHCTCKOM npOnarOHfle, CBMfleTejIbCTBOBaJI O TOM, HTO 3TO 6bIJia no.TibCKaa 3eMjiH. B rnxjiepoBCKiiii nepwo/i Hapfifl 3tot nacTO asjiajica npiiHiiHOn npeeneflOBaHiwi; iiHorfla rHTjiepoBi^bi yTBepjKfla.nw, hto sto HeMeuKun napas, a nojibCKnii Hapofl — onojiaienHbie HeMUbi; b nepwofl-jKe caHaui-iOHHoro naKTa o nearpeccjiw, ri-iTJiepoBUbi, yKa3biBa.nii Ha ocoöeHHOCTb Hapafla no.naKOB, Kaii Hafl0Ka3aTejibCTB06ojibmnx HaarioHajibHbix cbo6oh, kotopwmh nojiHKPi nojib30Bajincb b repMaHHii. Korsa->Ke nojinTHKa M3MeHajiacb — sth JKe cambie ruT.nepoBCKMe B.nacTH BMflCJiM b Hapafle nojiaKOB BooöpajKaeMbje. BpajKCKMe n KMnepiia.7incTHHecKMe HaMepeHwa no.nbCKoro napora no OTHomeHMM k TepiviaHHPi. OflHoií M3 npwHMH, CMJibHO noBJiHHBiuiix Ha iicie3HOBeb.Me HapoflHoro Hapaaa — aBJiajiacb nocjieflHaa BOMHa, bmbo3 IlojiaKOB b rjiyôb repiiaHMii w BoeHHbie fleiiCTBiia. HapaflHbifí jno6ycKHÍí Hapa/i, cjieflbi KOToporo coxpaHiijn-icb raaBHbiM oñpa30M, Ha boctohhwx TeppiiTopwax JlroóycKOM 3eMHM chhTaeTca npeflCTaBiiTejibCKi-iM Hapa^oM stoh 3eMJin n noBcejviecTíio ynoTpeÖJiaeTca KOJiJieKTi-iBaMJi xy^osíecTBeHHoíí caMO/reaTejibHOCTM. HapoflHbiił Hapafl Ha JlK)6ycKoíí 3eMjie, TaKHce KaK m Ha mhwx TeppnTopwax owBaeT pa3noo6pa3HBIM, b 3aBMCMMOCTM ot BpeMeHH rofla, ot flHa, ot nojia u B03pacTa xo3ai-ma, a TaKJKe ot ero 3asKi-iTOHHOCTH. CaivibiM nony.napHbiM HapaflOM, npi-iHanJie>Kau^iiM KflanHiiMnapa^aM stom 3einjin aBJiaeTca MyjKckoíí u jKeHCKHíi napafl macpepoB. T ÍKencKuü napnd. Etapas 3TOT Taöji. I coctoht 1-13 6ejiba (3 nacTii puc. 41) 113 ôejioro «KaÔoTKa» (puc 40), Ha KOTopbiii oflesaeTca Sejiaa HaKpaxMajieHHaa io6Ka Ha öpeTejibKax, pofl «BaroKa» (pite. 42) va 6e,noM k)6kii c ôoraroM BbiuiHBKOM (puc. 42,1) H3 oejioií jKopaceroBoii mm ByajieBOíi ioökii, oöbiKHOBeHHo c SejibiM MejiKHM y3opoM, «on.ieisKa» — 5e3pyKaBHKKa-.nncp'«iKa rojiy6oro, KpacHoro, 3ejiënoro mjim po30BOro i^Bera* (pwc. 50, 51), k KOTopoMy OfleBaeTca «3anacica» nepe^HMK Toro-jKe u(BeTa. fleByuíKH o^eBaiOT Ha Horn 6ejibie hvjiki'I h ^ëpHbie 6othhkh. rojiOBHWM yóopoi.i aBJiaeTca «6yKeT» BeaoK (puc. 37), a TaKJKe Hapaflnaa jiema C3aflw (pwc. 38). Hleio vKpamaeT rodipMpoBaHHbirł bopothmk (pwc. 65—67), oycbi, Hapas flonojiHHioT .leHTbt m KpacHbie mjih posoBbie hbcth, npi-iKOJioTbie nos noflôopoflKii (puc. 37,63,64), a TaKJKe cnaflarouiaa c rojiOBW Ha cniory fljiHHHaa po30Baa jieHTa. npasflHMHHbiíí Hapafl 3aMyjKHeíi jKeHm,nHbi (Taó.rí. II) coctomt va oejioií io6kii, 3ejiëHoro mjim MHoro i.\BeTa «BaTOKa», KpacHofi io6kh i-i BepxHeñ. ioôkh 3e.ïïëHoro mjih spyroro qBeTa H3 flOMOTKaH75 �Horo MaTepMaaa. HBJiaiomencH yme nacTbio njiaTba. Ha pyöauiKy, juoöyeKaa «eHini-iHa, oßeBaex «HHKy» — BepxHaa nacTb njiaTfaH (pnc. 36,46), TiojieBbiH roobpHpoBaHHbri/r bopothmhok («Kpbi3HK») (pwc. 65—67) n jieHTbi c y3opo:,i b iiBeTbi «cBajieSKbie» posoBoro u m KpacHoro HBeTa. TpaypHbie — rojiySbie mjim dpwojieTOBbie, «CMTeBbiü» n.iaTOK (puc. 45, 54), a na rcwiÖBy neneii (puc. 57—61). Hapafi flono.nHHioT nepHbie nyjiKM n nepHbie BMCOKwe Sotmhkw. MysKcxoü Hapnd. IHacbep, KpoMe 6ejiba — pyöaruKH h KajibcoH, Hä3biBaeiubix «raTKaMM» — o/ieBaeT CBeTJibie ci-mei'OJiySbie iirraHbi (TaSji. I), KpacHyio «KaTaHKy» (puc. 21, III), nepHbie hockm m canorw (pi-ic. 26 a—c). BiiecTO rajiCTyKa tuadpep 3aBH3biBaeT mjim KpacHyio jieHTy, mjim kvcok iiiejiKOBOM MaTepnw «Kpafea», na rojioBy ofleBaeT mjiany c «ßyKeroM» t. e. c nyHKOM ubstob c no30JioTOH (Taö.i. I , pwc. 16,17). IHacbep nepe3 njieno m 'rajinio noBH3biBaeTca nojioTeHueivr, yKpameHHbiM uumpokom Hapajj,HOM po30bom JldlTOH. HpaBflHMMHbiM Hapa/i ÄeHaToro MyacHMBW, Kpowe öe.iba coctomt M3 cmhmx uiTanoB, nepHbix hockob, BbicoKMx canor, dpwojieTOBO-SopflOBOii «KaTaHKH» 3 Me.nKyio »repHyio KJieTKy, cnHew cepMarn (puc. 22 I, I I 23); rueio MyjKHMHa oÖBaswBaeT i^BerHfaiM hjim mejiKOEbiM n.iaTKOM, Ha kotopmw BbiKJiaflMBaeT bopothhk; jieroM Ha ro.noBe hocmt iiianKy Ha3biBaeMyro no3HaHHHKOö, a 3hmom — MexoByio rnanKy (pwc. 27, 29) m na cepmary HajieBaeT nojiyiuySoK c SoJibiiiMM bopothmkom. B dtmx Hapaflax, Kpoivie hmcto nojibcroix ajieMem'OB, HOiiieHHbix Ha TeppMTopiiM nojibinii b npo,(OJi~«eHMM HecKOjibKO coTeH jict, mojkho 3arvieTHTb HeKOTopoe BJiMHHHe san'lfla, rjiaBHMM o6pa30M OpaHLniM. Kpoivie Toro b ,jik)6;; ckom napa/ie mojkho o5Hapy>KMTb HeKOTopbie *jepTbi oömne c HapaflOM CjiäBHH, npojKHBawinMx 3anajjHee peKM Onpbi: ByjKHiaH, nojiOBaH a raKi-Ke HaxoB, npojKMBaiomMX Ha iore. HepTbi 3tm npoHB.iraioTca b Se.uoM xojicTMHe, 3 KpacoHHOCTH Hapajia, b «SyKeTax», b ynpameHitax bojioc n rojioßbi, b iwexoBbix nenuax, no.nymySKax, b mepcTaHbix noacax mjim KaiiMax. Hacioamaa paöoTa aanncaHa rjiaBHbiw o6pa30M na ocHOBaHMM TeppiiTopMajibHbix- Mccjie/roBaHMii Ha-iaxwx b 1945 ro^y. OnHaKO Sojibinaa MacTb Marepiiajia co6paHa b 1952—54 ro/iax. HcTopHnecKan xapaKTepMCTMKa 3tom paöoTbi ocHOBaHa Ha nyöjiHKaiiHHX UMTHpoBaHHbix b npw.nojKeHHOM criMCKe JiHTepaTypbi. 7 PEECTP PHCYHKOB Puc. 1. Ko63apb b npa3flHMHHoi'i oflemjae. noflMOKJie, ye3/j, CyjibexyB. <t>oi\ K. KuTuiviaH, 1947 r. Pmc. 2. /(pyjKKH. Poro3HHMue, ye3fl MexcMpeii.. *ot. MMKOJiaß fleu,, 1955 r. Pmc. 3. OSyBb. Apxeojiori-iHecKMM OTflerr Me>Kwpen—3aMOK, XIV b. Apxeo.noniHecKMM My3en b no3HaHe. Oot. Ct. Ky5aK, 1955 r. Pmc 4. Oflescaa KpecrbHH no roTiinecKOMy CTeHHHOMy M30öpajKeHMio M3 KocTe.na b nn;MHe TypHeü, ye3jj Bcxobo, ok. 1430 r. <3>t. A. T.nana 1956 r. Pmc. 5. OflejKAa KpecTbHH 113 OKpecTHOcxeM Cjiyown. <E>parMeHT neM3a>Ka Ha <£>paHKdpypT c 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Prowinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Pmc. 6. BapaniKOBas: manKa no ':3bophhkv» (SapeJibecb) va KocTe.na npesifle npMHaflJiejKaui.ero MOHaxaivi HoaHMTarvr. CjiOHbCK, ye33 Cy.neHijMH. 1522 r Pmc 7. rojioBa jKeHuiMHbi OKpbiTaa «mojibiikom» (xycTKa^ no 3BopHMKy M3 Kocrejia npe-«/i,e npi-iHafl.nejKaujero inonaxaM l/toaroiTaM. CjiOHbCK, ye3fl CyjieHi4MH, 1522 r. Pmc. 8. noitpoM nacTeö oflejKflbi c KHi-irn Hexa nopTHbix M3 BcxOBbi b XVII b. rocy/japcTBeHHbiii BoeBOflCKiiil ApxiiB b no3Hane. Puc. 9. JKeHCKaa o^ejK/ia no 3BopHMKy n3 KOCTejia npejKfle npiiHaji,.nejKam,ero Monaxaivi WoaHMTaM, CjiOHbCK, ye3fla Cyjienij;MH, 1522 r. Pmc. 10. JIiooycKaa -sceHinima b npa3AHiiHH0M koctiomc c Ypa/ry h. Oflpow, ye3fl CjiyÖMLte. Pmc. 11. npa3,riHi«HbiM 3hmhm'm koctiom xo3aöKM ir xo3hmhu. PeKOHCTpyKi^pia oflejKflw c XIX b. Pmc H. KapcuaK, 1956 r. Pmc. 12. JleTHMM npa3ÄHiiHHbifi koctiom SarpaKa m HteHiiiwiibi. PeKOHCTpyKi;iia ojj,e>Kflbi c XIX b. Pmc. H. KapojiaK, 1956 r. Pmc 13. OflejKfla no oopa3y KuiMiuTodpa BoryuieECKoro «Henopo^-moe 3anaTbe ITpecbBaToii T^eBbi MaPmm» c 1628 r. M3o6pa-«aji b HapaflMJKe, ye3jr MescMpen;. Tenepb b no3HaHe. Pmc. 14. ]Tpa3aHHHHaa oaejKaa jKeHmiiH. flejieraij.ua JKeHiiiMH JIioöycKOH 3eMJiM Ha Cbe3fl b BepjiMHe Coio3a nojiHKOB b TepMaHMH. <I>ot. AjieKcaHflep KpacbKeBMH, BepjiMH, 1937 r. Pmc. 15. JleTHaa paSonaa OAejK^a. floöpyBKa, ye3/j MoKMpeii dpoT. H. Tnana, 1953 r. Pmc. 16. 4>parMeHT CBaabeßnoä /jpyjKiiHbt ok. 1920 r. <Sot. H. H. Pmc. 17. Hlaobep m «pyjKKa, floöpyBKa, ye3A MejKwpeu, cpOT. A. r.uana, 1953 r. Pwc. 18. MyjKCKaa py6aruKa: A — nepea, B — 3aa, C — nacTH noKpoMKii: d — nepefl m 3afl (nOHxo), e — pynaß c TecbiviarviM b MecTO nyroBMij, f — bopothmk, g — HanjibenHMK, i — bwihmbkh Ha BopoTHMKy. -flo6pyBKa, ye3ji MejKMpeii 1954 r. MacirtTao 1 : 3. Pmc. 19. MyjKHi-rabi b Tpajj,MuiiOHHbix KocnoMa»:. *üt. K. KMTirMaH, 1947 r. Pmc. 20. HlTaHbi c BTopoii nojioBMHbi X I b. A — nepejj, B — 333. no;a;MOKJibe Majie, ye3A CyjibexyB. PeKOHCTpyKi4Ha 1954 r. 0 76 �Pmc 21. JlfaHHHaíJ «KaTaHKa» (5;iy3a) c BTopoii nojiOBMHbi XIX b. TaKHe-jKe carviwe hocmjim Toxe 6e3 pyKaBOB. rio/j;MOKjibe BiiejiBKMe, ye33 CyjibexyB. I I — KaM30Ji c KOHiia XIX b. PeKOHCTpyKixMa. I I I — KaTaHKa 143 cyKHa mjim dpjiaHejiH ok. 1920 r. A — nepea, B — 3aa, C — nacTM noKpoüKM:d— noKpoM nepeflHeii HacTi-i. e — 3aaneiî nacTM, f — pyKaB. lio o6pa3ixy JîHa ToMarna Hweivma. floôpyBKa, ye3fl MejKiipeu;, 1952. MacuiTaS 1: 30. Pmc. 22. BepxHaa ojrejK/ia : I — 3ckm3, peKOHCTpyKqiia CMHeíí jihhhom KaTamtH, ôfauia HomeHa 6e/i~ HbiMM KpecTbiiHaMM b XIX b. I I — Iljiain M3 CMHero cyKHa c nepejiMHKoîi b XIX b. HOineHHbiH ÔOraTbIMM KpeCTbHHaMH, KOpHMapbHMM M flp. TlepepblBHbie HepTbl Ha 3T0M pMCyHKG MCKJIIOHMTejibHO o6o3HaHaiOT HeBMflMMbie no/i nejiepMHKofi pyKaBbi m KapMaHbi. 3ckm3, peKOHCTpyKIIMH. Pmc. 23. I I I — nepuaa cepMara MCHe3ixiaH e 1945 r. A — nepeji. B—3aa, C — nacTii noKpoMKM: d — cnMHa, e — nepejr, f — 3aflHHH nacTb CMopmeHa, g — kjimh npMiiiMTbiH k CMopureHOfi nacTM, h — nojia, i — pyKaB, j—yKpamenne — MMMTHpoBaHan KajieTKa, k — bopothhk. floGpyBKa, ye3a MejKnpeij(, 1945 r. MaciuTao 1 : 30. Pmc 24. MyjKHMea b npa3flHMHHOM KOCTroine. floflpyBKa, ye3jj MejKMpeii. CyKMaHa to^ho npujieraeT k rpyjxH. HacTM koctiomob ms HapoflHoro My3ea b IIo3HaHe — PorajiMHe. <£>ot. A. rjiana, 1956 r. Pmc 25. Oseni-iM KOJKyx nouiHTbiM cvkhom. A — nepe/i. B — 3a/i, C — nacTM noKpoiiKw: d — nepe/xHas. e — cnMHa, f — bopothhk, g — pyKaB, h — cbparMeHT HiHypa k nepeBH3Ke. floSpyBKa, ye3fl MejKMpeq, 1952, iviaciiiTaS 1 b 32. IIpoBep c pmc. 27. Pmc. 26. Mvjkckoîi oöyBb Ha nepejiOMe XIX m XX b. a — canorM «ca/raHe» (MarKne rojieHMiiia) npa3flHMHHbie HomeHHbie ôoraTbiMM KpecTbaHaMM b — canoni 6e/XHbix KpecTHH, c — paSonne canoni, d-—«KydpjibOKM»—paSonaa oôyEb HOiuena 3 cjiHKOTHbie, Mopo3Hbie jXHti h ,no bwbo3km HaB03a. Pmc 27. KpecTbHHMH b KOHcyxe m KpeiviepKOBOiï inanité. ,lJ,o6pyBKa, ye3fl MejKwpeu;. <ï>ot. A. Tjiana, 1956 r. IIpoBep c pmc. 25 — noKpoiï KOJKyxa. Pmc. 28. lOnouia b ivïaHMuiKe. floSpyBKa, ye3fl Mexi-ipeu,. HacTb KOCTioivia m3 Hapojnroro Mysea b IIo3HaHe — PorajiMHe. Hp. mhb. M.H.H.E. — 3. 4>ot, A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 29. MyjKCKne uianKii: a — poraTWBKa, b — cojiOMeHHaa rujiaría «jKHMBHaa» c — cnjieTeriHe cojioMbi Ha injiany «»», d — öapainKOBaa iuanKa, e, f — noKpoñKa iiianoK d, A, d, e — no o6pa3u,y OHypbpero KaHM M3 HoBero KpancKa, yey/j CyjibexyB, f — no o6pa3ny <¡>paHixHiiiKa HMeiviqa H3 floôpyBKii ye3/i MejKHpeq, 6, c — no oôpa3u,y H3 PenioHajibHoro Mysea b MejKMpime, Hp. mhb. M.M.E. — 380. Pmc AjibdboHC KoBajibCKii, 1955 r. Pmc 30. MyjKHiraa b uianKe «no3HaHbOHue». floSpysKa, ye3/j Menüipeq. KocTioMbi c Hapo/iHoro My3en b no3H3He — Porajiwue. Hp. mhb. M.H.n.E. — 3. *ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 31. BapaiiiKOBaa nianKa c ;:onyniKoii» (nacTb onycKaeiviaa Ha yuin) no 3BopHMKy m3 KOCTejia npejKnpMHa7J.nejKaiqero MOHaxaivi HoaHMTaM. CjioHbCK, ye3/i CyjieHUMH, 1522 r. Pue. 32. JIro6ycKMe >KeHuiiiHbi b oflejK^e sa ceHOKOCbi. floôpvBKa, ye3ji MejKMpeq. <&ot. A. r.nana, 1955 r. Pmc 33. 2KeHCKaa paSonaa oflejK/ia. floSpyBKa, ye:i.n MejKMpeij. Oot. A. Tjiana, 1955 r. Pmc. 34. JleTHHii npa3/j,HHHHbiił koctiom jieByiuKM. floôpyBKa, ye3fl MejKMpeii,. <î>ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc 35. fleByniKM b npa3jrHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, yesfl MeîKHpeq. <E>ot. A. Tjiana, 1953 r. Pmc 36. iKeHujHHbi b npa3/JHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, ye3/j Me?KMpen; <î>ot. H. A. <£>. BapaHOBCKM, 1950 r. npoBep c qBeTHWM njiaHuieTOM Hp. I I . Pmc. 37. fleByuiKa b «6yKeTax» (bohok). floôpyBKa ye3« MejKMpeii. 'î'ot. A. Tjiana, 1953 r. npoBep c pmc. 2 m pmc. 38. Pmc 38. MaHep Ha/ieBaHHH .rieuTbi. floöpysKa, ye3fi Me/Kiipeq. <Î>ot. TpajKMHa BbimoaiMpcKa, 1953 r. Pmc 39. npa3flHMHHbiM koctiom nojKiuioM jKeHiqMHbi.floôpvBKa,ye3/i Mescwpeii,, çboT. A. Tjiana, 1953 r. Pmc. 40. nojioTHHHbie KaôaTKH Hoiuem-ibie non, jiiicboivi t. na3. «onjibeqeK». A — nepe/j;, B — 3a/i, C — .nacTH noKpoMKM: d — rojiOBHaa ^lacTb, neperr, n 3a/i, e, f, g, h — lacra pyKaBa, i — HanjienHMK, j—BopoTHMK. Ho o6pa3y KaTspiiHbi naJiOHKM (I) m flopoTbi Cnbixajibi (II). floSpyBKa, ye3fl Me>KMpeu;, 1945, 1954 r. MacuiTa6 1 : 30. I I I . 3ckm3 tKniecHOKa» BepxHew oflejKflbi hobopojKflëHHoro. KajiaBa, ye3ji Me^KMpeij, 1954 r. MacuiTa6 1:20. Pmc, 41. ¿KeHCKiie nojiOTHaHbie pySauiKM. I — 3MMOM, I I — neTOM. A — nepe/i, B—3afl, C — «acTii nokpoííkm: d — «KaSaTeK», BepxHaa nacTb (iiohxo), c — k.tiihm pactuMpaiomMe 6okm, f — «HaflOJieK», HMJKHaa nacTb, g, h, i — iacTM pyKaBa, j •— «iiiHypKa» TecbMa, k — HanjieHHMK, 1 — BopoTHMK, l — «Bbi.nora» HacTb OTJiojKei-.'Horo BopoTHiiKa, ł, m — BepxHaa m HMJKHaa nacTb BbmiMBKH pySauiKH I cnepe/iM, n — HapaflHbie 3yÔHMKM. I — no o5pa3qy va Hapojj;Horo My3ea b no3naHe — PorajiMHe. Hp. mhb. E 81 113 noflMOKjia BnejibKMero, ye3j\ Cy.nbexyB. I I — no o6pa3qy KoHCTaHirwM Kycbop M3floôpyBKM,ye3fl MejKMpeir, 1954. MacuiTaß 1 : 30. Pmc. 42. KDôkiÎ: I — npa3jj,HMHnbiH onjibeij;eK ms njopqeM, ôejiaa ioôKa c JiMdpoM, I I — «BaTOK» loÔKa noflöi'iTaa BaToií, I I I — «mopn» (looKa). A — nepeflHSH «lacTb, B — 3aflHHH nacTb, C — -qacTir noKpoüKii: d — noKpow ioökm I , I I , d — noKpcfi k)6km I I I ; e — noac, i — jibHaHaa TecbMr HaniMTaa Ha «K>KMJKax» ioSkm, g — po30Bbie svShmkm cflejiaHbie Ha BH3ajibHBix cromax yKpauiaioiHMe BaTOK, h — pa3HoriBeTHaH TećbMa yKpaiiiaioinaa BaTOK Bbime syÓHMKOB, i — «3y6hmkm» TecbMa yKpamaiornaa hmjkhmm 6eper ioSkm I I I . noKpoMKy KapMaHa m noflTHHCKM bmjj;ho Ha opeHTMpoBO^Hbix pMcyHKax. Oaesaacb cnepßa iiaKJia^biBajiM Ha ceöa BaTOK, noTOM onjibeqeK m Ha KOHeq niopq. floôpysKa. ye3ji MejKMpeir, 1953 r. MacrnTaS 1 : 30. yKpameHMM g, h, i — 1 :6. i 1 1 77 �PMC. 43. lOÔKa M3flOMOTKaHHCronojioraa a — 3PjiëHaa c HëpHMMW nojiocaMH, b —KpacHaa c nojiocaiiH 3ejiëHiiMn, rojiy6bi.Mii M V 3 K M M I I HëpH:iMM. a — c nosMOKJia, ye3s CyjibexyB, b — c ß o 6pvBKM, ye3s MejKiipeij;. HaposHbift My3efi B IIo3HaHe — PorajiHHe. Hp. MHB. E. 68, 67. <3>OT. JI. nejK, 1956 r. P M C . 44. npa3flHMHHbie K O C T I O M B I : I — cTapniero nina c KOHiia X I X M Hanajia X X B., I I — O K . 1910 r. M3o5pajKaji Torflamnioio MOfly OUIM6OHHO CHirraHHyio napoflHOii M O S O M . A — nepesHaa nacTb, B —sasHaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii; d — nepes, e, f — 3as, g, h — pyKaB, i — nacTii I O Ö K I I Ha3. «6pbiTbi», j—noac. 06pa3eu; I M3 flo6pyBKii, ye3/i MejKwpeii, I I — H3 noflMOKJia, yess CyjibexyB, 1954 r. MacniTa5 1 : 30. PMC. 45. JKenixiiiHa B npa3SHi«HOM KOCTiOMe. ,Ho6pyBKa, ye3s MejKMpeu, * O T . A. T.nana, 1953 r. P M C 46. Bjiy3bi: I — «nojibKa» yKpainena cnepesn pasuonBCTHOH E M I I I I - I B K O M , I I — ita6aT, I I I — KacpTau. A — nepeflHaa nacTb, B — 3asnaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii: d — nepes, e, f, g, h—bas, i — BopoTHi-iK, j , k—pyKaB, 1 — TecbMa coöpanaa B C 6 O P K M , 1 — noac. I o6pa^3en; — M3 KaJiaBbi, I I — i-o flo6pyBKH, o6a ye3s MejKiipen, I I I —113 HoBero KpaMCKa, ye3fl CyjibexyB. HapoflHbiii My3efi B nosHaHe — PoraiiMHe, Hp. MHB. E. 1408 r. 1954. MacuiTa6 1 : 30. P M C 47. «Ka6aT»—KaM30,n yKpairreHHbiii nëpHOii BbimiiBKOfi. ITosMOKjie Majie, ye3s CyjibexyB. HaposHbifi My3eił B no3HaHe—Pora-mme. Hp. MHB. M.H.H.E. — 745. <£>OT. A. Pjiana, 1956 r. P M C 48. 3CKM3 «BaubOKa» — 3MMHeü jKencKOü o^emfibi O K . 1880 r. Kpa.MCKo CTape, ye3s CyjibexyB. PeKOHCTpyKniia 1954 r. P M C 49. YKpameHMa Ha pyKaBax njiaTba. floopyBKa, ye3s Meanipeu,. HaposHbiii My3en B no3HaHe — PorajiMHe. Hp. MHB. E. 1266. * O T . A. Tjiana, 1954 r. P M C 50. JlncpmiKPi Ha3. «onjibemïn». I — CTapmero Ti-ma, Menbuie yKpameHHWu nomeno so O K . 1920 r. I I — coBpeMeHHbiii 6ojiee yKpauienuwM. OnjibenKM BnycKaeTbca B IO6KM npncTarHyTwe K H M M 6yjiaBKaMM. no o6pa3ixy KaTspimbi najiOHKM (I) u /lopoTbi Cnwxajibi (II). 7Ip6pyBKa, ye3# MejKMpeir, 1945 r. MacmTaô 1:15. P M C 51. npa3SHi-iHHbiH KopceT CTapmero Tuna O K . 1920 r. 7Io6pvBKa, ye3s Meatnpeii. <¡?OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 52. npa3flHM mbie nepesHiiKii Ha3. çbapTyxi-i. a — O6UJMM BM/J;, b, b I — yKpauieHMe npwcTarHyToe c3asM noaca, b I I — nacTb noaca 3aBa3aHHaa C3as¡-i B KOKap/xy, c — noKpoii nepesneíi nacni nepesHMKa, d — Bbimi-iTbiii Tiojib. e — noac (nacTb n oaca). KajiaBa, ye3,i Me>KMpeii, 1953 r. MacuiTa6 1 : 30. PMC. 53. nojiOTHHHbiii nepesHiiK. fl,o6pyBKa, ye3s Meacwpeii. <£>OT. A. Pjiana, 1955 r. PMC. 54. 3aMyjKHaa >KeHUj;MHa B npa33HHHHOM KOCTiOMe, na rojiOBe MjiaTOK Ha3. «cniíi-i». /Io5pyBKa, ye3S Memi/ipeq. <E>OT. A. T.nana. 1953 r. P M C . 55. ßeByuiKa B npa3/j¡HMHH0M KOCTiOMe. /Ipöp\BKa, ye3s MejKwpeij. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. P M C 56. Hennri: I — 6ejibiii TiojibeBMM KpëCTHbrii HenniiKpe6eHKa.il— KpacHbiM njjioiiiBbiM nenmiK pe6ëHKa. I I I - I V — no.noTHaHbie nenubi nojKHJibix xeHiiiMH. V - V I — TiojibeBbie npa3SHWHHbie nemnKH. A — BM/4 M3 CTopoHbi, B — C3asn, C — nacTii noKpoiiKw: d — «cerneo» — S O H M I J I K O T . 3H. nacTb nenna 3aiq?biBaroiiia:i TeMa 1-1 yniw, d — TecbMa TIOJIIO yKpenjiaiomaa AOHWDIKO, e — 3a/j;Haa nacTb nenu,a saKpbisaiomaa 3aTbijioK, f — « I U H V P K M » Ba3aHMe, g — Kpy:KeBO Ha 74yTKM Ha nofloÖMe « P W J K O K » — 5 MeTpoB, h — noiinoH, j — «oroHeK» — Bo.nHMCTaa 3ai4Haa nacTb •— 1,80 M., i — «cb.nopKa» — nacTb n p b i m i i T a a i¡3 jieBeii CTopoHbi xpaHi-iT neneu nepes rpa3bio, k — KBeTKM yKpauiaiomiie neneii. 1 — jienTOHKa o5BasyeMaa «oroHOK», m — 6yjiaB KM. I , I I , V — M3 flo6pyBKM, yesfl Me?Kiipei4, I I I , IV, V I — 113 no/xMOK.na BuejibKiiero, yesn, CyjibexyB, 1946 r. MacuiTa6 1 : 5. P M C . 57. XCeHCKi-iii neneu, c y3opnaToro nojioraa M T K I J I I O . rocbr(MKOBO, ye33 MejKiipeij. Peri-iOHajibHbiM ^Ky3eñ B Mescwpeiie. Hp. MHB. E. 378. <3?OT. A. Tjiana, 1952. IIoKpoíí nenria npoBep puc. 56. V . P M C . 58. /JeByniKn B nenrj;ax. no^MOKJie Bwe.nbKMe ye3R CyjibexyB. <Î>OT. K. KMTqMaH. 1947 r. noKpoii Henni-iKOB puc 56. VI. P M C 59. KpëcTHbiîi neneu, pe5ëHKa. /I,o6pyBKa, ye3fl MeÄupen;. <T>OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 60. Henen; c jieHTaMM npiicTartryTbiMH Ha MaKymKe rojiOBbi. floopyBKa, ye3fl Me-iKi-ipeij(, dpoT. A. Tjiana, 1955 r. P M C 61. napneBbin neneii, Kajiosa, ye3fl MejKiipeir. PernoHajibHbiii Myseń B MoKwpeine. Hp. MHB. <E>OT. A. Tjiana, 1952 v. P M C 62. BbiuiMBKa Ha Tio.neBOM nenni-iKe. floôpyoKa, ye3p. Mesuipeil. 4>OT. .A. PViana, 1948 r. P M C 63. TioJieBbie CBa3biBaHiia K nenqy O K . 1910 r. AoópvEKa, yesfl MejKMpeq. PeriionajibHbiM My3eü B Me>Ki/ipi-iij,e. Hp. MHB. E. 52. P M C 64. nojiOTHanbie BbimwTbie CBa3biBaHMa K nenuy c KOHiia X I X M Hanajie X X B . ^oopyBKa, ye3fl MejKHpeir. PerMOHa.TibHbiM My3eii B MejKnpeL(e. Hp. MHB. E. 53. <£>OT. A. I'jiana, 1952 r. P M C 65. «Kpy3» T . 3H. rod^piipOBanHbiM B O P O T H M H O K C nojioTHa. KajiaBa, ye33 MeJKiipeu;. <3>OT. A. Tjiana, 1952 r. PMC. 66. Kpw3iiKH Ha3. «Kpy3W»: I — so npa3ÄHHHHoro M soMauínero KOCTioMa. P M C 35, 55. I I — so npa3SHMHHOro KOCTioMa «6yKeTOB» T . 3 H . BeHKOB HomeHbix spyJKKaMM. P M C 2, 37. A —• O6HJ,MÍI B M S , B — nacTii noKpoiiKii: c — KpymeBO JIM6O TecbMa npMjieraionsaa K uiMe, d — TioJibeBbiii BbirxiMTbiii noac, e — cnoco6 cuiMBaHMa HacTeii «c» c nacraMn d, f — enocoô yKJiasbmaHMa — c, d; g — pa3yKpaineHbiM noac Kpbi3MKa I . JloöpyBKa, Me3s MejKHpeu;, 1954 r. MacmTaö 1 : 20. P M C . 67. «Kpy3» — T . 3H. rorppMpoBaHHbiM Tio.rieBbiM B O P O T H U H O K . flo6pyBKa ye3s MejKiipen;. PernoHajibHbiü My3en B MejKiipi-me. Hp. MHB. E. 47. <£>OT. A. Pnana, 1952 r. - l i 1 78 �Puc. 68. IToKpoB rojioBŁi no 3BopHiiKy va KOCTe.na npei-K^e npr-iHafl.nejKaiiiero MOHaxaM ÎïoainiTaM — CjiOHbCK, ye3fl CyjieHqMH, 1522 r. Puc. 69. ripií iipHJiKe. flo6pyBKa, ye3fl, MejKupeu,. <î>OT. I l A. 45-BapaHOBCKii, 195U r. PMC. 70. «Eejraua» — ycTpoücTBO K 6ejieHHto nojioTna c 1914 r. no HHcpopMaiiMn BnKTOpa Bjioxa, flo6pyBKa, ye3fl Mexoipeii, 1952 r. Puc. 71. TiojieBoe CBH3faiBaHMe K Henny c O K . 1914 r. jTaryBeK, ye3fl CyjieHUHH. 4>OT. A. rjiana, 1951 r. Puc. 72. KjieiiKii K nenaTarono c X I X B . PernoHajibHbiH My3eíi B MejKiipj/iue. Hp. MHB. E . 140, 124, 170, 139, 123, 171. * O T . A. Pruína, 1952 r. Puc. 73. nojiocbi yKpameHMM BbiiHMTMx KpacHbiMn H H T K 3 M I I MJIM rapycoM Ha nepenHi-ix n a c T a x «nojibeK» — 6jiy3. flo6pyBKa, ye3j\ MejKwpei;. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. PMC. 74. XieHiiniHa o/jeTaa B «nojibKy» — 6jiy3y. /lopysica, ye3/j; MejKwpeii. <I?OT. A. Pjiana, 1956 r. Pue. 75. BbiuiMBKa Ha nacTH Kpbi3iiKa. JIoSpyBKa, yesfl MeîKHpeu,. <Î>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 76. Bejiaa BbiruMBKa Ha TIOJIK) — KptrawKy. .HpôpyBKa, ye3Ą MejKPipeii. <3>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 77. TroneBaa jieHTa K nenuy. noflMOKjie, ye3,n CyjibexyB. HapoJiHbiíí My3efi B no3HaHe — PoraJiMHe. Hp. M H B . M.M.n. fleH. 49. < £ O T . A. Tjuina, 1956 r. P M C . 78. YKpauieuMa HHJKHefí nacTM nepeanuKa. /ToßpyBKa, ye3/j; MeîKwpeii. HapoflHbiń Myseii B rtoSHaHe — PorajiHHe. Hp. I I H B . E. 1264. <Ï>OT. JI. nejK, 1956 r. PMC. 79. yjipameHiia BbimMTbie 6ejibiMii HHTKaiviM na n a n i e n i i M K a x J K C H C K M X 6e.nwx KaôaTKOB (KopoTK a a B e p x H a a p v 6 a i u K a ) , Tloôpysna, ye3fl Mexaipeq. i l o x o s c w e y K p a i u e n M a KOHCTa™posaHO B BajibeBMiiax M JlaryBKy, ye3/j CyjibeHifUH. MacniTaÔ 1 : 2. PMC. 80. Bejiaa BbiuiMBKa Ha TIOJIIO — Kpw3iiKy. KpaMCKO CTape, ye3fl CyjibexyB. O O T . A. Tjiana, 1955 r. PMC. 81. HojKHMubi no 3 B o p H i i K y va KOCTejia npesc^e npiinaA.iezKaïqero MOHaxan ï ï o a H M T a M . C J I O H B C K , ye3fl CyjieHiiMH, 1522 r. PMC. 82. n j i a m u e T I. PacnpocTpaHeHMe .nio5ycKoro K o c n o M a . Pnc. K. B o 3 b H M H C K a , 1956 r. KapTa I . flpyjKKa M macpep. M30G. H. KapojiaK. KapTa II. Xo3aMH M x o 3 a í i K a . M306. H. Kapo.iaK. KapTa I I I . PanopT pa3HOH,BeTiibix MaTepwajiOB. C O f l E P ) K n H H E BBeflenwe. Crp. 3. T.naBa 1 — coBpeivieHHoe coccToaroie jiioôycKoro KOCTioMa na wccjieflyeMOM 6. PjiaBa 2 — IlcTopMHecKMił o n e p K oßojiiomiii j i i o ô y c K o r o KOCTioMa, cTp. 9. TjiaBa 3 — PacnpocTpaHeHMe wceneflyeMoro KOCTioMa, CTp. 13. TjiaBa 4 — 06mee oriMcaHMe MyjKCKOro KOCTioMa, CTp. 14. TjiaBa 5 — no/rooÔHoe onwcaHwe jviyjKCKoro KOCTioMa, CTp. 19. TjiaBa 6 — Oômee oroicaHiie JKeHCKoro KOCTKJMa, CTp. 29. TjiaBa 7 — no,zipoÖHoe onncaHMe jKeHCKoro KOCTioMa, CTp. 37. TjiaBa 8 — MaTepMM M M3flejnia, CTp. 55. TjiaBa 9 — YKpauieHMa, CTp. 59. XapaKTepiiCTMKa nepBoncTOHHMKOB, CTp. 64. npMMenaHMa, CTp. 65. YKasaTejib jiHTepaTypbi, CTp. 69. PeecTp iijijirocTpaiiMH, CTp. 71. CoflepJKaHMe, CTp. 74. KpaTKoe M3Jio>KeHMe Ha pyccKOM a3WKe, crp. 75. KpaTKoe y3Jio3KeHMe Ha aHrjiMiicKOM a3biKe, CTp. 80. TeppwTopMM, cTp. �ENGLISH SUMMARY The peasant costume described in the present monograph is worn in the region called Ziemia Lubuska (Lubusz' Land), i . e. the territory restored in 1945 and forming now a part of the province Zielona Gora. The Lubusz Land comprises the area situated on the middle part of the Odra river between the rivers Warta, Odra, Obrzyca and Obra. In the north it borders on Pomerania, in the South on Lower Silesia, in the East on central Great Poland (Wielkopolska) and i n the West on Luzyce and Brandenburg (Eastern Germany). In the space of three thousand years the development of protoslavonic, S l a v o n i c and later polish life may be traced on this area. The Lubusz Land, from 1924 gradually subjugated by the Germans, preserved till its liberation many Slavonic and polish features, in spite of the oppressor's ruthless germanizing policy. One of the features distinguishing clearly the Poles from the Germans in this area was the folk costume which even for a long time after the polish language was forgotten, bore witness, like other cultural forms, of the link of this land with Poland. Such an example of preserved slav peculiarity, acknowledged even by german authors (Pohlandt, Ernst Friedel, Robert Mielke), is the region of Cybinka on the river Odra which for the longest time (700 years) was under the german rule. In the eastern part of the Lubusz Land, annexed by the Germans just in the beginning of the 19th century, there were preserved not only the forms of polish folk culture but also the nationality ot thousands of Poles who after long years of prussian and hitlerian domination were liberated' by the Soviet and Polish Army, and came back to their mother-land. One of the many reasons for the Poles'oppression was their peculiar costume which in spite of the fascist propaganda gave a steady evidence of the polish character of that land. During the hitlerian regime the folk costume of Poles and particularly that of Polish women was repeatedly the object of the Germans' attacks; first it was regarded as a german dress and the Polish population as polonized Germans(!) Then during the pact of non-aggression with the prewar Polish Gouvernment the hitlerian propaganda stressed that the fact of the use by Poles of own folk costumes indicated that they were enjoying great national liberties in the Reich. Later on, when politics changed, the same Hitlerians saw in the Polish dress a sign of hostile and imperialistic tendencies of the Poles against the Reich. During the last war the deportations of Poles to the centre of Germany and the military operations contributed mainly to the fact that the Lubusz peasant costume went into disuse. To day it survives only in a relict form mainly in the eastern part of the Lubusz Land and being regarded as the representative costume of this region, it is generally used by artistic amateur companies. The peasant costume of the Lubusz Land is, like that of the other regions, differentiated according to the season, the day, the-age of its owner and his prosperity. The most popular is the dress of the best man and the bridesmaid (Table I) belonging to the oldest costumes of this region. V/ o m e n's d r e s s The bridesmaid's dress consists of three parts of underlinen (fig. 41) of a white short blouse called ..kabotek" (fig. 40) upon which is put a w h i t e , stiffed s k i r t with s t r a p s , a sort of „w-atok" or thick cotton padded skirt (fig. 42), of a richly embroidered white skirt (fig. 42, I), of a white skirt of georgette or veil, usually in fine white pattern; of a blue, red, green or pink bodice called ..oplecek" (fig. 50, 51) to which an apron of the same colour is tied. Girls put on white stockings and black boots. The head-dress consists of a wreath called „bukiet" (fig. 37) and an ornamented ribbon (fig. 38). The neck is embellished with corals or a ruff (fig. 65—67) and the whole is completed by red or pink ribbons with flower-designs and tied u n d e r the chin (fig. 37, 63, 64). A l o n g p i n k ribbon hangs loosely in the back. The festive dress of a married woman (Table II) is composed of a white petticoat, of a green skirt or „watok", a red skirt and an upper skirt of home-spun material in red or other colour forming the parts of the dress. On her shirt the Lubusz woman puts a jacket called ..jaczka" i . e. the upper part of the gown (fig. 36, 46). a ruff of tulle (fig. 65—67), pink, and red ribbons with flower designs called 80 �„weselne" (nuptial), funeral („żałobne") are in blue or violet colour, a woollen kerchief called „siciowa" with colourful patterns (fig. 45, 54) and a bonnet upon her head (fig. 57—61). She puts black stockings and black boots or shoes. Mens'costume The best man (Table I) puts besides the underlinen, namely the shirt and the drawers called „gatki", blue trousers called „jasne" (Table I), a red jacket or „katanka" (fig. 21, I I I ) , black socks and high boots (fig. 26 a—c) Instead of a neck-tie he fastens a red woollen neckband called , krajka" or a silk ribbon. On his head he wears a hat with a bundle of flowers and gilding (Table fig 15, 17). From his shoulder to the opposite hip he ties a towel upon which a large pink ribbon with orna­ ments is put. A married man for his festive dress puts on under-linen, blue trousers, socks, high black boots, a black chequered jacket („katanka") (fig. 21), a blue overcoat („sukmana") (fig. 22, I , I I , 23). Round the neck he ties a colourful silken kerchief upon which the collar is turned over; on his head he wears in summer a cap called „poznanianka" and in winter a fur cap (fig. 27, 29) and a sheepskin with a large collar. I n addition to the native features of the costume worn on the Polish territory through seme cen­ turies, all these costumes show also some Western influences, brought mainly from France. The Lubusz peasant costume shows also certain common features with those worn by the Slavs living westwards of the river Odra namely: the inhabitants of the region Łużyce (Łużyczanie), Pomerania (,Połabianie) and the Bohemians living in the South. These features are. white home-spun linen manifold colours of the dress, bouquets, the head dress, the fur paps, the sheepskin furs and wool­ len belts. The present monograph was written mainly on the basis of field investigations begun in summer 1945; the majority of the material being gathered in summer 1952, 1953 and 1954. The comparative historical part is based on publications mentioned in the Index of Bibliography. LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig, Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. OF PLATES 1. A fiddler in festive costume. Podmokle, the district of Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. 2. Bridesmaiden. Rogoziniec, Międzyrzecz district. Phot. M . Dec, 1955. 3. Parts of a foot-wear Excavated by the archaeological expedition of Międzyrzecz—Zamek, from the 14th century. Archaeological Museum at Poznań. Phot. St. Kubiak, 1955. 4. Peasant dress after a gothic fresco in the church of Przyczyna Górna, Wschowa district, about 1430. Phot. A. Glapa 1956. 5. Peasant costumes from the neighbourhood of Słubice. A part of the view of Frankfurt from 1548. Die Kunstdenkmaler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmaler der Stadt Frank­ furt a. O. Berlin, 1912, s. 3, vol, 1. 6. Sheepskin cap from a keystone in the monastic church of St. John Knights at Słońsk, the district of Sulęcin 1522. 7. Head of a woman covered with a kerchief called „podwika", tied under the chin. From a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522 8. Cut of parts of a garment after the Tailors' Guildbook from the 18th century at Wschowa. Provincial State Archives at Poznań. 9. Woman's dress from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district od Sulęcin, 1952. 10. Lubusz woman, in festive dress from Urad on Odra river. Słubice district. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. 11. Winter festive dress of a farmer and his wife. Reconstruction of a costume from the 19th cen­ tury, Drawn by J. Karolak, 1936. 12. Summer festive dress of a farm-worker aid a woman. Reconstruction of a garment from the 19th century. Drawn by J. Karolak, 1956. 13. Costumes after the picture of Christoph Boguszewski. ,,immaculate Conception" from 1628 painted in Paradyż, the district of Międzyrzecz. Now in the Cathedral at Poznań. 14. Women's festive dresses. Women delegation sent to Berlin from the Lubusz Land for the Congress of Poles in Germany. Phot. Alexander Kraśkiewicz, Berlin 1937. 15. Summer work-clothes. Dąbrówka. K. district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa 1953. 16. Pair of bridal group from about 1920 the district of Międzyrzecz. Phot. N. N. 17. Best man and bridesmaid. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. 18. Man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d — front and back (poncho), e — sleeve with tapes replacing buttons, f — collar, g — shoulder strap, h, i — ornaments upon the col­ lar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1954. Scale 1 :30, scale of ornaments 1 : 3. 19. Men in traditional dresses. Podmokle, Sulechów district. Phot. K. Kitzman, 1947. 20. Sketch of trousers from the second half of the 19th century. A — front. B — back. Podmo­ kle Małe, the district of Sulechów Reconstructed in 1954. 81 �Fig. 21. Sketch of a linen jacket („katanka") from the second half of the 19th century. The same were worn without sleeves. Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — sketch of a waistcoat from the end of the 19th century. Reconstruction. I l l — jacket of cloth or flan­ nel worn t i l l 1920. A — front, B — back, C — parts of cut; d — cut of front, e — of back, f — sleeve. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 30. Fig. 22. Overcoat: I — sketch, reconstruction of a blue, linen jacket („katana") worn by native peasants i n the 19th century. I I — an overcoat of cloth, dark-blue with cape worn by well-to-do peasants in the 19th century. The dotted lines indicates the sleeves and pockets under the cape. Reconstrucion. Fig. 23. I l l — Black overcoat or „sukmana" in disuse from 1945. A —front, B — back, C — parts of the cut: d — back, e — front, f — back part, plaited, g — gore sewn to the plaited part, h — part called „poła", i — sleeve, j — ornament imitating flaps, k — collar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1945. Scale 1 :30. Fig. 24. Man in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Parts of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 25. Sheepskin covered with black cloth. A —front, B — back, C — parts of cut: d — front part, e — back, f — collar, g — sleeve, h — fragment of a string to fasten. Dąbrówka the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 32. Fig. 26. Man's foot wear from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, a — fe­ stive boots called „siadane" worn by well-to-do peasants, b — boots worn by poorpeasants, c — work-boots, d — work-boots on wooden soles used during rainy or frosty days. Fig. 27. Peasant in sheepskin with cap. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 28. Young man with shirt-front. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. A part of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M. N. P. E. — 3. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 29. Man's head wear: a — furcornered cap called „rogatywka" from the 19th century (recon­ struction), b — straw hat called , żniwny" c — a string of straw for making a hat, b, d — sheep skin cap, e, f — cuts of cap d. A, d, e — by permission of Onufry Kania from Nowe Kramsko, the district od Sulechów, f — by permission of Francis Niemiec from Dąbrówka, the district od Międzyrzecz, b, c — from the Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. M. N. E — 380. Drawn by Alfons Kowalski, 1955. Fig. 30. Man with cap called „poznanionka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. From the Natio­ nal Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M . N. P. E — 2. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 31. Sheepskin cap with brim from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk the district of Sulęcin, 1522. Fig. 32. Lubusz women at haymaking. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 33. Woman's work-clothes. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 34. Girl's summer festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 35. Girls in festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Fig. 36. Women in festive dresses. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1.950. See table I I . Fig. 37. Girl with wreath called „bukiety". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. See fig. 2 and 38. Fig. 38. The manner of tying a ribbon. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. G. Wyszomirska, 1953. Fig. 39. Festive dress of an elder woman. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 40. Linen blouses or „kabatki" worn under the bodice called „oplecek". A — front, B — back, C — parts of cut: d — principal part, front and back, e, f, g, h — parts of sleeve, i — shoul­ der strap, j — collar. By permission of: Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dą­ brówka, the district of Międzyrzecz, 1945, 1954. Scale: 1 :30. I I I „krzesnok" or dress for a new-born. Kalawa, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 20. Fig. 41. Women's linen shirts. I — winter shirt, I I — summer-shirt. A — front, B — back, C — parts of cut: d — jacket or „kabatek" upper-part (poncho), e — gores for enlarging the sides, f — lower part called „nadołek", g, h, i — parts of sleeve, j — tape called „sznurka", k — shoulder-strap, 1 — collar, I — part of collar turned over called „wyłoga", ł, m — upper part and trimmings of front part of the shirt I , n — notched ornament. I — after a piece of the National Museum in Poznań — Rogalin nr, inv. E 81 from Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — by permission of Konstancja Kusior from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 30. Fig. 42. Skirts: I — festive skirt with bodice, the skirt called „szorc" is white, I I — „watok" or cotton padded skirt, H I — skirt called „szorc". A — front, B — back. C — parts of cut, d — cut of skirt I , I I ; d — cut of the skirt I I I ; e — belt; f — linen tape for the skirt, g — pink notched ornaments for the skirt called „watok", h — colourful tape ornamenting the „watok", i — „ząbki' or tape serving tor the bottom of the skirt I I I . Cut of pockets and braces shown by the drawings. Women put firstly the „watok", then the bodice „oplecek"' 1 1 82 �Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. with the skirt called „szorc", and finally the „szorc". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20, the scale of the ornaments: g, h, i — 1:6. Skirts of home-spun material: a) — green skirt with black stripes, b) — a red one with green, blue and narrow black stripes; a — from Podmokle, the district od Sulechów, b — from Dą­ brówka, Międzyrzecz district. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inw. E. 68, 67. L. Perz i F. Maćkowiak. Festive dresses: I — of older type (from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, I I — from about 1910 reflecting the fashion of that time, wrongly regarded as pea­ sant's dress. A — front, B — back, C — parts of the cut; d — front, e, f — back, f, h — sleeve, i — parts of skirt called „bryty", j — belt. I — from Dąbrówka, the district of Mię­ dzyrzecz, I I — from Podmokle, the district of Sulechów. 1954. Scale 1 : 30. Woman in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. Blouses: I — „polka" ornamented with a colourful embroidery in the front, I I —• blouse or „kabat", I I I — blouse called „kaftan". A front, B — back, C — parts of cut: d — front, e, f, g, h — back, i — collar, j , k — sleeve, 1 — tape in* plaits, ł — belt, nr I - from Kalawa, I I — from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, I I I — from Nowe Kramsko, the district of Sulechów. National Museum at Poznań —Rogalin, nr. inv. E 1408, 1954. Scale 1 :30. Jacket or „kabat" ornamented with black embroidery. Podmokle Małe. the district of Su­ lechów, National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M. N. P. E. — 745. Phot. A. Gla­ pa, 1956. Fig. 48. Sketch of a „waciok", i . e. a woman's winter garment, worn yet about 1880. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Reconstructed in 1954. Fig. 49. Ornaments on the sleeve of a dress. Dąbrówka the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr. inv. E. 1266. Phot. A. Glapa, 1954. Fig. 50. Bodices called „oplecki". I — older type, less ornamented and worn t i l l 1920. I I — a con­ temporary one more ornamented. The bodices are fastened to the skirt with pins. By per­ mission of Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dąbrówka, the district of Między­ rzecz, 1945. Scale 1 : 15. Fig. 51. Festive bodice of older type from about 1920. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 52. Festive aprons called „fartuchy", a) — general view, b, b — I ornament fastened in the back to the belt, b I I — part of belt tied in the back in a cockade, c — cut of the front part of the apron, d — embroidered tulle, e — belt (a part of it). Kaława, the district of Między­ rzecz, 1953. Scale 1 : 30. Fig. 53. Linen apron. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 54. Married woman i n festive dress with kerchief called „Sic". Dąbrówka, Międzyrzecz district Phot. A. Glapa, 7953. Fig. 55. Girl i n festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 56. Bonnets: I — white bonnet of tulle for baby's baptism. I I — Red bonnet of plush for a child. I l l — I V — bonnets for elder women made of linen. V — V I — festive bonnets of tulle. A — side view, B — view of the back, C — parts of the cut: d — „denko" or bottom covering the head and the ears, d — tape of tulle to strengthen the bottom, e — back part of the bonnet, f — bands called „sznurki", g — tape of tulle to make a ruff — 5 m long, h — pompon, j — back part plaited or „ogonek" — 1,80 m, i — part fastening the side of the bonnet to preser­ ve from dirty, this part is called „ślorka", k — flowers ornamenting the bonnet, 1 — small piece of ribbon to fasten the part called „ogonek", m — pins. I , I I , V — from Dąbrówka, thcdistrict of Międzyrzecz. I I I , IV, V I — from Podmokle Wielkie, the district of Sulęcin, 1946. Scale 1 :5. Fig. 57. Woman's bonnet of linen i n pattern and tulle. Gościkowo, the district of Międzyrzecz. Re­ gional Museum at Międzyrzecz, nr niv. E. 378. Phot. A. Glapa, 1952. For the cut of the bon­ net see fig. 56, V. Fig. 58. Girls with bonnets. Podmokłe Wielkie, the district od Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. For the cut of the bonnet see fig. 56, V I . Fig. 59. A child's bonnet for the baptism. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 60. Bonnet with ribbons. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 61. A bonnet of brocade. Kalawa, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. E. 48. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 62. Embroidery upon a bonnet of tulle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1948. Fig. 63. Tulle bands of a bonnet, from about 1910.Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz nr. inv. E 52. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 64. Embroidered linen bands for bonnet from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. 6.53. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 65. Linen ruff or „kruz". Kalawa, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 66. Ruffs called „kruzy"; I — worn with every-day's dress, Fig. 35, 55 I I — for festive dress and 1 1 83 �Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. with wreathes („bukiety") for bridesmaid, fig. 2, 37 A — general view, B — parts of the cut; c — lace or tape round the neck, d — strip of tulle, embroidered, e — manner of sewing part e with parts d; f — manner of arranging the ruff, in part e, d, g — ornamented strip of the ruff I . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20. 67. „Kruz" — ruff of tulle. Dąbrówka, the .district of Międzyrzecz. Regional Museum"* at Międyrzecz. nr. inv. Phot. A. Glapa, 1952. 68. Head wear from a keystone i n the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522. 69. A t the spindle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1950. 70. „Belica" or implement to bleach the linen from before 1914, after an information of Wiktor Błoch from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. * 71. Tulle bands for a bonnet from about 1914. Łagówek, Sulęcin district. Phot. A. Glapa, 1951. 72. Printing blocks from the 19th century. Regional Museum at Międzyrzecz, nr inv. E. 140, 124, 170,139, 123, 171. Phot. A. Glapa, 1952. 73. Strips of ornaments embroidered with colourful thread on front parts of blouses called „pol­ k i " . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 74. Woman i n blouse called „polka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 75. Embroidery on parts of a ruff. Dąbrówka, the ó strict od Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 76. White embroidery on tulle for a ruff. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 77. Ribbon for bonnet. Podmokłe, the district of Sulechów. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M . NPDep. 49. Phot. A. Glapa, 1956. 78. Ornaments on the bottom of an apron. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr, inv. E. 1264. Phot. A. Glapa, 1956. 79. Ornaments embroidered with white thread upon shoulder straps of women's short uppershirts called „kabatki". Dąbrówka the district of Międzyrzecz. Similar ornaments were found at Walewice and Łagówek, the district of Sulęcin. Scale 1 :2. 80. White embroidery on tulle for a ruff. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Phot. A. Gla­ pa, 1955. 81. Shears from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Su­ lęcin, 1522. 82. Map 2. The area of the Lubusz costume. Drawn by K. Woźnińska, 1956. Table I . Best man and bridesmaid. Painted by J. Karolak. Table I I . Farmer and his wife. Painted J. Karolak. Table I I I . Designs of colourful tissue. Contents Introduction p. 3. Chapter I . The present position of the folk costume on the area under investigation p. 6. Chapter I I . Historical development of the costume p. 6. Chapter H I . The area and distribution of the investigated costume p. 13. Chapter IV. General description of men's costume p. 14. Chapter V. Detailed description of men's costume p. 19. Chapter V I . General description of women's dress, p. 29. Chapter V I I . Detailed description of women's dress, p. 37. Chapter V I I I . Producers and materials, p. 55. Chapter I X . Embroideries and ornaments, p. 59. Chapter X. Sources and their characteristic, p. 64. Notes, p. 65. Bibliography, p. 69. List of plates, p. 81. Russian summary, p. 75. English summary, p. 80. �Ryc. 81. Mapa zasięgu ubioru międzyrzecko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. Krystyna Woźnińska �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich w e j d ą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: . Część I . POMORZE: • Część 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski •— Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Pioman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski. 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 5. Janusz Ś w i e ż y — Strój krzczonowski. W druku znajdują się: 1. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich, 2. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 3. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. �Nr CW 232W ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ę Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich (w druku), 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be487591e2b37266ea907a9ee455bf7a.pdf dfb85221396c8e7577016940b50e99d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5656 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5258 Title A name given to the resource Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 92 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Janina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L-A- S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N I N A K R A J E W S K A STRÓJ OPOCZYŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H IV S T R O J Ó W MAZOWSZE J A N I N A S T R Ó J L U D O . W Y C H I SIERADZKIE ZESZYT 4 K R A J E W S K A O P O C Z Y Ń S K I ni n i W R O C Ł A W 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A, JÓZEF A N N A G A J E K, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI. KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN RE1NFUSS, REDAKCJA ATLASU: TADEUSZ SEWERYN WROCŁAW. NANKERA 4 REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R ZESZYTU: OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD ADAMA BARWNE: JÓZEF GAJEK JERZEGO KAROLAKA A D A M A GLAPY NAUKOWA POZNAŃ 1 WIELOBARWNE ZAKŁADY POZNAŃSKA DRUKARNIA GRAFICZNE GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO GRAFICZNY: KLISZE J E D N O B A R W N E JÓZEF I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark, wyd. 8,5, ark. druk. 12. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 4. I . 1956. Podpisano do druku 18. "V. 1956. Druk ukończono w lipcu 1956. Zam. nr 20/156 Cena zł 27,—. K-7-3541 �mai. J. Karolak �WSTĘP Opoczyńskie leży na łagodnym przejściu Gór Świętokrzyskich k u równinom Mazow­ sza . Nad Pilicą ciągnie się wyżyna pokryta lasami i bagniskami, najwyższy jej punkt znajduje się koło Gielniowa , piaski zaś Opoczna tworzą tzw. pustynię sitowską. Powiat opoczyński i część powiatu rawsko-mazowieckiego leży po prawej stronie Pilicy. Prze­ cinają go dwa większe dopływy Pilicy: Czarna i Drzewiczka^ z dopływami Wąglanką, Brzuśnią i Wywózką. Nad brzegami rzek ciągną się łąki i mokradła, a ponieważ Pilica często wylewa, w Łęgonicach mówią, iż w piecach chlebowych czasem ryby pływają. Pilica była niegdyś rzeką spławną, szły po niej transporty drzewa prowadzone przez oryli. Lasy mieszane z przewagą sosny zajmują w Opoczyńskiem prawie 22% po­ wierzchni; ciągną się one od Drzewicy do Tomaszowa i przechodzą na lewy brzeg Pilicy na obszar powiatu rawskiego. Szczególnie zwarcie występują one w okolicach Lubochni i Spały, gdzie zwierzyna podlega specjalnej ochronie. W połudn. części pow. opoczyńskiego ciągną się lasy wyspowo od Przysuchy, w bardziej zaś przerywanym zasięgu — niemal do Opoczna. W Opoczyńskiem ziemia jest średnio urodzajna, stąd przysłowie „Opoczyńskie kraje, kopę sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje". Przemysł t u słabo rozwinięty a ludność utrzymuje się głównie z gospodarki rolniczo-hodowlanej. Pow. opoczyński był zapóźniony gospodarczo i do ostatniej wojny stosowano tu jeszcze u p r a w ę roli w zagony. Duże roz­ drobnienie ziemi wskutek podziału m a j ą t k ó w i braku komasacji utrudniało wprowa­ dzenie racjonalnej gospodarki. Nad brzegami rzek ciągnie się pas łąk, sprzyjający hodowli owiec; rozwinęła się ona szerzej w X I X w. i pozwoliła na wzmożenie tkactwa domo­ wego, zwłaszcza wełnianych tkanin. H i s t o r i a r e g i o n u . Za Piastów, w okresie tworzenia się Polski dzielnicowej istniały na t y m terenie dwie kasztelanie: Żarnów i Skrzynno, które wymienia Bulla z 1130 r. Granice między nimi nie mogły być ściśle określone ze względu na dzielące je puszcze; prawdopodobnie terytorium kasztelanii skrzyńskiej obejmowało odnogę puszczy sandomierskiej, dochodzącej do Gielniowa. Granicą była rzeka Drzewiczka. Na północy granica kasztelanii docierała do Pilicy i t u stykała się na pewnym odcinku z Mazow­ szem. W X I I w. obydwie kasztelanie należały do księstwa łęczycko-sieradzkiego. Dopiero około 1239 r. na skutek rozgrywek dynastycznych kasztelanie weszły w skład księstwa sandomierskiego. Kasztelania skrzyńska graniczyła od wschodu na rzece Radomierzy (obecna Radomka) z kasztelanią radomską, t j . z najbardziej na północ w y s u n i ę t y m tere­ nem ekspansji Sandomierzan, którzy podeszli również pod Skrzynno i Przysuchę . Za Pilicą na połudn. zachód leżało księstwo łęczycko-sieradzkie . którego najstarszym grodem była Łęczyca. Jego organizacja terytorialna musiała się wytworzyć w oparciu g dawne terytorium plemienne; prawdopodobnie Łęczycanie b y l i odgałęzieniem Polan. Nad Pilicą, na terenie kasztelanii łęczyckiej została założona osada Inowłódz, wspom­ niana w dokumentach z X I w . . Łęczycanie oparli się o Pilicę i w osadnictwie opoczyń­ skim brali słaby udział lub w ogóle poza Pilicę nie przeszli. l 2 3 4 5 6 i 3 �Na zachodzie graniczyły z kasztelanią żarnowską kasztelanie w Wolborzu i Rozprzy, należące do księstwa sieradzkiego. Osadnictwo było tu wynikiem ekspansji Sieradzan, którzy parli w kierunku wschodnim i południowym; nad rzeką Czarną dopływem Drzewiczki i Łososiną dopływem Nidy doszło prawdopodobnie do zmieszania się dwóch elementów etnicznych, t j . Sandomierzan i Sieradzan . Najstarsze osadnictwo tego regionu skupiało się w połudn. części powiatu i szło brzegiem dawnej puszczy k u północy, gdzie nad Pilicą ciągnęły się bagniska, które mu przeszkadzały. Granice terytorialne kaszte­ lanii ustaliły się przy zagęszczeniu osadnictwa i wzmocnieniu władzy administracyjnej księstwa w X I I I w. Bliskie dawnych podziałów plemiennych są dawne granice diecezjalne, archidiecezja np. gnieźnieńska obejmuje Opoczyńskie z Żarnowem i Skrzynnem . Późniejsze nato­ miast granice administracyjne nie biegły dawnymi granicami plemiennymi, gdyż pow. opoczyński należał do wojew. sandomierskiego lub radomskiego. W okresie międzywojen­ nym przyłączono go do woj. łódzkiego, a obecnie do kieleckiego. Także i pow. rawskomazowiecki, znajdujący się obecnie w granicach woj. łódzkiego należał dawniej do woj. mazowieckiego. Skrzynno i Żarnów — grody okresu plemiennego leżały na krańcach osadnictwa sieradzkiego i były ośrodkami życia politycznego i gospodarczego, a prawdopodobnie i religijnego, jakie rozwijało się w centrach opoli . Obydwa grody należały do słabo uposażonych. Przez Opoczyńskie szły ważne drogi handlowe z Rusi przez Sandomierz, Skrzynno, Inowłódz, Łęczycę do Włocławka. Odgałęzienie tej drogi prowadziło z Opatowca przez Żarnów, Piotrków do Łęczycy, gdzie łączyło się z szlakiem poprzednio wymienionym. W X I V w. prowadziła droga z Opoczna do Radomia i dalej na południe. Wszystkie te drogi zbiegały się na północy we Włocławku a później w Toruniu, skąd jako via mercatorum biegły do Gdańska . Wzdłuż dróg handlowych były komory celne w: Skrzynnie, Inowłodzu a w X I V w. również w Opocznie. Obydwa grody, Skrzynno i Żarnów posiadały targi , a Żarnów —• własność księcia, otrzymał wolność targową w 1220 r. i miał spiżarnię książęcą . W X I w. nastąpiło szereg nadań dla biskupstw, klasztorów, kościołów i rycerzy. Skrzynno było posiadłością biskupią a częściowo książęcą, lecz gród książęcy szybko stracił swe znaczenie. W X I V w., gdy kasztelanie straciły znaczenie administracyjne został założony powiat w Opocznie , w którym odbywały się ziemskie roczki sądowe . Przy tworzeniu się organizacji sądowniczej wyzyskano dawne granice terytorialne, to też pow. opoczyński odpowiada mniej więcej dawnej kasztelanii żarnowskiej. Na początku w. X V I odbywały się tu sejmiki Ziemi sandomierskiej, granica pow. sandomierskiego biegła wtedy poza Odrzywołem, Drzewicą, Gielniowem, Mroczkowem i Gowarczowem. Z innych ośrodków należy wymienić Drzewicę i Odrzywół nad Drzewiczką. Do dóbr zamku należały miasteczka Gielniów i Nieznamierowice. Odrzywół założony w 1418 r. miał targi i jarmarki. Studzianna założona w X V I w. znana jest i do dziś dnia z kultu M a t k i Boskiej Studziańskiej i dorocznych targów. Ściągają tam ludzie w strojach ludowych z całego powiatu. Z kolonizacji osadników sieradzkich w X V w. pochodzą wioski: Brzustów, Ciebłowice, Sługocice, Smardzewice i wcześniejsze, Twarda i Zarzęcin. Należy zaznaczyć, że koło Skrzyńska istnieje także osadnictwo tatarskie . Opoczyńskie leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Mazowszem, to też posiada wiele cech wspólnych obu regionom; wpływ Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyńskim stroju. Dla naszych rozważań nad zagadnieniem stroju ludowego nie obojętne jest zagadnienie rozwarstwienia społecznego ludności wiejskiej, zamieszkującej omawiany teren. Ustawy z X V w. dotyczące powinności włościan podcięły warunki ekonomiczne chłopów i podały je w pańszczyznę . Stosunki te t r w a ł y do X V I I I w. i dopiero koniec X V I I I w. i wiek X I X wniósł sprawę uwłaszczenia chłopów . 7 s tf 10 u 12 1 3 ,4 l5 1 6 17 18 i n 4 �W latach 1830—46 położenie chłopów w dobrach prywatnych pogorszyło się. Szlachta wyzyskiwała dekret uwłaszczeniowy, aby przejść z gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej do gospodarki folwarczno-najemnej, chętnie też przyjmowała najmitów, rugując chłopów pańszczyźnianych. W 1844 i 1845 r. masowym rugom uległo kilka wiosek pow. rawskiego . Drugim sposobem częściowego zniesienia pańszczyzny było oczynszowanie chłopów. Ukaz z 1835 r. wprowadził oczynszowanie w dobrach skarbowych i donacyjnych. Reali­ zowany powoli nie rozwiązywał problemu, to też ruchy chłopskie — początkowo żywio­ łowe, później o charakterze świadomego ruchu ekonomicznego, zmusiły do wydania dekretu uwłaszczeniowego- . Charakterystyka stroju. Strój opoczyński charakteryzują pewne cechy wyróżniające go od strojów sąsiednich, a ujawniające się w kroju, typie tkaniny i sposobie noszenia różnych części odzieży oraz w ozdobach. Ogólną charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego jest umiar w kroju, w kolorycie i ozdobach, szczególnie koło Opoczna i Studzianny. Równocześnie jednak strój opoczyński odznacza się bogactwem splotów tkackich i iglicowania, ozdobne zaś tkactwo było bogato rozwinięte w północnej części Opoczyńskiego. Z opoczyńskich strojów męskich i kobiecych wyróżnia się szczególnie koszula o kroju p r z y r a m k o w y m ; szczególnie charakterystyczny jest jej wielobarwny haft płaski, niekiedy w połączeniu z czarnym ornamentem krzyżykowym. Natomiast haft biały, po­ dobny do haftów piotrkowskich przybiera tu swoiste formy, jak np. w Rzeczycy i Studziannie, w połączeniu z czarnym lub ze ściegiem wykonanym nicią żółtą lub niebieską. Odrębność opoczyńskiego stroju męskiego w jego dawnym starszym typie stanowią wielobarwne ubrania deseniowe, wykonane z tkanin przeważnie o splocie czteronicielnicowym lub tkanych pod deskę (Tabl. 1). Obecnie jednak panują powszechnie czarne sa­ modziałowe ubrania (Tabl. 2, ryc. 10). W wierzchnim ubraniu, t j . w parcianych sukma­ nach z X I X w. zachowanych z prawej strony Pilicy, charakterystyczny jest odmienny koloryt „pętli" i klapek oraz naszycia z czerwonych ta­ siemek na białych sukiennych sukmanach. Sukmana z czarnymi potrzebami, która w X X w. uważana jest za typowo opoczyńsko-rawską ma swe prototypy na innych pobliskich terenach (ryc. 1, 23). Oddziaływuje ona również w kierunku zachodnim na strój piotrkowski. Kapelusze, czapki i buty posiadają tu tylko drugorzędne cechy odmienne, natomiast wielo­ barwne pasy siatkowe są charakterystyczne dla Opoczyńskiego i posiadają dalekie analogie, gdyż podobne pasy plecione znane są na Podlasiu a no­ szone były również dawniej przez szlachtę. Opoczyńskie stroje kobiece wyodrębniły się od strojów sąsiednich z końcem X I X w., kiedy to wełniaki z dwu- i trójbarwnych przechodzą po­ w o l i do wielobarwnych, a w tle przestają stosować kolor czerwony, chociaż pozostają ciepłe kolory, w starszym stroju pomarańczowe, a w później­ szym żółte. Tło wełniaków nie rozbudowuje się zbytnio i nie przekracza k i l k u cm. Na ogół są to 2rt 1 Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkie­ cie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. �wełniaki ciemne, choć od 1920 r. rozjaśniane różnymi odcieniami barwy różowej. Wełniaki współczesne mają również tendencję do jasnych barw, zwanych barwa „ciałowa" lub „gąsiątkowa". Opoczyńskie kiecki przyszyte są do stanika i noszone „dęto", dzięki zaszyciu w e w n ą t r z zakładki. Charakterystyczne są zapaski „ w pas" o różnych deseniach i tle, oraz zapaski ,,na odziew" o tle dwojakim i symetrycznym raporcie. Noszą t u również kaftany, angierki, zielone sukienki, stroje białe, prześcieradła i dywany z „obróbką". Typowym zwyczajem opoczyńskim jest łączenie kiecki i dwóch zapasek o odmiennym tie. Ozdobne naszycia z aksamitek na kieckach i zapaskach, a niekiedy paski „szkloków", „plotki" i pasmanterie urozmaicają ten barwny strój. Typowe są również opoczyńskie czepce wiązane z tyłu i noszone z dużą salinówką okręcaną wokół głowy, oraz czepce obrzędowe i ślubne wianki czy* też stroiki druhen, przypominające nieco analogiczne ozdoby piotrkowskie. Prócz wiązania chustek jest tu charakterystyczny ich koloryt, gdyż Opoczynianki nie noszą chustek czerwonych. Wyjątkowo tylko w okolicach Inowłodza noszono chustki czerwone w czasie państwowych dożynek. Również charakterystyczne jest uczesanie włosów; dziewczęta plotą je w dwa warkocze i wiążą kokardą. Obecny strój opoczyński może być letni lub zimowy; inny jest strój odświętny, a inny na codzień. I chociaż w niektórych wsiach ubiór miejski wypiera ubiory ludowe — moda ta nie łamie jednak powszechnego zwyczaju i strój ludowy jest tu obowiązujący. Męż­ czyźni ubierają się wprawdzie w czarne ubrania z wełnianego samodziału, ale starsi noszą kolorowe lejbiki, a haftowane koszule męskie są również jeszcze częste. (Tabl. I I ) . Stroje kobiece są dotąd wielobarwne o przewadze tkanin pasiastych. Kobiety noszą tu powszechnie koszule haftowane, kiecki na staniku, a na terenach peryferycznych — gorsety, zapaski i kaftany. Zaznaczyć należy, że nawet ubogie kobiety posiadają inne kiecki na codzień i inne na święta. Zamożniejsze mają po kilka kiecek z wełniaków o różnym tle czyli „dnie", zapaski: „w pas", na „odziew" i na „porywkę". W okolicach Opoczna dziewczęta mają perkalowe białe sukienki ubierane latem. Kobiety noszą wełniane gładkie suknie uszyte na wzór wełniaka. Niezależnie od wieku kobiety wiążą na głowie salinówki od święta, a do roboty perkalowe białe lub deseniowe chustki. W zimie okrywają się wełnianymi chustkami, mężatki zaś noszą dzieci w barwnych dywanach. Mimo powszechnie noszonego stroju ludowego, niektóre jego części zanikają, np. czepce; wyszły też z użycia duże salinówki, choć małych każda kobieta posiada kilka. Podczas wojny naśladowano salinówki haftując białe jedwabne tkaniny kolorową bawełną. Wyszły z mody także dawne wierzchnie okrycia tzw. sukienki i żwpaniki, a angierki lub wangierki tylko sporadycznie były do niedawna wkładane. Mężczyźni przestają nosić sukmany, czasem tylko starsi nakładają je na uroczystości 0 charakterze publicznym. Znikły też z mody „świńskie r y j k i " , rogatywki i czapki „sprę­ żynowe"; z mody wyszedł nawet słomiany kapelusz. Charakterystyczne przemiany w y ­ rażają się także w kolorycie tkanin, w sylwecie stroju i w sposobie jego noszenia. Opo­ czyńskie kobiety noszą np. krótkie dęte kiecki, na terenach przejściowych kobiety noszą kiecki układane, prosto opuszczone. Na święta dziewczęta wkładają białe pończochy 1 pantofle, zimą —• wysokie buty. Rozwój i zanik niektórych elementów opoczyńskiego stroju ludowego jest uwarun­ kowany zmianami w życiu ekonomiczno-społecznym wsi. Wojenna przerwa w dostawach dawnych tradycyjnych surowców skłoniła lud do zarzucenia niektórych elementów stroju. We wsiach w pobliżu ośrodków fabrycznych, jak Tomaszów, a nawet Drzewica, strój ulega wpływom mody miejskiej. Mimo tego jednak opoczyński strój ludowy utrzy­ muje się dotychczas, czemu sprzyja hodowla owiec i uprawa lnu, a także możliwość zuży­ cia wolnego czasu na przędzenie i tkanie materiałów. Strój ludowy ma też swoje zalety; 6 �wełniaki są trwałe, a np. stare kobiety posiadają kiecki i zapaski z wyprawy ślubnej. Podniszczone — przeznacza się do pracy. Wełniaków też nie piorą, gdyż twierdzą, że brud ściera się z górną warstwą wełny. Tkanina wełniana na kiecki nie jest sztywna, lecz ciepła i lekka. Latem zastępują ją lżejszym samodziałem, wełną fabryczną lub perkalem. Kiecka nie krępuje ruchów przy pracy. Praktyczne są również czarne portki płócienne wątczone wełną. Opoczyniacy posiadają zamiłowanie do tkactwa i swoich strojów; kobiety dobierają starannie ko­ lory wełniaków. Często pożyczają je dla powtó­ rzenia „mody", choć przy pracy zmieniają barwy według swego upodobania. W ten sposób Opoczynianki są współtwórczyniami estetycznych warto­ ści stroju opoczyńskiego. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. An­ toninów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska. 1948. Rozdział I OBECNY STAN STROJU OPOCZYŃSKIEGO Dawny opoczyński strój męski składał się z filcowego kapelusza zwanego świń­ skim ryjskiem, później czapki — z koszuli na „zaściegackę" z w y k ł a d a n y m koł­ nierzem, lejbika kolorowego, wełnianych portek z fartuszkiem, a od 1890 r. spancera sięgającego do pasa. Portki i spancer szyto z czarnej tkaniny samodziało­ wej. Kawalerowie nosili od święta portki kolorowe, tkane w tzw. „ząbki" i kolorowe spancery z samodziału w deseń na czarnym, buraczkowym lub pomarańczowym tle. Buty karbowane lub zwykłe uzupełniały strój (Tabl. 1). Wierzchnim okryciem była biała sukmana, prosta lub z fałdami, przepasana pasem siatkowym lub tkanym na war­ sztacie. Na północy noszono niebieskie lub granatowe spancerki. Używano również białych, fałdowanych sukman lub noszono sukmany sieraczkowe. Obecnie strój męski składa się z płóciennej koszuli z haftowanym „przedsobkiem", mankietami i stojącym kołnierzem, z czarnego marynarkowego ubrania z samodziału i długich butów. W zimie noszą burki z kupnych materiałów a podczas mrozów kożuchy. Kobiety nosiły pasiaste kiecki na czerwonym, t j . pomarańczowym dnie i w t y m kolorze zapaski. Charakterystyczną cechą dawnych tkanin była duża ilość wełnianej przeróbki. Do stroju kobiecego należał: gorset, spancer, płócienna koszula z wywijanym kołnierzy­ kiem, haftowana na przyramkach i mankietach biało-czarnym lub czerwono-czarnym haftem. Na szyi sznury bursztynu bądź korali z krzyżykiem lub medalikiem zdobiły całość. Do ślubu lub na lato noszono paradne kiecki z deseniowej tkaniny, tkanej na 4-ch nicielnicach i zapaskę wełnianą lub biały fartuch z kupnego materiału. Gorset i kaftan z tejże tkaniny uzupełniały strój. Głowę zdobił ślubny wianek a później czepiec na ,, błogosławieństwo''. 7 �W zimie wierzchnim okryciem była su­ kienka z zielonego sukna podbita futrem, czarny fałdowany żupanik lub angierka czyli wangierka szyta z samodziału w paski, wa­ towana, przepasana zapaską. Głowę okry­ wała chustka a ramiona — zapaska. Bogat­ sze gospodynie nosiły kożuchy. Opoczyński strój kobiecy składa się obec­ nie z kiecki na staniku o tle „łowickim" (chrom, czarny, buraczkowy, zielony, nie­ bieski). Tło jest niezbyt szerokie, w wielo­ barwne pasy o układzie symetrycznym. Ilość barw dochodzi często do dwudziestukilku. K r ó t k a zapaska „w pas" i zapaska „do odziewu", koszula z kołnierzykiem wykładanym, zdobiona płaskim haftem, chusteczka na gło­ wie, mała ciemna salinowka — dopełniają całości stroju. W odróżnieniu od strojów sąsiednich opo­ czyńskie stroje kobiece charakteryzuje zu­ pełny brak koloru czerwonego. Zapaski są tu w innym kolorze niż kiecki lub zapaski na odziew (Tabl. 2). Jeżeli kiecka ma dno „łowickie" noszą zapaskę o dnie czarnym. Zapaski na odziew mają tylko tło łowickie lub czarne, a koło Opoczna również i modre. Obecnie kobiety opoczyńskie wkładają na nogi białe pończochy, pantofle lub wysokie Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. buty. Na lato a także do ślubu wkładają białe perkalowe kiecki mocno krochmalone. W zimie noszą burki, ciepłą chustkę i zapaski na ramionach. Dzieci w Opoczyńskiem ubierają również w strój ludowy; 3-letnie dzieci dostają małe pasiaste fartuszki Iniano-wełniane do perkalowych sukienek, a potem wełniaczki w drobne prążki. Chłopcy do 4-ch lat chodzą w samodziałowych sukienkach a potem w czarnych ubrankach. Strój opoczyński nawiązuje wyraźnie do strojów mazowieckich (np. krojem sukmany), a w niektórych szczegółach do wielkopolskich (fałdzista sukmana). Posiada on również kilka odmian czyli podtypów lokalnych, a mianowicie na terenach przejściowych w okoli­ cach Lubochni, Smardzewic i na wschodzie w okolicach Odrzywołu (mapa). Te trzy ostatnie odmiany nawiązują do strojów sąsiednich. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Na północ od Opoczyńskiego występuje strój rawski a dalej łowicki. Starszy strój rawski jest charakterystyczny prze­ wagą tła czerwonego z pasami zielonymi. Od Białynina strój rawski przypomina stroje łowickie. Żywotność ubiorów ludowych w pow. rawskim jest mała, młodzież ubiór ten zarzuca, utrzymuje się jednak w wielu wsiach strój kobiecy, odświętny (kiecka, gorset zapaski). Wśród starszych mężczyzn spotkać można białą sukmanę z czarnym szamero­ waniem. Strój łowicki omówiony został w osobnej monografii; charakteryzują go koszule o szerokich rękawach, spodnie starszego typu jednobarwne, późniejsze o czerwonym a po­ tem żółtym tzw. „dubeltowym" szerokim tle, lejbik czarny zakładany przeważnie na spen­ cer, spencer z czarnego sukna zdobiony tasiemkami, starszego zaś typu — kolorowy w drobną k r a t k ę ; sukmany starsze siwe, obszyte czarnymi tasiemkami i współczesne białe brzezinioki kaftany z czarnego sukna obszyte czerwonym sznurkiem i czarne kapoty z po­ trzebami. W łowickim stroju kobiecym zasługuje na u w a g ę typ samodziału — gruby 8 �i sztywny, kiecka ułożona w sztywne fałdy. Tło wełniaków i zapasek szerokie. Gorsety z czterema klapkami z samodziału w paski poziome. Starszego typu kaftany z samodziału w pasy poziome a współczesne — z aksamitu. Kiecki, zapaski i spencerki są bogato zdo­ bione naszyciami i haftem. Na zachód od Opoczyńskiego występuje strój piotrkowski, omówiony również w osob­ nej monografii, bardziej zbliżony do stroju opoczyńskiego niż inne stroje. Różnice zacho­ dzą w typie tkaniny i w odmiennym kroju niektórych części odzieży. Męski strój piotr­ kowski składa się: ze spodni w drobne prążki, lejbika wełnianego w prążki poziome, spencerka z siwego prążkowanego samodziału. W tkaninach jednobarwnych należy pod­ kreślić przewagę barwy granatowej nad czarną. W stroju kobiecym jest charakterystyczna koszula typu p o n c h o lub koszula z karczkiem, spódnica i fartuch drukowany, jedno­ barwne spódnice wełniane z samodziału, a w X X w. wełniak „krakowski" o czerwonym dnie i tzw. „łowicki" o wielu dnach; wełniaki fałdowane, kaftany wyłącznie jednobarwne, krótkie „przyjaciółki", fartuszki płócienne lub z kupnych materiałów, zdobione i hafto­ wane, zapaski w „pas" o układzie asymetrycznym z „przeplotką". Zapaski do odziewu w poprzeczne prążki w X I X w. (czerwone, żółte, zielone, brązowe o czerwonym tle), a w X X w. zapaski z prążkami przenikającymi. Wianek ślubny odmiennie upięty od opoczyńskiego, czółko druhny z aksamitu zdobionego czerwonym „cyrglem" wstążkami, kwiatami, szychem i pawimi piórami. Na południe od zasięgu stroju opoczyńskiego, t j . w Górach Świętokrzyskich występuje strój kielecki, charakterystyczny przez brązowe sukmany ze stojącym kołnierzem, grana­ towymi klapkami i czerwonym haftem. W stroju kobiecym charakterystyczna jest koszula typu p o n c h o z naszytym na ramionach prostokątnym kawałkiem płótna, z kwadra­ cikiem przy szyi. Gorset z układaną falbanką u dołu, czerwona kiecka marynusowa, rzadziej pasiak, zapaski w czerwono-czarne prążki, zapaski w pas o tle fioletowym (Bie­ liny), w okolicach Bodzentyna — czarne, czasem na prostopadłej krawędzi z paskiem czerwonym i chustka wiązana na głowie z opuszczonymi luźno końcami z tyłu („na zająca"). Na wschód od Opoczyńskiego ciągnie się teren strojów z Powiśla. Strój okolic Stężycy, Puszczy Kozienickiej i Czerska opracował jeszcze w X I X w. O. K o l b e r g . Charak­ terystycznymi cechami stroju męskiego od­ znacza się siwa sukmana z tyłu nie rozcinana lub sukmana bura z klapami z sukna czer­ wonego lub błękitnego, obszyta dookoła taśmą jasną albo niebieską, a niekiedy czarną (Stężyca). Do stroju męskiego należała: ka­ mizelka sukienna, granatowa z czerwoną wypustką, spodnie, wąski pas skórzany z ko­ zikiem w drewnianej pochewce, buty w y w i ­ jane po kostki, ściągnięte rzemykiem, niski kapelusz filcowy, obciągnięty u dołu czar­ nymi i czerwonymi sznurkami, złotym szy­ chem, z pawim piórem na przodzie (Czersk). Rękawy koszuli zawiązane nićmi lub sznur­ kiem, a kołnierz zapięty spinką. Strój kobiecy na t y m terenie składał się: Ryc. 4 Kobieta w stroju zimowym współczesnym Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Kra­ jewska, 1952. 9 �ze zgrzebnej spódnicy zwanej ciasnocha, noszonej pod spódnicą wierzchnią, gorsetu mocno wyciętego, białej płachetki na ramionach, fartucha zwanego „burek ' z wełny w biało-czarne paski, lub fartucha płóciennego. Spódnica mogła być również z „szorcu" tak, jak i zapaska na ramionach. Duży czepiec z tiulu, wysokie czółko opięte różno-kołorowymi wstążkami i pawimi piórkami, perkalowe odziewadło, muślinowy rańtuch, chustki wełniane bądź bawełniane, szale w dużą kratę uzupełniały strój kobiecy. Na terenach pogranicznych, t j . na połudn. zachód i wschód, między granicą stroju opoczyńskiego, piotrkowskiego, kieleckiego i powiślańskiego najstarsze wełniaki są dwubarwne (Krajów. Skrzyńsko, Nieznamierowice) lub trzybarwne (Małe Końskie, par. Bło­ nie), o kolorach: granatowym, zgniło-zielonym, buraczkowym lub w drobne paski bez jednolitego dna. W X X w. noszono tu ciemne wełniaki, bądź na tle czerwonym (Tabl. I I I ) . Koszule najczęściej niezdobione, kiecki do pasa układane z naszytymi tasiemkami (Mnisz­ ków), zapaska gładka, wreszcie czepiec związany pod szyją (Prymasowa Wola), chu­ steczki, szalinówki w kolorze czerwonym — to cechy tego terenu. Białe sukmany noszono na połudn. zachodzie bez pasów. Na ogół jednak strój ludowy na opisanych terenach pogranicznych zanika, a w jego miejsce wchodzi w modę ubiór miejski. 1 Rozdział II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU OPOCZYŃSKIEGO W ciągu X I X i pierwszej poł. X X w. strój opoczyński ulegał zmianom; zwłaszcza poszczególne jego części i elementy takie jak krój, rodzaj tkaniny, barwa, ozdoby uległy dużym przemianom. Niektóre części stroju w ciągu tego okresu zanikły a na ich miejsce wchodzą inne, najczęściej fabrycznego pochodzenia. Największy rozkwit stroju opoczyńskiego nastąpił w okresie pouwłaszczeniowym i t r w a ł do I wojny światowej. W oparciu o badania terenowe możemy odtworzyć przy­ bliżony rozwój stroju opoczyńskiego od drugiej poł. X I X w. Natomiast wzmianki w lite­ raturze etnograficznej, chociaż sporadyczne, sięgają do 1828 r., i jakkolwiek są ułamkowe, dają kilka cennych przyczynków. Jak przypuszczać możemy koszule w poł. X I X w. były odmiennego kroju, mało zdo­ bione. Być może, iż ten właśnie brak ozdób był jedną z przyczyn tłumaczącą dlaczego autorzy notatek dotyczących stroju opoczyńskiego, które Kolberg w swoim dziele przy­ tacza, nie zwrócili na nie u w a g i . Ze współczesnych relacji wynika, że od końca X I X w. koszule opoczyńskie miały krój p r z y r a m k o w y , innego nie pamiętają. Koszule męskie noszono z płótna lnianego lub konopnego . Płótno lniane było zgrzebne, stabo bielone. Koszule odświętne szyto z cienkiego lnianego płótna, a w okresie międzywojennym z płótna lniano-bawełnianego *. Koszule kobiece natomiast miały górną część z płótna cienkiego a dolną czyli nadołek z płótna zgrzebnego. Współcześnie koszula kobieca posiada górną część z płótna fabrycznego, często też jest bez nadołka i tworzy rodzaj bluzki. Krój koszul znanych z tra­ dycji jest także przyramkowy. Natomiast od końca X I X w. zmienia się osywka i osywecki a w męskiej koszuli również i gors. Najstarsze koszule miały być gładkie, zdobione pro­ stym ściegiem; od końca X I X w. wprowadzono wysycia, haft, który aż do czasów współ­ czesnych przechodził kilka przeobrażeń w ściegu, ornamentyce i kolorycie. W X I X w. mężczyźni nosili koszule na „ w y p u s t " t j . wyłożone na spodnie, długie do kolan, podpasane wełnianym pasem. Ten sposób noszenia koszuli zanikł ok. 1880—1890 r . . Szczątkowym zwyczajem było niewątpliwie wyrzucanie koszuli na wierzch podczas żniw. Z męskich strojów noszonych między 1870 r. aż do czasów współczesnych wymienić należy portki, lejbik, sukmaną i kożuch a z kobiecych —• kiecki, różne zapaski, gor­ sety, spancerki, sukmany i inne okrycia. W X I X w. aż do I wojny noszono spodnie typu fartuszkowego, potem weszły w modę spodnie współczesne. Białe, samodziałowe, płó22 23 2 23 10 �Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustr. Królestwa Polsk. J. M. Bazewicz, 1907. cienne lub wełniane spodnie farbowano z końcem X I X w. na czarno i takie u t r z y m a ł y się do czasów współczesnych. Spodnie deseniowe, wielobarwne, samodziałowe, noszone w czasach pouwłaszczeniowych zanikły po I wojnie. Lejbiki znane z tradycji w X I X w. z wysokim prostym kołnierzem i klapkami, zapi­ nane do góry, wraz z upowszechnieniem haftu, zyskują z przodu większe wycięcie dla pokazania haftowanego gorsu koszuli. Lejbik był zawsze krótki; przody miał z samodzia­ łowej, wełnianej tkaniny a plecy z podszewki. Przody zmieniały się od jednobarwnych do wielobarwnych, deseniowych i czarnych. Po I wojnie kolor czarny panował powszechnie. Lejbiki starszego typu leżały na figurze luźno, późniejsze ściągano z tyłu paskiem. „Spancerki" weszły w modę ok. 1890 r., były krótkie do pasa. Z początkiem X X w. weszła w modę dłuższa od spancerka marynarka i krótki spancerek, k t ó r y po I wojnie powoli zanikał. Krótkie spancerki były czarne, bądź wielobarwne-deseniowe. W podob­ nym kolorze noszono też marynarki; dopiero po I wojnie zapanował powszechnie kolor czarny. W okolicach Smardzewic, Lubochni i na północnej granicy Opoczyńskiego, a nawet w pierwszej fazie w okolicach Rzeczycy noszono spancerki granatowe i niebieskie, to też chłopców z gminy Sierzchowy nazywano „modrakami". W niektórych wsiach twierdzą, iż najstarsze spancery miały być białe, wełniane. Możliwe, że była to raczej krótka sukmanka, gdyż tę część odzieży noszono bezpośrednio na koszuli i lejbiku. �Wiadomości dotyczące sukmany pochodzą z okresu pouwłaszczeniowego. W drugiej poł. X I X w. wierzchnie okrycia są już dosyć zróżnicowane, gdyż istniało kilka typów sukman, różnych pod względem kroju, tkaniny i ozdób. W Międzyborzu np. w pow. opoczyńskim jeszcze po uwłaszczeniu noszono parcionki t j . płócienne sukmany, far­ bowane na kolor granatowy lub czerwony, a w całej wsi miały być tylko 3 białe suk­ many wełniane. Białe sukmany uważano tam za w y m y s ł łowicki . Biała sukmana wypie­ rała parcionki, a niektórzy chłopi około Opoczna twierdzą, iż pochodzi ona z czasów króla Kazimierza (Wielkiego). Nie rozstrzygając kwestii genezy wełnianej sukmany należy zwrócić uwagę, że ok. 1870—1880 r. noszono po prawej stronie Pilicy białe sukmany dwojakiego kroju: proste, bez cięcia w pasie, krótkie, a także sukmany fałdziste ciężkie i długie. Najstarsze suk­ many posiadały proste, stojące kołnierze, barwne klapki, tasiemki i wyszycia. Sukmany od Opoczna po Pilicę były zdobione czerwonymi taśmami, choć niektóre wsie miały modę na ozdoby innej barwy. Za Pilicą noszona była sukmana fałdzista z czarnymi potrze­ bami i pętlami, która pod koniec X I X w. i w X X w. przyjęła się powszechnie na oma­ wianym obszarze wypierając inne. Białe fałdziste sukmany były szyte z samodziału a późniejsze z kupnego sukna. Prawdopodobnie i granatowe sukmany były czasem szyte z sukna. Ok. 1900 r. w okolicy Smardzewic i Lubochni weszły w modę tzw. sukmany „sieraczkowe". Różnią się one od białych lekkością, gdyż sukmany samodziałowe białe były ciężkie „jak trzy ćwierci żyta", mocno folowane. Sukmany sieraczkowe były słabiej folowane. 2fi Sukmany zależnie od kroju miały różne przeznaczenie. Biała krótka sukmana noszona była raczej na ubranie l ż e j s z e ; fałdzista sukmanę ubierano do 1890 r. na lejbik a w zimie na kożuch lub spancer. Sposób noszenia sukmany bezpośrednio na koszuli" przypomina sposób noszenia szlacheckiego żupana. W kroju sukmany można znaleźć p e w n ą analogię do kontusza, czamary i k a p o t y (ryc. 24). Ok. 1870 r. granatowe suk­ many miały charakter obrzędowy, W X X w. biała sukmana weszła do stroju obrzędowego, gdyż t a k ą wkładał pan młody; jednakże koło Lubochni pan młody wkładał do ślubu kapotę sieraczkową. Kobiety nosiły wierzchnie okrycia różnego rodzaju; białą krótką s u k m a n k ę podobną do męskiej noszono na chłody, jak również białe katonki zdobione wełną, które były używane na codzień. Prócz nich noszono katonki z cienkiego sukienka, które wymyśliła niejaka Bajorowska z Kruszewca. Były one ubierane na białe suknie i miały charakter stroju, który pożyczano sobie niekiedy. Oprócz sukmanek, w których dopatrywać się można form tradycyjnych, przyjęły się okrycia miejskie, do nich należą sukienki i żupaniki. Zależnie od zamożności były one podbite futrem lub watowane, szyte z fabrycznego sukna lub partu i zależnie od koloru, ozdabiane. „Sukienki" noszono w opoczyńskich miasteczkach od X V I I I w . a prze­ trwały do końca X I X w. i dłużej, po prawej stronie Pilicy. Cechy miejskiego okrycia miała również angierka czy loangierka szyta z barwnego, płócienno-bawełnianego samodziału, która zaczęła być modna z końcem X I X w. i zanikła po I I wojnie. Kożuchy były w Opoczyńskiem prawdopodobnie oddawna noszone, lecz upowszechnić się miały ok. 1870 r. kiedy weszły w modę białe, fałdziste kożuchy noszone przez męż­ czyzn a rzadziej przez kobiety. Przed I wojną w miejsce białych kożuchów noszono żółte kożuchy, proste w kroju. Pas noszony do męskiego ubrania ulegał również zmianom od poł. X I X w. do czasów współczesnych; w Sługocicach najstarsze pasy miały być skórzane, szerokie jak pasy krakowskie. W Skórkowicach noszono pasy skórkowe na sukmanie , powszechnie jednak twierdzą, iż noszono pasy tylko wełniane lub parciane. Ok. 1870 r. noszono białe pasy, które uważano za najpospolitsze, gdyż używane były na codzień a pasy czerwone na ś w i ę t a . Te czerwone pasy uważano za wymysł łowicki. W końcu X I X w. no­ szono je do codziennego ubrania, podobnie jak i czerwone podwiązki do butów. 27 28 29 3 0 31 S2 12 �Po wyjściu z mody czerwonych pasów noszą na codzień pasy ciemne, tkane w prążki, a na święta wkładają wielobarwne pasy siatkowe, plecione. W X I X w. pas był noszony na lejbiku a potem pod spancerem, tak że nie był widoczny. W przeciwień­ stwie do dawnych sztywnych pasów, pas siatkowy był miękki, wiązany na sukmanie; rzadko podpasywano nim spodnie. Pas przeszedł do stroju odświętnego i zanika jako część ubioru codziennego, wreszcie wychodzi z mody razem z sukmaną. Wspomnieć t u należy, że analogiczne pasy siatkowe nosiła dawniej szlachta na kontuszach w X V I I w. . Tkane cienkie białe pasy były importowane przez Ormian. Wiązanie pasa w węzeł w Woli Gałeckiej przypomina wiązanie pasów s ł u c k i c h . W końcu X I X w. i początku X X w. nakryciem głowy był filcowy kapelusz, później czapka. O nowatorach wprowa­ dzających „kaszkiety" (ryc. 28) mówiono w Rzeczycy z przekąsem prydle. Potem weszły w modę czapki „sprężynowe", wprowadzone pod w p ł y w e m czapek wojskowych; póź­ niejszy kaszkiet, — to maciejówka noszona przed I wojną. W zimie w poł. X I X w. bo­ gatsi chłopi opoczyńscy nosili odwijane kołpaki a biedniejsi — rogatywki. Wyszły one z mody w końcu X I X w., zastąpione stożkowatymi czapkami z imitacji baraniej skóry. Letni kapelusz słomkowy choć nie ulegał zmianom, powoli zanikał a obecnie noszą go tylko staruszkowie. Zmianom uległy również nakrycia głowy w stroju obrzędowym; noszony przez drużbę kołpak lub kapelusz, ustąpił miejsca czapce. Na ogół starsze okrycia głowy były strojniejsze i lepiej harmonizowały ze strojem niż współczesne. Obuwie męskie zmieniało się także, od form prostych, t j . b u t ó w na jedną nogę z lichej skóry, do butów z podkówkami i hunefotami, w końcu X I X w., i z karbowanymi chole­ wami na początku X X w. Strojne buty nosili przeważnie kawalerowie. Obecnie Opoczyniacy noszą gładkie wysokie do kolan buty czarne. Zmiana b u t ó w i obuwia dyktowana była modą miejską, np. buty karbowane nosili chłopi wracający z wojska. Istniały rów­ nież ośrodki rzemieślnicze, jak Klwów, w którym wyrabiano maso­ wo buty na sprzedaż. 33 3i Kobiety nosiły w X I X w. obuwie podobne do męskich, nieco niższe bez ozdób i karbów. Latem nosiły płytkie pantofle, szyte z tkaniny lub skóry. W X X w. przyszła moda na trzewiki z wysokimi cholewkami, sznurowanymi czarną lub pąsową tasiemką z bukwami na pięcie. Do ślubu wkładały czarne pantofle na jeden guzik. Po pierwszej wojnie moda trzewików powoli wygasa a obecnie Opoczynianki noszą w y ­ sokie buty, latem zaś miejskie pan­ tofle. Z końcem X I X w. weszły w Opoczyńskiem w użycie trepy, najpierw dłubane z drzewa a potem obite rze­ mieniem. Było to obuwie robocze noszone przez mężczyzn i kobiety, a czasem jedyne obuwie dzieci. Z w y ­ czaj chodzenia latem boso utrzymał się tu dotychczas. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opo­ cznie, 1920. Z Archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. 13 �Jeszcze w X I X w. mężczyźni i kobiety nosili w butach i trepach wiechcie słomy, bądź onuce . Obecnie wkładają również onuce lub skarpety a kobiety — pończochy. Współ­ cześnie modne są białe pończochy dziane na drutach. Z opoczyńskich strojów kobiecych ciekawe są kiecka i zapaski ze względu na ich koloryt oraz rodzaj tkaniny. W X I X w. Opoczynianki nosiły kiecki długie do kostek, prosto opadające; w X X w. zaczęto kiecki przyszywać do stanika, najpierw w północ­ nej części Opoczyńskiego a następnie w południowej, przypuszczać więc można, że moda szła od wsi nadpilicznych, co byłoby zgodne z ogólnym przekonaniem, że moda idzie od Studzianny. Ok. 1930 r. zaczęto kiecki skracać, otrzymują one k r y t ą zakładkę i naszycia z aksamitek. Noszone były „dęto". Analogicznie do kiecek skracają i zapaski, szczególnie krótka i wąska jest współczesna ,.zapaska w pas". Proces ten nie biegnie wszędzie jedna­ kowo, grupy peryferyczne np. albo zachowują zapaskę w pas długą (Smardzewice) albo posiadają obydwie formy. (Lubochnia). Utrzymują się też długie zapaski (w Smardzewi­ cach i Odrzywole). Dawniej Opoczynianki nosiły kiecki i zapaski o jednakowej barwie tła; współcześnie noszą kiecki i „zapaski w pas" oraz „zapaski na odziew" o odmiennym tle. W pierwszej poł. X I X w. kiecki były płócienne, a odświętne —• jednobarwne. Najstarsze kiecki znane z tradycji były „drobne", t j . w wąskie paski w których kolor czerwony występował równorzędnie z.modrym t j . ciemnogranatowym, słabiej natomiast podkreślona była barwa biała. W paskach występuje kolor modry z białym lub czerwony z czarnym. Z końcem X I X w. jeden z tych kolorów staje się panujący i tworzy tło, najczęściej czerwone. Z prążków powstają barwne pasy z przewagą kolorów ciemnych, wyjątkowo z żółtym obok niebieskiego i zielonego. Ilość barw ogranicza się do 4-ch lub 5-iu a tło i raporty są wąskie. Na przełomie X I X i X X w. zaczynają nosić kiecki „cerwone" lub „ciemnopąsowe" (pomarańczowe). W raporcie używano dawnych barw, tylko tło i raport roz­ szerza się, po czym tło zmienia się na tzw. „łowickie" lub „pąsowe" (chrom). Po I woj­ nie ilość kolorów wzrasta od k i l k u do dwudziestukilku, istnieje również tendencja do używa­ nia jednego koloru w k i l k u odcieniach. Ok. 1920 r. charakterystyczny koloryt tkanin opoczyńskich został wzbogacony o kolor różowy, który przedtem występował tylko jako pojedyncza prążka. Dawne raporty posiadają układ symetryczny prążek, późniejsze — asymetryczny; w zapaskach jednak symetryczny układ zachował się do czasów dzisiejszych. 3 5 Ciekawe jest również zagadnienie łączenia poszczególnych części odzieży z uwagi na ich koloryt; przy ciemno-pąsowych i „łowickich" kieckach noszą kiecki o tle buracz­ kowym lub czarnym. Prócz nich Opoczynianki noszą kiecki o tle niebieskim i zielonym, od 10-iu zaś lat rozpowszechniły się kiecki o jasnym tle „gąsiątkowym" t j . seledyno­ w y m lub „ciałowym" t j . jasno-różowym. Rzadko noszą kiecki dwubarwne (okolice Rze­ czycy); kiecki drobne noszą przeważnie kobiety starsze lub dziewczynki. Jednobarwne kiecki samodziałowe w pas modne w X I X w. u t r z y m u j ą się w okolicach Lubochni, po I wojnie powszechnie szyją kiecki na stanikach naśladujące wełniaki z wełny fabrycznej lub z deseniowych perkali. W końcu X I X w. obok wielobarwnych strojów noszono w Opoczyńskiem stroje lniano-bawełniane białe, deseniowe lub białe z wzorami czerwono-czar­ nymi. Zanikły one ok. 1925 r. Z czasem samodział został zastąpiony białym perkalem. Obecnie białe kiecki szyją tylko z perkalu. Moda współczesna rozbudowała ilość barw tła w zapaskach „ w pas" podczas gdy w zapaskach „na odziew" ilość barw ogranicza się do dwóch: czarnego i „łowickiego". W okolicach Opoczna noszą również zapaski modre. Gorset używany w X I X w. był szyty z jednego płatu tkaniny z małą ilością tacek. W X X w. szyto przeważnie gorsety o większej ilości klinów i tacek. Współcześnie szyje się gorsety z aksamitu i ozdabia bogato koralikami. Traci on zresztą swoją dawną funkcję i nie jest noszony na codzień. lecz do stroju odświętnego, przeważa zaś na terenach peryferycznych. Spancerek kobiecy znany z końca X I X i pocz. X X w. sięga niżej pasa i jest dłuższy z tyłu; współczesny — jest krótki, nie sięga pasa lecz jest bardziej obcisły. Na spencerki używano tkanin deseniowych, w starszych zaś przeważa kolor pomarańczowy, w młod­ szych — pąsowy. Obecnie Opoczynianki noszą również kaftany z materiału fabrycznego 14 �o kroju podobnym do spancerków. W ostatnich czasach spancerki i kaftany wypierają swetry wykonywane na drutach. Dawniej pończochy oddawano do roboty w miasteczku, obecnie wykonują je na drutach dziewczęta. W stroju opoczyńskim zmieniają się również chustki na głowę. Ok. 1870 r. znano chustki szalinowe (salinówki), dużych rozmiarów noszone na ramionach i głowie. W X X w. nosiła je tylko panna młoda, powszechnie zaś przyjmuje się moda noszenia na głowie małej chustki szalinówki. Chustki tego typu są odświętne, obok nich używane są zwykłe robocze chustki z perkalu. Z czasem ulega zmianie i prześcieradło używane do noszenia dzieci; od zgrzebnych płacht na codzień a z cienkiego płótna na święto — do białych, desenio­ wych lniano-bawełnianych w X X w. i deseniowych wielobarwnych, współczesnych (ryc. 7). Po wyjściu z mody sukmanek i płaszczy w X X w. kobiety używały w zimie samodziałowych, deseniowych, barwnych dywanów lub fabrycznych, wełnianych chu­ stek. Do dawnych płaszczy zimowych wkładano na głowę „dzikówki" a w X X w . pluszowe chustki fabry­ czne; obecnie noszą chustki dziane na drutach. Jak wynika z materiałów i relacji informatorów zmieniał się w Opoczyńskiem i rodzaj surowca używa­ nego do wyrobu strojów ludowych; zmieniał się krój i koloryt. W czasach pouwłaszczeniowych nastąpił zwrot od tkanin lnianych, do wełnianych lniano-wełnianych i lniano-bawełnianych, chociaż płótno lniane różnej grubości jest nadal używane na koszule, portki lub za­ paski. Natomiast świąteczny strój opoczyński musi być wełniany a tylko ubiory „na p o r y w k ę " są lniane. Chłopi tłumaczą ten stan rzeczy lepszymi urodzajami lnu w X I X w. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawinię­ Zmieniała się również i technika tkania; dzięki tym w „dywan". Studzianna, pow. pewnym splotom tkackim i pomysłowemu układowi Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. nici w postawie i wątku uzyskiwano efektowne tkaniny Iniano-wełniane w których przeświecały lniane nici postawu. O kieckach szytych niegdyś z takich tkanin mówi się dziś, że to był „wielki strój", choć obecnie jest to tylko „parciok". Do strojów męskich i kobiecych stosowano ozdobne sploty tkackie, do strojów kobie­ cych — iglicowanie. W starszych strojach wełnianych ścieg iglicowany był wykonany wełną, w strojach białych — bawełną; współcześnie używają jedwabiu. Obecnie w tkac­ twie opoczyńskim przeważa ścieg krzyżowy, chociaż tkanina może być różnej grubości. Należy stwierdzić, że od czasów I wojny do współczesnych stroje kobiece posiadają wię­ cej ozdobnych naszyć, aksamitek, paciorków, tasiemek, szerokich koronek u koszul, zapa­ sek i dywanów. Natomiast wyszły z użycia odświętne czepce i późniejsze półczepki; wianki ślubne były dawniej strojniejsze, i choć ok. 1900 r. weszły w modę welony, wianki u t r z y m a ł y się do I I wojny. Utrzymał się natomiast czepiec oczepinowy na „bło­ gosławieństwo". Czepce takie są pożyczane od starszych kobiet. Specjalna czepczarka pierze je i układa, lecz nowych nie szyje. 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU OPOCZYŃSKIEGO Przedstawiony na mapie zasiąg stroju opoczyńskiego został wytyczony w oparciu 0 badania terenowe przeprowadzone w latach 1949—1955 r. Dla stwierdzenia różnic mię­ dzy strojem opoczyńskim a strojami sąsiednimi przeprowadzono również wywiady we wsiach: Bukowiec, Małe Końskie, Błogie, Sławno, Mniszków, Psary, Prymasowa Wola, Żelazowice, Topolica, Żarnów, Miedzna, Wąglany, Korytków, Adamów, Snarki, Janików, Kadz, Klwów, Żdżary, Rudki oraz Białobrzegi i Nagórzyce za Pilicą. Należy podkreślić, że odrębność Opoczyńskiego wyraża się silnie w stroju, który w y ­ różnia je tak, że kiedy Opoczyniacy idą np. do Częstochowy, sąsiedzi mówią o nich: „Idą opoczyńscy ludzie" albo „Idą wszystkie kolory" . Zasięg stroju opoczyńskiego nie zamyka się w granicach powiatu opoczyńskiego (mapa), lecz sięga południowej części powiatu rawsko-mazowieckiego, przekracza Pilicę na północ i biegnie wsiami: Łęgonice, Żdżary, Rudki, Sadykierz, Brenica, Podmałec, dalej k u zachodowi przez: Białobrzegi do Smardzewic i Tresty Rządowej na Bratków, Sławno, Prymasowa Wolę na zachodzie do Ostrowa na południu, poprzez Karwice, Brustowiec, obejmuje na połudn. wschodzie Zychorzyn, Grabów, Gałki, Nieznamierowice, biegnie do Odrzywołu i Wysokina, a więc obejmuje środkową i północną część pow. opoczyńskiego 3B 1 połudn. część pow. rawsko-mazowieckiego. Strój opoczyński posiada kilka odmian lokalnych, pewnymi odrębnymi cechami, zaznaczający­ m i się w kroju, kolorze tkaniny, zdobieniach lub w częściach ubrania. Są to głównie 3 od- • miany: lubocheńska, smardzewicka i odrzywolska. Na peryferyczne te odmiany wpły­ wał strój z terenów sąsiednich. Najbliższe po­ dobieństwo występuje w stroju okolic Opocz­ na, Studzianny i Rzeczycy. Odmiana odrzywolska nie wykazuje tendencji do rozwoju stroju, lecz zachowała niektóre starsze formy. Natomiast takie elementy jak typy tkaniny, motywy haftu zbliżają bardzo strój rzeczycki z lubocheńskim i smardzewickim. Dodać jednak należy, że niektóre ośrodki znajdują się mimo zachowania dawnego stroju ludowego pod silnym działaniem niwe­ lacyjnym miast, szczególnie w pobliżu To­ maszowa, Drzewicy i Odrzywołu. Wpływy te zaznaczają się bardziej w stroju letnim niż zimowym. Najbardziej jednolite pod wzglę­ dem całokształtu stroju są wsie skupione wokół Opoczna. Jest rzeczą charakterysty­ czną, że zasięg stroju opoczyńskiego można nawiązać do dawnych granic historycznych z X V I w. W X I X w. Opoczyńskie znajdowało się pod silnym wpływem stroju łowickiego, ujawniającym się w noszeniu białej, fałdzistej sukmany a także w kieckach i zapaskach, Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygnanów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 16 które wyróżniają się między sobą �W noszeniu zapasek „na odziew" o prążkach ułożonych poziomo i wysokich czepcach. Za­ sięgi stroju przedstawiają się następująco: czarny strój męski występuje w całym Opoczyńskiem, lecz starszy strój kolorowy w drobnych odmianach zaznacza się w okolicach Opoczna, Studzianny, Rzeczycy. W okolicach Lubochni były noszone granatowe spancerki, a w okolicach Smardzewic — spancerki modre i kolorowe lejbiki i spodnie. Wzdłuż półn.-zach. granicy zasięgu stroju opoczyńskiego noszą również granatowe spancerki. W Kanicy — spancerki bordowe lub granatowe a spodnie czarne. W połudn.-zachodniej części pow. opoczyńskiego noszono zawsze czarne ubrania z czar­ nymi potrzebami. Biała sukmana występuje w całym Opoczyńskiem w X I X w. i jest dla tego obszaru charakterystyczna, choć w X I X w. noszono na prawym brzegu Pilicy naszycia czerwone, a na granicy: Zychorzyn, Gałki, Przysucha — siwe sukmany . W okolicy Smardzewic i Lubochni noszono sieraczkowe kapoty, które występują również w stroju piotrkowskim. Sukmany granatowe mają zasięg rozproszony a w X X w. nie były noszone i wiado­ mości o nich są ułamkowe. Natomiast sukmany białe noszono również poza granicą połudn.-zach. zasięgu stroju opoczyńskiego, lecz bez pasów siatkowych. Także koszule męskie, haftowane wykazują wiele cech wspólnych z piotrkowskimi, prócz okolic Odrzywołu. Większe różnice zaznaczają się w stroju kobiecym. Dla okolic Opoczna, Studzianny, Rzeczycy charakterystyczny jest strój z X I X i pocz. X X w. przedstawiony na tabl. I . Na­ tomiast strój przedstawiony na tabl. I I jest bardziej współczesny. Opoczyński strój ko­ biecy urozmaica różnorodność typów tkanin z których jest wykonany. W Smardzewicach kobiety noszą dotychczas kiecki układane do aksamitnych gorsetów, długie zapaski z ta­ siemkami, koszule haftowane, czasem bluzki, na ramionach i szyi tzw. „dętki", na głowie półczepki. Niektóre z tych elementów zbliżone są do stroju piotrkowskiego, jak gorsety i długie zapaski z naszyciami z tasiemek. Strój kobiecy okolic Lubochni jest mieszany, występują w nim obok charakterystycz­ nych cech stroju opoczyńskiego, także kiecki bez staników do bluzek z falbanką lub tzw. rawskie, występujące na północ omawianego terytorium. Istnieją też pewne różnice w ko­ lorycie, w zapasce np. występują prążki czerwone a w tle kiecek — również kolor malinowy. W starszym stroju wianek ślubny panny młodej i strój głowy druhny zdobiony pa­ w i m i piórami można nawiązać do podobnego stroju w Piotrkowskiem. W okolicach Odrzywołu noszą kobiety kiecki układane z naszytymi nisko tasiem­ kami, długie zapaski, koszule bez haftów z prostym kołnierzem obszytym koronką. Często też zamiast pasiaków noszą jednobarwne z kupnego materiału, i bluzki w rodzaju paso­ wanych kaftanów. Charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego obszarów północnych są tkaniny zdo­ bione iglicowaniem lub techniką czteronicielnicową. Są to tkaniny wełniane i parciane łączone z bawełną lub wełną. Z lniano-bawełnianych tkanin szyją kiecki, gorsety, kaftany a w Lubochni nawet zapaski. Niektóre desenie są związane z zapaską lub katanką, a pe­ wien typ kolorowych parcianek wątczonych wełną sięga nawet poł. X I X w. Tkaniny 4-ronicielnicowe są także w połudn. części omawianego terenu, lecz nie ma tu takiego bogactwa wzorów jak na północnym. W oparciu o informacje możemy stwierdzić, że w okolicy Opoczna były w użyciu kiecki w których kolor modry, t j . ciemnogranatowy, lub czarny był traktowany na równi z kolorem czerwonym i łączony z białym. Czarne kiecki z wąską białą prążka jak również i zapaski w pas oraz zapaski na odziew utrzymały się dłużej; do dziś np. jest noszona za­ paska modra. Przypuszczać można, że zaważyły tu w p ł y w y idące od Skarżyska, Iłży i Bo­ dzentyna, gdzie występują czarne bądź czarne z białymi zapaski lub kiecki. Także w pół­ nocnej części omawianego obszaru miał występować kolor granatowy z czerwonym, być może — jaśniejszy niż w okolicach Opoczna. Natomiast nad Pilicą obok kiecki dwubarwnej lub „drobnej", występuje kiecka jedno­ barwna a także kolor czerwony w tle. O wyraźniejszych zasięgach możemy mówić do­ piero, gdy wszedł w modę kolor czerwony czyli ciemno-pąsowy lub pomarańczowy, który zapanował powszechnie wraz z raportem ,.na okrągło", związanym z techniką 37 2 strój Opoczyński 17 �iglicowania. Ok. 1910 r. wypiera go wzór „łowicki" czy pąsowy (chrom), również po­ wszechny a nawet występujący na zachód od omawianego terenu. Ludność Rzeczycy posiada upodobanie do tkanin ciemnych, okolice Studzianny — do tkanin o odcieniach jaśniejszych niż opoczyńskie. We wsiach na północ od Rzeczycy kolor wiśniowy jest bardziej malinowy a w okolicach Lubochni w stroju tzw. „ r a w s k i m " występują prążki czerwone, niestosowane w całym Opoczyńskiem. Kolor czerwony w tle występuje na połudn. zachód w okolicach Żarnowa, Małych Końskich i Błogiego, n a w i ą ­ zuje on do stroju piotrkowskiego. W X I X w. były powszechnie noszone kiecki w pas z gorsetem o ośmiu—dziesięciu klapkach. Po 1900 r. w okolicach Rzeczycy i Studzianny przyszywano kieckę do stanika; utrzymało się to dłużej, bo do I wojny na połudn. obszarze. Zapaski posiadają również pewne odmiany. W najstarszym stroju długie zapaski w „pas" były noszone powszechnie, natomiast współczesne zapaski krótkie mają zasięg obejmujący okolice Opoczna, Studzianny i Rzeczycy. Obok nich w okolicach Studzianny i Rzeczycy noszono zapaski prosto ułożone. Długie zapaski „na p o r y w k ę " noszą w okoli­ cach Opoczna tylko starsze kobiety, a w okolicach Rzeczycy i Studzianny — noszą je tylko młodsze. Charakterystyczną cechą zapasek „ w pas" jest ich wystrój. Zapaski na odziew wykazują mniejsze różnice, to też i zasięgi ich są mniej zróżnico­ wane. Powszechnie mają dno „łowickie" lub czarne, a jedynie w okolicy Opoczna — tło modre. Starsze zapaski „do odziewu" były dłuższe i takie pozostały w okolicach Smar­ dzewic, gdy gdzieindziej są krótsze. Charakterystyczną cechą zapasek na odziew z końca X I X w. i pocz. X X w. jest poziomy układ prążek. Prawdopodobnie, jak na mapie W ó j ­ c i c k i e g o , zasięg ich był dawniej bardziej posunięty na zachód. Zapaski tego typu w y ­ stępują także w okolicach Iłży a nawet Warszawy. Koszule kobiece ze stojącym prostym kołnierzykiem obszytym siatką były w X I X i X X w. powszechnie noszone. Późniejsza moda kołnierzyków wywijanych nie objęła tylko okolic Odrzywołu, gdzie ten krój zachował się do czasów współczesnych. Rów­ nież koło Lubochni noszono szersze kołnierzyki z koronką. W okolicach Rzeczycy i Stu­ dzianny stosowano przed I wojną haft dwubarwny, biało-czarny, a współcześnie białoniebieski lub biało-różowy. Zasięg haftu zoomorficznego obejmuje okolice Rzeczycy. Lubochni i przechodzi na Smardzewice. W okolicach Smardzewic wyróżnia się czerwonoczarny haft krzyżykowy wykonywany na kanwie; kontynuacją tej techniki jest kolorowy haft na rękawach. Zasięg występowania czepców nie jest dla wszystkich ich typów jednakowy, czepiec z miękką główką pod chustkę jest powszechny, natomiast czepiec oczepinowy „na błogo­ sławieństwo" z główką haftowaną występuje w grupie studziańskiej i rzeczyckiej. W y ­ sokie czepki można nawiązać do typów występujących w starszym stroju łowickim. Nato­ miast półczepki przyjęły się w okolicach Smardzewic i Lubochni a zasięg ich wiąże się ze strojem piotrkowskim. Wianki ślubne w tzw. pieski z wstążki ułożonej na główce występują w okolicach Opoczna i Smardzewic, a także w Radzicach koło Drzewicy; w pozostałych wsiach ukła­ dają wianek z k i l k u rzędów wstążek. W Lubochni druhny noszą wianek zdobiony pawimi piórami, przez co nawiązują do zwyczajów piotrkowskich. Rozdział IV OGÓLNY OPIS O P O C Z Y Ń S K I E G O STROJU MĘSKIEGO S t r ó j c h ł o p i ę c y . W X I X w. chłopcy nosili latem powszechnie tylko koszule. Dla ciepła wkładano katonki, t j . sukienki z r ę k a w a m i na zimę. a bez rękawów na lato. K a t a n k ę nosił chłopiec do 4—5 roku życia. Obecnie ubiera się małych chłopców w weł­ niane sukienki w drobne prążki tkane na krosnach a także w czapki zwane krakuski. Ok. 1900 r. zaczęto ubierać chłopców staranniej, nosili spodenki z mieszanej wełny, II! �3 8 sukmanki prostego kroju z szamerunkiem lub fałdami; buty od święta i wysoki filcowy kapelusz z pawim piórkiem uzupełniały s t r ó j . Współcześnie chłopcy ubrani są w ubranka. Spodnie przyszyte do zielonego stanika sięgają do połowy łydek. Marynarki noszą czarne, koszule płócienne, haftowane (ryc. 12). S t r ó j m ę s k i l e t n i , Ok. 1870 r. opoczyński strój męski składał się z płóciennych portek grubej roboty z paździerzami bądź z cienkiego płótna uszytych w fałdy, a zapinanych na obartelek. W dni zimne wkładano spodnie podwójne. Koszulę z wywijaną oszywką wią­ zano na zaściegacke; noszono ją po wierzchu „na wypust", sięgała kolan, a w pasie prze­ ciągnięta była wełnianym pasem, białym na codzień, a czerwonym na święta. Na koszulę wkładano kolorowy lejbik z wysokim kołnierzem i klapami, a w chłodne dni — sukmanę. Wysokie buty jednakowe na obydwie nogi, z wywijanymi cholewami przywiązywano do nogi podwiązkami zwanymi trocki. Chwasty opuszczano z boku butów. Stopy owijano wiechciem i onucami. Chłop nosił długie po ramiona włosy, a na czole grzywkę podciętą, by do oczu nie wchodziła. Głowę chronił słomkowy kapelusz własnej roboty. Długie włosy, często źle utrzymane lepiły się w strączki; w Jasieniu utrzymuje się gadka, iż we wsi był jeden grzebień u sołtysa, przywiązany na łańcuszku. Ok. 1890 r. nie noszono już koszuli „na wypust", wkładano spancer a ok. 1905 r. — m a r y n a r k ę . Pod spancerem na lejbiku wiązano pas. W dni zimniejsze wdziewano na lejbik sukmanę. Portki kraszono na czarno. S t r ó j z i m o w y . W X I X w. Opoczyniacy nosili białe portki z fałdami z sukna. W nie­ których wsiach również białe spancery, jak w Sługocicach i koło Opoczna, ogólnie jednak informują, że spancer wprowadzono do mody z końcem X I X w. Takie białe portki noszą współcześnie tylko niektórzy starcy. W okolicach Lubochni chłopi nosili marynarki bez obszycia tasiemkami, lejbiki pod spancerkiem barwy czerwonej lub czarnej. W razie zimna zakładano na strój codzienny odświętną sukmanę, a w mrozy — kożuchy. Przed 39 I wojną modne były kożuchy żółte „kacapskie", a po nich tołuby. Do żółtych kożuchów wkładano czapkę czarną ze sztucznego baranka. W I poł. X I X w. no­ szono kołpaki, t j . rodzaj kapuzy wiązanej pod brodą. Z końcem X I X w. ubierano do białego kożucha czapkę rogatą „na 4 strony świata", (ryc. 26). S t r ó j c o d z i e n n y . „Gdy chłop szedł siec, to koszulę na wierzch nosił i przepasywał się pasem czerwonym", a potem i bez pasa chodził, po staro­ dawnemu. Gdy było zimno chłop siekł w sukmanie, wtedy „czasem powrósłem przewiązywał się". Robocze spodnie kraszono na czarno i przerabiano rzadko wełną. Obecnie do czarnych portek wdzie­ wają bylejaką marynarkę, a dawniej barchanowe kaftany. S t r ó j o d ś w i ę t n y . W I I poł. X I X w. nosili chłopi portki z fartuszkiem, zwane „z fałdami", tkane na parcie kolorową wełną. Koszule wiązali na „zaście­ gacke", na nią ubierali lejbik z wysokim kołnierzem i klapkami, wysoko zapinany, kolorowy. Spodnie przewiązywano na codzień pasem białym, a od Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatko­ wym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. 19 �40 święta — czerwonym . Pasy były sztywne szerokie, okręcano je trzykrotnie na lejbiku. Jeżeli wkładano sukmanę, pas owiązywano na sukmanie. Do sukmany wkładano kape­ lusz, zwany żartobliwie świński ryjek lub piasta „wysoka jak komin". Włosy strzyżono ,,po donicy", t j . okrągło „na pół uszu" taką fryzurę noszą współcześnie staruszkowie. Ok. 1890 r. wszedł w modę krótki do pasa spancer i kolorowe lub czarne ubrania. W Lubochni noszono najpierw spancery niebieskie, a później granatowe z mosiężnymi guzikami w dwa rzędy. Spancerki posiadały klapki obszyte czarnymi tasiemkami. Span­ cerki noszono latem, a na zimę wkładano sukmanę z siatkowym pasem. Do tego stroju noszono koszulę z wywijaną oszywką i czerwono-czarnym, a potem biało-czarnym haf­ tem. Buty dopasowane ze sztywną klejoną cholewą i czapki „kaśkiety" z dużym denkiem lub „sprężynowe", a potem maciejówki uzupełniały całość. Krótko przed I wojną weszły w modę koszule z przedsobkiem, zdobione białym haf­ tem. Ok. 1905 r. noszono marynarki kolorowe obok spancera, który wyszedł z mody po I wojnie. Bardziej charakterystyczny był strój kawalerów, którzy na przełomie X I X i X X w. nosili: portki, lejbiki i spancer tkany na 4 nicielnicach. Do tego stroju wkładano buty w 8-kantów z huncfotami na pięcie i podkówkami. Buty tego typu wyszły z mody przed I wojną. W półn. części Opoczyńskiego kawalerowie nosili modre spancery z świe­ cącymi guzikami w dwa rzędy. S t r ó j o b r z ę d o w y . W X I X w. szedł pan młody do ślubu w sukmanie i kapeluszu lub czapce, przeważnie też na tę okazję sprawiał sobie nowe ubranie. Do sukmany przypinał białą kokardkę z zielenią. Kolberg podaje, że nad Pilicą wkładano do ślubu granatowe sukmany, a koło Opoczna podają, że gdy chłopak szedł za drużbę nosił kołpak. Z końcem X I X w. drużba miał kapelusz zdobiony piórami, kwiatami i szychem, a gdy kapelusz wy­ szedł z mody, przystrajano czapkę gałązką różowych kwiatów i wstążką. W okolicach Smardzewic i Lubochni opasy­ wano wstążkę dokoła czapki. Chłop tańczył w sukmanie, za­ kładał wtedy lewy jej róg na lewą rękę, a gdy się rozgrzał, tańczył w lejbiku. Istnieje też powszechny zwyczaj tańczenia latem boso. Był zwyczaj, że po śmierci chowano chłopa w stroju ślub­ nym, w koszuli, portkach i lej­ biku, a gdy spancer wszedł w mode •— w spancerze. Ryc. 10. Odświętne ubiory parob­ ków. Świerzyna, pow, Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Za­ kład Fotograficzny w Opocznie, 1938. �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula 4 1 Opoczyńskie koszule męskie są typu p r z y r a m k o w e g o , zmarszczone wokół szyi, przy kołnierzu-osyioce, mankietach-osyweckach. Koszula składa się z dwóch płatów płótna, przyszytych do p r z y r a m k ó w i z dolnej części zwaną odzimek. Część górna zwie się stan lub ciałko . R ę k a w y koszuli posiadają pod pachą kwadraciki zwane ćwikłami. Kołnierze i mankiety są z podwójnie złożonego płótna. Koszulę szyje się na okrętkę, zmarszczenie układa igłą, po czym w odległości 1 cm przewlekają zmarszczenie nitką, aby się nie rozchodziło. W I poł. X I X w. noszono koszule konopne lub zgrzebne lniane z płótna słabo bielo­ nego. Przy końcu X I X w. odświętne koszule z cienkiego płótna, a w okresie między­ wojennym — z płótna bawełnianego, mieszanego niekiedy z lnem. W Opoczyńskiem istnieją 3 typy męskich koszul, z których jeden jest formą przej­ ściową. Zasadnicze różnice zaznaczają się w kroju kołnierza i przedniej części koszuli. Najstarszy typ koszuli, to jest na zaściegackę posiada kołnierzyk wykładany, zwany wywijano osywka. Przez dziurki w kołnierzu przeciągano zaściegackę; wedle B. Stolar­ skiego ze Sługocic, czerwoną na święta, a do pracy zwyczajny płatek. Przed wojną aż do czasów współczesnych używano również haftowanych wstążeczek. Przód koszuli jest przecięty pośrodku, a osywka i osywecki— haftowane (ryc. 11, 12, 14). Takie koszule noszą obecnie starcy. 42 Koszule nowszego typu mają rozcięcie z boku, a przy nim przedsobek, wyodrębniony zakładką i wszytą p l o t k ą . Dla umocnienia rozcięcia jest naszyty u dołu wąski pa­ sek (ryc. 12, krój I I I ) . Cieka­ wym okazem koszuli tego typu są wymienione koszule. Niekiedy kołnierz był osa­ dzony na pasku. Koszule z haftowanym kołnierzem no­ szono przed I wojną. Trzeci typ koszul m ę ­ skich, współczesnych, wszedł w modę przed I wojną, a roz­ powszechnił się po niej. Ten typ koszuli posiada stojący kołnierzyk i haftowany gors zwany napierśnik lub pierśnik, a nawet piersi lub przed­ sobek, koło Opoczna we wsi Modrzew — wykłady. Koł­ nierzyk może być zapinany z przodu lub z boku na 2—3 guziczki. Odmianą tego typu jest koszula z Woli Zależ­ nej (ryc. 16, 12, I.); posiada­ jąca wyodrębniony napier­ Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" śnik przy pomocy zakładki z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno. Muz. Etnograf, w Łodzi. z prawej strony, w którą Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska. 1948 r. wszyta jest biała plotka. Nie 43 21 �Ryc. 12. Koszule męskie. I — Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnogr. w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — Koszula z kołnierzykiem wykładanym. Bukowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. III. — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek. j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmacniający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. ; duże różnice w wykładach posiada koszula (ryc. 12, I), a także koszula mająca na­ szyte „ w y k ł a d y " i wykładany kołnierzyk (ryc. 12, I I , I I I ) . Na wzór męskich koszul kupnych szyte są koszulki chłopięce (ryc. 12, krój IV), jak koszula z Woli Załężnej. która ma karczek i wykładany kołnierz. Spodnie Najstarsze spodnie opoczyńskie z X I X w. wyszły z użycia po pierwszej wojnie. Był to typ fartuszkowy, zw. w Opoczyńskiem— ..portki z fałdami' . Były one złożonez2-ch kawał­ ków tkaniny zszytej pośrodku, z rozporkiem z boku, zapiętym na obartel. Spodnie te miały klin, a w pasie oszywkę z tegoż materiału. Stolarski opisuje spodnie takie: „No­ gawki r ó w n e do końca, fartuszek zapinany na prawym boku, rozporek z boku. Rozporek ten rozcięty i obrębiony, tak że po zapięciu nigdy brzegi rozporka nie zamykały się i widać było koszulę, a często i gołe nogi". 1 22 �Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow, Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw1080. Fot. K. Trzebiatowski. 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem" tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej. Bultowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. 23 �Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem" tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr. inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. uf Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. II. Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania. I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Za­ łężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części noga­ wek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kami­ zelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. �41 Portki na lato były szyte z grubego płótna, a niekiedy z cienkiego . Na zimę szyto spodnie z białej wełny, z sukna jak na sukmanę, z kolorowej deseniowej tkaniny, tkanej na 4-nicielnicach lub w d e s k ę . Przy końcu X I X w. białe wełniane lub płócienne portki zaczęto farbować na czarno, obecnie noszą jeszcze dość często czarne spodnie w fałdy tylko staruszkowie. Portki kolorowe były tkane na niebielonym lub czarnym parcie. Tło w portkach było czarne, buraczkowe, pomarańczowe. Były one tkane w deseń na gładko, bądź w „ząbki" lub „ w bącki" (Tabl. 3). O takich prawdopodobnie pisał O. Kolberg: „Kobiety tkają na spodnie pewien rodzaj aksamitu niestrzyżonego z wełny w kolorze niebieskim lub fiołko­ w y m w paski na płótnie". Wśród eksponatów muzealnych jest kilka par spodni tego typu, pochodzących z środ­ kowej części po w. opoczyńskiego, były one noszone w X X w. np. portki z Idzikowic (ryc. 17, krój I), i z Radzie Małych (ryc. 18). Portki w fałdy noszone były do butów z cholewami. Spodnie współczesne nie różnią się od form powszechnie przyjętych. Są one tkane wełnianym, gęsto kładzionym wątkiem na czarnym parcie. Są to portki świąteczne. Prócz portek wełnianych noszą mężczyźni na codzień spodnie z partu, o niebielonym. postawie a czarnym wątku niekiedy zmieszanym z wełną. Dawniej chłopcy nosili portki sieraczkowe, parciane z wełną, potem farbowane na czarno. Obecnie koło Opoczna spodnie chłopięce są z rozporkiem z przodu, a zapiętą klapą z tyłu, przyszyte do stanika z zielonego samodziału. Na staniku naszyte aksamitki naśladują kołnierz i kieszenie (ryc. 17, I I I ) . 45 Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami. A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fot. J. Krajewska. 1948. 2.5 �" a • C3 Q 1=1 • • A ' n / B o 0 c=a J o 0 B Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. I I . — lejbik z samodziału tkany na 4 nicielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnierzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etno­ graficznego w Łodzi, 1948, Podziałka 1 : 10. Lejbik Lejbik jest to rodzaj kamizelki noszonej na koszulę do 1890 r. Lejbiki były krótkie zapi­ nane do góry. posiadały klapki i wysoki kołnierz wystający równo z uszami. Późniejsze z końca X I X w. były głębiej wycięte. Dawne lejbiki były jednobarwne: pąsowe, zielone. modre, czasem przetykane w prążki. W pow. rawskomazowieckim najstarsze lejbiki, jakie informatorzy pamiętają, były granatowe, szyte z samodziału, a z tyłu z białej lub czarnej, potem czerwonej pod­ szewki. Lejbiki były luźne; ściągane w pasie sprzącz­ ką są późniejszego typu. Tkaninę na lejbiki tkano na 4-nicielnice w ząbki, szczególnie modne były one w Smardzewicach (ryc. 20). Lejbiki z okolic L u bochni o tle bordowym lub niebieskim były tkane jak kilimek. W pow. opoczyńskim noszono lejbiki jednobarwne, ich ozdobą był ścieg drelichowy, bądź deseń na pąsowym tle. Takie lejbiki noszą obecnie tylko starsi mężczyźni. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smar­ dzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. 26 �Lejbiki są krajane z samodziału czasem złożonego ukośnie, plecy wykonują z kupnej podszewki. Różnice zaznaczają się w kroju kołnierza przyszytego do klapek, krojonych razem z przodem (ryc. 19, krój I I ) . Czasem kołnierz jest zszyty z klapkami i przy­ czepiony do przodu, niekiedy jest owalny, łączony z trzech kawałków (ryc. 19, krój I ) . W lejbiku mogą być dwie lub cztery kieszenie, lamowane aksamitkami (ryc. 19 I A ) . Zapięcie może bvć krvte łub na guziki. A n 0 P> - Hyc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr Inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g. St — części rękawa, h — kołnierz, i — klapa kieszeniowa, j — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 22. Spancer męski z samoaziaiu. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel. 1953. 27 �Spa n ce r Spancer podobny jest do marynarki i jest noszony na lejbiku. Wszedł w modę między 1880—1890 r. Istnieją dwa typy spancerów, typ starszy, krótki do pasa (ryc. 22) i dłuższy, który nazywano również m a r y n a r k ą . Marynarka weszła w modę ok. 1905 r. i była no­ szona jednocześnie z krótkimi spencerkami. W Sługocicach oraz koło Opoczna wspominają, że najstarsze spancery miały być białe; "być może, że były to krótkie sukmanki. Spancery znane z opisów i przechowane dotąd są szyte z czarnego lub barwnego, deseniowego, wełnianego samodziału tkanego na 4-nicielnicach. W gminie Sierzchowy noszono spancery modre, a w okolicach Lubochni niebieskie i granatowe. Pierwsze spancery z okolic Rzeczycy były również granatowe. Spancerki z klapkami obszyte były tasiemką wokół krawędzi i na rękawach. Obok czarnych noszono i spancery kolorowe (Tab. I), a w Idzikowicach różnobarwne w desenie. Spancer składał się z przodu, tyłu i boków, z r ę k a w ó w złożonych z dwu części koł­ nierza i kieszeni (ryc. 21). Był on szyty z materiału lnianego, wątczonego również grubą nicią lnianą w niebieskie, buraczkowe, czarne, szare paski. Spancery i marynarki mają obszycia z deseniowych tasiemek (ryc. 21, 22). zapinane na mosiężne guziki. Sukmany Sukmana, zwana koło Lubochni kapotą była wierzchnim okryciem mężczyzn do 1890 r., t j . do wprowadzenia spancera noszona na lejbiku, a później na spancerze i mary­ narce, a nawet na kożuchu. W X I X w. istniało w Opoczyńskiem kilka t y p ó w sukman, sukmana prosta, nie odcinana w pasie, z potrzebami, noszona przez dzieci jeszcze na pocz. X X w. Prawdopodobnie ten typ sukmany nazywał Kolberg sukmanką. Miała ona Ryc. 23. Biaia sukmana z sukna żałowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opocz­ no. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360. Fot. J. Krajewska. 1948. 28 �Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 944. II. — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna. pow. Opoczno. Nr inw. 1360. I I I . — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył. C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e! — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f, — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. czerwone lub zielone klapki, niski stojący kołnierz, była zapinana na haftki, noszona na lżejsze ubranie. Stojący niski kołnierz zdobiono podobnie jak szwy i kieszenie czerwoną lub niebieską włóczką. Koło Opoczna, Studzianny i Inowłodza noszono sukmanę najczę­ ściej fałdzistą z czerwonymi klapkami i wyszyciami. W Międzyborzu według informa­ torów — z klapkami czerwonymi lub granatowymi, a w parafii libiszowskiej zdobiona fiołkowymi taśmami. Sukmana z prostym kołnierzem i klapkami p r z e t r w a ł a do pocz. X X w. . Z prawej strony Pilicy noszono sukmanę fałdzistą z czerwonym lub czarnym obszyciem. W okolicach Lubochni w przeciwieństwie do okolic nad Pilicą znano tylko jeden typ sukmany. W X X w. utrzymuje się powszechnie biała, fałdzistą sukmana z czar­ nymi potrzebami. Sukmany opoczyńskie były szyte z niebarwionego samodziału wełnia­ nego. Kolor sukmany zależał od owczego runa i jego przygotowania, to też sukmany w kolo­ rycie są rozmaite. Ponieważ sukno na sukmanę folowano, stąd s u k m a n ę samodziałową nazywano pytlową. Niekiedy sukmany były szyte z białego, kupnego sukna, lecz uważano je za niepraktyczne. W okolicach Smardzewic i Lubochni w X X w. zaczęto nosić sukmany sieraczkowe, z biało-czarnej wełny. Samodziałowe sukmany białe mocno folowane były ciężkie, sieraczkowe zaś — lżejsze. 46 2!) �Krój sukmany przedsta­ wiony jest na ryc. 24; w/g Stolarskiego starsza sukmana była długa do kostek, z tyłu dłuższa, z plecami wąsko skrojonymi i kieszeniami z tyłu przy fałdach. Nowsza ma plecy skrojone podobnie do form współczesnych, fałdy większe, kieszenie z boku, u dołu jest równo skrojona. Całe wykończenie odmienne szczególnie u kołnierza. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. Opoczno. Fot. T. Sobolewski, 1947. Sukmany przetrwały do naszych czasów, mają wykła­ dane kołnierze, lamowane czarną deseniową taśmą zwaną potrzeby. Jest ona przyszyta wzdłuż szwów rękawów, ple­ ców, gdzie biegnie podwójnym rzędem, podkreślone są nią fałdy z tyłu, patki, kieszenie. Lamowanie na rękawach imituje mankiety, zdobi kołnierz i krawędź zapięcia. Zapięcie na haftki jest kryte (ryc. 1). Charakterystyczne naszycia widzimy w sukmanie z Opoczna (ryc. 9). Chłopcom szyto białe sukmanki, a potem sieraczkowe kapoty, podobne do męskich sukman z fałdami. Sukmana granatowa i czerwona z barwionego partu była noszona ok. 1875 r. po­ wszechnie w Międzyborzu, gdzie tylko nieliczni, prawdopodobnie zamożniejsi mieli białe sukmany. Sukmana czerwona miała granatowe pętle, a niekiedy i naszycia; sukmanę granatową rzadko zdobiono pętlami czerwonymi i naszyciami. Nad Pilicą noszono grana­ towe sukmany, które wkładano na wesela . 47 Kożuchy Ok. 1870 r. chłopi w Opoczyńskiem nosili białe, długie baranie kożuchy z czarnymi małymi kołnierzami i klapami, zapinane na czarne pętle. Kolberg podaje, że kożuchy były z tyłu marszczone z kieszeniami. W Klwowie kuśnierze szyli kożuchy z białych owczych skór z kołnierzami i mankietami z czarnego barana. Kożuchy takie przezna­ czone były na sprzedaż na wieś. Przed I wojną zaczęto nosić żółte kożuchy z dużymi kołnierzami, zapinane na boku z kieszeniami krajanymi ukośnie. Były to kożuchy „kacapskie", potem weszły w modę żółte toluby szyte z trzech skór bez fałd. Kożuch był duży. wykonywany często przez samych gospodarzy. Nakrycie głowy. Okrycie głowy było zależne od pory roku i wierzchniego ubrania. W X I X w. noszono do kożucha rogatywki „na cztery strony świata" z granatowego lub czarnego sukna, obrze­ żone czarnym lub siwym barankiem (ryc. 27), a w okolicach Lubochni z modrego płótna z czarnym barankiem. Były też modne rogatywki czerwone, wyszły one z użycia jeszcze przed I wojną. Rogatywka szyta z czterech kwater sukna (ryc. 26), była wyścielana owczą wełną, gremplowaną. usztywnioną papierem. Wewnątrz pikowana była płócienną podszewką. Pas barankowy otoka był lekko poszerzony u dołu. Według B. Stolarskiego po środku dna był guzik, od którego zwieszał się na czarnym sznurku chwast, przycięty równo z obwódką. 30 �Ryc. 26. Rogatywka zwana .,na cztery strony świata". Porównaj ryc. 27. Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" ze skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:16. Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905-6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice, pow. Rawa - Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Do sukmany noszono powszechnie filcowy kapelusz zwany kaplus z wysoką, zwężającą się główką a denkiem wgiętym po środku z 2—3-ma aksamitkami, szpilkami i sprzącz­ kami. (Tabl. I). Taki kapelusz zwano świński ryjek lub piasta. Noszono również kapelusze rozszerzające się u góry . Kawalerowie zatykali w nie pawie piórko lub kwiaty. Kape­ lusze filcowe wyszły z użycia na pocz. X X w. Po nich noszono czapki sprężynówki Ł szerokim denkiem, po czym weszła w modę maciejówka o denku nieco mniej­ szym zwana kaśkietem (rys. 28). Noszą ją dotąd starsi chłopi; młodzi przyswoili so­ bie współczesne cyklistówki lub czapki innego rodzaju. 48 Kapelusz lub kaszkiet drużby był odpo­ wiednio zdobiony, w Rzeczycy w X I X w. drużba zdobił kapelusz gałązką ze skrzydeł gęsich, p r z y b r a n ą czerwonym i czarnym suknem a także szychem. Przy chodzeniu ozdoby te trzęsły się. W Smardzewicach i Lubochni przybierano maciejówkę a m a r a n t o w ą wstążką i rózgą kwiatów przy­ piętych z prawej strony (ryc. 28). Letnim nakryciem głowy był słomkowy kapelusz (ryc. 25), pleciony ..plotką" robioną z żytniej słomy. Plotkę wyplatano z 6-ciu słomek. Kapelusz taki szył przeważnie pastuch pasąc bydło; obecnie jednak kape­ lusze te wyszły prawie z użycia. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Załęzna, pow, Opoczno Muzeum Etnograf w Łodzi Nr inw. 2128. Fot. .T. Krajewska. 1946. 31 �Pasy W X I X W. noszono pasy tkane lub plecione, ale nigdy rzemienne. Według Stolar­ skiego w Sługocicach noszono niegdyś wysokie skórzane pasy, podobne do krakowskich, lecz obecnie nikt ich nie pamięta. W poł. X I X w. były w modzie białe lub czerwone pasy wełniane a z końcem X I X w. noszono na codzień pasy czerwone, tkane z wełny lub ple­ cione, siatkowe, wielokolorowe na święta. Do czasu I wojny noszono pasy siatkowe ple­ cione (ryc. 31), droższe i sztywne tkano na warsztatach (ryc. 29, 30, 32). Pasy siatkowe były na tle pąsowym, żółtym a nawet czerwonym, jak w Rzeczycy, ple­ cione z wełny. Plotły je kobiety (ryc. 68) (długość 2,5—2,7 m, szer. 13—25 cm). Ryc. 29. Pas z barwionych nici lnianych z ok. 1900 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm. dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. ,T. Krajewska. Sztywne pasy tkane w X I X w. noszone były na lejbiku a na przełomie X I X — X X w. na sukmanie. Pas siatkowy okręcano dokoła figury; istniało kilka sposobów wiązania. Najpospolitszy — to wiązanie na przodzie (ryc. 6) lub z boku (ryc. 1 i 9). Pas tkany na krosnach uważany jest za starszy od siatkowego. Pasy parciane są tkane na płóciennym postawie z wełnianym wątkiem. Pasy wełniane tkane posiadają skręcone frędzle (ryc. 30), bądź splecione są w war­ kocz (ryc. 29). Obuwie Opoczyńscy i rawscy chłopi noszą buty wysokie z cholewami. Zmieniały się one aż do naszych czasów. 32 �W X I X w. noszono czarne, juchtowe buty o przyszwach krojonych razem z cholew­ kami. Robiono je na jednym kopycie. Takie buty były bez futrówki, miały miękkie cho­ lewy, dwukrotnie wywijane. Cholewy miały uszy. przez które przeciągano podwiązkę lub trocki zakończone chwastami. Cholewy były obszyte zielonym, czarnym lub czerwonym sznurkiem. Podwiązki byty z 3 wełen zielonej, czerwonej i czarnej. Kawalerskie buty miały wyższe obcasy i podkówki. Trzy gwoździe przybite na pięcie zwano huncfotami. Ok. 1870 r. weszły w modę buty z krojem, czarne z futrówką bez wywijania cholewy. Kawalerowie nosili buty w 8 kantów, karbowane w harmonijkę. Na pięcie świeciły mo- Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice.. pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Ło­ dzi. Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej a wątku wełnia­ nym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. siężne huncfoty. Buty karbowane zarzucono przed I wojną. Po nich przyszły buty z pro­ stymi cholewami. Stopy owijano w X I X w. powszechnie wiechciami lub onucami. Wiechcie skręcano ze słomy na ręce i kropiono wodą, aby słoma zmiękła. Część słomy przewiązywano i dzielono, jak snopek. Chłop kładł węzełek pod stopę, dłuższą częścią w kierunku pal­ ców, po czym po 2—3 słomki okręcał dokoła nogi. Wyrobiony w ten sposób wiecheć star­ czył na t y d z i e ń . Szlachta wcześniej, bo w X V I I I w. w. g J. K i t o w i c z a zarzuciła wiechcie i onuce. Chłopi dopiero w ostatnich latach zaczęli używać skarpet. Z końcem X I X w. weszły też w użycie trepy wyrabiane z drzewa i obijane rzemie­ niem. Wkładano w nie również wiechcie. J9 o Strój Opoczyńsk 30 33 �R o z d z i a ł VI. OGÓLNY OPIS OPOCZYŃSKIEGO STROJU KOBIECEGO W X I X w. noszono niemowlęta w cienko uprzędzionych prześcieradłach, otrzymywa­ nych we wianie. Koło Luhochni tkano je „w bącki". Ok. 1900 r. prześcieradła były tkane z lnu i bawełny na 4-nicielnicach i obszywane białą „obróbką" z chwastami. Współcześ­ nie noszą niemowlęta w pasiastych dywanach obszytych wełnianą obróbką lub doróbką z chwastami zw. kocotki. (ryc. 7). S t r ó j d z i e w c z ę c y . Małe dziewczynki ubierają latem w sukienki perkałowe a w zimie — wełniane. Niemowlętom nakładają zdobione czapeczki z jedwabiu lub wełny (ryc. 63). Nieco starsze dostają zapaski w pas, tkane jak zapaski na porywkę. Dziewczęta chodzą ubrane jak dorosłe kobiety (ryc. 33), tylko m a ł y m dziewczynkom tkają wełniaki „drobne". Dziewczynki noszą często zapaski do odziewu po swych babkach, gdyż matki nie noszą zapasek niemodnych. S t r ó j k o b i e t . Najstarszy znany nam z informacji strój kobiecy z I I poł. X I X w. składał się z kiecki do pasa w dwie wełny, przetykanej niekiedy białym partem lub czar­ nymi prążkami, z tak zwanym przedsobkiem lub półką, a dalej z zapaski w „pas" i na ,,odziew". Koszula typu p r z y r a m k o w e g o była gładka lub ze stebnówką, a gdzienie­ gdzie z wyszyciem, z prostą osywką i wąskimi osyweckami. Gorset z samodziału lub materiału kupnego miał 8 klap, a koło Lubochni 4, i był dopasowany do stanu. Głowę zdobił czepiec z zawiązaną na n i m „na okrąg" salinówką lub tylko chustką. Na nogach płytkie, skórzane pantofle, niekiedy sukienne lub % samodziału łączonego ze skórą, uzupeł­ niały strój kobiecy. Ok. 1890 r. weszła w modę kiecka w pas z „osywką", w pow. rawsko-mazowieckim na czerwonym dnie, tkana w wąskie pasy z prążkami symetrycznie ułożonymi w raporcie w 5 wełen (czarna, zielona, fiołkowa, buraczkowa, niebieska przetykana niekiedy białym partem, Tabl. I I I ) . Podobnie wykonane były kiecki zwane parciokami lub pacześniokami, których raporty są wykonane gładko, bądź tkane jak w Rzeczycy w „ząbki" a koło Lubochni w „bącki" (Tabl. I I I . ) . Na przełomie X I X — X X w. weszło w modę tło koloru pąsowego (tj. pomarańczowego niekiedy o odcieniu cynobrowym). Kie­ cka tkana w szersze niż dotąd pasy po­ siadała iglicowanie z wełny, sięgała do kostek i miała 1—3 zakładki u dołu. Na nią nakładano zapaskę w pas na tle p ą ­ sowym w szerokie zielone pasy a na ra­ miona zapaskę na „odziew". Do tego stroju noszą koszule przyramkowe zdo­ bione czerwonymi i czarnymi wyszyciam i (Tabl. I.), a w ośrodku rzeczyckim i studziańskim haft czarno-biały. Do kiecki z „osywką" wkładają gor­ sety z tackami, wykonane z samodziału, lub z granatowego aksamitu zdobionego paciorkami, stebnówką i haftem. Sznu­ rowano tasiemkami lub wstążkami od dołu k u górze. Do stroju ciemno-pąsowego noszą na czepcu lub bez czepca salinówkę. Czarne T Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych stro­ jach odświętnych, Opoczno. Fot. J. Krajew­ ska, 1947. 34 ��trzewiki zdobione często huncfotami sznurowano czarną tasiemką, młode zaś Opoczynianki różową lub pąsową. Bogatsze wiązały na szyi prawdziwe korale (do 8-u sznurków) z me­ dalikiem i kilka sznurków bursztynów z krzyżykami i medalikami. Biedniejsze wiązały kamienne gronotki. Prócz charakterystycznego pąsowego wełniaka noszą Opoczynianki wełniaki w bar­ wach ciemniejszych bogato iglicowane szczególnie w Smardzewicach. Na terenie pow. rawsko-mazowieckiego wyrabiają w dalszym ciągu parciaki. lecz o innym układzie postawu niż w tkaninach starszych. Kiecki przyszywa ją do staników a u dołu zdobią sznurkiem kręconym z wełny. Ok. 1910 r. ukazały się kiecki i zapaski ..o dnie łowickim" lub „pąsowym" (chrom). W pierwszej fazie były one tkane w 4—5 wełen o raporcie symetrycznie zbudowanym „na okrągło". Ok. 1920 r. raporty rozbudowują się kolorystycznie, stosuje się kilka odcieni koloru zielonego, różnicuje się kolor buraczkowy, niebieski i różowy. Kolor różowy dawał tkaninie szczególny akcent, a pasy stały się asymetryczne. Do kiecek o dnie łowickim noszą zapaski na odziew (o dnie czarnym), i zapaski w pas (np. o dnie zielonym, Tabl. I I ) . Niekiedy kiecka i zapaska na odziew ma dno łowickie. Do żałoby noszą kieckę o czarnym dnie z czarną zapaską na odziew. W dni niepogodne koło Opoczna używają najczęściej zapaski na odziew w kolorze modrym (ryc. 41). Oprócz tego noszą też kiecki o tle „gąsiątkowym" t j . seledynowo-zielonym, lub o o tle „ciałowym" t j . jasno-różowym a także niebieskim lub w ogóle jasnym. Są to stroje bardziej paradne, przeznaczone na lato i do nich noszą jasne zapaski a nie używają już zapasek do odziewu. Po I wojnie noszono koszule z w y k ł a d a n y m kołnierzem zdobionym siatką, z wyszyciem na przyramkach, kołnierzu i mankietach. Haftowano bawełną zapołem w różnych kolo­ rach. Nowsze koszule mają mankiety dłuższe od dawnych, przy kołnierzu siatkę szeroką, wykonaną szydełkiem, krochmaloną i falującą (ryc. 40). W dni chłodne ubierano kaftan, który ok. 1900 r. był krótki, z deseniowej tka­ niny, najczęściej o dnie ciemnopąsowym (Tabl. I I I ) . Współczesne kaftany mają dno łowickie (Tabl. I I , Tabl. I I I ) , chociaż używane są i inne np. o tle czarnym w zielone paski (Tabl. I I I ) . Prócz kafta­ nów z samodziału Opoczynianki noszą kaftany z cienkiej wełny z szewiotu lub aksamitu. Kaftany są przeważnie na podszewce, często ze starego wełniaka. Uroczyste ślubne kaftany są z cienkiej wełny. Z końcem X I X w. w okolicy Lubochni kaftany z kupnej tkaniny haf­ towano na plecach. Dziewczęta i kobiety plotą włosy w dwa warkocze złączone różową lub haftowaną w kwiaty wstążką. Dziew­ częta wiążą nad czołem salinówkę, idąc do miasta kryją salinowki białą perkalową chustką. Na nogi wkładają latem pantofle i białe, wełniane własnej roboty lub kupne pończochy. S t r ó j l e t n i . Biały odświętny strój letni był jednocześnie strojem ślu- Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Su­ kienka z perkalu. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. 3- 35 �tanym. Prócz stroju białego kobiety ubierają się w kieckę z cienkiej wełny, naśladującą wełniak w kroju o kolorze najczęściej granatowym lub buraczkowym, zdobioną zakład­ kami i aksamitnymi naszyciami. Prócz takiej kiecki noszą sukienki z deseniowego perkalu szyte na wzór wełniaka lub lnianego samodziału barwionego i tkanego w deseń. Na to nakładają zapaskę w „pas". S t r ó j z i m o w y . W X I X w. kobiety opoczyńskie nosiły w zimie na wełniaku rodzaj sukmanki zw. żupanikiem, sukienką lub przyjaciółką. Biedne — z kraszonego na kolor modry partu, podwatowane; bogatsze — z zielonego, czarnego lub granatowego sukna, podbite białym lub siwym barankiem. Do sukmanki nosiły buty z cholewami. Na pocz. X X w. sukienka wyszła z mody; dłużej utrzymała się angierka lub wangierka<& samo­ działu o tle pąsowym i biało-czarnej osnowie. Na angierki nakładano zapaskę w pas. Na szyi wieszano bursztyny (Tabl. I ) ; koło K r a ś ­ nicy, we wsi Dęby wiązano na głowie dzikówkę lub „dziką chustkę". Była to duża, weł­ niana o tureckim wzorze chustka, którą okrywano głowę i ramiona, wiązano, pod brodą i na nią dopiero zawiązywano zapaskę na odziew. Angierki utrzymały się gdzieniegdzie do tej pory. W pow. rawsko-mazowieckim kobiety nosiły w zimie dywany tkane na 4-nicielnicach, składane w trójkąt, a końce zwijano w kształt mufki. Na taki dywan nakładano zapaskę na odziew, którą przewiązywano raz z góry, drugi raz w pasie, przekładano do tyłu i wią­ zano. Obecnie kobiety zakładają w zimie wa­ towane k u r t k i ; głowę chronią pod salinowką lub chustką perkalową, skrzyżowaną pod brodą i wiązaną z tyłu. Na to wkładają cieple chustki wełniane i zapaski na odziew. Z pocz. X X w. kobiety nosiły trzewiki, obecnie weszły w modę wysokie buty z cholewami (ryc. 4). U b i ó r d o p r a c y. Do pracy wkładają w zimie stary wełniak, kaftan watowany, chustkę na głowę skrzyżowaną pod brodą i związaną z tyłu, a na to jeszcze ciepłą chu­ stkę. Na nogi nakładają buty lub trepy; da­ wniej wkładano w nie wiechcie i onuce a obecnie onuce i wełniane pończochy. Latem noszą wełniaki robione na po­ ry wką, to jest z rzadkiej tkaniny wełnianej Wkładają też zużyte lub bez haftów ko­ szule i stare zapaski robione na parcie lub tkane w deseń z paczesi. Prócz wełniaków zużywają też podniszczone kiecki. Na głowę nakładają perkalową białą chustkę zasunięta głęboko na twarz, związaną z tyłu, a przy pracy w polu pod brodą. Kobiety chodzą latem boso lub w trepach; idąc do miasta na­ kładano buty dopiero tuż przed osiedlem. Da­ wniej kobiety podczas żniw zdejmowały wierzchnie ubrania i pracowały w koszulach. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. 3 ii �S t r ó j o b r z ę d o w y. Na przeło­ mie X I X i X X w. opoczyński strój ślu­ bny składał się z kiecki białej do pasa zw. sorcem, na terenie półn. przyszytej do stanika z w. dymką, z koszuli hafto­ wanej krzyżykami w kolorze czerwonoczarnym lub biało-czarnym. Do kiecki w pas nakładano gorset i kaftan w y ­ konany z białej bawełnianej tkaniny tkanej na 4-nicielnicach. W zimie za­ miast białego, zakładają pod kaftan ciepły gorset. Do sorców łub dymek noszono za­ paski wełniane, przeważnie na tle ciemno-pąsowym a w okolicach Lubochni, Rzeczycy, płócienno-bawełniane zw. zapołowe. Szyto również kiecki z płótna kupnego. Spódnica marszczona miała u dołu 10 zakładek. Współcześnie w okolicach Opoczna noszą suknie szyte z płótna kupnego przyszywane do stanika z rękawami, Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. mocno krochmalone. Do białej kiecki zawiązują często zapaski o jasnych barwach przetykane gęsto białym partem. Do płóciennej spódnicy wkładano fartuchy krótsze od niej z białej p i k i lub innych tkanin, obszyte koronką i białe (kremowe) kaftany z siatką. Idąc do ślubu ,,w sorcu", .,dymce" a nawet wełniaku panna młoda zakłada na kark sałinówkę, którą krzyżuje na piersiach. Na głowie nosi wianek z wstrzążek, który koło Lubochni przyciska się chustką. W X X w. weszły w użycie welony i są powszechnie przyjęte. Do stroju ślubnego noszono dawniej pantofle a na przełomie X I X i X X w. w y ­ sokie buty. W okolicach Lubochni prócz młodej i druhny ubierały na głowę stroiki zdobnione pawimi piórami (ryc. 6). Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stroju odświętnym. Ja­ sień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. 37 �Na przełomie X I X i X X w. chowano dziewczynę w dużej salinówce na ramionach i chustce na głowie; mężatkę — w czepku bez chustki a na ramiona dawano połowę prześcieradła (,,w czym nosiłaby dzieci na drugim świecie"). Starszej kobiecie zakładano połówkę prześcieradła na ramionach, sięgało ono aż do stóp. Jeszcze i teraz starsze ko­ biety przygotowują sobie czepek lub jakiś strój na śmierć. Zmarłej dają również bur­ sztyny na szyję. R o z d z i a ł VII. SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO. Koszule Opoczyńskie koszule kobiece są podobne do najstarszych koszul męskich na ,,zaściegackę" z wywiniętą „osywką". Składają się one z dwóch części: górnej, krótkiej, sięgającej do pasa zw. stanevi a w Radzieach Dużych ciałkiem, uszytej z cienkiego płótna, i z części dolnej t j . nadołka przyszytej do stanu, szytej z grubego płótna często z kilkoma wkładami dla poszerzenia (ryc. 38, 39 II.). Rękawy koszul marszczone na przyramku (ryc. 40) a w koszulach rawskich lub północno-opoczyńskich — z kontrafałdem zdobio­ nym. Różnice w koszulach kobiecych zaznaczają się w kołnierzu i mankietach a także w zdobieniu. Najstarsze koszule miały kołnierze stojące z wąską szydełkową ko­ ronką i były zdobione podwójną stebnówką na przyramkach i ,,osywkach". Moda na te kołnierze przeżywa się, w Smardzewicach w koszulach późniejszych wystę­ puje haft na kanwie. Tylko w grupie odrzywolskiej przetrwały proste, wysokie kołnierzyki, jakkolwiek noszone są oba typy, a młode dziewczęta ubierają się raczej w koszule nowsze. Zmiany w kroju koszuli dotyczą tylko mankietów, gdyż w najstarszych są one wąskie (ryc. 6), a w późniejszych szero­ kie (ryc. 3). Najbardziej zróżnicowany jest haft ko­ szuli; najstarsze mają wyszywane przyramki i mankiety a współczesne — ręka­ wy. W koszulach nowego typu haft jest umieszczony pasami między zakładkami, bądź też na całej powierzchni rękawów są rozrzucone bukiety kwiatów. Koronka zdobiąca koszulę zw. siotką jest wąska w najstarszych koszulach, w późniejszych —• rozszerza się, a motywy zdobnicze różnicują się. W okolicach L u bochni na pocz. X X w. noszono dość szero­ ką „osywkę" z szeroką koronką. Współ­ czesne koszule „siotkowe" lub ,,z krezą" posiadają szeroką przejrzystą koronkę, dzierganą szydełkiem, mocno krochmaloną i falującą. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. 38 �3k \ / ' 1 A Ryc. 39. Koszule kobiece. I. — Koszula odświętna. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1250 b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Zależna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — nadołek, e,ei, f — części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c,o), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramsk, k — kołnierzyk. 1 — części tkaniny podszywa­ ne od wewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Koszule lub bluzki wykonuje się przeważnie z płótna fabrycznego. W Ossie rękawy są składane wzdłuż i zaprasowane na ostro. Koszula jest zwykle mocno krochmalona. Ostatnio zjawia się na koszulach nowa ,ozdoba w postaci zakładek. Koszule takie są zdo­ bione przeważnie haftem o motywach roślinnych (Tabl. I V ) . Starsze kobiety nie nakładają pod kieckę innych części bielizny a górna część koszuli jest jednocześnie wierzchnią częścią ubrania, r ę k a w y bowiem i przyramki zdobione są widoczne spod gorsetu (ryc. 37). Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. 39 �Kiecki Najstarsze kiecki były płócienne. Pisze o nich Stolarski: „Kiecka sprzed stu laty była ze zgrzebnego płótna, bardziej podobna do zwykłego worka, niż do dzisiejszej spód­ niczki. Pozostałością po kiecce sprzed 100 lat była do 1890 r. „półka" przeważnie z płótna zgrzebnego, przykrywana zapaską z ładnego materiału, ale że zapaska krótsza od kiecki, półkę było widać. Rozporek na przodzie przykrywany zapaską kobiety bardziej nieporządne zaniedbywały, że on często był za długi i za szeroki". Półka miała 40 cm szer. w y ­ konana dla oszczędności z partu lub z partu i wełny. (Dęby). Pozostała część kiecki posiadała wątek wełniany przesuwany białą nitką bawełnianą. Nici lniane wątczono w półce białym partem i czarną lub czerwoną wełną, czasem jak w Rzeczycy przesu­ wano po 2 nitki partu i 2 granatu. Kiecki były tkane w modre i czerwone lub czarne i czerwone 2 cm prążki, wątczone białą bawełną (ryc. 42). W Treście Rządowej tkano kieckę w 2 wełny w prążki (1 cm) barwy orzechowej i jasno-niebieskiej. J. P. Dekowski podaje, że w 1752 r. spódnice w paski używane były przez kobiety odrzywolskie a w 1791 r. wieśniaczka osiadła niedaleko Petrykóz miała spódnicę czerwoną w białe i niebieskie paski. Kozłowski w „Kłosach" pisze w 1871 r„ że w Łęgonicach nad Pilicą noszono kiecki czer­ wone w paski najczęściej niebieskie, czarne lub zielone z żółtym. Możliwe, że na terenie Opoczyńskiego jednobarwny wełniak używany był równocześ­ nie z wełniakiem dwubarwnym, chociaż moda na jednobarwne wełniaki odświętne w pol. X I X w. mogła być d o m i n u j ą c a . W końcu X I X w. noszono w pow. rawsko-mazowieckim jednobarwne kiecki buraczkowe, zdobione szeroką aksamitką a i dziś w okolicach L u bochni noszą kiecki jednobarwne. Biała bawełna do przewątczania kiecek używana była w X I X w. i w pocz. X X w. W okolicach Opoczna używana była kiecka „modra" w białe prążki (ryc. 41). Ok. 1870 r. następują kolorystyczne przeobrażenia kiecki i przejście od dwu lub trzybarwnej — do kiecki o dnie czerwonym, zdobionym prążkami w 4 wełny lub posiada­ jącej 6—8 krasiów. Są to kolory: czarny, zielony, niebieski, buraczkowy, wiśniowy. Do tych kolorów, które są podstawowymi dochodzi w raporcie kolor żółty lub różowy, który czasem jest używany jako pojedyncza prążka. Początkowo była to kiecka: „drobna" o w ą 31 Ryc. 41. Kiecka ..modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn. pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. 40 Ryc. 42, Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. �skich paskach dna, które później rozszerzają się i są zdobione szerszym raportem zbudo­ wanym „na okrągło" t j . z symetrycznym układem barw. Kiecka przeszła przez przeobrażenia również i w kroju. Na przełomie X I X i X X w. noszono kiecki do pasa, bez półki z jednolitej tkaniny z zakładką lub 3—4 za­ kładkami długa po kostki, prosto opadająca, sfałdowana z tyłu, była wszyta w oszywkę Rye. 43. Wełniak tj. spódnica zszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzalków, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B — tyl, C — części kroju: d — plecy i boki, c, f — przód stanika. Linia przerywana w części, g — oznacza skrócenie dłu­ gości płatu. Rys. Pracownia Muzeum 'Etnograficznego w Łodzi. Podziałka 1 :30. zawiązaną na przodzie. Długość kiecki odpowiadała szerokości tkaniny, gdyż pasy ukła­ dano wzdłuż a szerokość wahała się od 3,5 do 4 m. W okolicy Opoczna kiecka w pas była modna do I wojny. W Rzeczycy ok. 1900 r. za­ częto wszywać kiecki do staników, co przyjęło się ok. 1914 r. w całym Opoczyńskiem. W ośrodku rzeczyckim kiecki takie noszono z paskiem zapinanym na przodzie. Ok. 1900 r. weszła w modę barwa pąsowa zw. również koło Opoczna „cerwoną" (pomarań­ czowa Tabl. I) — która występuje w dnie kiecki (szer. 3—5 cm). Raporty różnej wielkości nie przekraczają 13 cm. Ok. 1910 r. weszło w modę dno „łowickie" zw. „pąsowe" (żółty, chrom), ale układ barwnych pasów pozostaje w pierwszej fazie nowej mody ten sam. Po I wojnie następuje rozbudowanie raportu barwnego (Tabl. I I ) , a ilość odcieni powiększa się. Szczególnie charakterystyczny jest kolor różowy, wełna zaś różowa nazywa się koło Lubochni włocka. Raport staje się asymetryczny tzw. społeczny, ostatnio nie powtarzający się w całej kiecce. Układ barwny powstaje przez wiązanie prążek róż­ nej szerokości, przez rozjaśnianie lub przyciemnianie barwy przy pomocy wąziutkich prążek, powstających przez 2 lub 3 przesunięcia wątkiem odpowiedniej nici. Obok pąso­ wych kiecek opoczyńskich noszono kiecki na dnie ciemnym: fiołkowym, buraczkowym, czarnym. Obecnie nosi się kiecki o różnych dnach; najbardziej lubianym przez starsze kobiety jest dno pąsowe lub czarne a przez młode pokolenie — dno „gąsiątkowe" (zie­ lone) „ciałowe" (różowe — Tabl. I I I ) . Kolor „ciałowy" wszedł również do raportu i do kiecek o innym dnie. Kiecki tkane są na postawie z partu lub kupnych nici, wątczone wełną. Prócz kiecek wełnianych modne były jeszcze w X I X w. kiecki zw. pacześniok lub parciok; w Glinku miał pasek biały, niebieski, granatowy lub zielony, czerwony, nie­ bieski a między nimi drobne czarne prążki. Parcioki są ciekawe z uwagi na tkacki ścieg, gdyż moda polegała na t y m , aby w tkaninie przeświecały nici partu osnowy. Kolory­ stycznie odpowiadały modzie istniejącej w danym czasie (Tabl. I I I ) . Ciemne kiecki służyły do „chodu" a odświętne były jasno-zielone. i jasno-niebieskie. Parciak był tkany na lnianych niciach, wątczony wełną w „prążki" łub w „ząbki". W ośrodku rzeczyckim tkano kiecki na białym parcie w ząbki czerwone i granatowe, między prążki zaś wpuszczano 41 �3 nitki partu. Kontynuacją parciaka jest kiecka noszona w X X w. w pow. rawsko-mazowieckim z pewnymi zmianami w układzie nici lnianych, które tworzą pasy białe i czarne biegnące na przemian i prześwitujące przez ciemno-pąsowy wątek. Współcześnie kobiety tkają czasem barwne parciaki na letnie kiecki robooee. „Ząbki" modne jako ściegi tkackie już w parciakach w X I X i X X w. są rów­ nież stosowane jako przeróbka i w kieckach ciemno-pąsowych i ciemnych do pasa w X X w. aż do wojny światowej. Szczególnie bogato były zdobione przeróbką w ośrodku smardzewickim i rzeczyckim (Tabl. I I I , IV). Ciemno-pąsowe posiadają w całym Opoczyli­ skiem podobną modę; jest to ścieg tkacki bądź iglicowanie na warsztacie. W nowszych kiec­ kach tkanych przed I I wojną — przeróbka jest często iglicowana jedwabną łasą. W X I X w. używano niekiedy subtelnych efektów kolorystycznych przez użycie odpowiedniego ma­ teriału i techniki tkackiej, jak przesuwanie środkowej prążki raz b a r w n ą wełną, to znów nićmi białymi (Tabl. I I I ) . Upowszechniające się po I wojnie kiecki o dnie łowickim były przyszyte do stanika (Tabl. I I ) . Na stanik tkają materiał w barwach kiecki, lecz o prążkach i dnie w połowie węższym. Stanik jest dopasowany przy pomocy zakładek idących od pach ku środkowi pleców do pasa, z przodu ma odcięty karczek a dolna część ułożona jest w za­ kładki). Stanik zdobią aksamitkami wzdłuż zapięcia i wszerz nad zakładkami. Zdobią go też atłasowe wstążeczki u k ł a d a n e w kontrafałdy (ryc. 44), paski szklokóio i guziczki. Współcześnie kiecka posiada k r y t ą szeroką zakładkę pod aksamitkami, która usztywnia ją dzwonowato (ryc. 45). W półn. części Opoczyńskiego, koło Smardzewic i Odrzywołu kiecka jest puszczona prosto i nisko zdobiona tasiemkami. W okolicach Lubochni duży wpływ posiada moda idąca od Rzeczycy, a więc i kiecki noszone są według tamtejszej mody. Prócz nich występują i inne formy kiecek a więc tzw. kiecka rawska, którą charakteryzuje brak Ryc. 44. Spódnica zw. ..kiecka" ze stanikiem i paskiem .Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi. Nr inw. 3746, fot. K. Wecel. 42 Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem, Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeurn Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. �jednolitego tła, tzw. ..układanka" t j . jednobarwna kiecka układana w fałdy i zdobiona u dołu szeregiem kolorowych wstążek oraz haftowany stanik. Prócz kiecek wełnianych i parciaków Opoczynianki noszą latem kiecki z cienkiej granatowej, lub buraczkowej wełny szyte z aksamitkami na staniku, bądź perkalowe. Przed I wojną noszono w upalne dni tzw. sorce t j . kiecki do pasa z oszywką, tkane na 4-nicielnicach, z lnianych i bawełnianych nici. W półn. części Opoczyńskiego dymki t j . kiecki tego typu przyszywają do stanika również z zakładką. Sorce i dymki były również strojem ślubnym. Obecnie szyją kiecki z kupnego perkalu, zaś koło Opoczna razem z rękawami. Kiecki z perkalu weszły w modę ok, 1925 r. a w Smardzewicach jeszcze wcześniej; szyte na staniku posiadały zakładki. Zapaski Z a p a s k i w p a s . Zapaski ,,w pas" są używane do każdej kiecki, tak w stroju od­ świętnym, jak i w ubiorze codziennym a dawniej wiązano je również na angierce. K o ­ biety opoczyńskie mają ich przeważnie kilka, zamożniejsze dostają we wianie i więcej niż dziesięć, jednakże na codzień używają zapasek podniszczonych lub ciemniejszych. Oprócz wełnianych zapasek są również używane zapaski na ,,porywkę", na targ, do pracy lub do stroju białego, przerabiane często białą bawełną. Takie zapaski były z końcem X I X i pocz. X X w. długie, dostosowane do długości kiecki a szer. ok. 1,5 m (Tabl. I ) . Współczesne, są krótsze i węższe (ok. 0,5 m dłg., 0.60 m szer.) bez oszywki (Tabl. II) zwłaszcza w okolicach Opoczna, Rzeczycy, Studzianny a tylko w okolicach Odrzywołu i Smardzewic noszą zapaski dłuższe. Zapaska wszyta jest w oszywkę i wiąże się na tasiemki zw. stroczki lub troczki, tkane z wełny na parcie lub kręcone w k i l k u barwach a czasem jednobarwne. (Tabl. I I I ) . Do za­ pasek ozdobniej szych przyszywają na końcach tasiemek kocotki, krzyżują je z tyłu i wiążą z przodu w kokardę na oszywce. Zapaski w pas najstarszego typu spod Opoczna były drobne, modre w wąskie paski przerabiane białym lub czerwono-czarnym kolorem. W powiecie rawsko-mazowieckim noszono zapaski granatowo-białe. Zapaska w drobne pionowe prążki używana jest dotąd, choć w innych barwach i układzie prążek (ryc. 46). Ok. 1900 r. zapaski rozbudowują się kolorystycznie i zmieniają kompozycyjnie, w modę Ryc. 46. Współczesna zapaska ,.na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 1267. Fot. J. Krajewska. 1948. 43 �wchodzi kolor ciemnopąsowy (pomarańczowy) zw. również cerwony, który wiąże się z szerokimi prążkami zielonymi (Tabl. 1). Jednocześnie wprowadza się bogaty ścieg iglicowy. Tło „cerwone" wyszło z mody od 1910 r. a na jego miejsce weszło tło „łowickie", czyli pąsowe (chrom). Raporty takie są budowane w 4—5 kolorach, analogicznie do kiecki, zawsze symetryczne. Ok. 1920 r. wprowadza się do tła i raportu więcej kolorów, to też tkanina bogaci się kolo­ rystycznie. Obecnie prócz ciemnych ko­ lorów modne są i jasne, a do białych kie­ cek —• przerabiane gęsto białą bawełną. W Opoczyńskiem szczególnie w czę­ ści półn. rozwija się w zapasce bogaty ścieg tkacki 4- lub 6-nicielnicowy lub pod deskę. W okolicach Lubochni wyko­ nują od 1900 r. zapaski wełniane w „bącki" (Tabl. I I I ) w ciemnych kolorach a także „zapołowe" z siwego partu, przerabianego białą bawełną z pasami 0 prążkach z „bąckami" czerwono-czar­ nymi. Zapaski te są obszyte białą szydełkową koronką. W okolicach Rze­ Ryc. 48. Zapaska w „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa czycy robiono również zapaski w „ząbki" Wola, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne a niejaka Maria Chojecka z Glinnika w Łodzi, nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. wprowadziła ok. 1914 r. w modę „krzyżocki" i „kuloski", o ściegu dość skomplikowanym i większej ilości kolorów. Zapaski te są zdobione szeroką wełnianą koronką; moda na ten typ trwała do I I wojny. r Współcześnie prócz zapasek szytych z tkaniny pasiastej robią zapaski na „ p o r y w k ę " w kratkę, wałczone bawełną (Tabl. I I I ) , bądź o osnowie w dwu kolorach, czarnym 1 białym prześwitującym przez wełniany lub lniany wątek i dającym wrażenie tkaniny kraciastej. Taką techniką są najczęściej wykonane zapaski dla dziewczynek. Zapa­ ski w pas typu starszego nie posiadają ozdób lub są mało zdobione b a r w n ą plotką baweł­ nianą; współczesne są zdobione pośrodku aksamitką (1—3), tasiemkami i paskiem „szkloków", wstążkami i koronką. Ponadto koło Opoczna obszywają często weł­ nianą siatką dolną krawędź zapaski i jej boki, a zapaski „zapołowe" siatką białą (ryc. 37). W Glinniku i wsiach sąsiednich w okresie międzywojennym dolną krawędź zapa­ ski tkaną w „kuloski" obszywano koronką wełnianą w barwny wzór a nawet haftowano na koronce nazwisko właścicielki. Krótkie zapaski mają często pod aksamitkami u k r y t ą po środku zakładkę, dzięki któ­ rej zapaska układa się w sztywne fałdy. W Smardzewicach i okolicy zdobią zapaski u dołu białymi tasiemkami. Z a p a s k i n a o d z i e w. Zapaska „na odziew", „do odziewu" lub „do chodu" zarzu­ cana jest na ramiona dla ciepła, w razie potrzeby kryją nią także głowę. Zapaski na odziew zakładano także na dywany, k t ó r y m i się okrywano a także na ciepłe k u r t k i (Tabl. I I ) . W zapaskach na odziew noszą często na plecach bańki z mlekiem, zapaska więc spełnia dodatkowe fukcje. Z końcem X I X w. zapaski na odziew były tkane z wełny czarnej i czerwonej, grana­ towej z czerwoną lub modrej przerabianej białą. Koło Opoczna prążki były w niej nieco szersze niż w zapasce w pas, chociaż koło Lubochni tkano prążki jednakowe, dwa razy przesunięte bawełną. Na ogół zapaska na odziew posiada paski pionowe, lecz koło Opoczna na pocz. X X w. noszono również zapaski na odziew z paskami poziomymi. 44 �Ok. 1900 r. zaczęły być modne zapaski o ciemnopąsowym dnie (Tabl. I I I ) . Zapa­ ska na odziew jest wszyta w oszywkę (dł. 72 cm, szer. 7.5 cm), do której przywiązane są troczki wiązane z przodu i tylu, jeśli zapaska przyciska ciepłą chustkę lub dy­ wan. Niektóre zapaski w powiecie rawsko-mazowieckim posiadają zakładkę, umieszczoną w odległości ok. 30 cm od dolnej krawędzi. Zapaski są czasem obrzeżone aksamitką, natomiast nie po­ siadają naszytych ozdób jak zapaski w pas. Raport zapaski na odziew zbu­ dowany jest z prążków w k i l k u kolo­ rach: czarnym, zielonym, buraczko­ wym, ciemnoniebieskim, gęsto iglicowany. Takie zapaski noszą jeszcze do dziś staruszki. W zapaskach o dnie łowickim ilość iglicowań zmniejsza się, zapaska taka modna jest i współcześnie noszona obok zapaski o dnie czarnym; tylko koło Opoczna utrzymał się dawniejszy typ zapaski modrej, przesuwanej białą ba­ wełną a noszonej na niepogodę. Za­ paska o dnie łowieckim i o dnie czar­ nym posiada raporty zbudowane ,,na „okrągło", czyli symetrycznie. Szersze Ryc. 49. Zapaska „w pas". Ossa, pow. Opoczno. Mu- Prążki akcentujące pas są buraczkowe, zeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3041. Fot. wiśniowe, liliowe, zielone i niebieskie; K. Wecel. 3 lub 4 pasy tworzą tzw. modę powta­ rzającą się dokoła zapaski. W zapaskach na odziew paski dna wahają się od 3 do 4,5 cm, natomiast raporty w czarnych zapaskach od 4,5 do 7 cm. W łowickich pas dna ma 4 cm szer. a pas z p r ą ż ­ kami dochodzi do 12,5 cm. W obu typach zapasek są podobieństwa i różnice; w zapa­ skach o dnie pąsowym są pasy z prążkami szerszymi i bardziej rozbudowanymi niż w zapasce o czarnym dnie. Zapaski opoczyńsko-rawskie wyróżniają się wyraźnie wśród innych, mimo to że za­ paska o dnie łowickim przyjmuje się i poza omawianymi granicami. Gorsety Gorset zw. również w okolicach Lubochni gorsentem jest górną, oddzielną częścią ubioru kobiecego, noszoną przy kiecce do pasa, z tackami wyłożonymi na zapasce (Tab. I). Gorsety były w powszechnym użyciu do I wojny stosowane na codzień, i do stroju odświętnego. Współcześnie gorsety utrzymały się w Smardzewicach, niedaleko Tomaszowa Maz. i w niektórych wsiach sąsiednich. Opoczyńskie gorsety współczesne są szyte przeważnie z czarnego aksamitu, dopasowane i bogato naszywane paciorkami, sznurowane (ryc. 52, 53). Najstarsze gorsety były białe (Jasień). Gorsety pochodzące z końca X I X i pocz. X X w. były najczęściej wykonane z weł­ nianego samodziału, kupnej wełnianej tkaniny, rzadziej z aksamitu lub barwnego atlasu. Noszono je do wełnianych kiecek. Samodziały na gorsety były deseniowe lub jedno­ barwne, tkane innym splotem niż welniak, zależnie od charakteru tkaniny i przeznacze­ nia gorsetu były one różnie zdobione. Prócz gorsetów wełnianych, aksamitnych i jedwabnych noszono gorsety białe, dese­ niowe tkane na 4-nicielnicach do „sorcu" z nici płóciennych i bawełnianych. Białe gor­ sety posiadały często wetkane wzory z bawełny czerwonej i białoczarnej lub tylko czer­ wonej w postaci 2—3 pasów, obustronnie położonych na przedniej części; niekiedy pas 7 15 �ozdabiał cały gorset wąskimi lub szerszymi prążkami powtarzającymi się do koła. W gmi­ nie lubocheńskiej kobiety nosiły do sorcu lub kolorowych kiecek gorsety zdobione paskami w bącki (ryc. 50. I I ) . Gorsety przedstawiają ciekawy typ stroju; są krojone z ka­ wałka tkaniny z wyciętymi pachami i tackami, a do stanu dopasowane przez wszycie w zakładki, często razem z pod­ szewką. Mogą też być gorsety kro­ jone z wielu części i zszywane lub pasowane w kliny (ryc. 50, I I I , V), Kroje te stosowane są do samo­ działów kolorowych i białych, La j aksamitne gorsety posiadają wię­ cej cięć i są bardziej pasowane. Najprostszy krój reprezentuje biały gorset z Woli Zależnej, który d i posiada krótkie zaszewki przy tac­ UJJJ kach (ryc. 50, I ) ; bardziej złożony c jest gorset z Bukowca o w y o d r ę b ­ nionych plecach zakładkami. Dal­ sze zróżnicowanie w kroju przed­ stawiają gorsety białe (ryc. 50, I I I ) , U J które posiadają odcięte od tyłu c przody i krótkie zakładki przy tac­ kach, bądź gorset z Zychorzyna z dodatkowym klinem i dłuższą zakładką na plecach i przodzie, czy \ też gorsety z Ciebłowic z dziurka­ m i do sznurowania, z odciętym po­ dwójnym klinem i zakładką idącą wzdłuż pleców. Bardziej pasowane gorsety w kliny pochodzą z północnej części pow. opoczyńskiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego; wykonane Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Za­ są przeważnie z lekkiej wełny do leżna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr. inw. jedwabiu, okrągło krojone tacki 1389. I I . — gorset z Opoczna. Nr inw. 524. I I I . — gorsety zachodzą na siebie. Tkanina czę­ wełniane. Zychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — sto krojona była w kliny ze wzglę­ gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — du na konieczność sztukowania gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 4336. A — przód, B — tył. C — części kroju; d — materiału. Najstarsze znane nam gorsety części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:25. miały 6—8 tacek. Zęby były sze­ rokie, gładkie, zaokrąglone jak np. w gorsecie z Zychorzyna. Młodsze natomiast gorsety mają 10—12 zębów niekiedy prostokątnych. Koło Lubochni nosiło się także gorset z 4 tackami. Gorsety posiadają kryte zapięcie na haftki, bądź zapinane są na guziki czasem przyszyte po obu stronach zapięcia. Czarny sznurek tworzy pętelki i ozdoby wzdłuż krawędzi (Tabl. I). Białe gorsety mają białe lub kawowe guziczki, wzorzyste obszycia i naszytą koronkę bawełnianą Gorsety aksamitne zapięte są na barwne guziczki, lecz z półn. części pow. opoczyń­ skiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego mają dziurki okute metalowymi skuwkami do przeciągania sznur owacek (ryc. 53). Wełniane samodziały na gorsety miały ozdobny koloryt i splot tkacki. Gorsety do sorców były również tkane ozdobnym ściegiem ,,w bącki". Prócz tego wełniane gorsety zdobione były aksamitkami, deseniowymi 46 �Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany, tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 45. Fot. J. Krajewska, 1948. tasiemkami, a aksamitne b a r w n ą plotką, bądź haftem w postaci stebnówek, ściegu gałązkowego, i naszyć koralikami (ryc. 53). Szczególnie bogato zdobione paciorkami są gorsety używane współcześnie (ryc. 3). Rys. 53, Gorset sprzed 1914 r Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Krajewska, 1948 47 �Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C —• części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Lodzi. 1948. Podziałka 1:20. Łącznie z gorsetem noszą również staniki bez tacek o kroju prostym jak np. stanik z Radzie Dużych, skrojony z 3 części i opatrzony dwiema zakładkami. Kaftan Kaftan zw. dawniej spancerkiem był szyty z wełnianego samodziału, w X I X i X X w. na tle ciemnopąsowym w zielone prążki, tkanego na 4-nicielnicach w ozdobne pęczki (Tabl. I I I ) . Kaftan był podbity płócienną lub wełnianą podszewką z fabrycznej tkaniny lub starym wełniakiem. Kaftany wełniane były często watowane. Opoczynianki nosiły kaftany białe z samodziału tkanego na lnianym postawie bawełną również na 4-nicielnicach. Kaftany składały się z pleców, dwu przodów i rękawów, były wcięte w pasie, a dolna część pleców zaokrąglona i nieco dłuższa od przodu; zapinano je na haftki (ryc. 54). Prócz kaftanów z samodziału noszono kaftany kupne; bogatsze kupowały „suberynowe czarne, wyszywane paciorkami jak sieczką". Koło Lubochni noszono haftowane na plecach. Ślubne kaftany były białe lub kremowe zdobione siatką. Współczesny kaftan wełniany jest szyty z samodziału o tle łowickim w ,,piąstkę" (Tabl. U), lub z ciemnej tkaniny w kolorowe paski czy też na tle pąsowym, lecz o od­ miennym kolorycie i prążkach. Kaftan jest krótki, prosto ścięty, zdobiony aksamitkami na przodzie i rękawach, po­ siada małe kieszonki. Charakterystyczny dla typu współczesnego jest kaftan przed­ stawia ryc. 55. Latem noszą kobiety obcisłe kaftany szewiotowe w kolorze granatowym. Stan jest u dołu zdobiony „szczypankami" uło­ żonymi na przemianlegle, do niego doszyta układana falbanka przyciśnięta doszytym paskiem. Kaftan taki jest krótki, sięga ledwie pasa (Tabl. I I ) . Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wcccl, 1953. 48 ��Sukmany W Opoczyńskiem kobiety nosiły kilka typów wierzchnich okryć różniących się krojem i rodzajem tkaniny. Około 1870 r. w/g Kolberga kobiety miały nosić w dni chłodne białe sukmanki z klapkami podobne do męskich, a później długie katonki znane z informacji, obszyte sznurkiem z czerwonej wełny, na mankietach i koło kieszonek. W Kruszewcu modne były sukmanki białe z fałdami zakładane na białe suknie do tańca. W zimie noszono różnego rodzaju watowane okrycia lub podbite futrem. Zamożniejsze nosiły szyte z sukna zielonego, granatowego lub czarnego z naszytymi ozdobami i tasiemkami lub gładkie. Biedniejsze krasiły part na modro i watowały. Koło Opoczna nazywano je zuponikami, a w półn. części pow. opoczyńskiego sukienkami, w pow. zaś rawsko-mazowieckim przy­ jaciółkami. Prócz nich noszono na przełomie w. X I X i X X wangierki lub angierki z barw­ nego samodziału. Do opisywanych żupaników zbliżone jest wierzchnie okrycie z Biało­ brzegów. Ponieważ żupaniki szyto w miasteczkach, a noszono powszechnie, jest to cha­ rakterystyczne okrycie ludowe, chociaż nazwano je angierką. Granatowe angierki bywały podbite siwym futrem lamowanym na krawędziach, mankietach i kieszeniach, dopasowane do stanu, zapięte na dwie klapki i mosiężne guziczki. K l a p k i zdobione były skromnym haftem wykonanym zieloną włóczką. Prócz żupaników z długimi „skrzydłami" noszono w poł. ub. w. krótkie zielone żupa­ n i k i dopasowane do stanu. Żupaniki posiadały tylko bogate kobiety. Sukienka była naj­ częściej jasnozielona, nosiły ją zamożniejsze kobiety, a otrzymywały we wianie. Stolarski podaje, że sukienka jest „zbliżona krojem do sukmany, spięta na drobne guziczki od wierz­ chu do samej ziemi". Sukienka z Brudzewie (ryc. 58) jest naśladownictwem męskiej suk­ many, a szyta była przez krawca w Studziannie. Na szwach pleców, z tyłu w pasie, na fałdach, na kieszeniach, kołnierzu i przodzie miała sukienka barwne ozdoby z atłasowych wstążek zielonych, czerwonych, zielonego sznurka, pasmanterii, czerwonych chwastów, kokardek i czarnego haftu łączącego wstążki i metalowe guziczki. Angierki były noszone w całym Opoczyńskiem, szyte z tkaniny o w ą t k u wełnianym, pomarańczowym tle zw. cerwonym, z paskami zielonymi, buraczkowymi i czarnymi, a także czarnobiałymi paskami postawu. Angierką z Woli Zależnej może być uwa­ żana za typową, posiada plecy dopasowane, a stan odcięty. Część dolna składa się z 4-ch b r y t ó w marszczonych w pasie z tyłu i u k ł a d a n y c h w fałdy. Jest zapięta na przodzie na pasek z tego samego materiału. Układ tkaniny jest poprzeczny, a prążki idą poziomo, w pasku zaś pionowo. W parafii opoczyńskiej kobiety nie ubierały się w okrycia tego typu i można przypuszczać, że an­ gierki nosiły kobiety bied­ niejsze. Kożuchy Z końcem X I X i pocz. X X w. kobiety nosiły długie białe kożuchy z fałdami z tyłu, a ok. 1870 r. z czerwonymi p ę ­ tlami. Posiadaniem kożuchów chlubiły się kobiety bogate i np. w Woli Zależnej tylko 3 kobiety miały takie kożuchy. Po tych weszły w użycie r ó Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem Gapin, wnież kożuchy żółte, długie pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, nr inw. 982, A — przód, lub krótsze, a moda na nie B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948 r. ł łącznie z modą męską. s z 4 Strój Opoczyński a 49 �Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 1900 r. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etn. w Łodzi, nr inw. 2664. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju: d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — man­ kiet, j — kołnierz, k — sztukowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1:30. Kobiecy strój głowy Kobiecym strojem głowy są w Opoczyńskiem rozmaitego rodzaju chustki i czepce. Chustki są nakryciem codziennym bądź świątecznym, letnim i zimowym. Czepce noszą kobiety do stroju odświętnego i obrzędowego. Chustki Na przełomie X I X i X X w. kobiety nosiły powszechnie duże salinówki z cienkiej wełny drukowanej w kwiaty. Chustki były dwu rozmiarów, najczęściej używano na modrym tle, lecz również i na tle zielonym, pomarańczowym, kremowym lub jak mówią Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etno­ graf, w Łodzi, nr księgi wpływu 2664, fot. J. Krajewska 1948 r. 50 �w częściach eh, ds, d4 oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. w Jasieniu „biołnym, cerwonym, zoltyra". Taką chustkę wiązano „na okrąg". Koło Opoczna obwiązywano głowę chustką złożoną w róg w ten sposób, że końce chustki krzy­ żowano raz na potylicy nad rogami chustki spuszczonymi na plecy, następnie okręcano nad czołem i z powrotem zatykano oba końce z tyłu. Natomiast w półn. części pow. opo­ czyńskiego od Dęborzeczki i w połudn. części rawsko-mazowieckiego chustkę po skrzyżo­ waniu nad czołem opasywano ciasno dokoła głowy, tak że krawędzie stykały się po środku, a frendzle były wyłożone na wierzch. Końce chustki wiązano na zewnątrz. Mężatki po­ dobnie wiązały chustki na czepcu. Za chustkę zatykały dziewczęta rutę, astry, stokrotki lub suche kwiatki, bez ruty do kościoła nie chodziły. W X X w. przyjmuje się powszechnie mała salinówka. Najstarsze małe salinówki miały modre tło, a współczesne są w barwach ciemnych, (orzechowej), nigdy czerwone z wyjąt­ kiem okolic Spały, gdzie czerwona salinówka przyjęła się ze względu na udział dziewcząt Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948 . 4* 51 �w dożynkach. W okresie jej rozpowszechniania się była zakładana głęboko na głowę, zakrywając z przodu włosy, a nawet uszy (Tabl. I I ) . Współcześnie przyjął się wśród dziewcząt zwyczaj wiązania chustki wysoko, odsłaniają one włosy nad czołem (ryc. 3). Latem nakładają na salinówkę chustkę perkalową. Pod­ czas wojny z braku salinówek haftowano w kwiaty chustki perkalowe. Latem na codzień noszą najczęściej białe chustki perkalowe wiązane jak salinówki, pod brodą, głębiej osadzone na głowie, dla ochrony przed wiatrem lub słońcem (ryc. 35). Od 1900 do I wojny ok. Kraśnicy, Radzie, Sołka noszono do angierki dzikie chustki lub dzikówki o tureckim wzorze, zarzucane na głowę i krzyżowane pod brodą, a przytrzymy­ wane zapaską do odziewu. Współcześnie kobiety noszą zimą chustki wełniane, wykonane szydełkiem bądź kupne, pluszowe, pod które wiążą najczęściej białe, perkalowe. Czepce Czepiec jest strojem mężatek do stroju uroczystego Opoczyńskiego istniały 3 typy czepców: czepiec z niską materiału, gdyż kryła go chustka (ryc. 61, I). Czepiec z waną i z takimż wiązaniem (ryc. 61, I I I ) i półczepek zw. cie później i był noszony bez chustki (ryc. 61, I V ) . łącznie z salinówką. Na obszarze główką nieozdobioną, z lekkiego wysoką główką z tiulu zahaftopólcepkiem, który wszedł w uży­ Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. I I . Cze­ pek odświętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 463. III. Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. ,.Półczepek odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 :30. Czepce z płaską główką były powszechnie noszone, natomiast z wysoką i z haftowa­ nymi bandażami były używane tylko w płn. części pow. opoczyńskiego. Ozdobą czepca są „koronki" czyli krezy z tiulu podwójnie złożonego (dł. 3,5 m, szer. 4 cm), mocno nakrochmalone karbowane, okalające krawędź, zdobione wstążkami. Koronki przyszyte do krawędzi i ściągnięte do tyłu sznurkiem przewleczonym w tylnej części czepca okalały twarz. Często zakładano dwa czepce dla podwojenia ilości falbanek. „Koronki" ozdabiano wstążkami i szychem (Tabl. I), wstążką b a r w n ą podwójnie złożoną, pośrodku prze­ ciągniętą węższą zieloną, różową z wszytym pączkiem. W czepcach było po 7 ozdób rozłożonych symetrycznie. Charakterystyczną ozdobą jest pewien rodzaj rozetki marszczonej z wstążki przyszytej do krawędzi falbanek, zwykle po dwie (zielona i ciemnoróżowa) lub po trzy (dwie różowe, w środku zielona). Innym typem ozdoby jest wstążka o krawędzi zębatej układana w dwu rzędach między falbankami. Do czepca z niską główką stosowano dwa typy kroju: na główkę wycinano prosto­ kątny materiał (ryc. 61,1) składano w pół zaszywano i marszczono na czubku. Dolną część zakładano do przewlekania sznureczkiem ściągającym czepiec do tyłu. Odmianą jego jest czepiec z bandażami przyszytymi do prostokąta. Inny typ kroju (ryc. 61, II) polega na nacięciu prostokąta, aby wydzielić w n i m dwie wstęgi i zaokrągloną główkę. W dolnej części czepca robiono zakładkę do nawlekania nici. 52 �Drugi typ czepca z wysoką główką !z tiulu i przyszytymi bandażami ma główką w postaci szerokiego owalu o ściętych końcach (ryc. 61, I I I ) . Dzięki rozszerzeniu główki widoczna jest ko­ ronka. Brzeg dolny zawija się dla prze­ wleczenia nitki. Bandaże są u nasady zmarszczone. Główka czepca i bandaże mają przeważnie ręczny haft o wzorach geometrycznych i roślinnych. Półcepek (ryc. 61, IV) przykrywa tylko część głowy; posiada on kształt owalny 0 ściętych rogach i bandaże z haftowa­ nego tiulu. Bandaże wiązano pod brodą w kokardę. Czepiec taki zdobi krótka falbanka, duża kokarda z atłasowej wstążki i sztuczne kwiaty. Obrzędowe czepce są dwojakiego ro­ dzaju: oczepinowe i „na błogosławień­ stwo". Oczepinowy nie różnił się od ogólnie przyjętych, ubierano w e ń młodą mężatkę podczas oczepin na weselu. Na„ gosławieńtomiast czepiec na „błogosławieństwo" t o " . Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot, J. Krajewska, był specjalnie ozdabiany. Ubierała go 1946. młoda mężatka w tydzień po ślubie jadąc do kościoła. Są to dwa rodzaje czepców różniące się kształtem i wystrojem. W oko­ licach Opoczna noszono z miękką, niską główką bez bandaży. Natomiast czepiec w półn. części Opoczyńskiego ma wysokie tiulowe denko haftowane i 2 bandaże zwisające z tyłu razem z końcami różowej wstążki. Pod główką kładziono gałązkę sztucznych kwiatów. Koło Opoczna z obu stron czepca przypinają różowe kwiaty, a pośrodku niebieskie; z tyłu przyczepiają kolorowe wstążki, a przody zdobią sychem. W ten sposób główka czepca staje się stożkowata i jest mało widoczna spod kwiatów (ryc. 36). Czepiec z wysoką główką typu północnego uzupełniają w Radzicach Dużych gałązki zieleni upinane od ramion do pasa. Kobieta trzyma w ręce różową wstążkę z zielenią. W Brudzewicach i Ossie często miast kwiatów używają grzebieni, przez które przewlekają szych. Obecnie w Brzegu 1 w okolicach Rzeczycy, gdzie kultywuje się stary zwyczaj, kładą pod czepce żywe kwiaty związane w bukiecik. R y s W c 6 2 M ł o d a m £ ; ż a t k a w c z e p c u n a b}0 W i a n e k ś l u b n y i s t r ó j g ł o w y d r u h n y . Panna młoda ubierała się do ślubu w wianek zw. w okolicach Lubochni „cepkiem ze wstążek" lub wprost „wstążki". Wianek upina się z kolorowych haftowanych wstążek.W upięciu zachodzą różnice między połudn. a półn. częścią Opoczyńskiego. W okolicach Opoczna, Smardzewic, Drzewicy upinają wianek zw. w Smardzewicach pieski. W t y m celu przekładano 2 wstążki tak, aby tworzyły po rozwinięciu rodzaj łańcucha, w którego oczka umieszczano szych. W okolicach Opoczna upinano je rzędami na okrągłej główce z płótna, czy innej tkaniny. Główka była pokryta wstążkami i szychem. Z tyłu wianka opuszczano haftowane wstążki (ryc. 62). Podobny stroik istniał w Lubochni upinany w dwa lub trzy rzędy wstążek z pękiem szychu na czubku. Okolice Lubochni znały również inny typ wianka właściwego dla półn. części pow. opo­ czyńskiego, i połudn. rawsko-mazowieckiego, a mianowicie wstążki upinane w poziomych rzędach, w zmarszczki przyczepione szpilkami, na czubku szych, a z tyłu wstążki. W oko­ licach Lubochni było ich 12. W Liciążnej miały być niegdyś pawie pióra na czubku wianka, zastąpił je później szych. Druhny również nosiły tasiomki, t j . wstążki podobnie jak panna młoda upięte na nakrochmalonej główce aż do cubka, gdzie przyczepiano p ę k 53 �pawich piór. W Podmałczu tego stroika używały panny przy noszeniu chorągwi na Wiel­ kanoc. Ubierały się wtedy w biały strój. Obecnie wianki ślubne wyszły z mo­ dy, a młoduchy idą do ślubu w welonie, natomiast wianek ślubny jest jeszcze I żywym wspomnieniem i kobiety umieją go upiąć. Uczesanie kobiet Na przełomie X I X i X X w. do 1925 r. koło Opoczna i Smardzewic nosiły ko­ biety włosy zakręcone w węzełek i w y ­ sunięte spod ucha; w Radzicach Dużych tylko panny nosiły warkocze i wplatały w nie wstążki. Natomiast w pow. rawsko-maz. i mężatki plotły warkocze. Uczesanie kobiet uzupełnione było trze­ ma kosmykami włosów na czoło i nad Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — uchem bądź na czole dwa kosmyki za­ czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziew­ kręcone w przeciwne strony (Tabl. I ) . czynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju: d, di — części okrywające głowę od czoła po potylicę, Tego typu loczki koło Opoczna na­ c, ci — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne zywano „fryzurką", w Radzicach D u ­ w Łodzi. I . Nr inw. 563, I I . Nr inw. 656. Rys. Praco­ żych „muce", w Rzeczycy „ c u p r y n k ą " wnia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:10. Przycięte włosy nad uchem nazywano „pejsy". Obecnie niektóre starsze ko­ biety zachowały zwyczaj noszenia kosmyków, natłuszczano je lub lepiono cukrem. W pow. rawsko-maz. był zwyczaj, że panna młoda szła do ślubu z rozpuszczonymi włosami. Podczas wesela włosy rozplatano, lecz nie ścinano. Obecnie dziewczęta noszą dwa warkocze, w które wplatają różowe wstążki. Obuwie i pończochy W X I X w. kobiety nosiły zimą wysokie buty jak chłopi, lecz bez wywijanych cholew. Powszechnie noszono buty proste nakładane latem na bose nogi, a w zimie z wiechciem Ryc. 64. „Krakuska" tj. czapka chłopię­ ca z białego atłasu sprzed 1939 r. Wła­ dysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. 54 Ryc. 65. „Krakuska" tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. �w środku dla ciepła. Prócz wiechcia używały onuc. Panna młoda czasem na weselu tańczyła bosymi nogami w wysokich butach. Zwyczaj chodzenia w butach u t r z y m a ł się do dziś, chociaż dziewczęta kupują także modne obuwie. Na przełomie X I X i X X w. weszły w użycie trzewiki. Trzewiki były szyte z cholewkami, a i m wyższymi, t y m były paradniejsze, na wygina­ nych obcasach, sznurowane. Koło Opoczna zdobiono trzewiki żółtymi oczkami i bukwami, t j . żółtymi guziczkami. Bukwy układano w trójkąt, a trzewik sznurowano zieloną wstążką. W połudn. części pow. rawsko-maz. ok. 1900 r. podbijano trzewiki podkówkami i noszono z żółtymi guzikami do czarnych sznurowadeł. Młodsze nosiły różowe i pąsowe, do ślubu wkładały pantofle na jeden guzik. Trzewiki były obuwiem odświętnym; kobieta szła do miasta boso, i dopiero przed wejściem nakładała trzewiki. Zwyczaj to dotychczas stosowany. Do roboty chodzą r ó w ­ nież boso, a w razie zimna lub do niektórych robót wkładają trepy. Do trzewików nosiły kobiety białe lub czarne pończochy bawełniane, a w zimie wełniane. Moda trzewików przeżyła się w latach 1920—1925, choć niektóre starsze kobiety dotychczas je mają. Latem kobiety nosiły płytkie pantofle, koło Opoczna z wełnianego samodziału lub czar­ nego sukna, z bokami i spodem ze skóry, były one obszyte aksamitką, zdobione tasiemką zieloną, czerwoną oraz plotką przyszytą wpoprzek buta trzykrotnie; sznurowane kolorową tasiemką. W Rzeczycy, z której obuwie rozchodziło się dalej, pantofle były płytkie bez obcasów wykonane z baraniej skóry, farbowanej przez szewca. Z wierzchu zdobione były wąskimi tasiemkami: zielonymi, czerwonymi, czarnymi. Obecnie latem kobiety również noszą pantofle kupowane w mieście, do nich białe pończochy robione na drutach w deseń bądź kupne. Do zwykłego ubioru ciemne. Biżuteria Do dawnego stroju nosiły kobiety prawdziwe korale. Bogatsze 8—12 sznurków i bur­ sztyny szlif owane, do 3 sznurków. W pow. rawsko-maz. dodawano do nich dętki, t j . drobne perełki, a także bursztyny. Między korale i bursztyny nawlekały medaliki i mosiężne krzyżyki, ofiarowane najczęściej pannie na szczęście przez kawalera, zwane kościakami. Był zwyczaj w okolicach Rzeczycy, iż na Wielkanoc dziewczyna za krosonki otrzymywała od chłopca podarunek z bursztynu. Biedniejsze nosiły sztuczne korale lub gronotki albo kamienioki. Współcześnie nakładają kolorowe kryształki, w okolicach Opoczna seledy­ nowej barwy. Koło Smardzewic zawieszają wiele sznurków dużych kolorowych dętek, tzw. gniotków, które przyczepiają do gorsetu kokardami. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Po wsiach i miasteczkach opoczyńskich skupiali się różnego rodzaju rzemieślnicy dostarczający surowca bądź niektórych części strojów, sprzedawanych także na jarmar­ kach, targach i w sklepach, takie jak: sukmany, kożuchy, kapelusze, czapki i buty. W X I X w. najwięcej tkaczy było w Żarnowie, Odrzywole, Gielniowie, Białaczowie, Klwowie; wyrabiali oni sukna i płótna. Największym ośrodkiem był Klwów, w k t ó r y m w 1820 r. pracowało 15 krawców, 25 kuśnierzy i 30 szewców. W Odrzywole pracowali kapelusznicy, a w Drzewicy wyrabiano tasiemki. B y l i też miejscowi garbarze, którzy dostarczali skór na kożuchy i obuwie, folusznicy forujący sukno, przędzalnicy, gremplarze i „falbierze", którzy krasili wełnę; obok nich drobni wytwórcy, np. kowale, wyrabiający podkówki i huncfoty, nim przemysł fabryczny puścił swoje wyroby na rynek. A dalej układacze karbowanych cholewek, „cepcarki" szyjące i układające czepce i in. 55 �Najsilniejszym ośrodkiem handlowym było Opoczno, choć i w innych miastach odby­ wały się tradycyjne jarmarki np. w Nowym Mieście na Św. Marcina był duży zjazd kuśnierzy z kożuchami. Kożuchy białe z czarnym barankiem były pochodzenia miejsco­ wego, ale kożuchy żółte zw. tohibami sprowadzano ze wschodnich terenów kraju i z Rosji. Obecnie odbywają się również tradycyjne jarmarki np. w Studziannie (z końcem wrze­ śnia), na których sprzedawany jest sprzęt tkacki, kołowrotki, wrzeciona, płochy itp. Ma­ sowa produkcja rzemieślnicza musiała mieć znaczny w p ł y w na upowszechnienie się pewnego typu stroju, a B. Stolarski przypisuje w p ł y w na zmianę mody wiejskiej —• krawcom. Krawcami przeważnie b y l i Żydzi szyjący sukmany i białe portki; kobiety szyły też portki w domu o ile nie były to portki z fałdami. W X I X w. zawodowi krawcy wędrowali od wsi do wsi i najmowali się do szycia, dopiero po upowszechnieniu się maszyn do szycia powstawały pracownie w miasteczkach, chociaż i synowie małorolnych chłopów uczyli się krawiectwa. Szewcy, podobnie jak krawcy, szyli buty na sprzedaż i na zamówienie. Buty w 8 kan­ tów szyli wprawdzie szewcy, ale kanty układał często chłop ze wsi. Forma ich składała się z dwu połówek u dołu karbowanych, k t ó r e chłop wkładał do buta i wbijał między nie klin, dla lepszego dopasowania do cholewy. Kanty układał szczypcami i poprawiał lub dociskał drewnem. Taką modę zaprowadzili w parafii opoczyńskiej pierwsi Purguty. Buty karbowane przywozili z sobą żołnierze wracający z wojska, np. Jan Wójciak z Jasienia. Buty z kantami robił specjalista w Brenicy, który jednak warsztat szybko zwinął, bo mu się nie opłacał. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 56 �Szewcy zszywali buty dratwami; ok. 1870 r. szewc z Rzeczy­ cy zaczął zbijać podeszwy kołeczkami, które strugał mu syn. Wyrabiali oni również letnie obuwie kobiece z materiałów fabrycznych lub z samodziału. Trzewiki robił szewc z Rzeczycy z baraniej skóry farbowanej przez niego koperwasem. Przyszwy przyszywał na kopycie do podeszwy i wywijał je na od­ wrót. Był to rodzaj płytkich pantofli bez obcasów, zdobionych tasiemkami zw. ciżemkami. Podobne noszono koło Opoczna. Później wyrabiano trzewiki sznurowane z kupnymi sznurowa­ dłami. Wśród innych rzemieślników, którzy wpływali na strój l u ­ dowy byli tkacze mieszkający w małych miasteczkach i wsiach. Mężczyźni pracowali na ciężkich warsztatach. Współcześnie za­ wodowym tkactwem zajmują się raczej kobiety. Sukienki i żupaniki, kaftany i gorsety robione były też z kupnych mate­ riałów. W X I X i X X w. kobiety tkają sukno na sukmany, tkani­ ny na spodnie, spencery, lejbiki, kiecki, zapaski, prześcieradła i koszule. Sukna na sukmany i białe portki były robione tech­ niką zw. „wełna w e ł n ą " lub na wełnianej osnowie wałczonej nicią lnianą, techniką krzyżową. Taka tkanina była zupełnie rzadka, lecz gęstniała po zbiciu na foluszu. Osnowę lnianą w a ł ­ czono również wełną. Na sukmany i sieraczkowe kapoty kręco­ no lub gremplowano wełnę czarną z białą; tkaninę taką zszy­ wano końcami, wieszano na drągu i obciążano kamieniami, aby ją naciągnąć. Innych tkanin nie folowano. Folusze mieściły się przeważnie w młynach, gdzie były pytle, t j . stępy do foluszu; Kyc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Mazo­ wiecka. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. między in. był folusz na Fryszerce nad Pilica, w idzikowicach, a później w Tomaszowie i wielu innych miejscowościach. Tkaniny na stroje opoczyńsko-rawskie umie tkać niemal każda kobieta. Do tkaniny domowej roboty stosuje się wiele splotów tkackich i iglicowanie na warsztacie dające efektowne wzory. 57 �Len i wełnę przędą na kołowrotku lub przy pomocy wrzenciona (Radzice Duże) i przęślicy. Uprzedzone nici zwija się na motowidle dla otrzymania odpowiedniej ilości pasm, które oddaje się do „falbierza". Farbiarnie mieszczą się w Opocznie, Studziannie, Rzeczycy. Rozmaite barwy mają t u ciekawe nazwy: zielonkowato, zielono, dwa razy zielono, zgniło, jasnozielono, wściekło (odcień zielony), fiołkowa, bladoniebieska, lachmusowo (odcień niebieski), niebowo, ceglasto, wisinkowo, bordowo, ogniowo (odcień różowy), ciemnoróżowa, jasnoróżowa, buraczkowo, cielisto, punsowo, ciałowo, pioskowo (żółty), gunsiuntkowo, krymowo, żółto, como; nie wyczerpuje to wszystkich odcieni używanych w tkactwie opoczyńsko-rawskim. Istnieje tu też pewna moda. Tło kiecki zwą dnem, prążki brożkami, a szereg raportów tworzących całość konstrukcyjną i b a r w n ą nazywają mo­ dą, powtarzającą się w kiecce lub zapasce. Przygotowane pasma l n u lub farbo­ wanej wełny nakładają na wijatki, t j . koziełki i zwijają w kłębki. Wełnę do c d walczenia zwijają w cewki na koło­ Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gor­ wrotku lub potaku. Cewkę wkłada się sety, a — okolice Opoczna, b •— z Zychorzyna, c, d — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne do cółka, a lniane nici w kłębkach do w Łodzi Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — pudła, odpowiednią ilość nitek przewle­ 3758. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.). kają przez dziurawkę i snują na snowadłach, pasma zaś nawijają na wałek. Koło Opoczna snują nici specjalistki-snowarki. Wał przynosi kobieta własny i snowarka nakłada nań osnowę. Dalsze założenie osnowy na krosna należy do tkaczki. Kobiety często same snują osnowę. Do postawu używają włókna cienkiego, najlepszego po w y czesaniu lnu, a poczesnym wątczą płótna na koszule. W Smogorzowie najcieńsze płótno zwą „cienkim" i robią z niego prześcieradła. Takiego postawu używają też do tkania wełniaków i zapasek, chociaż nić może być cieniej lub grubiej uprzędziona. Ilość lnu i wełny ściśle się oblicza, aby nie zostało zbędnej osnowy i aby ufarbować tyle wełny, ile wychodzi na wełniak czy zapaskę. Nić mierzą na łokciowym lub smyczkowym motowidle (półtora łokcia), są i dwułokciowe; nawija się na n i m 18—20 pasm lnu, a na osnowę wełniaka farbuje się 2 kg wełny. Na zapaskę na odziew idzie 7 pasm lnu i 1 kg wełny, na zapaskę w pas: 5,5—6 pasm lnu i 0,5 kg wełny. Zależnie od jakości tkaniny używa się różnej płochy; i m płocha rzadsza, t y m więcej wbija wełny. Na wełniak lub zapaskę na odziew używają płochy nr 18, 19, 20, zależnie od grubości nitki. Przy najcieńszych niciach lnianych i wełnianych tka się nr 20. Dla wykonania ładnych tkanin nabiera się w treść po jednej nitce, wtedy wełna kryje part. Na wełniaki robocze, „na p o r y w k ę " lub parcionki, na angierki i współczesne zapaski — nabierają po dwie n i t k i w treść i tkają w 10 i 12, wtedy przez wątek prze­ śwituje osnowa. Oszczędza się wtedy wełny na wątczenie. Zapaski na odziew tkano również w tę samą płochę, co wełniaki i zapaski w pas, t j . w 16, ale robią również w płócienną płochę, t j . w 14. Na zapaskę na odziew nie na58 �biera się osnowy na całą płochę tylko 70 cm. Płótno na koszulę robią w 14, na spodnie robocze w 10. Wątczą pacześnymi p a k u ł a m i kraszonymi na czarno. Postawa barwy natu­ ralnej na męskie ubranie składa się z 10 pasm czarnej przędzy i 2 kg wełny. Tkaniny na kolorowe portki, spancery w tzw. ząbki (Tabl. I I I ) zapaski w „bącki", dywany w tzw. „zęby" z 1900 r. wykonywano na 4-ch lub 6-ciu nicielnicach lub „pod deskę". Tą techniką tkano również materiały na „sorce" i „dymki", białe gorsety i kaf­ tany dając w postawie nici lniane, £ w w ą t k u — bawełniane. Czerwone i czarne wzory iglicowano lub tkano przy odpowiednim założeniu osnowy. Ok. 1914 r. zapaski w „ k u loski" i „krzyżocki" robiono na 4-nicielnicach i 6-iu punozach. Ścieg zw. drelicho­ w y m lub „sagatem" wymaga odpowiedniego wiązania nicielnic z punozami. Jest to tkanina gęsta, a prążki wychodzą na niej ukośnie. Robiono z niej kiecki, gorsety, portki robocze, aby były mocniejsze. Na krosnach tkały kobiety męskie pasy parciane lub wełniane, lecz obok techniki tkackiej znają też plecionkarską, stosowaną do wyrobu siatkowych pasów. Pasy siat­ kowe plotą kobiety na bardzo p r y m i t y w n y m warsztacie, snując mianowicie na kołkach osadzonych w desce osnowę w dwóch warstwach długości potrzebnej na pas, dają w osnowie odpowiednie barwy, a następnie przeplatają nitkę po nitce. Splot usuwa się wciąż k u końcowi, a ponieważ osnowa skraca się — kołki, na które jest nawinięta, prze­ suwa się bliżej. Plecenie kończy się pośrodku, a ostatnie n i t k i przeciągają szydełkiem, przez co powstaje zgrubienie; na końcach wiążą chwasty. Tasiemki lub troczki tkają na warsztacie bez płochy; n i t k i postawu przechodzą przez bardzo wąskie nicielnice, dobijają wątek deseczką lub kopystką. Tasiemki można robić i bez krosien, zawieszając osno­ w ę na gwoździu, a u t k a n ą ta­ siemkę okręcając dokoła pasa; przy takim tkaniu posługują się płoszką (ryc. 67) przez którą przewlekają n i t k i osnowy, w ten sposób, że w każdy otwór i ziew kładzie się 2 n i t k i po jednej w 2-ch warstwach — górnej i dol­ nej, dla otrzymania jednakowej tkaniny z obu stron a w zewnę­ trzne oko 2 nitki. Tasiemek ta­ kich można robić kilka m e t r ó w dziennie. (Tabl. I I I ) . Szyciem zajmują się kobiety same, niekiedy tylko dają je specjalistkom mieszkającym na wsi. W okresie pańszczyźnia­ nym, kiedy kobiety nie miały czasu, szyły po drodze idąc na pańskie (wieś Luboszewy). Czepki szyły cepcarki, prały i układały koronki do czepców oraz przyozdabiały je. Wyprane i nakrochmalone koronki ukła­ dano na warsztaciku w postaci klocka, na k t ó r y m przekładano je słomkami, uzyskując w ten sposób rurkowane falbanki. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. (powiek.). 59 �Kiecki układają w fałdy same kobiety, ułożoną kieckę zbijają i wiążą sznurkami, kładą na to ciepły chleb, aby fałdy naparowały się i dobrze ułożyły. Dawniej nie pra­ sowano koszul do spancera, lecz maglowano. Stroje przechowują w skrzyniach, czepki w łubiankach. Rozdział IX HAFTY I KORONKI Hafty nazywają w Opoczyńskiem wysycia, wykonują je bawełną zw. zapoł. Wyszyciami zdobione są męskie i kobiece koszule, w męskich — haftują kołnierzyki, mankiety i „wykłady". W kobiecych — przyramki i mankiety, a w późniejszej fazie również kołnierzyki. Najstarsze hafty, to proste stebnówki wykonane białą lub czarną nicią, albo czerwonoczarne proste ściegi, którymi wykonywano krzyżykami „byle jaki owsik". Dopiero na przełomie X I X i X X w. rozwinął się krzyżykowy haft liczony w/g nitek płótna, wyko­ nany czarnym i czerwonym „zapołem", bogaty pod względem ilości m o t y w ó w i układów. Przypuszczać można, że czerwono-czarny haft przyszedł na teren Opoczyńskiego w for­ mie wykształconej. W/g T. Seweryna w okolicy Opoczna nazywano hafty te „dębskimi", gdyż z Dęby miały wziąć początek. Haft ten określają jako szycie krzyżockami lub koziełkami. Ornament ma charakter pasowy, asymetryczny, składa się z k i l k u elementów. W haftach tego typu biegnie obok siebie kilka pasków o różnych motywach geometrycz­ nych; dzielą je linie stebnowane, krzyżyki, owsik, stebnówka, linie łukowate. Część górna paska posiada zgeometryzowany ornament roślinny. W następnej fazie rozwoju haftu środkowa linia ornamentu zawiera przeważnie powtarzający się motyw roślinny, ujęty w rzędy l i n i i o wzorach geometrycznych. Ten sam układ, prócz techniki krzyżykowej stosują w ornamen­ tach ściegiem płaskim białym, żół­ tym, niebieskim, wyjątkowo zielo­ nym. Ściegi płaskie nazywają „kładzune" lub „za nitkom" (Małoszyce) . Studzianna i Rzeczyca były ośrodkami w których rozwijał się haft czarno-biały w 1900—1914 r., Haft czarny jest charakterysty­ czny motywami geometrycznymi lub roślinnymi, wydobywanymi krzyżykami z tła (ryc. 72). Między pasami wykonanymi czarną ba­ wełną występuje pasek z motywa­ m i roślinnymi traktowanymi rea­ listycznie, haftowany białą baweł­ ną (ryc. 73, 74). Do barw czarno­ białych, czerwono-czarnych do­ chodzi później barwa żółta, niebieRyc. 71. Haft na „Osywce" tj. kołnierzyku koszuli kobiecej, ska i inne, wykonane ściegiem zw. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. „śledziuna". Równolegle i symeNr inw. 2235. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.), trycznie biegną linie wypełnione 60 �- > i ii I M Br Z IIIIIHI 1 1 11 1 Tablica IV. Hafty na koszulach, tasiemki do wigzania zapasek i męskie pasy J �prostym lub ukośnym ściegiem płaskim, jak „wałecek" (Małoszyce), „dróżka" (Ossa), „zęby" i „łańcusek" (Rudki), zębata a szeroka plotka, prosty owsik itp. Ścieg okręcany po­ jedynczą nitką zwą stebnówką okręcaną, lub pojedynczy, podwójny i potrójny „ m a t a c " haftują nicią białą, inne ściegi nicią żółtą. Znane są też ściegi gałązkowe „warkocyk" (Grotowice), „drobna plecionka" (Ossa), „lisi ogun" (Małoszyce). W zewnętrznej części orna­ mentu wykonują liście (Małoszyce), krokwie, półgwiazdki, pajacki (Grotowice). Na terenie Rzeczycy, Lubochni, Smardzewic występuje ornament zoomorficzny w 2 i 3 barwach — różowej, niebieskiej i zielonej. Haft na męskich koszulach ma swoisty charakter: do I wojny przy wykładanej osywce, przodzie koszuli u zapięcia, posiadał wąski pasek zdobiony haftem czerwonoczarnym (ryc. 14). Po wojnie przyjął się szeroki przedsobek z białym haftem w barwne gwiazdki, kwiatki, w k t ó r y m motywy roślinne i geometryczne rozłożone linearnie posia­ dają układ symetryczny (ryc. 13). Haft biały ma w Opoczyńskiem stare tradycje, lecz rozkwit jego po I wojnie na­ stąpił pod w p ł y w e m haftów piotrkowskich o podobnych ornamentach. Obok szerokich przedsobków u t r z y m u j ą się i wąskie gorsy, zdobione wraz z kołnierzykiem i mankie­ tami białym lub barwnym haftem (ryc. 15, 16). W późniejszej fazie do barwnego haftu doszły rozetki „ d r a b k i " (Grotowice). Przed I I wojną weszły w modę hafty wyszywane na rysunku (nieliczone w/g nitek płótna) o dużych motywach światło-cieniowych, którymi są zdobione koszule kobiece i przedsobki męskie. Ciekawym przykładem w hafciarstwie opoczyńskim jest użycie różnych motywów na przyramku, mankietach i oszywce (ryc. 71—73). Obecnie stosują na koszulach powszech­ nie hafty światłocieniowe. Do pracy używa się koszul niezdobionych. Ryc. 72. Haft — „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. 61 �W Opoczyńskiem występuje również koronka zw. siotką gdy jest przy koszuli a obróbką, gdy występuje u zapasek, dywanów itp. Białe koronki z białego kordonka są przy koszulach czasem wykończone kolorową bawełną. Dawniejsze koronki są wąskie z gę­ stym wzorem, przyszywano je do kołnierzyków i mankietów, obrabiając szydełkiem rów­ nież przyramki. Późniejsze koronki są szersze; współcześnie kołnierzyk jest szeroki, przej­ rzysty, falujący, mocno nakrochmalony, tworzy swoistą ozdobę koszuli. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 277. Białe koronki szydełkowe przy zapaskach mają nieskomplikowane wzory; przy prześcieradłach są uzupełniane chwastami z białej bawełny. Nieco odmienne w typie są wełniane „obróbki" lub „dorobki" dorabiane do wełnianych dywanów, składające się z „ząbków" i „kocotów" (Kruszewiec, Brudzewice, Rusinów); często z wkomponowanym kołem wykonanym w postaci kwiatów. W okolicach Lubochni, choć właściwie moda szła z Glinnika, przyszywano szeroką koronkę wełnianą, na której haftowano czasem nazwi­ sko, do zapasek tkanych w „kuloski" w latach 1914—1939 i obecnie jeszcze ozdabiają za­ paski wełnianą niezbyt szeroką koronką. Tiulowe czepce zdobione były na dnie główki i wzdłuż bandaży białą bawełną przety­ kaną przez oczka tiulu. Na dnie czepka kładziono duży ornament kwiatowy, pole środ­ kowe było oddzielone szeregiem biegnących obok siebie l i n i i falistych, łamanych, od bocznych pól dna na k t ó r y m haftowano gwiazdki, rozety, gałązki z kwiatami (ryc. 62). Bandaże były również podzielone na pola podobnym ornamentem geometrycznym, u dołu powtarzano ornament roślinny lub rozetki. Między koronki wszywano ozdobę z wstążki i szychu lub układano plotkę. Półczepki mają haftowaną główkę i bandaże; główka dzielona jest na pola riuszką lub ozdobami z wstążki i szychu, na środku główki jest sztuczny kwiat. Koronki półczepków są często fabrycznego pochodzenia. Należy również wspomnieć o szklokach t j . paciorkach naszytych na przeźroczystą tasiemkę oraz o haftach na gorsetach, które są często zdobione blaszkami i cekinami. Gor­ sety dawnego typu były jednobarwne lub aksamitne i posiadały wzdłuż szwów haft ga­ łązkowy. Bukiet kwiatów w porównaniu z współczesnym był mało rozwinięty (ryc. 52, 53). Kiecki pow. rawsko-maz. starszego typu mają ozdoby w postaci skręconej wełny uło­ żonej falisto lub w dwustronnych pętlach, biegnące od fałdy poziomej do krawędzi, która jest również obszyta podobnym barwnym sznurkiem. Inne ozdoby będące dekoracją stroju są pochodzenia fabrycznego i tylko sposób naszycia i jakość elementu dekoracyj­ nego świadczy o zamierzonym efekcie estetycznym. Są to naszycia z aksamitu, tasie62 �mek i paciorków. Kaftany barwne posiadają naszyte aksamitki wzdłuż krawędzi, kieszeni u rękawów. Gorsety mają zapięcia z dekoracyjnych sznurków i kolorowych tasiemek i guzików. Aksamitki, pasmanterie, zębate tasiemki zdobią też zapaski. W Smardzewicach tasiemki są zakończone kokardkami, jak również sznury paciorków na gorsecie. Różnego rodzaju deseniowe „potrzeby" zdobią sukmany wzdłuż szwów na Eyc. 74. Mankiet koszuli kobiecej Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Pot. K. Wecel, 1953. kołnierzu, rękawach, kieszeniach i fałdach. Kobiece sukienki zdobią złote pasmanterie i barwne kutasiki. Spancery i marynarki zdobią błyszczące guziki i potrzeby; kieszenie lejbików lamowane są aksamitkami a nawet buty i pantofle były obszywane b a r w n ą plotką i zdobione żółtymi huncfotami. Także główki kapeluszy były zdobione aksamit­ kami, wstążkami i szpilkami a obrzędowe wianki, czepce i czapki strojne były w pióra, wstążki, szych i kwiaty. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Najważniejszymi pozycjami etnograficznej literatury omawiającej zagadnienia ubiorów opoczyń­ skich są: Oskara Kolberga „Radomskie", Kraków 1887 r. oraz Błażeja Stolarskiego, Sługocicc (1925 r.) a także Tadeusza Seweryna „Hafty opoczyńskie" (1925 r.). Zwłaszcza praca B. Stolarskiego posiada cenne uwagi odnoszące się do życia wsi opoczyńskiej. Opis B. Stolarskiego dotyczy całokształtu stroju i jest raczej pobieżny. Rozprawa T. Seweryna zawiera usystematyzowany materiał i stanowi cenne źródło o charakterze dokumentarnym. Z materiałów archiwalnych należy wymienić Dziennik Urzę­ dowy woj. Kaliskiego z 1832/3 i 1836 r., Dz. U. woj. Mazowieckiego z 1828 r. i 1835 r., Dz. U. woj. Kra­ kowskiego z 1829 r. oraz notatki z Gazety Warszawskiej z 1816 r. Ciekawe uwagi zawiera artykuł J. P. Dekowskiego, Z badań nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Charakterystykę krajobrazu zawiera artykuł Stanisława Lencewicza Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Do opracowania wykorzystano przede wszystkim zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi, z któ­ rych wiele eksponatów zostało nabytych w terenie w okresie badań autorki w latach 1946—53 r. Materiał ilustracyjny obejmuje fotografie z różnych okresów; cenne są 4 fotografie opublikowane w „Wędrowcu" z 1903 r. przez H. Kaszubskiego, przedstawiające grupy chłopów w ludowych ubiorach. Na ogół źródła dotyczące opoczyńskiego stroju ludowego są ubogie; praca została oparta o mate­ riały pochodzące z własnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 1946—53 r. na terenie powiatu opoczyńskiego i rawsko-mazowieckiego. 63 �PRZYPISY 1 K. Potkański, Pisma pośmiertne I , 107. Kraków 1924 r. Atlas Geograficzny Ilustrowany pod red. J. M. Bazewicza. Warszawa 1907. Rozdział dotyczący historii regionu został opracowany w oparciu o dzieło K. Potkańskiego, 1. c. B. Stolarskiego, Sługocice 1925. Z. Matuszewskiego, Pow. rawsko-maz. 1929 r.; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. Sandomierzanie spotykają koło Pilicy Mazowszan. Księstwo Sandomierskie opierało granice 0 Pilicę, tylko Zapilcze leżące między ujściem Pilicy a Radomierzy przechodziło różne koleje, wreszcie dostało się Ziemowitowi Mazowieckiemu w 1351 r. (K. Potkański 1. c. I . 119). Według S. Arnolda gra­ nica dzielnicy sandomierskiej opierała się prawdopodobnie o Radomkę, a po przyłączeniu kasztelanii skrzyńskiej i żarnowskiej o Pilicę. S. Arnold, Podziały administracyjne woj. sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski 1930 r. S. Zajączkowski, Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Łódź 1951; W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan. Poznań—Wrocław. Dzielnica sieradzka była two­ rem późniejszym, który powstał między 1260—1264 r. drogą podziału księstwa łęczycko-sieradzkiego. Przypuszczać jednak można, że istniało jedno plemię z ośrodkiem w Łęczycy. W X I w. posiadała kościół romański, a Kazimierz W. pobudował zamek i opasał miasto murem. Słown. Geogr. Król. Pol. K. Potkański, 1. c. 112—113, 130—131. Na granicy archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji krakowskiej schodzą się również granice pier­ wotnych parafii grodowych Radomia i Skrzynna K. Potkański 1. c. I , 125. Teren tych kasztelanii, jak również puszczy radomskiej znacznie dłużej zachował gospodarkę naturalną od sąsiedniego Wolborza. Księstwo Łęczyckie wcześniej zostało zagospodarowane, to też od X I I I w. w handlu skórami i łupieżami zyskuje nad nim przewagę. S. Arnold, Władztwo — s. 24, 25. K. Potkański 1. c. K. Maleczyński, Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926 r. Cło w „Inowłodzi" stanowi już "w 1145 r. uposażenie klasztoru w Trzemesznie. Komora celna w Opocznie wymieniona w 1350 r. Przejazd na Pilicy stanowi nadanie Grzymisławy (matki Bole­ sława Wstydliwego) w 1229 r. K. Maleczyński 1. c. s. 197. Wymiana towarów jak śledzi, soli na skóry, łupieże i wosk (S. Arnold 1. c. 21) musiały odbywać się na targach, na które przyjeżdżali „goście" (tj. przybysze-kupcy) i ludność miejscowa sprzedawała czy zamieniała swoje produkty. Miejscowości targowe leżały przeważnie, jak komory celne, na szla­ kach handlowych (K. Maleczyński l.c. 65), czy rubieżach dwóch terenów o różnym typie gospodarki 1 były często niezmiernie starego pochodzenia (S. Arnold, s. 24). O dochodach z targów z Żarnowa i Skrzynna wspomina Bulla gnieźnieńska z 1130 r. Targi musiały tam jednak istnieć dużo wcześniej. Ok. 1318 r. sprzedawano w Żarnowie na targu sól, chleb, i mięso (K. Maleczyński 1. c. 140 patrz też K. Potkański 1. c. 133). i» Wyposażone w kilka wiosek między inn. Smogorzów, która przechodzi 1234 r. do opactwa sule­ jowskiego (K. Potkański 1. a). Arcybiskup gnieźnieński pobierał również dziesięciny z Żarnowa z ziarna, miodu, łupieży kunich i lisich, świń, żelaza i dziesięciny z dochodów t. j . 10 tydzień docho­ dów książęcych z karczem, targów, kar sądowych oraz z myta tak w samych grodach, jako też w miejscach im pobliskich. Opoczno było starą osadą królewską, która lokowana była później na prawie średzkim a na­ stępnie niemieckim (Słown. Geogr. Król. Pol.). Łączność roczków z powiatami była tak silna, że gdy w 1465—1476 r. skasowano roczki w Opocz­ nie przestał również istnieć tam powiat. (Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomier­ skiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 61). 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 14 15 64 �10 Klasztor i kościół wznieśli ks. Filipini w 1776 r. (Słown. Geogr. Król. Pol.). Wieś Wistka, może i in., szczegółowych wiadomości brak. 1423 r. Statut Jagiełły uchwalony w Warce nad Pilicą, iż szlachcic może, gdy sołtys okaże się w stosunku do pana wsi buntowniczym lub niepotrzebnym, wykupić sołectwo i usunąć istniejącego sołtysa. 1426 r. bez zgody właściciela wsi nie wolno opuszczać jej chłopu i jego synom (S. Arnold, Historia Pol. rozdz. I I ugruntowanie się ustroju feudalnego). Początkowo nawet szkoła Kołłątaj owska ograniczała się do żądania wolności osobistej a pomi­ jała kwestię agrarną. Towarzystwo Demokratyczne na emigracji podeszło bardzo realnie do tego zagadnienia, jednakże uwłaszczenie chłopów nastąpiło dopiero 1864 r. a poprzedził je szereg ustaw, które zamiast przynieść ulgę, skazały chłopa na wolną grę interesów gospodarczych a w rezultacie 1 represje ze strony właścicieli majątków i rządu. Rzeczyca, Łęgi, Zwady. Bobrowiec, Liciszno, Wielka Wieś, Zakościele, Królowa Wola. Sądy roz­ strzygały sprawę na niekorzyść chłopów stosując dekret o czasowej dzierżawie. W 1848 r. wyrugowano 82 osoby ze wsi Gaj, pow. rawskiego. Dopiero po dwu latach chłopi wygrali sprawę. Bezpośrednią przyczyną poruszenia mas chłopskich było przeczytanie 31. I I I . 1861 r. półsekretnego cyrkularza Tow. Rolniczego zapewniającego zniesienie pańszczyzny. Chłopi przyjęli go jako dekret uwłaszczeniowy. 20. IV. Rada Administracyjna wydała rozporządzenie stosowania represji w razie gdyby chłopi nie wracali do dawnych warunków. O. Kolberg, Mazowsze I I . Od Warszawy. Powsin; Radomskie, str. 54—55. B. Stolarski, Sługocice, 1925 r. Dz. Ustaw woj. Kaliskiego nr. 527 z 1833 r.: Benedykt Raruch lat 28 ur. w Radzicach miał 2 sukmany białe, podarte, spodnie zgrzebne złe, koszulę konopną, starą, buty złe, czapkę z czarnego barana, starą; Dz. Ustaw. woj. Mazowieckiego 1829 r. str. 755: Tyka Szczepan z Jelny, lat. 43. Sukmana stara z potrzebami, koszula konopna, spodnie skórzane, czapka z siwym barankiem; ostatnio miesz­ kał w Zawadzie gm. Smogorzów. B. Stolarski, 1. c. Mówiono do chłopa „wypuść koszulę na wierzch; jak pójdziesz do dziedzica, jak widły". Powie­ dzenie miało dotyczyć w/g informatora Ignacego Siwińskiego z Rzeczycy — terenu po prawej stronie Pilicy. Podobnie w Podmałczu gm. Lubochnia miała jakoby mówić matka Katarzyny Markiewicz do męża: „Wojtek, wypuść koszulę ". K. Markiewicz zmarła w 1948 r. mając 92 lata. Informator Kazimierz Stępień, lat 88. O. Kolberg, Radomskie 55. Informuje Ignacy Siwiński z Rzeczycy oraz Kazimierz Stępień z Międzyborza pow. Opoczno. Patrz ilustracje Lewickiego i Kolberga. J. P. Dekowski, Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Lud XLI. Informacja J. P. Dekowskiego. Informacja Pawła Celeja z Radzie Dużych, urodź. 1862, a także Kornel Kozłowski „Kłosy" 1871, cyt. równ. przez O. Kolberga. Maria Gutkowska, Historia Ubiorów, Książnica-Atlas, 1932 r. Lewicki na ilustracji w albumie Zienkowicza podaje wiązanie pasów na przodzie. Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Biblioteka Narodowa Nr 88, str. 439. W sprawie definicji grupy etnograficznej patrz R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna. Prace i materiały etnograficzne. T. V I I Lublin, 1948 r. Współczesna informacja oraz notatka O. Kolberga, Radomskie. Informacja z Radzie Dużych, pow. Opoczno, Informacja Antoniny Kosiackiej, lat. 70, z Brzezin pow. rawsko-maz. widziała na odpuście w Studziannie. O. Kolberg, Radomskie str. 55. Z opisów Kornela Kozłowskiego z „Kłosów". K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Kraków 1929. Cz. I . Kultura Materialna, str. 439 Informuje Katarzyna Matysiak: „Po skrojeniu górnej części koszuli bez rękawów mówi się „skrajałam ciałko" Radzice Duże. Inf. J. Wrzosek, z Radzie Dużych, pow. Opoczno. Inf. Ignacy Siwiński, Inf. Jan Wójciak, lat 75. Jasień pow. rawsko-maz. Portki tego typu zakupione u Pawła Celeja urodź. 1860 r. znajdują się w Muz. Etnogr. w Łodzi. Fotografia w „Wędrowcu" 1903 r. O. Kolberg, Radomskie 54. Jedyna informacja Jana Wiktorowicza lat 73 mieszkającego w Smardzewicach, iż w Twardej mieli chłopi nosić kapelusze gięte pośrodku i rozszerzające się u góry (informacja nie sprawdzona). Jasień I i I I gm. Lubochnia. J. Kitowicz, I. c. B. Kaczorowska wyprowadza następujący wniosek: „Jeśli można w pełni zaufać tradycji, pa­ siaki wełniane używane w Opoczyńskiem na spódnice, zapaski i całe kiecki do dziś bardzo licznie spo­ tykane w terenie, poprzedzone były prążkowanymi materiałami fabrycznymi lub samodziałowymi, bawełnianymi". „Wełniany pasiak opoczyński" Pol. Szt. Lud. 1952 nr. 1. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 4a 46 47 48 49 50 51 5 Strój Opoczyński 65 �BIBLIOGRAFIA A r n o l d S t a n i s ł a w , Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w w. XIII, Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz. T. I z. 1. A r n o l d S t a n i s ł a w , Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. A r n o l d S t a n i s ł a w , Historia Polski 1949. Od ustroju plemiennego do początku stosunków feudal­ nych i powstania Państwa Polskiego. Ugruntowanie się ustroju feudalnego. Atlas Geograficzny Ilustrowany Królestwa Pol. Warszawa 1907, pod redakcją J. M. B a z e w i c z a . Przy mapach podaje ilustracje m. inn. typów ludowych. Z pow. opoczyńskiego chłopa w suk­ manie białej z kołnierzem obrzeżonym tasiemką oraz w kapeluszu filcowym, czarnym, który posiada długą, prostokątną klamrę, przewleczoną niebieską wstążką. Przy klamrze pióra po­ dwójne podmalowane u dołu czerwoną farbą lub czerwonymi kwiatkami. O takim wystroju kapelusza nie posiadamy wiadomości. Pióra noszono pawie, według tradycji, ewentualnie gęsie, tutaj pióro robi wrażenie fabrycznie spreparowanego. C h m i e l i ń s k a A n i e l a , Księżacy i ich strój. Warszawa 1930. D e k o w s k i J a n P i o t r , Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek, Lud 1954. D e k o w s k i J a n P i o t r , Strój Piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1954. Dziennik Ustaw woj. Kaliskiego, 1883 r., nr. 527. Dziennik Ustaw woj. Mazowieckiego 1829, str. 755. F r i e d b e r g M a r i a n , Rozsiedlenie rodów rycerskich w województwie sandomierskim w w. XV. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. G a j e k J ó z e f , Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wro­ cław. 1954. G l o g e r Z y g m u n t , Encyklopedia Staropolska. "Warszawa 1900, 1902, 1903. G r y n w a s e r H i p o l i t , Kwestia agrarna i ruch włościan w Królestwie Polskim w pierwszej poło­ wie XIX w. (1807—1860). Wrocław, 1951. G u t k o w s k a M a r i a , Historia ubiorów. Książnica-Atlas 1932 r. Autorka podaje krój kontusza, który przypomina sukmanę fałdzistą. Wspomina o modzie na białe siatkowe pasy ormiańskie. Mogły być one źródłem mody na wsi na białe pasy. Autorka zwraca również uwagę na dążenie do wyrównania różnic stanowych w stroju. K a c z k o w s k i J ó z e f , Donacya w Królestwie Polskim. Warszawa 1917. K a c z o r o w s k a B l a n k a , Wełniany pasiak opoczyński. Polska Sztuka Ludowa. Warszawa 1952, nr. 1. K r a j e w s k a J a n i n a , Haft Opoczyński w monografii Opoczyńskiego, wykonanej dla Państw. In­ stytutu Sztuki w rękopisie. K i t o w i c z J ę d r z e j , Opis obyczajów za panowania Augusta I I I , opracował Roman Pollak. Biblio­ teka Narodowa Nr. 88, str. 493. K o l b e r g Oskar, Lud Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Radomskie, Kraków 1887. L e n c e w i c z S t a n i s ł a w , Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Str. 503—504. Ziemia 1912 r. Wspo­ mina o sukmanach z czerwonymi taśmami, które mógł widzieć jeszcze u staruszków. Tę wia­ domość podają tylko starzy ludzie. L o m i ń s k i L e o n Ks. Dr., Spała i jej okolice. Krótki szkic historyczny. Łódź 1930. M a l e c z y ń s k i K a r o l , Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926. M a t u s z e w s k i Z y g m u n t , Powiat rawsko-mazowiecki 1929 r. P o t k a ń s k i K a r o l , Pisma Pośmiertne. Kraków 1924. Rocznik statystyczny, Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa r. 1948—1949. R u t k o w s k i Jan, Historia Gospodarcza Polski (do 1864 r.) Książka i Wiedza. Warszawa 1953. S e w e r y n T a d e u s z , Pasiaki opoczyńsko-rawskie IKC. 1925. Dodatek Literacki z dn. 29. VI. 1925. S e w e r y n T a d e u s z , Hafty opoczyńskie. Lud XXIV 1925 r. Autor opracował hafty opoczyńskie w okresie gdy przechodziły do stosowania barwnych lub białych nici, to też tablica wzorów po­ daje ornamenty krzyżykowe, a wzory haftów koszul męskich orientują w zdobnictwie ówczes­ nym, chociaż z konieczności nie wyczerpują całokształtu zdobnictwa hafciarskiego na koszulach. Natomiast podane niektóre nazwy ściegów wskazują, iż istnieje dość duże zamieszanie w tym kierunku np. autor podaje, że „plotką" nazywają ścieg warkoczykowy. Autor ujmuje zagadnie­ nie w szeregu zasięgów i opiera się na szerszym materiale, wyprowadza też wniosek dot. genezy haftu. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. S t o l a r s k i B ł a ż e j : Sługocice 1925. Ś w i ą t k o w s k a J a d w i g a , Strój łowicki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. W r o n a S t a n i s ł a w Tadeusz, Przyczynek do dziejów włościaństwa polskiego w XIX w. Prze­ gląd Historyczny, 1937—1938. „Wędrowiec", Czasopismo 1903, str. 826, Fotografie podają stare ubiory obok nowych. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan, Poznań—Wrocław. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradz­ kiej, Łódź 1951 68 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkiecie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. Antoninów, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 4. Kobieta w stroju zimowym współczesnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Fot. J. Kra­ jewska, 1952. Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustrowanego Królestwa Polskiego. J. M. Bazewicz, 1907. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1920. Z archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawiniętym w „dywan". Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygna nów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatkowym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. Ryc. 10. Odświętne ubiory parobków. Świerzyna, pow. Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1938. Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno, Muz. Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska, 1948 r. Ryc. 12. Koszule męskie. I —• Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — koszula z Kołnierzykiem wykładanym. Bu­ kowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. I I I . — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek, j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmac­ niający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1080 .Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem", tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej .Bukowiec, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficzne wŁodzi. Nr inw.2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem", tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. I I . Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, d —• części nogawek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kamizelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami ,A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fort .J. Krajewska, 1948. Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. II. — lejbik z samodziału tkany na 4 ni­ cielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnie­ rzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 10. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g, g — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Po­ działka 1 : 20. Ryc. 22. Spancer męski z samodziału. Rzeczyce, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 23. Biała sukmana z sukna folowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno .Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360 .Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum w Łodzi. Nr inw. 944. I I . — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1360. III. — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. opoczno .Fot. T. Sobolewski, 1947. Ryc. 26. Rogatywka zwana „na cztery strony świata". Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" z skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :16. L t ± t 5" 67 �Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905—6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice ,pow. Rawa-Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2128. FoFt. J. Krajewska ,1946. Ryc. 29. Pas barwionych nici lnianych z ok. 1904 r. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm, dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. J. Krajewska. Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej o wątku wełnianym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych strojach odświętnych .Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Sukienka z perkalu. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stoju odświętnym. Jasień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 39. Koszule kobiece. I . — koszula odświętna. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1250b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B tył, C — części kroju: d — nadołek, e, e f —• części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c, Cj), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramek, k — koł­ nierzyk, 1 — części tkaniny podszywane od zewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, opw. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 41. Kiecka „modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 42. Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 43. Wełniak, tj. spódnica zeszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d —• plecy i boki, c, f — przód stanika .Linia przerywana w części g — oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 34. Ryc. 44. Spódnica zw. „kiecka" ze stanikiem i paskiem. Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi .Nr inw. 3746. Fot. K.Wecel. Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem. Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 46. Współczesna zapaska „na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1267. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 48. Zapaska „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa Wola ,pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 49. Zapaska „w pas" . Ossa, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3041. Fot. K. Wecel. Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1389. I I . — gorset z Opoczna. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 524. III. — gorset wełniany. Żychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr. inw. 4386. — A — przód, B — tył, C — części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Muzeum Etnograficznego w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 25. Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot, J. Krajewska, 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficznewŁodzi.Nr inw. 475. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 53. Gorset kobiecy sprzed 1914 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — i tył, C — części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wecel, 1953* lt ; 68 �Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem. Gapin ,pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 982. A — przód, B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948. Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 190-0 r. Brudzewice, pow. Opoczno. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju; d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — mankiet, j — kołnierz, k — sztu­ kowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 30. Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi arch. księgi wpływu 2664, Fot. J. Krajewska, 1938. Ryc. 59. Odświętna angierka kobieca z samodziału z ok. 1910 r. Wygnanów, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —d — bryty na część dolną, c — pasek, f — plecy, g — klin boczny, h — przód, i — rękaw. Linia przerywana w częściach d , d , d oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. I I . Czepek od­ świętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 463. I I I . Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. „Półczepek" odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 62. Młoda mężatka w czepcu na „błogosławieństwo". Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziewczynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju; d, d — części okrywające głowę od czoła po potylicę, c, c — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. I . Nr inw563, I I . Nr inw. 565. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :10. Ryc. 64. „Krakuska", tj. czapka chłopięca z białego atłasu sprzed 1939 r. Władysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 65. „Krakuska", tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Ma­ zowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 68. Przebieranie nitek przy pleceniu pasa „siatkowego". Różanna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1947. Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gorsety .a — okolice Opoczna, b —-z Zychorzyna, c, d — z Woli Załężnej, wszystkie pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, powiększenie, 1951. Ryc. 71. Haft na „Osywce", tj. kołnierzyku koszuli kobiecej. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2235. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 72. Haft —• „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 217. Ryc. 74. Mankiet koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 75. Tablica barwna I . Gospodyni i gospodarz z około 1920 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 76. Tablica barwna I I . Dziewczyna i drużba z około 1935 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 77. Tablica barwna I I I . Raporty tkanin. Ryc. 78. Tablica barwna IV. Raporty tkanin. Ryc. 79. Mapa. Zasięg ubioru opoczyńskiego, wyk. K. Woźnieńska. Ryc. 80. Mapa. Zasięg i zróżnicowanie ubioru opoczyńskiego, wyk. K, Woźnieńska. t 4 2 3 4 x 1 SPIS T R E Ś C I Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju opoczyńskiego, str. 7. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju opoczyńskiego, str. 10. Rozdział I I I . Zasięg ubioru opoczyńskiego, str. 16. Rozdział IV. Ogólny opis opoczyńskiego stroju męskiego, str. 18. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 21. Rozdział VI. Ogólny opis opoczyńskiego stroju kobiecego, str. 34. Rozdział VII. Szczegółowy opis stroju kobiecego, str. 38. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Hafty i koronki, str. 60. Rozdział X. Charakterystyka źródeł, str. 63. Przypisy, str. 64. Bibliografia, str. 66. Spis ilustra­ cji, str. 67. Spis treści, str. 69. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 70. Streszczenie w języku angiel­ skim, str. 76. Streszczenie w języku francuskim, str. 81. Streszczenie w języku niemieckim, str. 87. Mapy. 69 �KPATKOE H3JI02KEHME OnoHHHCKHJí HapHfl Höcht B ceBepo-3ana,zrHOü nacTH onoHMHCKoro ye3/j;a, Jiesjamero npw Bna^eHUM penn /^JKeBHHKM b peKy IlMJiimy, a TaKJKe b bdjkhom nacwi paECKO-Ma30BerxKOro ye3/j;a, jiejKainero Ha jieBOM Sepery peKPi nMJiMHbi m THHyrqerocH ot eë H3ra6a b boctothom HanpaBjichhm ho ycTba peKM /JjKeBMHKM. HapoflHbiii HapHfl Ha stom TeppMTopnn n ho Hbiae HBjineTca urapoKO paccnpocTpaHeHHow oflejKflOM, XOTH B HeKOTOpblX MeCTHOCTHX OXOTHO npMHMMaiOT rOpOflCKylO OfleXCfly. XapaKTepHOfi nepTOii onoiMHCKoro Hapasa HBJineTCH npeoSjiaflaHMe ^OMOTKaHHbix MaiepMÄ, nojiocaTtix hjim KJieTiaTbix, KOTopbie CBMfleTejibCTByeT o SoraTCTBe TexHunecKiix cnocoSoB TKanecTBa h nepenjieTeHMM. 3acJiysiHBaeT bhmmshhh TaKJKe BbirnuBKa Ha pySaxax 6ejiaa, Sejio-nepHaa mjim pa3H0L(BeTHaH c npenMyinecTBOM reoMeTpHHecKwx y3opoB pacnojiosceHHbix b nojiocbi. B onoMMHCKOM ye3,n;e HapoflHbiił Hapfm hocht Bee: aeTH, MyscHHHbi m 3KeHirj;nHbi. Mojkho otjimHMTb jieTHMe Hapairbi ot 3MMHMX, ejKe/meBHbie pao OHwe Hap«;j;bi ot npa3flKMHHbix h oôpaflHhix. OcoöeHHbiM SoraTCTBOM OTJiMHaioTCH Hapaflbi KaBajiepoB. B XIX BCKG MajibHMKH flo 15 JieT HocMJiM TJiaBHbiM o6pa30M TOJibKO pyôaxw u yjKe no33Ke nojiyMajiM nopTKM. ĘJIH Tenjia ohm ofleBajiw rjiaflKne cepMHJKKM, a Kor/j,a b XX BeKe noBbicmiacb 3ajKMT0HHOCTb, Torfla m 10 jigthhx MajibHMKOB ofleBajiH b nopTKM, cepMHJKKH co cSopKaMM, BbicoKwe canorn m uiJianbi c nasjiMHbMM nepoM. CoBpeMeHHbie MajieHbKne MajibHKKH xo^ht bflOMOTKaHHbixnjiaTbax a Ha rojioBe hocht HapaflHbie uianKM «KpaKycKM». MyjKCKofł HapHfl coctomt m3 TejibHOfi BbiuiMTOíí pyôaxii, HiTaHOB m KypTKn («jieft6nK»); okojio 1890 rosa BBefleHO cepMHry, «cnaHuep» (kopotkmíí jj;o noHca SKMJieT c pyKaBaMw), none m uijinny, Ha3MBaeMyio «cbmhhbim pbijrbueM»; no3xœ HanajiM hocmtb ruanKM n canora. B XIX BeKe hocmjim pyGaxM Ha BbinycK m noflnoacbiBajiwcb noacoM, pyöaxa 3Ta 6bijia 6e3 yKpauieHMM m yace k KOHiry XIX BeKa m b XX BeKe nOHBHJiaca Ha aevi SoraTan BbiniMBKa. HlTaHbi hocmjim Toraa c TaK Ha3braaeMbiMM «qbaji/iaMM», jieTOM no jiOTHHHbie, a 3mmoü Sejibie iuepcTHHbie, KopoTKMe flo noaca «cnaHuepKM» m «jienÖMKM», m, npn6jin3MTejibHO b 1907 ro/j,y HanajiH HOciiTb nn^jKaKM. B XIX BeKe m b Hanajie XX BeKa hochjim i^BeT Hyio y3opHaTyro OflejKfly, a Ha ceBepo-3ana/j;Hbix OKpaMHax — pa3Hou;BeTHbie iiiTaHbi m rojiySbie hjih crame «cnaHu;epKii». npii6jin3MTejibHo b 1880 rosy onoHHH He HanuHaiOT Kpaci-iTb ôejibie raTaHbi b HëpHbiit rj(BeT m c 3Toro BpeMeHM noBceMecTHO HanrraaioT hc hte nëpHyio OflejKsy. TojibKO nojKMjrbie MyzKHHHbi HocaT n;BeTHbie jKWJieTbi. CepMani ofleBajiM Ha «jibüomk». CepMarii öbmajiM us KOHOnjiaHOfi MaTepMH («napTHHS») hjim mepcTHHbie, no3JKe — TO.iibKO HiepcTHHbie, ôejibie, a b ceBepo-3anaflHoii nać™ hocmjim TaK>Ke iHTaHbi us cepoii jibHHHO-mepcTHHOM MaTepMH («uiapaHK0B3M>). B X I X BeKe cymecTByiOT cepMHTM /XByx poflOB, rjiaflrae m co cSopKaMM c tçBeTHbiMM OTBopoTaMM m oTopoHKaMn; Ha npaBOM Sepery peKM ilmiMi^bi, cepMarn b côopKM oSimœajni KpacHOü TecëMKOil. B KOHu;e XIX seKa m b XX BeKe cepiiara BbiBajia c nëpHbiMM OTOHKaMH, oflHaKO-îK okojio 1930 rofla TaKaa cepMara BbmiJia M3 MOflbi. CepMary mjim HiTaHti noflnoacbiBajiM coTKaHHbiM hjim njieTeHHWM noacoM. 3mmom hocmjim nojryrayÖKii, cnepBa co cSopKaiiii, ßejibie c HeSojibiuiiMii nëpubiMii BopoTHMKaMM, nosjKe JKëjiTbie c ßonbiniiMM BopoTHMKaMM, rJiaflKwe. K cepMare oaeBajiM dpeTpoByio uijiany, k jieraeMy Hapafly ofleBajiií cojioMemiyio njieTÖHHyio nijiany, a k 3MMHeiwy b XIX BeKe — KOHcbeflepaTKH c 6aparaKOM. B XX BeKe BMecTO rujian — Hanajiw hocmtb KacKeiKii (kgiikm). CaMbIMIlflaBHHMM,M3BeCTHbIMM M3 TpaflIILi;MM CanOraMM SbIJIM CanOTM CflBOMHblMMOTBOpOHeHHblMM HarKHMH rojieHHuj;aMH, npiiBH3aHHbiMH k Hore TecëMKaMM. IIo35Ke HaHMHaiOT HOCHTb canorw c npw.neraiorjj;HMH k Hore rojieHiimaMM, rjiaflKHMH hjih cMopm;eHHbiMM, yKpauieHHbiMM no^KOBaMM m npazKKaMM («ryHi^BOTaMM»). Ha paöoTy b XX BeKe npMHHTO HOCMTb oSyBb HaflepeBaHOMnoflouiBe («Tpenbi»), M3 oSpaflHbix HapHflOB, caMbiíí paccnpocTpaHeHHbiñ 6biji HapHfl madpepa, KOTopbiñ Ha/reBaji Ha rojioBy uiJiHny yKpameHHyio nepbHMM, n;BeTaMM m 6jiëcTKaMM, no3JKe — pa3yKpameHHyio rnanKy. CjienyeT OTMeTHTb, hto cepMHra Sbijia HapnflOM npa3flHHHHbiM, oseBaji eë b aeHb CBaflbSbi-jKeHnx; TaHiibi TaKHce HaHiiHajiM b cepiiarax. SCencKiiM Hapafl coctomt m3 pySaxii c BbimMBKoü Ha MaHHîeTax m okojio njieneíi, k)6km c KopceTOM, Tenepb npiiuiMBaeMofí k jiHçpHMKy. KopceT oxpaHMJiCH b ceBepo-sanaflHofi cTopoHe, ho k3k Hapn/j;, pa3yKparueHHbiM SycaMM. 70 �Ha K>6KM cfleBajiH I H M P O K M Í Í nepeflHMK («3anacKa»), npMBH3biBaroiiiHPicH K TajiMM «B nac», a Ha njienn Ha^eBajiM TaKoü-jKe nepeflHMK «KaK oflex^y». flJia Temía o^eBajín «cneHuepKH». npejKfle, onoHMHHHKM HafleBajiM 3 M M 0 Í Í «njKMairrojiKM». MJIM «jKynaHKH», «aHrepKM» (pos najibTo), B nOJIOBMHe XIX Bena HOCMJiM B 6yflHMíi fleHB rjiaflKMe, ßejitie cepMHJKKPi «OT xojiofla». B HacToamee BpeMH H O C H T 3MMOM SypKH. K «aHrepKaM» ofleBajiii «3anacKM» «B nac», a Ha rojioBy «fl3WKyBKM» — njiaTOK c Typei4KMM y3opoM — MJIM flpyrpie njiaTKM. B HacToamee BpeMa Ha rojioBe H O C H T TOJKe njiaTKPi, 3MMOÍÍ Tenjibie, a JieTOM ma™. B XX Bene jKeHiuMHbi noKpbmajmcb TaKJKe i^BeTHbiMii KOBpaMH, Ha KOTopbie HaKWflMBajiMCb «3anacKM», B HacToamee BpeMH K O B P M o^eBaioT 3MMOM Ha 6ypKM. JKeHCKwií jieTHHií npa3flHMHHbiü PIJIM CBase6Hbifi Hapafl C O C T O H J I H3 BejioH IO6KM C KopceTOM u KadpTaHa H3 SyMaHCHO-nojiOTHHHOfi MaTepiiM, coTKaHOß Ha 4-x Sëp/iax, B HacToamee BpeMH — H3 cpiTueBbix njiaTbeB PiHoro Kpon. Hbme H O C H T TaKJKe jierane njiamba H3 y3opnaTbix CMTueB MJIM M3 T O H K O Í Í O I P H O UBeTHOPÍ UiepCTH MJIM njiaTbH M3 nOJlOTHHHOÍÍ, HBeTHOÜ, JJjOMOTKaHHOIl MaTepuii, niMTbie Ha noflo6ne HiepcTHHbix. JieTOM K npa3flHPiHH0My HapHfly o ^eBaioT Meneii, nepeBa3biBaa ero majibro MJiMJKe TOUbKO SojibuiMM njiaTKOM, fleByiuKH yKpaniajiw njiaTOK pyTOü. K CBafleoHOMy Hapa/xy HeBecTa ofleBajia noflBeHeMHbiíí B C H O K , cnjieTëHHbiii 113 jieHT, M3 cycajibHoro 3ajioTa c jieHTaMH, cnycKarouiMMMca Ha njienw. K o6pa,n,HbiM HapairaM nppmafljiejKHT TaKJKe TOJIOBHOPI y6op apyjKKM, c naBJiPiHbPiMPí nepbaMn, juin neneri, K O T P H M H O C H T MOJio/ibie 3aMyjKHwe jKeHiHHHbi, yKPameHHŁipi iiBeTaMPí, cycajibHbiM 3OJIOT0M PI jieHTaMPi. JIioSonbiTHO, HTO cyuíecTByeT oobrqaít — o^eBaTb Ha njienw yMeprueü jKeHiqpiHe nojioBPiHy npocTMHH, HToSbi OHa piMena B neM H O C P I T B neTeiï nocjie CMepTPi, a Ha eë rojioBy — neniia. HlepcTHHbie IOSKH PI nepeflHHKPi MeHHJiH B TeneHHPi nocjieflHero BeKa C B O Ü Kpofí PI pacciiBeTKy. CaMbieflaBHPieuiepcTHHbie K>6KPI, n3BecTHbie no TpaflPiiJPiPi, TKajiPicb PI3 flByx PIJIPI Tpex mepcTHHbix HPiTOK, «MejiKPie», KpacHO-nëpHbie, npojrepHyTbie 6ejioü SvMajKHOPí H M T K O Ü . K)6KPI uinjincb c «nojiKOM» PI3 KOHonjiHHofí MaTeppiPi B nojiocKy. no3iiHee H O C M J I M I O 6 K H Ha KpacHOM çboHe B nojiocbi PI saxe ppicyHKOM,flejiaHHbiMPI3 neTbipëx PIJIPI nHTPi uiepcTHHbix H P I T O K ; .opHaa, 3ejiëHaa, rojiyoaa, CBëK/ioBHHHaa, BPiuiHÖBaa). OT 1900 rojia cboH MenaeTca B opaHJiceBbipi, a noTOM B jKejiTŁiń. KpoMe S T M X HBeTOB MOflHblX HOCPIJIPI TaKJKe I O S K P I Ha HëpHOM, 3ejlëHOM PI BaCHJIbKOBOM cboHax, a B HacToaiiree BpeMa Ha CBeTJioM, KaK «TejiecHbipi» PI «roHcëTKOBbi» *. KpacHbiií iiBeT Pi3ne3aeT He T O J I Ł K O PI3 (fooHa, H O TaKJKe PI ppicyHKa. B CBH3PI C nepeMeHoii cboHa — pwcynoK cTaHOBPiTca Sojiee pa3HOo6pa3HMM no OTHOHieHPIPI H,BeTa PI KOHCTpyKqpIPI. Po30Baa uiepcTb, paHbiue ynoTpeôjiaeMaa B eflWHPiHHbix nojiocKax, O K O J I O 1920 rofla HanpiHaeT cpiJibHO BbiCTynaTb B pa3Hbix oTTeHKax, TaKJKe KaK PI flpyrpie rr,BeTa. OKOJIO 1930 rofla K>6KPI cTaHOBHTca Kopone, niPipe PI yKpaniaioTca öapxaTOM. «3anacKPi» « B nac» TaKJKe CTaHOBHTca Kopone. «3anacKM» « B nac» 6biBaiOT Ha pa3Hbix cboHax, TaKJKe KaK PI «3anacKPi» «KaK oaejKjj,a» c cpiMMeTpiinecKPiM paccnojiojKeHPieM nojiocoK B pncyHKe, B TO BpeMa KaK Ha io6Ke CPiMMeTppinecKPipi pucyHOK nepexoflHT B aci-iMMeTppiHecKPipí. «3anacKM» « B nac» TKyT TaKJKe M3 KOHonjiaHbix PI SyMajKHbix H P I T O K pa3Hofi CTëjKKOii B 3aBPicpiM0CTPi O T M X npe/i,Ha3HaHeHPia. nepeflHMKpi (3anacKPi) «KaK oflejKfla» TKyTca picKJiioHHTejibHO Ha jKejiTOM PI nëpHOM dpoHax. OKOJIO OnoHHa coxpaHMJiMCb TaKJKe «3anacKii» BacujibKOBoro («MOJips») i;BeTa c 6ejiMMPi nojiocKaMPi. OnoHMHHHKPi HOCPIJIPI TaKJKe KaK MyjKHPiHbi, BbicoKne rjia.n.KPie canorpi, c XX BeKa HanajiPi H O C M T B 60THHKM, yKpauieHHbie MeflHbiMPi «öyKBaMM» Ha naTKe. B O T H H K M 3TPI,fleByuiKHuiHypoBajiPi iiBeTHbiMPi TecëMKMPI. B OnoHPiHCKOM Kpae uiPipoKo paccnpocTpaHeHHOpi oflejKflOPi «eBoneK 6MJI HapoflHbiii Hapafl Ha co/jo6pie Hapa^a B3pocJibix jKeHrnPiH. MjiafleHi;eB HapaJKajiw B lennuKH M3 inëjiKa PI jieHT. a TaKJKe B njiaTba. 2KeHiiiPiHbi npejKJie HOCPIJIPI Mjia"ąeHu;eB B nojioTHaHO-ôyMajKHOfî npocTbme, B HacToamee BpeMa HocaT B uiepcTaHbix uBeTHbix KOBpax, o6BH3aHHbix uiepcTaHbiM KpyjKeBOM. CjieflyeT noflnepKHyTb, HTO onoHMHCKPiii HapoAHwii Hapa/j; HBjiaeTca HeoobinaplHo xapaKTepHWM M OTJinnaeTca piCKjiiOHPiTejibHO Kpaci-iBOPÍ OKpacKOH. Hapafl 3TOT flo C M X nop ninpoKO paccnpocTpaHen cpeflpi onoapiHCKHx KpecTbaH, uibëTca rjiaBHbiM o6pa30M P13flOMOTKaHHbixMaTepwii, BbipaBaTbiBaiomPixcH B flepeBHax. O n H C b M JI JIK> CTP A H H Ï Ï PHC. PMC. PHC. PPIC. PMC. PPIC. PMC. PMC. PMC. 1. <£>OT. H. KpaüeBCKa, 1946. 2. JKemiĄima B BBIXOAHHM coBpeMeHHbiM KOCTioMe. A H T O H M H V B . ye3^ OnoHHO. CÎ>OT. H . KpaííeBCKa, 1948. 3. íleByuíKa B npa3flHMHH0M KOCTioMe. CTyfl3MHHa, ye3a OnoHHO. <Ï>OT. H. KpaneBCKa, 1947. 4. "aieHiiiMHa B 3MMH6Ö coBpeMeHHOM oflejKJje. "SCenbiiia, ye3fl PaBa Ma30Bei4Ka. <Î>OT. H. KpaíieBCKa, 1952. 5. Tpin MyjKHMHbi M3 ye3fla OnoHHO. PenpoflyKiiiia M3 reorpaopMHecKoro MJiJiiocTpMpoBaHHoro ATjiaca nojibCKOro KopojieBCTBa. H. M. Ba3eBiiH, 1907. 6. BpaiHaa o^ejKfla. OroHOBPme, ye3fl Ono^HO. <I>OT. c&OTorpaçpMHecKoe npe^npMHTMe B Ono^He, 1920. C ApxMBa OTHOrpacbMnecKoro My3ea B JIO/I,3M. 7. MaTb c peSeHKOM 3aKyTaHbiM B «KOBëp». CTyfl3MHHa, ye3fl OnoHHO. <3?OT. H. KpaííeBCKa, 1948. 8. Xo3HiíKa B npa3flHMHHOM KOCTioMe. BbirHaHyB, ye3fl OnoHHO. <t>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 9. MyjKHMHa o^eTMM B 6ejiyio cepMary M nepeBH3aHHbiîi pa3yKpaiiieHHbiM ceTKOBbiM noaacoM. Ono^HO. <Î>OT. <JiOTOrpa(|-)MHecKoe npejjjrrppiaTMe B Ononne, 1946. *) CßeTjio -HiëmbiH, KSK Ma^eHbKHñ rycëHOK. 71 �Pmc. 10. IIpa3flHMHHa5i OAesK^a 6aTpaKOB. CKBejKH Ha, yes^ OnoHHO. ApxnB PeriiOHajiMoro My3ea b ToMauíOBe Ma30Beu,K0M. <S>ot. <E>oTorpacbMHecKoe IlpeflnpMHTMe b OnoHHe, 1938. Pmc. 11. MyjKCKaa py6auiKa c OTJiojKeHbiM bopothmkom t. Ha3. «ocMBKa» npM6jiH3MTejibHO c 1900 r. CTyfl3eHHa, ye3fl OnoHHO, STHorpaabHnecKMM My3eií b JI033M. Hp. hhb. 1882. <pot. H. KpaüeBCKa, 1948 r. Pmc. 12. MyrascKMe pySauíKM. 1 — jibHanaH pyóaujKa c BepTMKajibHbiM bopothmkom. MofljKeB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 2166. 2 — PySaniKa c OTJioiKeHbiM bopothmkom. EyKOBeu,, ye3fl OnonHO. Sraorpaab. My3eíi b JIo«3m. Hp. mhb. 532. 3 — MyjKCKan pySauíKa c HarpyflHMKOM. OcTpyB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1385. 4 — py6aiHKa MajibHMiuKM c 3aTbiJiK0M c 1946 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. Sraorpaab. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1626. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d — nepeflHaa nacTb, e — 3aflHHH nacTb, f — pyKaB, g — oSoflOK, h — MamKeT, i — nacTb npM njienax, j — bopothmk, k — HarpyflHMK, 1 — noac yKpenjiaroiUMM ocHOBy pa3pesaHMH, b pmc. 4—1 o6o3HanaeT 3aTbijiOK. Pmc. ATe.ibe 3TH0rp aob. My3ea b JIofl3M. MacuiTao 1 : 24. Pmc. 13. MaHMiuxa MyjKCKOü pySauíKM npM6jiM3MTejibHO c 1920 r. EyKOBeii, ye3fl Ononno. SraorpaabMHecKMÍi My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1080. <E>ot. K. TmeSaTOBCKw, 1951. Pmc 14. My-stcKaa pySaxa c mühmiiikom «nnie^coo'KMeM». OcTpyB, ye3fl OnoHHO. 3THorpaobMHecKMií My3eü b Jl0fl3M. Hp. mhb. 1385. <Í>ot. H. KpaüeBCKa 1948. Pmc. 15. MaHwiiiKa MyjKCKofí pySauíKM. ByKOBen;, ye3fl Onceno. 3THorpadpM«iecKHM My3eü b JIofl3M. Mp. mhb. 2230/47. <I>ot. K. TnieSaTOBCKH, 1931. Pmc. ]6. MyjKCKaa pySauíKa c «rpy/rHMKOM» t. 3h. MaHMuiKOM c 1920 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3a OnoHHO. STHorpaobMHecKMM My3eií b JIo^3m. Hp. mhb. 1527. <3?ot. H. KpafíeBCKa, 1948. Pmc 17. 1 — MyjKCKMernTaiibib <'CKajia/;KM». M^3MKOBML(e, ye3fl OnoHHO. 3TH0rpadj)MHecKMM My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1954. 2 — 3ckm3 MyjKCKMX SpioK c Cmtobw, ye3fl OnoHHO, 3acTéJKKa b "/royroM MecTe. 3 — EpioKM MajibHMHiKM c KaM30JioM. Bo Jifi 3a.TiejKHa, ye3fl OnoHHO. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d,d —nacTM iuTaHMHbi, e — kjimh, f — noac, g — nepeflHaa nacTt KaM30.ua, h — 3aflHMe aacTM KaM30Jia. Pmc. ATejite 3THorpad»píecKoro My3ea b JIo,u;3m, 1948. MacruTaS 1 : 30. Pmc. 18. UlTaHbi c caMOTKaHKM c dpajiflaMM. A — nepéfl, B — 3afl, Pefl3Mne Mane, ye3fl OnoHHO. 3thorpacbM^ecKMM My3eíi b JIofl3M. Hp. mhb. 1630. <í>ot. H. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 19. KaMsojibi Ha3biBaeMbie «jiepío-MKaMM». 1 — JleííSHK c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. TojKajiKyB, ye3fl Oiiohho. STHorpacb. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1269. 2 — JleüSMK c caMOTKaHKM cflejiaHbiñ Ha 4 HHTejibHMuax nepefl 1914 r. CMapfl3eBMire, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 444. A — nepéfl, B — 3as, C — nacTM itokpoííkm: d croma, e — nepé^. f — KjianaH KapMana, g — nacTM noaca, h — bopothmk. Pmc. ATejibe 3THOrpacto. My3eii b JIofl3M, 1948. MaciiiTaS 1 : 10. Pmc. 20. «JletíÓMK» — MyjKCKaa jKMjieTKa c caMOTKaHKM. CMap,a,3eBHue, ye3A OnoHHO. 3THorpaobMnecKMM My3eü b JIofl3M. <J>ot. H. KpaííeBCKa 1948. Pmc 21. 1 — MyrsíCKMM KaM30Ji c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. Hfl3MKOBMi;e, ye3fl OnoHHO. Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1254 a. 2 — IIii/pKaK MajibMMiiiKM. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnOTHO. Hp. mhb. 1629 a. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM üokooükh : d — cnima, e—6ok, f — nepeflHHa nacTb (Ha pwc 2. nepeflHHH m 6oKOBaa), g, g, — nanM pyKaBa, h — bopothmk, i — KjianaH KapMana, j — noac Pmc. ATejibe Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M, 1938. MacuiTa6 1 : 20. Pmc. 22. MyjKCKMÜ KaM30Ji c caMOTKaHKM. "aíeHBiu;e, ye3fl PaBa Ma30Beu;Ka. 3THorpadpMHecKMií My3eíi b JIo^3M. Hp. mhb. 453. Oot. K. Beqejib, 1953. Pmc 23. Bejiaa cepMara c BajiaHoro cyKHa o6uniTaa «noTiiieSaMM» npM6jiH3MTejibHO c 1910 r. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnoHHO. 3THorpaopMHecKMM My3eií b JIo^3h. Hp. mhb. 1360. <3>ot. fl. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 24. MyzKCKne cepMarn. 1 — 6ejiaa cyKMaHa c «nOTineSaMM». rpa6yB, ye3fl Ojtohho. 3TH0rpadp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 944. 2 — CepMara c npn6jiM3HTejibHO 1910 r. Bojia 3ane>KHa, yesfl OnoHHO. Hp. mhb. 1360. 3 — CepMara nepea 1910 r. TojKajiKyB, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 459. A — nepéfl, B — 3aa, C — nacTM noKpoMKMd — cnMHa, e — nepéir, m 6ok, ej — kjihhw m nacTM c kotopmx cKJiaflbiBaiOTca obajiflbi cepMarbí, f f, — pyisaB, g — bopothmk, h — MaHJKeT, i — HaniMBKa Ha pyK.as, j — KjianaH KapMaHa. Pmc. ATejibe STHorpacb. My3eid b JIofl3M, 1948. MacmTaS 1 : 30. Pmc. 25. CojiOMeHHaa ujjiana CTapHKa. 0«jKMByji, ye3« OnoHHO. Oot. T. CoSojieBCKM, 1947. Pmc. 26. PoraTWEKa Ha3WBaeMaa «Ha 4 ctopohw cseTa». npoBep pmc. 27 ye3fl Oho^ho. A — oóiumíí bm?i;, B — ^lacTM noKpoMKn: — 4 nacTM c kotopwx coctomtflOHbiuiKOm 6okm, d — «SapauíeK» c óapaHetí KOTKVÍ c bojiocom, Pmc ATejrte 3THorpacpi<iHecKoro My3ea b JÍ0fl3M, 1948. MaciiiTaS 1 :16. 2 72 �PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 27. riojibCKaa cpypaJKKa c KBa^paTHtiM S H O M Ha3biBaeMaa «Ha neTbipe CTopoHw CBeTa», Swjia HOmeHa flo 1905—6 r. nepe3 Kannpa Biirouia, rpoTOBMue, ye3fl PaBa-Ma30BeuKa. 3TH0rpagbMiecKMH My3eü B JIofl3H. Hp. K C . Bnji. 1941. <E>OT. K. Beue.-ib, 1955. 28. IIIanKa «KauiKGT» niaçpepa. Bojra 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. STHorpacpHnecKMÜ My3eü B J I O #3M. Hp. MHB. 2128. <£>OT. fl. KpaüeBCKa, 1946. 29. noac c^ejiaH c yKpameHHbix jibHHHbix H H T O K npMÖJiM3MTejibHO c 1900 r. 3bixojKbm, ye3fl OnoHHO. <3>OT. K. Beuejib. 3TH0rpacpMHecKHM My3eü B JI033M. Hp. MHB. 30. noac M3 uiepcTaHoii npaiKM Ha jKëjiTOM cpOHe, mi-ip. 7,8 CM., JĘJL 291 C M . OnoMHO. SraorpacpMHGCKMM My3eü B Jl0fl3M. Hp. MHB. 2162. <3?OT. H. KpaüeBCKa. 31. «CeTKOBbiM» noac njieTeHbiü pyKaMM. Ms3HK0Bi-me, ye3fl OnoHHO. 3THorpacpMHecKMM My3eü B Jlopßw. Hp. M H B . 1254 c. <Î>OT. K. Beuejib, 1953. 32. noac, KOTopbiü MMG6T ocHOBy c jibHa a yTOK c npasai. CMap;a;3eBi<me, yes/j OnoHHO. 3 T H O rpacpM'iecKMM My3eił B JIofl3M. Hp. MHB. 483. <£>OT. K. Beuejib, 1953. 33. .HeByiiiKM B coBpeMeHHbix npa3flHM-iHbix KOCTioMax. Ono^HO. <3>OT. fl. KpaüeBCKa, 1947. 34. /leBymica B jieTHeü oflejKfle. CnTueBoe njiaTte. 3 M X O J K M H , ye3fl OnoHHO. <3?OT. MapaH Hebi, 1946. 35. J I C T H M M K O C T I O M C dpaópbiHHOü mepcTM, xeHiuuHa Mp,ei S O C M K O M , a B pynax flepsíMT 6amMaKM. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 36. Mojioflaa xeHmHHa B oSpaflOBOM Menue c 1916 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Î>OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. 37. /leByniKa B coBpeMennoü npa3flHHHH0M oflejK^e. flceHb, ye3fl PaBa Ma30BerrKa, <Ï>OT. fl. KpaüescKa, 1954. 38. PySaniKa JKeHiHMHbi c «HaflOJiKOM» (nepe^Haa HMJKHaa nacTb pyöaiiiKM) npMÖjiM3MTejibHO c 1900 r. ByjibKa <£>ejibryCTOBCKa, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMM My3eñ B J I O Ä 3 H . Hp. M H B . 2049. <3?OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. , 39. XeHCKMe pyöauiKM. 1 — n.pa3flHMHHaa pyöamKa. Bojia 3ajie:¡KHa, yes/j OnoHHO. SïHorpapbMnecKMM My3eü B JIofl3M. Hp. MHB. 1250 ô. 2 — Py6auiKa c HaflOJiKOM. Bojia 3ajie?KHa, ye3Ji OnoHHO. A — nepëfl, B — 3aa, C — nacTH I I O K P O H K M : d — «HaaojieK» ( H U M A S MacTb), e, e f — nacTM npMKpbiBaeMbie rpyflb, (njienn — f rpyflb — c, ej, g — pyKaB, h — uBMKejib, MaHJKeT, j — «nuibipaMeK» (nacTb npn njie^ax), k — B O P O T H M K , 1 — nacTM TKaHM, KOTopwe nofluiMBaioTbca BHyTpn nofl njie^aMM. P M C . ATejibe STHorpacpMHecitoro My3ea B JIofl3M, 1948. Macu!Ta6 1 : 30. 40. npa3AHMMHaa meHCKaa pyôamKa nepe/i 1914 r. CMapfl3eBMu;e, ye3/j; OnoHHO. STHorpacpMnecKMM Myseii B Jlofl3M. Hp. MHB. 535. <î-oi. fl. KpaüeBCKa, 1948. 41. TojiySaa loÔKa «MOflpa» c nëpHO-oejiou caMOTKaHKH. S C M X O J K W H , ye3fl OnoHHO. STHorpacpHHecKHM My3eń B JIofl3M. Hp. M H B . 444. <Î>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 42. lOSica «Kei^Ka». Mefl3bi6yp, ye3fl O H O H H O . 3THorpacpMMecKMM My3eü B JIofl3M. Hnp. M H B . 997. <3?OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 43. HlepcTaHKa T. 3H. loÖKa cniMTaa c jiMdpoM c 1935 r. rojKajiKVB, ye3fl OnoHHO. 3THorpadDMnecHMM My3eö B JIofl3M. Hp. MHB. 1448 a. A — nepëfl, B — 3afl, C — MacTM noKpoMKM: d — cnMHa M 6OKM, c, f — nepëfl jiMçpa. HepepbiBKaa jiHHHa B nacTM g, 03HanaeT coKpaineHMe fljiMHbi KycKa. Pbic. ATejibe STHorpadDiinecKoro My3ea B JIofl3M. MacniTaS 1 : 30. 44. KDÔKa T. Ha3. «Ker^Ka» c JiMdpoM M noacoM.HCenbma, ye3fl PaBa Ma30Beu,Ka. STHorpadp. My3eii B JIofl3M. Hp. MHB. 3746. <£>OT. K. Beuejib. 45. K)6Ka — «KeirKa» c JiMdpoM. CaflbiKMe»;, ye3fl PaBa Ma30BeuKa. 3THorpaopMHecKMii Myseii B JIOJJ;3M. Hp. M H B . 436. (Ï>OT. K. Beuejib, 1953. 46. CoBpeMeHHbiił nepeflHMK «Ha ofl3MeB», OrOHOBMue, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMii My3en B JIofl3M. Hp. M H B . 1253. <E>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 47. nepe/xHMK «B noac» npMÔjiMSMTejibHO c 1900 r. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl Ononno. STHorpadpnnecKMM My3eii B Jl0fl3M. Hp. MHB. 1267. 4>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 48. nepe^HMK « K J K M J K O H K M » npM6jiM3MTejibH0 c ro^a 1915. KpyjibOBa Bojia, yesfl PaBa Ma30BeiiKa, 3THorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 3124 flen. ÇE>OT. K. Beuejib, 1954. 49. nepeflHMK «B noac». Occa, ye3jj; OnoHHO. STHorpadpn-qecKMii My3eü B JIO/J;3M. Hp. M H B . 3041. tíiOT. K. Beuejib. 50 KopceTbi: 1 — jibHaHO-xjionHaTO-SyMajKHbiit KopceT. Bojia 3ajiejKHa, ye3Ji OnoHHO. 3THorpadpMHecKMM My3eü B Jlofl3M. Hp. MHB. 1389. 2 — KopceT c OnoHHa. Hp. MHB. 524. 3 — IIIepcTaHbie KopceTbi. 3bixojKbiH, ye3« OnoHHO. Hp. MHB. 4436. 4 — SapxaTHbiü KopceT. PycMHyB, ye3fl OnoHHO. Hp. MHB. 475. 5 — KopceT 3 3ejiëHeu KynHOii npajKM. CMapfl3eBMue, ye3fl OnoHHO. Mp. MHB. 4386. A — nepëfl, B — 3ap;, C — nacTH noKpoiiKH: d — nepe^Hne nacTH, e — 3aaHMe, f — SoKOBbie. P M C . ATejibe 3THorpadp. My3ea B JIofl3M, 1948. Macunao 1 : 25. 51. KopceT HomeHHbiii JJO rofla 1914, c jibHaHO-xjionnaTO-oyMaJKHOM TKaHM, cflejiaHbiü Ha 4 H M TaaHKax. OnoHHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 524. <S>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 52. yKpameHHbiü 6apxaTHbiM KopceT. PycMHyB, ye3/j OnoMHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eü B JIofl3M. Hp. M H B . 475. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 53. KopceT jKeHrrrMHbi nepe^ 1914 r. STHorpaobMHecKHÜ My3eü B J1OR3H. Hp. M H B . 438. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 1; PMC PMC PMC PMC. PMC. FMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 73 �P u c . 55. 2KeHCKnń KaçbTaH c r n e p c T a H o ń caMOTKaKKii Ha JKëJiTOM dpoHe HauiMTbiii 6apxaTOM. ye3fl P a B a STHorpadpHnecKMÜ : v l y 3 e í i B JI033M. H p . Ma30BeirKa. JKenbiua, M H B . 3747. <S>OT. K . B e u e j i b , 1953. Pue. 56. 3CKM3 cuneo BarapoBaHOft B Jl0fl3H. U p . I I H B . 982. Pue. 57. njiaTbe c 6apauiKOM, TanwH, ye3fl O H O H H O . S r a o r p a c b . M3 3 e j i ë H o r o dpa6pwHHoro c y K H a KJIMH — (He H a p M C O B a H b i i i ) , g njienn, r. B p y s s e B i - m e , ye3ii OnoHHO, A . — c 1900 h — MàBmer, pyKaB, i — nepë/i. n a c r a OTflejiaeMbie — j BOPOTHMK, k TaHMBaHMe MaTeppiM. P M C . A ï e j i b e 3 T H O r p a ç p M n e c K o r o M y 3 e a B Jl0fl3M. M a c n i T a 6 P M C . 58. My3eü P u e . ïï. rojibMMHCKa, 1948 r. HacTii n o K p o í i K i i : d — n e p ë f l , e — 3a,ziHMM K J I M H , f — B . — 3aa, C . — roü «aHrepKH» A — n e p ë f l , B — 3a^. K o j K y x T . Ha3. « n j i a T b e » jKeHiHMHbi c 3 e j i ë n e r o c y K H a , E p y a s e B H n e , /rpy- — Haii- 1 :30. y e 3 i i OnonHO. 3TH0rpacp M y 3 e ń B JIOIJ;3H. H p . K H . nocTynjieHMH 2664. <Î>OT. H . K r a i i e B C K a , 1948 r. PMC 59. npa3flHMHHaH xceHCKaa « a m e p K a » c caMOTKaHKM npM6jiM3HTejibHO c 1910 OHOHHO. A — n e p ë i i , B — 3aij, C — cnMHa, g — 6 0 K O B W M K J I M H , h — f— o6o3HaMaeT 1948. PMC 60. n a c r a ; noKpoHKM: d coKpameHMe MaciiiTaô flJiMHbi nepëfl, i — KycKa. ye3Ji nacra:, c — none, 4 JIMHMH B n a c T a x STHOrpacpMnecKoro d d 2 3 d B JIOA3M, My3ea 1 : 30. «AnrepKa» BepxHaa HenuM. r. B w r H a H y B , d KJiMHbi H M S K H C M pyKaB. IiepepbiBHaa P M C . ATejibe Oflessfla jKeHinMHbi npM6jiM3MTejibH0 STHOrpacpMHecKMM M y 3 e i ï B JIOJJ;3M. H p . M H B . 1359. P M C . 61. x r. BbirHaHOBO, ye3fl O T I O H H O . c 1910 * O T . H. KpaïieBCKa, 1948. nenen, nepe/j; 1914 r. B O J I H 3 a j i e j K H a , y e 3 / i OnoHHO. 1. •— npa3flHMHHbiM 2 — npa37THHHHbiii nenen; M O J 1 0 3 0 M jKeHiiiMHbi nepe/j, 1914 r. 3bixo5KbiH, ye3fl OnoHHO. 3 T H O - rpacpMHecKMM M y 3 e ü B JIOfl3M. H p . M H B . 463. 3 — npa3flHMHHbiM 4 — «nojiynenerj;» n e n e i i M O J 1 0 3 0 Ü jKeHinriHbi. E p y a s e B M n e , iipa3flHMHHbiM 3034. A •— 061UMM BMJJ,, B , C — iieBCKa, MOJIOÄOM JKeHuiHHbi. ye3/i OnonHO. H p . M H B . 3917. CMop,a3eBMu,e, y e 3 « Hp. MHB. OnoHHO. n a c T e ü . P M C M . BoMÖHHKa M H . noKpoMKa rojioBHbix Kpa- 1948. M a c n r r a 6 1 : 30. Rynze, PMC 62. Mojio,ziaa 3 a M y j K H a a sceHiHMHa B ye3jj OnoHHO. <E>OT. H . K p a ï i e B C K a , PMC 63. /IeTCKMe noKpbiTMa rojioB n e p e / i 1939 r. 1.1. — H e n e i i fleByuiKM, OnoHHO, 2. — H e n e i i / I J I H fleByuiKM M MajibHMHiKM. A . — 06111MM BHfl, B . — n a c r a noKpoMKM : d, d — n a c r a noKpbiBaiomMe rojiOBy c jio6a no 3aTWJi0K, c, c — n a c r a noKpbiBaiomMe 6 O K M . STHorpaçpMnecKHiï M y 3 e ü B J I o 33M. 1. H p . M H B . 563, 2. H p . M H B . 565. P M C . A T e j i b e STHOrpaçpMnecKOro M y 3 e a B JIofl3M. 1948. M a c u i T a S 1 :10. nenire Ha 1946. rojiOBe Ha «ÖJiarocjiOBeHMe». Pejj,3Mue Ł L P M C . 64. T . 3 H . H l a n K a MajibMMiiiKM c ô e j i o r o aTJiaca c 1939 «KpaKycKa» Ho. 3THorpadpMnecKHM Pue PMC 65. 66. T. «KpaKycKa» M y 3 e ü B JI0743M. H p . M H B . 562. OnoHHO. Hpn oôpaôoTKe P M C . 68. 69. PMC. 70. oflejKfly Onon- npajKM. <3?OT. K . B e q e j i b , paSonyio oflesijj,y. PycMHyB, 1954. JJEoSpyBKa, 1946. T K a u K a a /j;ocoHKa T . Ha3. «nJiouiKa» n p b i ^ a T H a K TKaHMio J I € H T O K npM6jiM3MTejibHO c 1875 r. CaflbiKnejK, ye3/j P a B a Ma30Beij,Ka. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e î i B JIofl3M. H p . M H B . 4219. <Î>OT. K . B e a e j i b , 1953. HMTOK CoprapoBKa H. PMC CBOHD JibHa jKeHiiiMHbi ofleBaioT Ha OnoHHO. <3?OT. H . K p a ï i e B C K a , P M C . 67. M y 3 e ń B JIOfl3M. H p . M H B . 561. STHOrpadpMnecKHM ye3fl 1954. KpionKOM M3 mepcTHHOÜ H i a n K a MajibHMruKM B a s a H a a ye3fl r. BjiaflbicjiaByB, 4>OT. K . B e u e j i b , KpaïieBCKa, npn 3anjieTaHMi., «ceTKOBoro» noaca. PymaHHa, ye3/j; OnonHO. O O T . 1947. TKaHM 4-HMTHHHbie y n O T p e ô J i a e M b i e Ha KopceTbi. a — OKpecTHOCTM O n o n H a , 6 — c 3bixojKbiHa, c — c BojiM 3ajiejKHefi, Bce ye3fl OnoHHO. STHorpadpMnecKMÜ M y 3 e ü B J I O A 3 M . H p . M H B . a — 7965, 6 — 517, c — 1 3 8 9 , — 3758. <Î>OT. K . B e u e j i b , yBejiMHeHMe, 1953. HayrojibHMK sopoTHMKa MyjKCKOM p y 6 a u i K M npM6jiM3MTejibHO c 1910 r. BwuiMBKa nepHe- jKëJiTO-KpacHaa. STHorpadpMnecKMM My3eM B J I O S 3 M . H p . M H B . 2237/20. <Ï>OT. K . Tuie6aTOBCKM, yBejiMneHMe, 1951. P M C . 71. B w i H M B K a Ha « o c w B u e » T . 3H. BopoTHMKy jKeHCKOfi py6aiHKM. B j K y c T y B e K , ye3fl OnonHO. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e f i B JIOJJ;3M. H p . M H B . 2235. O O T . K . B e u e j i b , yBejiMneHMe, P M C . 72. BbiuiMBKa « o c b m e ^ a » Ha MaHJKeTax p y 6 a u i K M 3THorpadj)MHecKMM My3efi PMC 73. P M C . 74. JIofl3ii. B n p M n j i e n i i e ateHCKOü py6aniKM. B JIOfl3M. H p . MHB. 277. M a H s t e T HceHCKOü py6auiKM. H p . M H B . 282. Xenbiqa, 2Kenbir;a, B JIofl3M. H p i M H B . 277. * O T . K . Beuejib, P M C . 75. njiaHuieT I. M XO3HMH P M C . 76. njiaHuieT II. Xo3HMKa fleByniKa HnaHmeT P M C . 78. n j i a H i n e T I V . P a n o p r w caiiOTKaHOK. 79. P M C . 80. 74 KapTa: * O T . K . Beuejib, yes/j P a s a ye3fl aCenbiiia, PaBa ye3fl PacnpocTpaHeHMe STHorpacpMnecKMii Myseft Ma30Beu,Ka. STHOrpagbMnecKMii My3eii 1953. npn6jiM3MTejibHO c 1900 r. P M C . KD. K a p o j i a K . ononMHbCKoro M KOCTioMa. flMCpcpepeHriauMa Ma30Ben,Ka. MasoBeuKa. H I . P a n o p T b i caniOTKaHOK. K a p T a : PacnpocTpaHeHMe 1903. PaBa 1953. M niadpep. npMÖJiM3eTbHO c 1935 r. P M C . 77. PMC jKencKOii. ononMHbCKoro KOCTioMa. �C O Ä E P 2K A H H E BsefleHHe. T j i a B a I . — CoBpeMeHHoe cocrc-HHue ononuHbCKOro KOCTK»ia, CTp. 7. T j i a B a I I — M C T O PMnecKMÜ onepK 3BOJIK>U,MH ono*n<iHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 0 . T j i a B a I I I . — PacnpocTpaHeHwe onoHMHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 6 . T j i a B a I V . — O o m e e onwcaroie M V ^ K C K O T O ononiiHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 8 . T j i a B a V . — IIoflpo6Hoe onucaHHe MyjKCKOro ononiiHbCKoro KOCTrona. CTp. 21. T j i a B a V I . — Oömee onMcanne sceHCKoro ononuHbCKoro KOCTiona, CTp. 3 4 . T j i a B a V I I . •— ITospoSHoe onucaHHe O I I O H M H B CKoro >KeHCKoro KOCTiOMa, CTp. 3 8 . T j i a B a V I I I . — J f e ^ e j m a n MaTepnn, CTp. 5 5 . T n a s a I X . — • y K p a i u e H M H M KpyaKeBa, CTp. 6 0 . XapaKTepi-iCTMKa nepBOMCTOHHHKOB, CTp. 6 3 . npriMenaHMa, CTp. 6 4 . B H S J I M O rpacpMM, CTp. 66. P e e c T p MJiJiHDCTpairfiM, CTp. 6 7 . C o jrepjKaHwe, CTp. 6 8 . M3Ji03KeHwe Ha pyccKOM H3biKe, CTp. 7 0 . MrjjiojKCHHe H a aHrjiHÜCKOM H3biKe, CTp. 7 6 . M3JiOMenjie Ha cppaHnycKOM H3biKe, CTp. 8 1 . J f e j i o x.eHMe Ha Heiwei^KOM a 3 M K e , CTp. 8 7 . M a n w . �E N G L I S H S U M M A R Y T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n i n t h e n o r t h - w e s t e r n p a r t of the O p o c z n o d i s t r i c t , i. e. the t e r r i ­ t o r y l y i n g i n the f o r k i n g of the r i v e r P i l i c a a n d its a f f l u e n t D r z e w i c z k a a n d i n t h e s o u t h e r n p a r t of the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a e x t e n d e d on the left side of the r i v e r P i l i c a , f r o m its b e n d , e a s t w a r d d o w n to the m o u t h of the r i v e r D r z e w i c z k a . O n this t e r r i t o r y t h e f o l k c o s t u m e is g e n e r a l l y w o r n up to n o w , t h o u g h i n s o m e l o c a l i t i e s the t o w n d r e s s is r e a d i l y b e i n g i n t r o d u c e d . T h e c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is the p r e d o m i n a n c e of the u s e of h o m e ­ s p u n c l o t h , s t r i p e d or c h e q u e r e d , s h o w i n g a h i g h s t a n d a r d of t w i s t i n g a n d k n i t t i n g . A t t e n t i o n is also to b e p a i d to the b l a c k , b l a c k a n d w h i t e or c o l o u r f u l e m b r o i d e r y of the s h i r t s , m a i n l y i n g e o m e t r i c a l , striped patterns. T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n b y e v e r y b o d y , i . e. b y c h i l d r e n , m e n a n d w o m e n . T h e r e m a y be d i s c e r n e d s u m m e r a n d w i n t e r g a r m e n t s , w o r k a n d f e s t i v e c l o t h e s a n d also c e r e m o n i a l dresses. P a r t i c u l a r l y rich w a s t h e b a c h e l o r ' s c o s t u m e . I n the 19th c e n t u r y b o y s u p to the age of 15 y e a r s u s e d m o s t l y to w e a r o n l y s h i r t s , getting t r o u ­ s e r s w h e n t h e y g r e w older. T o k e e p w a r m t h e y u s e d s i m p l e , l o n g o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) b u t w h e n i n t h e 20th c e n t u r y the s t a n d a r d of l i v i n g r a i s e d , e v e n ten y e a r s old b o y s w o r e t r o u s e r s , p l a i t e d o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) , h i g h boots a n d h a t s w i t h p e a c o k f e a t h e r s . N o w a d a y s l i t t l e b o y s w e a r h o m e - s p u n clothes a n d o r n a m e n t e d c a p s c a l l e d „ k r a k u s k i " . Men's costume. A m a n ' s c o s t u m e consists of a n e m b r o i d e r e d s h i r t w i t h s h o u l d e r s t r a p s , t r o u s e r s , a n d a w a i s t c o a t c a l l e d „ l e j b i k " . A b o u t 1890 w e r e i n t r o d u c e d s p e n c e r s ( c a l l e d „ s p a n c e r k i " ) , overcoats (sukmany), s h e e p s k i n f u r s , belts a n d a k i n d of felt h a t c a l l e d „ p i g ' s s n o u t " ( ś w i ń s k i r y j ) , l a t e r c a p s a n d h i g h boots w e r e w o r n . I n t h e 19th c e n t u r y s h i r t s w e r e o v e r l a i d o n t r o u s e r s a n d f a s t e n e d w i t h a belt; t h e y w e r e w i t h ­ out o r n a m e n t a n d o n l y at the e n d of 19th a n d i n the 20th c e n t u r y r i c h e m b r o i d e r y w a s a d d e d . D u ­ r i n g the 19th a n d at the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y t r o u s e r s w e r e w o r n , p l a i t e d i n so-called „fałdy", — in s u m m e r they w e r e made from linen, i n w i n t e r from white wool, — w i t h short w a i s t ­ coats ( l e j b i k i ) , s p e n c e r s a n d f r o m a b o u t 1907 j a c k e t s . I n the 19th c e n t u r y a n d a t the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y b a c h e l o r s w o r e c o l o u r f u l p a t t e r n e d clothes a n d at the n o r t h - w e s t e r n c o n f i n e s of the r e g i ^ _ m u l t i - c o l o u r e d t r o u s e r s a n d b l u e or d a r k - b l u e s p e n c e r s ( s p a n c e r k i ) . F r o m a b o u t 1880 O p o c z n o p e o p l e b e g u n to d y e w h i t e t r o u s e r s into b l a c k a n d h e n c e f o r t h b l a c k clothes a r e g e n e r a l l y i n use. O n l y e l d e r m e n w e a r c o l o u r f u l w a i s t c o a t s . O v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n on w a i s t c o a t s ( l e j b i k i ) . T h e y w e r e m a d e f r o m c o a r s e c l o t h o r w o o l a n d l a t e r o n l y f r o m w h i t e w o o l b u t i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of the r e g i o n also f r o m g r e y w o o l . T v / o k i n d s of o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n d u r i n g the 19th c e n t u r y — s i m p l e ones a n d p l a i t e d w i t h c o l o u r f u l f l a p s a n d t r i m m i n g s . T h e p l a i t e d o v e r c o a t s f r o m the a r e a l y i n g o n the r i g h t of the r i v e r P i l i c a w e r e t r i m m e d w i t h r e d tape. T o w a r d s the e n d of the 19th a n d d u r i n g the 20th c e n t u r y o v e r c o a t s w e r e w i t h b l a c k t r i m m i n g s b u t a b o u t 1930 t h e y w e r e a l r e a d y out of f a s h i o n . O v e r c o a t s a n d t r o u s e r s w e r e f a s t e n e d w i t h a w o v e n or t w i s t e d belt. I n w i n t e r s h e e p s k i n f u r s w e r e w o r n , f o r m e r l y t h e y w e r e loose, w h i t e w i t h a s m a l l b l a c k c o l l a r , a n d l a t e r m o r e n a r r o w , y e l l o w w i t h a l a r g e c o l l a r ; w i t h t h e o v e r c o a t a felt h a t w a s w o r n , a t w i s t e d s t r a w h a t w i t h s u m m e r clothes a n d , i n the 19th c e n t u r y , a f o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " w i t h w i n t e r g a r m e n t s . I n t h e 20th c e n t u r y i n s t e a d of h a t s — c a p s w e r e i n t r o d u c e d . T h e oldest boots k n o w n o n l y f r o m t r a d i t i o n w e r e of soft s k i n w i t h d o u b l y - r o l l e d leg t i e d w i t h t a p e s to the leg. L a t e r , boots w e r e a d j u s t e d m o r e t i g h t l y to t h e leg w i t h s t r a i g h t boot-legs, p r o v i d e d w i t h f e r r u l e s ( p o d k ó w k i ) a n d b r a s s n a i l s ( h u n c w o t y ) . I n the 20th c e n t u r y clogs w e r e i n t r o d u c e d a n d w o r n at w o r k . A m o n g the c e r e m o n i a l d r e s s e s the m o s t c o m m o n w a s t h a t of the b r i d e s m a n w h o w o r e a h a t f u r ­ n i s h e d w i t h f e a t h e r s , f l o w e r s a n d t i n s e l s a n d l a t e r a n o r n a m e n t e d c a p w a s i n t r o d u c e d . I t m u s t be s t r e s ­ s e d t h a t t h e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w a s a g a r m e n t u s e d for f e s t i v i t i e s , the b r i d e - g r o o m p u t i t for his w e d d i n g a n d dances w e r e also performed i n overcoats. 76 �Women's dress. W o m e n ' s c o s t u m e is c o m p o s e d of a s h i r t w i t h e m b r o i d e r e d cuffs a n d s h o u l d e r - s t r a p s ; a s k i r t c a l ­ l e d „ k i e c k a " w i t h a c o r s e t s e w n to the bodice. T h e c o r s e t is s t i l l p r e s e r v e d i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of t h e r e g i o n , b e i n g o r n a m e n t e d w i t h c o r a l s . W o m e n tie a n a p r o n r o u n d the s k i r t , u p o n t h e i r s h o u l d e r s t h e y p u t a n a p r o n c a l l e d „ d o o d z i e w u " a n d to k e e p w a r m t h e y w e a r s p e n c e r s . F o r m e r l y O p o c z n o w o m e n w o r e i n w i n t e r a k i n d of o v e r c o a t s c a l l e d „ p r z y j a c i ó ł k i " , „ ż u p a n i k i " or „ a n g i e r k i " ; a n d i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y s i m p l e w h i t e o v e r c o a t s c a l l e d „ s u k m a n k i " for e v e r y d a y use. N o w a d a y s felt c l o a k s ( b u r k i ) a r e w o r n i n w i n t e r . F o r m e r l y w i t h „ a n g i e r k i " w e r e w o r n aprons and kerchiefs called „ d z i k ó w k i " . T o - d a y w a r m kerchiefs a r e also u s e d es h e a d d r e s s i n w i n t e r , a n d i n s u m m e r t h e s o - c a l l e d „ s z a l i n ó w k i " . I n the 20th c e n t u r y w o m e n w o r e c o l o u r f u l p l a i d s or r u g s c a l l e d „ d y w a n y " , t i e d w i t h a p r o n s . N o w those p l a i d s a r e p u t o n felt c l o a k s i n w i n t e r . I n s u m m e r as f e s t i v e a n d w e d d i n g dress w o m e n w o r e a w h i t e s k i r t w i t h c o r s e t a n d a loose j e r k i n f r o m c o t t o n - l i n e n , w h i c h n o w a d a y s is m a d e of p e r c a l e . T o d a y s u m m e r d r e s s e s a r e a l s o m a d e f r o m p a t t e r n e d p e r c a l e , of o n e - c o l o u r e d w o o l l e n c l o t h or of h o m e s p u n c o l o u r f u l l i n e n . I n s u m m e r to the f e s t i v e d r e s s a b o n n e t w a s w o r n , w i t h a l a r g e „ s z a l i n ó w k a " or o n l y a l a r g e k e r c h i e f t i e d r o u n d the h e a d . G i r l s f i x e d t h e r e t w i g s of r u e . T o h e r w e d d i n g d r e s s the b r i d e p u t on h e r h e a d a w r e a t h of t i n s e l s a n d t w i s t e d r i b b o n s left loose o n the b a c k . T o the c e r e m o n i a l d r e s s b e l o n g s also the h e a d ­ d r e s s of the b r i d e s m a i d c a l l e d „ s t r o i k " w i t h p e a c o c k - f e a t h e r s a n d a b o n n e t a d o r n e d w i t h f l o w e r s , tinsels a n d ribbons w o r n by young m a r r i e d women. I t m a y b e n o t e d t h a t t h e r e e x i s t s a n i n t e r e s t i n g c u s t o m of p u t t i n g a b o n n e t u p o n t h e h e a d of a d e a d m a r r i e d w o m a n a n d of w r a p p i n g h e r s h o u l d e r s w i t h a s h e e t (to c a r r y i n i t h e r c h i l d r e n a f t e r death). I n t h e r u n of the l a s t c e n t u r y w o o l l e n s k i r t s a n d a p r o n s u n d e r w e n t m a n y c h a n g e s i n c u t a n d colour. T h e o l d e s t s k i r t s k n o w n f r o m t r a d i t i o n w e r e m a d e of t h i n r e d a n d b l a c k w o o l l e n t h r e a d s i n ­ t e r w o v e n w i t h t h r e a d s of w h i t e cottCT^ L a t e r on t h e y a r e s t r i p e d on a r e d b a c k - g r o u n d , e v e n w o v e n w i t h f o u r or f i v e w o o l l e n t h r e a d s (black, g r e e n , b l u e , d a r k - r e d ) . A b o u t 1900 the b a c k g r o u n d c h a n g e s into o r a n g e a n d y e l l o w . B e s i d e s t h e s e c o l o u r s , p r e d o m i n a t i n g i n the f a s h i o n , s k i r t s a r e also w o r n i n d a r k , b l u e - b o t t l e a n d g r e e n ; today t h e y a r e of l i g h t colours as f l e s h y ( c i a ł o w y ) a n d y e l l o w ( g ą s i o t k o w y ) . T h e r e d c o l o u r is going out of f a s h i o n . P i n k w o o l is u s e d f r o m 1920 i n s i n g l e s t r e a k s a n d s t r o n g l y e m p h a s i z e d , a n d l i k e other c o l o u r s used in different shades. A b o u t 1930 t h e s k i r t b e c o m e s s h o r t e r a n d is a d o r n e d w i t h v e l v e t . A l s o a p r o n s a r e c o n s i d e r a b l y s h o r t e n e d . T h e y h a v e s y m m e t r i c a l s t r e a k s on v a r i o u s b a c k g r o u n d l i k e the a p r o n s d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a n d c a l l e d ,,na odziew", w h i l e s k i r t - s t r e a k s b e c o m e a s y m m e t r i c . A p r o n s a r e also m a d e of c o a r s e h a m p - c l o t h a n d cotton i n v a r i o u s stitches, a c c o r d i n g to t h e i r p u r p o s e . T h e a p r o n s c a l l e d „ n a odziew" a n d d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a r e e x c l u s i v e l y on y e l l o w or b l a c k b a c k ­ g r o u n d . I n the s u r r o u n d i n g s of the t o w n of O p o c z n o b l u e ones w i t h w h i t e s t r i p e s a r e s t i l l m a i n t a i n e d . O p o c z n o w o m e n w o r e l i k e m e n h i g h boots. I n t h e 20th c e n t u r y t h e y a d a p t e d t h e w e a r i n g of shoes w i t h b r a s s f e r r u l e s ; g i r l s f a s t e n e d t h e m w i t h c o l o u r f u l tapes. I n the r e g i o n of O p o c z n o little g i r l s a r e a l s o w e a r i n g f o l k costumes, b e i n g a n i m i t a t i o n of the dresses of the g r o w n - u p w o m e n . B a b i e s a r e d r e s s e d i n c a p s m a d e of s i l k a n d r i b b o n s . I n older t i m e s t h e y w e r e c a r r i e d b y t h e i r m o t h e r s i n l i n e n , a n d l a t e r cotton sheets, a n d n o w a d a y s i n w o o l l e n c o l o u r f u l p l a i d s ( c a l l e d „ d y w a n y " ) , e m b e l l i s h e d w i t h k n i t t e d lace. I t is to be n o t e d t h a t the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is e x t r e m e l y c h a r a c t e r i s t i c a n d d i s t i n g u i s h e s i t s e l f b y its b e a u t i f u l colours. I t is s t i l l g e n e r a l l y w o r n b y the O p o c z n o p e a s a n t s a n d m a i n l y m a d e f r o m h o m e - s p u n c l o t h . (See plates.) L I S T O F P L A T E S P e a s a n t i n overcoat (sukmana), w i t h netted belt a n d cap (kaszkiet). W o l a Z a l e ż n a , Opoczno d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. W o m a n i n contemporary out-door dress. A n t o n i n ó w , Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n f e s t i v e d r e s s . S t u d z i a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. W o m a n i n c o n t e m p o r a r y w i n t e r g a r m e n t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1952. T y p e of p e a s a n t f r o m the O p o c z n o d i s t r i c t . R e p r o d u c t i o n f r o m the i l l u s t r a t e d g e o g r a p h i c a l A t l a s of t h e P o l i s h K i n g d o m . J . M . B a z e w i c z , 1907. W e d d i n g dresses. O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1920. F r o m t h e A r c h i v e s of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . Mother w i t h her child w r a p p e d in a plaid called „ d y w a n " . Studzianna, Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. P e a s a n t w o m a n i n f e s t i v e dress. W y g a n ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. P e a s a n t i n w h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w i t h m a n y — c o l o u r e d , n e t t e d belt. O p o c z n o . P h o t . F e s t i v e d r e s s of c o u n t r y - s e r v a n t s . Ś w i e r z y n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . T h e A r c h i v e s of the R e g i o n a l M u s e u m at T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1938. M a n ' s s h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r ( „ o s y w k a " ) f r o m a b o u t 1940. S t u d z i a n n a , O p o c z n o d i s - tcict Ethnographical Museum at Łódź. Inv. nr. 1882. Phot. J. KfSJeWSkS, ¡948. 77 �F i g . 12. Men's shirts. I — L i n e n s h i r t w i t h upright collar. Modrzew, Opoczno district. E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 2166. I I . S h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r B u k o w i e c t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . N r . i n v . 532. I I I . S h i r t w i t h n a r r o w b o s o m . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1385. I V . A boy's s h i r t w i t h s h o u l d e r - s t r a p ( f r o m 1946). W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of Opoczno. I n v . n r . 1626. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of c u t : d — f r o n t - p a r t , e— b a c k - p a r t , f — s l e e v e , g — b o r d e r , h — cuff, i — s h o u l d e r - s t r a p , j — c o l l a r , k — bosom, 1 — s t r i p to s t r e n g t h e n t h e c u t t i n g ; i n t h e d r a w i n g I V 1 — it denotes the s h o u l d e r - s t r a p . D r a w n i n the S t u d i o of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . S c a l e 1 :24. F i g . 13. B o s o m of a m a n ' s s h i r t f r o m a b o u t 1920. B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. M a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p r z e d s o b e k " . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 15. A m a n ' s s h i r t - b o s o m . B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2230-47. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1931. F i g . 16. A m a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p i e r ś n i k " f r o m 1920. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1527." P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 17. I . M a n ' s t r o u s e r s p l a i t e d i n s o - c a l l e d „ f a ł d y " f r o m I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , I n v . n r . 1954. II. Sketch I I I . Boy's C — parts coat, h — 1 :30. F i g . 18. F i g . 19. of t r o u s e r s f r o m S i t o w y , O p o c z n o d i s t r i c t . t r o u s e r s w i t h w a i s t c o a t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A f r o n t , B — b a c k , of t h e cut, d, d l — p a r t s of leg, e — gore, f — belt, g — f r o n t - p a r t of the w a i s t ­ b a c k - p a r t s . F i g . T h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e T r o u s e r s of h o m e - s p u n m a t e r i a l , w i t h folds. A — front, B — b a c k . R a d z i c e M a ł e , t h e d i s ­ t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Waistcoats called „lejbiki". I . L e j b i k of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m before 1914. G o r z a ł k ó w , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1269. I I . W a i s t c o a t or „ l e j b i k " of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. I n v . n r . 444. A — f r o n t , B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — front, f — p o c k e t - f l a p , g — p a r t s of the belt, k — c o l l a r . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 20. F i g . 21. F i g . 22. F i g . 23. F i g . 24. „ L e j b i k " — m a n ' s w a i s t c o a t of h o m e - m a d e m a t e r i a l . S m a r d z e w i c e , t h e d i s t r i c t of E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. Opoczno. I . M a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l d a t i n g before 1914. I d z i k o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1254. I I . B o y ' s j a c k e t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1629a. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — side, f — f r o n t - p a r t ( i n fig. I I p a r t of f r o n t a n d side), g, gi — p a r t s of s l e e v e , h — c o l l a r , i — p o c k e t - f l a p , j — belt. D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 20. A m a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. W h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1350. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Men's overcoats (sukmany). I . White overcoat w i t h trimming. G r a b ó w , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 944. I I . O v e r c o a t f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1360. at Ł ó d ź . I n v . n r . 1360. I I I . O v e r c o a t f r o m before 1910. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 459. ~ ~ front, B — b a c k , C — p a r t s of cut: d — b a c k , c — f r o n t a n d side, e — gores a n d p a r t s c o m p o s i n g the folds of the overcoat, f, f — sleeve, g — c o l l a r , h — cuff, i — t r i m m i n g uponthe sleeve, j — p o c k e t - f l a p . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A ± ± F i g . 25. F i g . 26. F i g . 27. F i g . 28. F i g . 29. 78 S t r a w h a t of a n old m a n . O d r z y w ó ł , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . T . S o b o l e w s k i , 1947. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " or „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " . C o m p a r e fig. 27. T h e d i s t r i c t of O p o c z n o . A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of t h e cut, c — f o u r p a r t s f o r m i n g the b o t t o m a n d the sides, d — s h e e p s k i n or „ b a r a n e k " w i t h fleece. D r a w n b y the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 16. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d ,,na c z t e r y strony ś w i a t a " w o r n t i l l 1905—6 b y K a c p e r B i g o s z , G r o t o w i c e , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1491. P h o t . K . W e c e l , 1955. A b r i d e g r o o m ' s c a p c a l l e d ..kaszkiet". W o l a Z a ł ę ż n a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. A b e l t of c o l o u r e d l i n e n - t h r e a d s f r o m a b o u t 1900. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . Phot. K . Wecel. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . �Fig. 30. Fig. 31. Fig. 32. Fig. Fig. 33.. 34. Fig. 35. Fig. 36. Fig. 37. Fig. 38. Fig. 39. Fig. 40. Fig. 41. Fig. 42. Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. Fig. 48. F i g . 49. Fig. 50. F i g . 51. Fig. 52. Fig. 53. Fig. 54. Fig. 55. W o o l l e n b e l t w i t h y e l l o w b a c k - g r o u n d , 7,8 c m l a r g e , 291 c m long. O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . N e t t e d belt, t w i s t e d h a n d i w o r k . I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1254 c. P h o t . K . W e c e l 1953. B e l t of l i n e n w e b a n d w o o l l e n t h r e a d . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. L i t t l e g i r l s i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. L i t t l e g i r l i n s u m m e r d r e s s of p e r c a l e . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . M a r i a n N e y , 1946. S u m m e r d r e s s of m a n u f a c t u r e d w o o l , the w o m a n is b a r e f o o t e d w i t h the shoes i n h e r h a n d . W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n c e r e m o n i a l b o n n e t f r o m 1916. W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o district. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . J a s i e ń , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1954. W o m a n ' s s h i r t w i t h l o w e r p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k " f r o m a b o u t 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Woman's shirts. I . — F e s t i v e shirt. W o l a Z a l e ż n a , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1250 b. I I . S h i r t w i t h a p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k". W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A — front, B —• b a c k , C — p a r t s of cut, d — l o w e r p a r t ( „ n a d o ł e k " , e, ei, f — p a r t s c o v e r i n g the c h e s t ( b a c k - p a r t — f, t h e c h e s t — • c, c i ) , g — s l e e v e , h — g u s s e t ( „ ć w i k i e ł " ) , i — cuff, j — s t r a p , k — c o l l a r , 1 —• p a r t s of m a t e r i a l s e w n u n d e r t h e s t r a p . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 30. A w o m a n ' s f e s t i v e s h i r t f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. D a r k - b l u e s k i r t ( k i e c k a ) , of b l a c k - w h i t e h o m e - m a d e m a t e r i a l . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź I n v . n r . 44.4 P h o t J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ k i e c k a " . M i ę d z y b ó r z , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 997. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ w e ł n i a k " , s e w n to the b o d i c e , f r o m 1935. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 144. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e c u t : d — b a c k a n d sides, c, f, — f r o n t of t h e bodice. D o t t e d l i n e i n p a r t g — denotes the s h o r t e n ­ i n g of the l e n g t h of t h a t p a r t . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 :30. S k i r t ( k i e c k a ) w i t h b o d i c e a n d belt. R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 3746. P h o t . K . W e c e l . S k i r t — „ k i e c k a " w i t h bodice. S a d y k i e r z . the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. C o n t e m p o r a r y a p r o n c a l l e d „ n a odziew". O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1253. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ w p a s " f r o m a b o u t 1900. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ k r z y ż o c z k i " f r o m a b o u t 1915. K r ó l o w a W o l a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 3124 dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. A p r o n c a l l e d „ w pas". O s s a , the d i s t r i c t of Opoczno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3041. P h o t . K . W e c e l . C o r s e t s : I — c o r s e t of c o t t o n - l i n e n . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1389. I I — c o r s e t f r o m O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. I I I — w o o l l e n corset. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 4436. I V V e l v e t - c o r s e t . R u s i n ó w , d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 475. V . — c o r s e t of g r e e n , p u r c h a s e d w o o l . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 4386. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the c u t : d — f r o n t - p a r t s , e — b a c k - p a r t s , f — s i d e p a r t s . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o l o g i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 :25. C o r s e t , f r o m before 1914, of l i n e n - c o t t o n . O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. O r n a m e n t e d v e l v e t corset. — R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . N r . i n v . 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A w o m a n ' s c o r s e t f r o m b e f o r e 1914. E t h n g r a p h i e a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 25. J . K r a j e w s k a , 1948. Women's jackets. I — from W o l a Z a ł ę ż n a , Opoczno district. I I — from B u k o w i e c , Opoczno d i s t r i c t . A —• front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — p a r t of f r o n t a n d side, f —• p a r t s of s l e e v e , g — t a p e for t r i m m i n g . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u ­ s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A w o m a n ' s j a c k e t of h o m e - s p u n w o o l l e n m a t e r i a l , y e l l o w w i t h t r i m m i n g of v e l v e t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3747. P h o t . K . W e c e l , 1953. 79 �F i g . 56. S k e t c h of a d a r k - b l u e p a d d e d j a c k e t w i t h s h e e p s k i n ( „ a n g i e r k a " ) . G a p i n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 982. A — f r o n t , B — b a c k . D r a w n b y J . G o l c z y ń - s k a , 1948. G r e e n d r e s s of m a n u f a c t u r e d c l o t h f r o m a b o u t 1900. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C . — p a r t s of cut: d — front, e — gore of the b a c k , f — p a r t s s e p a r a t i n g a n o t h e r gore, g — b a c k , h — sleeve, i — cuff, j — c o l l a r , k — p i e c e s of m a t e r i a l . D r a w n i n the S t u ­ dio of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 : 30. F i g . 53. O v e r c o a t or so c a l l e d „ w o m a n ' s d r e s s " ( „ s u k i e n k a " ) of g r e e n cloth. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s ­ t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 59. F e s t i v e j a c k e t for w o m a n c a l l e d „ a n g i e r k a " , of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1910. W y g n a n ó w . F i g . 57. O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e cut, di-d-t — m a t e r i a l for the l o w e r p a r t , c — belt, f — b a c k , g — s i d e - g o r e , h — front, i — s l e e v e . T h e dotted l i n e i n p a r t s d , d , , d i n d i c a t e s the s h o r t e n i n g of the l e n g t h of t h e s e p a r t s . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. „ A n g i e r k a " , a w o m a n ' s j a c k e t f r o m a b o u t 1910. W y g n a n o w o , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l 2 4 F i g . 60. M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. B o n n e t s . I . F e s t i v e b o n n e t f r o m b e f o r e 1914. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n f r o m 1914. Z y c h o r z y n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 463. I I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n . B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3917. I V . F e s t i v e b o n n e t of m a r r i e d w o m a n (called „ p ó ł c z e p e k " ) . S m a r d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3034. A . — g e n e r a l v i e w , B , C — cut of p r i n c i p a l p a r t s . D r a w n b y M . B o m b i a n k a a n d J . K r a j e w ­ s k a , 1948. S c a l e 1 : 30. F i g . 62. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n b o n n e t for the c e r e m o n i a l of b l e s s i n g . R e d z i c e D u ż e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. F i g . 63. C h i l d r e n ' s h e a d d r e s s f r o m before 1939. I . B o n n e t for g i r l , O p o c z n o . I I . B o n n e t for g i r l a n d boy. A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of cut, d, d l — p a r t s of sides. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m , at Ł ó d ź . I . N r . i n v . 563. I I . I n v . n r . 565. D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 64. F o u r - c o r n e r e d c a p f o r boy, c a l l e d „ k r a k u s k a " , f r o m 1939. W ł a d y s ł a w ó w , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 61. F i g . 65. F i g . 66. F i g . 67. F i g . 68. F i g . C9. F i g . 70. F i g . 71. F i g . 72. F i g . 73. F i g . 74. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 75. 76. 77. 78. 79. 80. B o y ' s c a p m a d e of w o o l , c a l l e d „ k r a k u s k a " . R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. W o m e n i n w o r k c l o t h e s h a c k l i n g the f l a x . D ą b r ó w k a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1946. L i t t l e w e a v i n g b o a r d c a l l e d „ p ł o s z k a " for m a k i n g t a p e s f r o m a b o u t 1875. S a d y k i e r z , the d i s ­ t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953. C h a n g i n g the t h r e a d s at the t w i s t i n g of a n e t - b e l t . R ó ż a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. T i s s u e u s e d for corsets: a — f r o m the n e i g h b o u r h o o d of O p o c z n o , b — f r o m Z y c h o r z y n , c, d, — f r o m W o l a Z a ł ę ż n a , a l l f r o m the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . a-7965, b-517, c-1389, d-3758. P h o t . K . W e c e l . C o r n e r of a m a n ' s s h i r t - c o l l a r f r o m about 1910. E m b r o i d e r y i n b l a c k - y e l l o w - r e d . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i . E m b r o i d e r y u p o n a c o l l a r of w o m a n ' s s h i r t . B r z u s t ó w e k , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m . I n v . n r . 2235. P h o t . K . W e c e l . E m b r o i d e r y u p o n a c u f f of a w o m a n ' s s h i r t , ( c a l l e d „ o s y w e c k a " ) . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 282. P h o t . K . W e c e l , 1953. S h o u l d e r - s t r a p of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z j ' c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 277. C u f f of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z y c a , t h e d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 277. P h o t . K . W e c e l 1953. Table I . F a r m e r w i t h w i f e f r o m 1900. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I . B r i d e s m a i d a n d b r i d e s m a n f r o m 1946. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I I . P a t t e r n of m a t e r i a l . T a b l e I V . P a t t e r n of m a t e r i a l . M a p . T h e a r e a of the O p o c z n o folk c o s t u m e . M a p of the a r e a a n d the d i f f e r e n c i a t i n g of t h e c o s t u m e i n the d i s t r i c t of O p o c z n o . C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. I . T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e , p. 7. I I . The historical a c c o u n t of its d e v e l o p m e n t , p. 10. I I I . G e o g r a p h i c a l a r e a of t h e c o s t u m e , p. 16. I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m e n ' s c o s t u m e , p. 18. V . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of men's c o s t u m e , p. 34. V I I . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o ­ men's c o s t u m e , p. 38. V I I I . M a t e r i a l s n a d m a k e r s , p. 55. I X . E m b r o i d e r i e s a n d laces, p. 60. X . S o u r ­ ces, p. 63. N o t e s , p. 64. L i t e r a t u r e , p. 66. L i s t of plates, p. 67. C o n t e n t s , p. 69. R u s s i a n s u m m a r y , p. 70. E n g l i s h s u m m a r y , p. 76. F r e n c h s u m m a r y , p. 81. G e r m a n s u m m a r y , p. 87. M a p s . 80 �S O M M A I R E L e c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n usage a u n o r d - o u e s t d u d i s t r i c t d'Opoczno, c ' e s t - à - d i r e dans l a f o u r c h e de l a r i v i è r e P i l i c a et de s o n affluent, l a D r z e w i c z k a , a i n s i q u e d a n s l a p a r t i e s u d d u d i s t r i c t de R a w a M a z o w i e c k a , s i t u é e s u r l a r i v e g a u c h e de l a P i l i c a et s ' é t e n d a n t vers l'est à partir de l a c o u r b e de cette r i v i è r e , j u s q u ' à l ' e m b o u c h u r e d e l a D r z e w i c z k a . L e costume r é g i o n a l est j u s q u ' à p r é s e n t en usage général e n d r o i t s , o ù o n l ' a b a n d o n n e p o u r s ' h a b i l l e r de v ê t e m e n t s L e trait c a r a c t é r i s t i q u e d u costume r é g i o n a l d'Opoczno (home-spun), r a y é s ou à c a r r e a u x , qui t é m o i g n e n t sur ce ait est la prépondérance des des „samodziały" de l a r i c h e s s e des t r e s s e s et d u tricotage, t a n t l e tissage. L e s b r o d e r i e s n o i r e s , b l a n c h e s e t n o i r e s o u m u l t i c o l o r e s , d i s p o s é s e n p a l s , sont a u s s i dignes territoire, quoiqu'il y de v i l l e . complé- à motifs surtout g é o m é t r i q u e s , d'attention. L e s c o s t u m e s r é g i o n a u x d'Opoczno sont p o r t é s à tout â g e , p a r les e n f a n t s , les h o m m e s et l e s f e m mes. O n p e u t les c l a s s e r e n c o s t u m e s d'autres de f ê t e de cérémonie. d'été et d'hiver, ainsi qu'en costumes C'étaient quotidiens de t r a v a i l et s u r t o u t les c é l i b a t a i r e s , q u i se d i s t i n g u a i e n t p a r l a r i c h e s s e de l e u r s c o s t u m e s . A u c o u r s d u X I X s i è c l e les g a r ç o n s de m o i n s d e 15 a n s n e p o r t a i e n t g é n é r a l e m e n t q u e les c h e m i ses e t ce n'est q u ' a u dessus de cet â g e qu'ils r e c e v a i e n t t e n i r a u c h a u d , ils p o r t a i e n t des petites „ s u k m a n a " siècle, à mesure que l'aisance matérielle des „portki" (houppelande, (chausses, redingote) unies. culottes). Au Pour cours du se X X a u g m e n t a i t , o n d o n n a i t m ê m e a u x g a r ç o n n e t s de 10 a n s des „ p o r t k i " , des „ s u k m a n a " p l i s s é e s , des bottes e t d e s c h a p e a u x , o r n é s de p l u m e s de p a o n . A c t u e l l e m e n t , les petits g a r ç o n s s o n t v ê t u s de robes d'enfants e n h o m e - s p u n et c o i f f é s de coquet- tes „ k r a k u s k i " (casquette de C r a c o v i e ) . Le costume m a s c u l i n se compose d'une chemise b r o d é e à é p a u l i è r e s ( p r z y r a m e k ) , de „ p o r t k i " et d'un „ l e j b i k " (sorte de gilet). V e r s l ' a n n é e 1890 on i n t r o d u i s i t le „ s p a n c e r " ( s p e n c e r ) , le „ k o ż u c h " l i s s e de m o u t o n ) , l a c e i n t u r e e t le c h a p e a u , n o m m é ,,groin de cochon". O n p o r t a i t a u s s i des (pe­ casquet­ tes et des bottes. A u c o u r s d u X I X s i è c l e on l â c h a i t l a c h e m i s e p a r - d e s s u s les „ p o r t k i " e n l a c e i g n a n t d'une c e i n t u r e . L a c h e m i s e n ' é t a i t p a s b r o d é e e t ce n'est q u ' à l a f i n d u X I X et a u c o u r s d u X X s i è c l e qu'elle f u t c o u v e r t e d'opulentes b r o d e r i e s . O n p o r t a i t a u c o u r s d u X I X et a u d é b u t d u X X s i è c l e des „ p o r t k i " p l i s s é s , e n toile l ' é t é , e n l a i n e b l a n c h e l ' h i v e r , des „ l e j b i k " a l l a n t q u s q u ' à l a t a i l l e et des s p e n c e r s . V e r s 1907 o n c o m m e n ç a à p o r t e r des l'année vestons. L e s c é l i b a t a i r e s p o r t a i e n t a u c o u r s d u X I X e t a u d é b u t d u X X s i è c l e des v ê t e m e n t s c o l o r é s à d e s s i n s . Aux multicolores, a i n s i q u e de spencers b l e u - f o n c é . V e r s l ' a n n é e 1880 les h a b i t a n t s de l a r é g i o n d'Opoczno c o m m e n c e n t c o n f i n s n o r d - o u e s t d u t e r r a i n , i l s s ' h a b i l l a i e n t de p a n t a l o n s a t e i n d r e les „portki" b l a n c s e n n o i r e t d e p u i s ce t e m p s ce sont les v ê t e m e n t s n o i r s , q u i s o n t e n u s a g e g é n é r a l . I l n'y a que les h o m m e s d'un c e r t a i n â g e q u i p o r t e n t e n m ê m e t e m p s des gilets de c o u l e u r . L e s „ s u k m a n a " é t a i e n t p o r t é e s p a r d e s s u s le „ l e j b i k " . E l l e s é t a i e n t faites d e grosse toile o u de l a i n e , p a r l a suite, u n i q u e m e n t de l a i n e . E l l e s é t a i e n t de c o u l e u r b l a n c h e , a u n o r d - o u e s t d u t e r r a i n a u s s i de c o u l e u r g r i s e . I l e x i s t a i t au cours d u X I X s i è c l e deux sortes de „ s u k m a n a " : u n i e s e t p l i s s é e s a v e c des r e v e r s e t des „ p o t r z e - b a " ( b r a n d e b o u r g s ) de c o u l e u r . S u r l a r i v e droite de l a P i l i c a les „ s u k m a n a " p l i s s é e s é t a i e n t b o r d é e s de b a n d e l e t t e s rouges. A u d é c l i n d u X I X e t a u c o u r s d u X X s i è c l e l a „ s u k m a n a " é t a i t o r n é e de b r a n d e b o u r g s n o i r s . C e t t e m o d e s o r t i t p o u r t a n t d'usage v e r s 1930. O n c e i g n a i t l a „ s u k m a n a " o u le d'une c e i n t u r e soit t i s s é e , soit pantalon tressée. E n h i v e r , o n p o r t a i t des „ k o ż u c h " . I l s é t a i e n t a u t r e f o i s plissés, de c o u l e u r b l a n c h e , a v e c u n collet n o i r . P a r l a suite, o n les p o r t a i t u n i s , j a u n e s , à g r a n d col. E n „ s u k m a n a " o n se coiffait d'un c h a p e a u de feutre, e n c o s t u m e d ' é t é d ' u n c h a p e a u de p a i l l e t r e s s é e , en costume d'hiver, au cours du X I X s i è c l e , d'une „ r o g a t y w k a " (bonnet c a r r é ) g a r n i e d ' a s t r a k a n . A u c o u r s d u X X s i è c l e les c h a p e a u x f u r e n t p e u à p e u r e m p l a c é s p a r des c a s q u e t t e s 6 Strój Opoczyński („czapki"). gl �L e s bottes l e s p l u s a n c i e n n e s , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t m u n i e s de tiges m o l l e s , à doubles r e v e r s a t t a c h é e s à l a j a m b e p a r des b a n d e l e t t e s . et c l o u t é e s P l u s t a r d on a d o p t a des bottes a j u s t é e s à l a j a m b e , f e r r é e s de l a i t o n , à tiges u n i e s o u p l i s s é e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e on p o r t e p o u r le t r a v a i l des „ t r e p y " (sorte de s a n d a l e s ) . P a r m i les c o s t u m e s de c é r é m o n i e , le p l u s e n u s a g e é t a i t c e l u i du „drużba" (garçon d'honneur), q u i se c o i f f a i t d ' u n c h a p e a u , o r n é de p l u m e s , de f l e u r s e t de f a n f r e l u c h e s , u l t é r i e u r e m e n t d'une cas­ quette, g a r n i e d'ornements. N o t o n s q u e c'est l a „ s u k m a n a " q u i é t a i t l e v ê t e m e n t e n usage aux céré- m o n i e s ; c'est e n „ s u k m a n a " p a r e x e m p l e q u e l e f i a n c é a l l a i t à l a noce, c'est a u s s i e n „ s u k m a n a " qu'on c o m m e n ç a i t les d a n s e s . L e costume r é g i o n a l f é m i n i n comporte une chemise, b r o d é e a u x manchettes et a u x é p a u l i è r e s et u n e „ k i e c k a " (jupe) a v e c corset, f i x é e a c t u e l l e m e n t a u corsage. L e c o r s e t i n d é p e n d a n t se p o r t e e n c o r e d a n s le n o r d - o u e s t d u t e r r a i n c o m m e c o s t u m e , r i c h e m e n t g a r n i de g r a i n s de c o r a i l . L a „ z a p a s k a " (sorte de t a b l i e r ) e s t soit n o u é e à l a „ k i e c k a " — o n l ' a p p e l l e a l o r s „ z a p a s k a w p a s " (à l a t a i l l e ) — s o i t p o r t é e s u r les é p a u l e s e n l i e u de p è l e r i n e c h a u d , o n p o r t e des s p e n c e r s . L e s f e m m e s de l a r é g i o n ( z a p a s k a n a o d z i e w ) . P o u r se t e n i r a u d'Opoczno revêtaient autrefois en hiver „ p r z y j a c i ó ł k i " (sorte de corsets blouses), des „ ż u p a n i k i " (sorte de j u s t a u c o r p s ) e t des „ a n g i e r k i " de m a n t e a u ) . V e r s l a m o i t i é d u X I X s i è c l e , e l l e s p o r t a i e n t p o u r les j o u r s u n i e s , b l a n c h e s , „ o d c h ł o d u " (contre le f r o i d ) . A p r é s e n t on porte en ouvrables hiver des des des (sorte „sukmana" „burka" (manteaux é p a i s ) . E n „ a n g i e r k a " o n se n o u a i t a u t o u r de l a t a i l l e des „ z a p a s k a " et o n se c o u v r a i t l a t ê t e de f i c h u s à m o t i f s t u r q u e s ( „ d z i k ó w k a " ) o u d'autres f i c h u s . O n se coiffe a u s s i à p r é s e n t de f i c h u s , é p a i s e n h i v e r , l é g e r s e n é t é ( „ s z a l i k ó w k a " ) . A u c o u r s d u X X s i è c l e les f e m m e s p o r t a i e n t a u s s i des „ d y w a n y " ( é p a i s t i s s u s d e l a i n e ) b a r i o l é s , p a r d e s s u s l e s q u e l s elles a t t a c h a i e n t des „ z a p a s k a " . „ d y w a n y " p a r d e s s u s les A présent on porte les „burka". E n é t é , le c o s t u m e f é m i n i n de f ê t e ou de noce c o m p o r t a i t u n e „ k i e c k a " b l a n c h e , u n c o r s e t et u n „ k a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) e n é t o f f e t i s s é e à q u a t r e lices, de coton e t de l i n et c o n f e c t i o n n é e a c t u ellement a u s s i e n p e r c a l e , d ' a p r è s u n e coupe d i f f é r e n t e . O n p o r t e a u s s i à p r é s e n t des r o b e s d ' é t é p e r c a l e i m p r i m é e o u b i e n e n l é g è r e é t o f f e de l a i n e u n i c o l o r e , o u b i e n e n c o r e e n toile home-spun en ba- r i o l é e . C e s robes sont c o u s u e s à l a m a n i è r e d u „ w e ł n i a k " (sorte de t a b l i e r de l a i n e ) . E n é t é , les f e m m e s , v ê t u e s de c o s t u m e s de f ê t e , p o r t a i e n t u n e coiffe, p a r dessus laquelle elles nouaient une a m p l e „szali- k ó w k a " . P a r f o i s on se c o n t e n t a i t de n o u e r „ n a o k r ą g " (à l'entour) u n g r a n d f i c h u . L e s j e u n e s filles y p i q u a i e n t u n e b r a n c h e de r u e . L a f i a n c é e e n c o s t u m e de noce était coiffée d'une couronne, faite de r u b a n s t r e s s é s , d ' o r i p e a u e t de r u b a n s l â c h e s , t o m b a n t s u r le dos. L a p a r u r e de t ê t e de l a f i l l e d ' h o n n e u r , g a r n i e de p l u m e s de p a o n , l a coiffe, o r n é e d e f l e u r s , j e u n e s f e m m e s , font é g a l e m e n t p a r t i e des c o s t u m e s de d'oripeau et de rubans, p o r t é e p a r les cérémonie. Notons a u s s i l a c o u t u m e p i t t o r e s q u e de c o u v r i r les é p a u l e s de l ' é p o u s e t r é p a s s é e d'une m o i t i é de d r a p , p o u r q u ' e l l e y p u i s s e p o r t e r ses e n f a n t s a p r è s s a m o r t , a i n s i q u e de l a coiffer d'un bonnet. L e s „ k i e c k a " et „ z a p a s k a " e n l a i n e ont s u b i , a u c o u r s d u s i è c l e d e r n i e r des c h a n g e m e n t s , tout e n ce q u i c o n c e r n e l a coupe, q u ' e n ce q u i t o u c h e le c o l o r i s . L e s p l u s a n c i e n n e s des „ k i e c k a " e n l a i n e , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t t i s s é e s à d e u x ou trois fils de l a i n e , „ d r o b n e " ( m e n u e s ) , de c o u l e u r rouge et noire, t r a m é e s de coton b l a n c . U n des l é s de l a „ k i e c k a " é t a i t e n grosse toile r a y é e . L e s „ k i e c k a " p l u s r é c e n t e s sont à f o n d r o u g e à r a y u r e s et m ê m e l e u r r a p p o r t est t i s s é à 4 ou 5 fils de l a i n e , de c o u l e u r n o i r e , v e r t e , b l e u e , l i e de v i n , r o u g e - c e r i s e . V e r s 1900 l e f o n d p r e n d l a c o u l e u r o r a n g e e t p l u s t a r d e n c o r e l a c o u l e u r j a u n e . E n p l u s de ces teintes, m e t t a n t e n v a l e u r le d e s s i n , on p o r t e a u s s i des „ k i e c k a " à f o n d n o i r , v e r t , b l e u - b l u e t t e . D e s fonds de teinte c l a i r e , de c o u l e u r c h a i r ou j a u n â t r e ( „ g ą s i o t k o w a " ) sont m a i n t e n a n t e n usage. L a teinte rouge d i s p a r a i t p a s s e u l e m e n t d u fond, m a i s a u s s i d u r a p p o r t . T a n d i s que l e f o n d c h a n g e de c o u l e u r , le r a p p o r t se d é v e l o p p e , t a n t e n ce q u i c o n c e r n e de coloris, q u ' e n ce q u i t o u c h e l a c o m p o s i t i o n . V e r s l ' a n n é e 1920, l a l a i n e rose, e m p l o y é e j u s q u ' a l o r s e n s i m p l e s r a y u r e s , est f o r t e m e n t de m ê m e accentuée, q u e d'autres c o u l e u r s de p l u s i e u r s n u a n c e s . V e r s l ' a n n é e 1930 l a „ k i e c k a " r a c c o u r c i t , on l a p o r t e g o n f l é e et o r n é e de v e l o u r s . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s („w pas") r a c c o u r c i s s e n t s e n s i b l e m e n t a u s s i . Les „zapaska"—tabliers sont m a i s , tout c o m m e les „ z a p a s k a " — p è l e r i n e s ( „ n a odziew"), l e u r s r a p p o r t s p r é s e n t e n t symétrique fonds une de r a y u r e s , t a n d i s q u ' e n c e q u i c o n c e r n e l a „ k i e c k a " , le r a p p o r t s y m é t r i q u e m é t r i q u e . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s sont t i s s é e s é g a l e m e n t divers, à selon leur emploi projeté. Les e n fils de coton „zapaska"—pèlerines n o i r . D a n s les e n v i r o n s d'Opoczno o n v o i t e n c o r e des n e sont t i s s é e s „zapaska"—pèlerines divers, disposition devient asy- ou de c h a n v r e , à points q u e s u r f o n d j a u n e ou „modre" (bleu-foncé) à rayures blanches. L e s f e m m e s de l a r é g i o n d'Opoczno p o r t a i e n t de m ê m e q u e les h o m m e s , des bottes u n i e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e , o n c o m m e n c e à p o r t e r des s o u l i e r s o r n é s a u t a l o n de „bukwy" (sorte d'ornement) l a i t o n . L e s j e u n e s filles l a ç a i e n t ces s o u l i e r s a v e c d e s b a n d e l e t t e s de c o u l e u r . L e s fillettes de l a r é g i o n d'Opoczno sont g é n é r a l e m e n t r e v ê t u e s de c o s t u m e s r é g i o n a u x , d ' a p r è s les c o s t u m e s des f e m m e s a d u l t e s . en copiés L e s b é b é s s o n t c o i f f é s de petits b o n n e t s de soie e t de r u b a n s et v ê t u s de robes d'enfant. L e s f e m m e s p o r t a i e n t l e u r s n o u r r i s s o n s a u t r e f o i s d a n s des d r a p s de l i n , e n s u i t e d a n s des d r a p s m i - l i n m i - c o t o n . 82 �A. p r é s e n t e l l e s les p o r t e n t d a n s des „ d y w a n y " de l a i n e b a r i o l é s , g a r n i s de d e n t e l l e s de l a i n e , faites a u crochet. I l c o n v i e n t de s o u l i g n e r , q u e le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e x t r ê m e m e n t p i t t o r e s q u e e t se d i - s t i n g u e p a r l a g r a n d e b e a u t é de s o n c o l o r i s . C o n f e c t i o n n é e n m a j e u r e p a r t i e a v e c des h o m e s p u n à l a c a m p a g n e , i l e s t t o u j o u r s e n c o r e e n u s a g e g é n é r a l c h e z les p a y s a n s de l a r é g i o n I N D E X D E S tissés d'Opoczno. G R A V U R E S Fig. 1. P a y s a n e n „ s u k m a n a " et c e i n t u r e à m a i l l e s , d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 2. F e m m e e n c o s t u m e de sortie c o n t e m p o r a i n coiffé d'un Antoninów, „kaszkiet". Wola Zależna, distr. d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Fig. 3. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 4. F e m m e e n c o s t u m e d ' h i v e r c o n t e m p o r a i n . R z e c z y c a distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a - Fig. 5. T y p e de p a y s a n d u d i s t r . d'Opoczno. R e p r o d u i t de l ' A t l a s g é o g r a p h i q u e jewska, 1947. 1952. illustré du Royaume de P o l o g n e . J . M . B a z e w i c z , 1907. Fig. 6. C o s t u m e d e noce. O g o n o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . A t e l i e r P h o t . d'Opoczno, 1920. A r c h i v e s Fig. 7. M è r e et enfant, e n v e l o p p é d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . Phot J . Krajewska, Fig. 8. Fig. 9. P a y s a n e n d'un „ d y w a n " ( é p a i s t i s s u de l a i n e ) . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. 1948. P a y s a n n e en costume de f ê t e . W y g n a n ó w , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , „ s u k m a n a " blanche, ceinte 1946. d'une c e i n t u r e c o l o r é e à m a i l l e s . O p o c z n o . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1946. F i g . 10. C o s t u m e de f ê t e de v a l e t de f e r m e . Ś w i e r z y n a , d i s t r . d'Opoczno. Archive du M u s é e régional à T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1938. F i g . 11. C h e m i s e d'homme à col rabattu, n o m m é „ o s y w k a " ( v e r s 1900). S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1882. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 12. 1948. C h e m i s e s d ' h o m m e s : I — C h e m i s e e n toile de l i n à c o l v e r t i c a l . M o d r z e w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2166. I I — C h e m i s e à c o l r a b a t t u . B u k o w i e c , distr. d'Opoczno. N o d'inv. 532. I I I — C h e m i s e d ' h o m m e à p l a s t r o n é t r o i t . O s t r ó w , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1385. I V — C h e m i s e p o u r g a r ç o n avec empiècement 1946. Wola Zależna, distr. d'Opoczno. N o d'inv. 1626. A — p a r t i e d e d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — p i è c e de d e v a n t , e — p i è c e de dos, f — m a n c h e , g — bord circulaire, h — manchette, i — é p a u l i è r e , j — col, k — c h e m i s e t t e , 1 — r u b a n s e r v a n t à a f f e r m i r l a b a s e de l a c o u p u r e . D a n s le d e s s i n I V , 1 — i n d i q u e l ' e m p i è c e m e n t . Łódź. Échelle Dess. A t e l i e r du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de 1 : 24. F i g . 13. P l a s t r o n d e c h e m i s e d ' h o m m e — v e r s l ' a n n é e 1920. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e Ethno­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. C h e m i s e d'homme avec „ p r z e d s o b e k " (plastron). O s t r ó w , p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a , d i s t r . d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. F i g . 15. P l a s t r o n de c h e m i s e d'homme. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2230/47. F i g . 16. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. Chemise masculine avec „pierśniki" (chemisette) v e r s 1920. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1527. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 17. I . P a n t a l o n s d ' h o m m e p l i s s é s . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. Musée 1948. E t h n o g r a p h i q u e de N o d'inv. 1954. I I C r o q u i s de p a n t a l o n s d'homme, se b o u t o n n a n t à u n e n d r o i t d i f f é r e n t . w y , d i s t r . d'Opoczno. I I I . P a n t a l o n a v e c gilet, pour garçon, Wola Zależna, A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d c h a u s s e s , e —• é l a r g i s s u r e , x distr. Łódź. Sito- d'Opoczno. — p a r t i e s des b a s - d e - f — c e i n t u r e , g — p a r t i e d e v a n t d u gilet. D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. E c h e l l e 1 : 30. F i g . 18. „ P o r t k i " p l i s s é s e n h o m e s p u n . A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos. R a d z i c e M a ł e , distr. F i g . 19. G i l e t s n o m m é s „ l e j b i k i " . I —• „ L e j b i k " e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. G o r z a ł k ó w , d i s t r . d ' O p o c z ­ d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. no. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1269. I I — „ L e j b i k " e n h o m e s p u n , t i s s é à 4 lices d ' a v a n t 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 444. A —• p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t , f —• p a t t e de poche, g — d é t a i l s de l a c e i n t u r e , h — collet. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 20. „ L e j b i k " — gilet d ' h o m m e e n h o m e s p u n . S m a r d z e w i c e , p h i q u e de Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a , 6* distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. 1.3 �Fig. 21. I — S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. graphique de Łódź. No d'inv. 1254 I d z i k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ a. I I — V e s t o n p o u r g a r ç o n n e t . W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1629 a. A — p a r t i e de devant, B — partie de dos, C — d é t a i l s 'de la c o u p e : d — dos, e — c ô t é , f — p i è c e d ' a v a n t e t p i è c e l a t é r a l e , g, gi — d é t a i l s de l a m a n c h e , h — c o l , i — p a t t e de poche, j — c e i n t u r e . D e s s . A t e l i e r d u M u s é e 1948. Échelle Ethnographique de Łódź, 1 : 20. Fig. 22. S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n . R z e c z y c a , d i s t r . R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 23. „Sukmana" Ł ó d ź , N o d'inv. 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. (houppelande) b l a n c h e e n é t o f f e f o u l é e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) v e r s 1910. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1360. P h o t . J . Krajewska, Fig. 24. 1948. „ S u k m a n a " d'homme. I — „ s u k m a n a " b l a n c h e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) . G r a b ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 944. I I — „ S u k m a n a " v e r s W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1360. III — „Sukmana" d'avant 1910. 1910. Gorzałków, d i s t r . d ' O p o c z n o . N o d'inv. 459. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t e t c ô t é , e — é l a r g i s s u r e s „ s u k m a n a " , f, fi — m a n c h e , g — col, h — m a n c h e t t e , et pièces formant les plisses de la i — c h e v r o n de m a n c h e , j — p a t t e de poche. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948, É c h e l l e 1 : 30. F i g . 25. C h a p e a u de p a i l l e d'un v i e i l l a r d . O d r z y w ó ł , distr. d'Opoczno. P h o t . T . S o b o l e w s k i , Fig. „Rogatywka" 26. (bonnet c a r r é ) nommée „aux quatre points c a r d i n a u x " (comparez 1947. i l l u s t r . 27). D i s t r . d'Opoczno. A — a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a coupe: c — q u a t r e p i è c e s , f o r m a n t le f o n d e t les c ô t é s , d — „ b a r a n e k " ( a s t r a k a n ) e n p e a u de m o u t o n a v e c s a toison. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e Fig. 27. 1:16. „ R o g a t y w k a " — n o m m é e „ a u x q u a t r e points c a r d i n a u x " — p o r t é e j u s q u ' e n 1905/6 p a r Kacper B i g o s z , G r o t o w i c e , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , N o du reg. de r e c . 1941. P h o t . K . W e c e l , 1955. Fig. 28. Casquette „kaszkiet" d'un garçon d'honneur. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 29. C e i n t u r e e n fils de l i n c o l o r é s , v e r s 1900. Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. Fig. 30. C e i n t u r e e n l a i n e à f o n d j a u n e . L a r g e u r 7,8 c m , l o n g e u r p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . Fig. 31. C e i n t u r e à m a i l l e s , t r e s s é e à l a m a i n . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. M u s é e 291 c m . O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1254 c. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 32. C e i n t u r e à c h a î n e de l i n et t r a m e de l a i n e . S m a r d z e w i c e , distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra- p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 33. F i l l e t t e s e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 34. F i l e t t e e n m i s e d ' é t é . R o b e de p e r c a l e . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . M . N e y , Fig. 35. Costume d'été en laine m a n u f a c t u r é e . L a femme v a nu-pieds, Fig. 36. J e u n e f e m m e e n b o n n e t de c é r é m o n i e W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , tenant 1947. 1946. ses s o u l i e r s à l a m a i n . 1948. 1916. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. Phot. J . Kra­ jewska. Fig. 37. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n . J a s i e ń , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ Fig. 38. C h e m i s e de f e m m e a v e c „ n a d o ł e k " j e w s k a , 1954. (bas de chemise) vers 1900. Wólka Felgustowska, d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 39. C h e m i s e s de f e m m e . distr. 1948. I — C h e m i s e de f ê t e . W o l a Z a ł ę ż n a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a ­ p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1250 b. I I — C h e m i s e a v e c „nadołek" (bas de chemise). Wola Z a ­ ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — b a s de c h e m i s e , e, ei, f — p a r t i e s c o u v r a n t le t h o r a x (f — dos, c, c i — poitrine), g m a n c h e , h — „ ć w i k i e ł " ( c a r r é s de toile c o u s u s sous l'aisselle), i — m a n c h e t t e , j — k — collet, 1 —i m o r c e a u x d ' é t o f f e , c o u s u s i n t é r i e u r e m e n t d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e sous l ' é p a u l i è r e . — épaulière, Dess. p a r l'Atelier 1:30. F i g . 40. C h e m i s e de f ê t e f é m i n i n e , v e r s 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 41. „Kiecka Fig. 42. Jupe („kiecka"). Międzybórz, Fig. 43. „ W e ł n i a k " ou j u p e , f i x é e a u corsage, de l ' a n n é Ł ó d ź . N o d'inv. 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , modra" (bleu-foncé) en 1948. h o m e s p u n n o i r . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 44. P h o t . J . K r a j e w s k a , Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . No d'inv. 997. 1948. 1935. Gorzałków, distr. d'Opoczno. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1448 a. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é ­ t a i l s de l a coupe: d — dos et c ô t é s , c, f — d e v a n t d u corsage. p a r t i e g — i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e d ' é t o f f e . g r a p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e 84 1:30. L a ligne interrompue dans la Dess. Atelier du M u s é e E t h n o - �F i g . 44. Jupe, n o m m é e sée „kiecka" Ethnographique avec de corsage Łódź. No et c e i n t u r e . R z e c z y c a , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u ­ d'inv. 3746. P h o t . K . W e c e l . F i g . 45. J u p e ( „ k i e c k a " ) a v e c corsage. S a d y k i e r z , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 46. „Zapaska n a odziew" (tablier-pèlerine) E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. contemporaine. Mazowiecka. Ogonowice, 1253 P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée distr. Ethnographi­ d'Opoczno. Musée 1948. F i g . 47. „ Z a p a s k a " „ w p a s " v e r s 1900. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . F i g . 48. „Zapaska N o d'inv. 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , krzyżoczki" (d'env. 1948. 1915). K r ó l o w a Wola, distr. de Rawa Mazowiecka. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3124. dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 49. „ Z a p a s k a " „ w p a s " ( t a b l i e r à l a t a i l l e ) . O s s a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . F i g . 50. C o r s e t s : I — c o r s e t e n l a i n e et coton. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e N o d'inv. 3041. P h o t . K . W e c e l . de Ł ó d ź . N o d'inv. 1389. I I — c o r s e t d'Opoczno. N o d'inv. 524. I I I — c o r s e t de l a i n e . Z y c h o rzyn, d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 4436. I V — corset N o d'inv. 475. V — c o r s e t e n l a i n e v e r t e p r o v e n a n t distr. d'Opoczno. d'achat. S m a r d z e w i c e , distr. en velours. Rusinów, d'Opoczno. N o d'inv. 4386. A — d e v a n t , B — dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — p i è c e s de d e v a n t , e — p i è c e s de dos, f Échelle — p i è c e s latérales. Dess. Atelier du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. 1 : 25. F i g . 51. C o r s e t ( d ' a v a n t 1914) e n toile de l i n - c o t o n t i s s é e , à q u a t r e lices. O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 52. C o r s e t de v e l o u r s o r n é . R u s i n ó w , de Ł ó d ź . N o i n v . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 53. Corset féminin, 1948. d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . N o d'inv. 1948. v e r s 1914. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 438. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 54. C a f e t a n s f é m i n i n s , p r o v e n a n t de: I — W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — B u k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno: A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — pièce d'étoffe, bordure. Dess. Atelier du M u s é e F i g . 55. dos, e — c o m p r e n a n t le d e v a n t et l e c ô t é , f — d é t a i l de l a m a n c h e , g — b a n d e de l a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e „ K a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) f é m i n i n e n h o m e s p u n de laine à fond 1:30. j a u n e , g a r n i de v e l o u r s . R z e c z y c a , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3748. Phot. K . W e c e l , 1953. F i g . 56. Croquis d'une „ a n g i e r k a " o u a t t é e , de c o u l e u r bleu-foncé, garnie d'astrakan. Gapin, distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 982. A — d e v a n t , B — dos. D e s s . J . G u l ­ c z y ń s k a , 1948. F i g . 57. R o b e e n é t o f f e v e r t e m a n u f a c t u r é e , v e r s 1900. B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos. C — d é t a i l s de l a coupe: d — d e v a n t , e — é l a r g i s s u r e d u dos, f — p a r t i e s é p a r a n t l a s e c o n d e é l a r g i s s u r e (pas r e p r o d u i t e s u r l e d e s s i n ) , g — dos, h — i — m a n c h e t t e , j — col, k — r a p i é ç a g e de l ' é t o f f e . D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e F i g . 58. 1:30. F o u r r u r e de f e m m e e n d r a p v e r t , n o m m é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d u r e g . de F i g . 59. „Angierka" féminine manche, Ethnogra­ de f ê t e , „sukienka". B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. r e c . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée 1948. e n h o m e s p u n , v e r s 1910. W y g n a n ó w , distr. d'Opoczno. A — p a r - t i e de d e v a n t , B — de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d*— 4 — l é s p o u r l a p a r t i e d'en bas, c — c e i n t u r e , f — dos, g —• é l a r g i s s u r e l a t é r a l e , h — d e v a n t , i — m a n c h e . L a l i g n e i n t e r r o m p u e d a n s les p a r t i e s d2, d:s, d4, i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e d'étoffe. Dess. Atelier du 1:30. F i g . 60. „ A n g i e r k a " , m a n t e a u f é m i n i n , v e r s 1910. W y g n a n o w o , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 61. C o i f f e s : I — Coiffe de c é r é m o n i e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. d ' a v a n t 1914. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — Bonnet de j e u n e f e m m e , d ' a v a n t 1914. Z y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Łódź. N o d'inv. 463. I I I — Coiffe de f ê t e d e j e u n e f e m m e . d'inv. 3917. I V — „ P ó ł c z e p e k " ( d e m i - b o n n e t ) B r u d z e w i c e , distr. d'Opoczno. N o de f ê t e de j e u n e f e m m e . S m a r d z e w i c e , distr. d ' O p o c z - no. N r d'inv. 3034. A — A s p e c t d ' e n s e m b l e , B , C — c o u p e des p a r t i e s p r i n c i p a l e s . D e s s . M . B o m b i a n k a et J . K r a j e w s k a , 1948. É c h e l l e 1 :30. F i g . 62. J e u n e f e m m e e n coiffe „ n a b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " (pour l a D u ż e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 63. cérémonie de bénédiction). Radzice 1946. C o u v r e - c h e f s e n f a n t i n s d ' a v a n t 1939. I — C o i f f e de fillette, O p o c z n o . I I — B o n n e t p o u r fillette o u g a r ç o n . A —• a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a c o u p e : d, di — d u f r o n t à l'occiput, c, c x parties couvrant l a tête — p a r t i e s c o u v r a n t les c ô t é s . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . I N o d'inv. 563, I I N o d'inv. 565. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 64. „ K r a k u s k a " , c a s q u e t t e de g a r ç o n e n s a t i n b l a n c v e r s 1939 W ł a d y s ł a w ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u ­ s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. 85 �Fig. Fig. 65. „ K r a k u s k a " — casquette 66. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. F e m m e s e n c o s t u m e s de t r a v a i l , b r o y a n t d u l i n d e s t i n é à l e u r s v ê t e m e n t s . de g a r ç o n e n l a i n e , faite au crochet. Rusinów, distr. d'Opoczno. Dąbrówka, distr. Fig. d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. 67. P l a n c h e t t e à t i s s e r , n o m m é e „ p ł o s z k a " , p o u r t i s s e r des b a n d e l e t t e s , v e r s 1875. S a d y k i e r z , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953 68. T r i a g e des fils p e n d a n t le t r e s s a g e de c e i n t u r e s à m a i l l é s . R ó ż a n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . Fig. 69. Fig. J . K r a j e w s k a , 1947. É t o f f e t i s s é e à 4 l i c e s , e n u s a g e p o u r corsets, a — des e n v i r o n s d'Opoczno, b — de Ż y c h o r z y n . c, d — de W o l a Z a ł ę ż n a . L e tout distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 70. P o i n t e de c o l de c h e m i s e d'homme v e r s 1910. B r o d e r i e s n o i r e s j a u n e s - r o u g e s . M u s é e g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , a g r a n d i s s e m e n t , 1951. Fig. 71. B r o d e r i e s s u r collet de c h e m i s e de f e m m e , n o m m é „ o s y w k a " . B r z u s t ó w e k , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2235. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 72. B r o d e r i e —• „ o s y w e c k a " — s u r m a n c h e t t e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , d i s t r . de M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 282. P h o t . K , W e c e l , 1953. Fig. 73. Fig. 74. É p a u l i è r e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. M a n c h e t t e de c h e m i s e f é m i n i n e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 75. T a b l e e n c o u l e u r s I — P a y s a n et p a y s a n n e v e r s 1900. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 76. 77. 78. 79. 80. T a b l e e n c o u l e u r s I I — J e u n e fille e t T a b l e e n c o u l e u r s I I I — R a p p o r t s de T a b l e e n c o u l e u r s I V — R a p p o r t s de Carte illustrant le terrain, sur lequel C a r t e illustrant le terrain, sur lequel variétés différentes. T A B L E du costume le c o s t u m e r é g i o n a l régional Rawa Mazowiecka. Musée EthnographiMazowiecka. Musée Ethnographi­ g a r ç o n d ' h o n n e u r v e r s 1935. tissus. tissus. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e n usage. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n u s a g e d a n s D E S ses M A T I È R E S . Introduction. Chapitre I . Aspect actuel du costume r é g i o n a l de l ' é v o l u t i o n Ethno­ d'Opoczno, page 7. C h a p i t r e d'Opoczno, p. 10. C h a p i t r e I I I . D e s c r i p t i o n d u t e r r a i n , I I . Histoire sur lequel d'Opoczno est e n usage, p. 16. C h a p i t r e I V . D e s c r i p t i o n g é n é r a l e d u c o s t u m e r é - g i o n a l m a s c u l i n d'Opoczno, p. 18. C h a p i t r e V . D e s c r i p t i o n d é t a i l l é e d u c o s t u m e m a s c u l i n , p. 21. C h a pitre V I . Description g é n é r a l e du costume r é g i o n a l f é m i n i n tion d é t a i l é e d u costume d'Opoczno, p. 34. C h a p i t r e V I I I . D e s c r i p - f é m i n i n , p. 38. C h a p i t r e V I I I . A r t i s a n s e t m a t é r i e l , p. 55. C h a p i t r e I X . B r o - d e r i e s et dentelles, p. 60. A n a l y s e des s o u r c e s de d o c u m e n t a t i o n , p. 63. Notes, p. 64. B i b l i o g r a p h i e , p. 66. I n d e x des g r a v u r e s , p. 67. T a b l e des m a t i è r e s , p. 69. S o m m a i r e r u s s e , p. 70. S o m m a i r e a n g l a i s , p. 76. S o m m a i r e f r a n ç a i s , p. 81. S o m m a i r e a l l e m a n d , p. 87. C a r t e s �Z U S A M M E N F A S S U N G D a s G e b i e t z u r l i n k e n u n d r e c h t e n S e i t e d e r P i l i c a •— v o n i h r e r K r ü m m u n g ausgehend in nord­ ö s t l i c h e r R i c h t u n g bis z u r M ü n d u n g d e r D r z e w i c z k a —• i s t die H e i m a t d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . R e c h t s der P i l i c a erfasst es den nordwestlichen Teil des K r e i s e s O p o c z n o , z u r l i n k e n S e i t e den südlichen T e i l des K r e i s e s R a w a - M a z o w i e c k a . V o n d e n B e w o h n e r n dieses L a n d s t r i c h e s w i r d die V o l k s t r a c h t n o c h h e u t e g e t r a g e n ; j e d o c h m a c h t s i c h a u c h h i e r das E i n d r i n g e n s t ä d t i s c h e r K l e i d u n g b e m e r k b a r . C h a r a k t e r i s c h f ü r die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s ist d a s Vorherrschen hausgewebter Stoffe mit ge­ streiften u n d k a r i e r t e n M u s t e r n . Diese zeugen von e i n e m grossen R e i c h t u m der W e b a r t , w e l c h e d u r c h die F i l e t t e c h n i k v e r v o l l s t ä n d i g t w i r d . E s v e r d i e n e n B e a c h t u n g die a n H e m d e n a u s g e f ü h r t e n w e i s s e n , s c h w a r z - w e i s s e n oder b u n t e n S t i k k e r e i e n , die g e o m e t r i s c h e Motive in Streifenanordnung D i e T r a c h t w i r d v o n a l l e n g e t r a g e n , das heisst: v o n scheiden eine Sommer- und W i n t e r t r a c h t , eine aufweisen. Kindern, Arbeits- Männern und und Festtracht. Frauen. Die W i r unter­ männliche Jugend Opocznos erfreut sich einer besonders s c h ö n e n u n d reichen Volkstracht. I m 19. J a h r h u n d e r t t r u g e n die m e i s t e n K n a b e n bis z u m 15. L e b e n s j a h r n u r H e m d e n , e r s t erhielten sie Hosen. E i n einfacher T u c h r o c k „ s u k m a n k a " schützte vor Kälte. d e r t d e r W o h l s t a n d stieg, e r h i e l t e n s c h o n 1 0 - j ä h r i g e K n a b e n „ p o r t k i " (Tuchröcke), Knaben Stiefel besteht und aus mit Pfauenfedern hausgewebten geschmückte Hüte. Kleidern, A l s i m 20. später Jahrhun­ (Hosen), faltenreiche „ s u k m a n y " Die zeitgenössische Tracht d e n K o p f b e d e c k e n sie m i t s c h m ü c k e n d e n jüngerer „krakuski". D i e M ä n n e r b e k l e i d e t e n s i c h m i t e i n e m g e s t i c k t e n H e m d , „ p o r t k i " (Hosen) u n d L e i b c h e n ; u m d a s J a h r 1890 w u r d e d e r „ s p a n c e r " ( k u r z e J a c k e ) , „ s u k m a n a " ( T u c h r o c k ) , „ k o ż u c h " ( k u r z e r P e l z ) , G u r t u n d H u t — der sogenannte „ ś w i ń s k i r y j e k " e i n g e f ü h r t , s p ä t e r trug m a n M ü t z e n u n d Im des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s w u r d e es r e i c h b e s t i c k t . Hosen Stiefel. 19. J a h r h u n d e r t w u r d e das n i c h t v e r z i e r t e H e m d ü b e r d e n H o s e n g e g ü r t e t g e t r a g e n , e r s t E n d e w „fałdy", Wolle — d a z u bis im Sommer zum Gurt wurden reichende diese aus Leibchen Leinen und I n demselben gefertigt, „spancerki". im Um Zeitraum trug Winter das waren Jahr sie 1907 man aus kamen Jacketts i n Mode. D i e T r a c h t j u n g e r M ä n n e r b e s t a n d i m 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s a u s buntgemusterten A n z ü g e n — dagegen trugen dieselben i m nordwestlichen Teile Opocznos mehrfarbige H o s e n und blaue oder dunkelblaue wurden allgemein spancerki. Die weissen Hosen s c h w a r z e A n z ü g e getragen. w u r d e n u m das J a h r 1880 s c h w a r z g e f ä r b t , seitdem N u r ä l t e r e M ä n n e r legten n o c h bunte Westen an. D a s M a t e r i a l d e r „ s u k m a n y " w a r grobes L e i n e n oder W o l l e u n d diese w u r d e n a u f d e m L e i b c h e n g e t r a ­ gen. S p ä t e r j e d o c h gab es n u r w o l l e n e „ s u k m a n y " von weisser Farbe, i m nordwestlichen T e i l Opocz­ nos a u c h a s c h g r a u e . I m 19. J a h r h u n d e r t gab es z w e i A r t e n „ s u k m a n y " u n d z w a r die g e r a d e mit bunten Aufschlägen. Die faltenreiche „sukmana", welche neben zur rechten Seite der faltenreichen der P i l i c a getragen w u r d e , w a r m i t r o t e n B ä n d e r n b e n ä h t . E n d e des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s b e s a s s d i e „ s u k ­ m a n a " s c h w a r z e A u f s c h l ä g e , diese k a m j e d o c h u m d a s J a h r 1930 a u s d e r Mode. G e g ü r t e t w u r d e „ s u k m a n a " o d e r die H o s e n m i t e i n e m g e w e b t e n b e z i e h u n g s w e i s e E i n kurzer, faltenreicher, weisser Pelz mit e i n e m getragen, bestand kleinen geflochtenen die Gurt. schwarzen Kragen wurde im Winter s p ä t e r w a r er gerade u n d hatte einen grossen K r a g e n . Die K o p f b e d e c k u n g z u r „ s u k m a n a " aus einem Filzhut, die Sommertracht ergänzte ein geflochtener Strohhut, die winterliche w i e d e r u m die v i e r e c k i g e M ü t z e m i t L a m m f e l l . A n s t e l l e des H u t e s t r a t i m 20. J a h r h u n d e r t d a s K a s kett. (Mützen). A u s ü b e r l i e f e r t e n T r a d i t i o n e n sind uns Schaftstiefel welche mittels B ä n d e r a n den B e i n e n festgehalten Dem Beine genommen. angepasste Stiefel mit geraden m i t doppelt wurden, als eine u m g e s t ü l p t e n weichen der ältesten Formen Schäften, bekannt. oder g e k e r b t e n S c h ä f t e n w u r d e n e r s t s p ä t e r i n G e b r a u c h Z u r A r b e i t w e r d e n i m 20. J a h r h u n d e r t H o l z s c h u h e getragen. 87 �U n t e r d e n F e s t t r a c h t e n i s t die des B r a u t f ü h r e r s dern, B l u m e n und Flitter verziert — später b e s o n d e r s r e i c h a n S c h m u c k . D e r H u t ist m i t F e ­ t r i t t die g l e i c h f a l l s g e s c h m ü c k t e M ü t z e a n s e i n e n P l a t z . W i c h t i g ist, d a s s die „ s u k m a n a " b e i a l l e n A n l ä s s e n g e t r a g e n zur Hochzeit Die — man legte sie w u r d e , so z. B . t r u g sie d e r F r a u e n t r a c h t besteht aus einem H e m d mit gestickten Manschetten und Schultersattel, Rock, welcher g e g e n w ä r t i g mit dem Leibchen z u s a m m e n g e n ä h t Zur „kiecka" (Rock) binden die Frauen eine S c h ü r z e „ w pas" ( H a l b s c h ü r z e um sich zen w i r d ein S p e n z e r angezogen. F r ü h e r trug m a n i m W i n t e r sogenannte zum Binden), vor Kälte „przyjaciółki" n i k i " , „ a n g i e r k i " — ( m a n t e l ä h n l i c h ) , f ü r die W o c h e d a g e g e n k a m M i t t e des Zur einem wird. die S c h u l t e r n l e g e n sie e i n e S c h ü r z e „ d o o d z i e w u " ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) , rade, weisse Bräutigam a u c h n i c h t b e i m E r ö f f n e n des T a n z e s ab. über zu schüt­ oder „żupa- 19. J a h r h u n d e r t s die ge­ s u k m a n k a „ o d c h ł o d u " i n Mode. „ a n g i e r k a " b i n d e n die F r a u e n die S c h ü r z e „ w p a s " u n d d e r K o p f wird mit der „dzikówka" ( K o p f t u c h m i t t ü r k i s c h e n M u s t e r n ) oder e i n e m a n d e r e n T u c h b e d e c k t . B u n t e D e c k e n ( d y w a n y ) m i t d e ­ n e n s i c h die F r a u e n e i n h ü l l e n u n d S c h ü r z e n d a r ü b e r Der Kaftan legen, werden im 20. Jahrhundert getragen. S o m m e r - F e s t - oder H o c h z e i t s t r a c h t d e r F r a u e n diente e i n w e i s s e r R o c k m i t L e i b c h e n u n d aus einem Gewebe von Baumwolle mit Leinen. I n unserer Zeit sind die Sommerkleider g l e i c h f a l l s aus g e m u s t e r t e m P e r k a i , e i n f a r b i g e r W o l l e oder b u n t e r H a u s l e i n w a n d n a c h d e m M u s t e r des „wełniak" genäht. Zur Festtracht wird im Sommer t u c h oder a u c h m i t e i n e m a n d e r e n T u c h Zu i h r e m Hochzeitsstaat die H a u b e a u f g e s e t z t u n d m i t e i n e m g r o s s e n K o p f ­ festgebunden. t r u g die B r a u t e i n e n K r a n z aus g e f l o c h t e n e n B ä n d e r n u n d F l i t t e r g o l d , lose B ä n d e r f i e l e n a u f d e n R ü c k e n h e r a b . D e r K o p f s c h m u c k d e r B r a u t j u n g f e r n , b e s t e h e n d a u s P f a u e n ­ federn, einer mit B l u m e n , Flittergold u n d B ä n d e r n g e s c h m ü c k t e n Frauen getragen — ist eine besonders V e r s c h i e d eine v e r h e i r a t e t e F r a u so w u r d e i h r e i n Es Haube halbes Bettlaken w u r d e i h r u m die S c h u l t e r n gelegt ( d a m i t sie d a r i n i h r e K i n d e r w u r d e i h r eine H a u b e Hinsichtlich der F o r m und Färbung nur von jungen mit in den Sarg tragen konnte), u m gegeben. den Kopf w o l l e n e r R ö c k e u n d S c h ü r z e n u n t e r l a g e n diese i m v e r g a n ­ Der rot-schwarze mit weisser mit sind sogenannten jedoch gebunden. genen J a h r h u n d e r t V e r ä n d e r u n g e n . der — reizvolle E r g ä n z u n g der festlichen Hochzeitstracht. „półka', das Rockteile aus grobem Baumwolle durchwirkte Wollrock Leinen, wurde später durch solche auf r o t e m G r u n d (sogar s c h w a r z e m , g r ü n e m , b l a u e m , d u n k e l r o t e m u n d k i r s c h r o t e m ) a b g e l ö s t . U m 1900 war die G r u n d f a r b e orange, fleischfarben. D i e rote F a r b e dann gelb — d i n g t ä n d e r t e s i c h e b e n f a l l s die ä u s s e r e Um 1930 w u r d e n die R ö c k e symmetrische a u f u n d w a r z. B . i n den H i n t e r g r u n d . D u r c h diese F a r b ä n d e r u n g e n be­ Form. k ü r z e r , loser u n d mit (Halbschürze z u m Binden) hat verschiedene terschürze) diese hellte s i c h jedoch noch s p ä t e r tritt v o l k o m m e n Streifen aufweist; Samtbesatz getragen. Die Schürze „w pas" G r u n d f a r b e n , e b e n s o w i e die S c h ü r z e „ n a o d z i e w " ( S c h u l ­ dagegen geht der R o c k von der g l e i c h m ä s s i g e n S t r e i f e n ­ b i l d u n g i n die u n r e g e l m ä s s i g e ü b e r . B e i d e n S c h ü r z e n „ n a o d z i e w " w e r d e n a u s s c h l i e s s l i c h g e l b e oder s c h w a r z e G r u n d f a r b e n bevorzugt, weissgestreifte Umkreis Schürzen auf blauem G r u n d erhielten sich nur im Opocznos. Ä h n l i c h w i e die M ä n n e r , t r u g e n a u c h die F r a u e n S t i e f e l . E r s t i m 20. J a h r h u n d e r t k a m e n v e r z i e r t e S c h u h e i n M o d e , w e l c h e die M ä d c h e n m i t b u n t e n B ä n d e r n schmürten. Schon kleinen M ä d c h e n wird i n O p o c z n o die V o l k s t r a c h t n a c h d e m M u s t e r d e r F r a u e n t r a c h t angelegt. D i e K l e i n k i n d e r b e k o m m e n e i n s e i d e n e s H ä u b c h e n aufgesetzt u n d t r a g e n K l e i d c h e n . D i e Mütter trugen ihre Kinder in leinenen B e t t ü c h e r n , s p ä t e r w u r d e n diese a u s L e i n e n m i t B a u m w o l l e g e w e b t u n d g e g e n w ä r t i g die F r a u e n „ d y w a n y " ( D e c k e n ) , die m i t e i n e r g e h ä k e l t e n Wollspitze geziert sind, z u m T r ä g e n ihrer Z u m S c h l u s s m u s s n o c h e r w ä h n t w e r d e n , dass die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s e i n e n u n g e m e i n u n d s c h ö n e n F a r b e n r e i c h t u m h a t u n d f ü r i h r e T r ä g e r c h a r a k t e r i s t i s c h ist. S i e w i r d a u s Stoffen genäht und noch heute v o n der B e v ö l k e r u n g Opocznos gern bunte Kinder. grossen hausgewebten getragen. B I L D E R V E R Z E I C H N I S S Abb. 1. B a u e r i n d e r „ s u k m a n a " ( T u c h m a n t e l ) m i t Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , in zeitgenössischer Netzgurt und Kaskett. Wola Zależna, Kreis 1946. Abb. 2. F r a u Abb. 3. M ä d c h e n in Festtracht. Studzianna, K r e i s Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , Festracht. A n t o n i n ó w , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 4. F r a u in zeitgenössischer s k a , 1952. Abb. 5. B a u e r n t y p a u s d e m K r e i s e O p o c z n o . R e p r o d u k t i o n a u s d e m A t l a s g e o g r a f i c z n y 1948. 1947. Wintertracht. Rzeczyca, K r e i s Rawa-Mazowiecka. Foto J . K r a j e w ­ ilustrowany K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . J . M . B a z e w i c z , 1907. Abb. 6. H o c h z e i t s t r a c h t e n . O g o n o w i c e , K r e i s O p o c z n o . F o t o A t e l i e r i n O p o c z n o , 1920; aus d e m A r c h i v Abb. 7. Mutter und K i n d des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . Foto J . K r a j e w s k a , 88 das i n die D e c k e „ d y w a n " 1948. gewickelt ist. Studzienna, Kreis Opoczno. �Abb. 8. Bauersfrau in Festtracht. W y g n a n ó w Abb. 9. Bauer in Abb. 10. weisser Opoczno, „sukmana" im Kreise Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. Festkleidung der K n e c h t e . S w i e r z y n a , K r e i s Opoczno, seums i n T o m a s z ó w - M a z . Foto A t e l i e r i n Opoczno, Abb. 11. 12. M ä n n e r h e m d m i t U m l e g e k r a g e n u m 1900. S t u d z i a n n a , Männerhemden. Archiv des Ethnographischen Mu­ 1938. Kreis M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1882. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 1946. (Tuchmantel) u n d buntem Netzgurt. Opoczno. Foto Atelier in I. Leinenhemd mit H a l s b ü n d c h e n . Opoczno, Ethnographisches 1948. Modrzew, Kreis Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2166. I I . H e m d m i t U m l e g e k r a g e n . B u k o w i e c , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 532. I I I . H e m d m i t s c h m a l e m V o r h e m d . O s t r ó w , Knabenhemd mit Sattel aus dem J a h r 1946. Wola Kreis Zależna, Opoczno. Kreis I n v . N r . 1385. I V - Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1626. A — V o r d e r - B . — R ü c k a n s i c h t C — S c h n i t t e i l e : d — Vorderteil, e — R ü c k e n t e i l , f — Ä r m e l , g — Bundchen, h — Manschette, i — j — Kragen, k — Brustteil, 1 — Verstärkungsteil a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s Abb. 13. Männerhemd in Abb. 14. Łódź. Männerhemd graphisches Abb. 15. m i t V o r h e m d u m 1920. B u k o w i e c , I n v . N r . 1080. mit „przedsobek" Museum in Łódź, 16. Männerhemd Opoczno. Abb. 17. mit Museum Vorhemd. Ostrów Opoczno, Ethno­ Łódź. s o g e n a n n t e n „ p i e r ś n i k " ( V o r h e m d ) — u m 1920. W o l a Z a l e ż n a , Kreis Ethnographisches Museum in Opoczno. Kreis 1948. in K . Trzebiatowski, dem Opoczno, Ethnographisches 1951. I n v . N r . 1385. F o t o J . K r a j e w s k a , M ä n n e r h e m d mit Vorhemd. Bukowiec, Kreis I n v . N r . 2230/47. T o t o Abb. sogenanntes i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 24. Kreis Foto K . Trzebiatowski, Schultersattel, des V e r s c h l u s s e s , I V I — S a t t e l . Z e i c h n . Ethnographisches Museum 1951. Ł ó d ź . I n v . N r . 1527. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. I . M ä n n e r h o s e n „ w f a ł d y " aus I d z i k o w i c , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1954. I I . E n t w u r f einer M ä n n e r h o s e aus S i t o w a , K r e i s Opoczno, m i t Verschluss. I I I . Knabenhose Hinterteil, C — Schnitteile: verstellbarem m i t Weste, W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s Opoczno. A — V o r d e r t e i l , B — d, d ± — Hosenteile, e — Hosenkeil, f — Gurt, g — Vorderteil d e r W e s t e , h — R ü c k e n t e i l d e r W e s t e . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u ­ s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s t a b 1 :30. Abb. IS. Hosen mit Opoczno. Abb. 19. F a l t e n aus H a u s l e i n w a n d , Ethnographisches A. Vorder- Museum Westen — sogenannte „lejbiki". I . — Weste Kreis Opoczno. Hausleinwand ansicht, Ethnographisches vor C — 1914. B. Rückansicht, Radzice Małe, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1630. F o t o J . K r a j e w s k a , aus Hausleinwand vor Kreis 1948. 1914. Gorzałków, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1269. I I . W e s t e a u s v i e r b i n d i g e r S m a r d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 444. A — V o r d e r - , B Schnitteile, Rück­ d — R ü c k e n , e — Vorderteil, f — Taschenklappen, g — T e i l G ü r t e l s , h — K r a g e n . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des Ethnographischen Museums in des Łódź, 1948, M a s s t a b 1 :10. Abb. 20. „Lejbik" — Männerweste sches M u s e u m Abb. 21. I. in Łódź. Männerjacke aus aus Foto Hausleinwand. J . Krajewska, Hausleinwand Smardzewice, K r e i s Opoczno, E t h n o g r a p h i ­ 1948. v o r 1914. I d z i k o w i c e , K r e i s O p o c z n o . Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1254 a. I I . K n a b e n j a c k e t t , W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1629 a. A — V o r d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , teile, f — Vorderteile, g — Teil C — Schnitteile; d — Rücken, e — Seiten­ des Ä r m e l s , h — K r a g e n , i — T a s c h e n k l a p p e , j — G ü r ­ tel. Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 20. Abb. 22. „Spancer" kurze Männerjacke graphisches A b b . 23. Weisser Opoczno. Abb. 24. aus H a u s l e i n w a n d . R z e c z y c a , K r e i s R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o ­ M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 454. F o t o K . W e c e l , Mantel aus gewalktem Tuch Ethnographisches Museum T u c h m ä n t e l „ s u k m a n y " . I. Weisse mit Aufschlägen, 1953. um „ s u k m „Suk n a n a " vor 1910. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 944. I I . „ S u k m a n a " Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1360. I I I . „ S u k m a n a " I n v . N r . 459. A . V o r d e r - , B . R ü c k a n s i c h t , Seitenteil, e ± vor ± schette, i — E r g ä n z u n g z u m Ä r m e l , j — T a s c h e n p a t t e . Abb. 25. Strohhut Abb. 26. Viereckige M ü t z e eines Museums Alten. in Łódź, Odrzywół, genannt Łódź, Lammfell. 1948, M a s s t a b Załężna, Gorzałków, aus dem Gorzałków, Kreis Jahr Kreis 1948. Opoczno. 1910. Kreis Wola Opoczno. d — Rücken, e — Vorder- und — Ärmel, g — Kragen, Zeichn. aus der h — Man­ Werkstatt des 1 : 30. Opoczno, F o t o T . S o b o l e s k i , 1947. „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " (vergl. A b b . 27). K r e i s O p o c z n o . A — Gesamtansicht, B — Schnitteile: c — d — „baranek" 1948, M a s s t a b Kreis 1910. C — Schnitteile, — K e i l e u n d T e i l e f ü r F a l t e n b i l d u n g , f, f Ethnographischen 1910. W o l a i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1360. F o t o J . K r a j e w s k a , Zeichn. vier Teile aus der die den Werkstatt Mützenboden des und -teilen Ethnographischen bilden, Museums in 1:16. 89 �Abb. 27. Viereckige gen von Mütze, Kasper graphisches Abb. 28. „Kaszkiet" phisches Abb. 29. 30. 31. 32. des Brautführers. Wola Ethnographisches Museum um in Łódź. Netzgurt 1900. getra­ 19905/6. E t h n o ­ 1955. Zależna, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2128. F o t o J . K r a j e w s k a , Kreis Opoczno. Ethnogra­ 1946. Zychorzyn, Kreis Opoczno. Foto in Łódź. Inv. Nr. . . . . W o l l g u r t m i t g e l b e m U n t e r g r u n d . 7, 8 c m b r e i t , 291 cm lang, Opoczno. Ethnographisches I n v . N r . 2162. F o t o J . K r a j e w s k a . handgeflochten. Idzikowice, Kreis Opoczno. i n Ł ó d ź . I n v . N r . 483. F o t o K . W e c e l , in zeitgenössischer Ethnographisches Museum in Łódź. 1953. Gewebter G u r t aus L e i n e n mit Wolle. Smardzewice, seum (in v i e r H i m m e l s r i c h t u n g e n ) Rawa-Mazowiecka im Jahre M u s e u m i n Ł ó d ź . R e g i s t . N r . 1491. F o t o K . W e c e l , I n v . N r . 1254,/c. F o t o K . W e c e l , Abb. cztery strony ś w i a t a " Grotowice, K r e i s — Kopfbedeckung Wecel. Museum Abb. „na aus G u r t a u s g e f ä r b t e n L e i n e n f ä d e n a u s der Z e i t K. Abb. genannt Bigosz Kreis Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1953. Abb. 33. Mädchen Abb. 34. K l e i n e s M ä d c h e n i n S o m m e r k l e i d u n g . D a s M a t e r i a l des K l e i d e s ist P e r k a i . Z y c h o r z y n , K r e i s Abb. 35. Sommertracht Opoczno. Foto M a r i a n Ney, Festtracht. Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. aus wollenem Fabrikstoff. D i e F r a u ist barfuss u n d h ä l t i n den H ä n d e n Schuhe. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 36. 37. Mädchen jewska, Abb. 38. die 1948. J u n g e F r a u m i t f e s t l i c h e r H a u b e aus d e m J a h r 1916. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Krajewska, Abb. 1947. Opoczno. Foto J . R a w a - M a z o w i e c k a . Foto J. Kra­ 1948. in zeitgenössischer Festtracht, Jasiń im Kreise 1954. Frauenhemd mit sogenanntem „ n a d o ł k i e m " (angeschnittener T e i l des u n t e r e n H e m d e s ) 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a i m K r e i s e O p o c z n o . E t h n o g r a p h i s c h e s 2049. F o t o J . K r a j e w s k a , um Museum in Łódź. Inv. Nr. 1948. Abb. 39. F r a u e n h e m d e n . I . Festtagshemd. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m in Ł ó d ź . I n v . N r . 1250 b. I I . F r a u e n h e m d m i t „ n a d o l e k " ( u n t e r e r T e i l des H e m d e s ) W o l a Z a ­ l e ż n a , K r e i s Opoczno. A — Vorderteil, B — R ü c k e n , C — Schnitteile: d — unterer T e i l des H e m d e s , e, ei, f — d i e B r u s t p a r t i e d e c k e n d e T e i l e , ( R ü c k e n — f, B r u s t — e e j , g — Ä r m e l , h — Z w i c k e l , i — M a n s c h e t t e , j — S a t t e l , k •— K r a g e n , 1 — T e i l e z u m U n t e r n ä h e n des S a t t e l s . Z e i c h n . a u s der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s ­ s t a b 1 : 30. Abb. 40. Festtägliches Frauenhemd vor 1914. S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 535. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 41. F r a u e n r o c k „ m o d r a " aus s c h w a r z — weisser Hausleinwand. Zychorzyn, E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 444. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. Abb. 42. 43. Frauenrock „kiecka". Międzybórz, Kreis Opoczno. Ethnographisches N r . 997. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. „Welniak" Leibchen zusammengenähter — Gorzałków, ein Kreis mit dem Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1948. Museum F r a u e n r o c k aus Museum in Łódź. Kreis Opoczno. 1948. in Łódź. dem Inv. Jahr 1935. I n v . N r . 1448 a. A — Vor­ d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , C — S c h n i t t e i l e : d — R ü c k e n - u n d S e i t e n t e i l e , e, f — V o r d e r e s Leibchenteil. N a c h der unterbrochenen L i n i e in Teil g die Schnittlänge kürzen. Zeichn. a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 30. Abb. 44. F r a u e n r o c k , sogenannte „ k i e c k a " mit Leibchen und Gurt.Rzeczyca, Kreis E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3746. F o t o Rawa Mazowiecka. K . Wecel. Abb. 45. F r a u e n r o c k mit Leibchen. Sadykierz. K r e i s R a w a Mazowiecka, Ethnographisches M u s e u m in Abb. 46. Z e i t g e n ö s s i s c h e S c h ü r z e „ n a odziew" ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) Ogonowice, Ł ó d ź . I n v . N r . 436. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Abb. 47. 48. phisches Museum Schürze „ w pas" in Łódź. I n v . N r . 1253. (Halbschürze Opoczno. Ethnographisches Schürze, sogenannte Foto J . K r a j e w s k a , zum Binden) Museum „krzyżoczka". getragen um K r e i s Opoczno. E t h n o g r a ­ 1948. 1900. Wola Zależna, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1267. F o t o J . K r a j e w s k a , Królowa Wola, Kreis Rawa Kreis 1948. Mazowiecka. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3124 dep. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 49. Schürze „ w pas" (Halbschürze zum Binden). Ossa im Kreise Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3042. F o t o K . W e c e l . Abb. 50. Mieder — I . Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e . Wola Załężna, Kreis Opoczno. Ethnogra­ p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1389. I I . M i e d e r aus O p o c z n o . I n v . N r . 524. I I I . W o l l e n e s M i e d e r . Z y c h o r z y n , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 4436. I V . S a m t m i e d e r . R u s i n ó w , K r e i s I n v . N r . 475. V . M i e d e r a u s k ä u f l i c h e r g r ü n e r W o l l e , graphisches Museum C — Schnitteile: W e r k s t a t t des 90 in Łódź. I n v . N r . 4386. A. — d — Vorderteile, e — hintere Ethnographischen Musseums Smardzewice, Kreis Vorderansicht — Teile, f — seitliche Opoczno. B. — Opoczno. Ethno­ Rückansicht, Teile. Z e i c h n . aus i n Ł ó d ź , 1948, M a s s t a b 1 :25. der �Abb. 51. Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e (vierbindiges Gewebe). Opoczno, E t h n o g r a p h i s c h e s M u - . s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 524. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 52. Verziertes Samtmieder. Rusinów, N r . 475. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 53. 54. K r e i s Opoczno. in Łódź. Inv. in Łódź. I n v . N r . 438. F o t o J . K r a j e w ­ 1948. — Vorder-, B — Rückansicht, teile, f — T e i l des Ä r m e l s , g — schen 55. Museum F r a u e n k a f t a n e . I — aus W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I I — a u s B u k o w i e c , K r e i s A. Abb. Ethnographisches 1943. F r a u e n m i e d e r v o r 1914. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m ska, Abb. 1948. Museums in Łódź, Opoczno. C — Schnitteile: d — R ü c k e n , e — V o r d e r - und Seiten­ B e s a t z - B a n d . Z e i c h n . aus der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i ­ 1998. M a s s t a b 1 : 20. F r a u e n k a f t a n aus hausgewebter Wolle u n d Samtbesatz auf gelbem G r u n d . R z e c z y c a , Kreis R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3747. F o t o K . W e c e l , Abb. 56. Entwurf Abb. 57. Kleid einer dunkelblauen, wattierten „angierka" mit Lammfell. Gapin, Kreis 1953. Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 982. aus grünem Fabriktuch ansicht, C . Schnitteile: zweiten Keils (auf um 1900. B r u d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . A . Vorder-," B . R ü c k ­ d — Vorderteil, e — hinterer Keil, f — Teile zum Absondern der Z e i c h n u n g ist k — i — M a n s c h e t t e , j —• K r a g e n , dieser nicht vermerkt), g — Stoff S t ü c k e l u n g . Rücken, h — des Ärmel, Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o ­ g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1: 30. Abb. 58. Frauenpelz genannt „sukienka" aus g r ü n e m T u c h . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2624. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 59. Festliches Frauengewand Wygnanów, 1948. aus h a u s g e w e b t e m M a t e r i a l , s o g e n a n n t e „ a n g i e r k a " . K r e i s Opoczno. A . — V o r d e r - , B — R ü c k a n s i c h t . C — Schnitteile: ä — d, t un­ tere T e i l e , c — G ü r t e l , f — R ü c k e n , g — Seitenkeil, h — Vorderteil, i — Ä r m e l . Die u n ­ terbrochene L i n i e in Teil, d Werkstatt Abb. 60. des „Angierka". Wygnanowo, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 6L Hauben. Kreis Frauen gibt die K ü r z u n g 4 vor vor 1914. 1914. Wola Załężna, Kreis Abb. 63. Opoczno. I I . Festtagshaube ver­ verheirateter F r a u e n . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. I n v . N r . festtägliche bianka und J . Krajewska, H a u b e verheirateter F r a u e n . S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. wichtigsten Schnitteile. Zeichn. M. Bom- 1948. M a s s t a b 1 : 30. Junge F r a u mit Haube na „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " jewska, der Z y c h o r z y n . K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3034. A — G e s a m t a n s i c h t , B , C — die 62. a n . Z e i c h n . aus Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1359. I n v . N r . 463. I I I . F e s t t a g s h a u b e 3917. I V . „ P ó ł c z e p e k " Abb. der S c h n i t t l ä n g e M u s e u m s i n Ł ó d ź , 198. M a s s t a b 1 : 30. 1948. I . Festtagshaube heirateter d., d 2 Ethnographischen Redzice D u ż e , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a ­ 1946. Kopfbedeckung für chen und Knaben. Kinder vor 1939. I . M ä d c h e n h a u b e A . — Gesamtansicht, B . — aus O p o c z n o . I I . H a u b e f ü r M ä d ­ Schnitteile: d, d i — den Kopf bedeckende T e i l e (von d e r S t i r n bis ü b e r d e n H i n t e r k o p f ) c, ci — S e i t e n t e i l e . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I . I n v . N r . 563, I I . I n v . N r . 565. Z e i c h n . aus Museums Abb. 64. in Łódź, „Krakuska" — 1948. Masstab: Knabenmütze der W e r k s t a t t des Ethnographischen 1 : 10. aus weissem Atlas vor 1939. Władysławów, Kreis Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 562. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 65. „ K r a k u s k a " — aus Wolle g e h ä k e l t e K n a b e n m ü t z e . R u s i n ó w , K r e i s Opoczno. E t n o g r a p h i s c h e s Abb. 66. Frauen in jewska, 1946. M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 561. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 67. Arbeitskleidung „Płoszka" — Webebrettchen beim z u m Weben von B ä n d e r n Mazowiecka. Ethnographisches beim Flachsbrechen. Dąbrówka, Museum Netzgurtflechten. um 1875. Opoczno. Sadykierz, Foto 68. Fadenlese Abb. 69. V i e r b i n d i g e s G e w e b e z u m A n f e r t i g e n v o n M i e d e r n : a) a u s Kreis R ó ż a n n a , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Z y c h o r z y n , c. d) a u s W o l a Z a l e ż n e — a l l e O r t e g e h ö r e n sches M u s e u m in Łódź. Inv. Nr.: a — J. Kra­ Rawa- i n Ł ó d ź . I n v . N r . 4219. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Vergrösserung, Kreis 7985, b — 1947. der G e g e n d u m O p o c z n o , b) zum Kreise 517, c — 1389, d — aus Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ 3758. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. 70. K r a g e n e c k e e i n e s M ä n n e r h e m d e s m i t s c h w a r z - g e l b - r o t e r S t i c k e r e i , u m 1910. E t n o g r a h p i s c h e s Abb. 71. S t i c k e r e i auf dem K r a g e n „ o s y m k a " eines F r a u e n h e m d e s . B r z u s t ó w e k , K r e i s Opoczno. E t h n o ­ g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2235. F o t o K . W e c e l . V e r g r ö s s e r u n g , 1953. Abb. 72. Stickerei Rzeczyca, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2237/20. F o t o K . T r z e b i a t o w s k i , V e r g r ö s s e r u n g , genannt „osywecka" auf der Manschette eines F r a u e n h e m d e s . Rawa-Mazowiecka. Ethnographisches Museum in Łódź. Rzeczyca. Kreis Abb. 73. Schultersattel Abb. 74. Manschette eines Frauenhemdes. 1951. I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , Rawa Mazowiecka. Kreis 1953. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 277. eines Frauenhemdes. Rzeczyca, Kreis R a w a Mazowiecka. Ethnographisches M u ­ s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , 1953. 91 �Abb. Abb. 75. 76. T a f e l I . B a u e r m i t B ä u e r i n u m das J a h r 1920. T a f e l I I . B r a u t j u n g f e r u n d B r a u t f ü h r e r u m d a s J a h r 1935. Abb. 77. T a f e l I I I . Stoffmuster. Abb. Abb. Abb. 78. T a f e l I V . S t o f f m u s t e r . 79. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . 80. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s m i t u n t e r s c h i e d l i c h e n Trachtengruppen. I N H A L T V o r w o r t . S . 3. I . D i e V o l k s t r a c h t O p o c z n o s i n der G e g e n w a r t . S. 7. I I . G e s c h i c h t l i c h e r G r u n d r i s s i h r e r Entwicklung. zelheiten S. 10. I I I . F o r s c h u n g s b e r e i c h . S . 16. I V . A l l g e m e i n e s z u r M ä n n e r t r a c h t . S . 21. V I . A l l g e m e i n e s F r a u e n t r a c h t . S . 38. V I I I . H e r s t e l l e r u n d Rohstoffe. zur zur Männertracht. Frauentracht. S. 34. S . 18. V . V I I . Einzelheiten S . 55. I X . V e r z i e r u n g e n : S t i c k e r e i e n , S p i t z e n Einzur usw. S. 60. A n m e r k u n g e n . S. 64. L i t e r a t u r . S . 67. I n h a l t s v e r z e i c h n i s . S. 68. Z u s a m m e n f a s s u n g i n russischer S p r a c h e . S . 70. Z u s a m m e n f a s s u n g in englischer französischer S p r a c h e . S . 82. Z u s a m m e n f a s s u n g i n d e u t s c h e r S p r a c h e . S . 88. K a r t e n . 92 Sprache. S. 77. Zusammenfassung in �Odmiany peryferyczne ubioru odróżniały s i ę od o b s z a r u c e n t r a l n e g o : 1. — w r e j o n i e L u b o c h n i . — g r a n a t o w y m i s i e r a c z k o w y m i kapotami, k i e c k a m i bez stanika, z a p a s k ą w p r ą ż k i . kolorowymi 2. — w lejbikami, sieraczkowymi kapotami, kieckami noszonymi i bluzkami haftowanymi rejonie Smardzewic — modrymi spancerkami, spancerkami, do a k s a m i t n y c h g o r s e t ó w , d ł u g i m i z a p a s k a m i , k o s z u l a m i k r z y ż y k o w y m h a f t e m . 3. — w r e j o n i e O d r z y w o ł u — k i e c k a m i z n a s z y t y m i n i s k o t a s i e m k a m i , zapaskami, koszulami bez haftów. Mapy rys. K r y s t y n a Woźnieńska, Poznań, 1955. długimi �PODZIAŁY ADMINISTRACYJNE TOMASZÓW KAZ. Qi> RAWA MAZOWIECKA Feliksów 0 !ŻYSKO-KAMIENNA O '^•S^S»-—-^^ y ^ ' Sierzchowy •* i' Czerniewice A 1 Kanice ft. Brenica ^"•^Da'b™*aWiS,kaWS Gortaiowice *' ''..*< , i I ' : y - ' < V ^ V ' v a H '<t Zdżary % Rzeczyca •• leg Grotowice }f a p i n i n l ę g Grotowice M 6^ • ' Brze^^ol.Gapinin i ' V : . Domaniewice 1 " ' Rudki .Sadykierz V '••«••••*•... •••••Lubochnia*- KochanówV . .ii »-• ••••,. " • • «• ; » "Jasień •'• . • , ' . ' . V n •JasieńII '-'••/ ' , ,.',.'<". fi fie ••Albertów l b e r t ' ó 'w .''. .V" .-"V 7: • • AAlbertów Henryków - W " . \ W .V . A * Pcdziałka 1 15C30 '.4* n ^ NOWE MIASTO i ^ , ^ .,/?3°™^ // • , m V , ' ' , \\Lubcszewy , \ \ ' ' ^ A ^ ^ ^ ^ ^ y s z e r k a ' V ,« - - > ^ > \ " V « « • Królowa Wola , ^A,." ' tli' ' ^ V ^ ^ ^ S p a t a '::r::jf Hateyce ' . , "1 ^ • ; V ^ ^ 1 ^ ? ^ h o w . ó d z Ń ^ f ą S t u d z i a n n a . - : ^ .Srudzewice Wys^in^f TOMASZÓW MAZ.y a J-Ciebiowice ^ - ^ 3 ^ - 5 ® « -> -Poświętne „ e Odrzywół/* , ' . ,ixBiało- / . . 7. " . T ^ '«-«•«•« , -: " Ossa » »(f ^ B i a ł o - *y * •'• • ' •'• Kamienna Wola v» c i ń J ;A l m i n v w q H ^ Klwów w 9 - # T ^ « 5 s « s r ' Sługocice , .;• NagórzycelS 'N-'«' "|j • - -i / , ,\\\\\V".\V „ ' Gielzów : ! „ Kadź \% <f : A^J¡r» " ńu "' « ' '-. * ' ? , • • • . ' . • • • • • • » ° /f ~ \ ' Dąbrowa V^ntotriów«' • .Daborzyczka'. ' , ' . ' . ' ' W Zdżarya Kd.Domaszno J \ i.'.*Vr " ' * " / , " , » . • o '«Deba i. •*••••",'•"••' ..-.••'• •• , "Zardki <¡ #/Tresta Rządowa." • • • . Kraśnica ' ' '''^m^^^Załjościele^jezna mierowice r V . • o' ' >• Olszowice Wincentynow • Idzikowice /l^<3{ \Drzewica .: ' < - ' X > ^ — Twarda Twarda Uwel UWel ». , „MAHTTOWOL i / r , © r r. , Q-, ,V a wModrzewek Kruszewiec • * ' B r a t k ó .w • rt" "" / • "• " l ^ a o Wola Gałecka Gałki Ltaow l swierczyna Strzyżów Zachorzyn Kamień Modrzew;. ' . 'Celestynów . , * • ; • **«>»^V Sobawinv A ' * Brzustowiec • ' ' fe • Szadkowice # ' \ * Krzczonów e Dieliny bZarzecin, " .• • l Zameczek J l ^ * ^ ^ Jastrząb ¡a' Kumce Butow.ec Międzybórz ) , • k.J^SS-*** v Gielniów Solek ^ Janików o Małe Końskie |Sławno • ^ " ^ l a Załężna 6 e^Bielowice \ e B Januszewice 's':'Biogie Gorzałków /^ożanna § Kraszków Brzezinki •"• Goździków Smogorzów %-'Grażewice —'¿""mipf ' ^Mniszków / a s a m r m a r e l e d n m e r o w e 1 a a u £ e u u i K R u s | R Ó W KoLLibiszów z e b i n a J e l n B a e 3 ^ SULEJÓW Prz musów? Wola" «' ś" " ^ Przymusowa^A/ola w l e r c z y n a ; LT ^ ™ . , 0gonow¡ce Skrzyńsko 6 Adamów Przysucha Psary %J¿achorzów - Ostrów ysitowa^i^ . Dąbrowo , Piaski )<• °Aifonsów •Paradyz M j e ( j 2 n a • :• ,' • Zarnóvi/^ \ Skórkowice ; rs o ! i. .-. ^"N^ • Wąglany •/ Drewniana> ' „-Miedzna . • ' Białaczów M u r o w a f ł a > • i". Topolice i I. A- • .', ( " •. Ci.--'», ' / . . • • - - , / . A- ii.;"'"'- KOŃSKIE ZASIĘG UBIORU OPOCZYŃSKIEGO granica powiatu współczesna granica powiatu z XVI w. wg. Arnolda granica kasztelanii wolbr. w wieku wg. Arnolda mmmm granica plemienno szczepowa wg. Leskiego przybliżone granice zasięgu ubioru opoczyńskiego pod koniec XIX wieku OPOCZNO miasta powiatowe a miejscowości badane przez autora miejscowości wymienione w pracy na podstawie literatury g miejscowości wymienione przez Kolberga w rozdziałach o ubiorze Podzialka 1:300000 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 Km. J �A T L A S P O L S K I C H STROJjÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Część Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Edyta Starek — Strój spiski. W druku znajdują się: Część I I . WIELKOPOLSKA: 4. Adam Glapa — Strój lubuski Część I I I . ŚLĄSK: 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW Z a s i ę g i u b i o r ó w w monografiach o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j LUDOWYCH Górali S z c z a w n i c k i c h . 2. S t r ó j dolnośląski ( P o g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y B i a ł e j , 7. S t r ó j ł o w i c k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i . 10. Strój spiski, 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j 11. Strój opoczyński. piotrkowski, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8894cbc8e44e51fd53db0d6ff60e050.pdf c226d2354f912219b9e606ca760ac4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Orawa - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5149 Title A name given to the resource Strój orawski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.11; 55 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Starek, Edyta Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A - T -L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH EDYTA STAREK S T R Ó J ORAWSKI • 1 5_ WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ V P O L S K I C H S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 11 MAŁOPOLSKA E D Y T A STAREK STRÓJ ORAWSKI I IL Zakład Kulturoznawstwa B ii bb l1i oi ot et ke aLa, . A^-.,î^.i?~?.../.'KJ F Nr inwentarzowy Q W R O C L A W 'W Z( .'.lííí'l *znegi> CMOS WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : OLGA GAJKOWA, PIOTR KALECIAK, LONGIN MALICKI, EDYTA STAREK, MARIA SUBOCZOWA REDAKTOR PLANSZA ZESZYTU: BARWNA: OLGA JERZY GAJKOWA KAROLAK KLISZE JEDNOBARWNE: WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA T A B L I C A W I E L O B A R W N A , SKŁAD I DRUK: ZAKŁADY KARTOGRAFICZNE, WROCŁAW N a k ł a d 1800 egz. A r k . w y d . 5,75. A r k . druk. 7,0 + 1 tabl. Papier ilustr. k l . I I I , 100 g, 70X100, z F - k i Papieru w D ą b r o w i c y . Oddano do skład. 31. 12. 1964. Druk u k o ń c z o n o w styczniu 1966 r. Zam. K/59/65. Cena zł 30.—. (0-12) �STRÓJ ORAWSKI m a l J - Karolak �WSTĘP O b s z a r i j e g o c h a r a k t e r y s t y k a . Orawa to kraj podgórski, leżący na południe od głównego pasma Beskidów Zachodnich (m. in. — Pilska i Babiej Góry) na zachód od Podhala, w dolinie rzeki Orawy dopływu Wagu i jej drobniejszych do­ pływów. Orawa należała w czasach piastowskich do Polski, później — aż do r. 1918 — do Wę­ gier. Na mocy uchwały konferencji ambasadorów z 28 lipca 1920 r. w granicach Polski znalazło się 14 wsi, tworzących obszar Górnej Orawy, który pod względem administra­ cyjnym należy dziś do powiatu nowotarskiego, stanowiąc jego część najdalej wysunię­ tą na zachód. Od zachodu i południa granicą Górnej Orawy jest granica polityczna z Czechosłowacją, od południowego wschodu granicę stanowi rzeka, Czarny Dunajec. Od wschodu Górna Orawa graniczy z Podhalem Nowotarskim, od północy z Babią Górą i terenem wsi Zawoi. Pod względem geograficznym Orawa leży w kotlinie orawsko-nowotarskiej; zachod­ nia część tej kotliny jest polską Orawą, pozostała część leży w granicach Czechosło­ wacji. Przez torfiastą równinę kotliny orawskiej biegnie dział wodny między Orawą a Dunajcem. Z połączenia dwóch potoków Orawki i Bukowińskiego Potoku, mających źródła w Pasie Żeleźnickim w pobliżu wsi Podwilk tworzy się Czarna Orawa, która po złączeniu z Białą Orawą daje początek rzece Orawie. Pod względem etnicznym granica nie pokrywa się z granicą polityczną. W powiecie trzciańskim po drugiej stronie granicy, znajdują się wsie zamieszkałe przez ludność polską w Głodówce i Suchej Górze, oraz'w powiecie namiestowskim wsie: Herducka, Klin Zakamienny, Mutne, Nowoć, Połhora, Rabcza, Rabczyce, Sihelne i Wesołe. Zo­ stało to stwierdzone drogą badań etnograficznych i językoznawczych — zarówno przez językoznawców czeskich i słowackich , jak również i polskich , . Potwierdzenie tego stanu rzeczy znajdujemy także w studiach historycznych Władysława S e m k o ­ w i c z a nad osadnictwem Górnej Orawy. Głównym ośrodkiem gospodarczym górnej Orawy jest wieś Jabłonka. Poza nią w skład Polskiej Orawy wchodzą wsie: Chyżne, Harkabuz, Lipnica Mała, Lipnica Wiel­ ka, Orawka, Podwilk, Podsarnie, Zubrzyca Dolna, Zubrzyca Górna, Podszkle, Pie­ kielnik. Kraina ta jest terenem górzystym, wzniesionym od 630—700 m n.p.m. niegdyś sil­ nie zalesionym, porozcinanym dolinami potoków i rzek, z których największą jest rze­ ka Czarna Orawa ze swymi dopływami. Znajdują się tu rozległe torfowiska, ciągnące 1 5 2 3 4 �ł się od Jabłonki poprzez Piekielnik ku Czarnemu Dunajcowi, nieurodzajna zaś gleba i warunki klimatyczne wpływają na życie miejscowej ludności. Mówi o tym orawska pieśń ludowa: u ...T"o lipnickie pole, same iyg ociska, nie uzyjes zycio, jacy lubociska. T«o lipnickie pole, skalecka na skale, kto się tam d^ostanie, płakać nie przestanie. Podstawowymi roślinami uprawnymi na Orawie są: owies, żyto, koniczyna, trawy, len, kapusta i ziemniaki, które stanowią główne pożywienie Orawiaków . Orawscy górale zajmują się gospodarką rolniczo-hodowlaną; obecnie duża część ludności znajduje pracę w okolicznych ośrodkach przemysłowych takich jak kombi­ nat skórzany w Nowym Targu, Nowa Huta w Krakowie i inne. Powszechna uprawa lnu stanowiła niegdyś przed I-szą wojną światową, bazę surow­ cową dla wyrobu płócien, a co za tym idzie i niektórych części odzieży. Tkactwo na Orawie było niegdyś bardzo rozwinięte. Obecnie tkają płótno już tylko na użytek własny i dla spółdzielni z powierzonego surowca. Ze zwierząt — hodują przede wszystkim krowy i świnie oraz owce. Wełna owcza dostarczała surowca do wyrobu sukna na spodnie i gunie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Poważną rolę w osadnictwie- Górnej Orawy odegrał element wołoski. W wieku XIV, zwłaszcza w drugiej jego połowie pojawiły się na obszarze Beskidów, napływające od wschodu i południa gromady pasterzy zwanych Wołochami. Szlak wędrówek wołoskich wiódł od Karpat rumuńskich przez Beskid wschodni, średni i zachodni, a więc tereny zamieszkałe przez ludność słowiańską, rus­ ką i polską; następnie szlak ten wiódł przez tereny słowackie. W miarę posuwania się pasterzy wołoskich ku zachodowi, a więc i na Górną Orawę, przyłączyło się i osadni­ ctwo polskie; pewną rolę odegrał też element południowo-słowiański. Wędrowne plemiona pasterskie szły złożone z najrozmaitszych grup etnicznych: polskich, słowackich i ruskich pod przewodnictwem osadźców wołoskich. Poważna rola w omawianych wędrówkach przypadła ludności ruskiej, która docierała aż do Śląska Cieszyńskiego . Pasterze trudnili się wypasem stad owiec i bydła rogatego na halach i w lasach karpackich. Nie dokonywali oni osadniczej pracy ponieważ nomadyczny cha­ rakter skłaniał ich do ustawicznej zmiany miejsca pobytu. Według najnowszych badań mieli Wołosi przybyć na Orawę ,,w zaraniu X V wieku" i „na progu" tegoż stulecia byli już w Beskidzie Zachodnim, a tym samym musieli pojawić się w tym czasie i na Górnej Orawie. Wędrówki pasterzy wołoskich trwały przez wiek XV; w X V I w. docierają do Beski­ du Śląskiego i na Morawy a jednocześnie odbywał się proces wzajemnej inliltracji po­ szczególnych plemion. W. S e m k o w i c z omówił zagadnienie to: „Jakkolwiek jeszcze w X V I i z początku X V I I w. posiadamy dane o istnieniu grup rumuńskich wśród pa­ sterzy wołoskich, przebywających w lasach lub osadzających się po wsiach" „to jed­ nak jest widoczne, że wszystkie te czynniki etniczne odbyły proces wzajemnej infiltra­ cji z tym, że na terenach zachodniej Małopolski, Górnej Orawy i Słowaczyzny element czysto wołoski i ruski rozpłynął się z czasem w morzu polskiej i słowackiej ludności. Pozostały po nim nazwiska, nazwy geograficzne i część terminologii pasterskiej" . W X V I w. kiedy politycznie Polska związana była ściśle z Węgrami, a jednocześnie rozwinęły się i zacieśniały stosunki handlowe między obu krajami, wędrówki pasterzy wołoskich przeszkadzały w komunikacji handlowej, handlowe drogi bowiem w górach a więc i droga żywiecko-orawska, były zajęte przez stada i gromady pasterzy, hamują­ cych transport. Problem ochrony handlu i uwolnienia dróg od gromad pasterskich a tak­ że zapewnienie bezpieczeństwa przed rozbojem, stał się sprawą pierwszej wagi. Jedyną drogą do uregulowania tej sprawy było systematyczne osadnictwo i skolonizowanie 6 7 8 9 10 4 �Rye. 1, Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. puszcz orawskich ludnością stale osiadłą. Dokonała tego rodzina Thurzonów, rozwijając w tym celu akcję w kierunku stałego osiedlania pasterzy i osadzania przybyłych z są­ siednich dzielnic na dogodnych prawach osadniczych (zwolnienie od wszelkich danin na okres 10 — 20 lat). Tak więc w X V I w. to jest po 1556 r., w którym magnat węgier­ ski Franciszek Thurzo założył „państwo Orawskie" rozpoczęło się systematyczne osadnictwo polskie na Orawie Górnej. Od tego czasu zaczęli tu napływać polscy góra­ le, a migracja etniczna szła z północy na południe. Naturalnymi drogami tej migracji były rzeki: Soła, Skawa, Raba i Dunajec ze swymi dopływami, których doliny torowa­ ły osadnikom drogę na grzbiety Beskidu. Od strony Podhala Nowotarskiego dolina Czar­ nego Dunajca otwierała osadnikowi polskiemu — poprzez nader niski dział wodny z do­ pływami rzeki Czarnej Orawy — bramę od wschodniej części tej ziemi. Z czasem osad­ nicy z górnej Orawy rekrutowali się również z kmieci zbiegłych spod panowania ma­ gnatów Mikołaja Brandysa, Zygmunta Myszkowskiego, Dymitra Ogińskiego, Sebastiana Lubomirskiego, Kaspra Zebrzydowskiego, a szczególnie Mikołaja Komorowskiego, moż­ nego dziedzica dawnego państwa Żywieckiego. Zbiegostwo było powodem zatargów między Thurzonami a Mikołajem Komorowskim. Powstała stąd korespondencja w spra­ wie zbiegłych na Orawę kmieci, stała się cennym źródłem do poznania dziejów osadni­ ctwa Górnej Orawy. Cennymi źródłami są również rejestry podatkowe z drugiej połowy 11 5 �I X V I w. i początku X V I I w. oraz przywileje sołtysie dla polskich osad orawskich, jak i inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego z pocz. X V I I w. . Badania językoznawcze natomiast pozwoliły na ustalenie okolic z których pocho­ dzili polscy osadnicy Górnej Orawy. Wykazują one podobieństwo gwary orawskiej z gwarą górali zamieszkujących okolice na północ od Podhala i właściwej Żywiec­ czyzny. Pasterze wołoscy i polscy, którzy dostarczyli pierwszego elementu osadniczego na Orawie, przybyli z główną falą wędrówek wołoskich ze wschodu, od Gorców, a więc z okolic położonych na północ od właściwego Podhala. Nazwy niektórych osad oraw­ skich dałyby się powiązać z analogicznymi nazwami wsi w Gorcach i na Pogórzu Ży­ wiecko-Jordanowskim. Możliwe, że Rabcza na Orawie pozostaje w związku z Rabką, Zubrzyca z Zembrzycami pod Suchą (zambr — żubr), Lipnica z Lipnikiem pod Białą, Je­ leśnia Orawska z Jeleśnią pod Żywcem, gdzie też spotykamy i Mutne odpowiadające Mutnemu orawskiemu. Ciekawą jest także geneza nazw osad Podwilk i Podsarnie. W początkach X V I I w. na rozległym obszarze Orawki t . j . w dorzeczu Czarnej Orawy zjawia się szereg osad „wołoskich", które od swych osadźców-sołtysów otrzymują nazwy: Orawka pod Wil­ czkiem, dzisiejszy Podwilk i Orawka pod Harkabuzem, dzisiejszy Harkabuz. Wiek X V I i XVII był okresem silnego ruchu osadniczego i zakładania wsi na pra­ wie wołoskim. Tak więc osadnictwo polskie na Orawie jest w stosunku do osadnictwa 12 Ryc. 2. Fragment polichromii kościoła w Oraswcę z 6 J711 r, Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. �spiskiego dosyć późne i kształtowało się zupełnie odmiennie niż na Spiszu. Podczas gdy osadnictwo na Spiszu jest stosunkowo dawne, narodowościowo bardziej zróżnicowane, na Orawie spotykamy tylko osadnictwo polskie i słowackie, przy czym nurt osadnictwa słowackiego w ogóle nie dosięgną! górnej Orawy. Jakkolwiek drogi, łączące Polskę z dawnymi Węgrami, a przebiegające przez teren Orawy, są bardzo stare, sięgające na­ wet XIII wieku, to jednak w tym wczesnym okresie osadnictwo nie wyruszyło z dolin żywieckiej i nowotarskiej. Stało się to dopiero po zapoczątkowaniu akcji osiedleńczej przez Thurzonów w X V I wieku. I Ryc. 3. Dawna litografia „Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z książki W . Eliasza R a d z i k o w s k i e g o Powstanie Chochołowskie, Lwów 1904. w y k o n a ł Michał Maśłiński Najdawniejszy ślad osadnictwa polskiego na Orawie pochodzi z poł. X V I w., jest to stacja celna w Jabłonce Orawskiej, służąca wyłącznie celom handlu solą między Pol­ ską a Węgrami na prastarej drodze nadrabczańskiej z Myślenic do Twardoszyna, który był takąż stacją na Orawie po stronie węgierskiej. Wiek XVII i I . poł. XVIII zaznaczył się w historii Górnej Orawy dalszymi proce­ sami osadniczymi. W 1610 r. Jerzy Thurzow myśl zasady cuius regio — eius religio 13 7 �zaprowadził na Orawie protestantyzm zmuszając polskich górali z Górnej Orawy do zmiany wiary, czemu oparła się polska ludność zamieszkująca Orawę przy pomocy ludności z Podhala. W okresie kontrreformacji poważne zasługi położył ks. Jan Szczęchowicz z Ratułowa. 14 Ryc. 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner; Do 1918 r. Górna Orawa leżała w granicach państwa węgierskiego, stąd w stroju orawskim znajdują się pewne elementy zapożyczone ze strojów węgierskich. C h a r a k t e r y s t y k a s t r o j u . W latach międzywojennych strój górali oraw­ skich był jeszcze powszechnie noszony. Okres ostatniej wojny światowej poważnie od­ bił się na ubiorze niegdyś będącym w powszechnym użyciu. Wsie orawskie w czasie ostatniej wojny poważnie ucierpiały, z niektórych ewakuowano ludność, tak żę obec­ nie nawet nie we wszystkich wsiach można napotkać resztki orawskiego stroju ludo­ wego. Strój mieszkańców górnej Orawy jest różny od stroju grup sąsiadujących. Ma pew­ ne cechy wspólne ze strojem górali beskidowych, zwłaszcza jeśli chodzi o strój męski i ze strojem mieszkańców Dolnej Orawy, gdzie np. w zdobnictwie męskich spodni wy8 �stępują analogiczne czarne pętlicowe ozdoby; nie ma ich na terenie Podhala za wyjąt­ kiem Spiszą, gdzie w odmianie kacwińskiej spotykamy również ten typ pętlicowych ozdób na spodniach, choć wykonany kolorową włóczką a nie z czarnej wełnianej taśmy. Czarne ozdoby pętlicowe na spodniach występują tylko na Orawie. Znamiona podobieństwa wiążą także strój orawski z odzieżą Wołochów. Zwłaszcza strój męski, szyty z grubych materiałów wełnianych jest typowy dla wszystkich górali karpackich i bałkańskich. Stroje kobiece, na które niegdyś składały się materiały płócienne, zawierają również elementy archaiczne. Wystarczy wymienić łoktusę. Prze­ chodząc do szczegółów, jako typowe należy wymienić jego nastęoujące części: dla odzieży męskiej typowe są: koszula o kroju przyramkowym, portki z białego sukna (najstarsze bez ozdób), gruba brązowa gunia sukienna, kamizela — piucnik, kierpce bez ozdób ze skórzanymi rzemieniami. Dopełnieniem ubioru był dawniej filcowy czarny kapelusz z wielką strzechą, w zimie czapka podbita futrem. Charakterystyczne części stroju kobiecego stanowią: koszula o szerokim marszczo­ nym rękawie, gorset zwany prucnik, szeroka spódnica, zapaśnica, kierpce, później bu­ ty zwane topanki oraz typowe wierzchnie okrycie — lniana płachta łoktusa. U zamęż­ nych kobiet dochodził czepiec siatkowy. Strój górali orawskich obok cech wspólnych dla całego góralskiego regionu odzna­ cza się pewnymi drobnymi odmianami lokalnymi. Po tych właśnie nieznacznych różni­ cach górale orawscy rozpoznają na pierwszy rzut oka, z której wsi pochodzi gazda lub gospodyni. Wypada jeszcze omówić sąsiednie stroje góralskie, z którymi strój orawski łączyły pewne cechy pokrewne. Strój górali orawskich ma niektóre elementy wspólne ze stro­ jem górali beskidowych, mieszkających na północ od Orawy. L u d o f e s t r o j e g ó r a l s k i e . Na odzież męską górali beskidowych składają się koszula p r z y r a m k o w a , niemarszczona, z wykładanym kołnierzykiem i ręka­ wem wszytym u dołu w mankiet. Na ramionach koszuli przyszyte są podłaty. Koszule sporządzane były z płótna swojskiej roboty, na codzień do pracy z grubszego płótna, na święta z cieńszego. Koszule były długie, nieraz sięgały poniżej kolan i jednocześnie słu­ żyły za gacie, tych bowiem nie noszono tu nigdy. Mężczyźni nosili obcisłe portki, szyte z sukna domowej roboty. Krój nogawic był taki jak w spodniach podhalańskich, bez klapy zachodzącej na stopę. U dołu nogawice zwężały się i były rozcięte po stronie zewnętrznej, dla łatwiejszego wciągania ich na stopę. Spodnie umacniano w talii paskiem zapinanym na mosiężną klamerkę zdobioną motywem roślinnym. Pasek przewlekano przez zagib, to jest obręb spodni. Młodzi nosili wysokie pasy zapinane na klamry. Mężczyźni nosili czarne kamizele, za pinane pośrodku na jeden rząd guzików, z okrągłym wykrojem przy szyi i dwoma klapkami przy kieszonkach. Za pas zatykano kapciuch na tytoń. Kapelusze kłobuki nosili mężczyźni duże z lekko podwiniętym brzegiem ronda. Główki kapelusza otaczał czerwony sznurek lub wstążka. Młodzi chłopcy zdobili kape­ lusze w święta bukietami ze sztucznych kwiatów z błyskotkami. To przybranie kapelu­ sza było obowiązkowe dla drużbów i pana młodego. W zimie górale beskidowi nosili czapki futrzane, zwane myckami. Czapki takie by­ ły szyte z sukna, i ich krój składał się z czterech części. Podbite były futrem baranim. Na czubku miały chwast, dookoła i nad czołem były obszyte futrem. Czapki szyto z czarnego lub granatowego sukna, ale bywały też i czerwone. Gdy zanikły zaczęto no­ sić zwykłe stożkowate czapki baranie. Wierzchnim okryciem górali beskidowych był w zimie biały lekko wcięty kożuch ze skór baranich. Mankiety i kołnierz miał z czarnego baranka. Kożuch był zapinany na pętelki. Na kożuch zarzucano gunię, która była wierzchnim okryciem w czasie nie9 �pogody, mrozu, i w dalszej podróży lub na uroczystości. Gunie miały krój p o n c h o p o p r z e c z n e g o i posiadały wysoki stojący kołnierz, ozdobiony haftem. Obuwiem były kierpce, umocowane do nogi dawniej nawlokami, to jest skręconym z wełny sznurem, potem skórzanymi rzemieniami. Ubiór kobiet składał się niegdyś z koszuli ciasnochy, która była niewygodna w no­ szeniu i zanikła po 1910 r. Zastąpiona została koszulą przyramkową z falbanami przy szyi i przy obszywce rękawa. Spódnice nosiły niegdyś kobiety płócienne, bardzo sze­ rokie, szyte z płótna farbowanego i drukowanego we wzory tzw. spódnice wybijane. Dawniej najozdobniejszą częścią stroju kobiecego był gorset aksamitny lub wykonany z jakiegoś innego materiału, adamaszku „parteru", obszywany białym galonkiem. Przo­ dy gorsetu ozdobione były haftem. Zamożniejsze gospodynie w późniejszym okresie, i Ryc. 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek 1922 r. Fot. W. Werner. kiedy już nie noszono spódnic płóciennych pokrytych drukowanym wzorem, ubierały się w bogate spódnice jedwabne. Na spódnice przypasywały kobiety biały lub kolorowy fartuch, równej długości ze spódnicą, w niektórych miejscowościach nawet dłuższy od kiecki. 10 �Ryc. 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i drużbowie oraz goście weselni (pocz. X X w . ) . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A . Lipka. Na nogach nosiły kobiety kierpce; wdziewały je tak jak mężczyźni na skarpety zwa­ ne kopyta, kopytka i na nie dopiero zakładały kierpce. Kierpce umocowywano do nogi za pomocą białych lub czarnych sznurów zwanych notkąci. Sznury te kręcono z koziej sierści. Dziewczęta czesały się w jeden lub dwa warkocze. Włosy przedzielały pośrodku gło" y, rozczesywały na boki i zaplatały w warkocze. Kobiety zamężne nosiły czepce z białego płótna z siatką nad czołem. Na czepiec zakładały chusteczkę wiązaną pod brodą. W dnie powszednie do roboty nakładały na głowę chusteczkę i wiązały ją z tyłu. W czasie niepogody zarzucały na ramiona chusty wełniane zwane odziewaczkami. Dawniej odziewały się białymi, płóciennymi płachtami, łoktusami, obrusami, które czę­ sto były tkane z adamaszku, obszywane brzegiem koronką i ozdobione haftem. Kobie­ ty nosiły łoktusy jeszcze po 1908 r. Dawniej nosiły kobiety do kościoła rodzaj szalów płóciennych, były to rańluchy, które zanikły w końcu XVIII w. W zimie wkładały kobiety kożuszki sięgające do pasa. Były też w użyciu żupaniki, szubki szyte z pąsowego sukna, sięgające kolan. Żupaniki podbite były białym baranko­ wym futerkiem i dookoła również były obszyte futerkiem baranim. Zapinane były na sznurki i świecące guziki. Z dodatków do ubioru należy wymienić korale. Zamożniejsze gospodynie nosiły kilka sznurów prawdziwych korali, uboższe różnobarwne paciorki szklane, najchętniej jednak białe. Strój górali podhalańskich, sąsiadujących z Orawiakami, był całkowicie różny od stroju orawskiego. Ekspansja stroju podhalańskiego na teren Orawy zaznaczyła się w miejscowościach graniczących z Podhalem, szczególnie w Piekielniku i w miejscowo­ ściach będących w kontakcie z pobliskim Podhalem, jak w Chyżnem. 11 �Ryc. 7. Orawiak .w kożuchu orawczańskirn i cza­ pce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i c h a ł Maśliński. szyi i rękawach sznurkiem skręcanym z czar­ nej i białej wełny. Później zdobnictwo bia­ łych cuch zmieniło się i brzegi, oraz oto­ ka przy szyi i rękawy zdobione były apli­ kacją z zielonego sukna i haftem z kolorowej W zimie górale nakładali serdaki z ow­ czych skór, kupow~ane w Liptowie i Nowym Targu. Na głowie nosili kłobuk czyli czarny filcowy kapelusz, który w miarę zmieniania się mody miał szersze lub węższe skrzela czyli rondo. Główka kapelusza otoczona by­ ła w dawnych czasach metalowym łańcusz­ kiem, bądź paseczkiem z naszytymi muszel­ kami. Obuwie stanowiły kierpce. Nogi owi­ jano onucami, a kierpce umocowywano do nogi nawłokami lub skórzanymi rzemienia­ mi. Ryc. 3. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . Pie­ kielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z Albumu Izy­ dora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i ­ c h a ł Maśliński. 12 Mężczyźni na Podhalu nosili strój cał­ kowicie sporządzany z materiałów własnej roboty, a więc koszule z lnianego płótna z wykładanym kołnierzykiem i rękawem wszytym u dołu w obszywkę, cuchy z sukna brunatnego i białego, portki o obcisłych nogawicach z białego sukna z dolnym zakoń­ czeniem zachodzącym na stopę. Portki miały dwa przypory ozdobione parzenicami, któ­ re w zależności od mody zmieniały się, wzbogacały o nowe motywy zdobnicze. Na szwie bocznym nogawic występowały lam­ pasy czerwone lub granatowe z wszytymi ra­ kami. U dołu nad rozcięciem nogawic znaj­ dował się pompon tzw. kistka. Spodnie gó­ rale przytrzymywali wąskim pasem. Baco­ wie nosili wysokie pasy zapinane na 4 klamry. Cuchy z brązowego sukna były dość długie, ozdobione przy szyi i przy dol­ nym zakończeniu rękawów wieloma rzęda­ mi czerwonego sukna z brzegami wyząbkowanymi. Ciemne cuchy używane są do ce­ lów obrzędowych. Ubierają się w nie pyćace, zapraszający gości na wesele oraz w czasie pogrzebu. Podhalanie noszą też cuchy krót­ sze, ciemno brązowe, zdobione niegdyś przy �Kobiety w dawnych czasach nosiły koszule lniane z długimi rękawami, spódnice z lnianego płótna farbowanego i drukowanego we wzory, tzw. iaibanice. Gorset, w daw­ nych czasach zwykle czarny, ozdobiony był mhwami naszytymi na przody i plecy z czar­ nej wełnianej taśmy. Na ramiona kobiety nakładały w chłodniejsze dni lokluse. Obu­ ciem były kierpce. Początkowo strój kobiety podhalańskiej nie był tak barwny jak w późniejszych czasach, tak że W. M a t l a k o w s k i określił go jako „smutny" strój. Z czasem stroje kobiece zmieniły się, wyszły z użycia iaibanice i łokiusy. Spódnice szyto z tkanin fabrycznych bądź jednobarwnych, ozdobionych kilkoma rzędami na­ szytych aksamitek nad obrębem, bądź wielobarwnych kwiecistych tybetów. Gorsety noszono różnobarwne aksamitne, czerwone, wiśniowe, zielone, białe i czarne. Ryc. 9. O r a w i a n k i w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, N o w y Targ (Fot. ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o ) . pow. Z powyższego opisu strojów grup sąsiadujących z Orawą widzimy, że strój górali orawskich miał wspólne cechy ze strojem górali beskidowych, polegające na podob­ nym kroju guni męskiej, zdobnictwo natomiast było bogatsze w guniach orawskich . Podobne były też nakrycia głowy, inne były tylko ozdoby główki kapelusza. Różny był strój kobiecy. Strój górali podhalańskich był całkowicie odmienny od stroju orawskiego. Wspólne dla wszystkich trzech grup górali beskidowych, orawskich i podhalańskich były w stro­ ju kobiecym spódnice szyte z farbowanego i drukowanego płótna oraz łoktusy. Spód­ nice miały też różne nazwy; u górali beskidowych nazywano je spódnica wybijana, na Orawie tłoczelina, na Podhalu iaibanica. 15 13 �ROZDZIAŁ I OBECNY STAN STROJU NA BADANYM TERENIE Strój ludowy na Orawie nie jest już dziś w powszechnym użyciu, zachowały się jed­ nak jeszcze w terenie rzadkie okazy. Są to przeważnie „prucniki" kobiece i męskie oraz spodnie męskie, kobiece koszule i czepce. Nie zachowały się gunie męskie, cuszki ani kożuchy orawczańskie, kapelusze (jeden okaz kapelusza z szerokim rondem zacho­ wał się w Zubrzycy Górnej) ani dawne formy kobiecego i męskiego obuwia (jedna pa­ ra zabytkowych butów męskich zachowała się w Chyżnem). Najstarsi ludzie i wytwór­ cy strojów podają, że już w końcu XIX w., mniej więcej w latach dziewięćdziesiątych zaczęły zanikać pewne części stroju ludowego. Mężczyźni przestali nosić pięknie zdo­ bione gunie o archaicznym kroju, zastępując je „cuszkami" wygodniejszymi w użyciu ze względu na odmienny krój i tańszy koszt. Gunie nie zachowały się w terenie zupeł­ nie. Można je znaleźć tylko w muzeach. Piękny okaz guni orawskiej znajduje się w Mu­ zeum Tatrzańskim w Zakopanem. Wyszły także z użycia kapelusze męskie o szerokiej podwiniętej krezie. Mężczyźni zastąpili je filcowymi kapeluszami typu miejskiego. Jedną z przyczyn zaniku pewnych części ubioru ludowego był fakt odcięcia Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. od dawnych Węgier, i dzisiejszej Czechosłowacji. Uniemożliwiło to mieszkańcom Orawy dawny zakup pewnych części ubioru jak butów, czepców, i dodatków oraz materiałów wysokogatunkowych (np. wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej) na odświętne spodnie. Mieszkańcy Orawy chętnie przechodzili na tańszą fabryczną manufakturę, zarzuca­ jąc stroje tradycyjne. Mężczyźni, szczególnie starsi, nosili do niedawna powszechnie portki, nakładali do nich jako górne odzienie —• fabryczne kurtki. Starsze kobiety no­ siły prucniki, kabaty i spódnice dawnego kroju. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. strój ludowy był jeszcze powszechnie noszony. Nosiło się też części dawniej sporządzonych strojów. Po drugiej wojnie światowej strój orawski zanikł prawie zupełnie. Dziś jesz­ cze starzy mężczyźni noszą portki orawskie, starsze kobiety chodzą w dnie świąteczne w szerokich spódnicach, bluzkach o daw­ nym kroju oraz kabatach. Na ramiona wkła­ dają tzw. „odziewaczkę" to jest chustę typu fabrycznego, lecz i te zachowane w terenie stare okazy odzieży zanikają w szybkim tempie. Sporządzone z wysokogatunkowej wełny kobiece prucniki niszczeją, narażone są na uszkodzenie przez mole, gdyż nie są już tak starannie przechowywane jako oka­ zy niemodnego, wyszłego z użycia stroju. Męskie prucniki starzy mężczyźni często przeznaczają na pochówek . 16 Ryc. 14 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). �ROZDZIAŁ II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ORAWSKIEGO Odtworzenie chociażby w ogólnych zarysach chronologicznych przemian zachodzą­ cych w rozwoju stroju orawskiego jest rzeczą trudną ze względu na prawie zupełny brak źródeł dotyczących minionego okresu. Na podstawie danych uzyskanych drogą badań etnograficznych można stwierdzić, że do końca XIX w. na terenie całej Górnej Orawy utrzymywał się zabytkowy strój. Jak wyglądał strój orawski w XVII i XVIII w. trudno ustalić ze względu na brak danych źródłowych. Odtworzenie wyglądu stroju i ubioru na podstawie relacji ludzi starych możliwe jest dopiero od poł. XIX w. Praw­ dopodobnie w XVII i XVIII w. do sporządzania ubioru używano materiałów własnej roboty, to jest płótna, na co wskazywałby fakt wczesnej uprawy lnu od zarania po­ wstania osad na tym terenie . Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w analizie cennego źródła ikonograficznego, to jest scen polichromii z 1711 r. w kościele w Orawce. W poszczególnych malowidłach obrazujących 10-cioro przykazań widoczne są kobiety ubrane w lniane spódnice z niebarwionego płótna, w lniane gorsety i ioktusy. Mężczyźni są odziani w lniane koszule i obcisłe portki. Obuwie — proste chodaki zwane kierpcami, sporządzane było również we własnym zakresie. 17 Z czasem ludowy strój orawski zaczął się wzbogacać. Kobiety zaczęły nosić spódni­ ce lniane, ale barwione i drukowane we wzory, a mężczyźni — zdobione spodnie i gunie. Największy rozkwit stroju przypadł na drugą połowę XIX w. to jest na okres największego dobrobytu na Górnej Orawie. Ludność miała wtedy poważne źródła do­ chodu z uprawianego tkactwa. Wyrabiano materiały nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Pod koniec XIX w. tkactwo zaczęło się kurczyć na całym Pohalu a więc i na Orawie i odtąd zaczyna się datować stopniowy zanik niektórych części stroju. Zamknięcie granicy politycznej i odcięcie tym samym mieszkańców' Górnej Orawy od źródeł zakupu niektórych części stroju, i materiałów wysokogatunkowych do wyrobu tegoż czy też dodatków do stroju, przyczyniło się ostatecznie do jego zaniku. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. zaczęły się zaznaczać zmiany w orawskim stro­ ju, i tak w męskim — zastąpiono piękne gunie zdobione haftem, tańszymi cuszkami. Przestano nosić kożuchy. Zanikły prucniki dawnego typu ze srebrnymi, dużymi guzika­ mi filigranowej roboty. W ubiorze kobiecym zanikły tloczeiiny — spódnice płócienne farbowane na granatowy kolor i drukowane we wzory. Po zamknięciu granicy w 1918 r. z dzisiejszą Czechosłowacją wsie graniczące z Podhalem przeszły w ubiorze na modę podhalańską. Mieszkańcy Chyżnego i Piekielnika zaczęli nosić portki typu podhalań­ skiego z wyszytymi rakami na bocznych szwach nogawic i parzenicami podhalań­ skimi na przyporach. Także i kapelusze zaczęli Orawiacy nosić podhalańskie z małymi rondami. Dziewczęta w wymienionych wyżej wsiach zaczęły wdziewać zamiast prucników gorsety takiego kroju, jak gorsety podhalańskie i zdobione cekinami. Jak informu­ je gazda Jan Czyż z Piekielnika — mieszkańcy Piekielnika ubierali się niegdyś tak jak w Jabłonce i Orawce, a obecnie tak jak na Podhalu . Tyczy to mężczyzn i młodych dziewcząt, bowiem starsze gospodynie noszą jeszcze do kościoła w dnie świąteczne pru­ cniki. To samo zaznacza się wśród mieszkańców Chyżnego. Mężczyźni i dziewczęta ubie­ rają się po podhalańsku a starsze kobiety po orawsku. Względy natury ekonomicznej również przyczyniły się do zaniku stroju na terenie Orawy. Brak zarobków jakie niegdyś dawało tkactwo sprawił, że mieszkańcy Orawy nie mogli sobie pozwolić na sporządzanie drogich części odzieży. Chętnie zaczęto zastępować dawny strój o wiele tańszymi ubraniami typu fabrycznego. Mężczyźni np. zaczęli nosić do zabytkowych spodni z sukna własnej produkcji lub wysokogatunkowego kupnego — fabryczne kurt18 15 �ki. Tak samo w ubiorze kobiet zaczęły pojawiać się jako okrycie wierzchnie duże fab­ ryczne chusty tak zwane odziewaczki, w miejsce drogich kożuchów. Przejście od daw­ nego zabytkowego stroju do ubiorów pochodzenia fabrycznego odbywało się stopniowo; mężczyźni np. po zaniku zabytkowych guń wkładali cuszki szyte również z sukna swojskiej roboty i sukna fabrycznego, potem nastały „kabaty" to jest kurtki szyte z su­ kna produkcji fabrycznej. Stan majątkowy poszczególnych gazdów często nie pozwalał na sprawienie sobie paradnej guni czy też portek z drogiego fabrycznego sukna z bo­ gatymi pętlicowymi ozdobami. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej, Józef Paniak (92 lata) informował, że nigdy nie posiadał paradnych spodni, gdyż nie był tak zamożny, by je sobie móc sprawić. W latach międzywojennych noszono na Orawie jeszcze strój ludowy, ale były to już resztki zabytkowych okazów stroju. Druga wojna światowa ostatecznie wpłynęła na zanik stroju. Na skutek działań wojennych ewakuowano ludność z niektórych wsi, a po powrocie najczęściej nie było dobytku w komplecie. W okresie rozkwitu stroju ze względu na bliskie kontakty z Węgrami zaznaczały się w nim wpływy stroju węgierskiego przejawiające się w zapożyczonej formie butów z cholewami podwyższonymi z przodu i ułożonymi w kostce w harmonię; w zdobni­ ctwie spodni a nawet w nazewnictwie (gombiki od węgierskiego gombos — guzik). Wi­ doczne też były wpływy niemieckie (ząbki „heklowane" to jest szydełkowe, lub sztrymle — pończochy). ROZDZIAŁ III ZASIĘG BADANEGO STROJU Obszar Górnej Orawy stanowi odrębną całość. Od południowego zachodu graniczy z dzisiejszą Czechosłowacją dawniej z Węgrami, od wschodu z Podhalem, od północy z Beskidem. Strój Górnej Orawy wykazuje pewne podobieństwo ze strojem Dolnej Orawy z tą różnicą, że strój sąsiednich Orawiaków, zamieszkujących bardziej uro­ dzajne ziemie odznaczał się znacznie bogatszym zdobnictwem. Strój orawski wykazuje także cechy pokrewne ze strojem beskidzkim , przejawiające się w podobnych nakry­ ciach głowy u mężczyzn i jednakowym kroju męskich cuch. W obrębie polskiej Orawy w ubiorze poszczególnych wsi zachodziły małe różnice, które pozwalały jednak mie­ szkańcom poszczególnych wiosek odróżniać się wzajemnie. Różnice te polegały na od­ miennym zdobnictwie, z wyjątkiem niektórych wsi graniczących z Podhalem, gdzie i krój był odmienny od orawskiego. Tak więc: 1. mieszkańcy wsi Zubrzycy Górnej i Dolnej, Jabłonki i Orawki ubierali się jednako­ wo; 2. mieszkańcy Podsarnia, Podwilka ubierali się tak, jak wymieniona grupa z tą jed­ nak różnicą, że męskie kamizele prucniki miały brzegi obszyte czerwonymi ząbka­ mi krepindlami oraz dolne rozcięcia nogawic u spodni zdobione były czerwoną wy­ pustką z sukna, (a nie czarną); 3. mieszkańcy Lipnicy Wielkiej i Małej oraz Dolnego Chyżnego ubierali się tak jak inni, różnili się tylko zdobnictwem spodni. Przypory spodni nie były zdobione pę­ tlicowymi ozdobami z czarnej taśmy wełnianej, lecz aplikowanymi kółeczkami z czerwonego sukna; 4. mieszkańcy Górnego Chyżnego ubierali się tak jak mieszkańcy wsi zamieszka­ łych przez ludność polską na terenie dzisiejszej Czechosłowacji — Głodówki, Suchej Góry (łączyła się z Chochołowem). 5. W ubiorze mieszkańców Piekielnika, Podszkla i Harkabuza widoczne były wpły­ wy podhalańskie. Według informacji starych ludzi z Piekielnika, mieszkańcy wsi Piekielnika około 70 lat temu przeszli na modę podhalańską. 19 20 16 �ROZDZIAŁ IV OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Strój mieszkańców Górnej Orawy w II-ej połowie XIX w. składał się: z koszuli, spodni szytych z sukna, kamizeli piucnika, guni, kożucha, kierpców i kapelusza. W zi­ mie zamożniejsi gazdowie nosili kożuchy, a na głowie zamiast kapelusza futrzane cza­ pki. Do pracy w zimie nakładano grube wełniane rękawice plecione, to jest wyrabiane techniką zbliżoną do tkackiej, na drewnianej formie. Na przełomie XIX i XX w. obok kierpców, jako obuwie pojawiły się buty z cho­ lewami. Codzienny ubiór roboczy składał się z tych samych części. Do pracy wkła­ dano podniszczone części stroju odświętne­ go lub specjalnie szyte z przeznaczeniem roboczym portki z tańszych gatunków suk­ na, bez zdobienia cyfrowaniem. Ubożsi gaz­ dowie nosili zarówno w dnie odświętne, jak i na codzień do pracy, portki bez paradnych ozdób, obszyte jedynie na przyporach i dol­ nym rozcięciu nogawic wypustką z czerwo­ nego i czarnego sukna, nie było ich bowiem stać na zamawianie cyfrowanych spodni. Stan zachowania stroju decydował o jego charakterze odświętnym czy codziennym, podniszczone części niegdyś odświęlnego stroju ludowego stawały się ubiorem co­ dziennym. Do odświętnego stroju sprawiano nowe części starannie przechowywane w komorze, by nie straciły świeżego wyglądu. Stąd w ubiorze roboczym można było nie­ gdyś spotkać zarówno i zdobione części odzieży, jak i nie zdobione szyte specjalnie z przeznaczeniem do pracy. Między strojem młodego i starego pokolenia zachodziły róż­ nice. Młodzi nosili portki bardziej „szum­ nie" zdobione, starzy nieraz przez całe ży­ cie chodzili w niecyfrowanych portkach. Młodzi przystrajali sobie także kapelusze kupnymi kramskimi piórami, które zatyka­ no za łańcuszek otaczający główkę kapelu­ sza. Zwyczaj przystrajania kapelusza istniał także u Podhalan . Takie same „kramskie pióra" przypinali sobie drużbowie i pan młody. Nie były to dosłownie pióra ale ozdoba kupowana na targu, składająca się z dwóch rojlek z błyszczącymi drucikami . 21 22 Młodzi mężczyźni nosili też niegdyś sze­ rokie pasy, nie tak szerokie jak Podhalanie. Pasy zapinane były na zwykłe żelazne sprzączki i zdobione geometrycznym orna­ mentem wytłaczanym. Z boku pas miał naszytą kieszonkę do wkładania kapciucha na R y c l t Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, paw. N e w y Targ. Fot. W . Werner. 17 �tytoń, fajeczki i innych drobiazgów. Pasy takie noszone były później już tylko przez pasterzy. Spodnie przetrzymywali mężczyźni wąskim bardzo długim pasem także opasywanym dwukrotnie i luźno opuszczanym niżej talii. Młodzi chłopcy w wieku szkolnym nosili portki płócienne i dopiero gdy Orawiak, był dorastającym chłopcem dostawał pierwsze sukienne spodnie; zwykle w wieku lat dwudziestu. Chłopcy dla zaakcentowania że są już w wieku młodzieńczym, zakładali „pióreczko" własnej roboty z wosku. Piórecka nie były noszone w czasie postu, tylko na Boże Narodzenie. Orawiacy trudniący się wypasem bydła używali biczy lub kijów z samorodnym uchwytem. Często zdobili powierzchnię kija wzorem wycinanym w korze. Starzy gaz­ dowie nie nosili ciupag lecz tylko palicki. ROZDZIAŁ V SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO KOSZULE W najdawniejszych czasach orawskie koszule były szyte z lnianego samodziałowe­ go płótna . Jak wynika z opowiadań najstarszych wytwórców ludowych, koszule mia­ ły pierwotnie krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , to jest składały się z trzech zasadni­ czych płatów, Jednego stanowiącego przód i tył koszuli, złożonego w połowie długości po linii wątku materiału. Pośrodku linii złożenia materiału wycinano otwór na głowę i rozcinano rozporek w przodzie koszuli; z dwu płatów płótna krojono rękawy, które składano na połowę wzdłuż linii osnowy i doszywano do boków koszuli. Pod pachę wszywano tak zwany ćwikieł. Wykrój na głowę wykończony był wąską obszywką. Po obu stronach rozcięcia przodu koszuli przez okrągłe otworki przewleczony był po­ wrózek ukręcony z lnianej przędzy do związywania koszuli pod szyją . Koszule te były krótkie, sięgały do pasa i nie były wpuszczane w spodnie. Miarą długości była wysokość okna w izbie. Kobieta mająca szyć koszulę przykładała płótno do futryny okna i w ten sposób uzyskiwała miarę długości koszuli. Według informacji kobiet szy­ jących koszule nie trzeba było wołać mężczyzn do miary, bo stałą miarą było okno . Później szyto koszule typu p r z y r a m k o w e g o niemarszczonego. Koszule takie były znacznie dłuższe od dawnych, wpuszczano je do spodni. Przy szyi wykończ one były wykładanym kołnierzykiem, na ramionach miały naszyte podłaty, rękaw wszyty był w obszywką. W Chyżnem w ostatnich czasach według informacji ludzi starszych w la­ tach czterdziestych nastały męskie koszule zdobione haftem na przodach koszuli, koł­ nierzu i obszywkach rękawa. Zdobnictwo tych koszul polegało na tym, że między dwie warstwy płótna wszywano skręcone z bawełnianej przędzy pamłoki, powrózki, oddzie­ lając je od siebie stebnówką. W przerwach między rzędami zastębnowanych powróz­ ków haftowano ściegiem płaskim wypukłe listeczki i kropki. Czasami wszywano wstawki z fabrycznym haftem. We wsi Chyżne zachował się jeden okaz takiej zdobio­ nej koszuli męskiej. Specjalistką w szyciu tego typu koszul była Maria Kadłubek z Chyżnego. • 23 24 25 26 SPODNIE Najstarsze spodnie na terenie Orawy szyte były z płótna samodziałowego. Potem zaczęto szyć portki z sukna domowej roboty, a jeszcze później z wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego tak zwanego „bystrzyckiego", bo wyrabianego w By­ strzycy. 18 �Portki z płótna lnianego nosili chłopcy do szkoły. Okres rozpoczęcia nauki w szko­ le był momentem zwrotnym w ubiorze, przejście od sukienki lnianej do pierwszych spodni lnianych, które szyto chłopcom gdy zaczynali chodzić do szkoły. Parobcy w wie­ ku lat 20-tu otrzymywali pierwsze sukienne spodnie, młodzi robili sobie „piórecko",któ­ re przypinali dla zamanifestowania przejścia z wieku chłopięcego do męskiego, ale por­ tki nosili jednak jeszcze płócienne, sukienne bowiem otrzymywali znacznie później. Spodnie używane na codzień a także również na święta przez uboższych gazdów, którzy nie mogli sobie pozwolić na spodnie z droższego sukna, szyte były z sukna do­ mowej roboty tak zwanego „wałaskiego". Gazdowie, którzy nie mieli swojskiego su­ kna szyli spodnie z sukna „kromskiego" ku­ powanego w kramach na targach. Sukno takie było dwojakiej grubości, tak zwana „połówka", używana na portki i „grube", kudłate, używane głównie na kapcie zimo­ we dla kobiet i również na portki. Młodzi a także starsi zamożni gospodarze zamawiali sobie portki z wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej z tak zwanego sukna „bystrzyckiego". Krój nogawic tych spodni podobny jak u Podhalan, zwężał się ku do­ łowi, ale u dołu zakończony prosto bez czę­ ści zachodzącej na stopę. U dołu po stronie zewnętrznej nogawice były rozcięte, dla R y c . 1 2 , orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner, łatwiejszego wciągania ich na nogę. Z przo­ du portki miały dwa przypory. Klapy przykrywające przypory o trapezowatym kształ­ cie z wyząbkowaną u dołu krawędzią nazywały się na Orawie „zaworami" lub „zakła­ dami" (ryc. 11). Portek niegdyś nie zdobiono. Zdobnictwo w dzisiejszej formie weszło, jak informują najstarsi gazdowie, dopiero ok. 1892 r. Parzenice orawskie w formie pętlicowych ozdób naszywane były z czarnej wełnianej taśmy lub czarnej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 12). Dawniej, nim wprowadzono zdobione na przyporach parzenice — obszywano tylko przypory i boczne rozcięcia nogawic wypustkami z czarnego i czerwonego sukna. Wy­ jątek stanowił Podwilk, gdzie boczne dolne rozcięcia nogawic ozdobione były czerwo­ nym suknem. Przypory w dawnych portkach nie zdobionych jeszcze czarnymi pętlico­ wymi parzenicami obszyte były wypustkami z czarnego i czerwonego sukna a w środ­ ku występował sznureczek skręcony z czerwonej i zielonej wełny. Zdobione czarnymi parzenicami spodnie nosili tylko zamożni gazdowie. Stary informator, 92-u letni Józef Paniak z Jabłonki Orawskiej i inni ubożsi gazdowie nosili portki ozdobione tylko na przyporach oblamką. Józef Paniak przez całe życie nosił tylko tak ozdobione spodnie, nie mógł sobie bowiem pozwolić na sprawienie drogich, cyfrowanych spodni. Gazdo19 �wie z Chyżnego nosili portki zdobione na spo­ sób podhalański parzenicami (ryc. 13), wyszy­ wanymi kolorową włóczką i „rakami" przy szwach nogawic. Ubożsi gazdowie na Orawie nie tylko nie nosili cyfrowanych spodni ale również nie szyli portek z wysokogatunkowego sukna „bystrzyckiego" produkowanego w Bystrzycy, gdzie wyrabiano 3 gatunki sukna, bowiem 1 m sukna bystrzyckiego w najwyższym gatunku kosztował 3 reńskie i wystarczał na uszycie 1 pary spodni. (Uszycie i wycyfrowanie ko­ sztowało wówczas 5 reńskich). Ryc. 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner. Pod portki zakładano gacie ze zgrzebnego i pacześnego płótna. Nogawice gaci były u do­ łu wystrzępione lub obrębione. Latem do pra­ cy w polu zakładano niegdyś gacie płócienne bez wierzchnich sukiennych portek. KAMIZELE Kamizele bez rękawów tak zwane prucniki, zwane we wsi Chyżne piuclikami, nosili niegdyś mężczyźni proste w kroju, to znaczy nie wcięte (szwy boczne proste a nie biegnące do linii talii skośnie), poniżej długości linii stanu. Kamizele takie spo­ rządzane były z wysokogatunkowego sukna czarnego produkcji fabrycznej, wyrabiane­ go w Bystrzycy z wełny jagniąt (owiec zwanych buki). Krój kamizeli składał się z trzech płatów, z pleców i dwu przodów zapinanych na duże, stożkowate, srebrne guziki filigranowej roboty. Nosili je tylko bogatsi gazdowie. Jeden okaz takiej kamizeli zachował się w Górnym Chyżnem. Później zaczęto nosić kamizele sporządzane również z wysokogatunkowego czarnego sukna ale o odmiennym kroju. Sięgały tylko do linii talii, były krótsze od dawnych i wcięte w talii. Przody były wykończone u góry klap­ kami, zapinane nie pośrodku lecz z boku, gdyż zachodziły na siebie. Zmienił się też rodzaj guziczków używanych do zapinania prucników. Nowsze prucniki zapinano na małe, białe, stożkowate guziczki porcelanowe. Na drugi przód również przyszywano rząd białych guziczków, tak że uzyskiwano dwa rzędy białych guziczków na przodach prucnika. Jeden rząd guziczków służył do zapinania, drugi przyszywany był dla sy­ metrii. Na klapkach prucnika przyszywano też trzy guziczki gombiki na podobieństwo trójlistnej koniczyny. Prucniki podszyte były szarym, grubym, zgrzebnym płótnem. Gu­ ziczki przyszywane były w ten sposób, że przytwierdzane były na powrózku skręco­ nym z lnianych nici a podłożonym z lewej strony prucnika. Przyszywane były wszy­ stkie jedną nitką na okrętkę do powrózka, przewleczonego przez pętelki guziczków. Prucniki poza guziczkami nie były niczym zdobione. Wyjątek stanowiły prucniki z Podwilka, których brzegi obszyte były czerwonymi ząbkami krepindlami. Prucniki nowszego kroju zapanowały wtedy, kiedy zanikły gunie, to jest w ostat­ nim ćwierćwieczu XIX w. Prucniki, jak i portki były częściami odzieży które się sto­ sunkowo najlepiej zachowały w terenie. Często się zdarza, że ulegają zniszczeniu 20 �na skutek moli; jest ich coraz mniej gdyż starzy ludzie życzą sobie by ich w prucnikach chowano. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej informując o prucnikach podał do wiadomości, że sobie swój prucnik „dzierży do trumny". [Ja sobie to dzierżeni do trumny). GUNIE Na Orawie noszono gunie w XIX w. Według niektórych starych informatorów za­ nikły one 90 lat temu, według innych — 70 lat temu, a jeszcze dokładniej — około 1912 r. Można przyjąć, że moda na gunie ustała na przełomie XIX i X X w. Gunie szyte były z ciemnobrązowego sukna, miały archaiczny k r ó j poncho p o p r z e c z n e g o i ozdobione były haftem z kolorowej włóczki . Zdobione brzegi sukmany i stojący kołnierz (ryc. 14, 15). Motywy zdobnicze haftu na kołnierzu były roś­ linne, wykonane ściegiem łańcuszkowym (linie łamane) i krzyżykami wkomponowany­ mi w załamania linii. Gunie były zapięte na jeden duży ozdobny gombiczek (ryc. 33), 27 28 Ryc. 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym kołnierzem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W.Werner. Ryc. 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobio­ nej haftem .Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. o który dawniej zaczepiano łańcuszek metalowy, później barwną jedwabną wstążkę. Gunie były kosztowne i nie każdy mógł sobie na nie pozwolić. Sukno na uszycie guni kosztowało 10 koron, uszycie i ozdobienie około 10 koron. Gunie zupełnie zanikły w terenie. Można je tylko oglądać w zbiorach muzealnych. Jedyny okaz guni oraw­ skiej znajduje się w Muzeum Tatrzańskim. 21 �Ryc. 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Fot. W. Werner. (nr inw. 2189) CUSZKI Po guniach weszły w użycie na Orawie tak zwane cuszki, o odmiennym niż gunie kroju. Były one wygodniejsze, bo posiadały rękawy nietylko od parady. Najstarsze cuszki, które według relacji starych ludzi, by­ ły cyfrowane nie zachowały się. Późniejsze szyto z ciemno brunatnego sukna, fabrycznej produkcji. Przy szyi wykańczane były klapami ozdobionymi czarną wełnianą taśmą. Cuszki nie ocalały w terenie ani w muzeach. W pa­ mięci starych ludzi przetrwała wiadomość o tym jaki był jej koszt. Sukno na sporządze­ nie cuchy kosztowało 2 reńskie, uszycie z ozdobieniem 15 reńskich. KABATY Kabaty były to długie kurtki z wyszywa­ nymi rękawami, szyte z sukna produkcji fab­ rycznej. Nosili je zarówno starsi mężczyźni jak i młodzi, w okresie kiedy zanikły cuszki. Ryc. 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner. 22 �KOŻUCHY Kożuchy na Orawie noszono w zimie; nosiły je zarówno kobiety jak i mężczyźni. W II-ej połowie XIX wieku i na pocz. XX w. noszono tak zwane „kożuchy orawczańskie", gdyż szyte były w Orawce przez Kilanowicza i Szczechurę. Kożuchy były szyte ze skór owczych, barwionych na kolor jasno brązowy i ozdobione aplikacją z białej cienkiej skórki (ryc. 18, 19). Kożuchy orawczańskie noszone były na terenie całej Orawy przez zamożniejszych gazdów. Noszono także serdaki ze skór owczych kupowane przed 1918 r. w Liptowie, zaś po 1918 r. w Nowym Targu. Ryc. 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. Ryc. 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. PASY Do przytrzymywania spodni powszechnie noszono długie skórzane paski szerokości około 5 cm z ozdobną mosiężną klamrą (ryc. 20). Paski przewlekano przez górny obręb spodni, zapinano na klamrę, następnie drugi raz otaczano talię paskiem w ten sposób, że pas zwisał poniżej linii talii. Według informacji najstarszych ludzi opasków nie noszono powszechnie na Orawie, nosili je niegdyś młodzi orawiacy a później pasterze. Opaski orawskie nie były tak szerokie jak pasy podhalańskie; zapinane były na trzy żelazne klamerki. Powierzchnia opaska zdobiona była tłoczonym ornamentem geome­ trycznym, z boku przyszyta była kieszonka ze skóry do przechowywania kapciucha na tytoń, iajki i innych drobiazgów. Okaz takiego opaska ze wsi Podwilk znajduje sią w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 23 �Ryc. 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N a w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559). UCZESANIE I NAKRYCIE GŁOWY W XIX w. mężczyźni, zarówno młodzi jak starzy, nosili długie włosy do ramion. Roz­ dzielali je pośrodku głowy i rozczesywali na boki (ryc. 10). Dziadek 80-cio letniego Stefana Słobody z Chyżnego pamiętał, że jeszcze jego dziadek nosił długie niestrzyżone włosy, dopiero bowiem pod koniec X I X w. Orawiacy zaczęli strzyc włosy. Na głowę zakładali kapelusz filcowy z szerokim rondem, o lekko podwiniętych brze­ gach. Niegdyś kapelusze miały wysokie główki, fakt ten znajduje potwierdzenie w ma­ teriale ikonograficznym; przedstawieni na freskach w kościele w Orawce pasterze ubrani są w takie właśnie kapelusze. Również dawne figurki szopkowe z kościoła w Lipnicy, przedstawiające pastuszków — wyposażone są w kapelusze z wysokimi główkami. Główka kapelusza otoczona była mosiężnym łańcuszkiem, w późniejszych czasach — czarną taśmą weł­ nianą. We wsi Chyżne i Pie­ kielniku noszono kapelusze podhalańskie z nałożonymi dookoła główki muszelkami. W zimie Orawiacy nosili czap­ ki podbite futrem. Główka czapki składała się z czterech części i uszyta była z wełnia­ nego materiału koloru granato­ wego, brązowego lub czarnego. Na czubku czapki był pompon Ryc. 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o ­ w y Targ. Fot. W . Werner. 29 zwany pochwalone . Czapka miała nad czołem czółko z futra, a dookoła głowy nównież otok z futra, sporządzany z nóżek owiec. Główka czapki podbitą była w środku kożuszkiem owczym. Podczas silnych mrozów opuszczano otokę czapki na uszy. 24 �OBUWIE Orawiacy nosili powszechnie kierpce umocowane do nogi skórzanymi rzemieniami, zwanymi nawłoki. Kierpce sporządzano we własnym zakresie ze skóry kupowanej na targu już „porzezanej" na kierpce, to znaczy z naciętych odpowiedniej wielkości pła­ tów skóry. Krój kierpców był niegdyś inny, były one szyte na „owijkę" a potem na „kostkę". Pod koniec XIX w. zapanowała moda noszenia butów z cholewami o pod­ wyższonej z przodu cholewie i harmonijką u kostki. Wysokie buty nosili tylko zamoż­ ni gazdowie, stąd nie było ich zbyt wiele na terenie Orawy. Zachowała się tylko jedna para takich butów we wsi Chyżne. Buty zamawiano w Liptowie. Po 1918 r. nie sprawiano już nowych butów tego kroju. Ludność miejscowa widocznie zwracała uwagę na rodzaj obucia, o czym świadczy piosenka : 30 n u Nie dej mnie mamick o, nie dej mnie za nieg o, B o sie mi widzi "obuwanie jeg o. u INNE u DODATKI DO STROJU MĘSKIEGO Nogi przed obuciem owijano onucami z lnianego płótna. Do sporządzenia męskich onucek używano przeważnie płatów pozostałych ze starej, zużytej koszuli, sprane płótno bowiem było bardzo miękkie. Używano też na onuce nowego mocniejszego płótna. W zimie przy pracy mężczyźni używali grubych plecionych rękawic. Rękawice no­ szone były tylko w dnie powszednie; w dnie świąteczne z reguły rękawic nie noszono. Rękawice wykonane były na drewnianej formie, na którą zakładano osnowę, zaczepioną na zacięciach brzegów formy i za pomocą drewnianej iglicy przeplatano wątek weł­ niany. Tkanie rękawic zaczynano od ich wierzchołka. Na osnowę zwykle używano wełny w naturalnym kolorze, a na wątek — wełny barwionej, uzyskując w ten sposób rękawiczki w kolorowe pasy (ryc. 21). Ręka­ wice męskie wyrabiano głównie w Lipnicy i Orawce. Ciupag górale orawscy nie nosili. Starsi gospodarze używali tak zwane paiice- były to laski samorodnego kształtu to jest kije z uchwytami będącymi naturalnym skrętem ko­ rzenia. Młodzi, trudniący się wypasem bydła używali biczów i kijów z samorodnym uchwy­ tem w postaci zgrubienia. Powierzchnię kija zdobiono motywem zdobniczym, często roślin­ nym lub geometrycznym przez wycinanie no­ żykiem kory drzewa (ryc. 22). Orawiacy udający się w drogę nosili torby skórzane dość dużych rozmiarów. Torby spo­ rządzane były z płata skóry złożonego w ten sposób, że jeden koniec stanowił klapę torby. Boki torby zszyte były rzemykiem skórzanym, a powierzchnia ozdobiona tłoczonym ornamen­ tem geometrycznym. Torbę zawieszano na sze­ rokim 5 cm rzemieniu, przyszytym pod klapą Ryc. 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner. 25 �i spiętym z boku ozdobną mosiężną klamrą (cyc. 23). Orawiacy używali fajek, odmiennych w kształcie niż na Podhalu. Były to gliniane fajki nie obkładane na całej powierzchni bla­ chą, lecz tylko z otoka blaszaną przy otworze i wysokim stożkowatym blaszanym wieczkiem. Cybuszek fajki był prosty i dość długi, ale nie wygięty, jak w fajkach podhalańskich (ryc. 25). Ważnym dodatkiem do stroju męskiego by­ ły guziki i klamry. Guziki zdobiły dawne mę­ skie prucniki; wykonane były często ze srebra filigranową robotą. Kształt miały stożkowaty. Ten typ gomhików kupowali sobie jedynie za­ możni gazdowie. Okazy takich guzików znaj­ dują się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopa­ nem. Do guni przyszywany był jeden duży ,,gombik" ołowiany, ozdobiony krzyżykami. Służył on do zaczepienia spinającego oba przo­ dy guni łańcuszka lub wstążki (ryc. 33). Mosiężne klamry znajdowały zastosowanie w męskim stroju orawskim w paskach do spod­ ni i przy torbach skórzanych. Nie miały nato­ miast zastosowania przy opaskach, jak na Pod­ halu. Zdobione były odlewanym wypukłym ornamentem roślinnym; natomiast klamry słu­ żące do spinania rzemienia torby skórzanej były duże, prostokątne, o ostro zakończonych krótkich bokach i ozdobione krzyżykami (ryc. 24a), Pierścionki mosiężne nie zachowały się już zupełnie w terenie, można je znaleźć jedynie Ryc. 23. S k ó r z a n a torba orawska. Chyżne, w zbiorach muzealnych. Były to pierścionki pow. N o w y Targ. Fot. w. Werner z okrągłą tarczką, na której wyryto litery IHS; były to zarazem obrączki ślubne, (ryc. 24c). Uzupełnieniem stroju i jego ozdobą były tak zwane piórka; pan młody przypinał je do cuszki, drużbowie oraz dorastający chłopcy mieli również podobne. a b c Ryc. 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. 26 Muzeum �Według określenia informatorów piórka pana młodego i drużbów zwały się „kramskie" gdyż kupowano je w kramach na targu, przeważnie po drugiej stronie granicy. Składały się z małych rojtów to jest wstążek marszczonych w kolistą falbankę i błysz­ czących drucików. Dorastający chłopcy natomiast nosili też „piórka" własnej roboty Ryc. 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. wykonane z wosku. Od czasu gdy granicą zamknięto dostęp do źródeł zakupu, zaczęto wyrabiać „piórka" zarówno dla pana młodego jak i dla drużbów we własnym zakresie, ze stearyny. Formowano z niej małe kwiatki. Piórka takie przypinał pan młody do cuszki i do kapelusza, drużbowie do chusty przyczepionej skośnie na piersi oraz za łańcuszek otaczający główkę kapelusza (ryc. 26). Dodatkiem do stroju drużbów były duże białe chusty sporządzone z płócienka fabrycznego i wykończone szydełkowanymi ząbkami. Były to te same chusty których kobiety używały w dnie świąteczne do kościoła, trzymając je albo w ręku, albo owija­ jąc w nie duże książki do nabożeństwa. Ryc. 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. 2? �R O Z D Z I A Ł VI OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO Ubiór codzienny kobiety orawskiej składał się z koszuli szytej z płótna domowej ro­ boty, spódnicy, w najstarszych czasach — płóciennej, później kretonowej, zapaśnicy, prucnika, chusteczki na głowę i kierpców. Na strój świąteczny składały się: 1) bardziej strojna koszula, szyta z cienkiego fabrycznego płócienka, 2) suknia, to jest spódnica sporządzana niegdyś, to jest w XIX w. z płótna domowej roboty farbowanego i druko­ wanego we wzory w farbiarniach. „Suknie" takie nosiły nazwę tłoczelina. Na przeło­ mie XIX i XX w. zaczęto nosić „suknie" również z fabrycznych tkanin z tybetu, suk­ na, alpagi, 3) zapaśnica zapaska czyli fartuch, 4) prucnik to jest gorset, 5) kosiczka chu­ sta zawiązywana na prucnik, 6) łoktusa, 7) czepiec, 8) chusta na głowę, 9) obuwie, 10) letac — bluzka o specjalnym kroju, mocno wcięta w pasie, 11) kożuch. Dziewczęta chodziły z gołymi głowami, stąd łatwo było je odróżnić od kobiet zamęż­ nych, które nosiły czepce z zawiązaną na wierzchu chusteczką, związaną pod brodą. Podniszczone części stroju świątecznego stawały się ubiorom roboczym, za wyjąt­ kiem koszul, które szyto specjalnie z przeznaczeniem do codziennego użytku z płótna domowej roboty, zwykle z krótkim rękawem, wykończonym rojtem czyli falbaną. Strój panny młodej w XIX w. składał się: 1) z paradnej koszuli, uszytej z „szyfo­ nu" to jest cienkiego płócienka fabrycznego, zależnie od pory roku albo z długim rę­ kawem szytym z całej Szerzyny płótna i ułożonym na ramieniu a przy obszywce w dro­ bniutkie „zbiory", albo z krótkim rękawem sięgającym łokcia. Obszywka długiego rę­ kawa obszyta była małym rojtem, cipkami, ząbkami, lub haftem fabrycznym. Rękawy do łokcia również wykończone były „rojtem" obszytym ząbkami lub ozdobionym szydełkową koronką. Przy szyi koszula taka wykończona była również strojnym „roj­ tem". Do stroju młodej należał: fartuch to jest spódnica z cieniutkiej tkaniny białej, w odróżnieniu od innych spódnic z bardziej trwałych materiałów, zwanych sukniami . Młoda nakładała spódniki czyli halki, zdobione u dołu haftowanymi i „heklowanymi" to jest robionymi szydełkiem, ząbkami; letac — czyli bardzo wykrygowaną bluzkę (ryc. 32); chusty-sza/onki tybetowe, zwykle w barwne kwiaty. Na nogi nakładała topanki czyli buciki a na głowę wieniec ślubny, składający się zwykle z różyczek. Wieniec był kupny, potem wprowadzono wianuszki sporządzane we własnym zakresie ze stearyny i gałązek mirtu, takich samych jak w bukiecikach przypinanych drużbom. 31 Ryc. 27. Orawskie iglice do w ł o s ó w . Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. Późniejszy strój panny młodej składał się z koszuli, sukni to jest nicy i kwiecistego prucnika. Obecnie ubierają się do ślubu na biało, dzenia fabrycznego. Druhny ubierały się podobnie jak młoda, tylko ców na głowie; włosy splatały w jeden warkocz z wplecionym weń wstążką. 28 tybetowej spód­ w suknię pocho­ nie miały wień­ sznurkiem czyli �R O Z D Z I A Ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO KOSZULE 32 Koszule kobiece na zbadanym terenie mają k r ó j p r z y r a m k o w y , gładki . Koszule były krótkie, sięgały do pasa. Na przód i tył koszuli używano płatów płótna o szerokości materiału, składanego wpół, wzdłuż linii wątku. Pośrodku linii złożenia ma­ teriału wycinano otwór na głowę i rozcinano z przodu rozporek długości 15 cm. Na ra­ miona naszywano podłaty. Boki koszuli zszywano od dołu, nie zaszywając do samej góry, rękawy również zszywano od dołu, nie doszywając u góry do końca. W niezaszyte do końca krawędzie rękawa i boków koszuli wszywano ćwikieł (ryc. 28). Rękawy przed wszyciem układano igiełką w zbiory i wszywano pod podłaty. Zakończenie ręka­ wa również układano w ten sposób i wszywano w obszywkę. Także przód i tył koszuli przy szyi układano w „zbiory" i wszywano w listewkę z doszytym „rojtem". Uboższe kobiety miały koszule wykończone przy szyi tylko obszewką, zamożniejsze nosiły ko­ szule z dużym „rojtem", wykończonym szydełkową koronką lub fabrycznym haftem z ząbkami. Koszule używane na codzień do pracy szyte były z płótna swojej robo­ ty. Miały krótki rękaw do łokcia z „rojtem" zaobrębionym u dołu. W języku miejsco­ wym nazywały się takie rękawy „rękaw krótki majkieciasty". Koszule odświętne szy­ te były z muselinu czyli cienkiego płótna, które umożliwiało uzyskiwanie szerokiego rękawa przez układanie płócienka w drobniutkie fałdy. Świąteczne koszule miały przy szyi szersze, bardziej paradne „rojty" obrobione szydełkową lub fabryczną koronką. Koszule świąteczne posiadały dwojakie rękawy, długie, u których rękaw wszyty był w oszewkę u dołu wykończoną małym „rojtem", a obszyty „cipecką", z oszewką często zdobioną skromnym białym haftem — albo rękawem krótkim z dużym „rojtem", wy­ kończonym koronką szydełkową lub fabrycznymi ząbkami. 29 �SPÓDNICE Spódnice nazywano na Orawie sukniami. Najdawniejsze spódnice noszono z płótna niebarwionego swojskiej roboty. Potem weszły w modę spódnicę płócienne, farbowane, tak zwane tłoczeliny, koloru ciemnogranatowego, drukowane w biały wzór. Zwały się one również turczaniny, to też kramarze wołali: „pójdźcie po turczaniny". Płótno prze­ znaczone na szycie spódnic oddawano do farbowania do Słanicy, wioski słowackiej. Od­ bywało to się w ten sposób, że na jarmarki do Jabłonki, które odbywały się co dwa ty­ godnie przychodzili farbiarze z farbiarni w Słanicy i w budach wywieszali czarne płachty z „mustrami" czyli wzorami. Kobiety wybierały sobie wzór i oddawały farbia­ rzom płótno do farbowania i drukowania. W następny jarmark otrzymywały od far­ biarzy już „zafarbione" płótno. Czasami ludzie sami nosili płótno do Słanicy, Informatorka, Anna Giądło (lat 75) jako mała dziewczynka chodziła z ojcem do farbiarni. Farbiarnia w Słanicy słynęła z dobrego farbowania. Na terenie polskiej Orawy w Lip­ nicy też była farbiarnia, ale „płoną". Barwione w niej płótna na spódnice płowiały, mówiono że „gdy słonko zaświeciło zaraz płowiały" ' Wzory spódnic drukowanych w Słanicy według informacji starszych kobiet, to przeważnie były kwiaty, u dołu szlak 20-o cm, drukowany w kwiaty. Noszono także płótno do farbowania do Bobrowa, ale mieszkańców Polskiej Orawy obsługiwała głów­ nie farbiarnia w Słanicy, prawdopodobnie z powodu udogodnień stosowanych przez farbiarzy na jarmarkach w Jabłonce i wysokiej jakości wykonania. Chyżnianie nosili płótno do farbowania do farbiarni w Chochołowie lub Dubowie pod Orawskim Zamkiem a nawet do Trenczyna. Informatorka podała że chodziła tam w 1914, 1916 a ostatni raz w 1918 r. Tloczelina uszyta była z 6-u, 7-u a nawet 9-u szerzyn płótna. Długość spódnicy wy­ nosiła przeważnie 1 m. Informatorka, Karolina Zubrzycka z Jabłonki Orawskiej (lat 70) 33 30 3 4, 35 �odziedziczyła po babce „tłoczeiinę" uszytą z 7-u szerzyn płótna, informatorka zaś z ta­ kiej „tłoczeliny" przerobiła sobie dwie spó­ dnice, które były jeszcze dostatecznie sze­ rokie. Najstarsze „tłoczeliny" szyte były w ten sposób, że „zadek" sporządzony był z far­ bowanego płótna i składał się z 4-ch sze­ rzyn płótna, a „przodek" uszyty był z niebarwionego płótna. (Tablica barwna). Na przednią część spódnicy, sporządzoną z niebarwionego płótna nakładano zapaśnicę, czyli fartuch. Później noszono tłoczeliny sporządzone w całości z barwionego i dru­ kowanego płótna. Prawdopodobnie zależne to było od stopnia zamożności gospodyń; sporządzane bowiem w całości z farbowane­ go płótna spódnice były kosztowniejsze, należało bowiem więcej metrów tkaniny oddać do barwienia i drukowania. „Tłocze­ liny" zanikły w I-szym ćwierćwieczu XX w., mniej więcej około 1920 r. Nastąpiły po nich do złudzenia imitujące oryginalne „tło­ czeliny" tak zwane „tureckie tłoczeliny" lub krótko — tuiczaniny. Były to spódnice sporządzone z wysokogatunkowego kretonu zwanego kartonem, gęstego jak skóra, w ko­ Ryc. 30. Orawianka w spódnicy ręcznie drukowa­ lorze granatowym i drukowanym białym nej w tzw. tloczelinie i loktusie, założonej na spo­ sób „ o p a s t e r z y ć się". J a b ł o n k a Orawska, pow. wzorem. Obok „tureckich tłoczelin" zaczęto N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska. nosić „suknie" z innych fabrycznych tka­ nin tak zwane „szafotowe" — tybetowe, „orlinowe" — w rodzaju alpagi oraz „sztofowe" — z sukienka. „Tłoczeliny" obszyte u dołu „sznurkiem", to jest czarną ta­ siemką. Paradne suknie sztofowe obszyte były 3 razy dookoła taśmą, a nawet nie­ raz i 7 razy. U dołu wykończone były szczotką. Od spodu brzeg spódnicy podszyty był tak zwaną podłózką czyli listwą ze sztywnego płócienka, wysoką od 14 — 20 cm. Po prawej stronie zwykle „podłózka" była stębnowana białymi nićmi. Paradne suknie prócz zdobienia kilkoma rzędami czarnej taśmy, zdobiono koronkową cipką lub Icrepindą (nowsza nazwa). Były to koronki fabryczne, imitujące jednak ręczne, klocko­ we. Barwy tych koronek dobierano kontrastowo do barwy spódnic; i tak na ciemnej spódnicy naszywano białoczerwone, a na jasnej — ciemnobrunatne koronki. Naszywano je w dość dużym odstępie u dołu, na wysokości kolan (ryc. 30). W pasie spódnice ułożone były w fałdy, i wszyte w obszywkę. Do końców obszywki doczepione były „powrózki", którymi otaczano talię i owiązywano dookoła. Najstarsze spódnice nie były podszywane „podłózkami". Panna młoda w dniu ślubu wkładała białą spódnicę z cieniutkiej tkaniny przypomi­ nającej gazę, zwaną „fartuch". Fartuch to nazwa spódnicy uszytej z cieniutkiej tka­ niny fabrycznej, imitującej tkaniny rąbkowe. Ten typ spódnicy nosiło się tylko do ślubu. Pod spódnicę noszono spodniki. Zwykle nosiło się ich 5—6, jedna na drugiej gdy kobieta była zamożna, a chudobniejsze miały tylko 3—4. Pierwszy spodnik zakładany był wprost na ciało, gdyż bielizny spodniej się nie nosiło. Spodnik uszyty był z 4—5 szerzyn płótna swojskiej roboty. Na ten pierwszy spodnik używano płótna pacześnego tj. z drugiego czesania; płótna natomiast pacześnego z pierwszego czesania używano 31 �do sporządzania męskiej bielizny. Na ten pierwszy spodnik z pacześnego płótna na­ kładano następne, szersze, uszyte z więk­ szej ilości szerzyn płótna, przeważnie z 5-ciu, a czasem nawet zakładany pod spódnicę spodnik uszyty był z 7-miu, a nawet z 9-ciu szerzyn. Przy sporządza­ niu spodników poszczególne szerzyny płótna łączono ściegiem zwanym cirką. U dołu spodniki obrębiano ręcznie. U gó­ ry w pasie wszyte były w obszywkę. Obszywka miała na końcach doczepione „powrózki", którymi obwiązywano się dookoła talii. Po pierwszej wojnie światowej weszły w modę spodniki „organowe" czyli z ma­ teriału sporządzonego we własnym za­ kresie na warsztacie tkackim z osnową lnianą i wątkiem z pamłoki, to jest fab­ rycznej przędzy, kupowanej w Terczynie (paczka pamłoki kosztowała 3 reńskie). Spodniki płócienne wykończone były u dołu obrąbkiem, wyjątek stanowiły płó­ cienne spodniki panny młodej, wykań­ czane u dołu ząbkami. Spodniki organo­ we obszywane były u dołu „rojtami". Wyrabiane przez kobiety materiały na Ryc. 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z wyżką przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Oraw­ spodniki tkane były w ten sposób, że ska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. osnowa była z lnu, a wątek z lnu i przę­ dzy bawełnianej „pamłoki". Do połowy XIX w. na Orawie kwitło tkactwo, dostarczano tkaczom do wykonywania zamówień przędzy bawełnianej a z resztek tkano właśnie paseczki, używając na ten cel przędzy w kolorze różowym. Niestety nie zachowały się ani gotowe spodniki, ani próbki materiałów. Z czasem po zamknięciu granicy, kiedy już trudno było zdobyć przędzę, zaczęto nosić spodniki „organowe'" czyli kretonowe z fabrycznej tkaniny, ale imitujące w kolorze dawne, tkane na warsztatach. Były to bowiem materiały różowe w białe paseczki. Starsze kobiety nosiły także spodniki „barchetowe" czyli flanelowe. ZAPASKI Zapaski czyli fartuchy zwały się na Orawie zapaśnice. Noszone były przez kobiety zamężne i dziewczęta. Szyto je z 5-u szerzyn materiału, tak że prawie zakrywały spód­ nicę. Szyte były z cienkich płócien fabrycznych, czarnych lub białych. U dołu były prosto obrębione, u góry w pasie ułożone w gęste „zbiory" i wszyte w obszywkę, której końce związane Były na „kiecki" czyli kokardy. Zapaśnice zanikły jednocześnie z „tłoczelinami" na przełomie XIX w. Najstarsze „tłoczeliny" miały wszyty przód z niebarwionego płótna i tym samym musiały być przykrywane zapaśnicą. Na zanik zapaśnic wpłynęła zmiana mody w orawskim ubiorze kobiecym. 32 �GORSETY Gorsety zwano na Orawie prucnikami. Szyte były z cienkiej, wysokogatunkowej tkaniny wełnianej, zwanej przez ludność miejscową szafotem lub delinem. Był to ty­ bet jednobarwny i wzorzysty w drobne kwiatki. Uboższe kobiety szyły także z innych materiałów np. z tak zwanego orlijonu to jest szorstkiego materiału, w rodzaju alpagi. Krój starszych „prucników" był odmienny od prucników późniejszych. Przód prucnika był skrojony łącznie z połową pleców. Krój prucnika składał się więc tylko z dwu czę­ ści i falbany doszytej u dołu. Późniejsze prucniki miały szwy po bokach. Krój więc skła­ dał się wtedy z trzech części, dwu przodów i pleców oraz falbany. Falbanę nazywano rojtem. „Rojty" łączono ze stanem prucnika na tak zwaną „babkę". Przemarszczano falbanę przed przyszyciem do prucnika w ten sposób, że tworzyły się dekoracyjne ząbki. Prucniki podszyte były zgrzebnym lnianym płótnem. Przody ich zapinano na guziczki, przeważnie na 10. Dawniejsze prucniki zapinane były na metalowe, pękate srebrne lub mosiężne, z kolorowymi akcentami imitującymi emalię, guziczki; późniejsze prucniki zapinane były na guziczki z czerwonej, zielonej lub czarnej masy, dobierane zwykle do koloru wzoru materiału. Nowsze prucniki zapinane były na białe, stożkowa­ te guziczki z masy. Sposób przyszywania guziczków do prucnika był taki sam, jak, na całym Podhalu. Do lewego brzegu przodu prucnika, wzdłuż krawędzi przyszywano po­ wrózek skręcony z lnianych nici. Guziczki przyszywano na wylot przez materiał i po­ wrózek. Wszystkie guziczki przyszywano kolejno zawsze tą samą nicią, co zapobie­ gało zagubieniu czy urwaniu się guziczka. Tylny szew prucnika usztywniony był tak zwaną „trzciną" czyli płaskim cienkim prętem, wykonanym domowym sposobem. Służył on zamiast fiszbinów. Starsze prucniki bywały jednobarwne lub w paseczki (ryc. 34), późniejsze z tybetu w kwiatki. Prucniki zdobione były czarną wełnianą taś­ mą, przyszywaną wzdłuż szwów prawego przodu prucnika, dookoła wycięcia szyi i dookoła wykroju na ramionach. Taśma zdobiła także plecy prucnika i przyszywana była w ten sposób, że podkreślała wcięty kształt pleców, (w kształcie litery V). Dolny brzeg „rojty" prucnika także był obszyty wełnianą taśmą. W prucniku z 1895 r. za­ chowanym w Jabłonce Orawskiej zdobnictwo ogranicza się do opisanych szczegółów. Prucnik z 1897 r. zachowany również w Jabłonce Oraw­ skiej jest bogato zdobiony, gdyż oprócz falistej linii z okrągłymi kluczkami naszytymi z siutażu dookoła czarnej taśmy w kształcie litery V, u. gó­ ry pleców przy wykroju na szyję posiada dużą kluczkę z naszytym ósemkowatym motywem z czarnego siutażu. Takie zdobienie prucników kobiecych było powszechne, wyjątek stanowi Chyżne, gdzie w prucnikach dookoła wykroju szyi występują ząbki wykonane z tego samego materiału co prucnik, to jest z tybetu. Ten spo­ sób zdobienia nazywa się „na babkę". W prucni­ ku z 1895 r. w Jabłonce Orawskiej w skromnym zdobnictwie pleców, podkreślającym tylko linię talii zastosowano starodawne guziczki metalowe z kolorowymi ozdobami imitującymi emalię. Pru­ cnik ten charakterystyczny jest tym, że doszyta falbana (szer. 20 cm) jest szersza niż u innych — późniejszych. Ryc. 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . 33 �BLUZKI-LETACE, KABATY Starsze kobiety w wieku około 40 lat nosiły w XIX w. a nawet jeszcze w pierwszym ćwierćwieczu XX w. bluzki zwane letace silnie wcięte w pasie i dokładnie dopasowa­ ne. Przestano je nosić na skutek zmiany mody. Zastąpione potem zostały przez ka­ baty. Kabaty noszone były przez starsze kobiety po drugiej wojnie światowej a moda ta została przyniesiona ze Słowacji. Były to dłuższe bluzki z rękawami i bez rękawów, szyte z wełnianych materiałów (ryc. 31). Brzegi obszyte były szerokim pasem z czarnego aksamitu lub czarnym materiałem imitującym baranek. Noszone były w chłodne dnie zarówno w święta do kościoła, jak i w dnie robocze do pracy. W zimie kobiety i dziewczęta nosiły kacabajki, to jest kurtki szyte z sukna ze srebr­ nymi guzikami; na to kładły łoktusę, a w późniejszych czasach, kiedy zanikły łoktusy — odziewaczki to jest ciepłe duże chusty fabryczne. Zamożniejsze kobiety zamiast „kaca­ bajki" nosiły kożuchy. Kacabajki podbite były od spodu flanęlą. ŁOKTUSY, KOSICZKI, CHUSTY Łoktusy noszone były w XIX w. Babka informatorki, Karoliny Zubrzyckiej jeszcze nosiła łoktusę. Według informacji 80-cio letniej kobiety z Jabłonki Orawskiej „łoktusy" noszone były jeszcze w okresie jej młodości, czyli że zanikły na przełomie XIX i XX w. Łoktusy wykonane były z cienkiego swojskiego płótna. Długość wynosiła 197 cm, szer. 73 cm. Szyto je z dwu szerzyn płótna. Obie Szerzyny płótna łączone były ściegiem zwanym cirką. Krótkie boki łoktusy wy­ kończone były mereżkowym obrąbkiem. Łoktusa noszona była nietylko w czasie pogo­ dy, ale i w czasie deszczu; była okryciem ochronnym. Zarzucano ją wówczas na głowę i wiązano na szyi, a z tyłu opadała wzdłuż pleców. Ten sposób noszenia łoktusy nazy­ wał się „opasterzyć się". Gdy weszły w modę „kosiczki" noszono łoktusy tylko w cza­ sie niepogody. Kosiczki noszono później niż łoktusy, albo równorzędnie. Zanikły w I-szym ćwierć­ wieczu XX w., mniej więcej 50 lat temu. Wykonane były z fabrycznych kwiecistych chust tybetowych specjalnie pociętych w ten sposób, że u dołu był trójkąt i doszyte końce wiązania. Kosiczkę zawieszało się na ramiona, a końce krzyżowało na plecach i wiązało z tyłu, w pasie. Kosiczki bywały także białe z „muselinu" ozdobione wyszy­ wanymi kwiatami; niestety nie zachowały się. Kosiczkę noszono zawsze na prucniku. Równorzędnie z kosiczkami noszono także szaionki. Były to duże kwieciste chusty ty­ betowe, nakładane także do ślubu. KOŻUCHY W XIX w. i w I-ym ćwierćwieczu XX w. nosiły kobiety w zimie kożuchy tak zwane „orawczańskie", o takim samym kroju i zdobnictwie jak męskie. Były to kożuchy jas­ no brązowe z aplikacjami z białej skóry (ryc. 5). Na kożuch w XIX w. kobiety nakła­ dały jeszcze łoktusę. Kożuchy orawczańskie szyto w Orawce. Szył je Kilanowicz. 34 �uczesanie i Nakrycie głowy Dziewczęta zaplatały pierwotnie włosy w jeden warkocz. Później pleciono włosy w dwa warkocze. W koniec warkocza wplatały dziewczęta „sznurecki" czyli wstążki, które wiązały na „kiecki" czyli kokardy. „Sznurków" używano w różnych kolorach, białe, czerwone i różowe. Kobiety zamężne rozdzielały włosy pośrodku głowy, z tyłu wiązały włosy powróz­ kami, splatały w dwa warkocze, przetykały przez włosy tak zwaną „iglicę" metalową, zdobioną ornamentem stempelkowym lub ażurowym i okręcały dookoła iglicy warko­ cze (ryc. 27). Na to uczesanie zakładały czepiec. Na czepiec nakładały chustkę „szmat­ kę", „delinową" „tybetową" lub „chodzijaką". Uboższe kobiety, które nie mogły sobie kupić iglicy przetykały przez warkocze kawałek patyka. Wszystkie przybory do przystroju głowy jak wstążki, czepiec, iglicę i chustki kupo­ wano w sklepach lub na jarmarkach. Czepce kupowano po słowackiej stronie na targach. Wyrabiano je w Zubercu i Białym Potoku. Pv.ównież iglice kupowano na targach. Prawdopodobnie dostarczane były na targi przez wędrownych handlarzy. Czepce wykonywane były na „klockach" techniką „filet". Przez oczka siatki prze­ wlekano igłą białą bawełnianą nicią wzory, które prawie nigdy nie powtarzały się. Każdy czepiec miał inny wzór (ryc. 35). Czepiec ozdabiały kobiety „sznurkami" to jest przewlekały przez oczka siatki wąskie wstążeczki, którymi ściągały siatkę czepca, na­ dając mu kształt kapturka. Wstążeczkę wiązano pod brodą. Dookoła twarzy zdobiono czepce siatkową falbaną. Czepce noszono do 1920 r. Kobiety zamężne nie chodziły w samym czepcu, lecz nakładały nań chustkę zwaną „szmatki delinowe" lub „delinki". Obuwie, onuce, nawłoki W XIX w. kobiety i dziewczęta nosiły kierpce, a w zimie płytkie pantofle z sukna. Stopę okręcano onucką, prostokątnym płótnem sięgającym kolan. Onucki robiono ze starego materiału lub płótna zużytej koszuli. Onuce przymocowywano do nogi za po­ mocą nawloczki czyli 3 m długości sznura, skręconego z czarnej owczej wełny. Ubo­ gie kobiety używały nawłoków skręconych z lnu. Okręcanie nogi nawloką odbywało się od góry; zadzierżgiwało się węzeł i okręcało dookoła kostki, u dołu nawlokę prze­ wlekało się przez oczka w kierpcach. Kierpce sporządzali wytwórcy miejscowi domowym sposobem. Skóry do wyrobu kierpców kupowano gotowe już wyprawione na targu. Według informacji Marii Ka­ dłubek z Chyżnego, Chyżnianie zamawiali kierpce w Głodówce. W dnie świąteczne i do ślubu nosiło się buciki — topanki. Były to buciki z cholewkami, na 5-cio cm obca­ sie. Od spodu obcasy podbite były żelaznymi podkówkami. Buciki były sznurowane a po bokach miały guziczki, o które zaczepiało się sznurowadła. Topanki wyrabiali w Jabłonce Orawskiej szewc Baranek i Kobylak. Kupowało się je także na targu. W „Skapularkę" to jest w dzień Matki Boskiej Szkaplerznej odbywały się jarmarki w Trzcianie i na tych jarmarkach kupowało się buty. Kupowano je tak­ że w Jabłonce, gdzie co dwa tygodnie odbywały się jarmarki. Buty nosiły kobiety 5—6 lat; kosztowały 4 reńskie. Buciki bardzo szanowano. Gdy było błoto do kościoła szło się w kierpcach. Babka informatorki 70-cio letniej Karoliny Zubrzyckiej opowia­ dała, że się nachodziła w kierpcach, zanim jej buty kupiono. 35 �DODATKI DO STROJU KOBIECEGO Dodatkiem do stroju były korale. Prawdziwe korale zwane na Orawie „podhalań­ skimi" były rzadkością. Noszono okrągłe prawdziwe korale i „krzesane" czyli sękate. Okrągłych noszono 1 sznurek a „krzesane" „dwie nitki", to jest dwa sznurki. Praw­ dziwe korale, ze względu na koszt nie były dostępne dla wszystkich kobiet i dlatego częściej noszono paciorki szklane lub żółte, imitujące bursztyny. Panna młoda zakłada­ ła do ślubu szklane paciorki zwane „pacierze" z doczepionym medalikiem. Z dodatków do stroju należy wymienić wstążki w różnych kolorach: białe, różowe, czerwone, niebieskie do wplatania w warkocze i zawiązywania na „kiecki", oraz węż­ sze jako uzupełnienie siatkowego czepca. Dodatkiem do spódnic były taśmy, wszelkie­ go rodzaju koronki kolorowe imitujące ręczne koronki klockowe oraz biały haft ko­ lorowy, kupowany na jarmarku do obszywania „rojtów" przy rękawach koszul kobie­ cych. Z innych dodatków do stroju należy wymienić chustki z białego płótna ozdobio­ ne koronką szydełkową i używane do kościoła w dnie świąteczne. Noszono je w ręku, albo owijano w nie książkę do nabożeństwa. Takich samych chust używali drużbowie. Do kupnych dodatków do stroju należy wieniec ślubny panny młodej wity z drob­ nych kwiatków, przeważnie różyczek, wykonywany później we własnym zakresie ze stearyny; iglice do włosów wykonane z blachy mosiężnej i żelaznej a zdobione moty­ wem stempelkowym i ażurowym (ryc. 27) oraz korale i paciorki. W II-ej połowie XIX w. używane były zapiąstki. Babka informatorki 82-letniej Ce­ cylii Krzysiak nie nosiła zapiąstek, weszły w użycie dopiero za pamięci informatorki. Robione były na drutach ze swojskiej wełny, ściegiem „ściągaczowym". Ryc. 33. Guziki gombiki do cuch i prucników orawskich, Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o 3205, 2061, 1678). Fot. W . Werner. (n-ry inw, �ROZDZIAŁ VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W stroju orawskim z XIX w. stosowano zarówno materiały własnej produkcji, jak i fabryczne. Być może, że w dawnych czasach panowała całkowita samowystarczalność pod względem sporządzania materiałów, odnosi się to szczególnie do stroju kobiecego, w którym zarówno spódnica jak i „spodniki", koszula a nawet prototyp „prucnika", obcisłego, płóciennego stanika noszonego niegdyś pod koszulę, szyte były z płótna. W ubiorze męskim musiała istnieć analogiczna sytuacja. Sporządzoną pierwotnie odzież szyto z płótna swojskiej roboty i z sukna również tkanego w domu i folowanego na Orawie lub w najbliższym sąsiedztwie . Rozkwit tkactwa na Orawie od poł. XIX w. i wzrost produkcji tkanin w okresie przed I-szą wojną światową umożliwił Orawianom zakupywanie wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego na odświętne portki i ka­ mizele oraz tybetów, sukna i kretonów do stroju kobiecego . Z gotowych części ubrań kupowano przed pierwszą wojną światową w węgier­ skich miastach kapelusze z podwijanymi krezami, buty z cholewani w harmonię tak zwane „węgierskie", i kożuchy liptowskie. Wyrobem płócien trudnili się od połowy XIX w. mieszkańcy całej Górnej Orawy. Szczególnie rozkwitło tkactwo przed pierwszą wojną światową. Tkactwem zajęte były całe rodziny, nawet starsze dzieci. Tkano płótna oraz materiały lniane i bawełniane z dodatkiem nici bawełnianej na wątek tkacki, tak zwane „pamłoki", które kupowano na Węgrzech . Dawało to mieszkańcom dobry zarobek. Orawianie uprawiali sami len, ponadto kupowali przędzę lnianą na Podhalu w Chochołowie. Z resztek różowej „pam­ łoki" i lnu tkano materiały do stroju z przeznaczeniem na spodniki. Dawano osnowę lnianą a na wątek używano na przemian przędzy lnianej i bawełnianej to jest „pamłoki", uzyskując materiał w różowe paseczki, ulubiony przez mieszkanki Orawy. Próbki tych materiałów nie zachowały się niestety w terenie. Wytwórcy ludowi zaspakajający po­ trzeby wsi byli to mieszkańcy wsi orawskich, lub mieszkańcy bardziej odległych miej­ scowości. Szyciem prucników kobiecych i męskich trudnili się krawcy wiejscy i szwaczki. Ko­ żuchy szyto w Liptowie, także buty kupowano dawniej na Węgrzech, t j . w dzisiejszej Czechosłowacji. Po odcięciu Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. zaczęły w lu­ dowym ubiorze orawskim zachodzić zmiany. Brak bawełnianego surowca wpłynął na zaprzestanie wyrobu materiałów na „spodniki", które zaczęto szyć z „organu" czyli fabrycznego kretonu . Na zanik kożuchów orawczańskich wpłynęło szereg przyczyn a m. inn. brak fachow­ ców po śmierci Kilanowicza z Orawki, który szył kożuchy. Zawód krawiecki uprawiany był niejednokrotnie w jednej rodzinie przez kilka pokoleń a umiejętności starych kraw­ ców czy kuśnierzy przechodziły na wyszkolonych młodych uczniów. W Orawce szył portki Ignacy Szczechura, potem jego bratanek Jan Szczechura. W Zubrzycy Górnej szył Ferdynand Biel uczeń Ignacego Szczechury. W Piekielniku zawód krawiecki upra­ wiała rodzina Czyżów, a to Ignacy Czyż oraz Jan Czyż syn Ignacego i Jan Czyż syn Ja­ na. W Orawce był poza tym krawiec Spytkowski a w Jabłonce — Jan Paniak z przy­ domkiem „Zosiak". Zawód szewski uprawiali w Jabłonce Orawskiej Baranek i Kobylak, obaj zmarli w 1900 r., oprócz nich wyrabiali buty Rygier Hołpt w Chyżnem i Piotr Swilgoń, zmarli w 1925 r. Ubiory kobiece sporządzały specjalne szwaczki, które szyły koszule, prucniki, letace i kacabajki. Pracowały one często w ramach wymiany usług, i tak Maria Kadłubek z Chyżnego szyła męskie koszule i kobiece prucniki w zamian za pomoc przy obróbce pola. Również Maria Kozak, rodem z Chyżnego szyła dla ludzi z Zubrzycy Górnej, gdzie 36 37 38 39 37 �mieszkała po wyjściu zamąż. Kumoszka Johanna Janiak zmarła w 1928 r., szyła w Ja­ błonce Orawskiej dziewczętom różne stroje. Wszystkie stroje orawskie szyto ręcznie, szczególnie koszule i prucniki. Bardzo dużo pracy wymagały koszule kobiece, gdyż igłą układało się materiał w „zbiory". Kroje zarówno koszul jak i prucników nie były zbyt i Ryc. 34. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. skomplikowane, ale wykonanie wymagało dużej biegłości technicznej. Szwaczka Ma­ ria Kadłubek z Chyżnego stwierdziła, że zupełnie straciła wzrok przy szyciu kobiecych i męskich koszul oraz prucników. Wymienieni przykładowo wytwórcy nie wyczerpują listy wszystkich pracujących na potrzeby wsi orawskiej rzemieślników. Zręczniejsze go­ spodynie potrafiły też sobie same sporządzać części stroju. Szwaczki szyły tylko tym które nie potrafiły same szyć. Niektórzy ludowi wytwórcy orawscy jeszcze dziś żyją, należy do nich Jan SzczechUra w Orawce posiadający umiejętność szycia i zdobienia paradnych portek orawskich. e �ROZDZIAŁ IX HAFTY, KORONKI, APLIKACJE, SZAMERUNKI Ozdoby hafciarskie w stroju orawskim dzielą się na dwie grupy: haft biały, zdobiący koszule kobiece i męskie, i haft kolorowy na suknie zdobiący gunie orawskie. Haft biały nie był tak rozwinięty na Orawie, jak na Podhalu, były to najczęściej obszywki rękawów koszuli kobiecej oraz przody, kołnierze i obszywki koszul męskich . Biały haft orawski był także stosowany w „spodnikach" panny młodej. Spodniki wy­ kańczane były u dołu haftowanymi ząbkami. Skromne wzory haftów składały się z drobnych listków i kropek; strojny charakter miały natomiast wszywane wstawki z haftem fabrycznym, które stosowano np. w przodkach męskich koszul. 40 Ryc. 35. Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, N o w y Targ. Fot. W . Werner pow. Na obszywkach rękawów i przy szyi w starszych koszulach kobiecych stosowano jako ozdobę kilka rzędów mirwy, haftowanej białą nicią. Poza ściegami hafciarskimi stosowano do ozdobnego zszywania szerzyn płótna ścieg zwany cirką. Miał on przede 39 �wszystkim zastosowanie przy łączeniu dwóch szerzyn płótna, przy sporządzaniu łoktus i przy łączeniu wielu szerzyn płótna przy sporządzaniu kobiecych spodników. Do wykończenia stroju zamiast zwykłego obrębu służyła mereżka którą wykańczano krótkie boki „łoktus' ' i dolny brzeg nogawic u męskich gaci. Do odrębnej grupy białych haftów należy zaliczyć haft na siatce wykonany techni­ ką „filet" w kobiecych czepcach orawskich. Był to haft snuty grubą białą bawełnianą nicią na zasadzie cery, przewlekanej przez oczka siatki. Biały haft był bardzo słabo rozwinięty na Orawie; można to tłumaczyć tym faktem, że ludność niezamożna szukała zarobku a także nie miała zamiłowania do tego rodzaju zdobin. Na Orawie bowiem od poł. XIX w. było silnie rozwinięte tkactwo, nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Było ono poważnym źródłem dochodów dla nieza­ możnej ludności. Przędziono i tkano od jesieni do Wielkanocy zatrudniając całe rodzi­ ny, co nie sprzyjało możliwości poświęcania zbyt wiele czasu na zdobnictwo odzieży, to też często do wykończenia rękawów i wykroju koszul kobiecych używano haftów fabrycznych. Haft kolorową włóczką na suknie stosowany był na guniach orawskich (ryc. 16, 17). Były to motywy kwiatowe, wykonane pełnym haftem na przodach, ramionach i na po­ wierzchni stojącego kołnierza guni. Łodygi kwiatowych motywów haftowane były ściegiem łańcuszkowym. Brzegi kołnierza i brzegi przodów guni zdobione były wieloma rzędami łamanej linii haftowanej śgiegiem łańcuszkowym. Wgłębienia załamań wypeł­ nione były haftem krzyżykowym. Kolorowy haft włóczkowy występuje obecnie także na portkach w Chyżnem i Piekielniku i wiąże się z modą podhalańską . Koronki miały zastosowanie przy rękawach i rojtach i wykonane były szydełkiem; były to tak zwane „heklowane ząbki". Szydełkowane ząbki zdobiły także białe chustki, używane przez kobiety w dnie świąteczne do zawijania książki do nabożeństwa. Takie same chusty używane też były przez drużbów, Szydełkowanymi ząbkami zdobiono też spodniki panny młodej. Aplikacje w postaci małych czerwonych kółek z czerwonego sukna występowały niegdyś na portkach noszonych przez mieszkańców Lipnicy Wielkiej . Szamerunki wy­ stępowały na portkach typu jabłonkowsko-zubrzycko-orawczańskiego w postaci pętli­ cowych ozdób przy przyporach. Na portkach typu odświętnego, bardziej ozdobnych, wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 13). Na portkach mniej paradnych naszywano szamerunki z czarnej taśmy (ryc. 12). Pętlicowe ozdoby, wykonane z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu, występowały także na „prucnikach" kobiecych (ryc. 9). Charakteryzując ogólnie zdobnictwo stroju orawskiego, można powiedzieć, że było ono ubogie. I tak hafciarstwo było tu znacznie słabiej rozwinięte niż na Podhalu lub Spiszu, być może iż wynikało to ze stanu majątkowego mieszkańców Górnej Orawy, i z konieczności intensywnego zatrudnienia całych rodzin przy tkactwie, co nie sprzy­ jało zajmowaniu się hafciarstwem. Charakterystyczną cechą zdobnictwa w stroju orawskim jest używanie tego samego surowca do zdobnictwa stroju kobiecego jak i męskiego. Zarówno ozdoby pętlicowe na kobiecych „prucnikach" jak i ozdoby pętlicowe przy przyporach męskich portek wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu. 41 42 �ROZDZIAŁ X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ. Strój orawski nie był dotychczas opracowany, a w artykułach dotyczących Orawy znajdują się jedynie wzmianki o tym stroju , . Materiałem, który mógłby posłużyć do względnego odtworzenia dawnego stroju orawskiego, zwłaszcza męskiego, są opisy ubioru wędrownych druciarzy, wywodzących się z Orawy , . Najstarsza zapisana wzmianka o stroju górali znajduje się w Neu.es geogiaphisch.es Magazin z 1786 r. — od­ nosi się jednak przypuszczalnie do górali frydeckich. Nieznany autor podaje, że górale noszą włosy opadające na kark, a głowę przykrywają kapeluszem filcowym albo czap­ ką, że postać ich zdobią długie niebieskie „węgierskie spodnie. a za obuwie służą płyt­ kie chodaki, umocowane do nogi rzemieniem. W kobiecym stroju wymienia autor spód­ nicę, fartuch i długą „łoktusę" z lnianego płótna jako odzienie wierzchnie. Opis jest zgodny z relacją najstarszych ludzi na Orawie. Materiałem ikonograficznym pozwalającym na zaznajomienie się z wyglądem stroju w dawnych czasach są rysunki i malowidła. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym" na rok 1867 znajduje się rysunek J. Kossaka, przedstawiający dwu Orawiaków . Z analo­ gicznego okresu, to jest z ostatniego ćwierćwiecza XX. w. pochodzą rysunki malarza czeskiego Józefa Manesa, przedstawiające Słowaków w strojach ludowych. W niektó­ rych częściach ich stroju widać cechy pokrewne z ubiorem Orawiaków. Cennym mate­ riałem ikonograficznym są malowidła ścienne w kościele w Orawce . Malowidła po­ chodzą z 1711 r. Osoby występujące z scenach ilustrujących przykazania, ubrane są w stroje orawskie. Dokładna analiza ubiorów osób przedstawionych na malowidłach po­ zwala na odtworzenie wyglądu stroju orawskiego z owej epoki, zwłaszcza pierwsza scena pozwala na odtworzenie stroju kobiecego. Kobiety ubrane są w zapaśnice, gor­ sety i „łoktusy". Sceny dalsze pozwalają na odtworzenie ubioru męskiego (ryc. 1, 2). Monografia niniejsza opiera się głównie na badaniach terenowych autorki, na infor­ macjach ludzi starych i w średnim wieku, pamiętających strój orawski z końca XIX w. Pozwolę sobie w tym miejscu wyrazić wdzięczność wszystkim informatorom w terenie, którzy nie szczędzili czasu i trudu, by być pomocnym w odtwarzaniu wyglądu stroju orawskiego w dawnych czasach. Szczególną wdzięczność wyrażam Janowi Giądło, An­ nie Giądło, Karolinie Zubrzyckiej, Marii Burtan, "Annie Janiak, Teresie Paniak, Cecylii Dziubek, Janowi Hetyniakowi z Jabłonki O rawskiej za cenne informacje dotyczące stroju orawskiego oraz Alojzemu Janiak z Jabłonki Orawskiej za wypożyczenie cennej fotografii. Również dziękuję Józefowi Wesołowskiemu, Marii Barnaś i Janowi Czyżo­ wi z Piekielnika, Stefanowi Łaciakowi, Annie Słobodzie z Chyżnego, Janowi Szczechurze z Orawki, Annie Marszałek z Zubrzycy Górnej, również rodzinie Misiniec i Ferdy­ nandowi Biel z Zubrzycy Górnej. Dziękuję serdecznie Panu Dyrektorowi Muzeum Tatrzańskiego, Profesorowi Juliu­ szowi Zborowskiemu za umożliwienie mi badań na terenie Orawy w latach 1955—57. iS 44 45 46 47 48 49 �Mapa 1. Mapa hydrograficzna Orawy. 1. Granica p a ń s t w a . 2. Granice w o j e w ó d z t w a . 3. Granice gromad. 4. Pasma g ó r s k i e . 5. Przełęcze. 6. Lasy. 7. Miejscowości, w k t ó r y c h przeprowadzono ba­ dania. 8. Miejscowości, w k t ó r y c h nie przeprowadzano b a d a ń . �£ • • • zasięg ubioru orawskiego zasięgi odmian ubioru orawskiego CZECHOSŁOWACJA 1 0 1 3 km \ W h o c h o ł o w Witów Mapa 2. Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka. Skawa �PRZYPISY Vaclav V a z n y , Ndreći Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda D i i I I I , Praha 1934, s. 219. Vaclav V a z n y , Slovenska nareccia v Oiave. Sbornik Mat. Slov. R. I , 1922. M . M a ł e c k i , Kilka uwag o gwarze orawskiej Ziemia X I I , 1931. M . M a ł e c k i i K. N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, PAU K r a k ó w 1934. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I i I I , Kra­ k ó w 1932. Wanda J o s t o w a, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich. Lwów 1930, s. 21. j . w. s. 5. 6. j . w. s. 21. j . w. s. 15 W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? „Ziemia", 1931, s. 149. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I . i I I , Kra­ k ó w 1932. j . w . s. X V I . Przyjęto p i s o w n i ę „Szczęchowicz" stosownie do a r g u m e n t ó w J. Zborowskiego przytoczonych w arty­ kule p.t. Z góralskich nazw miejscowych i osobo v/ych" „ J ę z y k Polski" X V I I I , 3, 1933, p 75 — 76. Wspomina o t y m Seweryn U d z i e 1 a, Ubiory Ludu Polskiego zesz. I I I G ó r a l e Beskidowi s. 29: „Góral lubi m i e ć g u ń k ę Ozdobioną k o l o r o w y m i n ą s z y c i a m i , k t ó r e jednak na zachodzie są jeszcze bardzo skro­ mne, a rozwijają się coraz w i ę c e j , gdy się posuwamy k u wschodowi. N a j ł a d n i e j zdobią gunie kraw­ cy z Zawoi, ale jeszcze piękniej po drugiej stronie Babiej G ó r y " . Jeden ze starych O r a w i a k ó w z J a b ł o n k i Orawskiej zapytany czy nie s p r z e d a ł b y swego prucnika, o d p o w i e d z i a ł : „ja sobie to dzierżem do trumny". M a r i a n G o t k i e w i c z O płóciennikach na Górnej Orawie, Lud L X I , s. 626—34 pisze: „Istnieją na to archiwalne dowody, że na Górnej Orawie s t a n o w i ą c e j i n t e g r a l n ą całość z fliszowym Podhalem roz­ poczęła się uprawa l n u niemal r ó w n o c z e ś n i e z powstaniem pierwszych osad w tej krainie t. zn. w I I poł. X I X w i e k u " . W pracy Rudolfa B e d n a f i k a , Hmotnd Kultura Sloveskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943, tabl. X przedstawieni są górale z Piekielnika w portkach p o d h a l a ń s k i c h . Rudolf B e d n a f i k , Hmotnd Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943 tabl. L X I , LXVI, LXV. Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I , G ó r a l e Beskidowi, tabl. I , I V , V I , V I I I . Na Podhalu młodzi zatykali za o p a s k ę kapelusza roślinę z w a n ą podstol, co znalazło odbicie w pio­ sence: „Ostoi ze mi dziewce ciupazeckę ostał, „Kie ja se założę za kłobucek podstol." Roman Z a w i l i ń s k i , Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899, s. 33, podaje n a s t ę p u j ą c y opis m ę s k i e g o stroju.- „Wielki czarny kapelusz z miernie w y w i n i ę t y m rondem, w ą s k i e p ł ó c i e n n e spodnie lub sukienne opięte od kolan po k o s t k ę , kierpce na nogach a na ramionach długa gunia bru­ natna w s k a z u j ą S ł o w a k a z okolic górskich, p o d t a t r z a ń s k i c h j a k z Komitatu t r e n c z y ń s k i e g o , orawskie­ go, liptowskiego lub spiskiego, Opis jest zgodny ze stanem faktycznym stroju mężczyzn Górnej Ora­ w y w t y m okresie". Jak stwierdza na podstawie źródeł archiwalnych M . Gotkiewicz —• tkactwo na Górnej Orawie znane b y ł o od X V I w i e k u t. j . od p o c z ą t k u z a k ł a d a n i a wsi orawskich. W okresie samowystarczalnej gospo­ darki p ł ó t n o m u s i a ł o być t y m podstawowym towarzywem z k t ó r e g o się sporządzało odzież. Ten t y p wczesnej koszuli widzimy w ubiorach górali przedstawionych w scenach o b r a z u j ą c y c h 10 p r z y k a z a ń na freskach w k o ś c i e l e w Orawce, oraz na tablicy L X I (Slovenska Vlastiveda I I , 1943) w stroju drużby. W starych chatach orawskich b y ł y m a ł e okna, k t ó r y c h w y s o k o ś ć akurat r ó w n a ł a się długości ko­ szuli sięgającej pasa. Podobne koszule zdobione b i a ł y m haftem w y s t ę p o w a ł y na Podhalu. W zbiorach Muzeum Tatrzań­ skiego znajdują się okazy takich koszul. Krój guni o k r o j u p o n c h o p o p r z e c z n e zamieszcza K. M o s z y ń s k i w swej pracy p.t. Kultu­ ra Ludowa Słowian, t. I , s. 437. oraz Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I : G ó r a l e Beskidowi. Z g ł ó w j u n a k ó w czapka się w e ł n i , j a k o nad b a s z t ą słońce w pełni (Stefan z O p a t ó w k a ) Emil M i k a , Pieśni orawskie zebrał .... 1934 r. Na Spiszu ten rodzaj spódnic r ó w n i e ż nosił n a z w ę „fartuch" patrz Edyta S t a r e k , Strój Spiski, s. 36, Atlas Polskich Strojów Ludowych, W r o c ł a w 1964. K. M o s z y ń s k i , Kultura Ludowa Słowian, t. I , s. 440. �3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 6 4 5 4 n 4 7 4 8 4 9 M a r i a n G o t k i e w i c z w artykule O plóciennikach na Górnej Orawie podaje nie t y l k o istnienie farbiarni w Lipnicy ale i w Orawce, gdzie istniała m a ł a farbiarnia p ł ó t n a na domowy u ż y t e k . Farbo­ wano tam płótno na fartuchy. Roman R e i n f u s s w załączonej mapce do pracy: Polskie druki ludowe na płótnie zaznacza istnie­ nie farbiarni w J a b ł o n c e Orawskiej. Roman R e i n f u s s , Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich wymienia farbiarnia w Lip­ nicy. W g pracy Jana R e y c h m a n a (Jan i Stefan Reychman) Przemyśl wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar). Zakopane 1937, s. 27, istniał folusz w Podszklu na Ora­ wie i w W i t a n o w e j na terenie Czechosłowacji tuż przy granicy z Polską O r a w ą . Folusze na Orawie od strony nazewnictwa podaje mapa nr 7 Atlasu J ę z y k o w e g o Polskiego Podkar­ pacia, M . M a ł e c k i e g o i K. N i t s c h a . Tkano t a k ż e c a ł k o w i c i e lniane tkaniny t. zw. ucieraki t. j . ręczniki w kolorowe pasy na warsztatach tkackich o 8-miu podnóżajach. Z czasem, j a k z a b r a k ł o b a w e ł n i a n e j przędzy, gdy j u ż ustało tkactwo dla o d b i o r c ó w z zewnątrz, Oraww i a n k i k u p o w a ł y m a t e r i a ł y fabryczne t. j . kretony na spodniki, d o b i e r a j ą c je tak, by b y ł y łudząco podobne do dawnych tkanych z l n u i różowej p r z ę d z y „ p a m ł o k i " . Kupne te, w y r o b u fabrycznego kretony, b y ł y r ó ż o w e w b i a ł e paseczki, podobne do dawnych ręcznie tkanych m a t e r i a ł ó w . A . K o w a l s k a — L e w i c k a w pracy Halt biały na Podhalu, Polska Sztuka Ludowa, R. X I . , 1954, nr 4, s. 232, wspomina o ozdobieniu b i a ł y m haftem męskich koszul na Podhalu nie p o d a j ą c opisu ani p r z y k ł a d u . Byłby to ciekawy m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y z koszulami orawskimi. Technika zdobienia p o d h a l a ń s k i c h koszul m ę s k i c h była zbliżona do techniki zdobienia koszul w Chyżnem. Stosowano w obu przypadkach p o d k ł a d a n i e „ p o w r ó z k ó w " co w efekcie d a w a ł o w y p u k ł e w a ł e c z k i . Pasy tych w a ł e c z k ó w stosowano na przemian z pasami w y p e ł n i o n y m i w y p u k ł y m b i a ł y m haftem. Zdobiono przód m ę s k i e j koszuli, k o ł n i e r z e i mankiety r ę k a w ó w . W p o d h a l a ń s k i c h m ę s k i c h koszulach stosowano zdobnictwo łączące stosowanie „ p o w r ó z k ó w " i b i a ł e g o haftu r ę c z n e g o . W zdo­ bnictwie koszul m ę s k i c h w C h y ż n e m na Orawie łączono 3 elementy: „powrózki", b i a ł y haft ręcz­ ny i w s t a w k i z b i a ł y m maszynowym haftem. Okaz takiej koszuli szytej r ę c z n i e i zdobionej z 1940 roku z n a j d o w a ł się w czasie przeprowadzanych b a d a ń w C h y ż n e m . P r z y p o m i n a ł y aplikacje na sukmanie z Kacwina. Edyta S t a r e k Strój Spiski, Atlas Polskich Stro­ j ó w Ludowych tabl. m. srt. 56 i 57 f i g . 1, 2, W r o c ł a w 1954. Teodor Tomasz J e ż , ,,Wspomnienia z Wągier", a r t y k u ł drukowany w Kalendarzu Polskim Ilustro­ wanym na rok 1867. G. S m ó l s k i ; Polacy na Orawie w Węgrzech, Przegląd Narodowy, R. I I , 1909, t. 3, s. 77—8. Rudolf B e d n a f i k , Hmotná Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda, Bratislava I I (1943), s. 227. j . w . t a m ż e znajduje się wzmianka na temat zawodu druciarskiego w i ą ż ą c a się z Janosikiem. Opisy stroju w ę d r o w n y c h grup zawodowych: okniarzy, druciarzy, handlarzy, b o ś n i a k ó w , jako naj­ bardziej zachowawczych jeśli chodzi o strój — m o g ą b y ć pomocne do odtworzenia w y g l ą d u minio­ nych epok. Jak w y n i k a z relacji n i e k t ó r y c h informatorów we wsi Lipnicy W i e l k i e j i M a ł e j , dawniej noszono t a k ż e niebieskie spodnie. Ten sam rysunek znajduje się w „ O p i e k u n i e D o m o w y m " . Hanna P i e ń k o w s k a , Dekoracja malarska kościoła w Orawce, Polska Sztuka Ludowa, R. V I I . 1953, nr 6. LITERATURA Badania nad ugrupowaniem etnicznym w Karpatach Zachodnich (Spr. P A U 1938). B u d k o w s k i Marcin, Drewniany kościół parafialny w Orawce i jego polichromia, Prace Komisji Hist. Szt., t. V I , zesz. I I , K r a k ó w 1935. B y s t r o ń J., Ugrupowanie etniczne ludu polskiego. K r a k ó w 1925. B y s t r o ń J., Kultura Ludowa. Warszawa 1936. C h o t e k K. Osiedleni, Slovenska Vlastiveda, I I , Bratislava 1943. C h y b i ń s k i Adolf, — patrz M i k a Emil. C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga — patrz Pietkiewicz. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1935. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach. K r a k ó w 1938, (Studia Historyczne k u czci S t a n i s ł a w a Kutrzeby). D o b r o w o l s k i Kazimierz, Migracje wołoskie na ziemiach polskich (Pamiętnik V Zjazdu Hist. Polsk. 1930) t. I , Lwów 1930. 45 �G a j e k Józef, Instrukcja dla współpracowników Redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" Poznań 1952. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud X L I , cz. I , Rok 1954. G l o g e r Zygmunt, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce. Warszawa 1907 — 1909. G o e t e l Walery, Dziesięciolecie przyłączenia i zagadnienie Spiszą i Orawy (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " — K r a k ó w 1930). G o t k i e w i c z Marian, O „knapach i płociennikach" w Chochołowie. Lud, X L I , cz. I , W r o c ł a w 1954. G o t k i e w i c z Marian, O płóciennikach na Górnej Orawie. Lud, t. X L I , 1954. G o t k i e w i c z Marian, Od Dunaju po Tatry. S ł o w a c j a i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W . Semkowi­ cza. K r a k ó w 1936. Hołub — P a c e w i e ż o w a Zofia, Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. (Prace Komisji Geogr. Pol. A k a d . Umiej, nr 1) K r a k ó w 1931. J e ż Teodor Tomasz, Wspomnienia z Węgier, Kalendarz Polski Ilustrowany na r. 1867. J o s t ó w a Wanda, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Odbitka z „Ludu" t. X L I , 1954. Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. „ W i e r c h y " , t. X X I V , K r a k ó w 1955. K a h u t h Józef, Artykuły o polskich wsiach na Orawie. „Katolickie nowiny", 1887 — 89. K a n t o r J., Czarny Dunajec. M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. I X , 1907. K a v u l j a k Andrej, Hrad Orawa, Turc. sw. M a r t i n 1927. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Hait biały na Podhalu. Polska Sztuka Ludowa, R. X I , 1957, nr 4 K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Recenzja z pracy W . J o s t o w e j : „Tradycyjne pożywienie ludnoś­ ci Podhala" Kwart. Hist. Kult. Mater., r. I V , 1936, nr 1. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX w. i początkach XX w. Kult. Mater., r. V , 1957, nr 2. K r a s s o w s k i W i t o l d , Chałupa na przełomie XVI i XVII wieku. Polska sztuka Ludowa, R. V I , nr 4/5, s. 181. K u p c z y ń s k i Stanisław, Osadnictwo Podhala. „ W i e r c h y " 1928. L e m a ć M . Josef Manes. Praha 1952. Ł e p k o w s k i J., Przegląd przeszłości zabytków okolic Krakowa. Warszawa 1963. M a l i c k i Longin, Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I I I , zesz. 3, 1956. N a k ł a ­ dem Polsk. Tow. Ludoznawczego we W r o c ł a w i u . M a l i s z e w s k i E. i O l s z e w s k i B,, Podręczny słownik geograiiezny ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski, jej spraw i interesów. Warszawa 1957. M a ł e c k i M . , Kilka uwag o gwarze orawskiej. Ziemia X V I , (1931) zesz. 8—10. M a ł e c k i M . i N i t s c h K„ Atlas językowy polskiego Podkarpacia, K r a k ó w 1954. M a t l a k o w s k i W., Budownictwo ludowe na Podhalu. K r a k ó w 1892. M a t l a k o w s k i W., Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Warszawa 1915. M i k a Emil, Pieśni orawskie zebrał... Lipnica W i e l k a na Orawie 1935. N a k ł a d e m Związku Spisko-Oraw­ skiego. M i k a Emil i C h y b i ń s k i Adolf, Pieśni Orawskie. Emil M i k a — Pieśni orawskie. Adolf C h y b i ń s k i — Pieśni Ludu Polskiego na Orawie. ( W s p ó ł o p r a w n e ) K r a k ó w 1957. Polskie Tow. Muzyczne. M i l a n Gaspar, O słowackiej sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa, Rok I I I , 1945, nr 3, 4. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian. K r a k ó w 1929, Cz. I . P i e ń k o w s k a Hanna, Dekoracja malarska kościoła w Orawce. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1—2. P i e t k i e w i c z K. oraz C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga, Halt i zdobienie stroju Ludowe­ go, Warszawa 1955. Powstanie ś w i a d o m o ś c i narodowej u ludu polskiego na Spiszu i Orawie ,,Przegląd W s p ó ł c z e s n y " I I , 1922. R e i n f u s s Roman, Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych", Lud XLI, cz. I I , 1954. R e i n f u s s Roman, Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1 — 2. R e i n f u s s Roman, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953. R e y c h m a n Jan i Stefan, Przemysł wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar) z 54 rycinami. Zakopane 1937. N a k ł a d e m Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Materiały źródłowe do dziejów osadniewa Górnej Orawy. cz. I i I I . Zako­ pane 1932. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? Z dziejów zbójnictwa na Orawie (odbitka z n-ru 8 — 10 „Ziemi" z dnia 15 k w i e t n i a i 15 maja 1931 roku). Warszawa 1931. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , O Spisz, Orawę i Czadeckie" garść wspomnień i materiałów z lat 1919—1920. (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " , K r a k ó w 1930). S e w e r y n Tadeusz, Parzenice góralskie, K r a k ó w (1930). 46 �S e w e r y n Tadeusz: Ochrona swojszczyzny w Karpatach polskich. Warszawa 1938. S e w e r y n Tadeusz, S z e w c z y k Z., W o l e ń s k a M . : Ludowa Kultura Materialna. Przewodnik po w y ­ stawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, K r a k ó w 1954. S k y ć a k Derko: Naśe Hornoorawskie platnictwo.. ,,Slovak", Priloda z dn. 4. I I . 1940. Słowacja i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W ł a d . Semkowicza. T. I , Kraj i lud, K r a k ó w 1937. Słownik geograłii turystycznej Polski. T. I I , Warszawa 1959. Słownik Geograiiczny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I , I I I , V I I , V I I I , X L I V . War­ szawa 1880—1895. S m ó l s k i G., Polacy na Orawie w Węgrzech. P r z e g l ą d Narodowy R. I I , 1909, t. 3. Spisz Orawa i Ziemia Czadecka w świetle s t o s u n k ó w etnicznych i przeszłości dziejowej z m a p ą , K r a k ó w 1939. S t a r e k Edyta; Strój Spiski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. V , zesz. 15, 1954. N a k ł a d e m Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego. S t a r e k Edyta, Parzenice spiskie. Polska Sztuka Ludowa, R. V I , 1952, nr 3, s. 175—180. Przewodnik po Dziale Kultury Materialnej Podhala. Oprać. Edyta Starek, Zakopane 1953. Stieber Zdzisław, Z językowej przeszłości Orawy. „ J ę z y k Polski", X X V I I I , maj- czerwiec 1947. Szczotka Stanisław, Z dziejów chłopów polskich. Warszawa 1951. S z e m b e r a A . W., Przyczynek do etnogralii polskiej. Niwa, 1879, T. V I I I . T r e t e r Bogdan, Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. „ W i e r c h y " , 1938, T. X V I , s. 62—70. U d z i e l a Seweryn, Górale Beskidowi. Ubiory Ludu Polskiego, Zesz. I I I , K r a k ó w 1932. Wańkowicz Melchior, Zie7e na kraterze. Warszawa 1959. Wyrostek Ludwik, Rafacz, J., Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypo­ spolitej Polskiej. Wierchy, T. X I I I , 1935 V a z n y Vaclav, Nareci Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda, D i i . I I I , Praha 1934, s. 219. V a z n y Vaclav, Slovenska nareccia w Orave. Sbornik Mta. Slov., 1922 r. Za W i l i ń s k i Roman, Przyczynek do etnogralii górali polskich na Węgrzech. K r a k ó w 1893. Osobne Odbicie z Tomu X V I I , Dz. I I , Zbiór W i a d o m o ś c i Antropologii Kraj. Akad. Umiejętności w Krakowie. Z awi liński Roman, Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899. Zborowski Juliusz, Moda i wieś góralska. Ziemia 1930, nr 19 Zborowski Juliusz, Z góralskich nazw miejscowych i osobowych. „ J ę z y k polski" X V I I I , 3, 1933, s. 74—75 Zejszner 1., Podhale i północna pochyłość Tatrów. Warszawa 1849. 1 �Summary The Górna Orawa (Upper Orava) lies i n the lowland of Orawa — N o w y — Targ in the occidental part of the N o w y — Targ district. The ethnographic territory lies in the borderlines from the west to the south i n the frames of the political Czechoslovakian frontier, from the southern — east the fron­ tier lies w i t h the r i v e r Czarny Dunajec, from the east there is situated the frontier of the N o w y — Targ Podhale and from the north the Babia Góra and the territory of the Zawoja village (see map). The inhabitants of that region wear a special costume w i t h Hungarian influence which is ex­ plained by the fact of a long belonging of the G ó r n a Orawa to the kingdom of Hungary (up to 1918). But to the Oravian costume is particulary alike the costume of the G ó r n a Orawa and the costume of Podhale of the Beskid mountaineers l i v i n g north mountaineers. The biggest prosperity of the folk J Oravian costume fell upon the second half of the X I X h century, at the beginning of the X X ł h cen­ t u r y there remained only some samples of that costume, some others began to disappear. Since about 1925 there begins a gradual vanishing of the Oravian folk costume. Today that costume has almost disapeared on that territory. I t is still w o r n by old people complete any more. Actually, some artistic groups from here and there that part of the but this costume is not country renewed to wear this costume. The Oravian male The Oravian male costume i n the second half trousers made of cloth, a black waistcoat called costume of the century was composed prucunik, a brown bast shoes and later on shoes w i t h bootlegs, a hat w i t h a round head cloth of: a linen shirt, gunia, dress called and a wide brim. some I n winter the Oravians wore sheepskins and fur caps, as well as big woolen gloves. The Oravian male costume was previously made totally of own produce materials: of flax and linen of home made cloth. A pre­ cious material (for the recognizing of above dress i n the X V I I I & century) are the w a l l paintings i n 11 the church of Orawka. In the XIX » century there has been manufactured a high grade factory cloth, especially trousers and waistcoats. The i n Orava trousers some parts of manufactured of home made white cloth were w o r n on week- days and those of white t h i n factory cloth on holidays. The trouser — legs were ornamented w i t h white woolen band and a suiting. On the shirt there has been put a waistcoat made of black cloth closed on silver buttons according to the latest fashion, adorned w i t h two rows of white buttons. A n addition to the male costume was the so called the arms. The gunia gunia were adorned w i t h an embroidery made of coloured wool. The ning of the X X cuszki kierpce — the I h gunia, cast upon had an archaic cut and ornamentations. The high collar and the front part of the gunia disappeared century; instead of it the Oravians were wearing the so called also disappeared and were replaced w i t h the so called a sort of moccasins were worn here. I n the second kabats. half at the begin­ cuszki. Since the W i t h time oldest times the of the XX*h century the wealthy farmers were wearing boots w i t h bootlegs of Hungarian stile. The black mountaineer felt hats were adorned w i t h metallic chains or w i t h a black woolen band. In winter the men were wearing w a r m woolen fur caps w i t h a tassel on the top and sheepskins ad­ orned w i t h applications of white leather. I n winter thick woolen home made gloves were put on for work. The young man dressed as for a holiday. The only difference was that he put a so called piórko to the hat and the cuszka-, the best men had also the p i ó r k o attached to their bosom big white ker­ chiefs. In the dress of the men on the territory of the Orava there were small changes which allowed to find out of which places of the Orava they were coming. Above differences concerned mainly diffe­ rent decoration. The Oravian women's dress The dress of a woman consisted mainly of a shirt, a skirt, a black waistcoat kerchief 48 (kosiczka), a bonnet, slippers and shoes. (prucnik), a woolen �The and painted the elegant shirts were made a n d printed in samples beginning of t h e XX I h factory They h a d b r o a d f o l d e d cloth. corset c a l l e d bottom prucnik, centuries made it w a s a d o r n e d started t o s e w f r o m one suknia. of t h i n were Hoczelina. factory on kerchiefs factory wearing the chest kosiczki called and have been tied which wool, w a s closed on the back e Th re legs have days white women from were put b y women on the back in a a n d girls used when t h e Oravian w o m e n c jiejKMT B wore the front rpaHHiieM vs. l o r a B paMKax HBjiaeTCH peua MTO KO, IIIMX 3Toro HepHbiii oStHCHHeTCa Han6ojiee BeKa. B nanvs of black their woolen kerchiefs. There c a m e a w a y that afterwards they crossed kerchiefs. Old w o m e n w e r e w e - only slippers (kierpce), later o n shoes with boot of thin under w h i c h s h e p u t a s tissue cpaKTOM vs OT TOPHOM roses. c TeppMTOpweii TaKOBO, HTO o n a c o B M e m a e T c a c HexocjiOBaKwew, BO CTOKH OHa rpaHMneT c #epeBHH 3aB0M B ocoSyio KOTOPOM flojiroii n p M H a f l j i e j K H O C T M TOPHOM O p a B b i , KOCTIOM H B j i n e T C H KOCTIOM vi KOCTIOM n o ^ r a j i b C K i i x B rpaHMiiax K>ro3ana,zrHOH HoBOTapcKMM CTopOHbi JToflrajiteM, Kapia. HOCMT OpaBti oaeJKfly, c BbiCTynaiOT BeHrepcKwe M O T M B H , JLQ 1 9 1 8 r . K B e m - p H M . SecKMflCKMx ropueB, OflHa- npojKMBaio- ropueB. paciiBeT HapoflHoro o p o B C K O r o KOCTioiia coBnaflaeT c o BTopoii n o j i O B H H b i X I X H a n a j i e X X BeKa c o x p a H M j i H C b TOJIBKO H e K O T o p b i e o 6 p a 3 i i M 3 T o r o K O C T i o M a , flpyrne HaSojibmoH BbixoflMTb opaBCKoro loktus. in such At the 10 b u t t o n s . HH3MeHHOCTM, B 3 a n a f l H 0 M n a c T w H O B O T a p c K o r o n o - OpaBM rpaHHirw flyHaeii, IIOXOJKWM H a O p a B C K M M Ha ceBep CaMbiH paftOHa TOPHOM nojiMTMHecKOii a c ceBepa c Ea6jbew T o p o M HacejieHwe by mads COflEP^KAHHE opaBCKO-HOBOTapcKOK OTHorpacpH'iecKoe nojiojKeHne 3ana^a one. e. p e t t i c o a t s o r a s k i r t m a d e o f w o o l , t h e corset a n d a w h i t e e l e g a n t s h i r t . 5 — - 7 skirts, i. OpaBa woolen instead. KPATKOE TopHan mainly knot. On t h e h e a d s h e h a d a s m a l l wreath o f a r t i f i c i a l f l o w e r s , m a i n l y BeTa. } bonnets o n w h i c h t h e y f a s t e n e d net A n Oravian y o u n g g i r l u s e d to d r e s s i n a w h i t e s k i r t m a d e all cuffs cloth, blouses c u t i n t h e b e l t . w a s a time been with made A t t h e e n d of t h e X X h a n d it h a d d e c o r a t i o n s There w a s a t i m e w h e n t h e Oravian w o m e n wear f a c t o r y w o o l e n aring in cold sleeves of h o m e weaving, The t o p d r e s s h a s b e e n s i n c e t h e a n c i e n t times a f l a s k c o v e r i n g c a l l e d woolen times The s k i r t w a s covered b y a b r o a d b l a c k a n d white a p r o n . The b y a w r i n k l e d flounce, The married w o m e n i n ancient i n the d y e — works w a s called That t y p e o f a s k i r t w a s called band. of thin the n e c k a w r i n c k l e d c o l l a r w i t h a l a c e . The skirt m a d e at M3 n o T p e S j i e r o i H . HapoflHoro KOCTioMa. B npMMepHO Hacranree c 1925 rofla BpeMH 3TOT HanHHaeTca KOCTIOM r i o ^ T w nocTeneHHoe Hcne3 MCHe3H0Beroie H a STOM TeppnTO- PMM. H O C H T e r o e m e H e K O T o p b i e a p T M C T W i e c K H e a H c a M D J i n K O T o p b i e BO3O6HOBMJIM HOCMTb STOT KOCTIOM. OpaBCKHH OpaBCKHM iiMTbix MV2KCK0M H3 cyKHa, KOCTIOM IIOJIOBHHe X I X B . COCTOHJI K a M M 3 0 J i a , T. H a 3 b i B . n p y H H H K a , Vi3\ JlbHHHOH M3 KOpMHHeBOM pySaiHKH, cyKOHHOii ryHH, 6pK)K, Jian- c rojieHHuraMM vs M3 i n n a n b i c K p y r j i o i i r o j i O B K O f i vs UIMPOKOM poHflOM. 3 M uovs o p a B H H e HOCMJIM K O J K y x M vi Mex'OBbie u i a n K M , a T a r a e r p y S b i e c y K O H H b i e p y K a B M U b i . C H a n a j i a o p a B C K H i i M y s c c K O H KOCTTOM H 3 r o T O B J i e H 6 b i j i HCKJHOHiiTejibHO M3 M a T e p M a j i O B c o S c T B e H H O i i n p o flyKIIMH, H 3 J I b H H H O r O n O J I O T H a VS H 3 C y K H a flOMaUIHeil p a 6 0 T M . fljIH O 3 H a K 0 M J i e H M H C 3 T 0 r 0 B H f l a KOCTIOMOM B X V I I I BeKe HBJIHIOTCH c T e H H b i e pocrracM B K O C T e j i e B OpaBKe. B X I X BeKe M3rOTOBJieHM S b i J i w B OpaBe H e K O T o p b i e n a c T M HapoftHoro K O C T i o M a M 3 BbicoKOKanecTBeHHOro d p a S p H H H O ' r o cyKHa. O c o S e H H O S p i O K H vs K a M 3 0 J i b i . BpiOKM H 3 r p y 6 o r o 6 e j i o r o cyKHa ftOManmeM paSoTbi H O CMJIM B p a S o H H e jsnvs, a vs3 TOHKOTO 6ejioro c p a S p H H H o r o c y K H a B npa3flHH^Hbie RKVS. HoraBMUbi 6pioK 6 M J I M y K p a n i e H b i neTjraiiaMH, y K p a u i e H H H MM H 3 cyKOHHOii T e c e M K H vs c i O T a j K a . H a p y o a x y H a ^ e B a j i H K a M 3 0 J i H 3 n e p H o r o cyKHa, s a c T e r a y T b i M c e p e S p n H H W M H nyroBMiraMM, ( n o n o c j i e f l H e i i M O f l e yKpauieHHMM flByMH pnsaMM 6 e n b i x nyroB). TIonojiHeHiieM K MyjKCKOMy KOCTioMy SbiJia ryHH, K O Topyio 3 a K M « b i B a j i H H a pyKaBa. r y H M O T J i M H a j i w c b apxawnecKHM K p o e M vs y K p a i u e H w e M . B M C O K M M C T o a - q w i i BOPOTHHK VS nepeflHaa n a c T b r y H H Sbijia yKpauieHa uiMTbeM, M3roTOBjieHHbiM siperHBIM rapycoM. Tynvs M C H e 3 J i w B H a n a j i e X X BeKa, BMecTO H M X opaBHHe HOCHJIM iaK Ha3MB. i i y i H K M . Co B p G M e H e M vs ssysssKvs HCMe3jiw. M x 3aMeHHjiM K a d p T a H b i . C c a M b i x «peBHMX BpeMeH H O CMJIH 3 ^ e c b j i a n r a . B o BTopoii n o j i O B M H e X I X B . S o j i e e 3a>KMTOHHbie xosaeBa HOCMJIM B b i c o K H e c a n o r M c r o j i e H M m a M M BeHrepcKoro T M n a . Teii, a 3 a T e M va KOCTIOM B O B T O p O H ^repHaro MyJKCKOM canor 49 �t&MjibqeBbie nepabie ropcKiie n i j i a n b i yKpainenbi S M J I H M e T a j i J i M H e c K H M M qenoHKaivm MJIM nepTeceMKOM. 3MMOH M y j K H M H M HOCMJIM Tenjibie uiepcTHHbie i u j i n n b i Ha M e x y c noJIOTHOM Ha B e p x y , a T a K J K e K o s c y x w , yKpameHHbie ao6aBJieHHHMH 113 Sejiofi KOJKM. 3MMOM K paSoTe H a f l e s a j i H rpySbie mepcTHHbie pyKaBHirbi ^OMaiHHeH paooTtr. MojiOfloii neji03eK oaeBajica T a K K H K o,zieBajiiicb B npa3flHHHHbie S H H , T O J i b K O K uijiane M K i i y n i K e OH n p H u e n o i a j i TaK Ha3biB. n e p b i u i K O . y macpepoB S M J I H n p M C T e r a y T M nepbiuiKH, a H a r p y j i n 6OJH>uiiie Sejibie 0Jiy3bi. HOM B inepcTHHOM Hapafle flejiMTb MyjKHHH H3 na TeppriTopHH CTopoH Karax OpaBbi OpaBbi OHM obijia MHorfla npoMCXOflHT. KejiKaa Pa3HMHa sra pa3HMiia, no3BOJiaioiiiaH 3aKJiK)Hajiacb rjiaBHbiM onpe- o6pa- 30M B pa3JIWHH0M y K p a n i e H M M . « O p a B C K M M yKeHCKMii Ka, Henna, raa; OHM KOCTIOM jianTeii HMejiH COCTOHJI H 3 M SOTMHOK. niMpoKHe 7K 6 H C K M K p y G a u i K H , K>6KM, HapaflHbie CMopmeHHbie nepeflHMKa, K a M 3 0 J i a - n p y i i H H K a , py6auiKH .pyKaBa K O'C T K> M c M3flejibiBajiMCb uaHHceTaMM, na va TOHKOTO Hee „KOCMHKM", roiaT- cpa6pHHHOro nojio- cMopmeHHHM BopoTHHHeK, yKpanieHHbiM KpyaceBOM. K)6Ka, M 3 r 0 T 0 B J i e H H a a B c a M b i e flpeBHwe B p e M e H a M3 n o j i O T H a /iOManiHew paooTbi KpauieHoro M nenaTaHHoro B ysop B K p a c w j i b H b i x Hasbraajiacb „TJiOHejiMKa". B KOHu;e X I X H Hanajie X X B B . HanajiM HIMTB K>6KH M3 c p a S p H H H b i x TKaHen npeMMyiiieeTBeHHO mepcTHHbix. 3TOT ran JOBKM Ha3biBajica „cyKHa". K > o K y n p H K p u B a j i UIHPOKMM ^epHbiii MJIH 6ejiHH cpapTyx. TopceT, TaK nyrosMiiaMM. Ha3biB. BHM3y „npyiiHMK", CHIHTBIM 113 TOHKOM cba6pMHH0M uiepcTH 3aKpbiBajica cnepeflH 10 MMeji y K p a m e H M a , C B H T b i e TeceMKH. 3ai,ij JKHMe :KeHniMHbi HOCHJIM Sejiwii c e T n a T b i i i n e n T O K Ha KOTO- yKpanieHHbiii M3 lepHOM uiepcTaHoii cjiopmeHHOii o6opKofi Ha cnHHe, OH 7 POM 3 a B H 3 b I B a j I M n j i a T O K . BepxHeii ,.,jioKTycbf'. oaejKfloii IIoTOM B p e i v r e H a jibHHHbie icycKM r p y 6 o i i i i a p y c M H b i T a K H a 3 b i B . mepcTHHbie njiaTKM Ha3MBaeMbie „K0CMHKaMM", K O T o p b i e » : e H - SBIJIM B c T a p M H H b i e rocno^cTBOBajiw M fleByiHKM 3aKJiaflbiBajiM T a r a n o S p a s o M HTO C K p e i i r M B a j i w MX H a rpy^w, a 3aBH3biBajiM y3eji H a c m m e . JJocjie MC*ie3HOBeHMH ,,KOCMHeK" H a n a j i M HOCMTB S o j i b i n n e cba6pi<iHHbie uiepcTHHbie muHbi B njiaTKM. I I o j K M J i b i e j K e i - n i i n H b i HOCMJIM B OpaBCKMe c >KeHu_(HHbi HeKor^a xoai-uiM Sojiee xojiojiHbie TOJibKO p w B Jiamax, 6ny3bi c 3apy6K0M B noace. IIOTOM BOUIJIM B y n o T p e S n e H M e SOTMHKH rojieHnniaMM. B OpaBe O f l e B a j i a c b B 6 e j i y i o i o 6 K y M3 TOHeHbKOM T K a H M , n o f l K O T o p y i o HaBee HteHiiiMHbi, 5-7 cnojiHMKOB, T. ecTb HMJKHMX K>5OK MJIM K)6Ky M3 mepcTM. K o p ceT „ n p y i i H M K " M Benaa CTpoiiHaa p y o a u i K a . Hapafl flonojii-iaji BenoK M3 M C K y c c T B e H H b i x iiBeTOB. npeMMyuqecTBeHHO M3 po3. Mojio^aa KJiaflMBajia, flesymKa KaK �SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Rys. ILUSTRACJI 1. Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 2. Fragment polichromii kościoła w Orawce z 1711 r. Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 3. Dawna litografia ,,Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z k s i ą ż k i W . Eliasza Radzikow­ skiego, Powstanie C h o c h o ł o w s k i e , Lwów 1904, w y k o n a ł Michał M a ś l i ń s k i . . . . 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek, 1922 r. Fot. W . Werner 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i d r u ż b o w i e oraz goście weselni (pocz. X X w.). J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A. L i p k a 7. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i czapce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Michał M a ś l i ń s k i . . . 8. Orawiak w k o ż u c h u orawczańskim. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Micha! M a ś l i ń s k i 9. Orawianki w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. (Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego) 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.) . . . 11. Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ. Fot. W . Werner . . 12. Orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . . . . 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner . . 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym k o ł n i e r z e m . Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobionej haftem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (nr inw. gu­ ni 2189). Fot. W . Werner 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zako­ panem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Wer­ ner 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559) 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a , pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner 23. S k ó r z a n a torba orawska. C h y ż n e , pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner . . 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 27. Orawskie iglice do włosów. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 28. Krój koszuli kobiecej z długim r ę k a w e m , c—d: przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: obszywka r ę k a w a ; g: ćwikieł h: p o d ł a t y ; i : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ.Rys. autorka 29. Krój koszuli kobiecej z k r ó t k i m r ę k a w e m . c-d:przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: ćwikieł; g: p o d ł a t y ; h : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ. Rys. autorka 30. Orawianka w s p ó d n i c y ręcznie drukowanej t. zw. tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska . 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z w y ż k ą przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Tatrzań­ skiego • 33. Guziki gombiki do cuch i p r u c n i k ó w orawskich. Ze zbioiów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 3205, 2061, 1678), Fot. w. Werner . 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36' 51 �Ryc. 34. Ryc. 35. Tabl. I . Mapa 1. Mapa 2. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner Stroje orawskie. M a i . Jerzy Karolak Mapa hydrograficzna Orawy. O p r a c o w a ł a autorka Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka . . 38 39 1 42 43 SPIS TREŚCI W s t ę p , str. 3. —• Rozdz. I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 14. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju orawskiego, str. 15. — Rozdz. I I I . Zasięg badanego stroju, str. 16. — Rozdz. I V . O g ó l n y opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdz. V. Szczegółowy opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 18.— Rozdz. V I . O g ó l n y opis orawskiego stroju kobiecego, str. 28. — Rozdz. V I I . Szczegółowy opis orawskie­ go stroju kobiecego, str. 29. — Rozdz. V I I I . W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 37. — Rozdz. I X . Hafty, koronki, aplikacje, szamerunki, str. 39. — Rozdz. X . Charakterystyka źródeł, str. 41. — Przypisy, str. 44. — Litera­ tura, str. 45. — Spis ilustracji, str. 47. — Spis treści, str. 51. — Spis treści w j ę z y k u rosyjskim, str. 49. — Spis treści w j ę z y k u angielskim, str. 48. — Spis ilustracji w j ę z y k u angielskim str. 52. — LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 52 OF PLATES 1. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka {date of the painting 1711). Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 2. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka dated 1711. Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 3. Ancient litography: Mountaineers of C h o c h o ł o w e Reproduced from Eliasz Radzikowski's book „Insurection of C h o c h o ł o w o " , Lwów 1904, by Michał M a ś l a ń s k i 4. Orawians in festal dresses. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek. Photogr. by W . Werner 5. Orawians i n Orawa sheepskins. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek i n 1922. Photogr. by W . Werner 6. Nuptial group. A pair of bridal couple, brihdesmen and nuptial guests (beginning of tre X X th century). J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Reproduced by A . Lipska . . 7. Orawian i n Orawa sheepskin and a winter cap. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał Maśliń­ ski • 8. Orawian i n Orawa sheepskin. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Koper­ nicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał M a ś l i ń s k i . . . . 9. Orawian women i n an autumn-winter dress. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. (Photo from the collection of the Tatras Museum) 10. Mountaineer from the Ż y w i e c district. A picture form Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century) • 11. Orawian i n a festal dress, Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 12. Orawian i n a bridesgroom dress. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 13. Embroideries from Orawian trousers. Collection of the Tatra Museum. Photogr. by W. Werner 14. Orawian i n a woolen cape w i t h an embroidered collar. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . '. 15. Orawian i n an ancient woolen cape decorated w i t h embroidery. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . . . . . 16. Collar of an Orawian woolen cape, decorated w i t h embroidery. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory nr of the woolen cape 2189). Photogr. by W . Werner 17. Fragment of the collar and the front part of woolen cape. Collection of the Tatra M u ­ seum i n Zakopane (inventory nr 2189). Photogr. by W . Werner . , 18. Orawian i n an Orawa sheepskin and i n a winter cap. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ.. Photogr. by W . Werner . . . . . . . .. . . . 19. Orawian i n an Orawa sheepskin. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 �Fig. 20. A girdle from Orawa. Podwilk, district N o w y Targ. Collection of the Ethnographic M u ­ seum i n Cracow (inventory nr of the girdle 9559) Fig. 21. Cord gloves, used for w o r k . Lipnica Wielka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 22. Orawian shepherd stricks. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum (invent, nrs 1741, 1785). Photogr. by W . Werner Fig. 23. A leather Orawian bag. C h y ż n e , district of N o w y Targ. Photogr. by W . Werner . . . Fig. 24. a. Buckle of a leather bag, b. fastener of the belt, c. Orawian rings. Collection of the Tatra Museum i n Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 25. Orawian pipe. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner . Fig. 26. Bunch of flowers used by best men. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 27. Orawian hair needles. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 28. Cut of a woman shirt w i t h long sleeves, c-d: front and backside of the shirt; e: main flap of the sleeve; f: trimming of the sleeve,- g: gore; h : borderingss; i : slat at the neck. Scale 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn by the authoress Fig. 29. Cut of a woman shirt w i t h a short sleeve, c-d: front and backside of the shirt; e: main part of the sleeve; f. gore; g: borderings,- h: slat at the neck. Scale 1:20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn b y the authoress Fig. 30. Orawian woman i n a hand printed skirt called tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y Krystyna Gorazdo wska Fig. 31. A woman on ground of an old hut braking and dressed i n an ordinary way. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner Fig. 32. A g i r l i n an Orawian dress. Orawka, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum... Fig. 33. Fancy buttons for the woolen topcoats and Orawian prucniki. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory n-s 3205, 2061, 1678). Photogr. by W . Werner Fig. 34. A woman i n a festal Orawian dress. Podwilk, district of N o w y Targ. Photogr. by W . Wer­ ner Fig. 35. A n Orawian woman i n a net bonnet on her head. Podwilk, districkt of N o w y Targ. Pho­ togr. by W . Werner Table I . Orawian dresses. Painted by Jerzy Karolak M;p I . Hydrographie map of the Orawa. W o r k e d out by the authoress Map. I I . Orawian dress varient range. W o r k e d out by the authoress TABLE OF 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36 38 39 1 42 43 CONTENS Jr.:roduction page 3. — Chapter I . Actual state of the dress i n the t e r r i t o r y investigated, page 14. — Chap­ ter I I . Historical means of the Orawian dress development. —• Chapter I I I . Range of the dress investigated, ;_'.:e 16. — Chapter I V . General description of the Orawian man dress, page 17. Chapter V . Detailed inscription of the Orawian man dress, page 18. — Chapter V I . General description of the Orawian w o — an dress, page 28. —• Chapter V I I . — Detailed description of the Orawian woman dress, page 29. — Chapter V I I I . Producers and materials, page 37. — Chapter I X . Embroideries, laces, applications ect., page 39. —• Chapter X . Characteristics of the sources, page 41. — Addition, page 44. — Literature, page 45. — List of illustrations, page 47. — Table of contents, page 48. — List of the contents i n Russian, page 49. — Table of contents i n English, page... — List of illustrations i n English, page... �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy • strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawiera­ jące monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część 1. 2. 3. I . POMORZE. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1959 Bożena Stelmachowska •— Strój kaszubski, 1959 Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część 1. 2. 3. 4. I I . WIELKOPOLSKA. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Adama Glapa — Strój — lubuski, 1956 Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — I SIERADZKIE. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwika Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 A.dam Chętnik — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich, 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski, 1961 Edyta Starek — Strój orawski, 1966 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolno­ śląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotr­ kowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski. / I Pomorze II Wielkopolska III Śląsk Strój orawski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973c1a00cfcfd0fcc87db5060f290243.pdf 268dedb169fe34ad053ffdef9a7a76dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5657 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5259 Title A name given to the resource Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 87 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JAN PIOTR DEKOWSKI STRÓJ P I O T R K O W S K I POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH C Z Ę Ś Ć IV M A Z O W S Z E i S I E R A D Z K I E ZESZYT 3 JAN PIOTR D E K O W S K I STRÓJ PIOTRKOWSKI pTl r — i — y W R O C Ł A W 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO 5 4 T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS P O L S K I C H WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E L U D O W Y C H TOWARZYSTWO L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A M REDAKCYJNY; G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A . A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, R O M A N TADEUSZ REINFESS, REDAKCJA ATLASU: R E D A K T O R WROCŁAW, N A C Z E L N Y : SEWERYN NANKERA J Ó Z E F 4. GAJEK R E D A K T O R ZESZYTU: K. Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A OKŁADKA: PLANSZE U K Ł A D A D A M A BARWNE: M Ł O D Z I A N O W S K I E G O JERZEGO G R A F I C Z N Y : POZNAŃSKA K A R O L A K A A D A M A G L A P Y DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ KLISZE WIELOBARWNE I JEDNOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6 200 egz. A r k . w y d . 9, ark. d r u k . 11. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 6 1 x 8 6 8. Oddano do składania 10. N . 1954. Podpisano do d r u k u 11. X. 1954. D r u k ukończ, w listopadzie 1954. Z a m . 104/11. K-5-12460. �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar na którym w y s t ę p u j e o p i s y w a n y ubiór o b e j m u j e p o w i a t p i o t r k o w s k i oraz c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i i łódzki (patrz rozdział I I I ) . G r a n i c z y o n o d w s c h o d u z p o w . o p o c z y ń s k i m , o d południa z r a d o m s z c z a ń s k i m , o d z a c h o d u z ł a s k i m i łódzkim, o d p ó ł n o c y z r a w s k i m i resztą brzezińskiego (patrz m a p a zasięgu s t r o j u ) . O b s z a r t e n z n a j d u j e się n a r u b i e ż a c h d a w n e j W i e l k o p o l s k i i s t y k a się o d p ó ł n o c y z M a z o w s z e m , a o d w s c h o d u z M a ł o p o l s k ą . O b e c n i e przez p o w i a t p i o t r k o w s k i o d p ó ł n o c y n a południe przebiega l i n i a k o l e j o w a łącząca stację węzłową Koluszki z Częstochową. P o w i a t p i o t r k o w s k i posiada c h a r a k t e r w y b i t n i e r o l n i c z y o dużym r o z d r o b n i e n i u g o s p o d a r s t w r o l n y c h . W 1951 r . n a t e r e n i e tego p o w i a t u b y ł o ogółem 155.897 miesz­ k a ń c ó w , z tego p r z y p a d a ł o n a l u d n o ś ć w s a m o d z i e l n y c h g o s p o d a r s t w a c h 110.258, n a n a j e m n i k ó w r o l n y c h 20.237 ). 1 Z ogólnego o b s z a r u z i e m i p r z y p a d a n a p o l a u p r a w n e 70,6%, n a l a s y 4,9%. G r u n t a w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m n i e są z b y t u r o d z a j n e , gdyż p r z e w a ż a j ą p i a s k i i t. z w . szczerki. W d o l i n a c h r z e c z n y c h m o ż n a często s p o t k a ć ż y z n e m ł o d e mady. N a j g o r s z e ziemie z n a j d u j ą się w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j c z ę ś c i tego p o w i a t u , lepsze n a t o m i a s t w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , gdzie w y s t ę p u j ą bielice. Z roślin głównie u p r a w i a j ą : żyto, j ę c z m i e ń , owies, proso, t a t a r k ę , l e n oraz z i e m ­ n i a k i . Ze z w i e r z ą t h o d u j ą k r o w y , świnie, o w c e , k o n i e i d r ó b . N a j w i ę k s z e stada o w i e c t r z y m a j ą w e w s c h o d n i e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o p o w i a t u , gdzie z n a j d u j ą się rozległe, suche p a s t w i s k a i ł ą k i n a d r z e c z n e . Ze względu n a zagadnienie s t r o j u w a r t o z a z n a c z y ć , że z w y m i e n i o n y c h roślin i z w i e r z ą t h o d u j ą n a w ł a s n y u ż y t e k m i ę d z y i n n y m i l e n k r ó t kowłóknisty oraz w znacznej mierze owce „świniarki". H i s t o r i a r e g i o n u . K r a i n a P i o t r k o w s k a j u ż w z a r a n i u d z i e j ó w P o l s k i posiadała c h a r a k t e r p r z e j ś c i o w y , gdyż stanowiła p o m o s t m i ę d z y W i e l k o p o l s k ą i M a ł o p o l s k ą . T o m i a ł o r ó w n i e ż d e c y d u j ą c y w p ł y w n a u k s z t a ł t o w a n i e się z j a w i s k d e m o g r a f i c z n y c h i kulturalnych. Jak w y n i k a z m a p y d o ł ą c z o n e j d o p r a c y J. K a m i ń s k i e j , a p r z e d s t a w i a j ą c e j osad­ n i c t w o w c z e s n o h i s t o r y c z n e , n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a łódzkiego n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e osad p r z y p a d a w t y m czasie n a o k o l i c ę Ł ę c z y c y i W o l b o r z a , m n i e j s z e n a t o m i a s t n a o k o l i c ę Sieradza. O k o l i c e te b y i y o d d z i e l o n e o d siebie p u s z c z ą ) . 2 W t y m okresie n a d z i s i e j s z y m obszarze P i o t r k o w s k i e g o i s t n i a ł y c e n t r a gospodarcze i handlowe w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy. Z a c z a s ó w K a z i m i e r z a W i e l k i e g o k r z y ż o w a ł y się n a t e r e n i e p o w i a t u p i o t r k o w ­ skiego d w i e g ł ó w n e d r o g i h a n d l o w e ; j e d n a z n i c h biegła z R u s i H a l i c k i e j przez San­ d o m i e r z , Opatów , W ą c h o c k , Ż a r n ó w , P i o t r k ó w , Sieradz, K a l i s z , P o z n a ń n a P o m o r z e S z c z e c i ń s k i e i d o B r a n d e n b u r g i i , d r u g a — z W ę g i e r p r z e z Kraków , M i e c h ó w , K u r z e l ó w . Przedbórz, Sulejów, Ł ę c z y c ę , Toruń do Gdańska. T 7 3 �Ryc. 1. Mieszkańcy powiatu brzezińskiego w e współczesnych ubiorach z i m o w y c h . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. N a o m a w i a n y m obszarze w X I I w . istniały d w i e k a s z t e l a n i e : j e d n a z siedzibą w R o z p r z y , d r u g a w W o l b o r z u ) . W okresie r o z b i c i a d z i e l n i c o w e g o obie te k a s z t e l a n i e n a l e ż a ł y do K s i ę s t w a Sieradzkiego, k t ó r e p o w s t a ł o w p i e r w s z e j połowie X I I I w i e k u . W ó w c z a s doszło d o podziału k a s z t e l a n i i w o l b o r s k i e j , k t ó r e j c z ę ś ć p ó ł n o c n a d o s t a ł a się d o d z i e l n i c y ł ę c z y c k i e j , o t w i e r a j ą c j e j t y m . sposobem drogę do r z e k i P i l i c y i sta­ rożytnego g r o d u I a o w ł o d z a , południowa, l e ż ą c a po p r a w e j stronie W o l b ó r k i — d o Sie­ r a d z k i e g o . Już w e w c z e s n y m średniowieczu n a o b s z a r a c h t y c h k a s z t e l a n i i p o w s t a j e duża f e u d a l n a w ł a s n o ś ć d u c h o w n a i r y c e r s k a . Z k s i ą ż ę c e g o n a d a n i a , p r a w d o p o d o b n i e Bolesława Krzywoustego, kasztelania w o l b o r s k a całkowicie przechodzi na własność b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . W t y m czasie R o z p r z a i o k o l i c z n e w s i e s t a j ą się w ł a s n o ś c i ą r o d u N a g o d z i c ó w . W X I I I w i e k u p o w s t a j ą k l a s z t o r y C y s t e r s ó w w S u l e j o w i e oraz N o r b e r t a n ó w w W i t o w i e . O b a te z a k o n y o t r z y m u j ą j a k o uposażenie d o b r a z i e m s k i e . Największe j e d n a k dobra dostają Cystersi. 3 4 �W X V w . w ł a s n o ś ć k r ó l e w s k a w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o ulega c a ł k o ­ w i t e j rozsypce, a j e j miejsca zajęły dobra szlacheckie. W e d ł u g A . G i e y s z t o r a w średniowieczu b y ł o P i o t r k o w s k i e głównie k o l o n i z o w a n e p r z e z o s a d n i k ó w s i e r a d z k i c h , k t ó r z y szli z d o r z e c z a gęsto z a l u d n i o n e j W a r t y w d o l i ­ nę W o l b ó r k i i L u c i ą ż y oraz k u m a ł o g o ś c i n n e j d o b n i e P i l i c y ) . W X V i X V I w . o s a d n i c t w o przesunęło się w o k o l i c e B e ł c h a t o w a i , D ł u t o w a . Z pośród p r z y t o c z o n y c h w ł o ś c i , k t ó r e r o z c i ą g a ł y się n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i , n a j ­ w i ę k s z e i n a j b a r d z i e j z w a r t e n a l e ż a ł y do b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . P o d k o n i e c X V I I I w . z n a l a z ł y się one w regestrze m a j ą t k ó w r z ą d o w y c h . L u d n o ś ć t y c h d ó b r w p o r ó w n a n i u z p o d d a n y m i s z l a c h t y , m i a ł a lepsze w a r u n k i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e i r y c h l e j z o s t a ł a zwolniona z pańszczyzny. 4 N i c też d z i w n e g o , że u ludności t e j b u d z i się w c z e ś n i e j p o c z u c i e d u m y c h ł o p s k i e j , s z a c u n k u d l a w ł a s n e j t r a d y c j i i „ p r z y o d z i e w k u " . L u d n o ś ć t a m i a ł a r ó w n i e ż duży wpływ na przeobrażenia społeczno-kulturalne w s i p i o t r k o w s k i e j u schyłku poddań­ s t w a i w okresie p o u w ł a s z c z e n i o w y m . O n a też p r z y c z y n i ł a się w w i e l k i e j m i e r z e do wzbogacenia w nowe elementy stroju piotrkowskiego i jego ekspansji na tereny są­ siednie, z w ł a s z c z a n a p o ł u d n i o w ą c z ę ś ć B r z e z i ń s k i e g o . W e w s i a c h s z l a c h e c k i c h s t o s u n k i u k ł a d a ł y się o d m i e n n i e . D o r o k u 1830 p r z e c h o ­ dzenie z i e m i a ń s t w a o d g o s p o d a r k i p a ń s z c z y ź n i a n o - f o l w a r c z n e j d o n a j e m n o - f o l w a r c z n e j n a l e ż a ł o d o s p o r a d y c z n y c h w ypadków. D o p i e r o po t y m r o k u n a s k u t e k p o p r a ­ w i e n i a się s t o s u n k ó w h a n d l o w y c h t a k w e w n ę t r z n y c h j a k i z e w n ę t r z n y c h z w ł a s z c z a n a o d c i n k u z b o ż o w y m , z j a w i a się u s z l a c h t y d ą ż n o ś ć d o p r z e c h o d z e n i a n a gospo­ d a r k ę f o l w a r c z n o - n a j e m u ą , o p a r t ą n a p r a c y f o r n a l i i d o rozszerzenia s w o i c h d z i e d z i n k o s z t e m z i e m i w y d a r t e j c h ł o p o m . W p r a w d z i e r u g i b y ł y stosowane j u ż z n a c z n i e w c z e ­ śniej, ale n i e m i a ł y one t y c h r o z m i a r ó w , co po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m . N a j p i e r w o d b i e r a n o c h ł o p o m p a s t w i s k a , ł ą k i i w y g o n y l e ś n e , a w k o ń c u i rolę. W n a s t ę p s t w i e tego p e w n a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j p r z e s z ł a a l b o d o r o z w i j a j ą c e g o się w ówczas p r z e m y s ł u , a l b o s z u k a ł a z a j ę c i a w r o l n i c t w i e n a o b c y m terenie. T o w k o n s e k w e n c j i p o w a ż n i e z a c i ą ż y ł o n a d a l s z y m k s z t a ł t o w a n i u się k u l t u r y l u d o w e j i p r z y c z y n i ł o się w z n a c z n e j m i e r z e d o szybszego r o z ł a d o w a n i a z a t a r g u , j a k i t r w a ł m i ę d z y d w o r e m a w s i ą od dłuższego j u ż c z a s u ) . T T T # 5 W k w i e t n i u 1861 r . p r z y s z ł o n a t y m t l e do m a s o w y c h s t r a j k ó w e k o n o m i c z n y c h , k t ó r e o b j ę ł y r ó w n i e ż szereg w s i w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m . P i e r w s z e o d m ó w i ł y w y ­ c h o d z e n i a n a p a ń s z c z y z n ę W o ź n i k i i B i a ł a ) . Za n i m i poszły i n n e w s i e . S t r a j k i m i a ł y m i e j s c e t y l k o w m a j ą t k a c h s z l a c h e c k i c h i to głównie w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r ­ kowskiego. Tego r o d z a j u o p o r ó w n i e b y ł o w t y m czasie w e k o n o m i i w o l b o r s k i e j , p i o t r k o w ­ s k i e j , c z a r n o c i ó s k i e j , a n i też g r a b i c k i e j , w k t ó r y c h z n a j d o w a ł o się z górą 40 w s i w ł o ­ ś c i a ń s k i c h oraz 14 f o l w a r k ó w . W d o b r a c h t y c h w ł o ś c i a ó s t w o b y ł o b a r d z i e j z a m o ż n e i posiadało o b r o n ę f o r m a l n ą w d a w n y c h i n w e n t a r z a c h i p r z y w i l e j a c h . L u d n o ś ć s a m e j w s i n i e b y ł a j e d n o l i t a . Jej s k ł a d s o c j a l n y b y ł d o ś ć złożony, co o c z y w i ś c i e m i a ł o r ó w n i e ż s w o j e o d b i c i e i w p r z y o d z i e w k u , głównie w jego j a k o ś c i . W p i e r w s z e j połowie X I X w . ż y j ą i p r a c u j ą n a w s i p i o t r k o w s k i e j c h f o p i , n a j e m n i c y , s z y n k a r z e , p a c h c i a r z e , u r z ę d n i c y d w o r s c y oraz różni r z e m i e ś l n i c y . W a ż n e w y d a r z e n i e w d z i e j a c h c h ł o p ó w — u w ł a s z c z e n i e z 1864 r . — w p r o w a d z a ­ j ą c szereg w a ż k i c h p r z e m i a n w gospodarce c h ł o p s k i e j , i n a t y m terenie, p o d o b n i e j a k gdzie i n d z i e j , w p ł y n ę ł o d o d a t n i o n a z w i ę k s z e n i e h o d o w l i o w i e c . W z w i ą z k u z t y m wkrótce w stroju włościańskim biorą przewagę materiały wełniane n a d l n i a n y m i i konopnymi. O d d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i o b e c n e j t r w a proces p r z e n i k a n i a e l e m e n ­ t ó w m i e j s k i c h do k u l t u r y l u d o w e j n a s k u t e k o ż y w i o n y c h r u c h ó w m i g r a c y j n y c h i o d ­ p ł y w u l u d n o ś c i w i e j s k i e j do o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . 6 r 5 �Z a c h o d z ą też p o w a ż n e z m i a n y w stopie ż y c i o w e j i gospodarce p o d w p ł y w e m r o z ­ w i j a j ą c e j się w i e d z y r o l n i c z e j i o ś w i a t y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m wieś p i o t r k o w s k a , p o d o b n i e j a k i i n n e w s i e p o l s k i e , p r z e c h o d z i ł a okres ciężkiego k r y z y s u gospodar­ czego, k t ó r y p r z y c z y n i ł się do n a w r o t u n i e k t ó r y c h f o r m g o s p o d a r k i s a m o w y s t a r c z a l ­ n e j , m . i n . do w z m o ż o n e j p r o d u k c j i s a m o d z i a ł ó w , a pośrednio s t r o j ó w l u d o w y c h w ł a ­ snego w y r o b u . N a t o m i a s t k u p o w a n e z a z w y c z a j n a j a r m a r k a c h droższe c z ę ś c i s t r o j u , w d o b i e k r y z y s u z a n i k ł y p r a w i e c a ł k o w i c i e . Podczas o k u p a c j i z w i e l u w i o s e k l u d n o ś ć w y s y ł a n a b y ł a n a r o b o t y do Rzeszy, w 1944 z a ś r o k u szereg w s i p o ł o ż o n y c h w d o l i n i e P i l i c y zostało c a ł k o w i c i e w y s i e d l o n y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y w i e ś p i o t r k o w s k a p r z y ­ stąpiła do o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h i w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczo-spo­ łecznych przeżywa wiele przeobrażeń, które także i w dziedzinie stroju znajdują odbicie. C e c h y s t r o j u . Za c h a r a k t e r y s t y c z n e i p o d s t a w o w e c z ę ś c i s t r o j u i u b i o r u p i o t r ­ k o w s k i e g o , n a l e ż y u w a ż a ć u m ę ż c z y z n k a p e l u s z , z w a n y „ r y j e m " ( r y c . 27/111), c z a p k i granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, rogatywkę z oblamówką ciemno­ g r a n a t o w ą l u b c z e r w o n ą , k a s z k i e t z m a ł y m d a s z k i e m , k o s z u l ę oraz n a p i e r ś n i k h a f t o ­ w a n y białym płaskim haftem, „portki" z f a r t u s z k i e m w drobne prążki z przewagą k o l o r ó w g r a n a t o w e g o , czarnego i białego, „ l e j b i k " z k o ł n i e r z e m , n a j c z ę ś c i e j w d r o b n e paseczki z obecuością k o l o r u czerwonego, „spancerek" g r a n a t o w y obcisły, ozdobiony r z ę d a m i guzików, g r a n a t o w ą s u k m a n ę z a p i n a n ą n a g u z i k i ( t a b l . I b a r w n a ) , w r e s z c i e „ w a t ó w k ę " l u b „ b u r k ę " z p o t r z e b a m i ) ; u k o b i e t - p ó ł c z e p i e c o z d o b n y , czepiec c h u ś c i a n y ( w k ł a d a n y p o d chustę) z t i u l o w y m g a r n i t u r k i e m , k o s z u l ę z n a k ł a d a n y m i przy s z y i k r y z k a m i ( r y c . 9, 30) l u b n a r a m i o n a c h i m a n k i e t a c h p o k r y t e z d o b i n a m i w k o l o r z e c z e r w o n o - c z a r n y m l u b b i a ł y m , gorsety o b c i s ł e , s z n u r o w a n e , n a j c z ę ś c i e j w p r z e d n i e j c z ę ś c i o z d a b i a n e „rózgami", c z y l i o r n a m e n t e m w k s z t a ł c i e p o d ł u ż n y c h g a ł ą z e k , sta­ n i k i z f a l b a n k ą , k a f t a n y , k r o j e m zbliżone do l e j b i k ó w , z z a o k r ą g l o n y m t y ł e m , l u b f a l b a n k ą , k a f t a n z a s z e w k o w y i w c i n a n y , b l u z e c z k i b i a ł e , długie, u ż y w a n e do gorse­ t ó w , w e ł n i a k i suto s f a ł d o w a n e , r ó ż n o b a r w n e spódnice d e k o r o w a n e u dołu w s t ą ż k a m i , długie z a p a s k i d o pasa, r o b i o n e n a j c z ę ś c i e j w „ p r z e p l o t k ę " , o z d a b i a n e w e ł n i a n ą „siot e c k ą " , k o r o n e c z k ą l u b w s t ą ż k a m i , f a r t u s z k i bogato h a f t o w a n e z f a l b a n k ą l u b w s t a w e c z k a m i , w r e s z c i e z a p a s k i n a r a m i e n n e , c z y l i „do o d z i e w u " , w u b i e g ł y m w i e k u p r z e ­ w a ż n i e o d r o b n y c h p a s e c z k a c h w p o p r z e c z n y m u k ł a d z i e , w X X w . o szerszych „ d n a c h " i większych prążkach w p i o n o w y m rzucie. W y b i t n i e charakterystyczne cechy stroju przedstawiono na planszach b a r w n y c h . 7 7 r O b o k e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h strój p i o t r k o w s k i p o s i a d a p e w n e l o k a l n e o d m i a n y , z k t ó r y c h w y r ó ż n i ć m o ż n a d w i e g r u p y , w o l b o r s k ą i b e ł c h a t o w s k ą , ściśle z w i ą z a n e z w c z e s n o h i s t o r y c z n y m podziałem a d m i n i s t r a c y j n y m . P i e r w s z a g r u p a s t r o j u r o z w i n ę ł a się i r o z p o w s z e c h n i ł a u l u d u z a m i e s z k u j ą c e g o dawne ziemie kasztelanii w o l b o r s k i e j , druga — rozpierskiej. Bardziej zwarte i w y r a z i s t e c e c h y o d r ę b n e z a c h o w a ł y się w g r u p i e w o l b o r s k i e j , k t ó r a w zasięgu s t r o j ó w m a z o ­ w i e c k i c h s t a n o w i i c h p o ł u d n i o w e rubieże. J e d n o c z e ś n i e n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że g r u p a t a n i e jest e n k l a w ą , lecz z n a j d u j e się w pasie d o b r z e jeszcze z a c h o w a n e g o p r z y ­ o d z i e w k u opoczyósko-rawskiego. Dzięki temu, m i m o bliskości Łodzi i Tomaszowa Mazowieckiego, nie zatraciła swoich regionalnych cech i nie uległa całkowitej n i w e l a c j i . W s t r o j u g r u p y w o l b o r s k i e j m o ż n a n a d t o w y ś l e d z i ć ś l a d y d a w n e j ł ą c z n o ś c i go­ s p o d a r c z e j z odległymi K u j a w a m i . G r u p a b e ł c h a t o w s k ą p o z o s t a j ą c a w s w o i m czasie p o d w p ł y w a m i Sieradzkiego, w o s t a t n i c h l a t a c h uległa j u ż z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i i z m i a n o m . N a o p i s y w a n y m t e r e n i e w ł a ś c i w o ś c i s t r o j u w y m i e n i o n e w p r a c y n i n i e j s z e j , są p o d ­ s t a w ą do o k r e ś l e n i a p r z y n a l e ż n o ś c i d o p e w n y c h g r u p r e g i o n a l n y c h . Z a z n a c z a ł o się to nadewszystko w miejscach m a s o w y c h styczności, j a k j a r m a r k i , p i e l g r z y m k i , od­ p u s t y i t p . , gdzie p r z e d s t a w i c i e l e z a r ó w n o t y c h s a m y c h g r u p j a k i o d r ę b n y c h r o z p o ­ z n a j ą się w z a j e m p o s t r o j u . 7 6 �C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w są­ siednich. Omawiany „przyodzie­ w e k " różni się o d s t r o j ó w s ą s i e d n i c h : opoczyńskiego występującego na wschodzie, radomszczańskiego na po­ łudnie, sieradzkiego n a z a c h o d z i e oraz łęczyckiego na północy. Przegląd głównych elementów stroju świadczy o odrębnościach wyżej przy­ toczonych typów. Strój opoczyński obejmuje: u mężczyzn sukmanę białą z c z a r n y m i p o t r z e b a m i o b l a m ó w k ą , pas s i a t k o w y b a r w n y , spancer w p r ą ż k i z pętlami, l e j b i k o s t o j ą c y m l u b p r z y ­ s z y t y m kołnierzu, k o s z u l e w y s z y w a n e różnobarwnym haftem, kapelusz z w a n y „piastą", d e k o r o w a n y n i e b i e s k ą w s t ą ż ­ k ą i p a w i m piórem; u k o b i e t — czepce t i u l o w e , duże, o k r y w a j ą c e w ł o s y p r z y ­ b r a n e k w i a t a m i , „ b a n d a ż e " t y c h czep­ ców spływają wraz z wstążkami na p l e c y , k o s z u l e bogato h a f t o w a n e , za­ p a s k i d o pasa k r ó t k i e , obszywane tasiemkami i zaopatrzone w tzw. „kocanki", czyli pomponiki, wełniaki Ryc. 2. Dziewczęta w stroju odświętnym z Węgrzynowa, dostatnie, p r z e w a ż n i e w k o l o r a c h c i e m ­ pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r. nych, spódnice b i a ł e k r o c h m a l o n e , gorsety z samodziału b i a ł e g o w p r ą ż k i i w desenie, zapaska do o d z i e w u „ m o d r a c k o w a " , „ w a n g i e r a " , „ p r z y j a c i ó ł k a " z i e l o n a oraz „ s u k i e n k a " g r a n a t o w a . W o k o l i c y R a d o m s k a n a p r z y o d z i e w e k u m ę ż c z y z n s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e c z ę ś c i s t r o j u : k a p o t a „ d r o p a t o " ( c z a r n o - b i a ł a ) o s z e r o k i m sfałdowaniu, s z e r o k i pas s k ó r z a n y ze s p r z ą c z k a m i i t r o k a m i , k o s z u l a l n i a n a bez ż a d n y c h h a f t ó w , c z a p k i o k r ą g ł e z si­ w y m b a r a n k i e m , o d n i e c z e r w o n y m , t z w . „ m r o z i a t e " . U k o b i e t : czepce d w ó c h r o ­ dzajów — jedne w formie czapek zwane „krymkami", drugie o k r y w a j ą c e całą głowę, w i ą z a n e n a k a r k u w k o k a r d ę , n a l a t o d o p r a c y k a p e l u s z e słomiane o szero­ k i m r o n d z i e , k a f t a n y k r ó t k i e c z a r n e l u b g r a n a t o w e z f a l b a n k ą , z a p a s k i d o pasa r o ­ bione t y l k o w d w i e n i c i e l n i c e , oraz z a p a s k a n a r a m i e n n a o s z e r o k i c h d n a c h p o n s o w y c h , ozdabiana wąskimi prążkami, a n i e k i e d y również i stebnówką p r z y p o m o c y iglicy. W S i e r a d z k i e m z n o w u w i d z i m y u m ę ż c z y z n — l e j b i k ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m , z k l a p k a m i i o z d o b a m i c z e r w o n y m i , spancer j a k i p o r t k i c z e r w o n e l u b m o d r e , suk­ m a n y j a s n o g r a n a t o w e z a m a r a n t o w y m i n a s z y c i a m i n a k o ł n i e r z u , stanie, m a n k i e t a c h i w z d ł u ż b r z e g ó w , c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m p r z y b r a n e w s t ą ż k a m i . U k o b i e t — czepce zwane „kopkami", podwiązane b a r w n ą „jedwabnicą" (chustką), koszule pozbawione haftów, s t a n i k i g r a n a t o w e obcisłe, z dużym d e k o l t e m , z a p i n a n e n a g u z i k i i d e k o ­ rowane w poprzek czarną aksamitką, kaftany granatowe z błyszczącymi guzikami, z a p a s k i d o pasa długie o s z e r o k i c h d n a c h bez ozdób, w r e s z c i e f a r t u c h y duże, „mar y n u s o w e " , kwieciste, obszyte dookoła koronką. S t r ó j ł ę c z y c k i , z k t ó r e g o z a c h o w a ł y się do dziś j u ż t y l k o r e l i k t y , o b e j m o w a ł u m ę ż ­ c z y z n k a p o t ę zieloną, spancer, k a m i z e l ę , p o r t k i z s a m o d z i a ł ó w , p r z e w a ż n i e t k a n y c h w d r o b n e p r ą ż k i - z i e l o n e i c z e r w o n e , tudzież c z a r n y , w y s o k i k a p e l u s z ; u k o b i e t : k o ­ szulę z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m z „ k r e z ą " , długi g r a n a t o w y k a f t a n z w a n y „ p r z y j a ­ c i ó ł k ą " , „ s p ó d n i k " ze stanem bez r ę k a w ó w , wreszcie k u p n ą c h u s t k ę d o o k r y c i a . �Rozdział 1 O B E C N Y S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Z u b i o r u męskiego pozostały j u ż t y l k o r e s z t k i ; w w i e l u w s i a c h został o n za­ r z u c o n y j e s z c z e p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą , w n i e k t ó r y c h p r z e t r w a ł do c z a s ó w ś w i a t o w e g o k r y z y s u . N a j d ł u ż e j , gdyż p r a w i e do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j , z a c h o w a ł się w o k o l i c a c h W o l b o r z a , a szczególnie w Ż y w o c i n i e , K o m o r n i k a c h , B o gusławicach, Nagórzycach i Wiadernie. Najwcześniej zaczęły wychodzić z powszech­ nego u ż y c i a s u k m a n y s i w e , g r a n a t o w e i „ t o ł u b y " ( k o ż u c h y ) , p ó ź n i e j s p a n c e r k i i p o r t k i z fartuszkiem, a w końcu koszule haftowane i lejbiki. D z i ś , p o t r a d y c y j n y m s t r o j u m ę s k i m z a c h o w a ł y się t y l k o s k r o m n e r e l i k t y , r o z p r o ­ szone na s z e r o k i m obszarze; n a j l e p i e j p r z e t r w a ł y b i a ł e s u k m a n y z c z a r n y m i „potrze­ b a m i " , gdyż m o ż n a j e z n a l e ź ć jeszcze prawcie w k a ż d e j w s i p o ł o ż o n e j w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o t e r e n u . S u k m a n ę o d c a ł k o w i t e j z a g ł a d y u r a t o w a ł o t o , że przez długie l a t a b y ł a ona s t r o j e m p a r a d n y m i n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y m n a r ó ż n y c h u r o ­ czystościach. Z n a c z n i e l e p i e j z a c h o w a n y j e s t ubiór r o b o c z y , z w ł a s z c z a p r z e z n a c z o n y n a okres l e t n i , a s z y t y główmie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h przez same k o b i e t y , o b e j m u j e o n k o ­ szulę oraz p o r t k i . Z s a m o d z i a ł ó w w e ł n i a n y c h d o dziś j e s z c z e w w i e l u w s i a c h r o b i ą s p o d n i e i m a r y n a r k i , ale j u ż n a w z ó r w s p ó ł c z e s n y c h s t r o j ó w m i e j s k i c h . O w i e l e l e p i e j z a c h o w a ł się ubiór k o b i e c y , z w ł a s z c z a w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z ­ c z e n i c y , C z a r n o c i n a , K u r o w i c , B ę d k o w a i C h o r z ę c i n a . W t y c h o k o l i c a c h d o dziś jeszcze t a k k o b i e t y starsze, j a k i młod­ sze, u b i e r a j ą się w odzież l u d o w ą z a r ó w n o w święta, j a k i w dzień r o ­ b o c z y r y c . 1 , 3, 4 , 1 1 , 12. G ł ó w n ą j e g o podstawę s t a n o w i : wełniak, zapaski do pasa, i o d z i e w u , k o s z u l a , c h u s t k a ; . u p a ­ nien i młodych mężatek dochodzi do tego jeszcze s p ó d n i c a , w y s z y w a n y f a r ­ tuszek, b l u z e c z k a , gorsecik a k s a m i t n y , s z n u r y p a c i o r k ó w oraz p ę k i r ó ż n o b a r w ­ n y c h w s t ą ż e k r y c . 2, 10. W okolicach Krzepczowa, Gomulina, M i l e j o w a i n a w y s u n i ę t y c h d a l e j na północ terenach Piotrkowskiego stan t e n jest m n i e j p o m y ś l n y , gdyż aktualność swoją zachowały niektóre t y l k o c z ę ś c i s t r o j u , a m i a n o w i c i e wełn i a k i oraz z a p a s k i . W t e j c z ę ś c i n a j ­ b a r d z i e j u p o w s z e c h n i o n e są z a p a s k i do o k r y c i a , a to ze w z g l ę d ó w czysto p r a k t y c z n y c h . U ż y w a j ą i c h d o ś ć często kobiety, które o d d a w n a już „przebrały się w obleczenie m i a s t o w e " . O b o k stroju żywego, tworzonego według p r a w i d e ł o b o w i ą z u j ą c e j m o d y , istnieją jeszcze r e l i k t y d a w n e j odzieży, k t ó r e są a l b o d o d z i e r a n e , a l b o pieczoRyc. 3. Kobiety w z i m o w y c h odświętnych ubiorach. Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 8 Jowicie p r z e c h o w y w a n e na Śmierć uroczystości. D o n i c h należą lub czepce, �Ryc. 4. Kobieta w z i m o w y m ubiorze, o k r y t a chustą fabryczną, Zawada, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. gorsety z f a l b a n k ą , k a f t a n y , starego t y p u wełniaki i zapaski, wreszcie chu­ sty. T a k i e stroje, j a k „ s z u b y " „ s u k i e n k i " oraz „ p r z y j a c i ó ł k i " straciły s w o j ą a k t u ­ a l n o ś ć jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą światową. 7 N a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ubiór l u d o w y u osób s t a r s z y c h , t o jest b a r d z i e j k o n ­ s e r w a t y w n y c h . Biedota w i e j s k a pozo­ stająca na ciągłym w y r o b k u , wcześniej z n i m się r o z s t a w a ł a , p r z y j m u j ą c ubiór „ m i a s t o w y " , k t ó r y według n i c h b y ł tańszy i praktyczniejszy. B i o r ą c p o d u w a g ę płeć, n a l e ż y stwierdzić, że w zakresie p r z y o d z i e w k u , b a r d z i e j postępowi i r a d y k a l n i o k a z a l i się m ę ż c z y ź n i . Z a n i k a n i e strojów^ l u d o w y c h d a t u j e się n a k o n i e c X I X w i e k u ; m ó w i o t y m „ T y d z i e ń P i o t r k o w s k i " z r . 1895, gdzie c z y t a m y : „Coraz m n i e j k r a w c ó w umie s z y ć s u k m a n y i odzież w i e ś n i a c z ą . K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i p r z e b r a n i w suk­ nie m i e j s k i e , z a t r a c a j ą e t n o g r a f i c z n y charakter okolic całych, przerobieni z polskiego włościanina w kosmopoli­ tycznego k o l o n i s t ę " ) . N a okres t e n i p ó ź n i e j s z y p r z y p a d a zarazem wzmożona działalność ludomańska inteligencji, zmierzająca do z a c h o w a n i a s t r o j u l u d o w e g o i oczysz­ czania tegoż z w s z e l k i c h p o s t r o n n y c h n a l e c i a ł o ś c i , a z w ł a s z c z a p o c h o d z e n i a m i e j ­ skiego ) . U w a ż a n o p r a w d o p o d o b n i e , że przez p o d t r z y m a n i e s t r o j u u d a się r o z w i n ą ć i utrwalić patriotyzm. 8 9 N a c z ę ś c i o w y l u b z u p e ł n y z a n i k s t r o j u złożyło się w i e l e c z y n n i k ó w n a t u r y t a k gospodarczej, j a k i s p o ł e c z n e j , m i ę d z y i n n y m i zaw ażyły t u t a j — p o p i e r w s z e , szerokie k o n t a k t y l u d n o ś c i w i e j s k i e j z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i , p o d r u g i e , zubożenie w y w o ­ ł a n e n a d r o d z e c i ą g ł y c h podziałów m a j ą t k o w y c h , p o trzecie, n e g a t y w n y stosunek c z ę ś c i mieszkańców m i a s t n i e u m i e j ą c y c h o c e n i ć w sposób w ł a ś c i w y w a r t o ś c i s t r o j u ludowego. 7 7 7 W d u ż y m s t o p n i u do zniszczenia i p o r z u c e n i a u b i o r u w i e j s k i e g o , p r z y c z y n i ł a się r ó w n i e ż ostatnia w o j n a , o d n o s i się t o z w ł a s z c z a d o p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h t e r e n ó w P i o t r k o w s k i e g o , z k t ó r e g o z n a c z n a c z ę ś ć ludności została w y s i e d l o n a l u b w y s ł a n a w głąb ó w c z e s n e j Rzeszy do r ó ż n y c h r o b ó t . „Na t u ł a c t w i e z a b r a n e z s o b ą odzienie, m ó w i j e d n a z i n f o r m a t o r e k , z d a r ł o się p r z y p r a c y , a to, co pozostało w c h a ł u p i e , l i c h o r o z n i o s ł o " . N i e k t ó r e k o b i e t y , m i m o c i ę ż k i e j s y t u a c j i , w j a k i e j znalazły się n a o b c z y ź ­ nie, z d o ł a ł y j e d n a k u r a t o w a ć s w o j e ślubne czepce z m y ś l ą , że k i e d y ś d o s t a n ą j e d o t r u m n y , j a k o śmiertelne w i a n o . 7 9 �W t r a g i c z n y c h w a r u n k a c h z n a l a z ł a się też w 1944 r. l u d n o ś ć dziesięciu w s i poło­ ż o n y c h n a w s c h o d n i c h o b s z a r a c h P i o t r k o w s k i e g o , w d o r z e c z u r z e k i P i l i c y , gdzie t w o ­ r z o n o linię o b r o n n ą , w ciągu k i l k u g o d z i n m u s i a ł a ona e w a k u o w a ć n a w y z n a c z o n e t e r e n y , p o z o s t a w i a j ą c n a m i e j s c u sprzęt, n a r z ę d z i a r o l n i c z e oraz c z ę ś ć s w o j e g o p r z y ­ odziewku. Rozdział II ZARYS H I S T O R Y C Z N Y R O Z W O J U STROJU PIOTRKOWSKIEGO N a p o d s t a w i e p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h oraz b a d a ń t e r e n o w y c h m o ż e m y o d t w o r z y ć stan i p r z e m i a n y u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w okresie z górą stu l a t , to j e s t o d r o k u 1830 d o 1933. W c z e ś n i e j s z y m i o p i s a m i u b i o r u j e d n a k ż e n i e r o z p o r z ą d z a m y . Z o g ł o s z o n y c h listów g o ń c z y c h w „Dzienniku U r z ę d o w y m W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o " z r o k u 1830 i 1832 d o w i a d u j e m y się, że b o g a c i i średniorolni chłopi p i o t r k o w s c y n o ­ sili lniane koszule, k o l o r o w e chusty na szyi, płócienne albo skórzane spodnie, k a m i ­ zele s u k i e n n e z m a ł y m i g u z i k a m i , k a p o t y d w ó c h r o d z a j ó w : j e d n a w k o l o r z e n i e b i e ­ s k i m ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m i żółtymi g u z i k a m i , d r u g a s i w a „z p o t r z e b a m i s z m u k l e r s k i m i " , z a p i n a n e n a h a f t k i ; do tego d o c h o d z i ł y jeszcze b u t y p a s o w e n a obcasach i c z a p k i okrągłe z s i w y m l u b c z a r n y m b a r a n k i e m , o wierzchu n i e k i e d y a k s a m i t n y m ) . W t y m czasie w y r o b n i c y u b i e r a l i się w k o s z u l e k o n o p n e , spodnie p a r c i a n e , pasy w ł o s i e n n e oraz w b u t y proste n a p o d k ó w k a c h ) . R z e m i e ś l n i c y n o s i l i się n i e c o i n a c z e j niż ludność w i e j s k a , u b i e r a l i się o n i w s u k i e n n e b u r k i z t a ś m a m i , s z a r a c z k o w e spodnie, tudzież c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m zaopatrzone daszkiem ) . 1 0 u 1 2 D l a uzupełnienia tego o b r a z u n a l e ż y jeszcze d o d a ć z r . 1848 l a k o n i c z n y opis p r z y o d z i e w k u noszonego przez d w ó c h włościan, a mianowicie M a r c i n a Kulę z K a l e n i a oraz J ó z e f a M a l i s z e w s k i e g o z D o b r e n i c . P i e r w s z y m i a ł n a sobie niebie­ s k i , w e ł n i a n y s p a n c e r e k , spodnie z s u k n a siwego oraz c z a p k ę „czworograniastą" granatową z czarnym b a r a n k i e m ) ; drugi m i ę d z y i n n y m i : k a m i z e l ę s u k i e n n ą zie­ l o n ą i g r a n a t o w ą , spodnie p ł ó c i e n n e w białe i n i e b i e s k i e p a s k i oraz g r a n a t o w ą kapotę ). 1 3 1 4 D l a r e k o n s t r u k c j i s t r o j u kobiecego z pierwszej połowy X I X w i e k u posiadamy d w a drukowane przekazy, pochodzące z 1847 i 1848 r., odnoszą się one do u b i o r u w y r o b n i c y z m a r ł e j z w y c z e r p a n i a w cza­ sie żniw w D u r a c z o w i e , oraz ż o n y „leś­ n e g o " z D o b r e n i c . W y r o b n i c a ta m i a ł a n a sobie k o s z u l ę p ł ó c i e n n ą , „ s p ó d n i k " c z y l i „wełniak" w prążki niebieskie i czerwone, f a r t u c h s t a r y , w e ł n i a n y w p a s e c z k i czer- Ryc. 5. Stroje z okolic Piotrkowa Trybunalskiego. J. Wójcicka, Mapa poglądowa Królestwa Polskiego, Warszawa 1885 r. 1.0 �Ryc. 6. Mężczyzna w stroju odświętnym, Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, trzyma kosę. J. M . Bazewicz. Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa, 1907 r . w o n e , n i e b i e s k i e , b r ą z o w e i b i a ł e oraz p ó ł b a w e ł n i a n ą c h u s t k ę n a głowie, s t a r ą , w k r a t y czerwone, niebieskie i z i e l o n e ) . Należy p r z y ­ p u s z c z a ć , że c z ę ś ć tego p r z y o d z i e w k u p o c h o ­ dziła z d a r o w i z n y o d osób zamożniejszych. W posiadaniu M a r i a n n y Maliszewskiej, żony „leśnego", znajdowały się: wełniak w paski c z e r w o n e , n a „cal s z e r o k i e " i b i a ł e , s p ó d n i c a p e r k a l o w a w k w i a t k i małe różowe, zapaski wełniane, j a k wełniak, fartuch biały p e r k a l o w y , stanik granatowy sukienny, chustka żółta w k w i a t k i c z e r w o n e , w r e s z c i e czepek p r o s t y , kobiecy, tiulem obszyty ). 1 5 1 6 Z podanych wzmianek, jakkolwiek dość o g ó l n y c h , k t ó r e w c a ł o ś c i odnoszą się d o o k r e s u p a ń s z c z y ź n i a n e g o , n a l e ż y w n i o s k o w a ć : że w u b i o ­ rze p i o t r k o w s k i m j u ż w t y m czasie d a j e się z a u w a ż y ć duża r o z m a i t o ś ć f o r m , że obok materiałów własnej p r o d u k c j i występowały to­ w a r y n a b y w a n e i w r e s z c i e , że w u b i o r z e t y m zachodziły poważne różnice, w y n i k a j ą c e z ów­ czesnego r o z w a r s t w i e n i a k l a s o w e g o . D o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u odnoszą się r y c i n y 5, 6 i 7 p o c h o d z ą c e z „ M a p y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o " W ó j c i c k i e j oraz „Atlasu G e o g r a f i c z ­ nego" Bazewicza. N a rycinie piątej w i d z i m y mężczyznę z kosą i kapeluszem słomianym w ręku wraz z kobietą dźwigającą wałek mate­ riału. M ę ż c z y z n a jest u b r a n y w k o s z u l ę o w y w i ­ n i ę t y m k o ł n i e r z u , siwą s u k m a n ę z p o t r z e b a m i , pas c z e r w o n y i c z a r n e s f a ł d o w a n e b u t y ; k o b i e t a Ryc. 7. Kobieta w stroju odświętnym. Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, t r z y m a sierp i garść zboża. J. M . Bazewicz, Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa 1907 r. 11 �w b i a ł ą k o s z u ł ę o długich i s z e r o k i c h rękawach, w stanik zielony obciśnięty, w w e ł n i a k o n i e b i e s k i c h i b i a ł y c h pas­ k a c h , w r e s z c i e w długi f a r t u s z e k i z a p a s k ę d o o k r y c i a w poprzeczne-zielone i czer­ wone prążki. Gospodarz przedstawiony n a r y c i n i e s z ó s t e j posiada k o s z u l ę z w y ­ kładanym kołnierzem, kamizelę z guzika­ m i , g r a n a t o w ą s u k m a n ę , żółty pas oraz czarne b u t y , natomiast gospodyni na r y ­ cinie s i ó d m e j m a b i a ł ą k o s z u l ę w e ł n i a k w p r ą ż k i jasnozielone i czarne, f a r t u s z e k w p o p r z e c z n e b i a ł e i r ó ż o w e p a s k i oraz z a p a s k ę do o k r y c i a t a k ż e w p a s k i o u k ł a ­ dzie p o p r z e c z n y m , na n o g a c h t r z e w i k i sznurowane o krótkich cholewkach, na głowie c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Jak w i d a ć z t y c h r y c i n oraz m a t e r i a ł ó w historycznych w y ż e j p o d a n y c h i wreszcie w i a d o m o ś c i , z d o b y t y c h w czasie b a d a ń , strój p i o t r k o w s k i dziewiętnastowieczny w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m w X X w i e k u był mniej b a r w n y i mniej ozdobny, c e c h o w a ł a go p r o s t o t a . G ł ó w n ą d e k o r a c j ą sukman i spancerków były tasiemki, gu­ z i k i łub s z a m e r o w a n i a , p r y m i t y w n e w y ­ Ryc. 8. Kobieta w stroju świątecznym z okolic szycia u k o s z u l , p r z y k a p e l u s z a c h czarne Wolborza, p o w . Piotrków. Malował : K. Sadłowski „ t a s i o m k i " oraz b ł y s z c z ą c e sprzączki; w 1923 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie u f a r t u s z k ó w r ó ż o w e w s t ą ż e c z k i, u kaf­ Mazowieckim. t a n ó w i spódnic czarne a k s a m i t k i . X X w i e k , z w ł a s z c z a p i e r w s z e jego l a t a oraz okres m i ę d z y w o j e n n y , przyniósł w t e j d z i e d z i n i e n i e b y w a ł y r o z k w i t , w t y m czasie k o s z u l e t a k m ę s k i e , j a k i k o b i e c e u l e g a j ą z m i a n o m n a s k u t e k z a s t o s o w a n i a n a dużą s k a l ę h a f t ó w . D z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e k o ­ szule o k r o j u p o n c z a p o d ł u ż n e g o ) , p r z e k s z t a ł c a j ą się n a k o s z u l e p r z y r a m k o w e i k a r c z k o w e . T o p o c i ą g a za s o b ą z k o l e i z m i a n ę k a m i z e l e k m ę s k i c h i gor­ setów k o b i e c y c h powodując u pierwszych większe rozdekoltowanie, u drugich staranniejsze z d o b i e n i e , p o c z ą t k o w o s t e b n ó w k ą , p ó ź n i e j (około 1920r.) „ b ł y s k o t k a m i " ) . Z n o w ą k o s z u l ą i gorsetem a k s a m i t n y m ściśle ł ą c z y ł się f a r t u s z e k , k t ó r y r ó w n i e ż uległ p o w a ż n y m p r z e m i a n o m . F a r t u s z e k n o s z o n y w X I X w i e k u , b y ł s z y t y z m a t e r i a ł ó w przeważnie d r u k o w a n y c h w drobne m o t y w y k w i a t o w e l u b prążki poprzeczne, z r z a d k a o b s z y w a n y w d o l n e j c z ę ś c i w s t ą ż e c z k a m i ; został o n w y r u g o w a n y i z a s t ą p i o n y n o w y m , b a r d z i e j e f e k t o w n y m , d o s t o s o w a n y m do ó w c z e s n y c h w y m o g ó w . Jego p ł a s z c z y z n a w j e d n o l i t y m k o l o r z e u l e g a podziałowi w m i a r ę r o z k w i t u i d o s k o n a l e n i a się h a f t u p ł a s k i e g o , opartego n a r ó ż n o k o l o r o w e j w ł ó c z c e . F a r t u c h t e n w k o ń c o w e j swej fazie, t o j e s t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , w y p e ł n i a się w d o l n e j c z ę ś c i b o g a t y m haftem. 1 7 1 8 W okresie t y m noszona b y ł a s p ó d n i c a j e d n o l u b d w u b a r w n a , suto m a r s z c z o n a w pasie, u dołu o b s z y t a w s t ą ż e c z k a m i , n i e p r z y p o m i n a j ą c a j u ż s w y m w y g l ą d e m spó­ dnic dziewiętnastowiecznych. D u ż e z m i a n y , szczególnie w u k ł a d z i e b a r w , o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w m a t e r i a ł a c h p r z e z n a c z o n y c h n a z a p a s k i i w e ł n i a k i . N a p o c z ą t k u tego rozdziału, p r z y w y l i c z a ­ n i u c z ę ś c i s t r o j u k o b i e c e g o z l a t 1847 i 1848, p o d a n o opis w e ł n i a k ó w i zapasek, 12 �z k t ó r e g o w y n i k a , że i c h c e c h ą c h a r a k t e r y ­ s t y c z n ą b y ł o t o . iż p o s i a d a ł y p o d s t a w o w y kolor czerwony, obok którego występowały w różnym układzie b a r w y : brązowa, nie­ bieska i b i a ł a . J e d n o c z e ś n i e t r z e b a d o d a ć , że p r ą ż k i w y s t ę p u j ą c e w e w s p o m n i a n y m ubiorze były bardzo wąskie. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u rozszerza się s k a l a b a r w i s z e r o k o ś ć p r ą ż k ó w . Z j a ­ w i a j ą się n o w e k o l o r y , m i ę d z y i n n y m i żółty i zielony. T k a n i n y samodziałowe otrzymują n o w y układ, na skutek zastosowania wąs­ k i c h i s z e r o k i c h p r ą ż k ó w , t o jest r o z d z i e ­ l a j ą c y c h i r o z d z i e l o n y c h . T e ostatnie n a p o c z ą t k u obecnego stulecia, p r z e k s z t a ł c a j ą się w t a k z w a n e „ d n a " . P o d k o n i e c u b i e g ­ łego w i e k u zostaje w p r o w a d z o n a do t k a n i n p i o t r k o w s k i c h „przeplotka", czyli splot kostkowy, dający nowe efekty dekoracyjne przez zastosowanie d e s k i t k a c k i e j , a p o ­ t e m z w i ę k s z o n e j l i c z b y n i c i e l n i c ( r y c . 50. tabl. I I I ) . Materiały w y k o n a n e tą techniką są głównie p r z e z n a c z o n e n a z a p a s k i . W ciągu n i e m a l pięćdziesięciu l a t naszego w i e k u śledzimy s t o p n i o w y r o z w ó j „ d n a " oraz t a k z w a n e j „ m o d y " , s k ł a d a j ą c e j się z p r o s t y c h prążków i pasów wypełnionych motywa­ m i . g e o m e t r y c z n y m i w f o r m i e ząbków , „ o k i e n e k " i t p . ( t a b l . I I I r y c . 1). 7 Z a p a s k a s z y t a z t y c h m a t e r i a ł ó w jest p o c z ą t k o w o d e k o r o w a n a u dołu w j e d n e j l u b w d w ó c h l i n i a c h „ t a s i o m k a m i " , póź­ n i e j l i c z b a i c h w z r a s t a t a k , że j u ż w okresie Ryc. 9. Dziewczyna w stroju odświętnym z Czar­ nocina, pow. Łódź, 1917 r. m i ę d z y w o j e n n y m z a l e g a j ą one prawdę połowę j e j płatu ( r y c . 50). O k o ł o 1910 r. p o j a w i a j ą się p r z y z a p a s k a c h t a k z w a n e „ s i o t e c k i " c z y l i „ z ę b y " w y k o n a n e z b a r w ­ n e j w e ł n y ( r y c . 50). T y p t e j z a p a s k i p r z e t r w a ł u s t a r s z y c h k o b i e t p r a w i e d o naszych czasów. M a t e r i a ł y s ł u ż ą c e n a z a p a s k i „do o d z i e w u " również m i a ł y s w ó j o d r ę b n y c h a r a k t e r i p o d l e g a ł y w a h a n i o m m o d y . Jak w s k a z u j e zestawienie t k a n i n y z a p a s k o w e z k o ń c a X I X w i e k u , p o s i a d a ł y j u ż dość szerokie d n a c z e r w o n e , o d d z i e l o n e o d siebie p r ą ż k a ­ m i . N a przełomie X I X i X X w i e k u c z e r w o n e d n a w t k a n i n i e z a p a s k o w e j u l e g a j ą d a l s z e m u rozszerzeniu. W t y m czasie z j a w i a j ą się n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a m i a n o w i c i e p a s e c z k i w p r z e p l o t k ę ( t a b l . I I I r y c . 49), z a p a s k i szyte z t y c h m a ­ teriałów przetrwały z małymi z m i a n a m i do naszych czasów. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t k a n i n y o d r o b n y c h p r ą ż k a c h , p o ­ z b a w i o n e d n a , w u k ł a d z i e n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m ( p a t r z rozdział I X ) , z n a l a z ł w n i c h rówmież zastosowanie k o l o r c z e r w o n y . Z a p a s k i t a k i e n o s z ą n a s t ę p u j ą c e n a z w y : ..widno" ( t a b l . I I I ) , „bocaio" ( t a b l . I I I ) oraz „ciemno" ( t a b l . I I I ) , w y s t ę p u j ą one w za­ chodniej części terenu. T k a n i n y zapaskowe w południowej części Piotrkowskiego u l e g ł y j u ż d e g e n e r a c j i i s t a ł y się zupełnie p o d o b n e do kilimów o s z e r o k i c h dnach 7 8 9 7 i modzie. ¡5 �Ryc. 10. Dziewczyna w odświętnym ubiorze ze Stu­ dzianek, pow. Łódź, 1948 r. P a s i a k i przeznaczone n a w e ł n i a k i , p o s i a d a ł y j u ż p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą światową dużą rozmaitość w układzie i szerokości b a r w . O b o k p a s i a k ó w o s z e r o k i c h d n a c h (tabl. I V r y c . 3) występowały także o węższych (tabl. I V r y c . 1, 2). T e c h n i k a p r z e p l o t e k r ó w n i e ż z n a l a z ł a w n i c h s w o j e miejsce. W t y m czasie w c h o d z ą w użycie pasiaki, o b e j m u j ą c e do czternastu kolorów. W e ł n i a k i szyte z t y c h m a t e r i a ł ó w b y ł y p r z e w a ż n i e u k ł a d a n e w d r o b n e f a ł d k i i ozda­ biane u dołu a k s a m i t k ą l u b „ t a s i o m k a m i " , c z y m przypominały ubiór z X I X wieku. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a j ą d w a nowe typy wełniaków, wełniak tzw. „ k r a k o w s k i " oraz „ ł o w i c k i " ( p a t r z rozdz. V I I ) . W e ł n i a k i te m a j ą w s p ó l n ą c e c h ę , a m i a ­ nowicie posiadają m o d y , w których prążki u k ł a d a j ą się a s y m e t r y c z n i e . N a u w a g ę zasłu­ g u j ą n a k ł a d a j ą c e się p a r a m i p a s e c z k i „przeni­ k a j ą c e " (tabl. I I I ) , różnice między n i m i po­ legają na odmienności kolorów dna. K r a ­ k o w s k i e posiadają dno czerwone, łowickie — różne, zielone, b o r d o w e i t p . ( t a b l . I I I ) . Jednocześnie z przemianami w zakre­ sie z d o b n i c t w a , k o l o r y s t y k i i u k ł a d z i e p r ą ż k ó w u p a s i a k ó w n a s t ę p u j ą również zmiany w innych częściach stroju kobie­ cego. M o d n e w X I X w i e k u s t a n i c z k i , „ p r z y j a c i ó ł k i " oraz „ s z u b y " u s t ę p u j ą p o ­ woli w początkach X X wieku aksamitnym gorsetom, w e ł n i a n y m c h u s t k o m oraz k a f ­ tanom. N i e m a ł ą rolę w n a k r y c i u g ł o w y u k o ­ b i e t p e ł n i ł y w X I X w . c z e p k i . Za n a j ­ starszy i c h t y p n a l e ż y u w a ż a ć czepiec p e r k a l o w y w „kwaterki", z tiulową f a l ­ b a n k ą na przodzie, przypominający s w y m w y g l ą d e m k a p u z ę . O k o ł o 1880 r . z a c z ę t o j e s z y ć z samego t i u l u , z a h a f t o w u j ą c d o ś ć często jego p o w i e r z c h n i ę b i a ł y m , płaskim w y s z y c i e m . D o starszych odmian należy r ó w n i e ż z a l i c z y ć czepiec, k t ó r y noszono p o d c h u s t ę „ t u r e c k ą " (duża chusta w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o w e w z o r y t z w . łurecRyc. 11. 14 Odświętny ubiór mężatki z Żywocina, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. �Hyc. 12. Kobiety w chustkach na głowie i zapaskach naramiennych podczas r o z m o w y . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. kie, r y c . 29, 39). P r z e t r w a ł o n znacznie d ł u ż e j , bo do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . W d r u ­ giej połowie X I X w i e k u u p o w s z e c h n i a się p ó ł c z e p i e c t i u l o w y , k t ó r y p o c z ą t k o w o b y ł gładki, n i e k i e d y t y l k o h a f t o w a n y , p ó ź n i e j t o jest o k o ł o 1890 r. p r z e k s z t a ł c a się w półczepiec „ozdobny", p r z y b r a n y wstążkami, szychem i sztucznymi k w i a t a m i . Cze­ piec t e n jest przez długie l a t a u l u b i o n y m n a k r y c i e m g ł o w y m ł o d y c h m ę ż a t e k . O s o b n ą p o z y c j ę s t a n o w i n a k r y c i e g ł o w y p a n n y m ł o d e j . W ciągu ubiegłego stulecia przeżyło się k i l k a j e g o f o r m , n a j p i e r w „ w i o n e k " , w i t y z r u t y l u b b a r w i n k u , o k t ó r y m t a k c z ę s t o z n a j d u j e się w z m i a n k i w p i e ś n i a c h w e s e l n y c h i e r o t y k a c h , p ó ź n i e j „ślorki" „piętę" ze w s t ą ż e k , p o n i c h przez k i l k a l a t p a n o w a ł y „ g i e r l a n d y " c z y l i „ k o r o n y " p o ­ chodzenia miejskiego. Dokładne d a t y w przemianach u b i o r u głowy w dawniejszych czasach n i e d a d z ą się u s t a l i ć ; około 1 8 9 0 r . p o j a w i a j ą się p i e r w s z e w e l o n y . W o b u w i u k o b i e c y m w okresie p r a w i e stu l a t m o ż e m y w y r ó ż n i ć t r z y z a s a d n i ­ cze o d m i a n y , a m i a n o w i c i e c i ż m y , t r z e w i k i c z y l i „ b u c i k i " oraz p a n t o f l e . P i e r w s z y t y p o b u w i a b y ł n o s z o n y j e s z c z e o k o ł o 1860 r . przez starsze k o b i e t y . W b u c i k a c h o długich c h o l e w k a c h i w y s o k i c h o b c a s a c h w ciągu c z t e r d z i e s t u l a t t r z y k r o t n i e z m i e n i a się sposób s z n u r o w a n i a i z a p i n a n i a : a w i ę c o d 1890 — 1 9 0 0 r . p o s i a d a ł y one d z i u r k i , o d 1900 — 1914 mosiężne h a c z y k i , o d 1 9 1 4 — 1930 g u z i k i . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t r z e w i k i o k r ó t k i c h c h o l e w k a c h oraz p a n t o f l e n a n i s k i c h obcasach. Jeśli c h o d z i o strój m ę s k i , w p i e r w s z e j połowde X I X w i e k u , j a k w y n i k a z p r z e ­ kazów d r u k o w a n y c h , mężczyźni w P i o t r k o w s k i e m używali dwóch rodzajów sukman, t j . s u k m a n ę g r a n a t o w ą i siwą. S u k m a n a g r a n a t o w a p o s i a d a ł a k o ł n i e r z s t o j ą c y oraz o b l a m ó w k ę g r a n a t o w ą . P r a w d o p o d o b n i e w k r ó t c e po u w ł a s z c z e n i u z o s t a ł a ona w y ­ p a r t a przez p o d o b n ą s u k m a n ę , o w y k ł a d a n y m kołnierzu, z a p i n a n ą n a g u z i k i l u b pętle ( r y c . 6, 23). T e n r o d z a j s u k m a n y p r z e t r w a ł n a n i e k t ó r y c h t e r e n a c h d o o k r e s u międzywojennego. T T 15 �S u k m a n a siwa, z w a n a r ó w n i e ż „ s i w k ą " , d o ś ć w c z e ś n i e z o s t a ł a z a r z u c o n a , gdyż j u ż w k o ń c u X I X w i e k u . K i e d y z j a w i ł a się s u k m a n a b i a ł a z c z a r n y m i p o t r z e b a m i i s z a m e r u n k i e m , t r u d n o w t e j d r w i l i p o w i e d z i e ć , j e d n o jest p e w n e , że b y ł a ona j u ż u ż y w a n a w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u . Z t y m p r z y o d z i e w k i e m ściśle się ł ą c z y ł pas, c z y l i t z w . „ s z a l " , k t ó r y m p r z e p a s y w a n o t a k s u k m a n y g r a n a t o w e , j a k i białe, w i ą z a n y z r e g u ł y n a b r z u c h u . D o t y c h c e l ó w b y ł y rów nież u ż y w a n e d o ś ć szerokie pasy. zw. „mieszkami". Pamięć o nich przetrwała t y l k o w tradycji. S u k m a n ę n a j c z ę ś c i e j noszono b e z p o ś r e d n i o n a k a m i z e l i c z y l i l e j b i k u . Najstarsze k a m i z e l e s u k i e n n e l u b p ł ó c i e n n e w k o l o r z e p r z e w a ż n i e g r a n a t o w y m , b y ł y ściśle d o ­ p a s o w a n e do o b w o d u s z y i . N a p r z o d z i e p o s i a d a ł y b i a ł e , m a ł e g u z i k i . W d r u g i e j p o ­ ł o w i e X I X w . z a c z ę ł y się u p o w s z e c h n i a ć k a m i z e l e d w u r z ę d o w e z dużym w y k r o j e m pod. szyją. T „Spancer" w pierwszej połowie X I X w i e k u występował w r a z z i n n y m i częściami męskiego s t r o j u . W y k o n y w a n o go z g r a n a t o w e g o s u k n a . W d r u g i e j połowie ubiegłego stulecia spancer jest p r z y o d z i e w k i e m p o p u l a r n y m , w t y m czasie s z y j e się go głównie z materiałów samodziałowych w kolorze g r a n a t o w y m , rzadziej ciemnozielonym, b u ­ r a c z k o w y m l u b s i w y m i ozdabia na przodzie szamerowaniem. W X X w i e k u miejsce s z a m e r u n k u z a j m u j ą g u z i k i ułożone w j e d n y m l u b d w ó c h r z ę d a c h . O k o ł o 1910 r . w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o szyje się s p a n c e r k i z b a r c h a n u i n a z y ­ w a j e „kaftonami". Już w X I X w i e k u s p o d n i e d z i e l o n o n a „portki" i t z w . „gatki". P i e r w s z e z n i c h s z y t o z s u k n a , przerobionki i i n n y c h m a t e r i a ł ó w , d r u g i e ze „zgrzebnicy" l u b cien­ kiego p ł ó t n a . T a k p o r t k i j a k i g a t k i p o s i a d a ł y f a r t u s z e k z „ o b e r t e l k i e m " , c z y l i k o ­ ł e c z k i e m d r e w n i a n y m , s ł u ż ą c y m j a k o g u z i k , i b y ł y noszone j a k o odzież z w i e r z c h n i a . Jak w y g l ą d a ł a k o s z u l a z e p o k i K r ó l e s t w a K o n g r e s o w e g o , t r u d n o p o w i e d z i e ć , w r. 1860 p o s i a d a ł a ona k o ł n i e r z w y k ł a d a n y , w i ą z a n y c z e r w o n ą „ z a ś c i o g a c k ą " . Zaściogacki, c z y l i „pstrej w s t ą ż k i " , u ż y w a l i W o l b o r z a n i e j u ż w 1824 r . P o d k o n i e c ubiegłego stulecia p o j a w i ł y się u k o s z u l p o r c e l a n o w e g u z i c z k i w r ó ż n y c h k o l o r a c h . O k o ł o 1900 r . w p r o w a d z o n o p e r k a l o w e gorsy, k t ó r e p o k r y w a n o biały m, p ł a s k i m h a f t e m . W t y m też czasie z a c z ę t o o s ł a n i a ć k o s z u l e o d d z i e l n y m i n a p i e r ś n i k a m i , k t ó r e także ozdabiano białym w y s z y c i e m . T r T Z X I X w i e k u p o s i a d a m y w z m i a n k i o c z a p k a c h n o s z o n y c h przez m ę ż c z y z n są to c z a p k i okrągłe, o w i e r z c h u g r a n a t o w y m z c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m ) . P r a w d o ­ p o d o b n i e b y ł y to t z w . „rozłupy", które przetrwały w p a r a f i i Moszczenica do drugiej p o ł o w y X I X w i e k u . R o z ł u p y m o s z c z e n i c k i e p o s i a d a ł y z b o k u r o z c i ę c i e , k t ó r e sznu­ r o w a n o p r z y p o m o c y b a r w n e j t a s i e m k i . W p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u noszone b y ł y r ó w n i e ż r o g a t y w k i oraz c z a p k i s u k i e n n e g r a n a t o w e z d a s z k i e m , o k t ó r y c h z n a j ­ d u j e m y w z m i a n k i w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h . R o g a t y w k i , j a k w s k a z u j ą dane z tere­ n o w y c h wywiadów, b y ł y dwóch rodzajów: jedne czarne z s i w y m b a r a n k i e m , drugie z sukna sieradzkiego granatowe z c z a r n y m b a r a n k i e m , uważane jeszcze w pierwszej p o ł o w i e X I X stulecia za „ k r a k o w s k i e " . P i e r w s z e w y s t ę p o w a ł y g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , d r u g i e n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j . P r z e t r w a ł y one do k o ń c a u b i e ­ głego stulecia, p o n i c h w p r o w a d z o n o g r a n a t o w e k a s z k i e t y z c z a r n y m l a m p a s e m o dość w y s o k i m przodzie. 1 9 S t o s u n k o w o r z a d z i e j aniżeli o c z a p k a c h w z m i a n k u j ą źródła d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e o k a p e l u s z a c h ) , m a t e r i a ł y z b a d a ń t e r e n o w y c h oraz z p o s z u k i w a ń m u z e a l n y c h o d ­ n o s z ą się d o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u . Z m a t e r i a ł ó w t y c h w y n i k a , że k a p e l u s z e b y ł y d w ó c h r o d z a j ó w , a m i a n o w i c i e : słomiane o s z e r o k i m r o n d z i e i n i s k i m n a g ł ó w k u , ( r y c . 27/11), tudzież k a p e l u s z e f i l c o w e , czarne, w y s o k i e , z w a n e „ry/em" ( r y c . 27/111). T e ostatnie n a l e ż a ł y j u ż d o r z a d k o ś c i w p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u . N a p r z e m i a n a c h w s t r o j u podczas o m a w i a n y c h 120 l a t z a w a ż y ł y w n i e m a ł y m sto­ pniu wpływy miejskie i produkcja fabryczna. 20 16 ��W t k a n i n y f a b r y c z n e z a o p a t r y w a ł a się p r z e w a ż n i e s ł u ż b a f o l w a r c z n a i t a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j , k t ó r a została usunięta z z i e m i w n a s t ę p s t w i e p o l i t y k i a g r a r n e j , a t y m s a m y m p o z b a w i o n a m o ż l i w o ś c i u p r a w y l n u i h o d o w l i o w i e c . Za m a t e r i a ł u b o ­ g i c h w X I X w i e k u uchodziło s u k n o s i w e t z w . „brzezińskie"', u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j n a s u k m a n y i s p a n c e r k i m ę s k i e n i e t y l k o w P i o t r k o w s k i e m , ale r ó w n i e ż w p r z y l e g ł y c h d o niego p o w i a t a c h . L u d n o ś ć w i e j s k a n a b y w a ł a r ó w n i e ż w y r o b y g o t o w e , j a k c z a p k i , kapelusze, pasy, b u t y , c h u s t y , czepce, k o ż u c h y , p a c i o r k i , a n i e k i e d y n a w e t s u k m a n y i „ w o ł o s z k i " , t j . zwierzchnie okrycie, o którym nie posiadamy szczegółowych danych. Po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c p o r o k u 1864, k i e d y s y t u a c j a m a t e r i a l n a staje się p o m y ś l niejsza, l i c z b a n a b y w a n y c h a r t y k u ł ó w o d z i e ż o w y c h p r z y b i e r a c h a r a k t e r m a s o w y . K u p u j e się m a t e r i a ł y n a spódnice, f a r t u c h y , gorsety, k a f t a n y , p r z y j a c i ó ł k i , s z u b y , n a p o r t k i i l e j b i k i , k u p u j e się t i u l e , k o r o n k i , b a r w n e n i c i , t a s i e m k i , w s t ą ż k i , szych i i n n e . C h ł o p i d o c h o d z ą c y ze w s i d o f a b r y k , k o r z y s t a j ą n i e j e d n o k r o t n i e z t k a n i n w y b r a k o ­ w a n y c h , z k t ó r y c h s z y j ą d l a siebie l u b c z ł o n k ó w r o d z i n y r ó ż n e c z ę ś c i u b i o r u ; w p r o ­ w a d z a j ą napierśniki, p e r k a l o w e w y k ł a d y , k o ł n i e r z y k i i m a n k i e t y u l n i a n y c h , n i e r a z n a w e t z g r z e b n y c h k o s z u l , c h c ą c w t e n sposób u k r y ć s w o j e p o c h o d z e n i e ze w s i i za­ słonić się p r z e d k p i n a m i m i e s z c z u c h ó w . Noszą się w i ę c z m i e j s k a p r z y r o b o c i e f a b r y c z n e j , p o p r z y b y c i u n a t o m i a s t do s w o i c h c h ę t n i e w d z i e w a j ą przerobionki. P r z y j m o w a n i e w s z e l k i c h n o w y c h f o r m odzieży l u b p e w n y c h e l e m e n t ó w s t r o j u b y ł o rzecz p r o s t a , szczególnie c h ę t n i e w i d z i a n e przez m ł o d e p o k o l e n i e , z w ł a s z c z a d z i e w ­ c z ę t a w i e j s k i e . I c h t o strój podlegał ciągłym w a h a n i o m m o d y , j a k o w i e j s k i e m o d nisie s t a r a ł y się o t o , a b y w sw oim „ o b l e c z e n i u " m i e ć j a k n a j w i ę k s z ą r o z m a i t o ś ć i w y b ó r . Z l e k c e w a ż e n i e m często odnosiły się do s t a r s z y c h f o r m . O t r z y m a n e w s p a d k u w e ł n i a k i , z a p a s k i c z y gorsety, p r u ł y l u b „ m o d z i ł y " , d o d a j ą c d o n i c h n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e . W s z e l k i e z a o s z c z ę d z o n e pieniądze o b r a c a ł y n a z a k u p p o t r z e b n y c h m a ­ teriałów, "zarówno t k a n i n , j a k i r ó ż n y c h „mizgotek" w f o r m i e „ t a s i o m e k " , w ł ó c z e k , szychu, cekinów l u b paciorków. T B a r d z i e j k o n s e r w a t y w n i o d n o s i l i się się do w s z e l k i c h n o w a t o r s t w n i e c h ę t n i e , u w a ­ ż a j ą c j e za c z y n n i k r o z k ł a d o w y i n i s z c z ą c y „stary p o r z ą d e k r z e c z y " . T o r o z d w o j e n i e , a z a r a z e m ś c i e r a n i e się d w ó c h p r z e c i w n y c h sobie o b o z ó w , t j . z j e d n e j s t r o n y m ł o ­ dego p o k o l e n i a postępowego, z d r u g i e j s t r o n y p o k o l e n i a starego zacofanego, p r o w a d z i ł o n i e u c h r o n n i e do a n t a g o n i z m ó w i s t a r ć . B y ł o to r ó w n i e ż źródłem ż a r t ó w i k p i n , a w i ę c n a p r z y k ł a d z w o l e n n i c z k i „ślorki" z k o ń c a ubiegłego w i e k u , o d n o s i ł y się n i e p r z y c h y l n i e do zwolenniczek upinania welonów, n a z y w a j ą c je obraźliwie „guwniorkami". G d y p o r t k i z f a r t u s z k i e m p r z e s t a ł y b y ć m o d n e o k o ł o 1914 r., z a c z ę t o o ś m i e s z a ć t y c h w s z y s t k i c h , co j e n o s i l i , m ó w i ą c , że m a j ą rozpór n a „ w i s t a " . T o samo o d n o s i się do n a p i e r ś n i k ó w z w a n y c h p o g a r d l i w i e przez z w o l e n n i k ó w n o w e j m o d y — „ ś l i n i o k a m i " . N i e bez znaczenia b y ł a t u t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć z m i e r z a j ą c a d o z a c h o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h s t r o j ó w , p o d e j m o w a n a przez i n t e l i g e n c j ę i różnego r o d z a j u d z i a ł a c z y s p o ł e c z ­ n y c h i o ś w i a t o w y c h , j a k o też p r z e z i n s t y t u c j e m a j ą c e z w i ą z e k z p r a c ą n a w s i . D z i ę k i t y m usiłowaniom w wielu w y p a d k a c h strój t r a d y c y j n y przetrwał j a k o strój reprezen­ t a c y j n y z a t r a c a j ą c j u ż j e d n a k f u n k c j e odzieży c o d z i e n n e j ) . 21 N i e ulega też ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że stan m a j ą t k o w y w o m a w i a n y m okresie w y ­ r a ż a ł się w j a k o ś c i i ilości posiadanego u b i o r u . B i e d o t a w i e j s k a , p o z o s t a j ą c a w c i ę ż k i e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , często p o z b a w i o n a z u ­ pełnie z i e m i i i n w e n t a r z a ż y w e g o , o d z i e w a ł a się n a codzień p r z e w a ż n i e w odzież l n i a n ą a l b o k o n o p n ą . T y l k o n a św ięta s t a r a ł a się o l e p s z y p r z y o d z i e w e k , a b y „ p r z y z w o i c i e j w y g l ą d a ć " i „całkowicie nie obnażać swej nędzy". Często biedne w y r o b n i c e skąpiąc sobie w j a d l e , s p r a w i a ł y s w o i m d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m p r z y z w o i t s z e odzienie w i e r z ą c , że ł a t w i e j i l e p i e j w y j d ą z a m ą ż . N i e k i e d y bogatsze d z i e w c z ę t a w y ś m i e w a ł y się z n i c h i c z y n i ł y i m w y m ó w k i , że w y n o s z ą się p o n a d stan, p r a g n ą c i m z a b r a ć k a w a l e r ó w . T 2 Strój Piotrkowski 17 �Ryc. 15. Rózga noszona p r z y czapce przez drużbę weselnego. Żarnowica, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1948 r. Jak w y n i k a z listów g o ń c z y c h , zamieszczanych w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h , a p o c h o d z ą c y c h jeszcze z c z a s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , ubiór s ł u ż b y w ł o ś c i a ń s k i e j różnił się o d u b i o r u w y r o b n i k ó w p r a c u j ą c y c h n a f o l ­ w a r k a c h ; p i e r w s i p o s i a d a l i odzież s a m o d z i a ł o w ą , p r z e ­ ważnie płócienną i parcianą ), d r u d z y — już częściowo z materiałów k u p n y c h , j a k na przykład z n a n k i n u , sukna, i t p . 22 N a l e ż y d o d a ć , że w y r o b n i c y n i e zawsze t r z y m a l i się o b o w i ą z u j ą c e j m o d y w i e j s k i e j , lecz często w z o r o w a l i się na ubiorach m i e j s k i c h i pracowników d w o r s k i c h . W t y m czasie b o g a t s i w ł o ś c i a n i e n o s i l i między i n n y ­ m i b u t y pasowe n a obcasach, c z a p k i o w i e r z c h u aksa­ m i t n y m , k a p o t y s u k i e n n e z p ę t l a m i oraz t z w . wołoszki, k u p o w a n e n a j a r m a r k a c h . T e n o s t a t n i ubiór szczególnie b y ł d r o g i , gdyż w 1835 r . cena jego d o c h o d z i ł a d o 300 zł. S t a n o w i ł on p r z y o d z i e w e k b o g a c z y w i e j s k i c h ) . 2 3 N a w s i p i o t r k o w s k i e j w p ó ź n i e j s z y c h czasach, b o ­ gaci górowali n a d ś r e d n i a k a m i i b i e d a k a m i z a r ó w n o j a k o ś c i ą , j a k i ilością s w o i c h ubiorów. Bogatsi usiło­ w a l i j a k n a j b a r d z i e j starannie w y k o n a ć t k a n i n y n a sw oje odzienie. K u p o w a l i t e d y u f a r b i a r z y n a postawę c i e n k i e l n i a n e n i c i , a do p r z e r ó b k i , to jest n a t a k z w a n ą przeplołkę — wełnę. C e l e m o t r z y m a n i a j a k * n a j l e p i e j uprzedzonej wełny lub lnu, oddawali je najzdolniejszym prządkom, którym w zamian udzielali k a w a ł k ó w ziemi n a s w o i m g r u n c i e p o d u p r a w ę roślin, jest to w i ę c s p e c y f i c z n a p o s t a ć o d r o b k u . G d y zamożniejsi gospodarze c h o d z i l i w k a p o t a c h z s u k n a f o l o w a n e g o oraz w b u t a c h n a w e t w czasie o r k i , b i e d n i e j s i n o s i l i k a p o t y z „przerob i o n k i " , a prace w p o l u o d b y w a l i n a „bosaka"' l u b w t r e p a c h . T O k o ł o 1880 r. c ó r k i b o g a t s z y c h c h ł o p ó w b r a ł y ślub w s p ó d n i c a c h m u ś l i n o w y c h l u b p i k o w y c h , b i e d n i e j s z e — w p e r k a l o w y c h . Bogatsze k o b i e t y w e w s i B i a ł e j , a b y w y ­ r ó ż n i ć się o d b i e d o t y d o d a w a ł y do t r ó j b a r w n e j k i e c k i żółte p r ą ż k i oraz w e ł n i a n y „ p r z e d s o b e k " . O stanie z a m o ż n o ś c i ś w i a d c z y ł y r ó w n i e ż l i c z n e s z n u r y k o r a l i , b u r s z t y n ó w , duża ilość w s t ą ż e k , s z y c h u , c e k i n ó w . Za p o s a ż n ą p a n n ę u w a ż a n o tę, k t ó r a o t r z y m a ł a w w i a n i e m i ę d z y i n n y m i k i l k a n a ś c i e wełniaków , z a p a s e k i k o s z u l . B i e d o t a w i e j s k a m i a ł a p r z e w a ż n i e ubiór z przerobionki, n i e zawsze n a w e t f a r b o ­ w a n e j , z p ł ó t n a zgrzebnego l u b materiałów k u p n y c h , s t a n o w i ą c y c h n a j c z ę ś c i e j t a n d e t ę f a b r y c z n ą . C h c ą c osłonić przód p o d a r t e j l u b g r u b e j k o s z u l i , chętnie n o s i l i n a n i e j ..napierśniki", k t ó r e często n a z y w a n o „okryjbidą". T r Rozdział III ZASIĘG B A D A N E G O STRÓJL P r z e d s t a w i o n e m a p y ( r y c . 23, 40, 47, 60) z o s t a ł y o p r a c o w a n e w o p a r c i u o bezpo­ średnie w y w i a d y , m a t e r i a ł y a n k i e t o w e , tudzież p r z e k a z y d r u k o w a n e ) . W s k a z u j ą one że zasięg s t r o j u p i o t r k o w s k i e g o n a p o c z ą t k u X X w i e k u w po­ r ó w n a n i u ze stanem o b e c n y m b y ł o w i e l e w i ę k s z y , gdyż obejmował gminy: 2 4 18 �G o r z k o w i c e , K a m i e ń s k , Ł ę k a w ę , K l u k i i sięgał poza P a r z n o , C h y n ó w , Dłutów oraz T u s z y n , ( r y c . 23). O b e c n i e s t r ó j p i o t r k o w s k i , z r e d u k o w a n y do u b i o r u kobiecego, s k u p i a się głów­ n i e n a obszarze p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o ( w g m i n i e Golesze, B o g u s ł a w i c e , M o ­ szczenica), c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i e g o ( w g m i n i e Ł a z i s k o . P o p i e l a w y , Ł a z n ó w , B ę d k ó w ) oraz łódzkiego ( w g m i n i e C z a r n o c i n ) . Jego l i n i a zasięgu przebiega n a w s c h o d z i e wzdłuż d o l i n y P i l i c y , n a p ó ł n o c y n a p o g r a n i c z u p o w . r a w s k i e g o i częściow o łódzkiego. N a z a c h o ­ dzie i południu j a k o p u n k t y b r z e ż n e u w a ż a ć n a l e ż y G ł u p i c e , Z a w a d y , P o r a j i R ę c z n o . N a j d ł u ż e j w p e ł n y m składzie z a c h o w a ł się s t r ó j k o b i e c y i c z ę ś c i o w o m ę s k i w g m i n a c h B o g u s ł a w i c e , Golesze, B ę d k ó w i P o d o l i n , to j e s t w e w s i a c h , k t ó r e w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w i e k u w c h o d z i ł y w s k ł a d d ó b r r z ą d o w y c h , p o b i s k u p i c h , gdzie z a m o ż n o ś ć i ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a b y ł a w i ę k s z a niż wśród ludności z a m i e s z k a ł e j w m a j ą t k a c h p r y w a t n y c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , n a s t ę p u j e z a n i k a n i e ubiorów l u d o w y c h w okolicach Kocierzowa, w t a k z w a n y c h wsiach „weberskich", których ludność pracowała w zakładach przemysłowych Ł a s k a i Pabianic. T N a p o c z ą t k u X X w i e k u w y s t ę p o w a ł y n a c a ł y m obszarze p r z e d s t a w i o n y m n a m a p i e n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y s t r o j u m ę s k i e g o : r o g a t y w k a z g r a n a t o w ą o b l a m ó w k ą , spencerek m o d r y oraz s u k m a n a g r a n a t o w a , n a p ó ł n o c y i c z ę ś c i o w o południu o b o k s u k m a n y grana­ towej z czarnymi potrzebami i szamerunkiem występowała sukmana biała z czarnymi n a s z y c i a m i z w a n a l o k a l n i e „ w o l b o r s k ą " , a p o w s z e c h n i e u z n a n a za „ o p o c z y ń s k ą " . Z a n a j dalsze p u n k t y j e j w y s t ę p o w a n i a n a p o ł u d n i o w y m - w s c h o d z i e n a l e ż y u w a ż a ć w s i e : B i a ł a , P o s t ę k a l i c e , N i e d y s z y n , D r u ż b i c e , W a d l e w , Jutroszów, C z a r n o c i n oraz T u s z y n ( r y c . 23). O b o k sukmany granatowej, białej i c z a r n e j w y s t ę p o w a ł a na o m a w i a ­ n y m terenie s u k m a n a s i w a , z w a n a „ s i w k ą " . N a l e ż y d o d a ć , że zasięg suk­ m a n y siwej w pierwszej połowie X I X wieku był bardzo znaczny, gdyż obejmował, między i n n y m i , powiat b r z e z i ń s k i , ł ę c z y c k i , r a w s k i , czerski, r a d o m s k i oraz k r a k o w s k i . Jak w s k a ­ zują notatki z „Dziennika Urzędo­ w e g o " , w y s t ę p o w a ł a ona w P i o t r k o w skiem w Sążniowie, W o l i Głupickiej i w P a r z n i e w i c a c h . B i o r ą c p o d uw agę wymienione miejscowości, możemy stwierdzić, że s u k m a n a s i w a g ł ó w n i e k o n c e n t r o w a ł a się w południowych terenach p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o , na k t ó r y c h też n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł a , bo do p i e r w s z y c h lat X X w i e k u . S u k m a ­ na s i w a , p i o t r k o w s k a , m i a ł a czarne obszycia, ł ę c z y c k a — białe, sando­ m i e r s k a — zielone (sznurek). T W zachodniej części omawianego obszaru obok s u k m a n y granatowej występowała w rozproszeniu czarna k a p o t a , z a p i n a n a na g u z i k i , w ł a ś c i w a d l a sąsiedniego p o w i a t u r a d o m s z c z a ń ­ skiego. W zakresie u b i o r ó w m ę s k i c h n a ­ leży z w r ó c i ć u w a g ę n a „ b u r k ę " , h a f t o 19 �w a n y gors c z y l i n a p i e r ś n i k oraz n a k o s z u l ę o b i a ł y m płaskim h a f c i e ; te c z ę ś c i s t r o j u b y ł y właściwe dla północnej części Piotrkowskiego. Ze s t r o j u k o b i e c e g o o zasięgu ogólnopiotrkowskim n a p o c z ą t k u X X w . w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : p ó ł c z e p i e c , ( r y c . 60), czepce p o d chustę, k o s z u l a h a f t o w a n a , k r y z k i , k a f t a n o t y ł a c h p ó ł o k r ą g ł y c h , k a f t a n z f a l b a n k ą , b i a ł a b l u z e c z k a gorsetowa, gorset a k s a m i t n y , z a p a s k a do pasa o z d o b i o n a w s t ą ż k a m i i s i o t e c k ą oraz „ p o n s o w a " zapaska d o o d z i e w u (naramienna). D z i ś p a n u j ą c y m t y p e m s t r o j u n a o m a w i a n y m obszarze jest s t r ó j u w i d o c z n i o n y n a r y c i n a c h 1—4, 11, 12; zasięg o k r e ś l a j ą m a p k i r y c . 40 i 47. W s t r o j u k o b i e c y m d a j ą się r ó w n i e ż zauważyć różnice lokalne, które znajdują swoje uzasadnienie w stosunkach społeczno-gospodarczych i t e r y t o r i a l n y c h . W p ó ł n o c n e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , gdzie ludność za­ ż y w a ł a w i ę k s z y c h s w o b ó d i w c z e ś n i e j została z w o l n i o n a z p a ń s z c z y z n y , strój b y ł b a r d z i e j o z d o b n y s z y t y z droż­ s z y c h m a t e r i a ł ó w niż n a p o ł u d n i o w y c h obszarach, stąd też w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z c z e n i c y , Będkowa i G r a b i c y , w i d z i m y czepce i p ó ł c z e p c e o z d a b i a n e w s t ą ż ­ k a m i , s z y c h e m oraz k w i a t a m i , z a p a s k i w p r z e p l o t k ę , k o s z t o w n e „ślorki" i „ c z ó ł k a " weselne, starannie o z d a b i a ­ ne gorsety i f a r t u s z k i , w r e s z c i e k r y z k i h a f t o w a n e oraz k o r o n k i szydełkowe; w części natomiast południowej, gdzie l u d n o ś ć b y ł a b i e d n i e j s z a i m n i e j k o n s e r w a t y w n a , d a j ą się z a u w a ż y ć w s t r o j u duże n a l e c i a ł o ś c i i m n i e j s z a staranność w jego ozdabianiu, t a m b o w i e m występował półczepiec „ s z l a c h e t n y " o b i a ł y m w y s z y c i u , czepiec tak z w a n y „pabianicki", k r y z k i perkalowe, zapaski do pasa o splocie r y p s u . łiyc. 1S. Wianuszek z b a r w i n k u . Nagórzyce, pow. Piotrków. W. Rudź, 1952 r. Rys. Ubiór p i o t r k o w s k i w p o r ó w n a n i u z u b i o r a m i sąsied­ n i m i , to jest o p o c z y ń s k i m , r a d o m s z c z a ń s k i m , s i e r a d z k i m v 7 i ł ę c z y c k i m , r y s u j e się w i ę c w y r a z i ś c i e j a k o grupa ubioru ludowego. Rozdział osobna IV O G Ó L N Y OPIS STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y m ł o d z i e ż y m ę s k i e j i m ę ż c z y z n d o r o s ł y c h . Męski u b i ó r p r z e z n a c z o n y d o p r a c y , m o ż n a podzielić n a l e t n i i z i m o w y . O d z i e ż l e t n i a o b e j m o w a ł a letnią k o s z u l ę w i ą z a n ą p o d s z y j ą b i a ł y m t r o c z k i e m , poczesne a l b o zgrzebne p o r t k i , n a j c z ę ś c i e j f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o l u b c z a r n o , c z a p k ę , względnie s ł o m i a n y k a p e l u s z i w r e s z c i e t r e p y o w i e r z c h u s k ó r z a n y m , r z a d z i e j b u t y . W d n i c h ł o d n i e j s z e dochodził do tego jeszcze spencer l u b l e j b i k . W czasie p r a c y , z w ł a s z c z a żniw, starsi m ę ż c z y ź n i w y p u s z c z a l i k o s z u l e n a spodnie i p r z e p a s y w a l i j e s k ó r z a n y m pasem l u b s z n u r k i e m . Ubiór r o b o c z y p r z e z n a c z o n y n a w i e l k i e c h ł o d y i zimę, s k ł a d a ł się z t y c h s a m y c h c z ę ś c i , z tą t y l k o r ó ż n i c ą , że b y ł u s z y t y p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h . T r e p y noszone w t y m czasie b y ł y w y ł o ż o n e w i e c h c i a m i , a n o g i o k r ę c o n e w onuce. Jeszcze w k o ń c u X I X w i e k u młodzi c h ł o p c y d o l a t 16, p r z e z n a c z e n i głównie d o p a s i o n e k i r ó ż n y c h posług d o m o w y c h , p o s i a d a l i n a ogół l i c h y p r z y o d z i e w e k , s k ł a ­ d a j ą c y się l a t e m ze z g r z e b n y c h p o r t e k i k o s z u l i , zimą z w e ł n i a n y c h „ s z m a t " , t j . p o r t e k 20 �i s p a n c e r k a . D o p i e r o w okresie k a w a ­ l e r s k i m stan t e n ulegał p o p r a w i e , sprawiano wówczas k a w a l e r o w i przyz w o i t s z y ubiór, p r z e d e w s z y s t k i m b u t y , czapkę i sukmanę. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Świąteczny strój letni mężczyzn dorosłych i k a w a ­ l e r ó w s k ł a d a ł się z h a f t o w a n e j k o s z u l i , p o r t e k .,prqziatych", lejbika, ozdobio­ nego b ł y s z c z ą c y m i g u z i k a m i , spancer­ k a , c z a p k i , oraz d o b r z e w y c z y s z c z o ­ n y c h butów. I d ą c do k o ś c i o ł a l u b n a wesele, starsi m ę ż c z y ź n i wiązali k o ł n i e r z y k u k o s z u l i r ó ż o w ą zaściogacką, młodsi natomiast niebieską. W d n i c h ł o d n i e j s z e , zwłasz­ cza starsi gospodarze u b i e r a l i się p o ­ n a d t o jeszcze w s u k m a n ę , n a k t ó r ą z a k ł a d a l i w ł ó c z k o w y pas. Zimą do tego d o c h o d z i ł y k o ż u c h y , b a r w n e r ę ­ k a w k i , rękawice jednopalcowe robione n a k u l c e oraz c z a p k i „baranice". W s t r o j u s t a r c ó w n i e za­ u w a ż o n o c e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h w sto­ s u n k u d o s t r o j u m ę ż c z y z n dorosły cl), Ryc. 16. Mężczyzna w słomianym kapeluszu. Żarnoz t y m zastrzeżeniem, że z r e g u ł y są wica, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. oni posiadaczami odzieży starego typu. S t r ó j o b r z ę d o w y . W e s e l e . K a w a l e r m a j ą c y p r z e j ś ć do stanu m a ł ż e ń s k i e g o , s p r a w i a ł sobie zupełnie n o w y p r z y o d z i e w e k , p o d o b n y do ś w i ą t e c z n e g o ; j e d y n i e k o s z u l ę pięknie h a f t o w a n ą oraz c h u s t e c z k ę o t r z y m y w a ł w d a r z e od s w o j e j p r z y s z ł e j żony, której w serdecznym rewanżu kupował t r z e w i k i , wstążki, a n i e k i e d y chustę turecką do o k r y c i a . P r z e d 40 l a t y p a n n a m ł o d a w i ą z a ł a p r z y s z ł e m u m a ł ż o n k o w i i d ą c do ślubu, k o s z u l ę n i e b i e s k ą l u b b i a ł ą zaściogacką, a na p r a w y m b o k u zakładała symbol kawalerstwa — r u c i a n y „wionecek", upinając p r z y n i m białą kokardę. Obecnie pan młody paraduje w k u p n y m garniturze miejskim z m i r t o w y m bukie­ c i k i e m i b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą n a p i e r s i a c h zamiast „ w i o n k a " . D r u ż b o w i e p r z e d 40 l a t y w y r ó ż n i a l i się spośród i n n y c h w e s e l n i k ó w t y m , że p o s i a d a l i u l e w e g o b o k u „ k w i o t e k " , a n a głowie c z a p k ę , zmyślnie p r z y b r a n ą w t a k z w a n e „trzęsidło". D r u h e n k i , j a d ą c do k o ś c i o ł a , p r z e c h w a l a ł y s i ę : ,.Poznać ci który m o j bo m u się przy b o k u to poznać druzbecek, różowi kwiotecek. Przy b o k u w kieseni poznać, c i który m ó j kwiotecek, chustecka, to poznać, druzbecka' informatorek, (Swolszewice Duże), do obowiązków U b r a n i e c z a p e k , j a k pow iada j e d n a i „interesów" druhenek. D r u ż b o w i e n i e r o z s t a w a l i się z c z a p k ą w ciągu c a ł e g o wesela, z d e j m o w a l i j ą j e d y n i e w czasie s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w . G d y p u s z c z a l i się w t a n y , w ó w c z a s n a c h y l a l i trzęsidło k u l e w e j stronie, a b y w n i s k i e j i z b i e nie t r ą c a ć n i m o p o w a ł ę . T należało 21 �P o g r z e b . Już dziś starsi m ę ż c z y ź n i coraz r z a d z i e j p r z e c h o w u j ą n a ś m i e r ć s u k m a n ę , p o r t k i , b u t y oraz c z a p k ę , c z y n i l i to jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą , a n a w e t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . U m a r ł y c h d o t r u m n y u b i e r a n o w koszule, bieliznę, czarne s p o d n i e , k a m i z e l ę , s u k m a n ę l u b spencerek, w s k ó r z a n e b u t y a l b o k a m a s z e , j e d n y m słowem t a k , j a k nosił się za ż y c i a . P r z e d stu ł a t y odzienie n i e b o s z c z y k ó w szyte b y ł o w y ł ą c z n i e z białego płótna i s k ł a ­ dało się z k o s z u l i , p o r t e k , l e j b i k a i c z a p k i z w a n e j „duchenką". W W o l b o r s k i m i oko­ l i c a c h R ę c z n a do n i e d a w n a jeszcze u m a r ł y m do t r u m n y d a w a n o d w i e k o s z u l e , w i e r z ą c , że j e d n a z n i c h b ę d z i e służyła ciału, a d r u g a d u s z y (!). U m a r ł y m m ł o d z i e ń c o m p r z y p i n a ł y d z i e w c z ę t a d o p r a w e g o b o k u u w i t e przez siebie w i a n u s z k i z b a r w i n k u , i b i a ł ą t a s i e m k ę , u ł o ż o n ą w d r o b n y k w i a t u s z e k , spod którego s p ł y w a ł y w dół d w i e k r ó t k i e w s t ą ż e c z k i ( r y c . 16). Nieboszczykowi dawano również do t r u m n y kaszkiet, z p r a w e j strony. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszule K o s z u l e m ę s k i e s z y ł y k o b i e t y w r ę k u ; używ ały n a n i e n a j c z ę ś c i e j cienkiego płótna l n i a n e g o . W" okresie p a ń s z c z y z n y b i e d o t a w i e j s k a d o ś ć często w y k o n y w a ł a j e z płótna k o n o p n e g o . N a j p i e r w ł ą c z y ł y d w a p ł a t y o r o z m i a r a c h o k . 87 n a 63 c m , z o s t a w i a j ą c w g ó r n e j i c h c z ę ś c i miejsce n i e d o s z y t e p r z e z n a c z o n e n a r ę k a w y . C z ę ś ć przednią, p r z y p a d a j ą c ą n a p i e r s i , p r z e c i n a ł y p o ś r o d k u o d góry w dół d o 30 i w i ę c e j c m , n a s t ę p n i e u góry z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y p r z e c i ę c i a ś c i n a ł y k l i n y , k t ó r y c h p o d s t a w ę m i e r z y ł y p a l c e m w s k a z u j ą c y m . Po podwinięciu f o r m o w a ł y p o o b u s t r o n a c h po d w i e p r o s t o ­ p a d ł e z a k ł a d k i , p o c z y m w c i n a ł y o d s t r o n y k a r k u c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a „osyw e c k ę " - k o ł n i e r z i m a r s z c z y ł y j ą t a k , j a k tego w y m a g a ł o b w ó d szyi. W r e s z c i e łąT V • e \ \ i i i i i i i i l i Ryc. 17. Koszule męskie świąteczne, p r z y r a m k o w e . I — koszula starszego t y p u z końca X I X w . z Gościmowic. I I — koszula nowsza z początku XX w . z Zywocina, pow. Piotrków, a — przód, b — tył. a — płat przedni, b — płat t y l n i , c — przyramek, d — półkarczek, e — wtok, f — główny płat rękawa, g — mankiet, l i — kołnierzyk, i — tasiemki do zawiązywania koszuli pod szyją t. zw. „zaciogacki", j — napierśnik. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski. 1952 r. Uwaga: linia ciągła oznacza kontur, — ciągła z przekreśleniami — miejsca zszycia, przerywana — zgięcia l u b fałdy. 22 �c z y ł y o b a p ł a t y na ramionach, p r z y p o m o c y d w ó c h p o d ł u ż n y c h k a w a ł k ó w i w s z y w a ł y r ę k a w y oraz s t o j ą c ą „ o s y w e c k ę " l u b w y k ł a d a n y kołnierz. K o ń c e r ę k a w ó w z b i e r a ł y w d r o b n e z m a r s z c z k i i przeszy wały j e t r z y k r o t n i e n i t k ą d l a lepszego u k ł a d u , p r z y ­ t w i e r d z a ł y do n i c h o s z y w e c z k ę ( r y c . 17/1), k t ó r ą o z d a b i a ł y „ s t e b n ó w k ą " , „ r a p e c k a m i " , „ k o l o n k ą " , „ ż m i j k a m i " i t p . (patrz r o z d z . I X ) . Były to b a r d z o p r y m i t y w n e i proste „wys y c i a " , do k t ó r y c h u ż y w a ł y p o c z ą t k o w o n i c i l n i a n y c h , w k o l o r a c h c z a r n y m i c z e r w o n y m . T 7 K o s z u l e tego t y p u n a j c z ę ś c i e j w i ą z a n o p o d s z y j ą t z w . zaściogacką z czerwonej, b i a ł e j l u b n i e b i e s k i e j tasiomki o s z e r o k o ś c i o d i do 1,5 c m . N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę b i a ł e p ł a s k i e h a f t y , p o j a w i ł się w t e d y n o w y t y p k o s z u l i z p ó ł k a r c z k i e m , w ą s k i m s t o j ą c y m k o ł n i e r z y k i e m oraz z „ w y k ł a d e m " z a p i n a n y m n a l e w y m r a m i e n i u l u b n a b o k u , r z a d z i e j p o ś r o d k u n a p i e r s i a c h ( r y c . 18). Koszula t a k a b y ł a s z y t a z c i e n k i e g o płótna i m i a ł a n a j c z ę ś c i e j gors z b i a ł e g o p e r k a l u l u b l n i a n e j t k a n i n y wątczonej białą bawełną. Gors c z y l i w y k ł a d p o k r y w a n o b i a ł y m p ł a s k i m h a f t e m ( p a t r z r o z d z . I X ) , m a n k i e c i k ó w c z y l i „ o s y w k i " p r z y r ę k a w a c h n i e z d o b i o n o . D o z a p i n a n i a k o ł n i e r z y k a oraz m a n ­ kietów u ż y w a n o g u z i c z k ó w p o r c e l a n o w y c h a l b o s z k l a n y c h , w k o l o r z e p r z e w a ż n i e żółtym l u b n i e b i e s k i m . 7 Jak w s k a z u j e z a ł ą c z o n y r y s u n e k k r o j u (17/111), k o s z u ­ lę szyto z d w ó c h d u ż y c h o d ­ dzielnych płatów o nierównej długości, t j . p r z e d n i długości 105 c m , t y l n y płat — 100 c m . T y l n y płat p o z m a r s z c z e n i u p r z y s z y w a n o do p ó ł k a r c z k a , z którym następnie łączono p r z e d n i płat, k o ł n i e r z , c z y l i „osy w e c k ę " o s z e r o k o ś c i 3 c m oraz r ę k a w y u f o r m o w a n e z prostokątnych kawałków materiałów o rozmiarach o k . 54 c m n a 43 c m . R ę k a w y w d o l n e j części zebrane w zmarszczki zaopatrywano w mankiet czyli oszywki o s z e r o k o ś c i d o c h o d z ą c e j do 5 cm. W górnej części p r z y ­ p a d a j ą c e j p o d p a c h y , da­ w a n o t z w . ..włoki", t j . k w a ­ d r a t o w e k a w a ł k i p ł ó t n a (ok. 11 c m n a 11 cm). Napierśniki Z k o s z u l a m i męskimi ściś­ le w i ą z a ł y się n a p i e r ś n i k i , c z y l i „półkoszulki" z białego p e r k a l u l u b l n i a n e g o płótna Ryc. 18. Przednia część koszuli męskiej wraz z h a f t o w a n y m „wy­ kładem". Zywocin, pow. Piotrków. Fot. R. Wecel, 1950 r. 23 �w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h c z ę ś c i , t j . ze s t o j ą c e g o kołnie­ r z y k a o s z e r o k o ś c i 3 do 4 c m oraz z „wykładu" o różnych w y m i a r a c h , j a k 3 4 X 2 3 cm, 2 1 X 2 2 cm. T a k kołnierze, j a k i same w y k ł a d y , o z d a b i a n o p r z y p o m o c y białego płaskiego h a f t u w róż­ ne m o t y w y o układzie p a s o w y m (patrz r o z d z . I X ) . P ó ł k o s z u ł k i po założeniu na piersiach, zapinano na g u z i c z k i na l e w y m r a m i e n i u l u b n a k a r k u , a u dołu n a g u z i c z k i od s p o d n i , l u b w i ą z a n o ich końce p r z y pomocy sznurków na plecach. Portki (spodnie) P o r t k i szyto z m a t e r i a ł ó w w ł a s n e j r o b o t y , to j e s t z płótna, „ p r z e r o b i o n k i " Ryc. 19. Spodnie zwane „portki'". I — spodnie świą­ teczne z Zarnowicy, II — robocze, z Swolszowicy, pow. t j . t k a n i n y l n i a n o - w e ł n i a n e j l u b z suk­ Piotrków, a — z przodu, b — z tyłu, c — krój nogawki, na. M a t e r i a ł y te b y ł y w j e d n o l i t y m d — pasek zwany „osywką", e —• wtok zwany też ćwik­ kolorze białym, czarnym, g r a n a t o w y m , iem, f — rozcięcie przyporowe przy „fartuszku", g — zaalbo j a k przerobionki — w prążki (tabl. szywki, h — zakładki. Podziałka 1:50. Rys. J. Sosnow­ I I ) . B y ł y one o d o ś ć p r o s t y m k r o j u o p a r ­ ski, 1952 r. t y m n a dw óch w i ę k s z y c h p ł a t a c h m a ­ teriału, k t ó r e p o z e s z y c i u o d s t r o n y r o z k r o c z a , t w o r z y ł y n o g a w i c e i c z ę ś c i górne, d o c h o ­ d z ą c e d o b i o d e r ( r y c . 19,1). C z ę ś c i w y k r o j u p r z y p a d a j ą c e n a przód b y ł y w i ę k s z e niż t y l n e , a t o dlatego, że te ostatnie b y ł y z b i e r a n e w „ z a k ł a d e c k i " i p r z y s z y w a n e do „ o s y w k i " - p a s k a . O s z y w k a , stanowdąca w ł a ś c i w y pasek przy p o r t k a c h , n i e b y ł a zeszyta z f a r t u s z k i e m , ale p o z o s t a w i o n a zupełnie luźno i z a p i n a n a o d d z i e l n i e n a g u z i k u m i e s z c z o n y pośrodku. T C z ę s t o , z w ł a s z c z a u c h ł o p c ó w , w s p o m n i a n a o s z y w k a m i a ł a w t y l e p r z e c i ę c i a i b y ł a za­ o p a t r z o n a w d w i e d z i u r e c z k i — p r z e z k t ó r e „ p r z e ś c i u b i a ł o " się żółtą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ę . P o r t k i miały na przodzie klapę, czyli „fartuszek" zapinany przeważnie z p r a w e j s t r o n y n a d r e w n i a n y guzik, z w a n y „ o b a r t e k " l u b „ o b e r t e l e k " , w i s z ą c y n a k r ó t k i m k r ę c o n y m s z n u r e c z k u a l b o r z a d z i e j i to w czasach p ó ź n i e j s z y c h n a — c z a r n e g u z i k i l u b m e t a l o w e , b ł y s z c z ą c e w k o l o r z e złotym, t z w . „rusiny". B y w a ł y rówmież p o r t k i o „ d u b e l t o w y c h f a r t u s z k a c h " w f o r m i e r u c h o m e j k l a p y , te z a p i n a ł y się z d w ó c h s t r o n b i o d e r . P o r t k i przeznaczone n a c o d z i e ó i d o r o b o t y p o s i a d a ł y w k r o k u p ó ł o k r ą g ł y k l i n i k z w a ­ n y „ w t o k i e m " l u b „ ć w i k i e m " ( r y c . 19/1), gdyż c h o d z i ł o o to, a b y p o r t k i nie „ciognęły s i ę " i b y ł y w y g o d n e p r z y r o b o c i e . Po b o k a c h p o s i a d a ł y r ó w n i e ż u k r y t e zgrzebne kieszenie. P o r t k i przeznaczone do p r a c y z a z w y c z a j nie posiadały o s z y w k i na przodzie, ani kieszeni, lecz b y ł y z a o p a t r z o n e t y l k o w f a r t u s z e k . S z y ł y j e w r ę k u w i e j s k i e k o b i e t y , t o też n i e zawsze b y ł y one zgrabne; za duże ć w i k l e , w y s t a w a ł y d a l e k o p o z a r o z k r o cze i p r z y p o m i n a ł y r a c z e j ł a t y niż w ł a ś c i w e c z ę ś c i s p o d n i . T a k i e w ł a ś n i e spodnie n a z y w a n o z pogardą „ p o r t a l a m i " l u b „ p o r t o c h a m i " . N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się n a terenie powdatu p i o t r k o w s k i e g o spodnie z r o z p o r k i e m pośrodku, z a c h o w u j ą c e k r ó j d a w n y c h p o r t e k f a r t u s z k o w y c h . L ej b i k L e j b i k , Czyli k a m i z e l a , s k ł a d a ł się z p l e c ó w i p r z o d u . P l e c y b y ł y zawsze z innego m a t e ­ riału niż przód. S z y t o j e z p ł ó t n a białego, siwego, czarnego, r z a d z i e j z k u p n e g o m a t e r i a ł u . 24 �O w i e l e s t a r a n n i e j d o b i e r a n o materia!* n a przednią c z ę ś ć l e j b i k a . U ż y w a n o wdęc tkanin jednokolorowych lub przerobionki w prążki własnej p r o d u k c j i ; pierwsze były granatowe, modre, czarne l u b białe, drugie — w p r ą ż k i o dw óck i w i ę c e j b a r w a c h (tabl. 111). T T k a n i n ę u k ł a d a n o t a k , że j e j prążki biegły p i o n o w o l u b rówmolegle do pasa. L e j b i k i robione z materiałów, w których przeważała czerwień, n a z y w a n o „cebronymi". L e j b i k i u ż y w a n e n a codzień l u b do p r a ­ c y b y ł y c a ł e z płótna; z a p i n a n o j e n a j c z ę ś ­ ciej na t z w . „rusiny" c z y l i „orzełki", rzadziej na czarne kościane guziki układane w d w a l u b t r z y r z ę d y , w k a ż d y m rzędzie o d 3 d o 4 guzików. W zależności o d i c h uszerego­ Ryc. 20. L e j b i k i : I — l e j b i k roboczy. I I — l e j b i k w a n i a b y ł y l e j b i k i tzw . d w u i t r z y r z ę d o w e . zwany też kamizelą. I I I — l e j b i k dwurzędowy pod S t a n o w i ł y one p r z y o d z i e w e k ś w i ą t e c z n y , sukmanę. Okazy z Żarnowicy z 1910 r. a — l e j ­ p a r a d n y , na k t ó r y w okresie l e t n i m w k ł a ­ b i k z przodu, b —z tyłu, c—krój przodu, d —tyłu, e — kieszeni, f — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. dano b e z p o ś r e d n i o s u k m a n ę , nie z a p i n a j ą c J. Sosnowski, 1952 r. j e j . L e j b i k i n a codzień i do p r a c y p o s i a d a ł y czarne g u z i k i t y l k o w j e d n y m rzędzie. K r ó j l e j b i k a s k ł a d a ł się zasadniczo z t r z e c h części, t j . t y l n e j oraz d w ó c h p r z e d n i c h ( r y c . 20/1). T C z ę ś c i p r z e d n i e p o s i a d a ł y d o ś ć głęboki w y k r ó j p r z y s z y i oraz w y w i n i ę t e k l a p k i , n i e k i e d y m i a ł y one również w y k r ó j u dołu w k s z t a ł c i e t r ó j k ą t a ( r y c . 20/11). L e j b i k i te były pozbawione kołnierzyków. O b o k nich występowały również l e j b i k i posiadające w y k ł a d a n e k o ł n i e r z y k i ; b y ł y to l e j b i k i d w u r z ę d o w e , u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j w r a z z suk­ m a n a m i ( r y c . 20/[II). L e j b i k i p i o t r k o w s k i e sięgały do pasa i b y ł y d o ś ć o b c i s ł e . N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y , posiadały n a s z y t e k i e s z o n k i p r o s t o k ą t n e . Spencerek „ S p a n c e r k i " szyto n a j c z ę ś c i e j z t z w . „ p r z e r ó b k i " c z y l i p r z e r o b i o n k i , r z a d z i e j z p ł ó t n a lnianego w kolorze m o d r y m , c z a r n y m , niekiedy ciemnozielonym, b u r a c z k o w y m l u b siwym. „ S p a n c e r y " b y ł y o b c i s ł e , „ k u s e " i sięgały z a l e d w i e do pasa. S k ł a d a ł y się j a k w s k a z u j e r y c i n a 21/1 z p l e c ó w , d w ó c h b o k ó w , r ę k a w ó w z m a n k i e t a m i oraz k o ł n i e ­ r z y k a w y k ł a d a n e g o , ale p r z y s z y t e g o z o b u s t r o n do m a t e r i a ł u . A L a Ryc. 21. 1 — „ S p a a c e r e k " z Zarnowicy. I I — Kaftan męski z Ręcz­ na, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e — klina bocznego, f — rę­ kawa, g — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. I . J. Sosnowski, I I — J. P. D e k o w s k i , 1952 r. 23 �Ryc. 22. O k r y c i a wierzchnie- I —kapota, I I — s u k m a n a biała z Wiaderna, pow. Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój stanu przodu, d — krój stanu tyłu, e, f — części spódnicy: tyłu, h , i — rękawa z man­ kietem, j—-kołnierza (w I r y c . połowy kołnierza) k — kaletki zwanej „klapką", 1 — k l a p k i kieszeniowej. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. S p e n c e r k i p o s i a d a ł y p r z y b o k a c h n a j c z ę ś c i e j t z w . „ ś l e p e " kieszenie. B i o r ą c p o d u w a g ę k r ó j , ułożenie k i e s z e n i i k o ł n i e r z a , n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że spenc e r e k r o z w i n ą ł się z l e j b i k a , k t ó r e m u d o d a n o r ę k a w y ; z a r ó w n o j e d e n , j a k i d r u g i r o d z a j p r z y o d z i e w k u ściśle w i ą ż e się z noszeniem s u k m a n y . P i e r w s z y był p r z e z n a c z o n y p o d n i ą n a zimę, d r u g i — n a ł a t o . S p e n c e r k i d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e p o s i a d a ł y n a p r z o d z i e c z a r n e „ p o t r z e b y " , t j . pętle oraz d r e w n i a n e k o ł e c z k i p o k r y t e nićmi. W X X w i e k u z a p i n a n o j e n a g u z i k i . Kaftan „Kafton", j a k o p r z o d z i e w e k roboczy, był noszony przeważnie zimą i w chłodne d n i jesienne, n a z y w a n o go n i e k i e d y s p a n c e r k i e m a szyto z p r z e r o b i o n k i g r a n a ­ t o w e j , c z a r n e j , z s a m o d z i a ł ó w p r ą ż k o w y c h łub z k u p n e g o b a r c h a n u . K r ó j j e g o s k ł a d a ł się z 8 c z ę ś c i , to j e s t : z k o ł n i e r z y k a , z p r z o d u , s k ł a d a j ą c e g o się z d w ó c h płatów , z b o k ó w w f o r m i e d w ó c h k l i n ó w , p l e c ó w oraz j e d n o c z ę ś c i o w y c h r ę k a w ó w ( r y c . 21/11). 7 K a f t a n b y ł d o ś ć l u ź n y i s w o j ą długością sięgał nieco n i ż e j pasa. N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y p o s i a d a ł w p u s z c z o n ą k i e s z o n k ę , k t ó r e j górną c z ę ś ć o s ł a n i a ł a podłużna k l a p k a . P r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . Kapota N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że „ k a p o t a " z j a w i ł a się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . K a p o t ę szyto z c i e m n o - g r a n a t o w e g o s u k i e n k a , r z a d z i e j z cajgu gayerowskiego f a b r y ­ cznego ( R ę c z n o ) . U ż y w a n o j e j j a k o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w okresie l e t n i m , s ł u ż y ł a r ó w ­ nież za ubiór w e s e l n y p a n a m ł o d e g o . 26 �K a p o t a s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, z obcisłego stanu i dość l u ź n e j „ s p ó d n i c y " . S t a n o b e j m o w a ł t y ł i p r z ó d ; t y ł dzielił się n a d w a p ł a t y z w ę ż a j ą c e się w k i e r u n k u pasa; przód zaś miew ał d w i e p o ł ó w k i , u k t ó r y c h w gór­ n e j c z ę ś c i z n a j d o w a ł y się k l a p k i . Stan b y ł z a o p a t r z o n y w p ó ł o k r ą g ł y k o ł n i e r z y k i w luźne r ę k a w y z m a n k i e t a m i . D ó ł k a p o t y , c z y l i s p ó d n i c a , o b e j m o w a ł a ogółem sześć części, a w i ę c d w a ś r o d k o w e k l i n y zbliżone do p r o s t o k ą t ó w , t y l e ż klinów bocz­ n y c h w formie trójkątów wreszcie d w a płaty stanowiące w ł a ś c i w e p o ł y tego przyodziewku. T T S p ó d n i c ę k a p o t y w t y l n e j c z ę ś c i u k ł a d a n o w z a s z e w k i , z a o p a t r u j ą c j ą po b o k u w k l a p k i ( r y c . 22/1). W pasie n a d k l a p k a m i , umieszczano p o j e d n y m g u z i k u . K a p o t a b y ł a d o ś ć długa, gdyż sięgała n i ż e j k o l a n . P o s i a d a ł a d w i e p o p r z e c z n e kieszenie boczne, u k r y t e , z podłużnymi k l a p k a m i . K o ł n i e r z w r a z z k l a p a m i p r z y k a ­ pocie b y ł w y k ł a d a n y . N a p r z o d z i e miała d w a r z ę d y guzików, z k t ó r y c h j e d e n służył do p a r a d y , d r u g i d o z a p i n a n i a . K a p o t a b y ł a zupełnie p o z b a w i o n a o b l a m ó w k i . Sukmana granatowa S u k m a n a g r a n a t o w a b y ł a noszona j u ż w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X wieŁu, j a k o t y m ś w i a d c z ą p r z e k a z y d r u k o w a n e . P r z e t r w a ł a o n a n a j d ł u ż e j , gdyż do o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego, w południowej części Piotrkowskiego. Szyto j ą z granatowego sukna l u b t a k z w a n e j p r z e r o b i o n k i (patrz r o z d z . V I I I ) . T k a n i n y te n a j c z ę ś c i e j folowano. Górną część sukmany zaopatrywano w płócienną czarną p o d s z e w k ę i sześć b ł y s z c z ą c y c h g u ­ zików, k t ó r e p r z y s z y w a n o t a k , że tworzyły d w a rzędy. Krój sukmany granatowej odpo­ w i a d a ł k r o j o w i k a p o t y ( r y c . 22/1) z t ą r ó ż n i c ą , że s u k m a n a m i a ł a k i e ­ szenie s k o ś n e oraz w t y l n e j c z ę ś c i była sfałdowana i miała rozcięcie zamiast zaszewek. W sukmanach granatowych widzi­ m y chłopów z okolic R ę c z n a na obrazie Wojciecha Piechowskiego, m a l o w a n y m w 1899 r . W zasięgu s u k m a n y b i a ł e j , a w i ę c w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i uwzględnionego obszaru, w y s t ę p u j e r ó w n i e ż s u k m a ­ na granatowa, której k r ó j jest od­ m i e n n y od k r o j u s u k m a n y g r a n a t o ­ w e j z o b s z a r u południowego, o d p o ­ wiada bowiem krojowi sukmany b i a ł e j ( r y c . 22/11). S k ł a d a się p r z e t o z o d d z i e l n e g o stanu, ze s p ó d n i c y ujętej w kontrafałdy, z rękawów o w y w i n i ę t y c h m a n k i e t a c h , oraz z w y ł o ż o n e g o k o ł n i e r z a . T e n t y p s u k m a n y o b s z y w a n o czarną tasiemką l u b sznureczkiem, a na przodzie zdobiono c z a r n y m i „siamerami" czyli „potrzebami". 27 �Sukmana siwa S u k m a n ę siwą, c z y l i „siaraczkową" a l b o t z w . „siwką , szyto z s u k n a d o m o w e j r o ­ b o t y . N i c i p r z e z n a c z o n e n a w ą t c z e n i e tego s u k n a , o t r z y m y w a n o ze z m i e s z a n e j w e ł n y czarnej i białej lub skręcano już uprzedzone nici w t y c h dwóch kolorach. Niekiedy k u p o w a n o g o t o w e s u k n o siwe, z w a r s z t a t ó w b r z e z i ń s k i c h . S i w k i noszone n a p o c z ą t k u X X w i e k u p o s i a d a ł y przód gładki, z a p i n a n y n a czarne g u z i k i , t y ł zaś u ł o ż o n y w d w a k o n t r a f a ł d y ; p o ł y , „ w y k ł a d y " oraz dolną Część m a n ­ kietów obszywano czarną tasiemką. S u k m a n y siwe, b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i o n e w P i o t r k o w s k i e m , w p i e r w s z e j p o ł o ­ w i e X I X w i e k u ; j e d n e z n i c h z a p i n a ł y się n a h a f t k i i z a o p a t r z o n e b y ł y w „ p o t r z e b y s z m o k l e r s k i e " , inne b y ł y z g u z i k a m i , n a w z ó r surdutów, m i a ł y p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , g r a n a t o w ą ; t a k i e j s u k m a n y nie z n a l e z i o n o w terenie, stąd b r a k opisu k r o j u i i n n y c h szczegółów. \^ Sukmana biała S u k m a n a b i a ł a z w a n a „ w o l b o r s k ą " b y ł a s z y t a z białego, d o b r z e w y p r a w i o n e g o s u k n a , s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, ze s t a n u i s p ó d n i c y ( r y c . 22/11). Stan n a ogół b y ł d o ś ć o b c i s ł y i p o s i a d a ł n a p l e c a c h s i e r p o w a t e p r z e c i ę c i a , starannie z a m a s k o w a n e c z a r n ą t a s i e m k ą . S p ó d n i c a , s t a n o w i ą c a j e j d o l n ą c z ę ś ć , s k ł a d a ł a się z t r z e c h d u ż y c h płatów oraz c z t e r e c h k l i n ó w t r ó j k ą t n y c h i b y ł a starannie s f a ł d o w a n a . Kołnierz b y ł w y k ł a d a n y , a r ę k a w y z m a n k i e t a m i . B i a ł a s u k m a n a b y ł a bogato o b l a m o w a n a c z a r n ą taśmą, n a r ę k a w a c h , kołnierzu, p l e ­ c a c h i p o b r z e g a c h d w ó c h połów. N ą p r z o d z i e s u k m a n a m i a ł a t z w . p o t r z e b y , k t ó r e s ł u ż y ł y r a c z e j do o z d o b y , niż d o z a p i n a n i a . P o t r z e b y s k ł a d a ł y się z czarnego s z n u r k a c z y l i „plotki" oraz z „obert e l k ó w " d r e w n i a n y c h o k r y t y c h c z a r n ą „ p o w ł o k ą " (tkaniną) l u b nićmi. Burka B u r k a — często z w a n a r ó w n i e ż „ w a t ó w k ą " , s t a n o w i ł a odzież z w i e r z c h n i ą , głównie p r z e z n a c z o n ą n a zimę. S z y t o j ą z czarnego l u b g r a n a t o w e g o f o l o w a n e g o s u k n a d o ­ m o w e j r o b o t y . B y ł a ona d o ś ć luźna i sięgała do k o l a n ( r y c . 24). K r ó j j e j s k ł a d a ł Ryc. 24. Watówka zwana też „burką" z 1909 r. z Chorzęcina, pow. Brzeziny, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękawa, f — mankietu g — kołnierza. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. się z j e d n o l i t y c h p l e c ó w i p r z o d u podzielonego n a d w a płaty, w k t ó r y c h w d o l n e j c z ę ś c i m i e ś c i ł y się u k r y t e kieszenie o s k o ś n y c h o t w o r a c h ( r y c . 24). R ę k a w y dość obszerne, z a k o ń c z o n e m a n k i e t e m z o d d z i e l n e g o m a t e r i a ł u o s z e r o k o ś c i 12 c m kołnierz w y k ł a d a n y , o s z e r o k o ś c i 8 c m . P r z ó d w a ł ó w k i , z a p i n a n y n a h a f t k i , posiadał d l a o z d o b y c z a r n e pętle, k t ó r e z a k ł a d a n o n a podłużne o b e r t e l k i . B u r k ę p i k o w a n o kupną watoliną l u b czystą zgręplowaną wełną i zaopatrywano w p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , n a j c z ę ś c i e j c z a r n ą . N i e k i e d y zamiast p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i d a w a n o m a t e r i a ł ze starego w e ł n i a k a l u b z a p a s k i . 28 �Kożuchy W d r u g i e j p o l o w i e X I X w i e k u noszo­ n o t u d w a r o d z a j e k o ż u c h ó w , „tołuby" oraz k o ż u c h y k r y t e p r z e r o b i o n k ą . T o ­ łuby miały odwróconą na zewnątrz żółtą l u b b i a ł ą s k ó r ę , d o b r z e w y p r a ­ wioną. P o s i a d a ł y one s z e r o k i kołnierz, s i ę g a j ą c y p r a w i e do p o ł o w y p l e c ó w , t a k i w ł a ś n i e k o ł n i e r z n a z y w a n o w Kłudzicach tołubem. K o ż u c h zapinał się na m e t a l o w e h a f t k i z w a n e „ k o n i a m i " . N a s z y t e na p i e r s i a c h p o t r z e b y , s k ł a d a j ą c e się z pęt l i c i s k ó r z a n y c h guzików, służyły j a k o elementy zdobnicze. K o ż u c h y , p o d s z y t e s k ó r k a m i bara­ n i m i , k r y t o samodziałem g r a n a t o w y m , c z a r n y m l u b s i w y m . M i a ł y one k r ó t k i e wykładane kołnierze i były zapinane n a o k r ą g ł e g u z i k i ; sięgały poniżej k o l a n ; p r z e t r w a ł y do o k r e s u m i ę d z y ­ wojennego. Na początku X I X w i e k u upowszech­ n i ł y się w o k o l i c a c h B a r k o w i e k r ó t k i e k o ż u s z k i f a r b o w a n e na żółto z obcis­ łymi r ę k a w a m i , bez k o ł n i e r z a , o skośn y c h k i e s z e n i a c h , z a p i n a n e na pętle oraz c z t e r y c z a r n e g u z i k i . Uczesanie R y c 25. Mężczyzna w czapce włóczkowej. Nagórzyce, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. i nakrycie głowy W d r u g i e j połowie X I X w i e k u , j a k w y n i k a z o p o w i a d a ń w P i o t r k o w s k i e m n o s i l i długie w ł o s y w t z w . „przedziałkę"', W ł o s y o k r y w a ł y górną c z ę ś ć uszu, s k r o n i e i z a c h o d z i ł y U dołu b y ł y p o d s t r z y ż o n e n a „ o k r ą g ł o " , stąd też m ó w i o n o , nane p o d „donicą" (tabl. I ) . informatorów, mężczyźni t j . rozczesane po środku. na boczne części czoła. że w ł o s y zostały w y r ó w ­ C z a p k i R o g a t y w k i . W" d r u g i e j połowie X I X w i e k u noszono r o g a t y w k i , k t ó r e n a z y w a n o c z a p k a m i „ r o g a t y m i " . Szyto j e p r z e w a ż n i e z g r a n a t o w e g o s u k n a , r z a d z i e j czarnego l u b ciemnozielonego; w W i a d e r n i e i o k o l i c y z granatowego aksamitu. R o g a t y w k a s k ł a d a ł a się z w i e r z c h u oraz o t o k u . W i e r z c h dzielił się n a c z t e r y t r ó j ­ k ą t n e k a w a ł k i , z w a n e „ k w a t e r k a m i " . Po z s z y c i u k w a t e r e k p o w s t a w a ł y k r z y ż u j ą c e się s z w y , k t ó r e z a k r y w a n o j a s n o - g r a n a t o w ą t a s i e m k ą ( r y c . 27/1). W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u o b l a m ó w k ę r o b i o n o p r z y p o m o c y c z e r w o n e j w s t ą ż e c z k i , c h c ą c t y m spo­ sobem z a a k c e n t o w a ć s w o j e poczucie n a r o d o w e . W o k o l i c a c h Ręczna k w a t e r k i w r o g a t y w c e były na p r z e m i a n białe i czerwone a pośrodku posiadały biały guzik. O t o k z reguły był p o k r y t y w y p r a w i o n y m b a r a n k i e m w kolorze c z a r n y m , s i w y m l u b b i a ł y m . R o g a t y w k i z s i w y m b a r a n k i e m n a z y w a n o „siwymi c o p k a m i " . 29 �D l a w i ę k s z e j f a n t a z j i c z a p k i o z d a b i a n o często b a r w n y m „ k u t a s i k i e m " , „ k o c a n k i e m " z r o b i o n y m z w e ł n y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e j . K u t a s i k zwisał na s z n u r e c z k u z p r a w e ­ go b o k u . Zimowe r o g a t y w k i były w ykładane wełną, watą l u b pakułami. C z a p k i o k r ą g ł e . C z a p k i okrągłe o c z a r n y m b a r a n k u i d n i e s u k i e n n y m g r a n a ­ t o w y m w y s t ę p o w a ł y w P i o t r k o w s k i e m jeszcze w p i e r w s z e j połowie X I X w i e k u (1832 r . ) . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h z a s a d n i c z y c h części, to j e s t z w i e r z c h n i e j w o l n e j , o d k r y w a n e j , p r z e c i ę t e j z j e d n e j s t r o n y i s p o d n i e j , p r z y l e g a j ą c e j b e z p o ś r e d n i o do g ł o w y . P r z y n o s z e n i u g ó r n ą c z ę ś ć z a k ł a d a n o n a d o l n ą i s z n u r o w a n o za p o m o c ą c z a r n e j t a s i e m k i , k t ó r e j k o ń c e wiązano na kokardę. r Tego r o d z a j u c z a p k i p r z e t r w a ł y d o k o ń c a X I X w i e k u w M o s z c z e n i c y i W o ź n i k a c h . N a terenie B a r k o w i e , M o k r i i n n y c h w s i p o ł o ż o n y c h n a l e w y m b r z e g u P i l i c y , m i ę d z y M u r o w a ń c e m a S w o l s z e w i c a m i , p r z y j ę ł y się w u b i e g ł y m s t u l e c i u n i s k i e o k r ą g ł e c z a p k i o c z a r n y m s u k i e n n y m d n i e , obszyte c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m . W X X w i e k u u p o w s z e c h n i ł y się czarne c z a p k i s t o ż k o w e noszone w z i m i e . B y ł y one r o b i o n e ze s k ó r k i b a r a n i e j l u b z p r z ę d z y w e ł n i a n e j . Pierwsze n a z y w a n o „ b a r a n i c a m i " , d r u g i e „ w ł ó c z k o w y m i " ( r y c . 15). P r z y n o s z e n i u t y c h c z a p e k z l e k k a w c i s k a n o d n o do wnętrza. K a s z k i e t y . Już w d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y noszone g r a n a t o w e , r z a d z i e j c z a r n e sukienne k a s z k i e t y . M i a ł y one d o ś ć szerokie d n o , w p r z e d n i e j c z ę ś c i p o d n i e s i o n e nieco w górę. K a s z k i e t y p o s i a d a ł y s k ó r z a n e d a s z k i oraz l a m p a s y , p r z y t w i e r d z o n e p o b o k a c h g u z i c z k a m i ; b y ł y noszone p r z e w a ż n i e l a t e m . N a k i l k a łat p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą p r z y j ę ł y się k a s z k i e t y o d n i e o k r ą g ł y m , r ó w n o n a c h y l o n y m . B y ł y one r ó w n i e ż z a o p a t r z o n e i lampasy, nazywano je granatowe w daszek „maciejów­ kami". „ D u c h e n k a " jest to o k r ą g ł a cza­ peczka, którą n a k r y w a n o głowę umar­ łego. R o b i o n o j ą z cienkiego białego p ł ó t n a l n i a n e g o . K r ó j j e j s k ł a d a ł się z d w ó c h c z ę ś c i : o t o k a t j . paseczka o s z e r o k o ś c i 6 c m , długości o k o ł o 60 c m oraz z d n a , t j . okrągłego k a w a ł k a m a ­ teriału o p r o m i e n i u o k o ł o 9 c m . D u c h e n k a b y ł a zupełnie p o z b a w i o ­ n a ozdób. K a p e l u s z e . Jeszcze o k o ł o 1890 r. noszone b y ł y czarne, f i l c o w e k a p e l u ­ sze. Miały one n a s t ę p u j ą c e w y m i a r y : w y s o k o ś ć — 12 c m , o b w ó d u p o d s t a ­ w y —• 57, p r z y d n i e 51, w n a j w ę ż s z y m m i e j s c u 48; ś r e d n i c a d n a 16, s z e r o k o ś ć ronda — 5 cm. U kapeluszy tych był „kromiec" (rondo) z l e k k a w y w i n i ę t y d o góry. G ł ó w k ę f o r m o w a n o w t e n spo­ sób, że j e j d o l n a c z ę ś ć b y ł a szersza od górnej, p r z y t y m środkowa część Ryc. 26. Woźnica we współczesnej zimowej czapce i watówce z pogranicza zasięgu stroju piotrkowskiego. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 30 �Ryc. 27. Męskie nakrycia głowy: I — Granatowa rogatywka z czarnym barankiem ze wsi Swolszewic. pow. Piotrków, w . X I X . I I — słomiany kapelusz z okolic Piotrkowa w g . Bazewicza, początek X X w i e k u , I I I — k a p e l u s z f i l c o w y zwany . . r y j e m " , noszony w X I X w . a — p r z ó d , b — t y ł . Ze zbiorów Muzeum w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Rys. W. Rudź, 1952 r. t w o r z y ł a w k l ę ś n i ę c i e . O g ó l n y w i d o k tego k a p e l u s z a p r z y p o m i n a ł świński n a z y w a n o go „ryjem", l u b ..ryjkiem" ( r y c . 27/111). r y j , stąd O t o k t a k i e g o k a p e l u s z a o z d a b i a n o p o d w ó j n ą c z a r n ą a k s a m i t k ą , k t ó r e j k o ń c e pusz­ czano w tył. W c z ę ś c i p r z y p a d a j ą c e j n a d c z o ł o p r z e w l e k a n o m e t a l o w e p ó ł k o l i s t e l u b prostokątne sprzączki, najczęściej o złotym połysku. I n n y t y p k a p e l u s z a p o j a w i ł się w X X w i e k u ; b y ł o n rówmież z czarnego f i l c u , ale 0 n i ż s z e j g ł ó w c e i d o ś ć dużym, z l e k k a w y w i n i ę t y m r o n d z i e . J e d y n ą jego o z d o b ę stanowiła c z a r n a a k s a m i t k a , b i e g n ą c a d o o k o ł a główki, k t ó r e j k o ń c e b y ł y zczepione szpileczką. W s k w a r n e l a t o , z w ł a s z c z a w okresie żniw, o k r y w a n o głowę s ł o m i a n y m k a p e l u s z e m , w ł a s n e j r o b o t y ( r y c . 25, 27/11). K a p e l u s z t e n posiadał szerokie r o n d o i b a r d z o n i s k ą główkę, przybraną czerwoną wstążką, l u b obwódką z zielonej l u b czerwonej zaplotki słomianej, w s z y t e j w ścianki „ k r o m c a " . Obuwie * Buty stanowią oddawna najważniejszy rodzaj obuwia męskiego. d r u k o w a n y c h z pierwszej połowy X I X wieku, W przekazach spotykamy niejednokrotnie określenia: „buty p a s o w e " , „buty proste n a obcasach i p o d k ó w k a c h " oraz „buty chłopskie". W p i e r w s z y c h l a t a c h po u w ł a s z c z e n i u n o s z o n o b u t y t a k z w a n e „ w y w i j a n e " . d a ł y one cholewy z miękkiej skóry i były k a r b o w a n y c h f o r m a c h . Po nałożeniu c h c ą c t y m sposobem boczne szwy, nadać j e j skóry pożądane będące jednocześnie s f a ł d o w a n e w p r z e g u b a c h na przywiązywano j ą do d r e w n i a n e j kształty. U butów t y c h cholewa śladami dwóch schodzących się Posia­ specjalnych formy, posiadała z sobą części. S z w y boczne były w y k o n a n e ręcznie p r z y pomocy d r a t w y . P r z y n o s z e n i u w i o t k i e c h o l e w y w y w i j a n o i p o d w i ą z y w a n o k o l o r o w ą t a s i e m k ą z „kor cotkami" ( p o m p o n i k a m i ) t a k , że j e j k o ń c e z w i s a ł y zawsze w o l n o o d z e w n ę t r z n e j s t r o n y nóg. W y w i n i ę t e części o d b i j a ł y swą b i a ł o ś c i ą o d czarnego tła b ł y s z c z ą c e j c h o l e w y . B u t y w y w i j a n e p o s i a d a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y j e d n o l i t e , obcas ś r e d n i e j 2.5—5 c m , wzmocniony żelazną podkówką. Na p i ę t a c h widniały k t ó r e s k ł a d a ł y się z t r z e c h e l e m e n t ó w , a m i a n o w i c i e z c z a r n e j n i e w i e l k i e g o mosiężnego k r ą ż k a oraz ś r u b e c z k i twierdzone do u s z t y w n i a ć z a śródstopia. tzw. „huncwoty", skórzanej podkładki, przy pomocy której były Huncwoty pełniły wysokości d w a zadania, one przy­ estetyczne 1 p r a k t y c z n e ; stanowiły więc z jednej strony m o t y w zdobniczy, z drugiej, — służyły j a k o p u n k t o p a r c i a p r z y ściąganiu b u t ó w n a t z w . „piesku". O p i s y w a n e obuwde w y s z ł o z u ż y c i a o k o ł o 1895 r . W ostatnich latach X I X wdeku stały się b a r d z o modne buty zwane „kanciokami" ( r y c . 28/11). P o s i a d a ł y one o b c a s y o ś r e d n i e j w y s o k o ś c i , n o s y p ó ł o k r ą g ł e , a d o l n e c z ę ś c i 31 �k a r b o w a n e . B u t y te i m a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y z s o b ą zszyte. C h o l e w y b y ł y u s z t y ­ wnione i nie potrzebowały podwiązek p o d k o l a n a m i . U k a n c i o k ó w w i e r z c h oraz c h o l e w y b y ł y n a j c z ę ś c i e j j u c h t o w e , a p o d e s z w y ze s k ó r y „ a m b u r s k i e j " c z y l i h a m b u r s k i e j , t j . w ołowej. T N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia p o j a w i ł y się czarne b u t y ,.na z a k ł a d k ę " ( r y c . 28,111). C h o l e w y i c h b y ł y s z t y w n e i ściśle d o p a s o w a n e d o nóg. D o l n a c z ę ś ć c h o l e w y posia­ d a ł a l e k k i e sfałdowauie. W o k o l i c a c h W o l b o r z a i C h o r z ę c i n a s f a ł d o w a n i a te u k ł a ­ d a n o w d o ś ć r e g u l a r n e „ z a k ł a d k i " , n a j c z ę ś c i e j w l i c z b i e sześciu. B u t y takie przetrwały p r a w i e do r o k u 1920. Zimą w k ł a d a n o do b u t ó w „ w i e c h c i e " ze słomy, a n o g i o w i j a n o w e ł n i a n y m i o n u ­ c a m i . D l a u t r z y m a n i a c i e p ł a s m a r o w a n o b u t y zimą sadłem, słoniną, r z a d z i e j k u p n ą o l i w ą . L a t e m czyszczono j e sadzą r o z p u s z c z o n ą w m l e k u l u b ślinie. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w c h o d z ą w u ż y c i e t r z e w i k i oraz p a n t o f l e f a b r y c z n e g o pochodzenia. P r z y p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h l a t e m i zimą, n o s i l i chłopi t r e p y , k t ó r e s k ł a d a ł y się z d r e w n i a n y c h podeszew, z w a n y c h „ z a c i o s a m i " , „ o c i o s a m i " , z p r z y s z w y , tudzież z t y l n e j części, z w a n e j ..pinagą". N a j c h ę t n i e j n a ciosy b r a n o d r z e w o o l c h o w e , gdyż b y ł o ono l e k k i e i nie p r z e p u s z c z a ł o w o d y . W i e r z c h i „ p i n a g ę " r o b i o n o p r z e w a ż n i e ze starego o b u w i a . S k ó r ę d o d r e w n i a n y c h spodów p r z y b i j a n o p r z y p o m o c y d r u t u , gwoździ l u b n i e w i e l k i c h h a c z y k ó w . T r e p y były w trzech fasonach: płytkie, z c h o l e w k a m i l u b c h o l e w a m i . O d p o w i a ­ d a ł y w i ę c one t r z e m z a s a d n i c z y m r o d z a j o m s k ó r z a n e g o o b u w i a , t j . p a n t o f l o m , t r z e ­ w i k o m , b u t o m , i w zależności od tego s ł u ż y ł y d o o d p o w i e d n i c h p r a c . W p ł y t k i c h trepach odbyw ano przeważnie porządek d o m o w y , w głębszych t j . z c h o l e w k a m i i c h o l e w a m i , r o b o t y w p o l u , j a k o r k i , s i e w y i t p . N a zimę t r e p y zabezpieczano k a ­ wałkami skóry. T Z n a n y b y ł jeszcze i n n y r o d z a j t r e p ó w , a m i a n o w i c i e , t z w . „ d r e w n i o k i " , k t ó r e d ł u b a n o w d r z e w i e n a d a j ą c i m f o r m ę płytkiego o b u w i a ( r y c . 28/1). D r e w n i o k i r o b i o n o t a k , j a k ociosy z o l c h y i noszono j e w czasie r o b ó t „ m o k r y c h " , j a k p r z y w y r z u c a n i u g n o j u , k o p a n i u t o r f u i g l i n y . D r e w n i o k i j e d n a k nie u p o w s z e c h n i ł y się, bo b y ł y ciężkie i niew ygodne. r I Z ffl Ryc. 28. O b u w i e : I — „ p i o r u n k i " — obuwie drewniane z Żarnowicy, p o w . Piotrków. Ze zbiorów M u ­ zeum w Piotrkowie. I I — but męski z końca X I X w . Ręczno, pow. Piotrków. I I I — but męski z początku X X w . Milejów, pow. Piotrków. Rys. podług ilustracji W. Rudzi i J. Sosnowskiego — Barbara Jeziorkowska, 1954 r. 32 �R ę k a w k i R ę k a w k i , z w a n e w j ę z y k u l u d o w y m „ m a j k i e t k a m i " l u b „ m a j k i e t a m i " , noszone p r z e d e w s z y s t k i m przez m ł o d y c h m ę ż c z y z n , u t r z y m a ł y się n a j d ł u ż e j ; bo d o r . 1950, w o k o l i c a c h W i t o w a i M i l e j o w a . Noszono je p o w y ż e j napiąstka, wyglądały j a k część górna p o ń c z o c h y . R o b i o n o j e z w e ł n y n a d r u t a c h b ą d ź też p r z y p o m o c y d r e w n i a n e j k u l k i w j e d n y m l u b w i ę c e j k o l o r a c h . Z j e d n o b a r w n y c h n a j c h ę t n i e j noszono c z e r w o n e , zielone, g r a n a t o w e l u b czarne. R ę k a w k i ozdabiano p r z y pomocy drobnych paciorków w rozmaite, najczęściej mo­ t y w y g e o m e t r y c z n e , b y ł y p o d o b n e do z d o b i n n a m a n k i e c i k a c h k o b i e c y c h ( r y c . 68). N a c o d z i e ń — „do c h o d u " — b y ł y bez ozdób, ale za to w r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i . O z d o b n e r ę k a w k i w y k o n y w a n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez d z i e w c z y n ę , j a k o u p o m i n e k dla chłopca. Uzupełnienia stroju D r u ż b o w i e w e s e l n i p r z e d 40-oma l a t y m i e l i p r z y l e w y m b o k u „ k w i o t e k " , a na głowie c z a p k ę p r z y b r a n ą w „rózgi" l u b „trzęsidła. „ K w i o t e k " s k ł a d a ł się z k i l k u g a ł ą z e k m i r t u , asparagusu l u b z k w i a t ó w o g r o d o w y c h , aster, róż, a l b o z ż ó ł t y c h „karafiołów" (tagafes). U s p o d u b u k i e c i k a , z r o b i o n e g o z t y c h roślin, w i ą z a ł y d r u h e n k i w s t ą ż k ę dł. 1,50 m , a szer. 5 c m , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y do k o l a n . K o l o r w stążek u ż y w a n y c h do „ k w i o t k a " n i e b y ł j e d n a k o w y w c a ł y m p o w i e c i e : w M o s z c z e n i c y , Woźnikach i W i t o w i e — czerwony, w Gomolinie — g r a n a t o w y , w Sulejowie zaś — z i e l o n y . T „Rózgi' noszono n a j d ł u ż e j w o k o l i c a c h W o l b o r z a , „trzęsidła" w o k o l i c a c h B a r k o w i e . Pierwsze s k ł a d a ł y się z k u p n y c h k w i a t ó w , liści, s z y c h u i b ł y s z c z ą c y c h d r u c i k ó w ( r y c . 14); d r u g i e z k o g u c i c h — r ó ż n o b a r w n y c h piór. Po u m o c o w a n i u trzęsidła l u b rózgi p r z y czapce, o w i ą z y w a n o o t o k c z e r w o n ą w s t ą ż k ą (szer. 3 cm), k t ó r ą po związaniu w k o k a r d ę n a d l e w y m u c h e m , r z u c a n o z f a n ­ tazją na ramię. N i e k i e d y d l a zwiększenia efektu, środkową część wstążki w o t o k u p r z y o z d a b i a n o s r e b r n ą l u b złotą l a m ą , a do k o k a r d y d o d a w a n o m a ł y s z y c h o w y kwiatek. Jeszcze p r z e d 40-oma l a t y „ w i a n u s z e k " stanowił s y m b o l k a w a l e r s t w a . W i t o go z g a ł ą z e k r u t y l u b b a r w i n k u , w i e l k o ś c i dłoni. W i a n u s z e k po p r z y p i ę c i u d o s u k m a n y z p r a w e j s t r o n y uzupełniano b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą z a w i ą z a n ą w k o k a r d ę , k t ó r e j d w a k o ń c e długości o k . 30 c m s p ł y w a ł y w dół ( r y c . 16). P r z y p i n a n o go p a n u m ł o d e m u . Rozdział O G Ó L N Y OPIS STROJU VI KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Starsze k o b i e t y p r z y p r a c y m n i e j d b a ł y o z e w n ę t r z n y w y g l ą d ; u b i e r a ł y się często w p o d n i s z c z o n ą , nieraz dziurawą i w y p ł o w i a ł ą odzież. T y l k o b a r d z i e j „honorne" gospodynie miały roboczy p r z y o d z i e w e k staranniejszy. Już w c z e s n ą wiosną z a b i e r a ł y się one d o „ n a r z ą d z a n i a " s t a r e j i szycia n o w e j odzieży, głównie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h . Z a p a s k i , k i e c k i c z y s t a n i k i , przeznaczone do r o b o t y b y ł y p o z b a w i o n e n a j c z ę ś c i e j w s z e l k i c h ozdób. N a j b a r d z i e j s t a r a n n i e t a k p r z y p r a c y , j a k i „wedle c h a ł u p y " n o s i ł y się d z i e w c z ę t a n a w y d a n i u , l u b s t a r a j ą c e się o z d o b y c i e „ c h ł o p o k a " . U b i e r a ł y się one w b a r w n e w e ł n i a k i czy z a p a s k i , d o w ł o s ó w w p l a t a ł y szerokie w s t ą ż k i , a n a s z y j ę z a k ł a d a ł y s z n u r y p a c i o r k ó w . 7 3 Strój Piotrkowski 33 �Ubiór p r z e z n a c z o n y na codzień, na t z w . „ p o r y w k ę " , b y ł c i e m n i e j s z y , niż ś w i ą t e ­ c z n y . C z ę s t o b y ł a to odzież ś w i ą t e c z n a , k t ó r a j a k p o d a j ą i n f o r m a t o r k i , „wysła z obiegu'', t. j . p r z e s t a ł a b y ć m o d n ą l u b z o s t a ł a z n i s z c z o n ą . Z pieśni o szatanie, co p o r w a ł d z i e w c z y n ę , d o w i a d u j e m y się, że Do kościoła (chodziła) w zgrzebniey. do karcmiska w spódnicy. a w i ę c n a r u s z y ł a p r z y j ę t y p o r z ą d e k r z e c z y w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . S t r o j e n a codzień nie b y ł y z b y t zróżnicowane, gdyż głównie s k ł a d a ł y się z w e ł n i a k a , względnie spód­ n i c y , długiego f a r t u s z k a , k o s z u l i , gorsetu, z a p a s k i do o d z i e w u , c h u s t e c z k i i z b u c i ­ k ó w o długich c h o l e w k a c h . Stró j świątecznym Strój świąteczny letni dziewcząt i młodych mężatek b y ł zupełnie p o d o b n y ; . s k ł a d a ł się o k . 1912 r. z c h u s t e c z k i , s p ó d n i c y , f a r t u s z k a , k o s z u l i h a f t o w a n e j o s z e r o k i c h r ę k a w a c h z m a n k i e t a m i , s z n u r o w a n e g o gorsetu z w y s z y c i e m , oraz ze sznurów p a c i o r k ó w . B u c i k i n a w y s o k i c h obcasach b y ł y s z n u r o w a n e , ( t a b l . I I ) . U s t a r s z y c h k o b i e t w t j m czasie p r z e w a ż a ł y czepce, w e ł n i a k i , z a p a s k i z „ s i o t e c k ą " , k a f t a n y oraz z a p a s k i d o o d z i e w u o s z e r o k i c h d n a c h ( t a b l . 11). B u c i k i m i a ł y k r ó t k i e c h o l e w k i . T e n s t r ó j z m a ł y m i o d m i a n a m i (np. n a k ł a d a n e n a k o s z u l e k r y z y ) p r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ( r y c . 15). W p ó ź n i e j s z y m czasie d z i e w c z ę t a nosiły te same c z ę ś c i s t r o j u , lecz zamiast k o s z u l i w d z i e w a ł y p o d gorset b i a ł e b l u z e c z k i o długich l u b k r ó t k i c h r ę k a w a c h . P a c i o r k i i w s t ą ż k i nie z d o b i ł y s z y i b e z p o ś r e d ­ n i o , lecz s t a ł y się c z ę ś c i ą d e k o r a c y j ­ n ą samego gorsetu ( r y c . 2). N a u w a g ę zasługuje f a k t , ż e w świą­ tecznym stroju dziewcząt równorzęd­ n i e z b i a ł y m i b l u z k a m i do pasa, w k ł a ­ d a n y m i p o d gorset, w y s t ę p u j ą dziś długie, p o n i ż e j b i o d e r b l u z k i , w y p u s z ­ czone n a spódnicę i f a r t u c h ( r y c . 10). Zimą starsze k o b i e t y c h o d z i ł y d a w ­ n i e j o d święta w ..przyjaciółkach", „ s u k i e n k a c h " , k o ż u c h a c h l u b ..szu­ bach", w chusteczkach n a głowie. C z ę s t o , d l a osłony p r z e d z i m n e m i w i a ­ t r e m , o k r y w a ł y się jeszcze s z e r o k ą z a p a s k ą ( r y c . 52). Młode m ę ż a t k i i d z i e w c z ę t a d a w ­ n i e j i dziś w okresie z i m o w y m nosiły prócz w y m i e n i o n y c h części s t r o j u za­ p a s k i n a r a m i o n a c h ( r y c . 5). W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i a j ą się duże c h u s t y f a b r y c z n e , „ z i m ó w k i " , s ł u ż ą c e d o o d z i e w u oraz t z w . . . p l u s z ó w k i " n a głowę ( r y c . 4). N a d t o młode k o b i e t y (mężatki i d z i e w c z ę t a ) u b i e r a j ą się zimą w „ k a f t a n i k i " r o b i o n e przez siebie n a d r u t a c h w b a r w n e desenie na przodzie. Ryc. 29. Młoda mężatka w czepku i zapasce nara, , . , j , } . . * ... Ti-i i* btroi o b r z ę d o w y . W e s e l e , miennej. Komorniki, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. ..Młoducha do ślubu u b i e r a ł a się c w J 34 �w K u z n o c i n i e około 1855 r . w b i a ł ą perkalową spódnicę w niebieskie k w i a t k i , fartuszek czółko z b a r w n y c h wstążek (ryc. 31) oraz w b i a ł ą c h u s t ę ; w B i a ł e j 1890 r . : w s p ó d n i c ę b i a ł ą o s z e r o k i e j listwie, fartuszek „baścikowy" (batysto­ w y ) , względnie t i u l o w y , k a f t a n i k b i a ł y z f a l b a n k ą girlandę, b i a ł e pończochy, trzewiki i sznury paciorków; w Postękal i c a c l i w 1900 r . , w z i e l o n ą suknię, b i a ł y t a r t u s z e k , b l u z e c z k ę ; w ^\ i a d e r n i e i i n ­ n y c h sąsiednich w s i a c h w 1918 r . : w w e ł niaczek, długi z f a l b a n k ą fartuszek, b l u z e c z k ę tudzież w e l o n u j ę t y n a głowie w t z w . guwniorkę i p r z y o z d o b i o n y m i r t o ­ w y m w i a n u s z k i e m ( r y c . 13). Podane przykłady nie wyczerpują cało­ ści s t r o j u o b r z ę d o w e g o m ł o d e j , lecz w s k a ­ z u j ą n a i c h dużą r ó ż n o r o d n o ś ć i z m i a n y . P o d s t a w o w y m j e d n a k e l e m e n t e m stro­ j u panny młodej było niew ątpliwie n a k r y c i e głowy, k t ó r e j ą w y r ó ż n i a ł o o d druhenek; występujących na j e j weselu. M ł o d u c h a p o s i a d a j ą c a d z i e c k o również szła d o ślubu w w e l o n i e , lecz bez w i a Ryc. 30. Starsza druhna w czółku z p a w i m i pió­ neczka. W d o w y odprawiały zaślubiny r a m i . Nagórzyce, p o w . Piotrków. w przepisowym stroju mężatek. Fot. St. Kałuża, 1948 r. W czasie o c z e p i n , z d e j m o w a n o m ł o d e j w e l o n z w i a n k i e m l u b ślorkę, potem uro­ czyście obcinano j e j włosy i zakładano czepek przeważnie z darów m a t k i chrzestnej l u b s t a r o ś c i n y . W t e d y starsze k o b i e t y ś p i e w a ł y m i ę d z y i n n y m i : r Porzuć te wstążki na gałązki, wdziej czepiec! D r u h e n k i z orszaku młodej odpowiadały: Ja w t y m cepcu nie bede chodziła, bo b y m sie łojca, m a t k i wstydziła. (Nagórzyce) Po p r z y j ę c i u czepca m ł o d u c h a s y m b o l i c z n i e w c h o d z i ł a d o g r o n a starszej s p o ł e c z ­ ności, a t y m s a m y m t r a c i ł a p r a w a p a n i e ń s k i e . Jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą śwdatową d r u h n y n a l e ż ą c e d o o r s z a k u m ł o d e j , p a r a d o w a ł y w c z ó ł k a c h u p i ę t y c h ze w s t ą ż e k l u b w w i a n k a c h z k u p n y c h k w i a t ó w , s z y c h u i p a c i o r k ó w . C z ó ł k a d r u h e n t y m się różniły o d „ ś l o r e k " m ł o d u c h y , że b y ł y n i ­ ż e j . . p i n a n e " i p o s i a d a ł y n a d c z o ł e m s t e r c z ą c e p a w i e pióra. Z c z ó ł k i e m t a k j a k zresztą d r u ż b o w i e z c z a p k ą , n i e r o z s t a w a ł y się one w ciągu całego wesela ( r y c . 30). P o g r z e b . Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m starsze k o b i e t y s z y k o w a ł y sobie t z w . „śmiertelne odzienie'". W t y m c e l u g r o m a d z i ł y : czepiec, głównie z d a r u m a t k i c h r z e s t n e j , spódnicę, f a r t u s z e k , c h u s t ę , odziewadło, koszulę, k a f t a n , b u r s z t y n y , p o ń c z o c h y oraz b u c i k i t j . k o m p l e t n y s t r ó j , j a k i nosiły za ż y c i a . 35 �P r z y d o b o r z e śmiertelnego o d z i e n i a z w r a ­ c a ł y u w a g ę przede w s z y s t k i m n a j e g o stan i barwę. Odzienie to musiało b y ć n o w e w kolorach spokojnych, z wyjątkiem chu­ sty, k t ó r a m o g ł a b y ć c z e r w o n a . Jeżeli w chacie n i e b y ł o c z a r n e j , b i a ł e j l u b c z e r w o n e j c h u s t y do czepca, a n i e ­ b o s z c z k ę n a l e ż a ł o p o g r z e b a ć , w t e d y do­ m o w n i c y . . w y m i e n i a l i " j e d n ą z posiada­ n y c h n a chustę o w ł a ś c i w y c h b a r w a c h . C h o d z i l i w i ę c po w s i i s z u k a l i „chusty d o śmierci". „Odziewacki" musiały być z dobrze bielonego płótna. D o s t a w a ł y j e do t r u m n y t y l k o m a t k i , a t o dlatego, że według słów i n f o r m a t o r k i — b ę d ą i m p o t r z e b n e „dobawdenia d z i e c i n a t a m t y m ś w i e c i e " . W isto­ cie o d z i e w a c k i b y ł y ściśle z w i ą z a n e z m a ­ cierzyństwem. Z półczepców, które b y ł y przeznaczone dla umarłych, zdejmowano wszelkie ozdoby, w t e n sposób o t r z y m y w a n o t . z w . „ c e p i e c żałobny" który w barwach j a k i całej s y l w e c i e b y ł znacznie s p o k o j n i e j s z y i b a r ­ d z i e j d o s t o s o w a n y do s m u t n e j uroczy­ Ryc. 51. „ Ś l o r k a " — n a k r y c i e głowy młodej pod stości. czas wesela. Nagórzyce, p o w Piotrków. D o t r u m n y n i e d a w a ł o się i nie d a j e Fot. S. Kałuża, 1948 r. w o k o l i c a c h Siuchcic barwnych wełniaków a n i zapasek, p o p r o s t u dlatego, że „ n i e w y p a d a " . M ł o d s z e k o b i e t y b y ł y c h o w a n e w gorsetach, w s t r o j u odświętnym, d z i e w c z ę t a w w e l o n a c h z w i a n e c z k a m i n a głowie i w b i a ł y c h s u k i e n k a c h . Rozdział SZCZEGÓŁOWY VII OPIS STROJU KOBIECEGO Koszule K o s z u l ę s z y t o z d w o j a k i e g o m a t e r i a ł u : z płótna zgrzebnego dół, c z y l i t z w . „podołek" ..nodołek", z cienkiego — górę, c z y l i t z w . „ciałko", „ciało", k o ł n i e r z y k oraz r ę k a w y . W p ó ź n i e j s z y c h czasach te ostatnie c z ę ś c i r o b i o n o również z k u p n e g o białego p e r k a l u l u b p ł ó t n a domow ego, w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . N a j s t a r s z y t y p k o s z u l i stanowił p o n c z o p o d ł u ż n e i s k ł a d a ł się z c z t e r e c h p ł a t ó w p r o s t o k ą t n y c h p r z e z n a c z o n y c h n a c i a ł o , p o d o ł e k i r o £ a w y . D o tego d o c h o d z i ł y jeszcze d w a k w a d r a t y , z w a n e „ w t o k a m i " , „ t o k a m i " l u b ..świklaint", w z g l . „ ć w i k ł a m i " , s ł u ż ą c e j a k o w s t a w k i d o r ę k a w ó w p o d p a c h y oraz t r z y podłużne k a w a ł k i p r z e w i d z i a n e n a o s z y w e c z k ę p o d s z y j ą i p r z y d ł o n i a c h . Najstarsze r o b o c z e k o s z u l e n i e p o s i a d a ł y t y c h ostatnich części. N a w z ó r p o n c h o szyte b y ł y t y l k o „ c i a ł k a " , r o b i o n e z j e d n e g o k a w a ł k a m a t e ­ riału, p r z e w a ż n i e o r o z m i a r a c h 46 n a 100 c m ( r y c . 32/1). M a t e r i a ł t e n s k ł a d a n o w z d ł u ż T 36 �n a d w i e r ó w n e części, i w ś r o d k o w y m m i e j s c u złożenia w y k r a w a n o o k r ą g ł y otwór o o b w o d z i e s z y i , n a s t ę p n i e c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a p i e r s i p r z e c i n a n o o d górv w d ó ł na długości o k o ł o 40 c m ; n i e k i e d y r ó w n i e ż w y c i n a n o z b o k u l e k k i m ł u k i e m m i e j s c e do w s z y c i a r ę k a w ó w . C z ę ś ć górną k o s z u l i p r z e z n a c z o n ą na s z y j ę , z b i e r a n o n a j p i e r w w z m a r s z c z k i , a p o t e m w s z y w a n o w ą s k ą p o d w ó j n i e złożoną o s z y w e c z k ę o szero­ k o ś c i 2 c m . U k o s z u l starszego t y p u o s z y w e c z e k n i e r o b i o n o , lecz o t r z y m a n y p o w y ­ cięciu otwór p o d s z y w a n o w ąskim l n i a n y m p a s e c z k i e m (1,5 c m ) . R o z k r ó j d o k o n a n y w części przeznaczonej na piersi albo obrębiano albo podkładano z j e d n e j i drugiej s t r o n y d w u c e n t y m e t r o w e liste"."JcL_dolną c z ę ś ć p r z e c i ę c i a p r z e s z y w a n o n a długości od 5 do 7 c m . 7 Koszule z a p i n a n o n a k o l o r o w e s z k l a n e g u z i c z k i w l i c z b i e o d 2 do 3. Ryc. 32. Koszule kobiece: I — stary t y p koszuli z Żywocina, II—koszule z Nagórzycy, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój „ciołka" (na rys. I I składa się z dwóch części), d — podołka, e — półkarczek, f — rękaw, g— w t o ­ k i . Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. f •g ••TTTTrnTTTTI T1 D o „ c i a ł k a " s i ę g a j ą c e g o z w y k l e d o pasa, p r z y t w i e r d z a n o w o r k o w a t y p o d o ł e k o j e d ­ n y m p i o n o w y m szwie, u m i e s z c z o n y m z b o k u . U ż y w a n o d o tego p ł ó t n a r ó ż n y c h r o z m i a r ó w m i ę d z y i n n y m i 65 n a 116 c m . O p i s y w a n e k o s z u l e m i a ł y długie l u b k r ó t k i e r ę k a w y . N a j s t a r a n n i e j w y k a ń c z a n o długie r ę k a w y , gdyż u pięści u k ł a d a n o j e w z m a r s z c z k i i f a l b a n k i , k t ó r e o d siebie r o z d z i e l a n o p r z y p o m o c y osobnej o s z y w e c z k i . K r ó j k o s z u l i p r z y r a m k o w e j b y ł nieco i n n y . Jej górna c z ę ś ć t j . „ c i a ł k o " s k ł a ­ dało się z d w ó c h p ł a t ó w o r o z m i a r a c h 55 na 49 c m . T e d w a p ł a t y z s z y w a n o z s o b ą p o b o k u t a k , ż e p o z o s t a w i a n o c z ę ś c i luźne n a w s z y c i e r ę k a w ó w . W g ó r n e j i c h c z ę ś c i w s z y w a n o d w a prostokątne kawałki materiału, które o d strony kołnierza zbierano w szereg z m a r s z c z e k . W k o ń c o w y m s w o i m r o z w o j u , a w i ę c o k o ł o 1920 r . , k o s z u l ę z a o p a t r y w a n o w t z w . ..pępek", t o jest p r o s t o k ą t n ą n a s z y w k ę , d o k t ó r e j n i e k i e d y w dolnej części doszywano luźny trójkącik. 37 �Ryc. :>5. Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony czarno-czerwonym haftem Wiaderno, po w. Piotrków. Fot. St. Kałuża 1953 r. krzyżykowym. K o s z u l a p r z y r a m k o w a głównie p r z e z n a c z o n a n a święto, b y ł a b a r d z o p o d o b n a d o k o s z u l i m ę s k i e j ( r y c . 52,11), różniła się o d n i e j t y m , że s k ł a d a ł a się z c i a ł k a , podołk a , w y k ł a d a n e g o k o ł n i e r z y k a i nie p o s i a d a ł a h a f t o w a n e g o w y k ł a d u . U koszul t y c h robiono przeważnie kołuierzyki wykładane, które początkowo w y ­ s z y w a n o ściegiem k r z y ż y k o w y m d w u b a r w n y m , p ó ź n i e j p ł a s k i m , b i a ł y m (patrz r o z ­ dział I X ) . O k o ł o r . 1910 z a c z ę t o d o r a b i a ć z białego k o r d o n k a . . s i o t e c k i " z r ó ż n o k o l o ­ r o w y m i brzegami. B a r d z o starannie o z d a b i a n o r ó w n i e ż p r z y t y c h k o s z u l a c h p r z y r a m k i i m a n k i e t y ( r y c . 55, 34). U k o s z u l p r z e z n a c z o n y c h do gorsetów d o l n e c z ę ś c i r ę k a w a p r z e d p r z y ­ s z y c i e m d o m a n k i e t u u k ł a d a n o w z a s z e w k i ( r y c . 54). Zarówno kołnierzyk j a k kolorowej tasiemki, później w różnych kolorach. Ryc. 34. 58 i mankieciki początkowo zawiązywano przy pomocy zaczęto je zapinać na kościane l u b szklane g u z i c z k i Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony białym płaskim Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. haftem. Żywocin, pow. �Y\ okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a w i ł y się w k o s z i d e k a r c z k o w ed a l s z y m ciągu w t o k i były one zbliżone ( r y c . 17/11). Robocze miały krótkie do długie, z a o p a t r z o n e oraz podołek. koszul męskich koszule rękawy, w zachowujące tego świąteczne haftowane typu zaś man­ k i e t y ( r y c . 46). Gorsety W d z i e w i ę t n a s t y m w i e k u szyto gorsety z s a m o d z i a ł ó w w p r ą ż k i , n a j c z ę ś c i e j : czar­ ne, c z e r w o n e i zielone. N i e k i e d y do t y c h prostych prążków dodawano przeplotkę, Ryc. 55. Gorsety: I — gorset ślubny z Moszczenicy u z y s k u j ą c w t e n sposób o z d o b n ą tkaninę. z 1880 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie Mazo­ Z k u p n y c h m a t e r i a ł ó w u ż y w a n o „astraw i e c k i m . I I — gorset aksamitny z Wiaderna, z 1910 r. c h a n i i " l u b k a s z m i r u . M a t e r i a ł y te b y ł y I I I — s t a n i c z e k /. falbanką z Wiaderna. a — przód, w k o l o r z e z i e l o n y m , s i w y m l u b czer­ b — tył, c — krój przodu, d. c, f — krój części skła­ dających się na boki, g — krój pleców, h — falbany. wonym. Podziałka 1:20. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się gorsety z czarnego i g r a n a t o w e g o aksa­ m i t u . G o r s e t y b y ł y obcisłe, k r ó j i c h , j a k w s k a z u j e r y c i n a 35 11, s k ł a d a ł się z dziesięciu części, z k t ó r y c h c z t e r y n a j w i ę k s z e p r z y p a d a ł y n a p l e c y i przód, m n i e j s z e jako k l i n y n a b o k i . W s z y s t k i e one w d o l n e j s w e j c z ę ś c i b y ł y z a o k r ą g l o n e ( r y c . 36, 37) t j . zakończone „tackami". Ryc. 36. Gorset czarny, aksamitny z ok. 1910 r., ozdobiony „rózgami" z kolorowej włóczki. Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. Ryc. 57. Gorset czarny, aksamitny z 1903 r„ ozdobiony początkowo t y l k o kolorową stebnówką, około 1950 r. paciorkami. Kaleń, p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. 39 �O k o ł o 1910 r . . . t a c k i " z a c z ę t o r ó w n i e ż f o r m o w a ć w k w a d r a t y ( r y c . 9). G o r s e t y m i a ł y u s z y i duże w y k r o j e oraz r o z c i ę t y przód n a d w i e c z ę ś c i , w k t ó r y m p o b r z e g a c h z n a j d o w a ł y się d z i u r k i z a o p a t r z o n e w b l a s z k i , s ł u ż ą c e do s z n u r o w a n i a . Jako s z n u r ó w k i u ż y w a n o „ c y r g l a " , c z y l i t a s i e m k i o s z e r o k o ś c i 1 c m w k o l o r z e c z e r w o n y m , różowym l u b żółtym. P r z y gorsetach d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h k o l o r s z n u r ó w k i o d p o w i a d a ł b a r w i e t k a n i n y . W X X w i e k u , g d y u p o w s z e c h n i ł y się gorsety a k s a m i t n e , tego nie przestrzegano. Uży­ w a n o w t e d y do n i c h n a j w i ę c e j tasiemek c z e r w o n y c h . S z n u r o w a n i e o d b y w a ł o się o d dołu w górę t a k , że na p i e r s i a c h r o b i o n o k o k a r d ę . Gorsety początkowo ozdabiano kolorową stebnówką, potem p a c i o r k a m i , cekinami ( r y c . 56, 57, 58). N a p l e c a c h gorsetu p r z y t w i e r d z a n o szereg b a r w n y c h w s t ą ż e k , k t ó r e luźno o p a d a ł y w dół sięgały s w o i m i k o ń c a m i b r z e g ó w s p ó d n i c y , ( r y c . 45). G o r s e t y u ż y w a n e do ślubu b y ł y n a j c z ę ś c i e j szyte z zielonego l u b c z e r w o n e g o atłasu albo k a s z m i r u ( r y c . 55 I I ) . P r z e d s t a w i o n y n a r y c i n i e 55/1 k r ó j w s k a z u j e , że gorset s k ł a d a ł się z ośmiu c z ą s t e k , z k t ó r y c h c z t e r y s t a n o w i ł y tył i przód, reszta b o k i . N a uwagę z a s ł u g u j e t u t a j u f o r m o w a n i e d w ó c h p r z e d n i c h d u ż y c h p ó ł o k r ą g ł y c h t a c e k . Gorsety' z d o b i o n o p r z y p o m o c y c e k i n ó w , p a c i o r k ó w , s z k l a n y c h k ó ł e c z e k oraz b a r w n y c h tasiemek. T Staniki S t a n i c z k i szyto z płótna lnianego, p r z e r o b i o n k i , p i k i i k a s z m i r u . B y ł y one luźne l u b p r z y t w i e r d z o n e d o spódnic l u b w e ł n i a k ó w . K r ó j i c h s k ł a d a ł się zasadniczo z ośmiu c z ę ś c i . S t a n i c z e k z f a l b a n k ą posiadał c z ę ś ć d o d a t k o w ą w f o r m i e w y d ł u ż o n e g o p r o s t o ­ k ą t a o s z e r o k o ś c i od 8—10 c m , ( r y c . 55 I I I ) . Spódnice M i a n e m s p ó d n i c o k r e ś l a się w s z y s t ­ k i e r o d z a j e spódnic w y k o n a n y c h b ą d ź z m a t e r i a ł u s a m o d z i a ł o w e g o (lnianego l u b wełnianego) w j e d n y m k o l o r z e , bądź z m a t e r i a ł u f a b r y c z n e g o , n a j c z ę ś ­ c i e j w j e d n y m k o l o r z e l u b w deseń. N a spódnice używano materiałów w ł a s n y c h l u b n a b y t y c h w mieście, p r a ­ w i e zawsze p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o . Materiały z własnego warsztatu b y ł y b ą d ź l n i a n e , b ą d ź też w e ł n i a n e . Z t y c h p i e r w s z y c h szyto p r z e w a ż ­ nie spódnice do r o b o t y , z d r u g i c h „do c h o d u " i n a święto. T k a n i n l n i a n y c h najczęściej używano w kolorze natu­ r a l n y m — s z a r y m , n i e k i e d y cieńsze o d d a w a n o do d r u k o w a n i a w p a s k i l u b r o z m a i t e o r n a m e n t y roślinne. T k a nJńy^wcłniane s a m o d z i a ł o w e f a r b o w a n o zawsze n ^ j e d e n k o l o r , n a j c h ę t n i e j n a czerwonym, z i e l o n y l u b o r z e c h o w y . Ryc. 38. Dziewczynka w gorsecie i współcze­ snym stroju odświętnym. Chorzęcin, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska 1934 r. 40 �Spódnice z materiałów f a b r y c z n y c h głównie p r z e z n a c z a n o n a święto i u r o c z y ­ stości r o d z i n n e . N a j c h ę t n i e j szyto j e z kaszmira w kolorze granatowym, czerwonym, b o r d o w y m , niebieskim lub zielonym. Spód­ nice ślubne r o b i o n o p r z e w a ż n i e z b i a ł e g o p e r k a l u r z a d z i e j z zielonego muślinu. S p ó d n i c e noszone w d r u g i e j połowie X I X w i e k u m o ż n a p o d z i e l i ć na d w a r o d z a j e : n a spódnice u ł o ż o n e z j e d n e g o — c i ą g ł e g o k a ­ w a ł k a , oraz n a spódnice o p a r t e n a u k ł a d z i e b r y t o w y m . Z a r ó w n o na j e d e n , j a k n a d r u g i rodzaj, używano około 5 m materiału. S p ó d n i c e z samodziału w e ł n i a n e g o i l n i a ­ nego z s z y w a n o na p r z o d z i e , z o s t a w i a j ą c p r z y pasie rozpór długości 10 c m . G ó r n e b r z e g i u j m o w a n o w fałdki i p r z y t w i e r d z a n o do w ą z i u t k i e j o s z y w e c z k i ( r y c . 59). Spódnice, oparte na układzie b r y t o w y m . a szyte głównie z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , s k ł a d a ł y się z c z t e r e c h t z w . „półek"' czyli prostokątnych kawałków. Półki łączono z s o b ą p r z y p o m o c y szwów, a górne i c h b r z e g i m a r s z c z o n o i starannie w s z y w a n o do o s z y w k i l u b staniczka. S p ó d n i c e p o s i a d a ł y p o d spodem, w d o l ­ n e j części, u s z t y w n i o n ą s z e r o k ą ,.listwę". t j . plisę, a n a z e w n ą t r z d r o b n e z a k ł a d e c z k i oraz n a s z y c i a z a k s a m i t k i w j e d n y m l u b d w u r z ę d a c h w zależności o d i c h rozmiarów; gdy aksamitka była szerokości około 5 c m , dawano jedną, jeżeli węższa — dwie. W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h zamiast a k s a m i t k i dawano tasiemki w kolorach różowym, granatowym lub czerwonym. W XX wieku, a z w ł a s z c z a w okresie międzywojennym. i . T Ryc. 39. Kobieta w zawiązanej obrzędowej chustce, kaftanie i spódnicy. Żywocin, pow. Piotrków. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. l i c z b a n a s z y w a n y c h tasiemek i a k s a m i t e k na s p ó d n i c a c h oraz w e ł n i a k a c h w z r a s t a t a k dalece, że o b e j m u j e p r a w i e do p o ł o w y o p i s y w a n e ..obleczenie", t w o r z ą c 7 i w i ę c e j nawet rzędów. W t y m czasie u n i e k t ó r y c h spódnic, m n i e j o b s z y t y c h t a s i e m k a m i , d a w a n o u samego dołu c z a r n ą k o r o n e c z k ę . D o l n e c z ę ś c i s p ó d n i c y c h r o n i o n o p r z e d strzępieniem w t e n sposób, że n a s z y w a n o na j e j brzegach czerw ony sznurek l u b t z w . „szczoteczkę". O k o ł o 1905 r . z j a w i a j ą się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o s p ó d n i c e z c z e r w o n e j l u b n i e b i e s k i e j w e ł e n k i o j e d n o k i e r u n k o w y m sfałdowaiuu, u j ę t y m W pasie n i e w i e l k ą oszyweczką. N a z y w a n o je „układankami". T t 9 W ełn ia k i W P i o i r k o w s k i e m „ w e ł n i o k i e m " . w e ł n i o r e m " l u b „ k i e c k ą " n a z y w a j ą spódnice z w e ł ­ nianego samodziału w p r ą ż k i . Najstarsze w e ł n i a k i , noszone jeszcze w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u , r o b i o n o z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h , wsuw ając w czasie w a l c z e n i a o b o k n i t e k w e ł n i a n y c h — 7 4.1 �n i t k i zgrzebne, p r z y t y m s i o s o w a n o ograniczoną skalę b a r w , a w w i e l u Zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w y p a d k a c h , o p i e r a n o się t y l k o n a n a ­ • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o . • • • • o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o turalnych kolorach tworzywa. Kolor czarny i biały w tkaninie wełniakowej z a j m o w a ł w ciągu c a ł e g o ubiegłego stulecia d e c y d u j ą c ą p o z y c j ę . P r ą ż k i czarne t k a n o obok prążków białych, czerwonych, granatowych, zielonych; w następnym stuleciu obok b o r d o w y c h , liliowych lub buraczkowych. Prążki n a t o m i a s t białe w ą t c z o n o o b o k m o ­ d r y c h l u b c z e r w o n y c h b y ł y też w e ł niaki w dwie nitki, t j . w d w u barwach. D o tegu n a l e ż y jeszcze d o d a ć ł ą c z e n i e się p r ą ż k ó w c z e r w o n y c h z p r ą ż k a m i burymi, bordowymi lub zielonymi. Wszystkie prążki w wełniaku d w u b a r w n y m starego t y p u b y ł y w ą s k i e , p r z e w a ż n i e s z e r o k o ś c i 0,5 c m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a ­ w i a j ą się w e ł n i a k i d w u b a r w n e o szer­ 19V i9°50szych prążkach. W d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y Ryc. 40. Mapka zasięgu wełniaka. Rys. St, Siedlak, 1954 r. również wełniaki o 5 i w i ę c e j wełnach posiadające prążki o różnych szerokoś­ c i a c h i układzie ( t a b l . UL). W y s t ę p o w a ł y w n i c h p r ą ż k i : czarne, białe, m o d r e , n i e k i e d y żółte ( B i a ł a ) : zielone, c z e r w o n e (szersze) i m o d r e ( N a g ó r z y c e ) ; b o r d o w e , zielone, b u r a c z ­ k o w e l u b niebieskie, c z e r w o n e , zielone, czasem z d o d a n i e m b i a ł y c h ( G o ś c i m o w i c e ) . 19°2Q' N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia prążki r o z d z i e l a j ą c e szersze p a s k i c z y l i d n a (czer­ w o n e , b r ą z o w e i in.) z a c z ę t o u k ł a d a ć w p e w n e z e s p o ł y , t w o r z ą c t y m sposobem n o w e efekty dekoracyjne, które dały w rezultacie wykształcony t y p wełniaka o dwóch i więcej dnach (Tabl. I I I ) . W t y m czasie z o s t a j ą zastosowane p r z y t k a n i n a c h w e ł n i a k o w y c h t z w . p r z e p l o t k i , t j . desenie w f o r m i e z ą b k ó w , d r a b i n e k i t p . w y k o n a n e dzięki u ż y c i u d e s k i t k a c k i e j . Przeplotki występowały samodzielnie l u b w połączeniu z p r o s t o l i n i j n y m i prążkami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a ł y n o w e d w a t y p y w e ł n i a k ó w . t j . w e ł n i a k t z w . „ k r a k o w s k i " oraz . . ł o w i c k i " . W e ł n i a k i te m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę , m a j ą a s y m e t r y c z n e t z w . ..mody**, które o b e j m u j ą w i e l k ą i l o ś ć r ó ż n o b a r w n y c h p r ą ż k ó w . N a u w a g ę z a s ł u g u j ą n a k ł a d a j ą c e się na siebie p a r a m i p a s e c z k i t z w . „prążki p r z e n i ­ k a j ą c e " . ( T a b l . I I I ) . R ó ż n i c e między n i m i l e ż ą zasadniczo AS- odmienności k o l o r ó w dna. Y\ ełniak k r a k o w s k i posiada d n o c z e r w o n e , ł o w i c k i n a t o m i a s t różne, zielone, b u r a c z k o w e , b r ą z o w e i i n n e . W e ł n i a k i ł o w i c k i e m o ż n a podzielić n a d w i e o d m i a n y : na wełniaki o jednym i o k i l k u dnach. J a k k o l w i e k n a z w y t y c h w e ł n i a k ó w sugerują i c h p o e ^ J z e n i e z dość n a w e t odległych terenów, to j e d n a k w zasadzie są one w y t w o r e m m i e j s c o w y m i s t a n o w i ą j e d e n z k o ń ­ c o w y c h etapów r o z w o j o w y c h t k a n i n y w e ł n i a k o w e j . W e ł n i a k i s z y t o t a k , j a k z a p a s k i z j e d n e g o b i e ż ą c e g o płatu długości o d 5 do 6 m . W zależności od sposobu u j ę c i a w o s z y w k ę w s p o m n i a n e g o płatu, m o ż n a w y r ó ż n i ć wełniaki marszczone i fałdowane. "W X I X w i e k u wstawkę, zwaną 42 w e ł n i a k i m a r s z c z o n e posiadały na p r z o d z i e ł o k c i o w e j „przedsobkiem", -przodkiem" wrabianym. Przedsobek szerokości był naj- �c z ę ś c i e j ze zgrzebnego płótna, t j . . . p a r t u " , r z a d z i e j z cienkiego l u b z p r z e r ó b k i w e ł n i a n e j w węższe prążki, (..brążusie"), niż w ł a ś c i w y w e ł n i a k . Bogatsze k o b i e t y r o b i ł y n i e k i e d y ..przedsobek" z p r z e r ó b k i b a w e ł n i a n e j . P r z y noszeniu w e ł n i a k a tego t y p u . starano się p r z e d s o b e k osłonić długim f a r t u s z k i e m l u b z a p a s k ą . O k o ł o 1890 r. w e ł n i a k i t a k i e b y ł y już n i e m o d n e , gdyż n o s i ł y go j u ż t y l k o stare k o b i e t y . W e l n i a k i s f a ł d o w a n e b y ł y u k ł a d a n e w t z w . „ h a r m o u i j e " , które s p r a w i a ł y w i e l e kłopotu i c b w ł a ś c i c i e l k o m , f a ł d y t y c h w e ł n i a k ó w . u j ę t e w g ó r n e j c z ę ś c i w d o ś ć w ą s k ą oszyweczkę, były w k i l k u miejscach zafastrygowane. W e l n i a k i sfałdowane były naj­ c z ę ś c i e j na p r z o d z i e na c a ł e j długości z a p i n a n e na z a t r z a s k i l u b g u z i c z k i . C z y n i o n o to d l a t e g o , a b y p r z y w k ł a d a n i u l u b z d e j m o w a n i u nie n i s z c z y ć starannie ułożonych ..karbów". N a j c z ę ś c i e j u k ł a d a n o w fałdy w e ł n i a k i d w u i w i ę c e j b a r w n e , gdyż w czasie noszenia ..mieniły s i ę " one i p o k a z y w a ł y coraz to i n n y zespół k o l o r ó w . W e ł n i a k i s f a ł d o w a n e noszono j u ż w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . P r z e t r w a ł y one do naszych czasów. W e ł n i a k i z a r ó w n o marszczone, j a k i s f a ł d o w a n e , noszono na o s z y w c e l u b s t a n i k u z k u p n e g o a l b o s a m o d z i a ł o w e g o materiału w d r o b n e p r ą ż k i . A b y w e ł n i a k i nie strzępiły się. d o l n e ich b r z e g i o b s z y w a n o s k r ę c o n y m c z a r n y m sznureczkiem. Ryc. 41. Kaftany. I — kaftan z półokrągłym tyłem /. Kalema, pow. Piotrków, I I — kaftan z falbanką z Chorzęcina. pow. Brzeziny, I I I — kaftan zaszewkowy z Chorzęcina, I V — k a f t a n wcinany z H u t y . p o w . Piotrków, a — przód, b — tył. c — krój przodu, d — t y l u , e — rękawa, f — kołnierza, g — falbanki (do kreski p i o n o w e j połowa długości). Podziałka 1:50. Rys. I i IV — J. P. Dekowski. I I . 111 — I - Sosnowski, 1952 i. 45 �N a p o c z ą t k u X X w i e k u w o k o l i c a c h M o s z c z e n i c y r o b i o n o u dołu w e ł n i a k a od 2 d o 3 z a k ł a d e k , a nieco n i ż e j p r z y t w i e r d z a n o c z a r n ą , w ą s k ą t a s i e m k ę . W i n n y c h oko­ l i c a c h o z d a b i a n o dół tego „ o b l e c e n i a " szeregiem r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e k . T e g o r o ­ d z a j u d e k o r a c j e są do dziś jeszcze stosowane. Kaftan N a j d a w n i e j s z ą f o r m ę k a f t a n a p r z e d s t a w i a r y c i n a 41/1. K a f t a n y tego t y p u b y ł y noszone p o w s z e c h n i e w l a t a c h 1860 — 1905. S z y t o j e z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , p r z e w a ż n i e z k a s z m i r u oraz z samodziałów-. N a j c z ę ś c i e j u ż y w a n o na n i e t k a n i n y j e d n o b a r w n e j w k o l o r z e g r a n a t o w y m , c z a r n y m , z i e l o n y m lub różowym. Materiały d o m o w e j r o b o t y bywały również w drobne prążki, najczęściej bordowe z zielonymi lub niebieskie z c z e r w o n y m i . K r ó j t y c h k a f t a n ó w b y ł b a r d z o p r o s t y , gdyż s k ł a d a ł się z pięciu p ł a t ó w , z k t ó r y c h j e d e n p r z y p a d a ł n a c z ę ś ć t y l n ą , d w a n a p r z e d n i ą , t y l e ż n a r ę k a w y ( r y c . 41/1). K a f t a n y n i e p o s i a d a ł y zupełnie k o ł n i e r z y k ó w i d e k o l t u . K a f t a n y s w o i m w y g l ą d e m i k r o j e m n a w i ą z y w a ł y do m ę s k i c h l e j b i k ó w i b y ł y w ł a ś c i w i e i c h d a l s z y m rozwdnięciem. T a k j a k l e j b i k i , b y ł y one „kuse"', (sięgały do pasa) i p r z e d n i a i c h c z ę ś ć b y ł a nieco k r ó t s z a niż t y l n a . W t y l n e j c z ę ś c i p o s i a d a ł y l e k k i e z a o k r ą g l e n i e , k t ó r e c z ę s t o z w a n o ..ogonem" ( r y c . 41/1). N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o dolną c z ę ś ć z a o p a t r y w a ć w f a l b a n k ę u ł o ż o n ą w luźne f a ł d y ( r y c . 41/11). K a f t a n y początkowo ozdabiano czarną l u b granatową aksamitką, później wstą­ żeczkami, szychem i p a c i o r k a m i . Najstaranniej przybierano k a f t a n y przeznaczone do ślubu ( p a t r z r o z d z . I X ) . Z a p i n a n o je n a g u z i c z k i z m a s y w k o l o r z e r ó ż o w y m , c z a r n y m l u b b o r d o w y m . W p i e r w s z y c h l a t a c h b i e ż ą c e g o stu­ lecia p o j a w i ł y się k a f t a n y p a s o w a n e , z l e k k i m k l o s z e m u dołu. Z u w a g i n a k r ó j i sposób w y k o n a n i a , m o ż e m y j e podzielić n a d w a r o d z a j e , to j e s t n a k a f t a n y z a s z e w k o w e i na k a f t a n y w c i ­ nane. K a f t a n y z a s z e w k o w e b y ł y r o ­ bione przeważnie z materiałów wełnia­ n y c h w kolorze zielonym l u b granato­ w y m . N a w i ą z y w a ł y one s w o i m k r o j e m do p o p r z e d n i o o m ó w i o n y c h k a f t a n ó w , z tą j e d n a k r ó ż n i c ą , że p o s i a d a ł y d o ­ d a t k o w e c z ę ś c i , j a k k l i n y po b o k a c h i r ę k a w a c h oraz s t o j ą c y k o ł n i e r z y k ( r y c . 45 I I I ) . P ł a t y p r z e z n a c z o n e n a p l e c y i przód b y ł y szersze niż u w s p o m ­ n i a n y c h , co p o z w a l a ł o n a z r o b i e n i e l i c z n y c h zaszewek, przez k t ó r e c h c i a n o uzyskać odpowiednią formę. Główną i c h ozv\_ią_były l i c z n e z a k ł a d k i , r o z ­ mieszczone w i;kładzie p i o n o w y m n a p r z o d z i e , p l e c a c h i u w ylotów r ę k a ­ w ó w , AS* p o z i o m y m — w g ó r n y c h c z ę ś T T Ryc. 42. Zawiązywanie obrzędowej chustki, młodej mężatce ubranej w kaftan. K o m o r n i k i , pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r . 44 �ciach rękawów. Zakładki znajdujące się z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y r o z c i ę c i a b y ł y n a k a r c z k u i w pasie p r z y s z y t e w p o p r z e k z a s z e w k a m i l u b zmarszcz­ kami. Kaftany zaopatrywano w pod­ szewkę i zapinano najczęściej na cztery okrągłe, różowe guziki. K a f t a n y w c i n a n e b y ł y szyte z kasz­ miru, popehny, piki, lub sukienka w kolorze granatowym, zielonym lub b o r d o w y m . S k ł a d a ł y się z 9 c z ę ś c i , z czego d w i e p r z y p a d a i y n a przód i b o k i , c z t e r y n a p l e c y , j e d n a ua_kołnier z y k , d w i e zaś n a r ę k a w y ( r y c . 4 i , I V ) . Przez zszycie k l i n ó w i z r o b i e n i e zasze­ w e k t w o r z y ł a się w d o l n e j c z ę ś c i dość szeroka f a l b a n k a . K a f t a n y b a r d z o sta­ rannie przybierano w rozmaite m o t y w y , z s z y c h u , c e k i n ó w , tasiemek, a k s a m i t e k , b a r w n y c h n i c i oraz b i a ł y c h k o r o n e k . Bluzeczki gorsetowe Bluzeczek t y c h używają najczęściej p o d gorset. S z y j ą j e z c i e n k i e j t k a n i n y , n a j c h ę t n i e j z b i a ł e g o p e r k a l t t ; długość w a h a się o d 60 d o 65 c m i sięga Ryc. 45. Dziewczyna w bluzce gorsetowej i gorsecie ozdobionym wstążkami. Chorzęcin, pow. Brzeziny. p o n i ż e j pasa. B l u z e c z k a t a k a s k ł a d a Fot. G. Wvszomirska, 1954 r. się z k i l k u części, a m i a n o w i c i e : z sze­ rokiego k a r c z k u , dwóch płatów prosto­ k ą t n y c h o w y m i a r a c h 50 n a 50 c m , k o ł n i e r z y k a oraz r ę k a w ó w ( r y c . 44). R ę k a w y są szerokie i z a o p a t r z o n e k l i n e m *oraz p o d w ó j n i e złożonym m a n k i e t e m . B l u z e c z k i gor­ setowe p o s i a d a j ą r a m i ą c z k a i p r z y r a m k i h a f t o w a n e r ó ż n o b a r w n y m ściegiem p ł a s k i m . Przyjaciółka P r z y j a c i ó ł k a s t a n o w i ł a w i e r z c h n i e o k r y c i e z i m o w e , p r z e z n a c z a n o na nią n a j c z ę ś c i e j g r a n a t o w e s u k i e n k o , r z a d z i e j czarne. G ł ó w n ą j e j c z ę ś ć p o d b i j a n o z w y k l e k o ż u s z ­ k i e m , watoliną l u b w e ł n ą . Z a p i n a ł a się n a h a f t k i , c z y l i t z w . „ k o b y ł y " l u b n a g u z i k i . Jak w y n i k a z r e l a c j i t e r e n o w y c h , b y ł y i c h d w i e o d m i a n y : j e d n e długie, s k ł a ­ d a j ą c e się ze stanu i z s u k i e n k i , d r u g i e krótsze, zaopatrzone w dole w f a l b a n ­ k ę . O p i e r w s z y c h n i e w i e l e m o ż e m y po­ w i e d z i e ć , gdyż w y s z ł y one z u ż y c i a z końcem X I X w i e k u . Drugie przetrwały p r a w i e do p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . T Ryc. 44. Bluzeczka gorsetowa z Godaszewic, p o w . Brzeziny, a — przód, b — t y l , c — krój przedniego piata dolnego, cl — krój tyłu, e — części rękawa: górnej i dolnej, f — w t o k u , g — mankietu, l i — karczka, i — kołnierza. Podziałka 1:30. Rysunek J. Sosnowski, 1952 r. 45 �Ryc. 45. „Przyjaciółka" K o m o r n i k i , pow. Piotrków, a — przód, 1) — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e. i' — klinów, g — połowy falbanki, h — paseczka, i — kołnierza, j — części rękawa, k — ozdobny piat naszyty na c. Podziałka 1:50. R\s. J. Sosnowski, 1952 r. S k ł a d a ł y się one ze stanu i z długiej f a l b a n y u ł o ż o n e j w l i c z n e fałdki. S t a n d o p a ­ s o w a n y w t a l i i o b e j m o w a ł p l e c y , d w i e części, c z t e r y boczne k l i n y , o k r ą g ł y z a z ę b i o n y k o ł n i e r z y k , tudzież r ę k a w y złożone z d w ó c h k a w a ł k ó w . Palbarię szyto z d w ó c h i w i ę c e j k a w a ł k ó w ( r y c . 45), G ł ó w n y m i o z d o b a m i o p i s y w a n e j p r z y j a c i ó ł k i były długie p a s k i g r a n a t o w e g o s u k i e n k a o b u s t r o n n i e z a z ę b i o n e oraz d r o b n e białe g u z i c z k i rozłożone na d o l n e j części r ę k a w a , na p a s k u , wreszcie na z a k ł a d k a c h na p r z o d z i e . F artuszek W l )49 r . o p o w i a d a ł a W i k t o r i a G r a b s k a z N i e d y s z y n a , l i c z ą c a w ó w c z a s z górą sio l a t , że za j e j młodości, a więc około 1868 r., starsze k o b i e t y nosiły l n i a n e f a r t u s z k i szyte z jednego prostokątnego k a w a ł k a , w d r o b n e z m a r s z c z k i p r z y o s z y w c e . B y ł y one d w o j a k i e g o r o d z a j u : jedne z cienkiego płótna, obszyte u dołu podwójną c z e r w o n ą t a s i e m k ą , d r u g i e ze . . z g r z e b n i c y " , proste, bez ż a d n y c h ozdób, przeznaczone do r o b o t y . c Należy z a z n a c z y ć , że w y m i e n i o n e o d m i a n y nie b y ł y j e d y n e . W t y m czasie noszono również f a r t u s z k i l n i a n e z d r u k o w a n y c h t k a n i n w p r ą ż k i l u b w r ó ż n e d r o b n e m o t y w y roślinne, w y s t ę p u j ą c e n a j c z ę ś c i e j na m o d r y m a l b o nie­ b i e s k i m tle oraz z k u p n y c h materiałów , k a s z m i r u , b a t y s t u tudzież p e r k a l u . 7 F a r t u s z k i z d r u k o w a n y c h m a t e r i a ł ó w u k ł a d a n o p r ą ż k a m i w p o p r z e k l a k , j a k to b y ł o w t y m czasie u s t a r y c h zapasek do odzie w u . F a r t u s z k i j e d n o b a r w n e , z w ł a s z c z a w k o l o r z e b i a ł y m , o z d a b i a n o u dołu k o r o n e c z k ą l u b k r z y ż y k o w y m h a f t e m , n a j c z ę ś c i e j c z e r w o n y m . P r z y kieszonce umieszczonej z l e w e j strony. w yszywano monogram. Śpiewano w t e d y na w e s e l u : T C y j a to dzicwcyna, co na btzusku ino złote litery na fartusku. • ł - - II II II II II II - P a n n y na w y d a n i u b a r d z o c h ę t n i e p a r a d o w tły w f a r t u s z k a c h , n a k t ó r y c h widniałyTiart«łwane i c h n a z w i s k a . Fartuszki takie przetrwały najdłużej w parafii wolborskiej. F a r t u s z k i z X X w i e k u m o ż e m y po­ dzielić na d w i e g r u p y , to jest n a f a r t u s z k i z f a l b a n k ą o z a k o ń c z e n i u r ó w n y m oraz na f a r t u s z k i p ó ł o k r ą g ł e . Ryc. 46. Rękaw koszuli kobiecej, gorsetowej zdobiony haftem, zaszewkami i wstążeczką. K o ­ m o r n i k i , pow. Piotrków. Podziałka 1:2. Rysował W . Rudź. 1952 r. 46 �Fartuszki z grupy pierwszej są z b i a ł e g o p e r k a l u , długie niżej k o l a n , szerokie, z a o p a t r z o n e w Falbanki oraz wąskie zakładeczki. Zasiąg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o skaia o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o 1 II Występowanie f a r t u s z k a ,M!I?III. m Pabianice 0 5 1 0 * M Fartuszki z drugiej grupy rozpadają się na d w i e o d m i a n y , a m i a n o w i c i e : na fartuszki o płaszczyźnie j e d n o l i t e j (ryc. 2, 7, 10). oraz p o d z i e l o n e j n a części p r z y p o m o c y w s t a w e k l u b a k ­ s a m i t e k ( r y c . 9, 48). T e ostatnie b y ł y t r ó j d z i e l n e , gdyż s k ł a d a ł y się z t r z e c h c z ę ś c i . Ś r o d k o w a i c h c z ę ś ć b y ł a szer­ sza od b o c z n y c h . W s z y s t k i e te części b y ł y z sobą p o ł ą c z o n e k o r o u e c z k ą l u b p r z y p o m o c y f r a n c u s k i e g o s z w u . to jest kryjącego brzegi po j e d n e j i d r u ­ giej stronie. F a r t u s z k i m i a ł y o b s z y c i a z k u p n e j k o r o n k i i były ozdabiane płaskim r ó ż n o b a r w n y m h a f t e m . Dążności estetyczne wiejskich d z i e w c z ą t d o p r o w a d z i ł y z czasem do tego, że trójdzielny f a r t u s z e k uległ d a l s z y m podziałom, s t w a r z a j ą c w ten sposób w j e g o d o l n e j c z ę ś c i n o w e moż­ Ryc. 47. Mapka zasięgu fartuszka. Rys. St. Siedlak. 1954 r. liwości w zakresie układu motywów zdobniczych. P o c z ą t k o w o zdobiły one t y l k o ś r o d k o w ą c z e ś ć płatów, p ó ź n i e j d o p i e r o i górną. O p i s a n e f a r t u s z k i szyte z b i a ł e g o p e r k a l u , b a t y s t u , z g r a n a t o w e g o j e d w a b i u l u b z c z a r n e j a l p a g i , z a c h o w a ł y się do n a s z y c h c z a s ó w i s t a n o w i ą jeszcze a k t u a l n ą c z ę ś ć k o b i e ­ cego s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o . Zapaski do pasa W drugiej połowie X I X w i e k u składową częścią odzieży k o b i e c e j b y ł y za­ p a s k i d o pasa. B y ł y one r o b i o n e z t k a n i n y w w ąsk i e p r ą ż k i od 2 d o 5 m m , najczęściej w dwóch lub w trzech kolorach i w y ­ raźnie nawiązywały do układu p a s e c z k ó w n a ó w T Ryc. 48. Perkalowy fartuszek panie aski ozdobiony płaskim haft m z Godaszewic, pow. B r eziny. Fot. St. Kałuża, 1948 r. 47 ���50. Zapaska do pa­ sa tkana w „przeplotkę", ozdobiona tasiemkami i k o r a l i k a m i („siotecką"). Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r . D a w n e o d z i e w a c z k i , noszone jeszcze w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u , b y ł y b a r d z o p r y m i t y w n e , s k ł a d a ł y się b o w i e m z j e d n e g o b i i ^ l i e j o K a w a ł k a p ł ó t n a . N a z y w a n o j e „prześcierotkami". P ó ź n i e j , t j . w okresie m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1900, u p o w s z e c h n i ł y się o d z i e w a c z k i wełniane, na które t k a n o materiały o dnach szerokości 3 c m w k o l o r a c h c z e r w o n y m , zielonym l u b m o d r y m . Materiały na poszczególne o d z i e w a c z k i robiono przeważnie o j e d n y m d n i e . P r ą ż k i , z n a j d u j ą c e się m i ę d z y d n a m i , o b e j m o w a ł y k o l o r y w r ó ż n y m zestawie w z a l e ż n o ś c i o d tła. D o m a t e r i a ł ó w p r z e z n a c z o n y c h n a o d z i e w a c z k i d o d a ­ w a n o często m i ę d z y p r ą ż k i d w i e l u b t r z y n i t e c z k i białe. N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o j e t k a ć w t z w . p r z e p l o t k i , u ż y w a j ą c do tego p r z e ­ ważnie żółtych l u b białych nici. Ryc. 51. 4 Strój Zapaska naramienna (do „odziewu") tkana w „przetyczkę" o ponsowym dnie, modna na po­ czątku X X w . K o m o r n i k i , p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. Piotrkowski 49. ������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32c85c370e18b2fe771821caa7a39c36.pdf fcf2615a9b0cea22a1ebc20f7b2dcf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Podlasie - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6206 Title A name given to the resource Strój podlaski (nadbużański)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 48 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �������������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137d621bfd8469d3d0026d7e2fa6a5ca.pdf 22b06b3bca26ff6454c02279bbe47f06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5692 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5292 Title A name given to the resource Strój pyrzycki/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,część 1, Pomorze;z.1; s.39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A* T • L* A • S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH I A G N I E S Z K A D O B R O W O L S K A S T R Ó J PYRZYCKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H S T R O J Ó W I L U D O W Y C H POMORZE A G N I E S Z K A S T R Ó J ZESZYT I D O B R O W O L S K A P Y R Z Y C K I lilliiteka : , ; j p r [¡ Zakład Ku Ruro znawstwa B i b I i o t eJc 9- /i/r-1Nr Inwentarzowy ád.fí&.£F'F /ł9 Pli WROCŁAW 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 5 5 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW WYDAWANY POLSKIE PRZEZ LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET ADAM REDAKCYJNY: GLAPA, ANNA MŁODZIANOWSKI, ROMAN REDAKTOR OKŁADKA PLANSZE i ZESZYTU: BARWNE: CZESŁAWA ADAM PIETKIEWICZ, TADEUSZ NACZELNY: ADAMA GAJEK, KUTRZEBA, KAZIMIERZ REINFUSS, REDAKTOR JÓZEF SEWERYN JÓZEF JÓZEF GAJEK GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO MARIA ORŁOWSKA LEWANDOWSKA UKŁAD GRAFICZNY HMORTKOWICZ-OLCZAKOWA DRUKARNIA KLISZE TRÓJBARWNE KRAKOWSKIE REDAKCJA NARODOWA I W JEDNOBARWNE ZAKŁADY ATLASU: WROCŁAW, 1 KRAKOWIE OFFSETOWE NANKERA 4. Nakład 6.200 egz. Ark. wyd. 4^3, ark. druk. S /^ Papier ilustracyjny bezdrzewny, 100 g. 61x86/8. Oddano do składania 20 grudnia 1954. Podpisano do druku 19 kwietnia 1955. Druk ukończono w maju 1955. Zam. 1047/54. M-5-80356. Cena zł 22.— �OD REDAKCJI Redakcja „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" wydając monografię A. Dobrowolskiej o stroju pyrzyckim pragnie włączyć swoją działalność do ogólnego dorobku nauki polskiej poświęconego problematyce Pomorza w 500-letnią rocznicę powrotu ziemi tej do Polski. Redakcja pragnie podkreślić, iż strój pyrzycki, który powstał na prastarej ziemi sło­ t wiańskiej na Pojezierzu Szczecińskim w X V I I I W ., posiada w y r a ź n e nawiązania do strojów słowiańskich, jak to z toku przedstawionej analizy w y n i k a j zasługuje też na uwagę w ramach wydawnictw Atlasu i z tego powodu, że jest przykładem, jak t r w a ł e są niektóre formy odzieży słowiańskiej. Monografia ta nie ma na celu wskrzeszania stroju pyrzyckiego — w terenie bowiem nie jest on obecnie ani noszony ani nawet znany, monografia jest tylko próbą r e k o n ­ s t r u k c j i , która dla celów naukowych w całokształcie wydawnictwa jest konieczna. Będzie ona również pożyteczna dla zespołów artystycznych. �WSTĘP Ziemia pyrzycka położona na południowy wschód od Szczecina graniczy na p o ł u d n i u poprzez powiat myśliborski z ziemią lubuską, na zachód z powiatem gryfińskim położo­ n y m na p r a w y m brzegu Odry, na wschód z powiatem stargardzkim. Nazwa Pyrzyc, po­ chodząca od słowiańskiego yojro-pszenica, dała podstawę Niemcom do określenia obsza­ r ó w leżących w dorzeczu jeziora Miedwieckiego i Płońskiego, połączonych ze sobą szere­ giem bagnisk aż po Odrę jako tzw. Weizacker, czyli pszennej gleby. Ziemię pyrzycka zamieszkiwało w dobie wczesno-historycznej słowiańskie p l e m i ę Pyrzyczan, wchodzące obok Wolinian w skład Pomorzan Zachodnich. Ziemia pyrzycka wchodziła niegdyś w obręb księstwa szczecińskiego, które wraz z Pomorzem Zachodnim (Przedodrzańskim) należało za Mieszka I i Bolesława Chro­ brego do Polski. Za Mieszka I I natomiast boczna linia Piastów, o ile za taką uznamy ród Gryfitów, objęła tron książęcy na Pomorzu, ale pod zwierzchnictwem Polski, wywodząc się od Świętopełka, syna Mieszka I . L i n i a Piastów Pomorskich panowała do r. 1637, stwarzając stałą więź duchową wiążącą Pomorze Zachodnie z Polską, jakkolwiek w a r u n k i polityczne zmusiły ją z czasem do składania hołdu cesarzowi niemieckiemu czy elektorowi brandenburskiemu i do uznania się jego lennikiem. Po w y m a r c i u l i n i i Piastów Pomorze Zachodnie zostało wcielone do Marchii Brandenburskiej, stając się z czasem zalążkiem p a ń s t w a pruskiego. Rdzennie słowiańskie i polskie p l e m i ę Zachodnich Po­ morzan było bardzo wcześnie narażone na procesy germanizacyjne ze strony Niemiec, co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u także i na kształtowanie się ludowej odzieży. Ponieważ historia i t y p opisanego stroju łączy się najściślej z zagadnieniami natury polityczno-gospodarczej i społecznej, które znajdują również odbicie w ubiorze ludowym, tok pracy pójdzie w k i e r u n k u związania tych d w u zagadnień, przy zachowaniu metody kolejnego notowania faktów w ich jednoczesnym oddziaływaniu na siebie. Do czołowych zagadnień tego t y p u należą tutaj przede wszystkim zagadnienia osadnicze. Akcję kolonizacyjną na terenie ziemi pyrzyckiej zaczął na większą skalę sprowadzony z Danii w r. 1174 przez księcia Warcisława zakon cystersów osiedlony w Kołbaczu. Biorąc w swe posiadanie większość pyrzyckich osiedli, zajmował się trzebieniem puszczy, osuszaniem bagien oraz u p r a w ą urodzajnej gleby. Do celów tych sprowadzał osadników z zachodu, jak z Holandii, Flandrii, Fryzji i Saksonii, które to kraje przodowały od X I I w. począwszy w zasiedlaniu słowiańskich terytoriów, t j . środkowych i wschodnich połaci Niemiec, jak to zresztą podaje H e l m o l d , oraz Polski, Czech, W ę g i e r i krajów nadbał­ tyckich. W r. 1554 został klasztor na skutek reformacji zniesiony. Sugestie nauki nie­ mieckiej idą w k i e r u n k u związania grupy etnicznej, której strój opisany jest w niniejszej pracy, z kolonizacją cystersów kołbackich sprowadzających, oczywiście jej zdaniem, element wyłącznie niemiecki i to ze Starej Marchii. Cóż, kiedy wystarczy rzucić okiem na opisany ubiór, by się przekonać, że z działalnością cystersów nie może on mieć nic 5 �wspólnego. Ubiór ten bowiem stosunkowo późnego pochodzenia nie mógł powstać wcześniej, i to dopiero u swych źródeł, jak w X V I I w . , kiedy to klasztoru już dawno nie było. Tak więc powyższe sugestie najzupełniej bezpodstawne trzeba całkowicie w y e l i m i ­ nować, nie bawiąc się w ich roztrząsanie. Grupa etniczna, której strojowi poświęcona jest praca niniejsza, stanowi g r u p ę lud­ nościową obcą, napływową, wyróżniającą się swym strojem nie tylko od stroju miejsco­ wego, ale w ogóle od strojów noszonych w Polsce. Nawarstwiając się na już istniejące podłoże przejęła pewne elementy odzieżowe, a zwłaszcza zdobnicze od ludności miejscowej do swego stroju, co wynika jasno z dalszego opisu. Zagadnienia osadnicze zaważyły bardzo silnie na obliczu k u l t u r o w y m ziemi zachodnio­ pomorskiej. Stanowią one problemy o kapitalnym znaczeniu, których szersze opraco­ wanie nie mieści się w ramach niniejszego wydawnictwa. W z g l ę d y demograficzne i słaby stan zaludnienia powodował konieczność sprowadzenia ludności obcej. Akcja ta zapo­ czątkowana jak wspomniano w X I I w . podjęta została powtórnie na jeszcze większą skalę w X V i X V I w . trwając do końca wieku X V I I I , a nawet początku X I X w . Elementu osadniczego dostarczały głównie Niderlandy, t j . Holandia, Flandria i Fryzja, ponadto zachodnie Niemcy (Saksonia, Westfalia) oraz Francja, Anglia, Szwecja, Czechy i W ę g r y , a nawet Szwajcaria. Zwłaszcza Holendrzy i Fryzowie wyspecjalizowani w robotach wodnomelioracyjnych, nauczeni tego w w ł a s n y m kraju, zagospodarowywali całe wybrzeże morskie po Ł o t w ę i Estonię oraz większość pobrzeży rzecznych, stąd ślady ich spoty­ kamy t a m wszędzie w obfitości. Na terenie ziemi pyrzyckiej, atrakcyjnej dla wszelkiego rodzaju osadnictwa z uwagi na urodzajny czarnoziem przydatny do upraw pszenno-buraczanych, ośrodkiem zagad­ n i e ń gospodarczych stały się dwa ogromne jeziora: Miedwie i Płońskie oraz ich spływy. I to nie tyle z uwagi na rozwijające się t a m rybołówstwo, w M i e d w i u bowiem żyje bar­ dzo rzadki i cenny gatunek siei (Coregonus Maraene) wymagający specjalnego sprzętu do połowu, ile z uwagi na konieczność ciągłych melioracji wodnych; dno Miedwia leży bowiem poniżej poziomu morza (jest to tzw. kryptodepresja), brzegi jeziora są płaskie, a powierzchnia jego wynosi około 37 k m . Przez r y n n y obu jezior przepływa rzeczka Płonią wpadająca do Jeziora Dąbskiego pod Szczecinem. Otóż podmokłe pobrzeża jezior i bagniste tereny rzeczki Płoni i sąsiedniej I n y w y m a g a ł y przeprowadzania nieustannych robót terenowych, w związku z t y m i ściągnięcia odpowiednio fachowych r ą k do pracy. Jak wspomniano, specjalistami w tej dziedzinie byli Holendrzy i Fryzowie, których penetracja na te tereny datuje się od wczesnego średniowiecza. Roboty wodne na dużą skalę, jak np. obniżanie zwierciadła Miedwia, zaczęto przeprowadzać na tych obszarach w latach 1770-tych pod kierunkiem Holendra Haerlema za panowania Fryderyka I I , roboty te t r w a ł y aż do czasu wybudowania i otwarcia w 1854 r. przez Schoninga k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Tak samo prace nad osuszaniem bagien Odry przy Gardżcu, Gryfinie, D ą b i u i t d . , jak w ogóle cały system wodny ziemi pyrzyckiej był czynnikiem skupiającym wokół siebie duże masy ludności i decydującym nieraz o takim, a nie i n n y m typie zaludnienia. Ogromnie ważna arteria komunikacyjna, jaką była Odra i biegnące na jej pobrzeżach szlaki handlowe, stwarzały nader korzystne warunki rozwoju gospodar­ czego ziemi pyrzyckiej, dlatego też chętnie przybywali na te tereny osadnicy z całej zachodniej Europy, a nie rzecz jasna, wyłącznie z Niemiec, które nie były w możności dostarczenia takich ilości ludzi jak to się powszechnie przypuszcza; fakt ten należy pod­ kreślić z całym naciskiem. Otóż produktem takiej właśnie kolonizacji zachodnio-europejskiej na terenach sło­ wiańskich jest ostatnio noszony strój pyrzycki. Analiza ubioru doprowadziła do wyjaś­ nienia jego genezy; punktem wyjściowym dlań była wschodnia Fryzja l u b jej najbliższe okolice, jak np. fryzyjski Oldenburg na l e w y m brzegu Wezery, t a m to bowiem ubiór uformowany pod w p ł y w e m holenderskiego baroku, przybrał cechy nieledwie hiera2 6 �tycznej pompatyczności, odznaczając się o g r o m n ą sztywnością i ciężkością spowodowaną nagromadze­ niem spódnic czy sukien o niezliczonej ilości fałd utrudniających poruszanie się. Fałdy te były nieje­ dnokrotnie dołem spódnicy ujmowane w skórzane pasy lub obręcze, żeby umożliwić chodzenie. Przy­ dana do tego niekiedy ciężka biżuteria srebrna oraz kosztowne nakrycia głowy stanowią łącznie ze strojem swoistą całość. Cechą również bardzo t y ­ pową dla tamtego stroju są bardzo krótkie spódnice i.wychodzące spod spódnicy koszule, które obserwu­ jemy w Pyrzycach, gdzie ogromnie fałdziste i sute, a bardzo krótkie spódnice, których jest osiem, i wychodzące dołem koszule przypominają w ogól­ n y m wyrazie strój fryzyjski (ryc. 1). Natomiast pyrzyckie czepce są typowo holenderskiego pocho­ dzenia, pokazały się one na początku X V I I w . wszę­ Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu dzie tam, gdzie zjawiali się Holendrzy, t j . w zachod­ pyrzyckiego. XIX w. niej i centralnej Europie. Ponieważ ubiór ten ufor­ mowany został pod w p ł y w e m mody miejskiej, ma rzecz jasna swe najzupełniej zresztą ogólne analogie na zachodzie, gdzie ubiór tego t y p u noszono, a więc gorsety przypinane lub przyszywane do spódnic, wałki przy gorsecie dla lepszego oparcia spódnic, spódnice z k a w a ł k i e m gładkiego i prostokątnego przodu jako reliktem dawnego fartucha. Z mody miejskiej zachodu pochodzą torby, aksamitne podwiązki, m u f k i , płaszcze w typie holen­ derskiej hoiki, jak w Pyrzycach oraz haftowane rękawice i pończochy, bardzo typowe znowu dla odzieży północnej. Podobnie sztywną i fałdzistą spódnicę obserwujemy np. w Pilźnie, lecz przyszytą do typowego dla Czech, jak u nas dla Śląska Cieszyńskiego, żywotka. Takie same spódnice z wychodzącymi koszulami znajdują się i na Słowaczyźnie Morawskiej, na W ę g r z e c h i t d . , jednym słowem wszędzie tam, gdzie był infiltrat odzieży holendersko-fryzyjskiej, której wkład tak silnie zaważył w Pyrzycach. Strój ten odbiega zupełnie od innych strojów polskich (nie zachodnio-pomorskich), różni się tak samo od stroju miejscowej ludności polskiej zamieszkującej ziemię pyrzycką, jak to wynika z rozdziału I I , w k t ó r y m pierwotny strój pyrzycki został omówiony. Rozdział I OBECNY S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Strój ludowy opisany w niniejszej monografii w terenie obecnie już nie istnieje. Na skutek granicy polskiej przeprowadzonej w 1945 r. na Odrze i Nysie dawna ludność powróciła po wojnie do Niemiec. Nie była ona zresztą ludnością miejscową, lecz jak z poprzedniego rozdziału wynika, ludnością sprowadzoną w drodze kolonizacji i nawar­ stwioną na miejscowe podłoże słowiańskie. Strój ten zaczął już zresztą zanikać po latach 1900, jakkolwiek w 1910 r. no­ siło go jeszcze przeszło 300 kobiet i 8 mężczyzn, a przed d r u g ą wojną światową już tylko 10 osób. Było to jednak stare pokolenie, n i k t bowiem z młodych nie chciał go nosić. A nie chciano dlatego, żeby nie zwracać u w a g i ; wyróżniał się widocznie bardzo spośród otoczenia jako obcy w t r ę t i to do tego stopnia, że np. polscy krawcy wyśmiewali się z niego, 7 �co spowodowało, że coraz mniej był w użyciu. Po w t ó r e był też niewygodny, kosztowny, podczas gdy kupowany w mieście był tańszy i nadążał za modą nie podkreślając niczyjej odrębności etnicznej. Zadaniem tej monografii jest r e k o n s t r u k c j a dawnego stroju pyrzyckiego, mająca na celu podkreślenie tych jego cech, które niewątpliwie nawiązują do starej słowiańskiej odzieży ludowej, a także do tych reliktowych cech ludowego stroju polskich grup etnicz­ nych na Zachodnim Pomorzu, jakie przetrwały t a m do dnia dzisiejszego. Rozdział I I ZARYS H I S T O R Y C Z N Y ROZWOJU STROJU PYRZYCKIEGO Za najstarszą w z m i a n k ę na temat stroju można uważać w y m i e n i o n ą w aktach wizyta­ cyjnych miasta Wolina w 1560 r. relację dotyczącą „szarej pyrzyckiej sukni" (ein grau pyritzisch Kleidt), wdziewanej przez mężczyzn. S u k n i ą t ą była bez w ą t p i e n i a noszona od Pyrzyc po wybrzeże szara s u k m a n a pochodzenia lokalnego, t j . polskiego. Pyrzyczanie bowiem cieszyli się opinią najlepszych tkaczy sukna na Pomorzu, jak już o t y m wspomina kronika z X V I w. Pomerania. Natomiast jeśli chodzi o czas powstania obecnej odzieży pyrzyckiej, nic dziwnego, że nie opisuje jej autor Pomeranii w X V I w., jak również C h e l o p e u s w r. 1574, jak­ kolwiek sam pochodził z Pyrzyc. Strój pyrzycki jest bowiem o wiele późniejszy i nie mógł wcześniej powstać niż w X V I I lub nawet w X V I I I w. jako produkt mody baroku. Dziwniejsze jest natomiast, iż milczą na ten temat całkowicie, jednego słowa nie poświę­ cając tak charakterystycznemu strojowi jak pyrzycki, kroniki z X V I I I w., jakkolwiek w t y m czasie mógł był już strój ten istnieć. I tak M i c r a e l i u s w r. 1725, aczkolwiek opowiada jak zasobna i bogata jest ziemia pyrzycka na skutek obfitych plonów rolnych zbieranych corocznie, milczy całkowicie na temat odzieży. Znany podróżnik B e r n o u i l l i w opisie swych podróży przez B r a n d e n b u r g i ę , Pomorze i t d . w latach 1777—-78 podaje ciekawy opis stroju kaszubskiego, lecz o pyrzyckim nie wspomina ani słowa. Analogicznie przedstawia się sprawa u B r u g g e m a n a w r. 1779, jak też i w opisie W u s t r a c k a z r. 1795. Milczy jeszcze całkowicie na ten temat relacja z podróży królowej L u d w i k i po Pomorzu w r. 1798 w g B l a s e n d o r f f a , której ogromnie podobał się strój jamnieński pod Koszalinem, natomiast o pyrzyckim ani nie wspomina, choć się zatrzy­ m a ł a w Chrapowie, Ryszewie i Dębicy Pyrzyckiej. Wszystkie te relacje zdają się świadczyć o jednym mianowicie, że w X V I I I w. opisy­ wanego stroju ciągle jeszcze w Pyrzycach nie było. Wydaje się to t y m dziwniejsze, że X V I I I wiek to niejako „złoty wiek" kolonizacji niemieckiej na Pomorzu, po której można by oczekiwać wprowadzenia tego stroju na omawiane obszary, jak bowiem wspo­ mniano wyżej, strój ten obcego pochodzenia, przywieziony przez kolonistów, nie pochodził ani nawet z X V I I I w., był bowiem również w koloniach fryderycjańskich nie znany, co już zwróciło u w a g ę B e r g h a u s a w r. 1868. Pierwszą wiadomością na temat opisywanego ubioru pyrzyckiego jest wzmianka, którą podaje zarówno B e r g h a u s , jak i K a r p o w s k y , iż w r. 1826 stany pomorskie urządziły wielkie święto k u czci Fryderyka W i l h e l m a I I I w Koszewku nad Miedwiem, a na starym słowiańskim wale dziewczęta pyrzyckie ubrane w swe stroje ofiarowały królowi wiersz. Ponieważ również i inne fakty, jak np. obrazek malarza Mosta z 1840 r. przedstawiający dziewczynę w stroju pyrzyckim, zgadzają się mniej więcej z powyższą datą, zdawałoby się z tego wynikać, iż strój ów przynieśli ze sobą koloniści sprowadzeni 8 �1*MI ł U l Tablica 1 STRÓJ PYRZYCKI Mai. M. Orłowska �za Fryderyka Wilhelma I I I i to jak się zdaje dopiero po wojnach napoleońskich, które ogromnie przetrzebiły stan zaludnienia na Pomorzu, a więc około 1816 r. za prezyden­ t u r y Sacka. Jakkolwiek Sack już kolonistów nie sprowadzał z braku pieniędzy, nie­ mniej przeprowadzał w dalszym ciągu roboty wodne nad Odrą oraz nad Miedwiem i Płońskim, które skończyły się dopiero po jego śmierci otworzeniem przez Schoninga w 1854 r. k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Relacją potwierdzającą datę naniesienia stroju w latach 1820 jest bardzo cenna informacja terenowa niejakiej Franciszki Bodenstein, ur. w 1820 r. w Kołbaczu. Podaje ona, iż w Kołbaczu i w okolicy opisywany strój pyrzycki w ogóle nie był noszony jak tylko przez przychodzących do sądu z dalszych wsi wieśniaków. Nie tylko zresztą w Kołbaczu — twierdziła dodając, „iż w latach mniej więcej 1820-tych b y ł noszony w s z ę d z i e całkiem inny strój", miejscowego pochodzenia, wyparty potem przez przy­ byszów, a dożywający swego końca w granicznych wsiach o k r ę g u do lat 1900. Do owych wsi należały jak to stwierdził R. H o l s t e n : Kołbacz, Żelewo, Rekowo, Biełkowo, Kobylanka na północy, Swochowo na zachodzie, Mielno i Sitno myśliborskie na południu, Strzebielowo iRzeplino na wschodzie, a jeszcze w r. 1910 zarówno w Żabowie, jak i w samych Pyrzycach znalazły się dwie kobiety, które posiadały ostatnie nakrycia głowy i potrafiły związać chustę, którą t u reprodukujemy jako jedyną pozostałość po dawnej, autochtonicznej odzieży pyrzycki ej (ryc. 2). I tak w e d ł u g opisu wymienionej Franciszki Bodenstein dawny ubiór pyrzycki miejsco­ wego pochodzenia stanowiła płócienna krótka koszulka pod gorset z krezą i szeroko mar­ szczonymi, długimi r ę k a w a m i podciągniętymi do łokcia, bogato zdobionymi, dalej gorset z ciemnego aksamitu w kwiaty, głęboko wycięty przy dekolcie i pod pachami, na bardzo cienkich ramiączkach, spódnice z ciemnej wełny, zdobne dołem listwą i sięgające do pół łydki, oraz przypięte do gorsetu — na haftkach lub wiązane — far- I Ryc. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. 9 �tuch okalający całą spódnicę nao­ koło i chusta jedwabna czar­ na lub czerwona, haftowana w duże kwiaty albo też z druko­ wanego w kwiaty perkalu. Zło­ żona po przekątni i skrzyżowana na piersiach, założona była z przodu za fartuch. Bogatsze kobiety wkładały jeszcze sznury bursztynów. Nakryciem głowy była czapeczka z białego mate­ riału, zakładana na t y ł głowy i wiązana pod brodą (ryc. 5 ) ; pochodzenia francuskiego nosiła nazwę „sans peine". Najład­ niejszym jednak przybraniem głowy była czarna chusta jed­ wabna, złożona po przekątni i wiązana nad czołem w dużą kokardę (ryc. 2), którą dziew­ częta haftowały po bokach w kwiaty (tabl. I I I ) . W zimie wkładano ciepłe, podbite kabaty, w lecie duże, białe fartuchy i jasne spódnice oraz zazwyczaj Ryc. 3. Biała czapeczka „sans peine", dawne nakrycie białe chustki na głowę. W mo­ miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. mentach obrzędowych nosiły starsze kobiety czepiec, którego opis zgadza się dokładnie z przejętym do nowego stroju czepcem do k o m u n i i Św., tak zbliżonym do czepców śląskich. Nawet fryzury były inne, dawne bowiem kobiety czesały się z przedziałkiem, przybyszki inaczej, bo pod górę. Mężczyźni nosili krótkie spodnie, pończochy, skórzane buty — w lecie białe, lniane ubrania i drewniaki lub wysokie buty. Na podstawie tego opisu dokonano rekonstrukcji stroju miejscowego przedstawionego na tabl. I I I . Strój kobiecy stanowi t u spódnica przykryta fartuchem, haftowana chusta na ramiona do białej bluzki i chusta haftowana na głowę, wiązana nad czołem w kokardę. Strój męski natomiast tworzą białe, płócienne spodnie do w y ­ sokich b u t ó w , granatowa kamizelka i granatowa sukmana, zwana „ F u t t e r h e m d " przez Niemców, złożona z trzech części, t j . pleców i d w u przodów, bez kołnierza i kieszeni. Relacje o niej przetrwały w terenie (por. opis stroju męskiego), podobnie jak w Jam­ nie Koszalińskim. Sukmana ta przypomina wyraźnie sukmany polskie, podczas gdy strój kobiecy powstał pod silnym w p ł y w e m stroju dolno-łużyckiego, a nie alzackiego(!), jak to sugeruje Holsten, gdzie s z a l a nie chusta w i ą z a n a nad czołem w kokardę nic z pyrzyckim strojem nie ma wspólnego. Jak wynika więc z opisu, dawny strój pochodzenia miejscowego, który dał się zre­ konstruować w Pyrzycach najzupełniej inaczej wyglądał od nowego, aczkolwiek nie był oczywiście ubiorem odosobnionym, jak bowiem wiadomo, wiązana nad czołem chusta bierze swe źródło na Łużycach, noszona jest w kolorze czarnym łącznie z czarnym ka­ batem w Świebodzinie w ziemi lubuskiej, oraz w Uradzie nad Odrą, także w powiecie myśliborskim, pokazuje się w Pyrzyckiem jak również po drugiej stronie jezior pyrzyckich zarówno w powiecie stargardzkim, jak i gryfickim na północy. Fotografie z Suchanówka stargardzkiego (ryc. 4) jak i z Gosławia gryfickiego z 1860 r. (ryc. 5) przedstawiają strój 10 �dla starszych cały czarny, t j . j e d n o b a r w n ą spódnicę, czarną bluzkę wiązaną pod szyją w żabocik, czarną chustę na ramiona i czarną chustę na głowę, wiązaną w dużą ko­ kardę nad czołem, oraz fartuch w cienkie paski. Podobne szczegóły stroju podaje też jako charakterystyczne i dla Kaszub Fr. L o r e n t z . W y m i e n i a on bowiem również jednobarwne, ciemne spódnice, czarne kabaty, chustki oraz czarną chustę przemyślnie wiązaną na głowie w kokardę i wzorzyste rękawice. Jak więc z powyższego wynika, ubiór tego t y p u znany był na całym Pomorzu Zachodnim jako też i Wschodnim po Elbląg oraz również okazał się po bliższym zbadaniu miejscowym strojem noszonym W Pyrzy­ cach. Tak samo jednobarwne spódnice z listwami i fartuchy naokoło spódnicy oraz skrzyżo­ wane chusty na ramionach spotykamy na Łużycach i na Śląsku. Gorset pyrzycki wzorzysty i niski, z głębokimi wycięciami charakterystyczny był np. dla Opolszczyzny i Pszczyny. Czapeczka biała natomiast zakładana na t y ł głowy, pochodzenia francuskiego, ma też swoją analogię na Kaszubach i na Mazurach, w Skandynawii i na Zachodzie. Zapewne też noszono niegdyś wałek chusty jako pozostałość po dawnej płachcie od deszczu, który to wałek typowy dla całej grupy słowiańskiej pokazuje się w najbliższym są­ siedztwie, bo zarówmo w ziemi lubuskiej, jak i w Gdańsku, by swym zasięgiem dotrzeć do Bremy i do heskiego Schwalmu. Co ciekawsze jednak, haftowana w duże kwiaty chusta na ramiona została prze­ szczepiona ze starego stroju na nowy, jak i w ogóle zresztą całe zdobnictwo występujące w n o w y m ubiorze poza chustą też na fartuchach, pończochach i torbach. Jak się do tego wniosku doszło, że nowy strój przejął całe zdobnictwo autochtoniczne do swego kostiumu? Otóż na podstawie zdjęć reprodukujących pyrzycki strój do kościoła, w jego fazie pierwo­ tnej (ryc. 6) i późniejszej (ryc. 8) wynika, iż pierwotnie strój ten pozbawiony b y ł zupełnie haftów. Fartuch bowiem był w paski, bez żadnego haftu, tak samo pończochy nie były haftowane, lecz miały tylko markowane wężykiem wyszycie, a chusta była drukowana t Ryc. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. XIX i Suchanówka, pow. stargardzki. Ryc. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Goslaw, powiat gryficki. �Ryc. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. XIX w. 12 �w kwiaty, noszona zresztą do ostatka pod wierzchnią haftowaną. Brak też było m u f k i jak i ozdobnych torb i podwiązek (ryc. 6). Tak więc nieliczne hafciarki zdobiące póź­ niej strój pyrzycki, a skupione w Stróżewie, Nieborowie i Pyrzycach były pochodze­ nia miejscowego, haft zaś ten nie miał oczywiście nic wspólnego z ubiorem kolonistów, którzy zamieszkali w dawnych osadach słowiańskich ziemi pyrzyckiej i gryfińskiej i prze­ jęli ich zdobnictwo. Jeśli chodzi natomiast o czas powstania poszczególnych części stroju pyrzyckiego, to trzeba stwierdzić, że nie jest on jednolity. Najstarszą częścią odzieży pyrzyckiej jest nie­ wątpliwie bluzka pod gorset, o starym kroju p o n c h o , jakkolwiek posiada z przodu boczne rozcięcie, tak że nie wkłada się jej przez głowę (ryc. 7). Jak wiadomo, krój poncho datuje się od czasów przedhistorycznych, a dla t e r e n ó w północnych potwierdza go znane wykopalisko bluzki jutlandzkiej z epoki brązu. Jak wiadomo bluzki wykonywane z cienkich płócien charakterystyczne były dla Słowian oraz, jak twierdzi H o t t e n r o t h , zachowały się t a m wszędzie, gdzie Słowianie zasiedlali wschodnie Niemcy, t j . w iUtenburgu saskim, Bawarii, wschodniej Hesji i wschodniej Westfalii (por. leksykon H o o p s a ) . Strój osadników, jak już wspomniano, wzoruje się na miejskiej modzie późnego baroku, jednakże warto zauważyć, że gorset (ryc. 7), który nie jest wprawdzie wykrojony z jednego kawałka m a t e r i a ł u , jak to obserwujemy na gorsetach wczesnych, bowiem składa się z czterech części, nie jest też zszywany sposobem francuskim z dużej ilości brytów. Natomiast spódnice t y p u pyrzyckiego, m u f k i , torby z aksamitu i ozdobne podwiązki już niewiele z ludowością stroju mają wspólnego, choć są w właściwy sobie sposób przez lud przyswojone. Tak samo płaszcz zszywany z tępo ściętych trójkątów, dołem poszerza­ nych klinami, wzorowany jest na kroju płaszcza holenderskiego, zwanego hoiką, a przy­ brany górą pelerynką w formie kołnierzy zachodzących na siebie i spięty k l a m r ą meta­ lową, przypomina najzupełniej płaszcz z epoki biedermayeru, co podkreśla jeszcze nakrycie głowy w formie biedermayerowskiej budki (ryc, 8 i 9). Ryc. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, 2. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. XIX w. 15 �Ryc. 8. Kolonizalorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy /według Kretschmera) 14 �Ryc. 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (według Kretschmera). XIX �Ryc. 10. Chusta kohiet uboższych, haftowana na obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). XIX w. Strój męski złożony z krótkich zamszowych spodni, wysokich butów, z granatowego płaszcza z czerwonymi wyłogami i l a m ó w k a m i , z t y ł u ściągniętego dragonem, wzorowany jest na stroju w ojskowym X I X w. Do części wzorowanych na modzie miejskiej X V I I I w . należą również obcisłe, krótkie spodnie, sprzączkowe niskie buciki, pończochy oraz wcięty płaszcz z d u ż y m kołnierzem, zwany z francuska Rocklohr (ryc. 9). Do odzieży pocho­ dzenia miejscowego o bardziej p r y m i t y w n y m wyglądzie należy zaliczyć granatowy surdut ubierany na niektóre świąteczne okoliczności, bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików, zwany Futterhemd, oraz niebieski surdut wdziewany przez mieszkańców północnych okolic ziemi pyrzyckiej (Tabl. I ) . Niestety krój obu tych części odzieży nie jest znany. Jak wiadomo z innych t e r e n ó w , to jest z Jamna pod Koszalinem, nazwą „ F u t t e r h e m d " określano po prostu s u k m a n ę pochodzenia lokalnego, o bardzo p r y m i t y w n y m kroju, złożoną z trzech części, bez kołnierza, kieszeni i zapięcia, którą noszono też i w Pyrzycach. Strój pyrzyckich kolonistów jest w przeciwieństwie do skromnego stroju miejscowego ubiorem bardzo bogatym, świadczącym o dużej zamożności omawianej grupy. Co cie­ kawsze jednak, początkowo nie miał on tak strojnego w y g l ą d u , jakiego n a b r a ł z czasem, późniejsze bowiem nabytki w rodzaju m u f k i , ozdobnych podwiązek i torb oraz niezwykle bogatego zdobnictwa na chustkach i pończochach świadczą o wzroście zamożności. Zja­ wisko to będzie niewątpliwie stało w związku ze wzrostem uprzemysłowienia i tak zresztą bogatej z natury ziemi pyrzyckiej, jakie miało miejsce w X I X w. Rozkwit ustroju kapi­ talistycznego, rozwój przemysłu fabrycznego, podniesienie gospodarki rolnej w w y n i k u jej uprzemysłowienia, zracjonalizowana hodowla rybna na dużą skalę w d w u jeziorach, wysoko postawione ogrodnictwo i warzywnictwo, nastawione na dostawy do pobli­ skiego Szczecina, i inne współczynniki gospodarcze znalazły swe odbicie w zamożności r lo �Mai. Cz. Lewandowska �pyrzyckiego ubioru ludowego. Ziemia pyrzycka jedna z pierwszych otrzymała połącze­ nia kolejowe z Prusami centralnymi, w przeciwieństwie do innych, mniej urodzajnych prowincji, co również obok uregulowanego systemu dróg wodnych przyczyniło się do wzbogacenia i unowocześnienia szlaków komunikacyjnych, a co za t y m idzie, do wzrostu dobrobytu jej mieszkańców. W t y m stanie rzeczy polska ludność miejscowa zepchnięta do roli pośledniej nie miała żadnych szans rozwoju, a zatem i stworzenia strojniejszego odzienia. Fakt ten znalazł swój wyraz w etuonimice o tyle, że polscy krawcy chałupnicy i robotnicy w y ­ śmiewali się z obcego ubioru, co nie pozostało bez w p ł y w u na szybkość jego zanikania. Niemniej i w obrębie tak bogatego stroju pyrzyckiego dawały się zauważyć różnice związane ze stanem zamożności poszczególnych jednostek, t j . wielko- i małorolnych. Różnice te nie dotyczyły wyglądu stroju jako całości, lecz jakości jego e l e m e n t ó w skła­ dowych a przede wszystkim zdobin. Tak więc kobiety uboższe miały chusty haftowane wełną, a nie jedwabiem. Chusta taka była na jednym narożniku wyszyyana czerwono, na drugim niebiesko, by mogła równocześnie służyć po złożeniu jej po przekątni na dwie okazje, t j . zarówno świąteczne jak i pogrzebowe (ryc. 10). Kobiety bogatsze miały oczywiście zdobioną jedwabiem osobną chustę na każdą uroczystość, przy czym na specjalne okazje chusta ta była wyszywana dodatkowo cekinami, a zarys ornamentu zdobniczego, w t y m przypadku kwiatu, obrzeżony był złotym sznureczkiem czy szutażem, w przeci­ wieństwie do skromnego wyszycia na chustach kobiet uboższych. Kobiety zamożniejsze wkładały na szyję sznury bursztynów, na co kobiety biedniejsze nie mogły sobie pozwolić. W stroju m ę s k i m stosunkowo dość skromnym, różnice te nie przejawiały się tak ostro. Co najwyżej odzież ludową zastępowano wiele tańszą konfekcją pochodzenia miej­ skiego, dzięki czemu ludowy strój męski zanikł o wiele szybciej aniżeli kobiecy. Rozdział I I I Z A S I Ę G STROJU PYRZYCKIEGO Jak wspomniano w rozdziale poprzednim, strój pyrzycki nie był bynajmniej strojem jednolitym. Istniały zwłaszcza różnice w stroju między ziemią gryfińską a pyrzycką (por. m a p ę 2). I tak strój o wiele uboższy, posiadający skromne chusty, jak się zdaje nie haftowane lecz drukowane, brak podwiązek i m u f k i , noszonej rzadko (również określenie na gorset josip* było nieznane) cechował miejscowości powiatu gryfińskiego położone bliżej Odry. Należały t u : Kołowo, Binowo, Chlebowo, Wysoka, Żelisławiec, W e ł t y ń , Kartno, Gardno, Sobieradz, W i r ó w , Chwarstnica, Bartkowo, M i e lenko, Borzym, Runowo. Zasięg jego na północ dochodził do powiatu szczecińskiego i miejscowości takich jak Śmierdnica i Płonią. Resztę wsi obejmował powiat pyrzycki wraz z swym strojem nieporównanie bogatszym, o wspaniale haftowanych chustach, podwiązkach, pończochach, torbach i przydanych do stroju mufkach. Miejscem najwięk­ szego rozkwitu stroju było Wierzbno nad Miedwiem, penetrowane od dawnych czasów przez ludność pochodzenia niderlandzkiego. W czystszej formie zachowany strój powiatu gryfińskiego wskazywałby na fakt, że osadnicy przyszli poprzez wcześniej kolonizowaną B r a n d e n b u r g i ę , gdzie zatrudnieni byli przy osuszaniu bagien Odry. O Fryzach w Bran­ denburgii na l e w y m brzegu Odry por. m a p k ę u A. Schródera (Bemalter Hausrat Leipzig), co potwierdzałoby naszą tezę o fryzyjskim pochodzeniu niemieckich osad­ ników. W powiecie pyrzyckim, gdzie osiedlano większe ilości przybyszów zachodnio17 �europejskich, nastąpiła symbioza rozmaitych e l e m e n t ó w odzieżowych i zdobniczych. Największe zbliżenie wykazuje późniejszy ubiór pyrzycki ze strojem z okolic Damny Łużyckiej (Dahme), t a m bowiem nosi się też spódnice z czerwonego pasiaka, aksamitne gorsety, długie fartuchy, haftowane chusty oraz zimą i latem tak charakterystyczny szczegół jak mufka futrzana. Różnią go natomiast zupełnie inne nakrycia głowy. Jak z tego wynika, na terenie Pyrzyc nawarstwiały się rozmaite grupy etniczne a zatem i rozmaite typy odzieży. Tak samo zaznaczały się pewne różnice w ubiorze między północą a p o ł u d n i e m ziemi pyrzyckiej; dwa jeziora stanowiły t u naturalny dział terenu. Fakt ten znalazł odbicie przede wszystkim w stroju m ę s k i m , np. na p o ł u d n i u powiatu wdziewano tylko granatowy surdut z czerwoną podszewką, wyłogami i l a m ó w k a m i , w zięty z pruskiego lub szwedz­ kiego płaszcza wojskowego oraz okrągły kapelusz (ryc. 9), na północy natomiast surdut niebieski, tak typowy dla stroju kaszubskiego, noszony również do skórzanych spodni, pończoch i b u t ó w (tabl. I ) oraz futrzaną czapkę na głowę. Tak samo północny strój ko­ biecy był zróżnicowany o tyle, że posiadał koszulę z r ó w n a n ą ze spódnicą jak na Kaszubach, południowy —• koszulę wystającą poniżej s u k n i ; żółte buty nosiło się na północy, zielone na p o ł u d n i u i t d . Dowodziło to, że południe ciążyło k u szybciej niemczonemu Pomorzu Nadodrzańskiemu, północ natomiast k u przesyconemu elementami kaszubskimi powia­ t o w i stargardzkiemu. Przez powiat ten bowiem przechodziła kaszubska granica językowa, wytyczona na podstawie m a t e r i a ł u onomastycznego z X I I — X V w . przez T . L e h r a S p ł a w i ń s k i e g o (por. m a p ę 1), co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u na kształ­ towanie się pewnych e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej. Dawny ubiór miejscowy natomiast udało się odnaleźć jeszcze we wsiach peryferycznych ziemi pyrzyckiej, gdzie dożywał swego końca. Należały t u : na północy Kobylanka, Biełkowo, Rekowo, Żelewo, Kołbacz w powiecie gryfińskim. Był on też u ż y w a n y w Swochowie na zachodzie, Mielnie i Sitnie myśliborskim na południu, Strzebielewie i Rzeplinie na wschodzie. Natomiast w Żabowie i Pyrzycach znalazły się dwie kobiety w 1910 r., które posiadały ostatnie nakrycia głowy i u m i a ł y wiązać chustę nad czołem w tradycyjny sposób. Hafciarki z kolei skupione były w Nieborowie, Stróżewie i Pyrzycach. Analogiczny strój do ubioru miejscowego w Pyrzycach odnaleziono również na pod­ stawie fotografii w sąsiednim S u c h a n ó w k u w powiecie stargardzkim oraz na północy w Gosławiu w powiecie gryfickim, co dowodzi, iż miejscowa ludność pomorska ubierała się podobnie. Wszystkie zasięgi bowiem stroju pyrzyckiego jak i opis jego opi.ra się głównie na danych literatury niemieckiej, a mianowicie na wyczerpującej mono­ grafii o Pyrzycach R. H o l s t e n a , jak i na podstawie zabytków ikonograficznych, t j . fotografii odnalezionych w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Rzecz jasna, że przeprowadzono pewne korektury zasięgów wątpliwych oraz uwypuklono zasięgi daw­ nego ubioru miejscowego. r Rozdział I V O G Ó L N Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O S t r ó j m ę s k i składał się z koszuli, krótkich zamszowych spodni, białych pończoch, wysokich b u t ó w , kamizelki i długiego surduta. Na głowie noszono filcowy kapelusz z szerokim, okrągłym rondem. S t r ó j z i m o w y był ten sam, jedynie pod kamizelkę wkładano sięgający bioder wzorzysty kaftan, a na wierzch granatowy płaszcz, w k ł a d a n y w ogóle w razie niepogody i do drogi. Na głowę nakładano futrzaną czapkę z klapami na uszy. 18 �S t r ó j l e t n i nie różnił się od opisanego na początku. Strój roboczy natomiast składał się z białych lub niebieskich lnianych spodni i z niskich b u t ó w do białych pończoch. Na kamizelkę nakładano kaftan w kwiaty sięgający bioder, na głowę zaś futrzaną czapkę, u ż y w a n ą też po domu. Do prac domowych ubierano również długie skórzane spodnie, dołem przewiązane^ na spodnie pończochy, a na stopy drewniaki. S t r ó j o b r z ę d o w y u ż y w a n y był tylko do kościoła lub w czasie obrzędu ślubnego. Składał się on z zamszowych spodni, wysokich lub niskich sprzączkowych b u t ó w , pończoch, z kamizelki, surduta granatowego lub czarnego na czerwonej podszewce widocznej na wyłogach kołnierza, czarnej chustki na szyję, rękawic i kapelusza z szerokim rondem lub też z cylindra (ryc. 8 i 9). Na niektóre świąteczne okoliczności wkładało się zamiast surduta g r a n a t o w ą suk­ m a n ę bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików. Był to strój miejscowy dawnego pocho­ dzenia, tzw. Futterhemd (Tabl. I I ) . W niektórych wsiach jak Brzezin, Ryszewo no­ szono spodnie długie, bardzo wąskie, z granatowego sukna, wpuszczone do wysokich butów. S t r ó j w e s e l n y był taki sam, jedynie na głowę wkładano cylinder zdobny z boku p ę k i e m m i r t u i kwiatów oraz wstęgami. O b r z ę d o w y s t r ó j m ł o d z i e ż y stanowiły zamszowe spodnie, buty z czerwono w y ­ kończonymi cholewami, długi surdut oraz cylinder obwiedziony paskiem złotego papieru, przybrany gałązką rozmarynu i ośmioma kolorowymi w s t ę g a m i , zwisającymi do łokcia. Rozdział V S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O K a p e l u s z czarny z filcu, o rondzie szerokości 8 cm i o głowie wysokiej na 11 cm noszony był tak do roboty, jak i do kościoła. Głowę kapelusza otaczała czarna, szeroka wstęga z jedwabiu, zakończona z t y ł u dużą kokardą o końcach długości 40 cm (ryc. 9). C z a p k a f u t r z a n a w y k ł a d a n a w e w n ą t r z futrem miała główkę z czerwonego lub zielonego fryzu i była zszyta z czterech części zakończonych górą złotym chwastem długości 8 cm. Brzegi czapki były podniesione do góry, przód był wysoki na 6 cm, część zaś tylna na 10 c m ; część t ę specjalnie w a t o w a n ą , opuszczano zimą na uszy (tabl. I ) . K o s z u l a z r ę k a w a m i naprzód wszywanymi, potem przypinanymi, sięgała kolan; kołnierzyk był także przypinany wokół szyi. S p o d n i e ze skóry lub płótna sięgały kolan, dokoła których były zapinane na guziki. Długie spodnie noszone na co dzień sporządzano ze skóry, paradne zaś z granato­ wego sukna. Nakładano do nich zawsze białe pończochy, nawet pod wysokie buty. Górą spodnie były przytrzymywane paskiem, z przodu zamykane szeroką, k w a d r a t o w ą klapą, zapinaną na dwa guziki (tabl. I ) . K a m i z e l k i szyto z grubego czarnego lub granatowego sukna na czerwonym spodzie. T y ł kamizelki robiono z podszewki, przód zapinano na 13—18 mosiężnych guzików, dziurki obrzucano zielonymi nićmi. Po obu stronach kamizelki były czerwone lamowane kieszonki zdobne r z ę d e m 10 guzików u g o r y , a jednym pośrodku oraz szlakiem czerwonego i zielonego haftu krzyżykowego wzdłuż guzików lub niekiedy w poprzek, zależnie od ich układu. Górą kamizelka była wykończona stojącym, przylegającym kołnierzykiem wysokim na 3,5 cm. S u r d u t ciemnogranatowy lub czarny na czerwonej podszewce z fryzu był długi na 1,25 m i sięgał kostek. Zszyty b y ł z 4 części, t j . 2 przednich i 2 t y l n y c h zszywanych 19 �środkiem wzdłuż pleców. Szwy boczne jak i dragon na 2 guzikach ściągający tył sur­ duta był czerwono lamowany. Zamiast dragona bywały też tylko dwa guziki, a pod n i m i dwa szwy długości 20 cm, w które w razie niepogody wsadzano poły surduta. Przód m i a ł dwa rzędy guzików obleczonych m a t e r i a ł e m i czerwono lamowany w y k ł a d a n y kołnierz z czerwonymi wyłogami. Dwie kieszenie po bokach były też czerwono obrze­ żone. R ę k a w y m i a ł y wywijane mankiety, zdobne 4—6 guzikami na wyłogach i nosiły nazwę „szwedzkich" lub „ b r a n d e n b u r s k i c h " . W związku z surdutem zachodziły też zmiany zależnie od okolicy; jezioro Płońskie wraz z jeziorem Miedwieckim stanowiło naturalny dział terenu, wzdłuż którego biegła granica zasięgu niektórych e l e m e n t ó w stroju ludowego. A więc na p o ł u d n i u wkładano surduty ciemnogranatowe, na północy jasnoniebieskie. Na p o ł u d n i u podszewka i lamówki były czerwone, na północy niebieskie; w ogóle kolor czerwony b y ł typowy dla południa, a niebieski dla północy (ryc. 9 i tabl. I ) . P ł a s z c z dawniej u ż y w a n y sporządzany był z niebieskiego sukna na takiej samej podszewce, na plecach miał kołnierz wycinany w łuki i nazywał się Rockelohr (z franc. r o ą u e l a u r e ) (ryc. 9). Rozdział V I O G Ó L N Y OPIS STROJU KOBIECEGO S t r ó j k o b i e c y składał się z koszuli, białej bluzki, z welwetowego spodniego gorsetu w kwiaty, z g r u b y m w a ł k i e m w stanie, dźwigającym 5—8 krótkich i mocno fałdowanych spódnic, czerwonych u młodszych, czarnych u starszych, z wierzchniego gorsetu z czar­ nego sukna, długiego czerwono haftowanego fartucha i z czerwono haftowanej chusty na ramiona. U z u p e ł n i e n i e m stroju była kreza na szyi, sznury bursztynów, torba i weł­ niane, haftowane rękawice. Głowę przybierano białą, szeroką przepaską oraz obcisłym czepcem, niebieskim u młodych, czarnym u starszych, którego dwa zaokrąglone szpice na uszach zachodziły na policzki. Na nogi zakładano haftowane pończochy czerwone lub czarne, odpowiednie do spódnicy, przytrzymywane ozdobnymi podwiązkami, na stopy pantofle aksamitne lub barwnie wyszywane (ryc. 8). S t r ó j z i m o w y nie różnił się od poprzedniego, jedynie w razie chłodu wkładano czarny fałdowany płaszcz zamiast chusty, u ż y w a n y jeszcze do niedawna przez starsze kobiety. W czasie zimna lub niepogody noszono wysokie buty z cholewami, żółtymi na południu, zielonymi na północy powiatu. Na ręce wkładano w e ł n i a n e rękawice. S t r ó j l e t n i nie odbiegał od opisanego na początku stroju kobiecego, uzupełniał go tylko w k ł a d a n y na czepiec wysoki, wąski kapelusz słomkowy, z rondem szer­ szym nad czołem, przybrany wzorzystą aksamitką, w typie biedermeierowskiej budki (ryc. 9). ' ' S t r ó j r o b o c z y natomiast był znacznie zredukowany, ograniczał się do koszuli, dwóch spódnic i spodniego gorsetu. Na głowie noszono czepiec, który w razie u p a ł u przy robotach polnych zdejmowano, a jego miejsce zajmował wówczas duży, okrągły słomkowy kapelusz, (ryc. 9, po prawej na ziemi). S t r ó j o b r z ę d o w y , t j . strój do kościoła, do komunii, strój ślubny i żałobny był nieco zróżnicowany. S t r ó j do k o ś c i o ł a stanowił całość, która na ogół nie różniła się od stroju opisanego na początku. T u dochodziły jeszcze pewne dodatkowe szczegóły, jak bogatsza kreza, kolorowo wyszywane rękawice oraz najważniejsza ozdoba, t j . duża mufka z niedźwie­ dziej skóry, przybrana zielonymi lub niebieskimi w s t ę g a m i , noszona nawet w największe �upały. Przez m u f k ę musiała być przeciągnięta biała, tiulowa kupna chustka, wielkości 1,40x1,25 m , której długie końce zwisały dekoracyjnie po obu stronach m u f k i (tabl. I ) . S t r ó j o b r z ę d o w y młodych dziewcząt przypominał trochę strój ślubny, wyróżniał się w i e ń c e m z m i r t u i sztucznych kwiatów na głowie oraz kolorowymi w s t ę g a m i . Na barwnie haftowaną chustę nakładano chustę białą tiulową, tak jak na kolorowy fartuch, biały tiulowy. Tak wyglądał strój do konfirmacji, jedynie w stroju do k o m u n i i św. zacho­ dziły pewne zmiany, głównie w kolorze u b i o r u ; spódnica bowiem była czarna, z czarną wstęgą u dołu. Do niej czarne pończochy z niebieskim haftem. Na niebiesko haftowaną chustkę na ramiona zarzucało się d r u g ą , białą tiulową, tak aby haft przeświecał. Tak samo zakładano biały t i u l o w y fartuch haftowany i m u f k ę oraz torbę. Jako nakrycie głowy wkładano tiulowy, biały czepiec o długiej fałdowanej ryżce z haftem, a na n i m z t y ł u głowy osadzano mały, czarny czepiec z aksamitu strzyżonego w kwiaty, obszyty s r e b r n ą t a ś m ą z szychu. Strój ten noszony był również i na inne uroczyste okazje (ryc. 11). S t r ó j w e s e l n y utrzymany cały w czerwonej tonacji, nie różnił się od stroju do kościoła, jedynie ubiór głowy stanowił obcisły i gładki, biało haftowany lub srebrem wyszywany czepiec oraz girlanda z m i r t u i k w i a t ó w w formie czółka, z którego zwisały z t y ł u czerwone wstęgi. Strój uzupełniała kreza, wiązana pod brodę w białą, dużą kokardę, i futrzane rękawice, wyszywane złotem. S t r ó j ż a ł o b n y b y ł cały czarny, tylko hafty, zazwyczaj czerwone, zastępowano niebieskimi. Chustka przeciągana przez m u f k ę miała mniejsze w y m i a r y i robiona była nie z t i u l u , lecz z m u ś l i n u zdobionego na rogach czarnym haftem krzyżykowym. Rozdział V I I S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU KOBIECEGO N a k r y c i e g ł o w y składało się z zawsze widocznej z przodu białej płóciennej prze­ paski oraz z czepca. Przepaska był to płat wielkości 20 cm kwadratowych, trójkątnie zło­ żony i tasiemką przywiązany z t y ł u do warkocza. Czepiec noszony był przez mężatki, dziewczęta i dzieci. Szyto go z niebieskiego lub czarnego jedwabiu; zachodził zaokrąglo­ n y m i szpicami na policzki, podczas gdy czoło i część włosów pozostawały odsłonięte. Czepiec był wiązany pod brodą w s t ę g a m i długimi na 1 m , z t y ł u posiadał szeroką kokardę dłu­ gości 50 cm o końcach długości 90 cm. Składał się z d w u części: przedniej i tylnej i nie posiadał denka, zamiast którego był z t y ł u ściągnięty na okrągło tasiemką. T e n t y p czepca był najbardziej popularny i najbardziej charakterystyczny dla stroju pyrzyckiego (ryc. 13). D r u g i m typem był czepiec czarny, o wysoko podniesionym i usztywnionym t r ó j ­ k ą t n y m dnie i gładkiej części przedniej, zsunięty też z czoła, a noszony przez stare ko­ biety (ryc. 12). Najzupełniej inny, nietypowy dla całości stroju b y ł czepiec u ż y w a n y do kościoła. Był on biały, tiulowy, z długą, fałdowaną ryszą wokół twarzy i czarną, sztywną, od t y ł u zakładaną głową ze strzyżonego aksamitu, obrzeżoną srebrną t a ś m ą z szychu. Czepiec taki był wzorowany na dawnym czepcu, przejętym z miejscowego stroju pyrzyckiego (ryc. 15). Czepce białe do ślubu zdobne były białym delikatnym haftem o ornamentyce roślinnej (ryc. 14). K o s z u l a płócienna była bez rękawów, jedynie przy szyi zapinano j ą na guzik. D ł u ­ gość koszuli pokrywała się z długością spódnicy, jak np. na północy; na p o ł u d n i u powiatu koszula wychodziła p a r ę c e n t y m e t r ó w poniżej spódnicy, tak że jej biała k r a w ę d ź była na dole widoczna. 21 �Biała b l u z k a płócienna skła­ dała się z zasadniczego p ł a t u mate­ riału przydłużonego na dole po obu stronach 10 cm listwami z otwo­ rem na głowę i bocznym nacięciem z przodu. L i s t w y te wychodziły 4 cm poza obręb zasadniczego p ł a t u (patrz krój nr 1). Wzdłuż nacięcia, po jego węższej stronie b y ł dosztu­ kowany kawałek płótna 10x 54 cm, którego zadaniem było rozszerzenie przodu bluzki. Na t y m k a w a ł k u był przy szyi wyhaftowany mono­ gram właścicielki. Dolne listwy były ze sobą zszyte wzdłuż boków. W środkową część bluzki wszywano r ę k a w y , długości 55 cm, szerokości 24 cm. Były one na ramionach zmarszczone na długości 11 cm, a dołem łączył je z bluzką k l i n , szerokości 12 cm. Bluzka nie była zapinana, lecz ściągnięta przy szyi tasiemką, przy czym zakładano do niej fałdowaną krezę. R ę k a w y w y ­ kańczano lamówką haftowaną w ząbki. Bluzka taka to stary krój p o n c h o zachowany w dość p r y m i ­ tywnej formie, dolne listwy bowiem były albo wycinane razem z jed­ nego p ł a t u , albo też doszywane (ryc. 7). S p o d n i g o r s e t {Josip) z welw e t u w kwiaty posiadał zupełnie ten sam krój co i gorset wierzchni (patrz krój n r 2), pozbawiony był tylko fałdów i klapek na dole, za­ miast których m i a ł wszyty gruby Rye. 11. Strój obrzędowy z XIX wieku. wałek dźwigający spódnicę. Skła­ dał się z czterech części, d w u tylnych i d w u przednich a zapinany z przodu na guziki posiadał duży, okrągły dekolt (ryc. 7). krój. Był to S p ó d n i c e w ilości 5—6, a nawet 7—8 posiadały wszystkie "ałdy; przód prostokątny kawał pasiaka, w y m i a r ó w 1 x 6 łokci, zaprasowamane, spódszerokości jednego łokcia pozostawał gładki (ryc. 7). Fałdy t h haftek, nice bowiem wciągano przez głowę i umocowywano na w a ł k u . Dolne spódnice m i a ł y o pół łokcia mniejszą szerokość i były 2,0 ypódnice szyto z fryzu lub też watowano. Kolor spódnic u młodszych był czerwony. Spódnice w cien kie, czarne, podłużne paski wykończone były dołem wzdłuż brzegu trzema jedwabnymi wstążkami, czerwoną, zieloną i niebieską. Starsze kobiety nosiły spódnice czarne w wąskie niebieskie paski, dołem wykończone niebieską i zieloną wstążką. Spódnice te były bardzo 22 �sztywne i sięgały zaledwie poza kolana, a po zdjęciu zwijało się je w wałek, zawiązywało tasiemką i wkładało do kufra lub też sta­ wiało w kącie szafy jak parasol. Wierzchni gorset (Jopc) z czarnego lub zielonego sukna na cr^-wonej podszewce m i a ł ten sam . - ^i-zodu tylko posiat że ten ost osiadał też ręki. oył na 7 ozdobnyc Ji guzików, z których 1 i> aolne mogły być zapięte. U wycięcia gorsetu były przyszyte dwie zielone, wzorzyste wstęgi w y m i a r ó w 7x 44 cm, wią­ zane na piersi w kokardę. Były też wstęgi niebieskie, dobrane do haftu, lub czarne u starszych. Obcisłe r ę k a w y miały mankiet zapinany na sześć guzików i sześć zielonych dziurek oraz ozdobione były dwoma lub trzema zielonymi wstęgami, które w formie stuły długości 12 cm zwisały u rękawa. Spięte były guzikiem otoczonym czerwonym hafcikiem z koniczyn, Ryc. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski ptaszków itp. Fałdy u dołu gorse­ z powiatu pyrzyckiego. XIX w. t ó w były też czerwono obrze­ żone. F a r t u c h ujęty wzorzystą wstęgą, luźno wiązaną z przodu w kokardę, zrobiony był z perkalu w paski. Bardziej paradny — szyto z jedwabiu haftowanego w kwiaty odpowiednie do haftu na chustce. Fartuch był dłuższy od spódnicy na szerokość dłoni. Do kościoła wdziewano kupny biały fartuch tiulowy, bogato haftowany wzdłuż szlaków. C h u s t y składano wzdłuż, a nawet dawniej marszczono środkiem pleców, by fałdy rozchodziły się promienisto; ostatnio używano gładkich chust — spodnia zazwyczaj była z czerwonego perkalu, drukowana w kwiaty i wierzchnia haftowana również w kwiaty, czarna dla starszych — dla młodszych czerwona albo też jak u m a ł y c h dziewczynek zielona. Haft w duże kwiaty był w kolorze czerwonym; dla starszych i do żałoby obowią­ zywał kolor niebieski. Haft wykonywano z jedwabiu ściegiem płaskim, k ł a d z i o n y m ; były to wzory kwiatowe, jak np. róże, tulipany, goździki, r u m i a n y lub serca i gwiazdy oraz gałązki jodłowe. Środki kwiatów zdobione były niebieskożółtymi lub też białymi i zielonymi nićmi, a przy specjalnie uroczystych okazjach dodawano błyszczące cekiny, podczas gdy motyw kwiatowy obszywano dodatkowo złotym sznureczkiem, tak że haft wyglądał z daleka jak aplikacja. Chusty obszywano krótkimi frędzlami. Uboższe kobiety haftowały chustę w e ł n ą ; nieraz też kwadratowa chusta u jednego rogu była haftowana czerwono, u drugiego niebiesko, aby służyć po złożeniu na parę okazji (ryc. 10). C h u s t y b i a ł e noszone do obrzędów kościelnych bywały z bardzo bogatego, hafto­ wanego kupnego t i u l u , odpowiednie do białego fartucha wdziewanego na powyższe okazje. Chodziło bowiem o to, aby zarówno spodnia chusta jak i fartuch przeświecały 23 �od spodu. Dawne chusty były muślinowe obszyte koronką i haftowane białą sznelką w promieniste rumiany, goździki i gałązki (ryc. 15). Strój kobiecy uzupełniała torba podłużna, przewiązana wokół stanu na krajce domowej roboty, wykonanej na tkackich deseczkach, tak samo haftowana jak fartuch i chusta, zrobiona z aksamitu, obrzeżona szeroką, zieloną w czerwone kwiaty wstęgą z czerwoną lamówką, miała na dole haftowany monogram właścicielki (ryc. 15 i 16). P o ń c z o c h y czerwone lub czarne, robione na drutach, wyszywane były po obu stronach kostek wzdłuż długości haftem dwojakiego typu. Jeden typ to haft roślinny, zazwyczaj gałąź roślinna o prostej osi z dużymi kwiatami po bokach. Haft był wykonany włóczką żółtą, zieloną, szafirową lub fioletową. D r u g i typ to haft geometryczny, za­ zwyczaj gruby zygzak, z nikłą, geometrycznie rozwiniętą lamówką z geometryzowanych t u l i p a n ó w po obu stronach zwieńczonych pośrodku u góry centralnym d u ż y m motywem w formie rozety czy r o m b ó w . Pończochy czarne haftowano niebieskimi nićmi. Wyszywane były również i aksamitne pantofle (tabl. I I ) . Pończochy przytrzymywano ozdobnymi p o d w i ą z k a m i . Wycięte z czarnego aksamitu w formie elipsy 25x 7 cm, na płóciennej podszewxe, obrzeżone 1 cm szeroką w stążką, haftowane były podobnie jak fartuchy i chusty, z dodatkiem cekinów. Po obu bokach elipsy przyszywano wstążki długości 75 c m ciemnoczerwone w zielone i czerwone kwiaty, przytrzymujące podwiązki (ryc. 13). Rękawice z zielonej wełny, bez palców, robione były na drutach a wykończone w zygzak, sięgały 8 cm powyżej przegubu. Na powierzchni był naszyty kawałek sze7 r I < 3 Ryc. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego: czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 24- �Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane, Brzesko-Lctnin. XIX w. pow. pyrzycki wiotu 10x 8 cm, obrzeżony czerwoną lamówką i wyszyty czerwono podobnym wzorem jak i chusta w róże, tulipany czy rozety jako motywem centralnym. Paradne rękawice futrzane bywały na całą rękę, ze złotvm haftem wyszywanym wprost na skórze w piękną rozetę i serca (tabl. I I i ryc. 13). P ł a s z c z z czarnego sukna był górą na czerwonej podszewce, zszyty z trzech kawałków w formie trapezu (120x 110 cm), dołem były wszyte k l i n y długości 50 cm, aby płaszcz poszerzyć. Przy szyi płaszcz był u k ł a d a n y w fałdy, a z przodu czerwono oblamowany; posiadał też sztywny wysokości 4 cm stojący kołnierzyk i 5—5 kołnierzy z czerwoną lamówką, zakrywające ramiona w formie pelerynki (najkrótsza 22 cm, najdłuższa — 42 cm). Wierzchni kołnierz był po obu stronach haftow any czerwonym i zielonym haftem, posiadał monogram właścicielki i datę (rok), a na reszcie powierzchni kwiaty. Płaszcz spinany był dwiema stalowymi sprzączkami w formie rozety i przypominał najzupełniej płaszczyk stylowy z epoki biedermeieru, jakkolwiek krój jego wzorowany był na kroju holenderskiej hoiki. r Ryc. 15. Biała chusta muślinowa. Stary Przylep, powiat pyrzycki. XIX w. 25 �Stroju dopełniały: haftowana, sztywna kreza z batystu, raczej niewielka, sznury bursztynów, wiązane z t y ł u szeroką, wzorzystą aksamitką i mufka z niedźwiedziego futra. Chusta przeciągnięta przez mufkę, kupna, tiulowa, a z okazji żałoby batystowa, posiadała na rogach nieraz wyjątkowo piękny haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. Był to zazwyczaj motyw drzewa z ptaszkami na gałęziach, nazwisko właścicielki i data (rok), (ryc 17). M o t y w ten również wypełniano nieraz realistycznie u j ę t y m motywem kwiatowym, przeszczepionym z haftu miejskiego. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. XIX w. Rozdział V I I I WYTWÓRCY I MATERIAŁY Materiały, z których wyrabiano odzież, były dwojakie, domowe i kupne. Do w y ­ robów przemysłu domowego należało tylko płótno na koszule i pasiak na spódnice. Jak poświadczają wykopaliska w Gdańsku, technika tkactwa pasiakowego znana była na Po­ morzu w X I I w . , a jak wspomniano poprzednio, Pyrzyczanie uznawani byli powszechnie jako 20 �najlepsi tkacze sukna na Pomorzu już w X V I w. Z materiałów kup­ nych natomiast robiono gorsety i płaszcze oraz z kupnych jed­ wabi i tiulów fartuchy. Wyroby dziewiarskie, jak pończochy i r ę ­ kawice robione na drutach, nale­ żały do zwykłych zajęć domo­ wych, podobnie jak i krajki do torb sporządzane na specjalnych deseczkach tkackich znanych na całym Pomorzu od czasów przed­ historycznych. Szyciem nato­ Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chuście do mufki z 1867 r. miast spódnic, gorsetów i płaszczy zajmowali się krawcy; jak wspo­ mniano przedtem b y l i n i m i Polacy, którzy słynęli np. z wyrobu gorsetów. Gorset musiał być tak obcisły, iż m i a r ę brano wprost na gołym ciele. Zdobieniem natomiast chust, torb i fartuchów t r u d n i ł y się specjalne hafciarki, bardzo nieliczne zresztą, u których zawód ten był dziedziczny, przechodził bowiem z matki na córkę. Rozdział I X HAFTY I ZDOBINY Rjc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego XIX w 27 �Specjalnego omówienia wymaga pyrzyckie zdobnictwo hafciarskie, które jak przed­ tem wspomniano, uważa się za miejscowe, nie mające ze strojem obcym nic wspólnego. I t u jednak wykazuje ono pewne zróżnicowanie, zależnie od swej fazy pierwotnej, sto­ sunkowo najczystszej, oraz od fazy późniejszej, wynikłej na skutek w y m a g a ń przybyszów, a więc już zmienionej. Haft ten można podzielić na jedwabny haft roślinny oraz na haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. J e d w a b n y h a f t r o ś l i n n y występuje na chustach, fartuchach, torbach, podwiąz­ kach. Za zdobienie pierwotne, analogiczne do zdobień na meblach tak pyrzyckich jak i jamnieńskich uważać można haft, który aczkolwiek wykazuje w p ł y w y stylu historycz­ nego, a w t y m przypadku rokoka, jest niemniej przetworzony przez artystę ludowego w sposób bardzo swoisty — na kompozycję, której cechą zasadniczą jest l i n e a r y z m i związana z n i m przejrzysta delikatność. Linearyzm ów polega na wyszyciu samego k o n t u r u m o t y w u zdobniczego ściegiem kreskowym, czasem sznureczkowym, ale środek jego rzadko kiedy bywa w y p e ł n i o n y haftem. Kontur ten jest przy t y m w y ­ bitnie niespokojny, postrzępiony, posługuje się zygzakiem, czy miotełkowatymi rzucikami lub wirującymi strzępkami. Jego porwana linia i subtelnie skomponowana całość dość wiernie odtwarza nastrój i wdzięk stylu rokoka. Ażurowość podkreśla jeszcze często użycie rzucików z jodłowej gałązki, maleńkich gwiazdek i kropek. M o t y w e m zdobniczym bywa wówczas rokokowy kosz w delikatną kratę, a na n i m osadzona płasko duża margerita, motyw abstrakcyjnej róży otoczonej tulipanami lub inny zygzakowaty okrąg, na ogół Rvc. 19. Haft jeduahny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 2« �Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. bez użycia gałęzi roślinnej (ryc. 18). Obok koszów widzimy tak typowy dla haftu pyrzyc­ kiego tulipan, różę, goździk o wymiarach dość dużych i dość gęsto położonych obok siebie, tak że raczej z b ę d n y m staje się użycie jednolitej gałęzi roślinnej łączącej poszcze­ gólne kwiaty. Falisty pas czy gałąź kwietna rozwija się jedynie wzdłuż prostych brzegów chusty. Na okazje bardziej uroczyste wyszywano dodatkowo chustę cekinami, tak że wyżej opisany haft zagęszczał się masą błyszczących krążków, wśród których prze­ zierały promieniste gwiazdy czy margerity w schodowatych otokach, tulipany, palmetowato rozwinięte goździki, jodełki i kosze (ryc. 19). Ów linearny haft kreskowo-sznureczkowy stanowiłby niejako pierwszą fazę haftu pyrzyckiego, który z biegiem czasu przechodzi swoistą ewolucję; kontur bowiem jeszcze w dalszym ciągu niespokojny zaczyna się wypełniać w całości haftem płaszczyznowym. M o t y w y kwiatowe dostają środki wykonane ściegiem płaskim i otoki obrzeżone jeszcze ciągle zygzakiem kreskowym, do czego specjalnie nadają się margerity, jakkolwiek'na przykład i serce ma charakterystyczny schodowaty kontur oraz jest zwieńczone u góry dwiema gałązkami z świeczką pośrodku (ryc. 20). W końcowej fazie kontur zygzakowaty zanika, haft staje się spokojny, niejako statyczny, duże motywy kwiatowe o falistych brzegach leżą gęsto przy sobie; przeważa t u róża, tulipan, serce, lecz haft jeszcze ciągle potraktowany płaszczyznowo działa przez to estetycznie i w sposób pełen u m i a r u (tabl. I I ) . Jak się zdaje, pod w p ł y w e m w y m a g a ń przybyszów , o czym relacjonują hafciarki, zdo­ bienie chust zaczyna się degenerować. Haft bowiem płaszczyznowy staje się r ó w n o ­ cześnie malarski. M o t y w y kwiatowe bywają cieniowane i haftowane jak zwykle czerwo7 29 �Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. n y m czy niebieskim jedwabiem, dostają środki wypełnione swoistymi kompozycjami, wyszytymi jaskrawą zielenią lub o r a n ż e m (ryc. 21). Do tego dochodzą u ż y w a n e od parady cekiny oraz złoty sznureczek obrzeżający falisty zarys kwiatu, tak że całość robi się prze­ ładowana i nieestetyczna, dostosowana natomiast do bogactwa i wystawności stroju (ryc. 22 i 23). Haft roślinny, o k t ó r y m mowa, znany też w pewnych okolicach Brandenburgii, przypomina może nieco hafty kolorowe, gęsto stłoczone na dawnych gorsetach pszczyń­ skich, aczkolwiek te drugie działają bardziej delikatnym wzorem, podobnie jak znacznie delikatniejsze są też wyszycia krakowskie czy zalipiańskie. Natomiast haft na chustach pyrzyckich łudząco przypomina w jego środkowej fazie haft słowacko-węgierski; przy­ pomina mianowicie swą b a r w ą i krasą stylizację dużych m o t y w ó w kwiatowych, jak róży, goździka, tulipana, gęsto stłoczonych obok siebie, bez użycia osi oraz często stosowa­ n y m czerwonym kolorem na czarnym tle. Wyszycia takie występujące na wspaniałych kożuchach węgierskich, wykonane wełną, na czepcach lub też jedwabiem na fartuchach nasuwają bliskie analogie. Podobną stylizację wykazuje też haft czeski, dochodzący aż do okolic Chebu. T a m znowu typowe są kosze z płasko potraktowaną m a r g e r i t ą czy różą o dużych wymiarach (bez gałęzi) jak w Pyrzycach, aczkolwiek kolorystycznie grawitują raczej k u zestawieniom niebiesko-czarnym, typowym dla zachodu. H a f t k r z y ż y k o w y . Wyjątkowo piękny bywa haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową na chustach żałobnych i ślubnych, z tkwiącą w wazonku gałęzią z ptaszkami po bokach, rozwiniętą w symetryczne drzewo (str, 5). Obok tego jednak, jak świadczy wzornik 50 �Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. (ryc. 24), pojawiają się też inne motywy roślinne, np. kosze kwietne czy gałązki drzew rozwinięte w sposób realistyczny, następnie motywy sakralne, jak gwiazdy, architekto­ nicznie rozwinięte ołtarze, wieńce z koroną u góry, a nawet ulubione sceny o charakterze biblijnym, jak Adam i Ewa pod drzewem, krucyfiks z dwiema M a r i a m i , św. Florian itp. Ponadto pojawiają się same motywy antropomorficzne i zwierzęce (ptaki, baranki lub l w y i gryfy), wykonane jednak t e c h n i k ą cieniowaną na wzór miejskich haftów. Naj­ piękniejszym, o najstarszych tradycjach w zasięgu ogólno-światowym jest oczywiście haft pierwszego typu, t j . wazy z p a l m e t o w a t ą gałązką, zazwyczaj z ptaszkami, jakkolwiek na ogół haft krzyżykowy ma w stroju pyrzyckim minimalne zastosowanie, bo tylko na żałobnych lub też ślubnych chustkach przy mufce. Wszystkie hafty pyrzyckie pochodzą z X I X w., są bowiem zazwyczaj datowane, acz­ kolwiek, jak wspomniano wyżej, drzewko życia w hafcie krzyżykowym jest niewątpliwie starszego pochodzenia. Odpryski natomiast historycznego haftu krzyżykowego spotyka się wzdłuż całego wybrzeża zachodniego w mniej lub bardziej ludowych odmianach, a więc w Nowogardzie (z r. 1711), Dobropolu Kamieńskim, Gryfii, Grzymiu meklemburskim, w puszczy liineburskiej, Brunświku, Hesji; ten pas północny posiada bardzo jednolity charakter zdobnictwa krzyżykowego. O hafcie krzyżykowym na Kaszubach dziś już nie­ stety nic nie wiemy, spotykamy go natomiast w centralnej Polsce (Opoczno), na Kur­ piach, jak w ogóle na p o ł u d n i u w hafcie polskim, u k r a i ń s k i m a także na Węgrzech, Słowaczyźnie, Morawach i dalej. 51 �Ryc. 25. Haft jedwabny na chuście 7. powiatu pyrzyckiego, XIX w. Haftowane pończochy i rękawice są, jak wspomniano, charakterystyczne dla krajów północnych, t j . dla Skandynawii, Danii, Finlandii, pojawiają się też na L i t w i e , jak i na zachodnim wybrzeżu, jakkolwiek zdobnictwo to różni się od pyrzyckiego. Pyrzyckie pończochy wzorem geometrycznym przypominają północne motywy, natomiast roślinne ich wyszycie stanowi całość ze zdobnictwem występującym na chustach, jest bowiem płasko potraktowane w duże wzory kwiatowe. Jakkolwiek północne rękawice były wykony­ wane na drutach i wiązane z wzorem wrabianym, czy t e ż — j a k futrzane — wyszywane w motywy florystyczne, niemniej motywy te były odrębne od pyrzyckich. Najbardziej może wiążą się z pyrzyckimi pończochy litewskie, lecz motyw wyszywanej gałęzi roślinnej jest t u potraktowany bardziej realistycznie i jest cieniowany. Tak więc mając przed oczyma całokształt zmian, j a k i m ulegało zdobnictwo pyrzyckie, stwierdzić trzeba, że wykazywało ono bardzo swoisty charakter, którego cechy jak wybitna płaszczyznowość i dekoracyjność, duże rytmiczne motywy kwiatowe pozbawione osiowej gałęzi kwietnej, z nader n i k ł y m centralnym motywem narożnikowym, raczej u k r y t y m na chuście — pozwoliły na włączenie go raczej do grupy zdobnictwa polskiego a także południowego, czesko-węgierskiego. Liczne w p ł y w y , jakie się krzyżowały na sło­ w i a ń s k i m Pomorzu, nie tylko polskie, ale czeskie i węgierskie, a obok tych — północne, wytworzyły swoistą k u l t u r ę zdobniczą. W kulturze tej przeważają wspomniane elementy pochodzenia południowego, akcentując jej organiczną łączność z całością obszarów sło­ wiańskich, a zwłaszcza polskich. �T a b l i c a III DAWNY STRÓJ PYRZYCKI Rekonstrukcja Mai. M. Orłowska �u Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Źródłami, j a k i m i można było się w obecnej pracy posłużyć, były tylko publikacje nie­ mieckie, z których drogą ż m u d n y c h dociekań trzeba było wyłuskać celowo zatarty obraz dawnych procesów historycznych oraz mechanizm powstawania pewnych zjawisk k u l t u ­ rowych. Nie miejsce tutaj na przeprowadzanie polemiki z rasistowską n a u k ą niemiecką na temat „urdeutsches Wesen" stroju jak i k u l t u r y ludowej na Pomorzu, z uwagi na niemożność przeprowadzenia całego przewodu etnograficznego, dotyczącego jej powstania na ongiś polskich ziemiach. Podstawowym zagadnieniom bowiem, j a k i m są w t y m przy­ padku problem)^ osadnicze, należałoby poświęcić osobne studium, co przekracza jednak ramy niniejszego wydawnictwa, niemniej źródła te są dość liczne, jak potwierdza załączony wykaz literatury. Natomiast nie można było z uwagi na długotrwałe procesy niwelacyjne w X I X i po­ czątkach X X w. znaleźć żadnych reliktów stroju w terenie. Cennym u z u p e ł n i e n i e m będą źródła dla opracowywanego stroju kaszubskiego, wykażą one bowiem, jakie związki prze­ t r w a ł y między dawnym strojem pyrzyckim a kaszubskim. 35 �LITERATURA 1. L'art populaire hongrois, Budapest 1918. 2. Baltische Studien t. I—57, Stettin, do 1940. 5. Bernouilli, Reisen durch Brandenburg, Pommern usw. in den Jahren 1777 und 1778, Leipzig 1779, str. 54, II, str. 170. 4. Berghaus; Landbuch von Pommern, 1868, t. I I , 3, 476, 804. 5. Brüggemann: Ausfürliche Beschreibung von Vor-und Hinterpommern, Stettin 1779, t. 1 — 3. 6. Chelopeus, De Pomeranorum regione et gente 1574, wyd. Zinzow, Pyritz 1869, str. 51. 7. O. Glazer, Die Niederländer in der brandenburg-preussischen Kulturarbeit, Berlin 1939. 8. R. Holsten, Aus dem pyritzer Weizacker, Stettin 1914. 9. R. Holsten, Kopftuch u. Mütze. Monatsblätter, Stettin 1911. 10. Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. IV, str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. Por. też Hottenroth, Album der deutschen Trachten, str. 722. 11. Z. Kaczmarczyk, Kolonizacja niemiecka na wschód od Odry, Poznań 1945. 12. T. Kantzow, Chronik von Pommern 1897. 13. Karpowsky, Chronik von Pyritz, Pyritz 1855. 14. A. Kretschmer, Deutsche Volkstrachten, Leipzig 1864, pl. 9. 10. 15. T. Lehr-Spławiński, Zachodnia granica językowa Kaszubszczyzny w wiekach średnich. Slavia Occidentalis, 16. Poznań. 16. Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński, Kaszubi, Kultura ludowa i język, Toruń 1934. 17. Micraelius, Sechs Bücher vom alten Pommernlande, Leipzig-Stettin, 1723, VI, 428. 18. J. Mitkowski, Pomorze Zachodnie w stosunku do Polski, Poznań 1946. 19. Monatsblätter d. Gesellschaft für pommersche Geschichte u. Altertumskunde, t. I —- 30. Stettin. 20. Peasant Art in Austria and Hungary, London, The Studio, 1911. 21. Peasant Art in Sweden, Lapland and Iceland, London 1910. 22. Pomerania, wyd. Gaebel, Stettin 1908, I I , 186, cyt. z Holstena. 25. Pomorze Zachodnie, wyd. Instytut Zachodni, Poznań 1949. 24. J. Przeworska, Ubiory ludowe, Warszawa 1954. 25. A. Schröder, Bemalter, Hausrat, Leipzig. 26. B. Stelmachowska, Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946. 27. Strój z Jamna pod Koszalinem, Polska Sztuka Ludowa zesz. 7, 1954. 28. M. Wehrman, Geschichte von Pommern. Gotha 1904. 29. M. Wehrmann, Friedrich der Grosse als Kolonisator in Pommern, Pyritz 1897. 34 �P E 3 I O M E IlbiiKiiUKHM mma, Kpaii, npimafljieacaji Ha3BaHne KOToporo n p o w c x o f l M T OT c J i a B H H C K o r o n bi p o — I I I e n H H C K O M y K H a j K e c T B y , r # e u a p c T B O B a j i a n o 6 o n H a a JIMHHH I I H C T O B , j^vmacrma. K o r ^ a c j i e , q o B a T e j i b H O HCTHHHO n o J n s c K a a IIoMopŁe KHHJKecTBo M 3 a n a A H o e B 1637 oHa B b m e p j i a n e p e i m i M BO B J i a ^ e H M e ilpyccMM, r., nbiJKHUKoro Kpaa HeoSxOflMMOCTb npMB03a Tax AByx c nojibCKoii jxpymx M3 CBepx Kpaii. Toro, Me^Ba orpoMHLix 03ep: nOCTOaHHBIX MejIHOpaiJHM. 3 T O HacejieHMa ntiJKimKHM HajiHHHe u CTpaH, aBJiaJIOCb KOTopoe B ypojKanHbin BOMH, M STO B 6oJibinoM n p M B 0 3 H O B b l X KOJIOHHCTOB. K o J I O H H C T b l r r p H X O A H J I J l r J i a B H b I M o 6 p a 3 0 M a IIlBeuMM, HexocjioBaKHM, BeHrpHH repMaHCKwx CTpaH KaK CaKCOHHa B M e H b i n e M C T e n e H M M3 w. ftajKe H 3 IIlBeHHapHK, a M BecTcbajiMa. npWHHH BCJieACTBHe n a c T b i x KSK M C H e M e u K o i ł c r o p o H b i 3acTaBjiajio n p o B e c r a TO e c T b r o j u i a H ^ M M , ^ j i a H A p M M M <J>pii3HM, Bbi3biBaJin OCHOBHblX nepecejiajiocb nacTŁ B O A H a a CMCTe- M IIjioHCKOro OAHOK W3 OXOTHO Majio 6BIJIO HacejieHMa ^einracKoe cocTaBHaa K&K B p a H ^ e H G y p r c K o r o M a p K r p a c p C T B a . <£>n3H0rpacpHa CTpamsi, a B ocoSeHHOCro Ma nnie- BMecTe OTJiMHHbie M3 MacniTaGe HjwflepJiaHflOB, <3?pamijm, A H T J I H H , c TeM n 3 3 a n ą n ; H 0 - cneuMajiHCTbi no BOAHBIM o6yneHHbie sTOMy Ha p o A H H e , r o J i j i a H A H b i H <I>pH3bi K 0 J i 0 H H 3 0 B a j i H Bce M o p c K o e no6epe?Kbe, a TaKJKe S o J i b i H M H C T B o pe*mbix n o S e p e j K H H . O H M n o a B M J i M C b T a K J K S B rrt>iXCMHKOM K p a e , n p M B e 3 e H b i H a BOflHbie p a o o T b i n p n o c y u i a H H H penHbix GOJIOT O A P B I pa6oTaM, paBHo K a K pa3JiHB0B M y j K C K O i i A B y x B b i u i e y n o M a H y T b i x 03ep M p e K H3 HHX BbiTeKaioiinra. H a p a A OTJiHHaeTca 3 a M i n e B b i M M JIMSO c y K O H H b i M H K O P O T K M M M H i T a H a - M M , B b i c o K M M H MJIM H M 3 K M M M c a n o r a M H c n p a j K K O H , n y j i K a M M M c i o p T y K O M H a A e B a e M b i M H a J K H J i e T K y . 3 T O T c i o p T y K ( p n c . 8 M 9), T e a m o r o i r s e T a Ha KpacHOH noAKJiaAKe, c KpacHbiMM oTBopoTaMH BoeHHofł M OTopoHKaMM, HacTHHHO noApascaeT nxuHejiM. TOJIBKO rojiySoM I). CTapramaa c e p M a r a T e M H o c M H e r o HBeTa MecTHoro npoHcxoacAeHHa, 6e3 BopomuKa M 3acrejKeK M 3 B e c T H a n o o n M c a H H M M p e K O H C T p y u p o B a H a Ha TaSji. I I I . H a p a A B O c n o j i H a e T K p y r j i a a m j i a n a Ha r o j i o B e , UMJIMHAP M J I H M e x o B a a n i a n K a . B e c b H a p a A B O 3 H M K B n o 3 A H e i v i n e p M O A e , o c o G e H H o njiam c H a n i H B ciopTyK KOH 3 a H M C T B 0 B a H OT c T a p M H H o r o H a p a A a CTarnBaiomeM ero B noace „urdeutsiches Wesen" KaK HayKa, HO Ha H a p a A - M cjieAOBaTejibHO STO T m a T e j i b H o KOCTIOM 3 a n a A H O r o X e H C K H H oneHb c3aAH, KaK CMJibHO H a n o M M H a e T (Ta6ji. nbrraeTca HMHTO H e A0Ka3aTb yKa3braaeT pacucTCKaa BbrreKaeT H3 noApo6Horo CPPH3MHCKHM H a p a A ' . KOCTioMa, Te xce B o c e M b nbUKMuxMH Haronroił M3 n e T b i p e x RJisi H a p a A a SoraTaa p a 3 y K p a c K a HbiMM pnHHoro HapaAa Hbie MaTepnajie. Ha HacejieHwe A o O a B J i e H M a M M SBIJIH: Ha HacTeii rojuiaHACKHe nenubi. njiaTKax u (pwc. Topa3AO a TaKJKe II) Henen; no3AHeMuiMMM H 3Toro HapaAa 1). nepBHHHO HanoMMHaeT cyMKH. OneHB 3 a H M C T B 0 B a H a OT GBIJI Ha- ^onoji- HecymecTBeH- K a K cBHAeTejibCTByiOT HCCJieAOBaHHa <I>pii3HMCKo-nbiJKMr!;KiiM H a p a A MycpTbi, 7), (puc. MycpTa, n o A B a 3 K n u 6apxaTHbie n y j i K a x (Ta6ji. nojibCKoro HacejieHMa, niHBKH paBHo KaK HoBoe KopceT OT 3 a T b i J i K a HapaA KopoTeHbKMx, oneHb IOSOK, T e JKe B b i n y c K a e M b i e H H 3 0 M p y 6 a x n 3T0T H a p a A ero n p o w c x o j K A e H M a , BO3HMKIHMM BCJieACTBue KOJioHM3aij;MM. KpoxMajieHHbix H c6opHaTbix 3aKJiaAaHHbie Ha repMaHCKaa coBceM crra- npoBeAeH- jnmieH c y M K u H n o A B a 3 0 K , K a K STO BMAHO H a H J i J i i o c T p a i i H H ( p u c . rrpoHcxoAHjio, no B e e n BepoaTHOCTH, H3 KaeT H3 M e c T H b i x MCCjieAOBaHHM, n o c e j i n j i o c b jiHuib B XIX OjibAeHBypra n, Bbi- 6). K a K STO B b i T e - cTOJieTHH B n b i H o m K O M p a i t o H e . 55 �MecTHfciM nbixMijKKM ocHOBaHHH HapHA KOToporo OH nojiŁCKoro 6biji Hac6JIGHMH peKOHCTpynposaH M3BecT6H (Taßji. I I I ) , a TOjibKO HTO no onwcaHMM, xacaeTCH Ha cpoTopracpHii, jiMiHb TCJibKO ( p p a r M e H T b i Hapn^a 6 b i j i n H a ñ f l e H b i ( p u c . 2 , 3 ) . K a K OH B b i r j i a f l e J i B n e J i o M M05KHO BblBeCTM Ha OCHOBaHMM CHHMKOB H a p O f t H O r O KOCTIOMa H 3 C O C e f l H H X paílOHOB, a HMeHHO CTapraflCKoro H rpbidpnirKoro. H a S T H X CHHMKax OH coBepnieHHO HanoMnnaeT "apynie HapoflHbie HapHAbi nojibCKoro HacejieHMH I I o M o p b H B X I X CTOJieTHH ( p u c . 4, 5). C a M o ñ C T a p u i e i ł H a c T b K ) B c e r o H a p H ~ a ; a H B j i a e T C H 6 j i y 3 K a nop, K o p c e T , T M n a n o H x o , one/ąoBaTejibHO BeCbMa npMMMTHBHOÍÍ KpOÍlKH (pUC. 7), H3BeCTH0Íl VJKe B n p e f l H C T O p H H e C K O M 6 p O H 3 0 B O M nepnofle. CnMCOK MJIJIROCTPArCMÏÏ K ntDKMITKOMy HAPH,Hy PMC. 1. K 0 " n 0 H M 3 a T 0 p C K M M PMC. 2. I T j i a T O K PMC. 3. B e j i a n PMC. 4. M e c T H b i M PMC. 5. M e c T H b i i i H a p a f l nbKKMnKMM HapHfl. XIX B. CBH3aHHfaiiî H a J i 6 y — cpparivieHT MecTHoro nbDKMUKoro Hapa,H,a. X I X B. i n a n o H K a , CTapMHHbiM TOJIOBHOM y 6 o p — c p p a r i v i e H T MecTHoro ntiscMUjKO-KauiyoCKoro Hapa#a. X I X B. Hapafl nostHjibix jnofleü). (fljia 1860 r. TocjiaB, CyxaHyBeK, rpbicpnnK'/iM CTaprapflCKwii paftOH. X I X B. paüoH nbiJKMUKoro p a M O H a . X I X B. Lienen., 4. roÔKa; n o P . T o j i C T e H y . PMC. 6. I l e p B M H H b i í i BH/J K O J i O H H 3 a T O p c K o r o PMC. 7. B b i K p o i i K M : PMC. 8. K o j i o H M 3 a T o p c K M M n b i J K n n K M i i H a p H f l , 1864 r . "JKeHCKMH H a p a f l (no KpeTHMepy) KojiOHM3aTopcKHH nbiJKnn,KMfi napaß, 1864 r. M y j K C K o i ł H a p n f l (no KpeTHMepy) PMC. 9. PMC. 1. 6 j i y 3 K a 10. T I j i a T O K M e H e e JKMU;KMM Tun JKGHUJJMH. c BÍIUIMBKOM H a 3a?KMTOHHbix paüOH). X I X PMC. 11. PMC. 12. C T a p M H H w ń n e n e n , H a p a ^ a , M3 2. KODCCT, 3. noHxo, yrjiax. O6OMX X I X B. BaiecKO-JIeTHMH (nbi- B. KojioHM3aTopcKMñ Hapaa flua o^eBaeMbiił npM npnnacTMM. noscMjibix steHinim. XIX CpparMeHT B. KOJi0HM3aTOpcKcro Hapafla nbiJKMi^Koro paííoHa. X I X B. PMC. 13. . Ę o f o B O H H b i e Hbie PMC. p u , nacrai KOJiOHM3aTopcKoro HapaflHbie MexoBbie Hapafla: nepnaTKM, lenen. ofleBaeMbiñ npM npnnacTMii M B 14. B e j i b i e cBa,a;e6Hbie n e n n b i c S e j i o i i B b i u i H B K K O M . E s K e c K O - J I e T H M H . PMC. 15. B e j i b i i i TiojieBbiM PMC. 16. C y M K a c PMC. 17. B b i n i M B K a K p e c T O M PMC. 18. I J i e j i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbUKMUKoro paöOHa. XIX B. PMC. 19. H T e J i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMUKoro paiíOHa. XIX B. njiaTOK. O r a p b i i i I I j K M j i e n , n b i J K M i ; K o r o BbiuiMBKOM n b i j K i i u K o r o Ha nJiaTKe paiioHa. c 1867 PMC. 2 0 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMn,Koro PMC. 2 2 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa njiaTKe PMC. 23. I I I e J i K O B a a BbiniMBKa Ha PMC. 24. 06pa3en. BMIIIMBKH KpecTOM, BbiniMBKa Ta6jinna I . BocKpecHbiii ceBepHbix TaßjiMiia I I . 1. TaSjiMtta KapTa Ha KpecroM, 1863 nbUKMUKoro CTapbiii JKCHCKMM Hapsfl IIjKMjien. pańoHa. SanaflHoro HapHfl IIoMopbH B. X I X B. B. B. B. IIjKMjien njiaTKe nbijKMintoro nbiJKMUKoro pañOHa n b U K M i ^ K o r o p a f ł o H a . PMC. PMC. paiioHa B. r. 2 , 3. n y j i K M , 4. H a p n ^ H b i i i n j i a T O K , CTapbiii paiioHa. X I X paííoHa. X I X paiioHa. X I X JKM3HM, H a r., ^ e p e B o I I I . / I p e B H M M nbijKMi^KMM I. KapTa nbUKnuKoro XIX B. njiaTKe nbiJKMUKoro pañOHa. XIX OKpecTHoCTeií pyKaBMqa, TPayp» njiaTKe MycpToü, XIX PMC. 2 1 . I I I e J i K O B a a Ha BocKpec- n y j i o K , njiaTOK, cyMKa, noflBH3Ka n w j K w q K o r o 5. panoHa, M BOCKpeCHbiü M. Ha CTp. 3. MyjKCKOií Hapafl M3 OpjiOBCKaa. njiaTOK fljiH nojKMJibix rKemuMH w na JleBaHJioBCKan. 1 ( P e K O H C T p y K i í M H ) . PMC. M. OpjiOBCKan. c H3biK0B0ií rpaHMn,eñ K a m y ö c K o r o Kpaa (no T. Jlep-CnjiaBMH- CKOMy). KapTa II. PacnojiojKeHMe KOjioHH3aTopcKoro n b i j K M i ^ K o r o H a p a ^ a , n p M M e M y í M T b m a e T C H MCCTHMM H a p a ^ (MeCTHOCTM 6 b I J I M U O f l H e p K H y T b l BO.TIHMCTOÍÍ JIMHMeM). COÍEPiKAHME BcTynjieHMe — PMHecKaa IV. fla OnMcaHMe — napada — c o c T O H H M e H a p a f l O B H a M C C J i e ^ y e M o í i T e p M T o p M M — C T p . 7. I I . HCTOCTp. 8. CTp. 19. V I . O n n c a H H e s c e H C K o r o n a p a d a — XapaKTepMCTMKa CTp. 2 1 . VIII. MCTOHHMKOB — CTp. B o6mMx 18. V. nepTax McnojiHMTejiM M MaTepwajibi CTp. 33. noHBJiaeTca Hapafl — I I I . T p a H n n a MeCTHOCTM r ^ e M y j K C K o r o H a p a s a B OÖIUMX n e p T a x — •»ceHCKoro H a p a ^ a X. C T p . 5. I . H a c T o a m e e xapaKTepncTMKa JIwTepaTypa — rioflpoSHoe — — CTp. CTp. CTp. 34. 20. 26. onMcaHMe VII. IX. CTp. MyjKCKoro IIoflpoSHoe BbiuiMBKM — 17. Hapa- onncaHMe CTp. 27. �SUMMARY PEASANT COSTUMES I N T H E P Y R Z Y C E D I S T R I C T The Pyrzyce land, the name of w h i c h is derived from the Slavonic pyro, meaning ,,wheat", belonged to the ancient principality of Szczecin which was ruled by a junior branch of the Piast dynasty, that is a t r u l y Polish dynasty. After its extinction i n 1637, the principality of Szczecin passed, together w i t h Western Pomerania, to Prussian rule as a part of the Brandenburg Mark. The physiographical character of the country, and especially the water system of the Pyrzyce district w i t h its two big lakes, the Miedwia and the Płońskie Lake, involved the construction of large scale canals and ditches which had to be constantly maintained and preserved. This was one of the main reasons for bringing i n foreign settlers who, i n fact, w i l l i n g l y came to the fertile soils of Pyrzyce. I n the second place, the rather sparsely populated country, owing to frequent wars both on the Polish and the German side, demanded the settling of the area on a large scale. The settlers came chiefly from the L o w Countries, that is the Netherlands, Flan­ ders, Frisia, but also from France, England, Sweden, Bohemia, Hungary, and even Switzerland as well as from the Western German provinces such as Saxony and West­ phalia. First rate irrigation experts such as the Dutchmen and the Frisians who had much opportunity to learn the dyke construction i n their own countries colonised the whole coast area as well as most territories adjoining the river banks. They undertook the work of building canals and ditches over the river swamps of the Oder and the marshy lands connected w i t h the two above mentioned lakes and their tributaries. The characteristic features of m e n ' s dress of the Pyrzyce district were short trousers, made of suede or cloth, h i g h boots or low buckled shoes, stockings, and a jacket w o r n over a waistcoat. This jacket (Fig. 8 and 9), dark w i t h a green l i n i n g , w i t h red lapels and bindings was modelled on a m i l i t a r y coat. Only the blue jacket was taken over from the ancient local dress (Table I ) . On the other hand, the old long coat, w h i c h was blue and also of local origin and which had no collar and no fastenings, is known only from a reconstructed description. The dress was completed by a round hat, tophat or a fur cap. The whole dress is of late origin, especially the coat gathered into a half-belt at the back. Therefore there is no ground for the theory of the ancient Germanic origin, of Urdeutsches Wesen of this dress, so vigorously advocated by the racist German science. M u c h more convincing is the theory of Western European origin of the dress i n question which gradually established itself during the long process of the settlement of the area. W o m e n ' s dress of the Pyrzyce area, as our analysis shows, greatly resembled Frisian dress, chiefly owing to the very short, stiff and rather pleated skirts of w h i c h eight were worn, and also owing to petticoats, showing below (Fig. 1). W i t h this a low piece corset was worn (Fig. 7), while the bonnet resembled Dutch bonnets worn on the back of the head. Rather late additions, quite untypical of the dress, were the muff, garters, and velvet laced bags. Very rich ornamentation connected w i t h the said dress and found on kerchiefs and stockings (Table I I ) , was taken over from the ancient local Polish dress. This is clearly shown by our material. As can be seen from the illustration (Fig. 6), the original Frisian 57 �Pyrzyce costume had embroidery neither on the dress nor the muff, bag, nor garters. These people came most probably from the Frisian t o w n of Oldenburg, and, according to the local records available, settled there as late as the X l X t h century. On the other hand, the local dress of the Polish population is only k n o w n from descriptions, according to which reconstructions were made and as far as photographic material is concerned, only fragments have been found (Fig. 2 and 5). The appearance of the f u l l Pyrzyce costume can only be inferred on the basis of the photographs of the peasant dress from neighbouring districts such as that of Stargard and Gryfice which greatly resembled other peasant dress worn by the Polish population of Pomerania i n the X l X t h century (Fig. 4 and 5). The oldest i t e m of the whole costume was the blouse of poncho type, which was w o r n under the corset of a very old and primitive cut known even as early as the prehistoric Bronze Age. L I S T OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. The Pyrzyce settler's dress. X I X c. 2. A kerchief tied round the forehead — a fragment of the local peasant costume. X I X c. 3. A small white cap, former headcovering forming an item of the Pyrzyce-Cassubian dress. X I X c. 4. Local dress (for the elderly) from Suchanówek, the district of Stargard. X I X c. 5. The local dress of 1860, Gosław. the district of Gryfice. 6. Former appearance of the settler's dress from the P3Tzyce district. X I X c. 7. Cut: 1. blouse, 2. corset, 3. bonnet, 4. skirt (according to R. Holsten). 8. The Pyrzyce settler's costume of 1864. Women's dress (according to Kretschmer). 9. The Pyrzyce settler's costume of 1864, Men's costume (according to Kretschmer). 10. Kerchief of poorer women, embroidered at the corners. Brzesko, Letnin. X I X c. 11. Settler's dress for Holy Communion. X I X c. 12. Former type of bonnet for the elderly — settler's cut of the Pyrzyce districL X I X c. 13. Accessories to the settler's costume: a bonnet for Holy Communion and the festive Sunday fur gloves, stockings, kerchief, bag, and the garter of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 14. White bridal bonnets, white embroidered. Brzesko, Letnin. X I X c. Fig. 15. A white tulle kerchief. Stary Przylep, Pyrzyce district. X I X c. Fig. 16. An embroidered bag of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 17. Cross - stitch embroidery of 1867 on a muff handkerchief. Fig. 18. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 19. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 20. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 21. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 22, Silk embroider)' on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 25. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 24. Pattern for cross-stitch embroidery from Stary Przylep. Cross-stitch embroider) of 1863, representing tree of life, on a kerchief of the Pyrzyce district, page 3. Table I . Women's Sunday dress from the Pyrzyce district and men's Sunday dress from the northern part of the Pyrzyce district. Painted by M . Orłowska. Table I I . 1. gloves, 2 and 5. stockings, 4. festive kerchief, 5. kerchief for the elderly and mourning kerchief, Stary Przylep. Painted by Cz. Lewandowska. Table I I I . The old dress from Pyrzyce dictrict (reconstruction). Painted by M . Orłowska. Map I . Map of Western Pomerania with linguistic boundary of the Cassub country (according to T. Lehr-Spławiński). Map I I . The area of the Pyrzyce settlers' costume, including the local dress. 7 CONTENTS 1. Introduction p. 5— 2. The present position of the peasant dress on the area under investigation p. 7 — 3. Historical development of the Pyrzyce dress p. 8— 4. The area and distribution of the costumes studied p. 17 — 5. General description of men's costume p. 1 8 — 6. Detailed description of men's costume p. 1 9 — 7. General description of women's costume p. 2 0 — 8. Detailed description of women's costume p. 2 1 — 9. Producers and materials p. 2 6 — 10. Decorations and embroidery p. 2 7 — 11. Sources and their characteristic p. 3 3 — 12. Litera­ ture p. 3 4 — List of Illustrations. 5« �SPIS I L U S T R A C J I DO STROJU PYRZYCKIEGO Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 3. Biała czapeczka, „sans peine". Dawne nakrycie głowy miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. X I X z Suchanówka, powiat stargardzki. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Gosław, powiat gryficki. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. X I X w. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, %. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. X I X w. 8. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy (wg Kretschmera). 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (wg Kretschmera). 10. Chusta kobiet uboższych, haftowana na'obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). X I X w. 11. Strój obrzędowy z X I X w. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego, czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pjTzyckiego. XIXw. Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane. Brzesko-Letnin. X I X w. Ryc. 15. Biała chusta tiulowa, Stary Przylep, powiat pyrzycki. X I X w. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chustce do mufki z 1867 r. Ryc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 19. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 23. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Haft krzyżykowy z 1865 r. z „drzewem życia", na chustce z powiatu pyrzyckiego, str. 3. Tablica I . Strój niedzielny żeński z powiatu pyrzyckiego i strój niedzielny męski z północnej części powiatu pyrzyckiego. Malowała M . Orłowska. Tablica I I . 1. rękawica, 2., 5. pończochy, 4. chusta paradna, 5. chusta dla starszych i do żałoby, Stary Przylep. Malowała Cz. Lewandowska. Tablica I I I . Dawny strój pyrzycki (rekonstrukcja). Malowała M . Orłowska. Mapa I . Mapa Pomorza Zachodniego z granicą językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). Mapa I I . Zasięg stroju pyrzyckiego. SPIS TREŚCI Wstęp — 5 str. Rozdział I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze — 7. str. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju pyrzyckiego — 8. str. Rozdział I I I . Zasięg stroju pyrzyckiego — 17. str. Rozdział I V . Ogólny opis stroju męskiego — 18. str. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego — 19. str. Rozdział V I . Ogólny opis stroju kobiecego — 20. str. Rozdział V I I . Szczegółowy opis stroju kobiecego — 21. str. Rozdział V I I I . "Wytwórcy i materiały — 26. str. Rozdział I X . Hafty i zdobiny— 27. str. Rozdział X. Charakterystyka źródeł — 35. str. Literatura — 34. str. 59 �Mapa Pomorza Zachodniego, 7. zaznaczonymi grupami kostiumowymi omówionymi w tekście oraz z zachodnią językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). granicą ��ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1/ ¿s' 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Haliną Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1/ 1. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, l/ 2. Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, • / 5. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski. Część V. MAŁOPOLSKA: ]/1. 2. y 5. (/ 4. ] / 5. Roman Reinfuss — Strój górali szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki. W druku znajdują się: Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE 4. Janina Krajewska •— Strój opoczyński Część I . POMORZE 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1fe6f925f8421999a68e2b0f73ad40d.pdf 8575d644254fe761f2c216494719c268 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5653 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5255 Title A name given to the resource Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7 ;62 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N U S Z S T R Ó J P O L S K I E S A K A M O C K I N D T O W A R Z Y S T W O ll,,t// l O M I E R S L U D O Z N A W C Z E K I �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S I C V T H S R Ó A J N U S S Z R O K A W R 1 N A K Ł A D E M T J Ó W L U D O M A Ł O P O L S K A J S K P O L S K I E G O N A M D O O C M K I C 9 T O W A R Z Y S T W A Ł 5 A Y C H Z E S Z Y T 7 I E PIL O W R S K Zakład I Kuituroznawsrwa B ib 1¡o t Nr I n w e n t a r z o w y W 7 L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U f u c , ....^.aPP.J.Kfif c �A T L A S W Y D A W P O L S K I C H r A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A A D A M M R E D A K C Y J N Y : G L A P A, A M Ł O D Z I A N O W S K I , R O M A N R E I N F U S S , N N J Ó Z E F A K A Z I M I E R Z PIETKIEWICZ, T A D E U S Z S E W E R Y N , K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z R E D A K T O R N A C Z E L N Y : R E D A K T O R O K Ł A D K A P L A N S Z E U K Ł A D I M . M . A D A M S K A J Ó Z E E J Ó Z E F J E R Z E G O G R A F I C Z N Y D R U K A R N I A J E D N O B A R W N E K A S P R Z A K A - G A J E K G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I E G O B A R W N E P O Z N A Ń S K A K L I S Z E Z E S Z Y T U : A D A M A G A J E K , K U T R Z E B A , W K A R O L A K A A D A M A G L A P Y N A U K O W A P O Z N A Ń Z A K Ł A D Y P O Z N A N I U G R A F I C Z N E — K L I S Z E W I E L O B A R W N E D R U K A R N I A N a k ł a d 6 2 0 0 egz. N A R O D O W A A r k . w y d . 6, d r z e w n y 100 g 6 1 x 8 6 / 8 . d o d r u k u 30. V I I I . 1957. ark. W \ K R A K O W I E d r u k . 8,5. P a p i e r i l u s t r a c y j n y O d d a n o d o s k ł a d a n i a 29. V I . 1957. Druk bez- Podpisano u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1957. Z a m . 211/231 C e n a z ł 26 — . K-20 �W S T Ę P P o ł o ż e n i e już nie nocną i istnieje; i c h a r a k t e r y s t y k a obszar środkową na część powiatu wsch. część stopnickiego w skład części rdzennej Ziemi którym W X I X w. sandomierskiego p o k r y w a ł dnia granica Pqd względem mierskiej, wo — z jego się terenem, kiego w noszono Ludność oddawna ziemi p o w o d o w a ł a mniejsze, nad już na niż uprawą tomiast w w lnu świadczą Wielka żyzność najwyżej obszar'ten się lasami. się leżał szej w ł a s n o ś c i się znacznej między lub sobą ilości jak przede i wszystkim a a dodatkowymi domierzanie rozwój ziemia pochodzi. Niestety co za dawna w tym Większe idzie wsi zbóż. północnej a buraków Poza stopnic­ wielka były żyzność tu na k a ż d y m ogół pracy cukrowych. Na­ gospodarstwie, dziś jest owiec; tak więc np. stroju haftu Liczba nietylko, nie kto dóbr własnej 7°/ gęstość z a Ten wełny do szamerunku, była tak parafii, naszych duża, ale dogodną 2 się , o dobra stan zaludnienia do i stare szlachty jedno tworzyły się kościelne Zdobienia składały ich więk­ wytworzenia te czasem b a r w ą że na na pokry­ rozdrobnienia przyczyn czasem ar­ czym Sandomierzem. nieurodzajnymi, głównych sandomierskim. tak pod prywatnych wsi, 0 3 czy jakiej przetrwał nad osiedlania Złotej terenami wiosek . jedną odmian z do w znaczna tylko niewątpliwie w położona sandomierskich należała kompleksy obejmowały zdobin ten w gospodarstwa zachęcała neolityczne, motywami ozdobami. oraz gleby skłaniała ludność do hodowli porozrzucanych był odmian strój sando­ częścio­ sandomierskiej, uprawę rolnictwem, że sandomierska, od większość pojedynczo rozróżniali Galicji. diecezji wyżynie pod zwłaszcza nieodzowna wykopaliska że lub Wscho­ i krakowski. zamożność, mimo jest Wisła, ziemi, kolorem Królestwa skład san­ stroju mieli. Żyzna jaką ziemskiej, w na sandomierskiego przemysłowych, nie Królewszczyzny z powiatu zasięg zawichojskiego i — wykorzystanymi pow. dawniej parowioskowej. przeważnie część sandomierskiego. wchodził pograniczu Sandomierszczyzny lessowej z sąsiednimi tymi wchodził lewobrzeżnej zwarty granicę sandomierskiego, uniemożliwiał osadnictwo, powodowało, lub stanowiącej sandomierski, i roślin bogate granicach lewobrzeżną 1 r e g i o n u . komunikacyjną, on regionach . Duża urodzajność Sandomierz acy H i s t o r i a najlepiej ubiór łąk płn.- Kongresowego, sandomierskiego części i konopi, Brak pół­ opatowskiego, oraz w z granicami obwodu lessami zajmowała innych uprawa zaniku. stroju stosunkowo dużą pszenicy ubrania terią zasięgu urodzajnymi równi sandomierski obejmował krakowskiej. południowej na stanowił Wiśle, archidiakonatów: diecezji zwartego odznaczającej tym na administracji kościelnej, dawnych strój występował, położony Królestwa częściowo się Tradycyjny zwarcie w. był X V I w. czasów się w. okresie wczesnohistorycznym region ten XII-XIII W urywała kieleckiego, Obszar w za o b s z aru. X I X sandomierskiego, większość ( m a p a 1). W Małopolski; Sandomierskiej. domierskiego. w różniły się materiału, podstawie nawet i z jakiej Sanwsi czasów. 3 �Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o S a n d o m i e r z a ) — f o t . ' J. K w i a t k o w s k i Sandomierzanie ograniczało byli grupą ruchliwą się t y l k o do t e r e n ó w i sprężystą. najbliższych t. j . d o Osadnictwo podnóża 1956 r . sandomierskie nie G ó r Świętokrzyskich czy w i d e ł W i s ł y i Sanu, ale w d z i e r a ł o się w g ł ą b L u b e l s z c z y z n y , S ą d e c c z y z n y a ż p o K a r p a t y . O d skąd X V w . t. j . o d spławiano hutnictwo. chwili słynną Zamożność odzyskania pszenicę tej ziemi podnosił się p o z i o m gospodarczy. Koprzywnicy, Rakowie, a darkę Sandomierszczyzny steczka zresztą granicznego. głównie Niezależnie wołało gach w do od chwilowego Wracając swych oddziałów. Rozwiązujące miejscowej te nie pozostały rozwoju w związku stały pewna dzała z bez do czym latach w p ł y w u podnosi daje manufaktury wytwarzające w ludności tradycyjnej jej rozkładu. degradujące 1831 r. odżywa Sandomierskiej szczególnie szwedzkie, po których Staszowie. zabory, ożywienia żywy po powoli sukno w Bogorii, rujnują gospo­ Całkowicie zarazem jej stolicę do roli chwilowo przemysł, mia­ dostosowany gospodarczego, oddźwięk. klęsce do domów, 4 odzieżowych . na ubiór Należy ludowy 1863 r. R z ą d oraz kultury Między listopadowe licznie brali udział w przynosili ze sobą przypuszczać, i znalazły swe że Odbija w rozdrobnienie wsi nowe gospodarstw. pracy po elementy, Ten miastach, które i n n y m i z a z n a c z y ł o się to w stały a stan W jedną na­ Powodem spowodował, powracając się dalszym włościan, stroju. znaczne zbiednienie wsi sandomierskiej. sezonowej ludności wydarzenia odbicie się to m . inn. i w wy­ szere­ mundury Narodowy ogłasza uwłaszczenie się i c h z a m o ż n o ś ć . szukała powstanie Wieśniacy się na t y m terenie jednostki w o j s k o w e r o z d a ł y się z a u w a ż y ć się z a d ł u ż e n i a część przyczyn 4 materiałów stroju regionalnego. W stępnych tego zapasy Ziemi przemysł, Powstały wszystkim w wojny się wojennych. Sandomierszczyźnie powstańczych. rola jednak przede potrzeb wzrosła Rozwinął podcięły dopiero Dopiero Pomorza, „sandomierkę". że wprowa­ z głównych zarzuceniu stroju ludowego. �C e c h y s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o . odrębny ubiór, pewnymi elementami W ubiorze „fartuch", należący męskim rakterystycznym Okrycia w w była granatowa użyciu W stroju i „kotką". W sukmaną, wścieklice, rogatywka, z tak swym lniane ze s ą s i a d ó w . obszarze dawnej zapinane na od grup sąsiednich, z m a z o w i e c k i e j (tab. I I . ryc. czasach także i zwieszającym suto 1 1 , 17). maciejówki Wyłącznie sandomierską „kucotkiem", był Ponadto p ł ó t n i a n k i , z w a n e j t u kamizielą, do się X I X w. czapką s i ę ze środka bądź sobne gdyż Ubiór sięgał kroju wypustkami. grup gładko, i sąsiednich, bez w Nie mężczyźni posiadały a odznaczające rogatywki, odznaczał z fałdami się w się po bokach, wielkim klapki. o suto Głowę W plecach trójkątnym kaftanów były z t. j . d r e w n i a n ą ornamencie się w i ę k s z ą je „oberkami" tabaczkową takimż z rogach oraz lub brązowe formie zapaski szamerowane, przed- jedną brązowe wyłożoną, szwów naramiennymi i ozdobną czerwonymi przedsobnymi, o sukmana bez kobiecym układzie nosili gładkich, lub zapaski pionowym. brązowe sukmany kroju ma­ nieprzecinanych. Sukmany zwanym „suką". stanowiły Ponadto czerwone barwnością i te, używano rogatywki. bogactwem pogranicza sandomiersko-krakow- uważany kroju brązowej, niesłusznie za małopolskiego, sukiennej przodu. Kobiety 5 sandomierski , oraz furażerki, nosiły na czapką zwaną obszytej głowach od­ czer­ chamełki haftem Sandomierzankom. Lubelskiego cechowały kiście. ozdób rzadziej występowały siatkowym czepeczkiem. Koszule w y s z y w a ł y stanowiły wełniane zapaski z nieznanym głowy „wściek­ naramienne. sukmaną frędzlem Powiśla suk­ stebnowań strój ten b y ł stosunkowo wzdłuż niż u Sandomierzanek rodzaj obręcz, obciągniętą Okrycie po B y ł to wolutowym, mężczyzn łopolskiego. Zdobiły lub z 2). okrywano „wścieklicą" Okrycie głowy Tarnobrzeskiego kukurudzą". po szwach, w sfałdowana stroju kołnierzem, bez r ę k a w ó w . niekiedy zapaski Powiśla się c z a r n ą szare Puszczy krakowskim, paski. brązowa, „kucotków". tylko zapaskami czarne, l u b pasiaste, kobiecy odznaczał męski (mapa ozdób czerwono zdobione pionowe, czarne z tyłu bez i przedsobne noszone nosili one z Kobiety nosiły wełniane zdobin, z w ł a s z c z a na gorsecie i kaftanie. N a obszarze Ubiór się Sandomierzanek południu białe prążki. Ponadto charakteryzowały cechowała zaopatrzona ozdabiano znaczał „na zwieszającą kolan. męski kobiecy „kucotków". poziome niżej kielecki powszechnie „magiera i głowy noszone ubiór Tarnobrzeskiego regionie w s c h o d n i o - k r a k o w s k i m m ę ż c z y ź n i łopolskiego, Strój łokłuszki, rogiem i kieleckim, na i Powiśla Radomskiej granatowe rogatywką naramienne ale czarne, czerwonymi w ubiór granatową skiego to jest okrycie lniane haftowanym kobiet haftki. małopolskiego, Strój lub Męski często oraz zdobiły sukmany sandomierskie. O k r y c i e m głowy były nieco ,,siekacem" czarnymi z świętokrzyskim lub świętokrzyski sukmany klapą głowę strojami Puszczy też rogatywki, i naramienne, krótki, na mitrę, U b i ó r s a n d o m i e r s k i g r a n i c z y ł n a p ó ł n o c y ze s t r o j e m pętle szamerowań, jakie lice", o go połowie i świątecznego. c h a r a k t e r y s t y c z n y m b y ł kap, z ubiorem lubelskim Na wono swój barwny. wschodzie Ubiór zwanym posiadała charakteryzujący n a ń w późniejszych kształtem chusty porównaniu many, tu magiery a w kobiecym najbardziej U b i o r y W krojem a się odróżniającym stroju weselnego zbliżoną Radomskiej, na zachodzie —ze lub do małopolskich, nawarstwiły również i u niektórych grup sąsiednich. duże, mniej lub typowym, młodzież przypominające odziew" a na które sandomierska ( r y c . 28 B 29). mężatek, jest strojów było współistnienie małopolskiej jak były denka przez pasie głowy, grupy mazowieckimi, najbardziej używany fałdowaną do Ludność sukienne Kobiety niebieskie rogatywki, nie nosiły pasiaste sukmany obszywane kroju ma­ barankiem. spódnice, czepki zwane naramienne. 5 �R o z d z i a ł O B E C N Y Proces i trwał wały S T A N zanikania aż do się po STROJU L U D O W E G O sandomierskiego pierwszej nim tylko wojny I W S A N D O M I E R S K I E M stroju ludowego rozpoczął światowej. nieliczne relikty, Obecnie ubiór ten takie j a k sukmana, się p o d koniec X I X w . j u ż nie gorset, istnieje, zacho­ haftowana koszula kobieca i kilka kapot. Obecnie ludność wiejska u ż y w a już całkowicie ubioru miejskiego. W T stroju dziennych męskim współczesnym wpuszczanych na do b u t ó w uwagę zasługuje i opadających na sposób noszenia cholewy. Starsi też jeszcze czasem czapki baranie, rzadziej spotyka się granatowe ostatnie wojny w swej obecnej światowej poprzednio noszone „polskimi" Na formie rozpowszechniły i dotrwały były sztywne podobne obszarze troskliwie tylko je chłopów idąc okaz pomniejszony Druga kaszkiety do W model wojna Muzeum znajduje do k a s z k i e t y ( r y c . 27). T e dopiero w czasie drugiej wojny. „moskiewskimi". się jeszcze Właściciele Należy tutaj w pierwszej Wyparły Nowsze się do obecnie ogół czapki one zwane kilka że kapota chłopa znajduje całkowitego spod prze­ czasem stanowiła Etnograficznym w przez kapot, ich nie używają, Sandomierzu Muzeum wykonany przyczyniła na podkreślić, Regionalnym w ( r y c . 17), a stroju męskiego, światowa zwane starców. kościoła. sukmany się zresztą użyciu co­ noszą maciejówek. przez do bogatszych. zachowany powszechnym Sandomierszczyzny chowywanych ubierają w spodni wieśniacy się strój jedyny Krakowie jest Sandomierza. prawie zniszczenia prze­ c h o w y w a n y c h przez w i e ś n i a k ó w resztek stroju; n a s t ą p i ł o to n a skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h , większość inne bowiem Sandomierski nie wykazuje niały od cym w, a ludność Na we wsi Ruda zanik z gospodarcze. kolei skich panów. Rozwijający duży uprawy zbyt lnu przesiedlona 6 konopi. Przy Sandomierszczyźnie Około wego zresztą bluzki zapaskę, 1950 stroju od z spódnicę. się p r z e m y s ł ludność na jedwabiu Należy Spódnice tak całkowitym po kraciastą. z oraz zaniku oraz się w inspirowane szereg przyczyn; bogatszych przy naj­ chłopów czysto i materiałów; z drugiej uprawy braku ziemi, co sandomier­ własnych p o g a r d l i w y stosunek owiec stroju do ludowego, trady­ kobiety sąsiadek czarną, noszą. Koła próby Gospodyń stroju sandomierskiego białego płótna, wyszywane kwiatki, sięgały do pół do kupować. własnego Sandomierskiem przez połowy haftowana i dążenie intensywnej że san­ 53). od swych świętokrzyskich dzisiejszy okry­ na ten stan m i a ł y w z g l ę d y do była nieco Z dawnego pierwszej Warszawie tanich ubrań podkreślić, przejęły dzień tradycyjnego w tu zmuszona wyodręb­ przykrywają­ niezbyt opłacalnej na urodzajnych glebach zachodniej lub dostarczył często gorset się stroju miejskiego, p o w o d o w a ł a którą kobiecego, złożyło w p ł y w miejskiego, go barchanowe, ryc. sezonową rolnych zachęcał wiejska r. r o z p o c z ę ł y dawnego jeden L u d o w y c h w również by czasie c h ł o d u i niepogody, najczęściej tylko stroju które fartuchem, Sandomierszczyzna Niemały produktów nabywania ubioru . naramienną się się o d cech, kaftany nie też w stroju ludowego zarzucanie i materiały Łatwość cyjnego bądź chustą, zachował (południowa na nich należy zaliczyć emigrację powodowało wełniane miasta, Muzeum Kultur sandomierskiego naśladownictwa strony w ubierają nałożonym wełnianą odróżnia specyficznych kobiety z do dużą, stroju kobiecego, ważniejszych w spalona, niż męski jakichś Starsze „półkę". Idąc przechowywany koszula z została bardziej obecnie spódnice, i ramiona domierskiego XIX mieście zwaną głowę kobiecy jednak sąsiednich. niż w tak wają zaś sandomierskich ubiór on grup dłuższe do wsi tereny. tworzenia nowego Wiejskich. Zaczęły krzyżykami łydki; szyto je więc i z ludo­ Odbiegał kobiety wypuszczane czterech on nosić na brytów, w dolnej części posiadały ozdobne dwie pliski. Strój ten uzupełniał krótki fartuch i chustka 6 �wiązana w z tyłu czerwone głowy. i zielone Niekiedy pionowe Sandomierzanki pasy, wyrabiane w narzucały na Częstochowie ramiona lub w zapaskę Sandomierzu. W D w i k o z a c h w p r o w a d z i ł y kobiety m o d ę noszenia chust tureckich z „ ł o w i c k i m " Obecnie jest strój reprezentacyjnym kobiecym strojem ZARYS HISTORYCZNY Wiadomości początków mością o 7 Polski'' , jakie mamy o jednakże czapek rysunku z w obszytą cięcia nym dane w szyi Głowę on garncarza i wypust", wzdłuż roz­ szerokim, tka­ okrywa czapka Ubiór gdyż jakkolwiek wprawdzie noszono go lub wiadomości o stroju pochodzą z wzmianki I tylko dotrwał wyłącznie kożuchach. R y c . 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z e ­ na w i ą z a n e j pasem d z i a n y m . R y s u n e k na pucharze cecho­ Dalsze w y m z 1644 r o k u sandomierskim połowy o A . Patkowski, Sandomierskie Poznań 1938 r . s t r . 46. X I Xw . s ą to ludzie „Obrazkach sandomierskim Wiejskich" pisanych przez Jana Kantego G r e g o r o w i c z a z Bilczy 8 w pow. sandomierskim . Roboczy był a często wykonany ze spodni conej w Noszono i świąteczny z płótna zwanych na wierzch ozdobami z końcu d o I I poł. X I Xw . — sukmanach on taki anachronizmem byłby niemniej wiado­ na 1644 r o k u „wścieklicy". tkany, on najdawniejszą na z nie z d z i w i ł b y n a t y m terenie i w pas do X I X dowolną „ n a przepasaną XIX w.— historyków się głównie umieszczonym koszulę pasem. rodzaju odnoszą czer­ znajdujemy cechowym dokoła a niektórych S A N D O M I E R S K I E G O „Dziejach dość 2). P r z e d s t a w i a ubranego w jest STROJU jest przypisywanie Łagowa, pucharze (ryc. terenie tekstu. Najstarsze na szlakiem. omawianym I I sandomierskim według sandomierskim Długosza interpretacją w stroju podstawie Sandomierzanom wonych R O Z W O J U X X w . Wprawdzie, stroju wzmianka tej na krakowski. R o z d z i a ł i ludowym sukmany nymi W były zimie Okryciem parciakami, oraz z posiadających kamizieli, bure kołnierzem 9 noszono głowy krojem rozporek, X I Xw . Składał z koszuli nabitymi i czerwonymi się wyrzu­ nieco w y ż e j mankietami czarnych małopolskich pasami, kółkami sięgające i 1 0 . (tabl. lub białych, one r o z m a i t o ś ć z d o b i n stroju. do sukman wełnianymi sukmany, o sukmanach sznurkami . Podkreślają zdobione z boku z początku stroju". parafiach. wspominają zbliżone „białego różniącej się przypuszczalnie w t y m okresie lub rzadziej stojącym źródła sukman były nazwę modre, lub granatowymi ostatnie sandomierskiego i nosił poszczególnych również ówczesne szywaniu chłopa spodni charakterystycznym które ubiór samodziałowego pasami II). oraz Nie­ o w y ­ Sandomierskie Przewiązywano lub brązowymi kolan, je czerwo­ skórzanymi. T e sprzączkami. kożuchy. były „zawściekłe" czapki, granatowe lub czerwone rogatywki, 7 �czasem z pawimi piórami, rozpowszechnienia a w okresie się czerwonych lata słomiane rogatywek kapelusze. miało Według się przyczynić tradycji do powstanie koś­ ciuszkowskie. Sandomierzanie zazwyczaj wkładali do pracy Sandomierski strój ludowy R a d z i k o w s k i e g o wia chłopa woną w czerwonym, okrywa jego czątkach na Wprawdzie w W ó j c i c k i e j którego jednakże ż e jest w lecie chodzono X I Xstulecia. Niestety, nazwa ryciny ilustracja W . E. przedsta­ oraz jest w pasie czer­ przewiązana s i ę l u ź n o p o l e w e j stronie. barankiem. Spodnie w Głowę biało-czerwone paski fabryczny. weselnego męskiego „fartucha'" z tego stroju okresu również weselny" danych, — tylko sandomierskiego b y ł — jednakże reliktu pozwala w n i o s k o w a ć brak „fartuch barwne i mankietami przodu. Sukmana to materiał opisu kołnierzem końce zwieszają uzupełnieniem brak dwie ( r y c . 3,5). T a o s t a t n i a z z białym I I poł. X I Xw . j u ż jako to wskazywała z cholewami, z czerwonym na rozcięciu pasem, Charakterystycznym nie J. „wścieklica" wnioskować, „fartuch". buty z I poł. X I Xw . ilustrują sukmanie widoczną tkanym czerwona pozwalają i brązowej podszewką na nogi boso. czy b y ł on używany — podczas wesela, dość prawdopodobne inne uroczystości. Biały i strój wśród lnianej, występowa­ o istnieniu jego w po­ jakby c z y też, co jest wkładano go, na przeważał w X I X w . także kobiet. Składał t. j . z koszuli, się on z odzieży spódnicy, kaftana, łoktuszki i Niekiedy wkładały kobiety chustki zapaski, na głowę. kamizielę, nie różniącą sięniczem o d męskiej. Biały ubiór ożywiał krajka, a haft, u panien barwny sznury — gorset, korali kwiaty ten kolorowa na szyi, kap, za chu­ zatknięte steczkę. Oprócz samodziałów płóciennych siły t e ż kobiety odzież szytą z kupnych, czyli z tak zwanego J. G r e g o r o w i c z w s p o m i n a o w swoim a Z . G 1 o- opisie ubiorów ludowych grubej, czarnej spódnicy informuje o wełnianej, zwanej przepasywały towaru. świątecznych koszulach szytych z „kartonu", ger sorcem, czerwoną kobiety używały którą kobiety zapaską. Starsze różnobarwnych spódnic płócienkowych obszytych niekiedy u galonkami. Wymienia gorsety noszone mężatki i na były na również święta dołu kolorowe przez młode dziewczęta". Najdawniejszym w no­ materiałów łapcie z kory, obuwiem rzadko p o ł . X I Xw . ( r y c . 14). onuce i rzemieniem. 1 2 j u ż używane Wkładano przymocowywano W I połowie kobiecym do X I X je nogi wieku R y c . 3. U b i o r y S a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e ­ dług E. Radzikowskiego 8 �weszły w powszechne wiki, które XVIII w . 1 3 . W w y w a n y m Na z I połowie wonymi trzewiki i przedstawione nosiły niebieskimi białe i pantofle. „okrężne'' kryzy u oraz rowane kap. Około 1 3 i wycięte kobiety wyglądają podczas wały palonej przetrwał końca 1 6 w . N a gło­ rutą w wigilię ubierały się (ryc. 51). — 1 7 Wolnego Zwyczaj Sandomierskiem do R y c . 4. C h ł o p s a n d o m i e r s k i z X I X w . u b r a n y w „ k a i n i ziele", z d o b i o n ą zowsza co Około W Wpłynęło małopolskiego, z kolei doprowadziło okresie się znacznie ten zszedł do roli d z i a ł y ( r y c . 12, 25). D a w n ą k r ó t k ą szara sukmana sukmany ubożsi z wyłożonym krojem zwane sukmany burochami, chłopi. Natomiast do poddało wzdłuż je pod rozbicia sobą znaczne typem zmiany dominował ubioru kołnierzem, Teka Grabowskiego przyłączenie i oderwanie silniejsze do Austrii Sandomierskiego w p ł y w y idące jednolitego z M a ­ obszaru na stroju. w ludowym ubiór biały, stroju lub granatową przecięta codzień. w sandomierskim.. płócienny. Po kupne uwłaszczeniu wyparły sukmanę wyparła pasie, suto niej pojawiają O d święta długa sfałdowana, się także wkładali i samo­ białoprzy­ brązowe burochy tylko nie zmieniły się. lecie mężczyźni nosili konopnego, świąteczne z płótna lnianego. Najubożsi, k t ó r y c h lub kożuch chodzili kamizielach lub trzy. w w na głowy i roboczego, a materiały brązową używane Wisły się dawnego, mazowieckie. O b o k okrycia szamerowaniem. A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-"54 n r 1161 to na rozluźnienie a między pańszczyźnianym ubiór w Archiwum austriacko-rosyjskiej 1863 r. n a s t ą p i ł y pominająca , w lu­ było obszaru różniące chłopów granicy Miasta Krakowa. centrum W cza­ opasy­ •»•1. i i JNie b e z w p ł y w u n a z m i a n y d o w y m stroju sandomierskim dwa ś w całko­ X I Xw . przeprowadzenie czer­ Wyjątkowo Kochanowskiego się bylicą i przyramkach „ma­ biało i podobnie j a k za Jana na kołnierzu ludowy wskazują, różno­ ozdobione wstążkami. sobótki na gorsety" chustki dziewczęta haftowane sandomierski strój kobiece. I l u s t r a c j e te sznu­ sukmanki z łymi pelerynkami, spod których nosiły postacie wkładały z białych wkładały kolorowymi ofiaro­ takież baranów. wach podarunkiem N a ry­ podszyte k o ż u c h e m barwne trze­ połowie . 1850 r. Dziewczęta w wią­ sukmany od nieodzownym oraz Polsce marszczone kobiecych głęboko gorsety palce, całej ciem­ ua święta niebieskie sukienne ten w przedstawia­ widać koszul mankiety sów tylko j a k i niebieskie N a głowie J. L e w i c k i e g o , jącym wicie były również koszule nićmi, chustki lub wkładały sunku Jana okrywające . spódnice, jasne fartuchy, pończochy i pantofle wspomnianych ilustracjach barwnych, obrazujących Sandomierzanki zały płytkie się w Sandomierskiem, X I Xwieku 1 4 narzeczonej poł. X I X w. są że ne użycie rozpowszechniły dalszym także ciągu i w kamiziełe, zimie, zwykle robocze nie stać było nakładając dla na ciepła z płótna sukmanę po dwie 9 �Wełniane żuchach; w a u wąskie W stych to ubiorze też ubiór W a chustki strój na zimie ubierały ogóle u biedniejszych także w ubiorze Około Proces nej 1880 a strój dzono granatowe zaznaczyły Przykładem cienkiego pod lub wyłącznie skórzane, noszone szerokie u na ko­ bogatych, zaszły t y m sztuczne nie do roli okresie czarne Wola z lat ubiorze czterdzie­ częściej wełnianą żałobnego. chustą Zanika również stroiły ludowego białe zaznacza się do stroju ślubu się i da­ w ru­ sandomierskiego. sukmany Nastąpiła i zmiana miejskiej. Zarzucono wysokhn, pod zwana chusty. rutą. i bardziej uprzemysłowionej Małkowska, i ślubu w „strojniku" uboższe zanikania z do tylko tam, gdzie l u d n o ś ć w y j e ż d ż a ł a w s i jest stroju konserwatyzm; szły kwiatki — mody kamizelki coraz większy dziewczęta fabrycznego. w p ł y w e m zmiany, j a k w się od ubioru gospodarze zastępowali sukna wielkie i tołuby, a biedniejsze — kamiziele czapki drużbów proces tak różnił fabrycznym. szybciej w bogatszej się, z w ł a s z c z a takiej w się Bogatsi „surdutowy" i to pasy zastępowano zszedł Bogatsze zdobiły rozpoczął ten przebiegał szytymi z widać kawalerom druhny r. łoktuszkę ustępują weselnym. Sandomierskiego. potami się druhny wianek, to Sandomierzanki futra W jako nie I I poł. X I X w. kobiecy głowę to ciany gdzieniegdzie weszły kobiecym kobiecy biały użycie chłopów. X I X w . ( r y c . 59). M i m o Lniane wały się tylko zaś biedniejszych „odziew", kap- utrzymały powszechne sandomierskim męskim, na pasy t szyję na części północ­ granatowymi kroju pojawia spancery, a wprowa­ zapięciem. Zmiany sezonowe roboty do przez ka­ — sąsiadów te miasta. „przedmieściem Warszawy." Wprawdzie ności zdarzały sandomierskiego się w stroju t y m okresie, ludowego, sporadyczne jednakże próby akcja ta rezultatów, zanika strój na . magiery lub i 1900 dłużej młodzieży w zamienione tylko zarzucono noszono przerabiane zarzuca koszuli na ostrego sprzeciwu w woj­ starców Czajkowa. się „wypust", ka­ utrzy­ ubiór okolicach częściej z Kamizele jako za­ szerokie czym płaszczy. r. pełny zostały wścieklice Po szynele, się Coraz około Najpierw czasem skowych mały że „fartuchy" weselne, sukmany, i 1 S kaszkiety. poty żywot­ poważniejszych Sandomierskiem ludowy pasy, dała tak w rzucone przywrócenia nie noszenie mimo dość społeczeństwie wiejskim. Na przełomie mierski mal nalne. zki, ubiór całkowicie swoje Wyszły z użycia haftowane Pierwsza ostatecznie stroju X I X i X X w. kobiecy koszule wojna kres czepce, i światowa nie­ regio­ kry- kamiziele. położyła odrębnego sandomierskiego. poglądowa J. W ó j c i c k a K r ó l e s t w a Polskiego, s z a w a 1885 r . 10 cechy istnieniu R y c . 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e . Mapa sando­ zatracił — War­ �R o z d z i a ł ZASIĘG Mimo, że w latach 1947—1954 r. sandomierskim, zdobyte rzenie zasięgu granicy STROJU tą drogą I I I S A N D O M I E R S K I E G O były prowadzone materiały poszczególnych badania terenowe nie zawsze p o z w a l a j ą elementów stroju ubiór zaginął X X w . 1 sięgać o d linii ciągnącej Ożarów, tów, R a k ó w i Staszów (mapa 2.). W obejmował stroju północną w się o d Ostrowiec, ostatnich zasięg na po­ O . K o l b e r g a miał chostu przez zwarty odtwo­ ponieważ całkowicie sandomierski XIX w. ubiorem 9 Na podstawie opisów strój nad dokładne sandomierskiego, ten czątku na — do poł. Zawi­ Opa­ Połańca latach X I X w. sandomierskiego i środkową część powiatu sandomierskiego, pow. opatow­ ski z wyjątkiem jego części północno- zachodniej, tudzież skrawka na oraz północno-wschodnią stopnickiego Niektóre elementy tego ru miały niejednokrotnie sięg nieco stroju za­ męskiego sandomierskiego suto marszczona z tyłu Sukmany w Puszczy Szydłowa. ubio­ charaktery­ częścią mana. okolicach pow. inny. Najbardziej styczną w północy część była suk­ noszone Radomskiej były podobne krojem, ale nie zdo­ biono ich szamerunkiem stebnowaniem. tych dwóch ani Pogranicze odmian — mię­ dzy O ż a r o w e m a TarRyc. 6. Strój Gerson. sandomierski. Mai. W. „Lud Polski" Ł. Gołębio­ łowem, gdzie w s k i e g o , W a r s z a w a 1850 r . f i g . 20. Z d o ­ obszar biona ,-kamiziela" przepasana sów — było dzianym. Archiwum pasem Muzeum Lud. w Warszawie. Kult. N r . i n w . 2544. wane leżał dawnych równocześnie z północy i południa, to też na terenie znalazła zatarcia many, się l u d n o ś ć wyraźnej ale i części Przyczyniło zasięgu stroju nie tylko o do suk­ sandomierskiego. którą występowały biodrach, t y m się to s u k m a n y nie p r z e k r a c z a ł y na dzie linii Wisły, poza na granicy innych Suto marszczone fałdowane mieszana. la­ kolonizo­ charakterze już wscho­ sukmany małopolskim. R y c . 7. S t r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . Mai. W . G e r s o n o k . 1850 r . A r c h i w u m M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2541. 11 �Na zachodzie sięgu sukmany ta biegła granica zasięgu świętokrzyskiej, od Ostrowca sukmany Świętokrzyskiego R y c - 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e prawdopodobnie na podstawie Archiwum ludność robotnicza, łudniowy-zachód, święte, żącą Rożków, dziś sukmany między do nie w krojem którego stykała się z obszarem sukmanę okolicach małopolską. mieszkała (stroje sandomierskie p o l e w e j strome). r y c . W . E. Radzikowskiego. Pocztówka zachowująca stroju zostawiając p o stronie całą d a w n ą p o w . kieleckiego można oraz Bardem a Ociesękami sandomierskiej parafię większą było spotkać odrębnego część granica — na po­ Bodzechów, wraz z wsią parafii t a k ż e i w parafii przebiegała ludowego parafie: łagowską przeważnie przez F r . K a r p o w i c z a . N r . i n w . 2539. tradycji Wszech- Lechów Waśniów. Pawłów. za­ Granica M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i . wydana Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie Mominę, tego t y p u sandomierskiej przypominającej nale­ Pojedyncze Nieco k u południowi sukmany sandomierskiej i kieleckiej. S u k m a n a k i e l e c k a o k r o j u z b l i ż o n y m d o s a n d o m i e r s k i e j r ó ż n i ł a s i ęo d n i e j b r ą z o w y m kolo­ rem i typem ozdób, inny typ sukman kieleckich posiadał tyłgładki, z naszytymi klapkami. Na teren południe o d pasa przejściowy, nio-krakowskie, noszone można Płótnianki nek, 12 a w miarę spotykało od Sukmany posuwania się także się brązowe miasteczka w zaczynał się sukmany którym sandomierskie sięk u południowi je wschod- kupowano, noszono raczej zwiększały się sukman zasięg granatowej rogatywki sukmany, a ponadto zwane t u kamizielami „fartucha sporadycznie, zwane częściej po Łoniów, w za­ w p ł y w y sandomierskich j u ż spotkać. także i na terenach Zasięgu coraz się od Szydłowa „pacanowskimi" sandomierskimi. zaznacza on z zasięgiem tylko tu ciągnących to t e ż n a linii R ą c z y c e — C z y ż ó w — K o m o r ó w było Wyraźnie lecz z wsiach, krakowskie, nie na którym zwane na równi możniejszych lasów kapem. weselnego" Według pokrywa się obejmuje parafie C i s ó w i Ociesęki z pow. kieleckiego. noszono sąsiednich. Jedynie podobnie z kucotkiem; nie udało j a k i powszechnie nietylko w Sandomierskiem, b r a k i c hn a obszarze Puszczy się wyznaczyć, ślady charakterystyczne O. Kolberga zasięg kapu gdyż nakrycie urywał Radomskiej. jego głowy występują Sandomierza- się n a zachodzie w oko- �licy w Opatowa i Ostrowca. środkowej grup Obecnie tradycja jego istnienia p r z e c h o w a ł a i wschodniej części obszaru w y s t ę p o w a n i a stroju sąsiednich poza terenem Powiśla R y c . 9. U b i o r y z p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o z poł. X I X w. Na podstawie rys. Tarnobrzeskiego nakrycia pogranicza regionu sandomierskiego. W . Gersona — reprodukowanego się wyłącznie sandomierskiego. przez tego nie Wśród noszono. D z i k ó w pow. Tarnobrzeg O. Kolberga (Lud - Sando­ m i e r s k i e , 1865 r . str. 20 (21). Cechą różniącą zachodu wyraźnie i południa, zapasek naramiennych. chodzie stykała ona przez wszechnie ki w w Na i Staszowem. części wschodzie brzegu „chamełki" lub stroju występowania zasięgu na sandomierskim skręcała obszarze Sporadycznie stroju ubioru świętokrzyskiego. sandomierskiego „oberki", nieznane oraz hafty o stroju kobiecego ornamencie O G Ó L N Y spodni wonym dano 7 w . letni ściągniętych skrawkiem. słomiany OPIS roboczy ubiór Przepasywano kapelusz. Ten prosty ją wąskim ubiór przy np. zapas­ leżących Wisła; głowy, po­ między Brzeziu; jest wyznaczała nakrycia się wsiach w biegła czym na takie to jej jak wolutowym. STROJU Sandomierzaka na północnym-za- zachodzie I \ S A N D O M I E R S K I E G O trokiem i wypuszczonej i Na i we sandomierskiego, Sandomierzankom północy, Niekiedy używano zapaski zasięgu granicę ATA spotkać zwartego występowały północy od lasów ciągnących elementów R o z d z i a ł Z koncern łagowskiej. z samodziałowych południowy-zachód, południe można na sandomierskiej. na parafii sąsiednich wełnianych, zapaski sukmany i w e wsiach leżących na przenikania prawym Granica granicą zapaski Osiek zachodniej w p ł y w w Modliborzyce skąd noszono parafii Rakowem się z parafię kobiecy strój sandomierski od strojów był brak nie koszuli pasem uzupełniała M Ę S K I E G O składał się związanej rzemiennym. zgrzebna ze pod N a zgrzebnych szyją głowę kamiziela i czer­ wkła­ buty. 13 �Rozpowszechniające zepchnęły" białe się gacie ciemne do roli spodnie kalisonów, do niedawna służyły one j a k o spodnie a i W obecnie jeszcze niedzielę jest i święta zielę często z d o b i o n ą nano przeważnie W lub ubiór o r a z spancer. bursztynową zimie zamiast domowy. lnianą kami- Koszulę spi­ spinką. kamizieli noszono burochę kożuch. Biedniejsi chłopi, których nie stać było w i to wkładano choć robocze, na kożuch, lecie, lecz ubierali wkładali się podobnie j a k po 2 lub 3 pary spodni Sandomierzacy wdzie­ kamiziele. W dni świąteczne wali i sukmany; wyglądały czyny były dostojnie sąsiadujący uważali, one długie, i bogato. Z tej to na południu że „Sandomierzaki checku". Najbogatsi sfałdowane, nosili zamiast przy­ krakowiacy się po śla- sukman ubierali kapoty. Należy dodać, ż ebezwzględu na rodzaj okrycia wierzchniego było ono nawet w silnych na mrozów przysłowie a Żyda rozpięte „pana grzeje ucho, chłopa ściekłe, głowach noszono baranice, magiery l u b rogatóioki. czasem oznaką godności Kawalerowie czyźni starsi zaw- Posiadanie od­ nosili kuski, przypuszczalnie przed ślubem. W a r s z a w a . N r . i n w . 2543. wolno pan było młody występować odziany został zarzucony. nie stać „lepsza woną nym było bukietem ze U noszono Ślub w brał a po mieli mieć przy tylko zamiast j u ż u okolicach w sukmanie, kapoty, pożyczali kaszkietach starszy bukietów pawie j a k weszły b y ł bardziej Świątnik a później ozdobny potem pióra. w swaty, I Pan młody — od którym nie poł. X I Xw . jednak ten Ci, których sąsiadów, kaszkiet szedł zwyczaj kapocie. wkładał błyskotkami się nieco to też na głowę czer­ z kup­ dużym, i barwnymi baniecz- czapki. mniejsze Przy w Później się kaszkietów strony różniły w je od zamożniejszych ozdobionych drużba. podobnie które idących i białą. obleciała". lewej piórami, w e s e l n e osób pan młody z kra­ ułożonych. modrą rozpowszechnieniu przypiętymi lub dużą w kwiatów czarnych czerwone „har- W wesel Zamiast pawimi strój m ę ż c z y z n sukmany dwadzieścia męż­ przeważ­ żonatych, szczególnie się to kożuchu. dwie sprawienie i ze szkła, mógł w ze sztucznych Drużbowie bukiet tach na kapota rogatywkę, kami zaznaczało j a k wkładali kaszkiety, S t r o j e świątecznych: że wagę przywiązywano do butów pięknie w monije" ubiorów różnicą, modę, Strój kawalera niż w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m M u z e u m K . i Sz. L u d . zdobione granatowe w . się podobnie z tą tylko g r a n a t o w y c h rogaiówek R y c . 10. — S t r ó j s a n d o m i e r s k i 2 0 bywało nie posiadali sukman, które k u p o w a n o do­ piero z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . pierś, czapki miennej czapki o d reszty m i e s z k a ń c ó w i stąd pięta". Na nie czasie piersiach, bukiety lub pojedyncze rogatywkach Jeśli ślub brał kwiaty, a niekiedy i przy wdowiec — duży kaszkie­ bukietów do �czapki nie przypinał. Biedniejsi zamiast tów używali małych wianeczków pinanych do biały charakterystycznym strojem drużbów był płócienny fartuch, C z ę s t o ubierał go t a k ż e O z n a k ą a nawet do niektórych bowie trzymali w nóżce (tab. Inni dzili w zwykłych Mężczyźni czas, gdy w izbie w za selnych Ubierali pasywali a to dokoła kańczug na ręki. druż­ sarniej przycho­ odświętnych strojach. starszy z dalszym ciągu dopiero drużba tańców. w Zwykle tej oni k o ż u c h y w e ł n ą na się s ł o m i a n y m i po prze­ odzieży wśród „targujących" wów­ Przebywanie lub trzej m ę ż c z y ź n i kupców lub szał weselni jednego dwaj wstążka niekiedy owinięta goście lub kolan. miejscowościach rękach uchybienie. dowskich była zdejmowali sukmanę uczynił tańczeniu żano I). do młody. ubrania druga sukmana w obowiąz­ nakrochmalony sięgający i pan starszego d r u ż b y chusta p r z y p i ę t a Ponadto przy­ czapek. Najbardziej k o w y m bukie­ z ruty, uwa­ gości we­ udawali ży­ pannę młodą. wierzch i prze­ powrósłami. Ryc, 11. T y p c h ł o p a z okolic Sandomierza. „ O p i s ziem zamieszkałych przez P o l a k ó w " (Z. Gloger — u b i o r y l u d u ) . W a r s z a w a 1904 r . T . I I str. 233. Do w trumny ubranie choć zazwyczaj odzienia kę, ubierano świąteczne, na 2 1 nie mężczyzn nieraz wkładano podeszwie buty a w strój chrztu zrobionych W okresie się zwyczaj szek Mali kapotę, drogiego lub czap­ trzewiki — na rodzaj Kawalerów ubie­ drużby. niesiono ze dziecko starych obszywania chłopcy w pieluchach k a w a ł k ó w międzywojennym niebieskimi rzadziej zbyt biednym białych p ł ó c i e n n y c h skarpet. Do w . Przy boku zmarłego kładziono nogi wkładano papierowej rano żonatych nawet dla płótna. rozpowszechnił chłopców pielu­ wstążkami. chodzili konopnych w długich, koszulach lnianych przepasanych R y c . 12. U b i ó r c h ł o p c a s a n d o m i e r s k i e g o . M a i . W . Gerson o k o ł o 1850 r. Muzeum w y d . Daziaro. Archiwum Kult. i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2540. 15 �krajką ( r y c . 25). ich ubiór nie. Na W aż do Starsi osiągnięcia początku dziecka lecz b y ł o też trochę z tyłu na tyczniejszy. w wieku dzieci w na odzież po bosaka biegające do kostek 3 guziki. Odzież zaś przyjęły samą zszyte Rozpowszechniły południowej ponadto kamizielę. tę się koszulą OPIS choć w one z tylko świąt. 1938 r. w e urągały światu" burego barchanu. głównie latach spod­ z okazji wsi Łukawice poniektóre miało sukienkę lub w 2 2 Kolor północnej . lub bez majtki, Majtki były rękawów, ten części cały pierwsze najczęściej ze s t a n i k i e m z r ę k a w a m i szyto się w spodnie starszych, po śniegu, był to zapi­ najprak- Sandomierskiego, 1900—1910. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y Pierwotnie b y ł to kawalerskiego, k i e d y to o t r z y m y w a l i takich,które spodenki sięgające nane wdziewali X X w. rodzice sprawiali chłopcom zimie ubierano „zastano chłopcy V S A N D O M I E R S K I E G O STROJU M Ę S K I E G O K o s z u l a Koszulę a na męską święta „kartonu", szyto cienkiego później Koszule więciu z miały z używała krój prostokątów. W lnianego płótna płótna białego. ich również samodziałowego, Bogatsi prawie nosili cała do na roboty święta ( r y c . 1311). N a j s t a r s z e miarę pojawiły się p r z y / / ' / przez \ z składały rękawach oszewki, przy \ zgrzebnego, kupnego młodzież. p r z y r a m k o w y ich rozwoju ze koszule dzie­ dłoni zastąpione koszulach później odświętnych szerokie mankiety. k i e t y te w ó w się z naokoło przyszywano prostych lub ręka­ marszczo­ nych. Szyto też koszule A Man­ do o kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , łatwiejsze do wykonania. podszywano drugą stwą materiału, naśladującą na D a w n y m koszule noszono wypust, spodnie war­ ( r y c . 131). zwyczajem wyrzucano i je przepasywano do \ \\\ \ \\ \ na pa­ s k i e m ( r y c . 12, 25). S i ę g a ł y / / Ra­ miona przyramki 'ii naj­ one kolan. 1 y Ryc. 13. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I . Koszula kroju p o n c h o Gołębice szono pow. do podłużne. Sandomierz. okresu 1939 No­ roku A. — w i d o k z przodu. B. — z t y ł u . A C. — k r ó j : d. — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , ćwikieł, h. — f. — m a n k i e t , g. — kołnierz. I I . Koszula k r o j u p r z y r a m k o w e g o , Mściów, pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do dzisiaj. A . — w i ­ dok z przodu, B. — z tyłu, C. — k r ó j ; d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , f. — m a n k i e t , g. — h. — kołnierz. 16 S k a l a 1 : 30. ćwikieł, �Tablica STRÓJ I SANDOMIERSKI mai. J. Karolak �Z chwilą sięgają zaprzestania zaledwie stępowaną kości. ogół przez używali sem przeważnie je dotąd Koszule otwarte świąteczne ujęte Obecnie koszula czerwonego, k a w a l e r o w i e z a ś— s p i n e k zapinano Około ożydle czyli haft guziki początkowo przód i tak, źe oszewkę, rzadziej i dziś powoli należy tasiemką do za­ rzad­ zawiązywane. modre. Starcy na bursztynowych lub krwaw­ lub też zostawiano 1900 r. koszule niebieskie, zdobił na się one w z oszewką przeważnie koloru białych, niekiedy były przeciągane tasiemkami. białe, skróciły p o d szyją obdziergane, Oszewki u r ę k a w ó w wiązano spinający były wstążek „ n a wypust", kołnierzyk. na końcach c z y l i skrawki, nikowych. koszul uda. Koszule w y k ł a d a n y Oszewki były Tasiemki, noszenia połowy świąteczne tylko na wolne; zapinano jeden, cza­ na guziki i drugi potem koszuli. zakładki. S p o d n i e Najdawniejsze prawie zupełnie. rozporkami, dości spodnie Niektórzy większym spodni, posiadały rozporek ze starych informatorów wiedzą o spodniach zaginęła z dwoma z przodu i mniejszym z boku. Informatorzy ci używali składających ten z boku, jednak tradycja o nich sposób, się z dwóch że szew płatów zszywano w W krocze wstawiano kwadratowy kawałek spodni wszywano d w a kliny (ryc. biegł płótna po płótna. (szer. 60—64 wewnętrznej Czasem zamiast w mło­ cm). Płaty stronie te nogawek. jednego kawałka 14). R y c . 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . S p o d n i e starego t y p u , z p o l . XIX w . A . — widok z przodu, B. — z tylu, C. — k r ó j : d . — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z k l i n a m i z k o ń c a X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z t y l u . C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , d l . — k l i n y . Górny oszewka, kiem, brzeg przez służącym przewleczoną W do XX końcu oszewki. spodni którą zaszywano przeciągano do zapinania. krajkę. Zapięcie do środka, trok, Często Rozporek w . zaprzestano 2 Strój Sandomierski zakrywała nosić t e ż spodnie wypadało X I X w . rozpowszechniły koszule na skutek zakończony zawsze siękupne pętlą czego zawiązywano pośrodku powstawała i werblikiem, z to jest wprost na trok szeroka kołecz­ lub na przodu, guziki, które przyszywano po 2 w wypuszczona „ n a wypust", w na wierzch związku koszula. W pasie początkach z czym dokładniej zaczęto i : �wykańczać a górna, Spodnie z kupnych, wych. płótna na a więc łomie psiej mówi skóry. Materiał n a spodnie przeważnie spodni przez były Kalesony z płótna pasie były używane one guziki, parciakami, świąteczne b y ł biały, rzadziej szyto r ó w n i e ż z drelichowych lub początkach w perkalojednak, X I X w. zimie i na far­ materiałów święta, Począt­ na prze­ samodziałowe. owczarzy tradycja je ściśle ustalić, w i a d o m o j u ż w tylko spodni i zapinano barwione ludności, Sandomierskiem w przez Spodnie trudno używano one całkowicie pasku zwano sukiennych, kupne były kupnych je na grupy szyto cajgowych, materiały o noszeniu świąteczne inne wiązano lub zielony kolor. i perkalowe Noszono Spodnie albo i użycie na pasek. zgrzebnego X I X i X X w. wyparły szenie. w w na płótna z „wigowych", z materiałów Tradycja z z granatowy sukienne spodni wprowadzono przy rozporku kryte zapięcie „szlufkami" lnianego. weszły materiały kowo szyto czarny, Kiedy spodni, zastąpiono robocze cienkiego bowany że część oszewki i troki skórzanych, na guziki. w y k o n y w a n y c h Posiadały na kolor czerwony. nie wspomina, O po bokach noszeniu mimo, że kie­ podobnych prawdopodobnie używane. lnianego l u b k o n o p n e g o . Z a p i n a n o j e n a icerbliki l u b g u z i k i , sznurkiem. S p a n c e r Spancerami rzadziej z — „towaru" czarne, 2 3 a nazywano Szyto j e na zimowe czerwone, ciemnych. W l u b spancyrami bioder. najczęściej bure Czerwone i wyjątkowych nosili wypadkach N a szyto kawalerów z Starsi gospodarze zapinali spancery Spancery podobnym pominały Zapinały męską kamizelkę, się z przodu zazwyczaj guziki i pętelki. małą miały gładkie, guzików Guziki spancery czarną różnicą, młodzi były rogowe na tasiemki. w w w były kolorach kratę, np. ozdobne 2 4 koł­ wąskim kołnierzykiem, oszewkę. Krojem doszyte r ę k a w y czasem zaś, j a k w lub skórzane. Niektóre albo Spancery nosili j e z w y w i j a n y m wszywane że miały lub też „lanego" dni świąteczne. kratę. się m a ł y m , l u b haftek, pasa płótna spancerów w z materiałów w kończyły z watowane. używano p o d szyją, z tą jednak na rząd zawiązywali stronie czerwone sięgające letnie kawalerowie spancery p o d szyją do oszewki. R ę k a w y niowa — na prawej zapinane były kurtki, niekiedy codzień głównie spancery nierzem. Sobótki wolue l u b bez niej, z barchanu, zielone. spancery krótkie, podszewce spancery z przy­ ćwikłami. parafii Starsi Wiś­ gospodarze miały na dole po kieszonkę. Spancery odświętne r ó ż n i ł y sięo d c o d z i e n n y c h zdobinami oraz oszewkami wach, szerszymi przy ręka­ przypominającymi mankiety. Jedynie w Świąt­ nikach spancerów nych odświęt­ nie noszono. Span­ cery wyszły z użycia czas I wojny pod­ światowej. R y c . 15. Z r e k o n s t r u o w a n y krój ..kamizieli". A . — w i d o k z przo­ du. B. — z tylu, C. — krój: d.—przód, d l . tył, e—kliny bo­ c z n e , f , — k l i n i k i , g, g l . — r ę k a w y , h.—kołnierz. 18 Skala 1 :30. �K a m i z e l a Najstarszym rzadko zwana do k o l a n , bez miennym" różnią 2 5 . się szyją bez „Kamiziele", o opisanej. kryto wierzchnich Sandomierzaków żadnego których Pojawiły podszytej zapinania, jeszcze się w haftki Starsi białym w zachowała nich listwie. tylko pasie się lnianego. była Wyjątkowo spiętego żywa zwane gospodarze kamiziela, długiego pasem tradycja afłkami, rze­ niewiele rzadziej zawiązywali guziki kamizele pod skrawkiem. codzienny użytek szyto kamizele z płótna zgrzebnego z płótna teriałów można było spotkać t. j . k o n o p n e g o , kamizele „świętalne" „kartonowe" z ma­ kupnych. Przeważnie podstawie spotkałem na na okryć G r e g o r o w i c z podaje, ż e jest to „ r o d z a j surduta, czerwonym, niebieskim lub Na zaś znanych kołnierza, od umieszczane spośród t e ż płóciennicą. gospodarz informatorów już jednak podłodze, p o n c h o każdy relacji bo miał nikogo, kto cała sztuka p o d ł u ż n e g o , dwie zgrzebne odtworzony umiałby płótna nie zszywanego z krój ją skroić, mieściła boków, i jedną kamizeli wiedziano się z lnianą podano na tylko, stole. kamizelę. na ryc. że Nie krajano Kamizela miała doszytymi rękawami Na 15. i m a ł y m ją krój sto- R y c . 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . „ K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u B. —z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c y , e . — k l i n s p ó d n i c y , r . — p r z ó d , g.—pacha, h . . i . — p l e c y z p o ł a m i , j . — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z . I I . S u k m a n a z M u z e u m Regionalnego P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u p o c h o d z ą c a p r a w d o p o ­ d o b n i e z o k o l i c y w s i Z ł o t e j p o w . Sandomierz, z d r u g i e j p o ł . X I X w . A . — w i d o k z p r z o d u , B,—z t y ł u , C. — k r ó j : jącym Czasem d.—przód „ s p ó d n i c y " , e.—klin. (zszycie na r y s . B. jest nie w i d o c z n e ) , i.—tył, h.—plecy, j . — r ę k a w . 1 — p r z ó d . S k a l a 1 : 30. kołnierzykiem z tyłu wpuszczano gospodarze Drugą, z doszywano dwie nosili rzadko proste widywaną sobą były zdobiny wyszły z użycia jeszcze w początkach w boków Górną ukośne odmianą, końcu X X w. X I X w w. nosili były przykryte na a pod wzór kamizele nieraz pachami poszczególnych w „ćwikle". płótnem. Z klapami. boków Niektórzy sukman. spotykane kolorowego. Główną wyjątkowo je kliny, część do pasa podszywano szyte z płótna odrębne dodawano kieszenie fałdziste, wykonane między Z klapki. lub też kamizele Sandomierszczyźnie, 2« oszewką. tylko w południowej cechą różniącą parafiach ( r y c . 20). Sandomierszczyźnie kamizele Kamizele południowej, kawalerowie. 1<) �S u k m a n y Najbardziej biała, lekko sowanego Część z się czyli Czasem kawałki miał nowo do bokach od stronę. Znaczne sukman, Ryc. zakładek dla trzech Część k a w a ł k ó w dolną jest ze większej ongiś zróżnicowanie się dwie spódnicą. na guziki, ozdoby materiałów sukmany i (ryc. (około bywały też na zaopatrywano śladu. Różniły sukmany ciągnących zbiorach 21 cm) w one Muzeum rozcięte zakończone afłki i kunie, dwa rzędy się one między pio­ guzikiem. zawsze na lewą guzików. dużą sobą ilość odmian głównie 1 7 . — S u k m a n a z o k o l i c y ' Z ł o t e j , p c w . S a n d o m i e r z . Z e z b i o r ó w M u z e u m R e g . P. T . T . K . w 1954 r . dwóch tworzyły brzeg w stroju sandomierskiego p o w o d o w a ł o zaginionych bez i 17). kieszenie bądź dopa­ klapki. jednoczęściowe spódnicą, dolny się i pleców dwa zwaną klinami, z była płaszcza, kołnierz u pasa b y ł szereg z a k ł a d e k , Czasami fot. M . M a ś l i ń s k i 20 wełnianego znajdującym pięćdziesiąt znajdowały się b ą d ź okazie sandomierskiego wykładany kołnierz sukiennymi obwodu. Z tyłu Na ona doszywano dwoma tych stan pasa. M i a ł a których ćwikle. i pół metra zapinała niestety się z do drugiej kieszeni. sukmany Sukmanę poniżej poszerzone szwu łączącego Sukmana ( r y c . 16 I I ) ,r o d z a j d ł u g i e g o składał sukna, dodawano trzy jednej Sandomierskiego Po stan, sukna, przeszło od sukmana odzieniem wierzchnim chłopa piersiach, a luźnego podwójnego rękawy. trzy szarawa na górna, ozydli reprezentacyjnym zdo- Sandomierzu �binarni, c h o ć w zamiast 1900 r. zarzucono Sukmana była zadawalali sobie południowej wykładanego, burochą. tak do jak był pierwszej sukmany, i na nie wojny jeszcze chłopów „od do — zamożniejszych, wielkiego także nie deszczu stać zdobiono. sztywniał. było na mające stojący. wojny którzy i biedniejsi zwano Sukno z Około światowej. na codzień sprawiali burochami którego Zamożniejsi sukmanę sukmany, je dzwonu". też i brązow ych, które lecz także kołnierz pierwszej T używano których je użyciu się j e d n a k niekiedy, że informatorzy twardy Biedniejsi, dotrwały Ryc. je materiał codzień. odzieniem sukman występowały powszechnym donaszano Zdarzało twierdzą białych Wykonywano w s u k m a n y , lecz i nosili, j a k tańsze, był uroczystym się Oprócz Sandomierszczyźnie który nosili je je nosili do (ryc. szyto burochy kościoła. 33). było na Burochy światowej. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B.—z t y ł u , C — K r ó j : d . e. i . i i — s p ó d n i c a , f . — p r z ó d , g.—pacha, h — p l e c y , j , j l — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z , 1 — k l a p a . Skala Zwolnieni durowych, bego szarego tańsze, z wojska zwanych gdyż lub żołnierze szinełami- często Biedniejsi chłopi brązowego wymagały chodzili 1:30. sukna. mniej Szynele w swych szyli te sobie dawnych na zastępowały ich płaszczach wzór burochę. okrycia Były mun­ z gru­ od niej materiału. K a p o t y Z końcem bogatych tak jak XIX w. gospodarzy sukmany. czarnego sukna sprawiali sobie rozpowszechniły kapoty, szyte Wykonywano fabrycznego. zamożni się je z cienkiego, Kapoty zazwyczaj kawalerowie do ślubu. Przypuszczalnie pierwsze kapoty były ne podobnie, po 1900 r. jak były i sukmany. krótsze ozdób, mniej fałdziste u dołu posiadały starców do nego niewiele Późniejsze, i sięgały za Z je 16 I ) . J e s z c z e o b e c n i e kościoła już szyte kolana, rozcięcie. W y k o n y w a n o (ryc. pocie, zdobio­ i czasem watowane. botą surdutową" chodzi wśród początkowo w różniącej od „ro­ paru starodawnej się bez tyłu ka­ współczes­ płaszcza. K o ż u c h y kożuchy noszono długie przypominającym kapotę i fałdowane, (ryc. 18). : sandomiersko-świętokrzyskim Dawniejsze kożuchy były o w y p r a w i o n e j s k ó r y . Po Na były k o ż u c h y krótkie, noszone pod odzież o kroju pograniw użyciu wierzchnią robione z z m o k n i ę c i u na 2 6 . białej, Ryc. desz- pow. 19. — W i d o k k o ż u c h a z t y ł u , G o ł ę b i c e Sandomierz — fot. J. K a m o c k i 1952. 21 �czu, sztywniały wrócenia one tak, że dla przy­ i m dawnego nacierać je mąką. były powszechnie, rub.; w wielu wiał z sobie stanu, musiano Kożuchy używane 2—5 kosztowały wsiach parobek za w y s ł u g ę wyma­ kożuch wraz butami. Na w przełomie modę kożuchy z żółtej one o d 15—20 sztowały czego X I X i X X w. weszły nosili j e t y l k o skóry. K o ­ rub., wobec zamożniejsi go­ spodarze. W y t w a r z a n o je w Ć m i e l o w i e , s k ą d przyjęła się n a z w a kożuchów" R y c . 20. — W z o r y z d o b i e n i a s u k m a n ( u g ó r y ) i k a m i ziel ( u d o ł u ) s a n d o m i e r s k i c h z X I X w . R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . mocy wkładano w szwy „kant", wąski pasek znajdował pasa. były skóry. Z tyłu się rozpór, Płaty skóry nany płat aż do szerokości, zakrywał połowa krywała kożucha sięgający nie jednakowej pasie czyli doszyte do rozporu ż e jeden, szerszy, W „ćmielowskich ( r y c .19, 26). D l a w i ę k s z e j płatu szerszego węższy. Rozpór te robiono ze nych baranów. Były na­ zapi­ b y ł n a g u z i k i z r o b i o n e ze Kożuchy tak rozcięcie skóry skór czar­ one nie pokryte. Zapinano je na haftki i koniki l u b na „sznurowane" t e ż łebkami, pętlice w posiadały przód i dolny rankiem. zwane obszytymi skórą. wykonywane wie i kołecki i kołnierz, kieszenie, brzeg Szyte Kożuchy Staszowie Ćmielo­ wykładany z a ś przez kuśnierzy z Bogorii i z innych miasteczek, nie miały nierza. skórę sie nawet deszcze kożucha, kładziono słoty często wykładanego Ponieważ ba­ koł­ niszczyły n a ń w cza­ burochę. Kawalerowie dla większej elegan­ cji nosili k o ż u c h y w y s z y w a n e . O p r ó c z nich używano cych też kożuchów., zaledwie do połowy pinanych jeszcze na pętelki. d w a inne sięgają­ uda, a za­ Znane rodzaje też 21 a m i a n o w i c i e : koprzyWnickie , Pierwsze nierzu lub czarnego zów — Ryc. 21. — M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u tradycyjnym, z pocz. X X w i e k u . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 22 były kołnierz kryte towym, Górna białe, wykładanym zapinały ozdobiona. W osłaniał i bondy. dużym futrem barana. suknem, część o z czasie głowę. s i ę n a aftki u koł­ białego mro­ Drugie przeważnie rękawów były kożuchów, grana­ i kunie. bond była �Przy „bondach" materiału, co Oprócz szono nosili chłopi kożuchów Bidzin, w północnej z byłej części pamiętają kożuchy przywożone z Galicji. oszewka weselny była Fartuch szyto krótsza u — Zrekonstruowany fartuch Sandomierszczyzny o g ó l n y , B . — p i a t p ł ó t n a , C. — oszewka: Sądecczyzny m. R y c . 22 drużby z X I X w. i X X w. A. — widok z płótna (1,20—2 obszywano no­ Miesz­ F a r t u c h Fartuch samego w y k o n y w a n y c h na miejscu, też k o ż u c h y przemycane kańcy pasy z tego okrycie. 8 i d. — m e a n d r o w e . obszycie tasiemką. w e s e l n y (szer. 6 0 — 6 4 dł.), przeto dołu'tiulem 2 cały kolorowymi cm płat a długości 4 - 5 m). przed szyciem był wstążkami, czasem Ponieważ marszczony. wyszywano nazwisko właściciela. Stanowił on o b o w i ą z k o w y strój drużbów, toteż zwracano n a ń do stopnia uwagę siadający że fartucha proszony w go młody. i pan dwu nie drużby. Fartuchem a nawet wiązano kawaler go troczki. zaginął Opowiadają, na zarzucono przez pewien pasie przodu Archaiczny przełomie że w czas X I X czasie noszenie „na wypust", młodzież w być nosił się w i trzykrotnie; z na i kiedy mógł okręcano tego po­ Czasem ten ubiór X X w. nie koszul przychodziła do kościoła pasa zwanego fartuchu. P a s y Typ trzosem szerokiego wyszedł formatorzy tylko niaki" starzy 2 n . w tylko z opisów początkach nimi znajdujemy o tym wzmiankę kółeczkami wielkości kabzli w. zna­ Już musiały Zdobiono R y c . 23. — M ę ż c z y z n a go być Gregorowicza od w 3 0 . mosiężny­ buta. gały one w d w ó c h lub trzech XX te i opowiadań. u In­ sukmanę, Pasy X I X w. skoro nosili „pańszczyź- lub koszulę. zdobione, mi z użycia. że ludzie, Opasywali kamizielę my dawno twierdzą, kapocie Obie­ rzędach z pocz. P r z y b y s ł a w i c e , p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 23 �cały pas Pasy z dookoła te były dwoma lub mosiężnymi się rzędów pinano. Po służące kierowano, a końcu pasy rodzaju, t.j. Fot. T. Mańkowicz, 1954 opasać wszyscy, Wąskie czarne, lub dwukrotnie, one Były towe, na dwukrotnie i tyłu to (ryc. obcięte do 33). czy toteż (ryc. łowie X I X w. garnka włożonego dzielę, aby włosy mgliło". zacze­ zazwyczaj uszy. włosy na po­ na zachowały przy głowę, że włosy w miało Na błyszczały i leżały ? w ze koś­ spadające toteż jednokrotnie przewiązywano je cienką paską nie­ gładko, „aż pracy, się pomo­ co włosów. „sperką ", tak, przeszkadzały „na powszechnie w obcięcie Długie Ucze­ lub mieli przystrzyganiu równe je g ł o w y spadające Gdzieniegdzie zapewnić smarowano lub się 5). włosy równo, ucha, tych można kacapkę", M o d a ta p a n o w a ł a o zielone. Długość Kawalerowie połowy wspomnienia grana­ n a k r y c i e „na weł­ lub okręcić kark. oczy, łukiem. pasach chłopi nosili zwano kędry" ciele szerokim o i przycięte było drugim sposób, że p r z y k r y w a ł y sanie lakie­ się za frędzlami. Sandomierscy do Pasy można buraczkowe, U c z e s a n i e lakiero­ mosiężny­ czym 2 m., no­ dwoja­ też czerwone przekraczała ten że m a m y pasów nimi były bądź biodra ozdabiano cy więc biedniejsi nabijane przy one rzadziej sane naj­ a zaczęli pasy tak, Końce w obijano i gwoździami. wiadomości było la­ je kapotach, później dłuższe, spadały nianych. suto Używano nieozdobne, były Mniej znaczy paradne, lub się pieniędzy. to młodzież śklane, blaszkami razem T i w s p ó ł c z e s n y m u b i o r z e . S z c z y t n i k i , pow . Sandomierz. a wane nimi za­ znajdowały w. węższe. rowane Ryc. 24.—Chłop w tradycyjnej rogatywce X I X kiego mi je reprezentacyjnym. gospodarze, sić równała które chowania sukmanach cm) czterema ich na pasa bardziej stroju W kabzli, do połowy. rzadziej Ilość gwoździkami. przy do 18 — 2 0 „pośkliwiano", błyszczącymi przy a bokach często tylko (około trzema kaletki, dłużej też przłączkami. ilości Trzosy lub szerokie na nie prze­ słomy.. W ą s y b y ł y rozpowszechnione aż do pierw­ szej wojny światowej. Najbardziej R y c . 25. — M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u d z i e n n y m 'z I I [pół. X I X w. (około co­ 1860—1870) z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A . Pat­ k o w s k i S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1958~r. str. 24 41 u ż y w a n y m tych, Brody typowym głównie nie noszono. okryciem przez mężczyzn były „siwe" t . j . granatowe lub ..rogatówki", zwane też „czapką na głowy, żona­ czarne cztery �_ ernije", Szyto je tylko z z cztery sukna. sobą w ten je sposób, na że — wyjątkowo zwieszał wony a w czapek dl. i inne drużbów, 15 cm. W T Rogatywki świętnego. Gęsie z Ozdoby je choć 7 Były szyte one takie nosiła jak podobne do otokiem. Na środku denka na na czerwone siwym denku sznurki. szych gospodarzy, skiem W na 3 2 także w , Sądecczyźnie zimie głowę to obszytym futrzany wścieklice, lała się wysokie dookoła był ku 3 3 czyli czapy górze. tak, Czapki 3 1 jeśli otok od ciosów, to 1925 r. czerwone, używała otok lub na barankowy zabawę się p a m i ę ć lub i na w o do stroju od­ niższy (2—6 czerwonym latach je cm.) pawimi 1885—1890. czerwonych tych czasie zbliżone do przystrajano stosowany używane bardziej ich raczej W Sandomierzu. rogatyw­ terenach. denkiem sukiennym. do takie m a ł y m denkiem, czapa Otok rozchy­ związywano wykonany z też do wstążek barankiem. 61 czapy, chętnie czer­ a w y ­ baranka watowane na nad zwane białego, szyto je z sukna głowę przystrój kładli popielatego lub duże przy terenach. nego. Te czer­ też noszono , Limanow­ lub niebieskiego, był sznurek środka dwa c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . D e n k o szyto z sukna jątkowo, która siwym Ze czarny, przypominający sporadycznie ten był papuzami . Rozcięcie wonego, granatowego a rogatywki lub że cm). ob­ podobne czarnym barankiem. rozcięty, 12 Kutos, był baran­ star­ zawściekłe, z z się gospodarze, jałowicami (6 d o czarnym okolicach i na innych zamożniejsi t e ż c z a s e m jałówkami, Były mniejsze. r., również informacji Olkuskiem wyższe umieszczony c z a p k i te b y ł y kozackich, tylko były występują W y k o ­ znacznie brązowym krzyżowały Według czerwony wesele r y c . 4., lub miały „kwiatek", zachowała one czarny „kutos" j a k na rogatywce. W Bogorii na okrągłe czapki czarnym (ryc. 39). były najczęściej łułasek. zszytych uroczystości, p ę k kolorowych i granatowe, nie były też czapki barankowym też przystrój północnej przypuszczalnie krzyż szerzej lub podczas młodzież, się, ż e Łagowa lub je odtworzyć materiału, zielonym paciorku. Często 1900 noszono zdarzało okolicach Młodzież do czapki „Rogatówki" ( r y c . 29). dziś b y ł o jeszcze d o s t a ć je na j a r m a r k a c h w przeważnie miały kucoł stanowił pospolicie Sandomierszczyźnie kach, ozdobę siwymi Nosiła dłoni Gnieszowicach światowej, można Niejednokrotnie W w Przybysławicach noszono Równocześnie krakowskich. w wierzchu kutos, „rogatką" k a w a ł k ó w Obszywano szerokość zielony na ozdoby: a okolicy pierwszej wojny piórami. na rogi. wełniany okolicach Łagowa rogatywkach na watując. albo że krój ich m o ż n a tworzyły większe ucho tak się one z 4-ch zwykle grubo białym, się na „konfederatką" zupełnie, Składały szwy podszewce, czapy lub rzadziej i opowiadań. krakowskich i posiadały kiem W światy" Rogatywki zaginęły ilustracji nywano od „na z czar­ chroniły brano je zabawy. R y c . 26. — G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e , p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 25 �R y c . 27. — polskiej Gospodarz ze S t o b i c w B. B a z i e l i c h ó w n a „A\ ś c i e k l i c a " spolita na w — fot. 1951 r . ongiś po­ Sandomierskiem, była j a k to wskazują (ryc. maciejówce pow.Opatów liczne ilustracje 28 a). D o o k r y ć g ł o w y , o k t ó r y c h na­ wet tradycja nie wszędzie chowałarowki należą l u b magiery chami. Były sięza magierki, zwane one magie też częścią sadłostroju paradnego. Zazwyczaj białe, z oz­ dobnymi centkami, nie różniły się niczym i od magierek prawdopodobnie krakowskich były też w y ­ rabiane p o d Krakowem. Kupowa­ no j e na jarmarkach. Magiery za­ przestano okrągła, dnem w nosić około wywijana, czapa północy dzie raczej Sandomierskiego; nie udało stwierdzić się j e j nig­ — należy przypuszczać, tam szerokim występowała połud. części na 1890r. T a z że używana. nie Jeżeli raczej była powała, to prawdopodobnie nad Wisłą, gdzie D a w n y m stępnie lekko okryciem filcowe którzy nich zdobili pawie kapelusza u lerowie Siwe wykonywano Kania ze s ł o m y pszenicznej otaczano kawalerów. Przy przypinali czyli czarne, tylko flisacy. pierwotnie Gregorowicz. kwiatów ozdabiano ( r y c . 2 8 ef). w kapelusze się jako wełniane, o ubiorze a na­ parobków, l u b ,j a k w J a k u b o w i c a c h p r z y p i n a l i wstążką czarną lub czerwoną. Kanię do noszono górze. słomiane robiono przyczynili o nich pęczkami Kapelusz k u — z płaską wyrabiano są również je na święta wzniesioną koczami, głowy ( r y c . 21). W s p o m i n a pióra. Kapelusze inne do j e j rozpowszechnienia ona zaś wystę­ cztery szeroką pawie dwóch rzadziej czarną odmianach: szerokości l u b żytniej. „dudki", wstążce w była dłoni Zazwyczaj w sześć, lub granatową umieszczano „fontaź", a plecionki czy wstążką w jedne z l u b nieco osiem główką szersza. d o nich, zwane war­ (ryc.28g). G ł ó w k ę u starszych, okolicach okrągłą, Kapelusze a czerwoną Sandomierza kawa­ pióra. ciemno-niebieskie kaszkiety widywało siępospolicie jeszcze d o ostatniej w o j n y , a i o b e c n i e m o ż n a j e s p o t k a ć . D a w n i e j s z y t y pk a s z k i e t u , w z o r o w a n y n a w o j s k o w e j czapce rosyjskiej, stąd t e żz w a n y „ruskim'' l u b„moskiewskim", miał szeroki denko, a p r z ó d w y s o k i (ryc. W czasie kaszkietowi, względów pierwszej patriotycznych dzali, ż e te b y ł y 2b wojny o węższym otok i duże 10).W s t a w i a n o d o n i e g o d l a u s z t y w n i e n i a d r u t l u b s p r ę ż y n ę . światowej otoku — czapka i mniejszym podobne ta denku. kaszkiety ustąpiła Zmiana nosili znanemu ta nastąpiła legioniści. „polskie". T e n ostatni t y p czapek n a z y w a n o j u ż wcześniej częściowo Informatorzy „maciejówkami" ze stwier­ ( r y c , 27). �R y c . 28. — O k r y c i a -głowy mężczyzn, wścieklica zrekonstruowana [a. — na podstawie r y ­ s u n k ó w St. L a t a n o w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j ­ cickiej, oraz z Łagowa, pucharu cechowego Zrekonstruowana w oparciu kiewicza, szechnie garncarzy b. — r o g a t y w k a n o s z o n a d o 1914 r . c. — czapka używana, o fot. F . M a ń k i e - barania dotąd d. — m a g i e r k a , pow­ noszona w p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y ź n i e d o 1890 r . Zrekonstruowana na p o d s t a w i e fot. A . F a ł k o ­ w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " , ej. — k a p e l u s z e miane. Sporadycznie raszowice pow. sło­ spotykane i obecnie. Gie- Sandomierz, „w cztery dudki. g. — p l e c i o n k a ^ Stobice pow. O p a t ó w . R y c . 29. — K r ó j r o g a t y w k i p o w s z e c h n i e d o 1914 r. A . — w i d o k noszonej o g ó l n y , B. — k r ó j : c. — d e n k o , d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — „ k u c o t " . Oba rodzaje kaszkietów miały guziczkami rzemienny pasek. małe lakierowane Kaszkiet przyjął po daszki czerwonej i przymocowany rogatywce weselnej, w y s t ę p o w a ł w n i m p a n m ł o d y i d r u ż b o w i e . N a wesele, ubierano kaszkiety Rzadziej one je na zanikania sześć wciąż jest szanujący z odmianą lub osiem ż y w y m wypierane brak czaste. U c h ł o p ó w jest piórami lub czapki święta, kwiatami wystającymi maciejówki zaszewek, funkcję a miejscami i w a były nad zielone, ponad aksamitne denko. kaszkiety. otokiem żółty sznurek. Miały N a ogół nosili kawalerowie. Jedynym, baranice pawimi spotykaną denku tylko z dwoma się przodu i do obecnie przez czapników. nie tyłu „w ( r y c . 11). Z a l e ż n i e o d g a t u n k u „barankowe". naśladujące Ponadto oryginalne skóry noszono czapki a kółko tak na wacie szpic załamanie jak szło donica", rozróżniano zwane noszonym typem miejskie. Jednym o swój wygląd czapki, lub czapki powszechnie W y k o n y w a n o je dbających załamywali do niedawna czapki były z głównych p o w o d ó w ich i podszewce. B y ł y one spi­ b y ł w i d o c z n y ( r y c . 2 8 c) b a r d z i e j ; „bez gdy baranice środek czub głowy" wciskano ( r y c . 26), do to wewnątrz droższe — karakułowe i tańsze „papużki" czyli wełniane czapki fabryczne, baranie. O b u w i e O. o Kolberg wywiniętych podaje, że w cholewach 3 3 . lecie chodzili Buty szyte z Sandomierzacy boków miały boso, długie zimą zaś w cholewy, butach, sięgające po 17 �wyprostowaniu swobodnie wami, kolana. opadające Drugim stronie, poza typem poczem takie można było nosić wywinięte, bądź też (ryc. 30II.) obuwia były wywracano nie kołkowano, wały tak na lewą, Cholewy wywrotki, na prawą. to też łatwo jak i na prawą dlatego Cholewy tak zwane, miały się rozchodziły. nogę. Ponieważ gdyż szyto je po lewej szyto drat- proste. Buty takie O b a buty były jednakowe, „wywrotki" były słabe kawałka skóry. paso­ mało ich używano. Buty ich „przodowe" sięgały do kolan usztywniający W końcu Miały t. j . szyte z i miały góry kawałek skóry skóry. tem wycinano Prawidła części biono rzących z półtoracalowej rodzaj przodu. Dla on ułatwić „pieska". D owciągania butów ale miały obcas chwalono sobie, przy obcasach kowali. Niektórzy z tyłu wstawiano nabitych zdejmowanie wysoki Były na one niezbyt bo „jak kto wlazł szerokie mosiężne kawalerowie trzy w kilka butów nabijali cale, gnój, to buta podkówki górną wykrojone miały krawędź two­ tak zwanego cholewy. środku, „chód nie uwalał". buta pasek skóry wewnątrz w wycięcie wąski kawałków wyrabiane pożądany takie szwy przy pomocy gdyż po­ (ryc. 3 0 I I j). pod kolanami, ro­ „wybierany" wygodne, w z jednego obijano Przy niskich cholewach i. j Staszowie. wałkowauiem, na prawidła służyły d w a„ucha", wszyte po bokach obcas francuski. je siadały b y ł uncwot, w tak długo, a ż przyjęły W cholewach mocy, Cholewy naszywano cholewy przed Po tej czynności w ruchu. większej napiętku pazura. Miał buty deski. prosto. twardym pominający częścią moczono cholewy aby nie przeszkadzały się z Juchtowe z przednią je rękoma i młotkiem krajano pięcie naszyciem. i ugniatano część wycięcie, N a lub na białe buty juchtowe, wykonane przeznaczony na to obuwie wycięte Tylną skóry. tyłkiem za najlepsze z jednego (ryc. 301). Z tyłu przyszwę wraz z cholewą, a następnie naciągano były znajdowało krojono wycięcie przyszwę", wyciętą wraz Jucht gwoździkami kształt. przodu zwany X I Xw . uchodziły one „jednostalną kawałka u przez drobnymi przy­ paskudny", Buty te p o ­ miejscowych metalowymi kółeczkami. Nowe buty były koloru sadzą w i tłuszczem, okresie Około letnim te części stójką, nej w nosili i z takie początkowo na prawidłach. spełniały smołą wykonane z się właściciel (dziegciem). cienkiej sztylpa układa­ gwoździkami ozdobę. Wyszły Kanty „Uncwoty" przy mosiężnymi nich rolę błyszczącymi — stanowiły z użycia około r. R y c . 50. — O b u w i e o buty miękkiej, później, nabite 1905 gdy przybrudziły nasycając 4—8 ..kantów". praktyczną, tylko zimę górnej, zwanej dolnej, harmonijkę układano już białego, na zrekonstruowane w oparciu dane uzyskane o d s z e w c ó w z I w a n i s k i Staszowa I. Buty „przodowe" z poł. X I X w . A. — widok z b o k u , B. — k r ó j . II. „Babskie b u t y " zszywane z boku z poł. X I X w A . — widok z boku, B.— tył cholewy, C.—przód tworzący częściowo zarazem przyszwę, obciągnięte skórą d. — p r a w i d ł o (zakreskowane). I I I . B u t y „ c h l j p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z tyłu A . — w i d o k z^bsku, B. — c h o ­ lewa, C.— przyszwa. 28 L A 0 czernił Zamożniejsi je, smarując gospodarze „gimzy". 1 8 8 0 r . w e s z ł y w m o d ę u k a w a l e r ó w b u t y w harmonije. ze s z t y w n e j lub a Cholewa i c hskładała się �Kawalerowie Te z ostatnie przybijali szczególnie piosenek często podwójne nadawały się hasaj ze starsy Podkówecka a pierwszej miastem, W one choć zimie nogi na od wieś wykonywali nadal Dla jest iskier większej mosiężne podczas W jednej 9 f ze" ' ' butów różnice w z luźnymi tak zimna je dawano starymi, wyjątkowo tylko między do zszywanych środka podeszwami kupowano wsią cholewami. zwane „słomiaki". z warkoczy słomianych, ochrony od obuwiu je. plewy. Chroniły przy po­ Częstokroć, skórzanymi. Słomiaki Używali przeważ­ N o g i p r z e d w ł o ż e n i e m d o b u t a o k r ę c a ł c h ł o p w i e c h c i e m , c z y l i kłocią zimy w ich wano tylko mocno (ryc. onucek. drugą okręcano nią nogę Słomę kładli na a je na wiecheć „przybierając łydkę, za k a ż d y m pozostałe zimie do pracy źdźbła na wsi na wsadzał z kory rzemyku zwyczaju chłopi materiału, ręce uzupełnieniem zazwyczaj wieszone wkładali kawałka rękawic, Koniecznym biona owiniętą onucą, a następnie w rękach i łamano razem wąskie pasma starannie rozkładali na uży­ owijali wpół, poczem słomy", którymi wszystkie strony 32). z jakiegokolwiek miał nogę ścierano R ę k a w i c e W onucą okresie „klocie", nawet w tych wsiach, gdzie p r z e w a ż n i e Najczęściej onucką. sznurowali 31, ze s ł o m y l u b p ł a c h t y lnianej. Zamożniejsi nosili w zimie ciepłe onuce „ b a j o w e " . W powszechnym użyciu były wiecheć się tańca. stalowe. furmani. z gałgana czy nie i ze, ksesaj Sandomierzacy podbijano sami, a hasaj zasadnicze częściej czasem Robiono je słomiaków, włościanie zniknęły używała i śniegu. drużba w podkówecke światowej zakładali mrozu wzmocnienia nie wojny buty m o c y szpagatu. dla krzesania to śpiewano: „A O d do podkówki, w d o d a t k i rękawice wyjątkowo z jednym i z palcem, uszyte Jeśli powożący kożucha. w domu końmi rękawy. stroju brzozowej. u i męskiego Oba te pasa. T a b a k i e r k a palenia papierosów. był n ó ż , t. j . k o z i k przedmioty wyszła z mody Dzisiaj u ż y w a n a nosili wraz jest oraz tabakierka chłopi z w kieszeni, zro­ za­ rozpowszechnieniem tylko przez nielicznych starców. Częstokroć ,,krzesany Ryc z starzy jedlaka", gospodarze z otworem chodzili przez z laską. który Był nią przewlekano najczęściej rzemień. prosty Parobcy, kij, idąc j 1 - 3 2 — O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a r n o e k i 1952. 29 �na zabawę tyki Na lub do stawały karczmy, się palcu u wnikową na lub miasteczek, Na granatowy bractw one noszono lub nosili na do lub oprócz Spinki „kłónnice", jaką na takie X X medaliki, które kogo było jarmarkach wstążką, w roznosili po stać: najczęściej w duży końcu koszuli, zwykle przykrytej z przodu boso, X I X w. 1958 r. str. a podłużonej zapaską, półkę bogatsze W oraz wyszywany zimie nadołkiem, z widoczny wdziewały lekkie okrywały Kobiety buty z pole Na tylko w chustkach m ę ż c z y ź n i w suk­ O p a t ó w , A. Patkowski, 60. STROJU kobiecy kaftana był do i składał szerokiej wąski pas głowie wiązano u K O B I E C E G O się z krótkiej płóciennej jednobarwnej dołu. chustki. spódnicy, Spódnice posiadały Biedniejsze chodziły cholewami. chodziły w w kaftany zastępowały dużymi wełnianymi koszulach i spódnicach 3 7 , mężatki okrywały a się biedniejsze po dwie lub trzy cieplejszymi, czasem chustami. Zamożniejsze kamizele, jedna na obszytymi barankiem niewiasty drugą. Na nogi wkładały wciąga­ buty. Strój 30 że ubiór sukienny, Wpisani chustką. kożuchy, no tak z gorszego materiału. Sandomierzanki głowę codzienny krwa­ małych V I S A N D O M I E R S K I E G O letni z różaniec. R o z d z i a ł W bija­ srebrna spinano Żydzi odpustowych. sandomiersko - świętokrzyskiego. Sandomierskie, P o z n a ń OPIS złota, zaś wsiach duży, miejscach sandomierskich, trzeci (prawy) w burosze, Szumsko, pow. O G Ó L N Y czasie pierścionki. święta w i ą z a n y c h w czepiec i w ś w i ę t o k r z y s k i c h zapaskach n a r a m i e n n y c h . D w a j manach w w. a kupowany szkaplerza, R y c . 33. — C h ł o p i z p o g r a n i c z a na czerwoną początków szkaplerz, szyi rzemyku zakupione zwykle spinką. krzyżyki czarny na obrączka, nosili wiązano bursztynową dotrwały szyi błyszczała kawalerowie codzień niekiedy bronią. żonatych tombakowa; Koszulę nosili groźną odświętny stanowiły haftowane koszule z kryzkami, spódnice zdobione aksa- �mimymi plisami i kobiet. Ponadto częta, wdziewały stycznym był tami obcisłe którego chusteczki, zatkniętymi strojnością gorsety, Kobiety szły ciemne były bądź też chodziły za upięty kolorowymi mężatek, widoczne na z tyłu 11 s t a r s z y c h , kaftany, a młodsze sznurowane młodszych ząbki i jaśniejszymi Niezbędnym zapaski, niewiasty wkładały przystrojeni głowy czepek, głowach jednobarwne starsze a także czole u wstążkami. młodszych dziewcząt dziew­ Charaktery­ wiekiem chusteczki. nie zakrytymi, Ubiór jasne starszych spod z włosami warkocz. a podobnie j a k i gospodyń Panny miały ozdobionymi odznaczał się na kwia­ większą barwami. do kościoła boso, uzupełnieniem oczyszczone świątecznego H y c . 34 — S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h trzewiki ubioru wkładały były korale, przed kościołem. niekiedy okuwane z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z , L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1003 str. 1 3 1 . srebrnymi z matki zadowolić sze obrockami. na córkę. Stanowiły Ilość one część sznurów korali się drobnymi koralami bądź kolorowymi paciorkami. Świadczy Bardziej kap charakterystyczne noszony tylko przez dziewczyny i przechodziły też nawet o zamożności. sztucznymi o t y m również „Korale, obrocki, a my sierotecki, czy posagu świadczyła miały siwe części zaginęły stroju zdejmowano czepkiem. Około okresu nie U podczas biedniejszych 1890 r. z a c z ę ł y „strojnikiem" często w po obcięciu miejsce rozpowszechniać międzywojennego. okrytą oczepin, W d o w y do włosów „strojnika" się welony, które ślubu a najbiedniej­ Goźlic: sandomierskiego, z końcem P a n n ę m ł o d ą ubierano do ślubu biało, a na rozpuszczone który z spadku musiały bogocki, paciorecki''. kobiecego mężatki, .Jakami", piosenka w Biedniejsze szły w j a k łoktuska, X I X w . warkocze kładziono strojnik, uroczyście zastępowano nakładano wianek zapanowały ubraniu w z go ruty. początkach świątecznym, z głową ani welonem. 31 �Druhny jaki i stroiły mieli dziewcząt W dożynek trumny nakładano okrywano zmarłe uczestniczące Małe ze niewiasty ślubny, kobietę Przez zasłaniając w W zwykle z sukienkę Reszta 3 wieniec w 8 taki kobiet ( r y c . 59). „kościelne po zarzuceniu młodsze smaty". „łoktusek", kobiety chustką. ubrania. D o niekiedy nawet pieluszkach, i Kobiety połowy X I Xw . twarze. przeważnie uszytych pieluszki, ozdobione r ó ż o w ą ze wstążką, w samych koszulkach, nieco d ł u ż s z y c h n i ż krajką, czasem haftowano, dni nakładały do niej staniczka resztek „kwiatek", ruty. międzywojennym. do niedawna chłodniejsze czas ciemne zwykłych okresie a pewien płachtami, tak zwaną zapinanego materiałów dziewczynki chodziły w sukienkach dziewczynki pszenny nakładały się w z na głowę prześcieradłem, przepasywano i doszytego wykonywano strój wianuszki świątecznych. żałobnym się dopiero Koszulki spódniczki w czepek. chrztu nosiło bogatszych. Starsze głowę dziewczynki biegały chłopców. strojach wkładała na piersi sztuczny to Specjalnie szyte n a t ę u r o c z y s t o ś ć rozpowszechniły u na przypinały zwykłych dziewczynę orszaku do i Niekiedy były przodownica się one białymi Niemowlę się w starsze w starych płócien. u wiankiem czapek. ubierano Mężatkom okrywały u występowała czasie Do głowę drużbowie z tyłu codzieó. ze spotykało składającą n a guziki. l u b przerabiano na co raczej sukienkę, zniszczonej D o pierwszej się S u k i e n k i te odzieży. Komunii kładły białą. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS V I I S A N D O M I E R S K I E G O STROJU K O B I E C E G O K o s z u l e Koszule kobiece składały doszywanej, sięgającej wykonywano bego płótna z cienkiego zgrzebnego. czasem letnie robocze XX w . zaczęto lekko marszczone zachowała posiadało i koszul W siętradycja wiązania ostatnich latach wykonywane dość wycięcie duże w okresie Do zaś na majtki tylko zimowym, okresu kobiety. kobiece. oszewka wzdłuż płótna Nosiły zwana Dopiero Koszule dolnej, koszuli szyto z w gru­ początkach szyto oszewkami zapiętymi koszule starsze na guziki. wsiach się koszule bez się w z przodu jak i oszewkę ( r y s . 5 3 , 54). r ę k a w ó w o kroju (ryc. 361). M i a ł y one dziewczęta. uszyta były się one z d w ó c h podobnie haftem l u b stebnowaniem z barchanu nie posiadała jedyną kobiety nosiły gładkie, tylko w niektórych rozcięcia, je głównie halka krojem (ryc. 35). R ę k a w y lnianego l u b kartonu bioder, X I Xi X X w . pojawiły Składały w były zdobiono sięgająca międzywojennego tylko na zimę. w o k ó ł szyi, w y j ą t k o w o Zakłady szyi. tak i część k r e t o n u . Nadołek p o d ł u ż n e zakończone z cienkiego krótka, Wyjątkowo przełomie p o n c h o świątecznych była d o pasa Górną j e j na białe lub czerwone tasiemki. Rozcięcie guziki. dookoła koszuli nadołek X I Xw . r o z p o w s z e c h n i a ł y p o n c h o Rodzajem lub z kupnego doszywano ramionach, przyramki w koszulach sięgającej l u b nadolkiem. długich pozbawionych „nadołka". oszewkę biegnącą trzy z górnej, świąteczne b y ł y krótkie, bez ..nadołka", podobnie j a k l u b rzadziej d w a lub części, nadstawkę lnianego, do których na zapinano płótna Koszule używać p r z y r a m k o w y m Podobnie się z d w ó c h do kolan, zwanej częścią w okresie i używana bielizny zimowym noszoną przez męskie gacie. północnej Sandomierszczyźnie długich głównie „nadołka". nie zszytych nogawic, specjalne łączyła je pasie. C i a s n o c h y Ciasnochą dano nazywano ją pod cienką, rodzaj muślinową białej, lnianej spódnicy, spódniczkę, która w spełniającej ten sposób rolę lepiej halki. się Zakła­ układała. �Tablica STRÓJ II SANDOMIERSKI m a L j K i r o U k �Ponieważ obcisłej czać, na niektórych koszuli że dawniej w podobne terenach kobiecej — Polski, a nazwa Sandomierszczyźnie do używanych po dziś dzień Śląsku — a po ich zaniknięciu nazwa nochy" przeszła na inny rodzaj pod nazwą ta m a swoje kobiety „ciasnochy* uzasadnienie nosiły jest — znany należy prawdopodobnie rodzaj przypusz­ ciasnochy, na „cias­ bielizny. S p ó d n i c e Najstarsze spódnice, o których zacho­ w a ł a s i ęt r a d y c j a , b y ł y w y k o n y w a n e z czte­ rech l u b pięciu półek, samodziałowego one w półn. czyli płótna w białego ( r y c . 37). Zanikły Sandomierszczyźnie 1880 r., a w p o ł u d n i o w e j cze brytów, pocz. X X w . używano około Szyto też spódnice- szorce z w e ł n i a n y c h s a m o d z i a ł ó w oraz z t a k zwanego czyli „towaru" brycznych. a w Najczęściej zimie flanela, szone przez spódnice dy z młode siedmiu w y k o n y w a n o było na ogół czasem brytów „rozpór" saniu gdyż z przodu się dookoła. węzeł Po na letnie niekie­ ; c No­ R y c . 35. — wąskie, d 0 Koszula kroju poncho podłużne. G r y z i k a m i e ń pow. O p a t ó w . A. — widok z przodu, rękaw, f. C. — krój: g. — d. — przód, dl. — tył, mankiet, i . — ćwikieł, j . — o s z e w k a , k . n a d o ł e k . S k a l a 1 : 30. spódnicę obwód j e j w y ­ b y ł a w pasie silnie l u b rzadziej z boku, sfałdowana wiązano i ujęta j ą n a trocki, w oszewkę, posia­ po uprzednim opa­ zawiąza­ zazwyczaj wypadał n a p r z o d z i e . Z c z a s e m trocki stały ;// '/' B. — z tyłu, były ( o k o ł o 3,5 m . ) S p ó d n i c a dała niu lub barchan. kobiety i panny kupne t e ż trzeba nosił \v. :; fa­ muślinu. stąd Iz l a t e m b y łt o k a r t o n , baja świąteczne Materiały do materiałów d. jh i c h jesz­ w y p a r t e przez ajtki, zo­ a na nowo zostały wprowadzone do­ piero XX w latach trzydziestych w., kiedy podjęto próby z m i e r z a j ą c e d o odrodzenia stro­ ju ludowego. Z przodu „ n apo- dołku" płat w s t a w i a n o półką, tańszego, riału. W gorszego latach krojone w kliny. i były spódnice Na teriałów fałdowane Panny choć używano ma­ jedno­ czasem rzały sięi w kwiaty. zda­ Te ostatnie zwano „krakowskimi". Świą­ teczne szyto łów często z „przybiorem", 3 Strój Sandomierski E 3 rn l! u no­ krótsze. przeważnie barwnych, E3h spódnice Podobnie, j a k one nieco spódnice mate­ światową się sięgały do kostek. siły jest poprzedzają­ cych pierwszą wojnę rozpowszechniły uprzednie, to z materia­ czyli tka- Dl Ryc. 36. — K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I X w . I . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i t y ł jedna­ kowy C. — krój: I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w : Sandomierz. A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, C. — krój^ d. — p r z ó d , e. — t y ł , f. — r ę k a w y , g- — m a n k i e t y g \ szycie m a n k i e t ó w , h. — przyramki, k . — ż a b k a , 1. — z s z y c i e pod­ i . — ćwikle, j . — kreza, rękawa. 33 �nych we wzory część spódnicy ząbków cm.), lub a w t y m zdobiono falbanki. także Pamięć jednak W okresie zimy niekiedy nawet pomocy spodu o o nich podbite w parę niż tło spódnicy. t. z w . spódnic. c 1 ozdabiano kupną spódnicach szczoteczki, listwą falbanką Dolną (szer. 25 lub ząbkami. wyszywanych białymi zaginęła. bogate k o b i e t y starsze nosiły Było też w — podołek, Nieraz plisek, nakrochmaloną spódnice zwyczaju, że na d. — oszewka. wieśniaczki w Skala czasie watowane uroczystości spódnica z X I X w. z pięciu pólek A, — widok c, — p ó ł k a , po wstążek płóciennych terenie się, że odcieniu spódnicę świąteczne kożuchem. R y c . 57, — Z r e k o n s t r u o w a n a wkładały innym kolorowych białych zdarzało ale podszywano Spódnice wspomina nićmi. kolorze, przy O d szczotką. Gregorowicz a samym kobiety z p r z o d u . B. — krój. 1 :30. procesji, miały na sobie sześć spódnic. Z a p a s k i Zapaski wały czyli fartuchy były Szyto z całkowicie. wszywano w szeroką je nieco krótsze półtorej oszewkę. lub Z tyłu i węższe dwóch zapaskę od spódnic, których „półek" wiązano materiału. na nie ich brzeg R y c , 38. — Z a p a s k a świąte­ troki Górny zakry­ (ryc. 38). c z n a z pocz, X X w. Szcze- glice pow. Sandomierz. A . — widok B. — ogólny, krój. C . — oszewka; d' — p o ł ó w k i . ó- — półka, część Około jeszcze 1880 do r. szyto zapaski lniane zapaski farbowano się p e r k a l o w e starsze Pod nicy, oraz — nazwą fartucha gospodynie dole amarantowe, U obszywano no dołu ząbki czym np. 34 lub była w koronkę. ona lub obszyte znano też po W świąt. W dwoma lub brzegach Koronkę Tego eważnie fartuchy używały codziennym z perkalu. X X w. alpakowe rodzaju użyciu kolor „pliskami", stosowano •— d o l n a zapaski ich użyciu Płócienne rozpowszechniły pionowe paski. N a białej, sfałdowanej, jasno-granatowego obszywano lub kobiety w 3 a panny święta i młode ziemi spód­ koronką. powszechnym trzema najczęściej one jasne w satynowe rodzaj starsze początkach Były czerwonymi tasiemkami. zazwyczaj Nieskurzowie, kupnych, zapaski a koniec X I X w. były czarny. siwe lub czarne; prz je zgrzebnego, Pod kieszenią. czarne podczas zwykle siwy z naszytą batystowe, na płótna z materiałów kolor wdziewały białe obszytej które na z światowej. robione fartuchy kobiety mężatki zapaski pierwszej w o j n y d głównie a do koloru. sznurkami. \\ sięgającej „fartuch" były nie­ zapaski wełniane, dobierano do koloru spódnicy. wzdłuż zapasek też wkładały dolnego brzegu amarantowych, niektórych dawa­ przy miejscowościach �R y c . 39, — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w sznurowanym T gorsecie i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o . , L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a Ze względów oszczędnościowych, z w a n e dwunitkami, wzmianka lub zapaskami z Truskolasów z na codzień błokitnymi. zamiast 1847 r . wełnianych, O zapasce sukiennej noszono białej jest zapaski tylko jedna 1 8 2 4 r. G o r s e t y Gorsety zwane Składały przody, Całość duży, d w a boki łączyły czyli pinane na były w powszechnym zszywanego części ramiączka, wstążkę, pleców częstokroć sześciu z zszywane z użyciu. Krajano je z kawałków, luźnej baskinki, drobnych klinów. stanowiących złożonej skrawków. aksamitu. Z przodu zawiązywano przeciągano przez z d w a kaletek. Dekolt b y ł druciane staniki składały się z pięciu kawałków, „aftki". Były go n a „skraw­ t e ż gorsety za­ guziczki. skrojonych z jednego p o d koniec i „tackami" aksamitny 3" oraz brzeg fartucha i spódnicy. X I Xw . , z a c z ę t o W gorset kawałka to jest z dwóch przodów, (ryc. 40 II). Starsze gorsety je haftować w kwiaty dwóch nie lub wyszywać były „siuta- t. j . c e k i n a m i . Gorsety w y k o n y w a n o z różnych z z którą oraz p l e c ó w ozdabiane; żem" i dwie przykrywał na Nowsze boków stanikami stanu, k w a d r a t o w y ( r y c . 40 I , 41). Gorset ki" czasem się z obcisłego dobie upadku materiałów, stroju najczęściej regionalnego miejsce z wełny. Najbogatsze sandomierskiego szyto zajmuje krakowski. 55 �K a f t a n Na koszulę klinów". D w a „pachy". proste, lub wkładano z Dość nich guziczek. R y c . 40. - stanowiły często zwężające zazwyczaj kaftan przody, wykonywano się ku dołowi, Wyjątkowo zapinany dwa plecy, też plecy ujęte wszywano w a oszewkę w pozostałe sposób, resztek. A. — w i d o k p r z o d u . B. — z t y ł u , z pow. Sandomierz. bufy, jącą wtedy część bufy kołnierzyk. czano sztukowano nazywano Kaftan na zapinał doszytej. krytej noszono luźne, górną część zwane doszywano tworzyły na haftkę przy ramie- Lu­ kaletki. na podstawie 7 p r z o d y , e. p a c h y , zachowanych f. — p l e c y , g. — ramią­ kaletki. rękawa kawałkiem „grzebieniem". Wokół szyi jeden rząd w by sześć tak R ę k a w y przeważnie Zrekonstruowany się z p r z o d u na listwie; tworzyły „w Sandomierz. W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r C. — k r ó j : d. czka, h. — niu go z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. k r ó j : d. — p r z ó d , e. — p a ­ c h y , f. — p l e c y , g. — r a m i ą c z k a , h . — w. Wilczyce Krojono zapinaną ten I Gorset w pierwszej poł. X I X w. M a ł a W i e ś p o w . I I . Gorset z k o ń c a X I X szyją. z jednego kawałka, rękawy d o w y c h w W a r s z a w ę , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k pod tym wypadku materiału. Wysoką, sto­ biegła oszewka lub m a ł y okrągły guzików. umiesz­ Naogół guziki po dziurki zapięciu nie były widoczne. Kaftany z reguły dłuższe, z wpuszczano mające Tradycja wspomina wyłącznie kreton, perkal t o w a n o je Tak białej (ryc. wcięte po dwie a Po w I pasie. wojnie rzadziej po Sięgały one światowej trzy fałdy. bioder, noszono przy kaftany Nazywano je czym trochę „kaftanem alpaki, o istnieniu Zimowe bajową kaftanów robionych kaftany płóciennych. już z Ż y w a materiałów wykonywano z pamięć kupnych, barchanu lub zachowała jak flaneli p o d s z e w k ę . Bogatsze gospodynie o b s z y w a ł y alpaka, oraz nadto wa­ kaftany 43). kwiatki. sposób codzienne. 36 też zapaskę. o kaftanach świąteczne, jak drobne sam i t. p. i dawano barankiem z tyłu bądź pod Jadwigą". się j e d n a k w z je i robocze kaftany Młodsze świąteczne kobiety nosiły zdobiono charakterystyczne dla tej szyto z k o l o r o w y c h kaftany obszywkami. okolicy materiałów barwniejsze, W okolicy „lachmusowe" ślubne Goźlic czyli wzorzystych wykonywano zdobiono niebieskie w ten kaftany �Ł o k t u s z k a Najstarszym zwana znanym Tańtuchem „Łoktuszka" materiału ramiona, okryciem wierzchnim Sandomierzanek l u b podwiką. Dotrwała ona do końca b y ł to lniany rzadziej (długości 3 m t r . szer. albo złożoną Ryc. 4 1 . — Gorset w zielony łoktuszka, kretonowy lub barchanowy 1,20) z s z y t y ukośnie była z dwóch sztuk. „róg" spadający tak zwany rzadziej X I Xw . z p o l o w y X I X w . Ze z b i o r ó w prostokątny Zarzucały j ą na plecy, Muzeum płat kobiety albo na wzdłuż Kultur Ludowych w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . zszycia i okrywały tuszka również Zazwyczaj rogach łoktuszka i wzdłuż Pamięć Nazwy się n i ą , j a k szalem. b y ł brzegów o łoktuszce te p o c h o d z ą chowywane, W a biała, W przechowała z okresu łoktuszki d w u dziesięcioleciach kwadratowe chłodów odziewano noszono cienkie jednobarwne Przed wzdłuż o bokach okryciem przekątnej, Podczas widać spod się składano niej łok­ chustę wzdłuż lub niepogody podobnie kobiety okrywały tylko brzeg chusteczki. Chusta była w okresie prze­ chusty po brzegach wełniane. Były frędzle. "W c i e p l e j s z y c h najczęściej Podczas okresach bywały ciemne lekko tą na róg, to krzyżowano chustą i znaczy na głowę, W obu wypadkach nie związaną pier­ tak że chustę nieodzownym okryciem. a m i z i e l a n o s i ł y S a n d o m i e r z a n k i kamiziele użyciu jeszcze celów. j a k łoktuszkę po czym ręką. „prześcieradle". kiedy „tureckie". długości, było one w kupne Chusty lub lub stroju, c h u s t a m i , jesionkami. lewą X I X w . powszechnie ją na w m , posiadające w kwiaty K W o płachcie do innych o d z i e l u b szalinówki. rzadziej jako zanikania X I Xw . noszono 1,5 — 2 każmirówki względnie zimna podtrzymywano (ryc. 15). B y ł y okrywały bogatsze k o b i e t y w y s z y w a ł y używano n a się grubymi ciepłymi lekkie l u b kraciaste, siach. kobiety nićmi. się po dziś. przypuszczalnie ale j u ż nie noszone ostatnich chusty zimowym czasem jednak kolorowymi C h u s t a to okresie głowę. letnim. nie różniące W zimie nosiły j e raczej sięo d męskich kobiety,k t ó - 37 �rycli nie nieraz zielę stać po było na dwie lub kożuch. trzy. na kożuch, dla Zdarzało biety, były były kostek, one w do pasie, brzegi W i rozcięcie rzadko spotykany bawiony wcięcia Kożuchy w w swej glądem Było swoim kożuch ono czarnymi lub jasnym. Do oraz ozdabiane od przypuszczalnie z póln. granicza. Zapaska na prążkowana jednolity po­ stąd naramienpoprzecznie żą. — podobna do n o s z o n y c h dziś na obszarze Puszczy Radom­ Archiwum Muzeum i Sztuki L u d . w dała Kultury w z n r i n w . 2542. do a Nie on był sznurkami. na je na haftki rzadziej lub zdobiony, Wyjątkowo np. i tylko w z od drugim z odzie­ stanika i zaś w X X w. Długość kolan,a miały mały kołnierz się k r y t e pokrywano podszewkę obszywano wyszywano taśmą go luź­ gładkiej, spódnica niżej brzegi upodobań, obcisłego fałdy. Wiśniowej, był rodzaju lub Pod nie tego trzy suknem. przyja­ prawdopodobnie „Tołub"' wypadku, znajdowały kobiet. okryciem lokalnych związanych one kieszeni angierą, przejęty miasteczkach. werblikami; burym polką, kolana, bokach pętelki czasem nad co p o k r y c i e ; b y ł y bogatych wciętego oraz szerokimi kobiety zamożne zależnie je fu­ guziki okrycie ten ręka­ Jeżeli wykładano lub w y ­ pod­ kołnierzu, i koło Strój czar­ i Futra rękawach fałdowanej, tym Tołuby Po albo przez się z Na haftki zwany się W to lub przepasywano tołub, dwie, rzadziej kostek. zielonym Futra po dawniej sięgały 7 Zapinano służyły Było nazw składał kliny. kładany . czarnym ilość tyłu różna, Warszawie był zmieniał spódnicy, szytej szubą. szyty „Tołub" jak nowo­ lisa l u b z a j ą c a . czarnego, piersiach, sukienny lub znaczna nej s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. i na noszonym był szlachty, one, fałdowane sukmanę. skórką sukna galonami. Powszechuie gurmaną poz­ bioder. bogatego pasie sukiennymi, z tegoż materiału zimowym Ryc.42.— Strój sandomierski do dawniej ten był Stanowiły baranami. je tasiemek. wyszywane ciółką, z w męską białymi zapinania pętelki z czarnych nieraz obszyte kożucha, Kożuch pokryty granatowym długie, wykładano pokrycie było zrobione pasami typ jarmarkach. przypominało i klapach trem do żony. suknem. bijano na długie haftki. się n o w y pasie i sięgał zaledwie Futrem nazywano wach na ko­ ..spódnicą". barankiem, którym informatorzy , pierwszy sprawunek dla nym męskich, Sandomierskiem, kupowano one kami- bogatsze się szeroką 7 twierdzą żeńca nakładano przez kożuchów zapinane 7 t o ł u b odznaczały X X w. rozpowszechnił wkładały zmoknięciem. przeważnie Kołnierz miały długi, w y k ł a d a n y były się, że f u t r a , noszone podobne wcięte ciepła ochrony tegoż przed K o ż u c h y , Kożuchy Dla posia­ łołubów była jeszcze inne isiojący lub w y ­ kieszenie. granatowym wkładano lub lub watę. kolorowymi siwymi „kttcotkami" piersiach. W tecznie niektórych zostały wsiach zarzucone, noszono a tołuby ich miejsce do I wojny światowej, zajęły płaszcze podczas której pochodzenia osta­ miejskiego. O b u w i e Najstarsze znane obuwie, które Kolberga, to łapcie plecione z kory 58 już wyjątkowo ( r y c . 44). można było spotkać za czasów �R y c . 43. — I . Z i m o w y z pocz. XX w. kaftan obszyty kobiecy barankiem. N a s ł a w i c e pow. Sandomierz. A. — w i ­ dok z p r z o d u , B. — z t y ł u , C . — k r ó j : d . d ' . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e ­ cy, g . — r ę k a w , h. — kołnierz. x, — m i e j ­ sca I I . Kaftan sławice przyszycia haftek k o b i e c y z pocz. X X . w . N a ­ pow. Sandomierz. Ze zbioru M u z e u m Etnograficznego w Krakowie n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z przodu, B. — z i y ł u , C. — k r ó j ' : d . d ' . — p r z o ­ dy, 1 g . — klapka, Skala Około na rodzaj jących w y palce. Na jak nosiły one niż nazwa obcasy, wybitnie W Do lub lub połowie pończochy butów, buty pantofli. XIX w. słomiane wiechcie. trzewiki boków dawna; Wspomina modne brązowe jak o były lub nogi łapcie Reprodukcja tyłu. wysokich Wysokie guziki. W cienkich cholewki, zimie dla obcasach, sięgające większego pod­ do pół ciepła nich ich tylko Gregorowicz pończochy czarne, w nie błękitne wiązano stroju je 3 8 . pod podaje W świątecznym jednak końcu kolanami X I X ich w. skraw­ mężczyźni, R y c . 44. — O b u w i e k o b i e c e z p o ł . X I X w . : pantofle. na z tasiemkę. lub i na kowalskiej. szyte używano onuce łykowe na i buty podkówkami. z od kupne podobnie kobiety roboty słomiaki. były zastępującym zakładały były stalowymi zapinano na podkówki wywrotkami kobiecym znane materiału, wy­ mosiężne zwane lub nakładały noszono kiem buty sznurowano trzewików zaci­ oraz mosiężnymi koloru. buty czasem nosiły Pończochy do tego „babskich 30, U ) . T a k i e Obuwiem kobiety szyte dla ćwieczkami kutych Po­ mężczyźni się środku, Kobiety uży­ takich cholewy wysokie w bijane łydki kobiety utarła obuwia nane podesz­ mężczyźni. dłużej miały z zupełnie nieważ b u t ó w " (ryc. ko­ składa­ ochraniających ogół boków, jak roz­ wśród jedynie butów; samych, typu był nosków wały w., ryciny, pantofli, się i kołnierz X I X to powszechniony biet h. — 1 : 30 połowy wskazują z jj e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę ­ kawy, z O. ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. Kolberga 19) 39 �R y c . 45. — „ K a p " n a k r y ­ cie g ł o w y k o b i e t nych. zamęż­ Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 U c z e s a n i e Panny do spuszczane Również częstym Dziewczyny kocze. też jeszcze w na święta nosiły włosy śpiewano w czesały się w jeden włosy też z obecnym kobiet Nieodzowną noszono były rzadkości. Chustki te z wiązania kobiety warkocze ńa zwyczaj strojnisie. u p i ę t e w t y l e ,,na k u p k ę " l u b w „ósemkę". z „polkę" lub „na lub w war­ 39). kędry" (ryc. 43). włosów został lub pod rogiem używane zimą zarzucony, a większość tyłu. była różniły wiązano wiązały chustkę (ryc. kędry". obcinania upięte szalinówkami, były pod główkami chustka okrywająca chustki kretonowe lub wełniane. jednym najczęściej Węgły, obcinali świąteczne najczęściej nosiły dziewczyna się trzęsły gdy jej warkocze zwane warkocze, tylko ucięte na tak z w a n ą częścią ubioru mężatki Chusty „kuper" sposoby starsze nosi kupne barwne wykonane, zwany stuleciu dwa codzień oczepin: aż W łub na błyszczącymi „Płakała starszych którą g ł o w y kwiatami, wsuwanymi szpilki krótko czasie wstążką, były warkocze zdobiły były n a k r y c i e święta uczesaniem Przystrojem Mężatki Stąd niedawna i zawiązane i r. str. 19). każmirówkami. się od W okresie swobodnie tak panny, chustki plecy brodę, szyję. W by je (ryc. i.przez w tak 49). Oba mężatki, jak t y m tylko najszczelnie j celu krzyżowały z przodu jej końce, następnie owijały dooko­ ła szyi i p r z e w i ą z y w a ł y pod b r o d ą (ryc. W czasie „wywiązane w tyle głowy a następnie i związanie chowano, świąt w mężatki czapę" nosiły przez R y c . 46. - Szkic czepka z początku Rys- J. K a m o c k i , 1956. 40 X X w. skrzyżowanie rogów złożonej na pół chustki, przeciągnięcie na (ryc. chustki Gregorowicz wie 48). chusty ich przodzie; po bokach sterczące rożki 50). Należy przypuszczać, że dawniej i nosiły do frędzle. wiązano na którego należały tym, że miały jak pod ochraniać Najczęściej „tureckie" letnim spadającym przez wełniane Chusty codziennych brodą. głowę. Zależnie od materiału z wiązane w podaje, X I X w. chustka że podobny w panny sposób. pierwszej panieńska była poło„zwią- �zana sztucznym w ę z ł e m warkocz dziewiczy Czepek mężatki, kładły gdzieniegdzie w i był spotkać nie do i z innych czołeni, a się w on materiałów, 46). i w spadającym mężatki końcu czepku przed na obszywały I wojną na plecy, końcu je one z były białej kryzką kobiet krył w. się Według robione co młode było nicianej lub, były XIX można światową. Czepce tiulową starszych W Wyjątkowo głowie. W y k o n y w a ł y Czepki i wdowy. wywodu. dobrze i wsiach. (ryc. przez oczepin kobietę trzymał „siutażem" samym wyłącznie czepek miasteczkach jątkowo cym nad ". noszony formatorek, karki 3 9 jeszcze opinii przez siatki, rzadziej, przeważnie in- czepa wy­ błyszczą­ bez kryzki „siutażu". Czepki noszono czepców typu Zakrywały one Czasem prawie zdobiono Najbardziej był kap capka towym; z szczona ksiendza przodu i zawiązka 4 z słrojnik. dwa wesela ruty W minał go biegły z nad tyłu, s k ą d nano tami i a a miał czoła, od rzadko. głowy sztucznymi zamężnych latach X I X w. Informatorzy w był niebieską Sandomierzanek (ryc. 45). podawali, wykonany okolicy kwiatami. z tył wyglądał tektury, Koprzywnicy wypustkę, że — którą amaran- ściągała zmar­ występowały przypo­ na mleko. obszy­ i w poprzez fałdy, całą zwisały. które głowę Wstążki Drugi dość nadto typ do upi- szpilek, zdobionych zwykle odróżnieniu głowę następnie trefionym galonami. w młoda Jeden łebkami, przybierano stanowiła półcypkami kupnymi „Kap" perkalem, panna skopek tektury, pomocy mitrę. nizsa'". d r u h n y k ł a d ł y na swobodnie przy lorowymi je ostatnie noszono bardzo . wyglądem wano wstążkami ino podstawy „strojników". z jest nakryciem czerwonym Sandomierskiem swym Robiono to osiemdziesiątych biskupa i kwiatów, rodzaje brodą. Te włosy. przypominał dookoła 0 i nazywano pod „dzirlandą", kształtem najczęściej Podczas wianki chustką całkowicie czepce zarzucony w swoim obszywano pod charakterystycznym całkowicie „Kap" .jak zawsze miejskiego, z a w i ą z y w a n y c h ko­ kwia­ „strojnika", wśj^oka przepaska t e k t u r o w a p r z y b r a n a r u t ą , g a l o n a m i i sa^ucz nymi kwiatami. niej wstążki, Z K W pod stroju tyłu które przyszywano sięgały rzyka z kiedy nawet „kryzki" białego płótna i białej pasa. noszono na t. j . rodzaj lub kartonu, koronki o Z tyłu kryzkę Ozdabiano obszywano wycinano ją zapinano białym tiulem w lub ząbki koronką, (ryc. 36 I ł j , a nie­ szerokości na haftem, szyi kołnie­ (3 — 10 c m ) , z m a r s z c z o n e g o i u j ę t e g o w kę. do k r y z świątecznym koralami niżej oszew- guziczek. brzegi zaś względnie R y c . 47. — 39). Kctieta z dzieckiem w stroju co­ d z i e n n y m z I I p o t o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r . ) Z czasem k r y z a przekształciła się w bny kołnierzyk u koszuli (ryc. 53). ozdo­ z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A. Pat­ kowski, Sandomierskie, Poznań 1938 r. str. 4 1 . 41 �K l e j n o t y Najczęściej klejnotami związane i noszonymi, na karku. które równo ilość rodzaj, były do w Przeważnie na srebrne, na po nie 1 matce, . koral Korale posagu, to a nie było też ich jej wielki wydatek, kupowała były środ­ mosiężne otrzymywała korale p r a w d z i w e , b ą d ź też Laki 4 ząbki. częścią ich dochodziła l u b okówki w i zamożności największy dziewczyna tak od Za­ jak rzędów wycinane niezbędną spadku korali, uzależnione k o w y n a b i j a n o obrocki były sznurów kokardę. Czasem ilość ich grubych skoro w korale dziewczęta końca wiązały kilkunastu lub były Czasem sznurków właścicielki. do ulubionymi Sandornierzanek przymocowywały wstążki, d o d a t k i stać drobne sztuczne„laki". noszone czasem i do stroju ro­ H y c . 48. Kobieta boczego. Czasami korale bursztynowe wspomina o zwane 4 2 Kobiety bieską W a ż n y m Do też dodatkiem z kramach r. na z płócienny krajkę do włosy drobnych udekiem pospolicie używały kolorowych srebrny medalik, a jarmarku. Posiadały prawdziwym one koralem, szklane oczka złote stroju lub opasywały zast^ewal często należały d«Łv'częcego do pąsową rzemienny były chusreczki. przedmiotów wkładano się czarny k w ^ t j ^ i j f l służyły dużych lub rzadziej szpilki z Rstka. i pize^BBmo I na na specjalistki, zapaski wania użytek które i fartuchy była na Większe Kobiety R y c . 49. — K o b i e t a w c h u s t c e G o ł ę b i c e , 42 r. do w szeroko którego Płótno się używały na do lnu było 4 3 po wsiach szyły gorsety, umiejętność w wyszycia swoje gotówce mniejszą gospodarstwie skroić i uszyć były rozpowszechniona. w y n a g r a d z a j ą c je trudniły k a ż d y m choć wynagrodzeniem gatsze g o s p o d y n i e o d d a w a ł y hafciarkom ciężary MATERIAŁY weselne. T a k ż e ogół kolorowymi VIII domowy, za nie­ plecy. Prawie k a ż d a Sandomierzanka umiała bieliznę Sandomierz rzad­ Ł koszyki • płacht W Y T W Ó R C Y pow. czasem do pasek. R o z d z i a ł f o t J. K a m o c k i 1952 pa- Kolberg rzadko. strój Czasem ale ddoo k o r a l i m o s i ę ż n y l u b pierścionki noszono zdobiące noszenia bańki Były noszące krajką. główkami np- wiązanej z tyłu . Piercionki kupowano w Kolczyki • n nk ki a m i " p r z y m o c o>ww^t Ę | K ) szkaplerzu widoczkiem. kości. chustce Sandomierzanki ciorków. Niekiedy z w f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 i skalę konopi lub hafto­ Bo­ stroje naturze. tkactwem, uprawianych . podstawowym surowcem stroju san- �doinieiskiego. było stąd zapotrzebowanie tak duże,że obok powstała osobna grupa czy tkactwa zawodowych z w a n y c h płóciennikami. dzy dostarczanej byli tkacze nie ze mogącej klientów. Świątnik, wyżywić mieszkańców. wodowi nie wsi z Na cieszyli się Tkactwo przę­ Słynni ludnej, ale roli wszystkich ogół tkacze za­ opinią, nie dobrą dopuszczano ich np. do u r z ę d ó w części tka­ Tkali oni z przez swoich nań domowego miejskich przetrwało dłużej w 4 1 . zachodniej Sandomierskiego. „Strój wany biały" na wsi. był całkowicie Dodatki wykony­ wytwarzano w mia­ steczkach. W końcu XVIII sukiennictwo. tury w Staszowie, montowie, a pod staszowscy głównym i w Bogorii, koniec ności Rakowie Staszów Liczni jego Sando- niemal wyłącznie zajmowali się w Szczególną oni po rolę wsiach gospodarzy tych pierwszym sławą cieszyli odegrali krawcy i należało Zdobili był również też oni do R y c . 50. — K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w tam­ f o t . M , M a ś l i ń s k i 1955 każda okucia nie z się Płótno robocze kobiecą wyrabiano rzadziej farbowanie miarę aajDi, WĘ ZydzLmieszkający i czapę" r. do z W niekiedy płótna, lecz o i uprawa ta w niewielkich wtedy znany krawiectwo spośród skończyło ręcznie a potem się ubrania maszynowo. Żydzi. traktowali płótno płótna płótno się Mieszkali Kowale jako do wykonywali kowali, pracę podkówki szewcy dodatkową. rekruto­ Przeważ­ butów. w było płótno konopne na paski lub z rozmiarach Na ok. Było spodnie kratki w czarnym. tkanin materiałów (szer. zgrzebne. koszule i świąteczne konopnego. wyjątkowo drukowaniu rozpowszechniania je i szewca. materiałem a dni. Najbardziej przeciwieństwie swój starych czerwonym, 5 wędrowali Zdobienie uszytych części stebnowali kowala i zawód z ciągu W ę d r o w n e szycia. wyłącznie pasów. cienkie w miasteczkach; sznureczkami. swego wykonywano rodzinę po wyżywienie. Ożarowa. którzy u ż y w a n y m lniane, z maszyn się do wiejskiej jedną lniane-/ane p r z e z n a c z o n e b y ł o ubranie łym, miała łataniem płótno się zajmowali i klamry Najpowszechniej Wyrabiano kie. Kogut krawcÓAv, wieś biedoty zajmowali — otrzymywali tasiemkami czapek butów, się Mojżesz odzież Prawie wali zapłaty rozpowszechnienia Wyrobem W i szew­ się obszywalUprzeciętuie i oprócz k r a w c ó w okresie do lud­ szewcy . Poważną w do z T tejsi u był rzemieśl­ rzędzie sukiennictwem, kuśnierstwem stwem. Kli­ się w p r z e c i w i e ń s t w i e miasteczek, polskiej, i sukiennicy zaopatrywania odzież. się manufak­ X I X w. sandomierscy. rekrutujący innych rozwinęło dostarczały ośrodkiem mierzaków nicy, i XIX w. .Sukna nie posiadamy fabrycznych przetrwała w cm. t. j . grube kamiziele. lub kolorze Znano 64 ono też części łokieć). szorst­ Codzienne wierzchnią granatowym odzież z bia­ „malowanie" dostatecznych zarzucano i uprawę zachodniej i czyli informacji. lnu i ko- południo- Sandomierskiego. Sandomierzacy kach. zaopatrywali Rozwożeniem wfeiy się w zajmowali w e ł n ę na j a r m a r k a c h , gdzie się pp r z^ ^ ^ wwss z y s t k i m kupowali mieszkańcy ją w Rakowa moti 3 . 43 �Innym nej rodzajem i wątku ,,Dwunitki" miały i tkaniny były wełnianym. lnianą d w u wełnianych. mian lnianych i Sukna tkanin osnowę i wątek Materiały burcane- b y ł to samodział burcanych były z naprzemian ..górcane" miały dwunitki biegnących osnowę lnianą i o osnowie i materiały lnia­ górcane. d w u nitek lnianych wątek z nici naprze­ wełnianych. używano przywnickich" materiały Odmianą na i na sukmany, czapki, czasem Ryc. 51. — S o b ó t k a w Bilczy burochy, także kapoty, i na tołuby, pokrycia kożuchów spodnie. W y r a b i a n o d w a rodzaje „kosukna: p o w . Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 r . s t r . 123). iańsze, brązowe droższe z wełny z wełny białej czarnej, zrudziałej z domieszką czarnej. w czasie u ż y w a n e najchętniej na sukmany. Kapoty natomiast D u ż y m — popytem z którego Aksamit kaftany W otoki rogatywek Obuwie ty 7 z gorsety, zaopatrywano najczęściej było lisich i na odświętne fartuchy drelich na weselne spodnie, po miastach i się w miasteczkach wykonane były ze s k ó r e k szyto z cienkiego sukna głównie spodnie, i sukno z kożucha jasnoszare, uchodziło sukno a a staszowskie, fabrycznego. koszule, czasem baja i perkal kaftany- i barchan — na miasteczkach. i na jarmarkach. baraniego, Kożuchy, obszycia tołubów a czę­ zajęczych. juchtowe, tylko bogatsi gospodarze kupowali na lato b u ­ giemzy. Osobno w b y ł na skórzane — zapaski, T k a n i n y te k u p o w a n o wyroby i wścieklice się karton u ż y w a n y koszule, przeznaczony i spódnice. tołuby, sto szyto cieszył przerobu Za najlepsze celu należy wspomnieć o psiej wyprawienia zakopywali ją w skórze, z której owczym gnoju. R o z d z i a ł owczarze szyli sobie spodnie; I X Z D O B I N Y Pospolile już w I stosowano 44 wśród odzieży poł. X I Xw . W b.aly, zdobią a warstw koszule późnie, wyższych chłopek w e j g g n n e , XVIII w. kolory sandomierskich. rzadsze, j a k c z czerwony i niebil Równorzędnie ^ l u b zielony. z nimi �Ludowe nym w hafty jest południowej spotkać się dotąd w Sandomierszczyźnie można końcu było proste białe zdobiły ścieg motywy na (ryc. n a przodzie w Dość duże 6—12. sukmany i na zachowała nitkę poczym n o w y m z ze nićmi rozpowszechniły wnioskować, płaskiego Hafty koszul badań najczęściej oraz dziurkowane kobiecych. Znano męskich 4 6 . Koszule męskie haf­ oszewce. sobą na na jednym rogu i po bokach W z nicią stebnowaniu linie faliste, i obramowane z t. j . n a s z y t y m granatowym pozwalał rozeznać pochodził. okolicę, naszywano kratkę, w czarną tasiemką nierzu i mankietach. linie łamane parafii od podobnie 52. — Międlenie. sukmany w niektórych wzdłuż rękawach. z wzdłuż ( r y c . 20). obrzucano sukmany właści­ biegł i na prosto zie­ sznurków Kamiziele, kaftany, świąteczne tołuby czerwo­ z której Szamerunek rozcięcia od pasa k u górze Sznurki maszy­ szamero­ lub czarnym. Kolor i układ Przykładem Góry okolicach rozcięcia na mogą koł­ b y ć Wysokie. Różniły stebnowanych sukman Panna w stroju roboczym i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m kaftanie. O b o k pak w rogatywce. Okolica K o r z y w n i c y pow. chło­ Sando­ mierz. Reprodukcja z O. Kolberga (Lud Sandomierskie 1865 r . str. 169). a rozcięcia wyjątkowo noszone przy i przez pomocy i odzieży oszewce. na i gor­ szwów, czarnymi. kawalerów haftu k u miało krzyżyko­ rozcięcia na lewą — płótna: zwykle mankiet. Prawą pasa. wypruwano z po­ było klapach, tylko do Steb- koszule, których kołnierzu, imitowało dołowi, stebnowanie. Paradniejsze zakładkach, stebnowaniu t y m rzadziej na stebnowanie aż stron l i ­ sznurkiem („siwym"), j nadto ( r y c . 55). i kamiziele zdobiono Kożuchy bielizny krzyżujące obu zielonymi rozcięcia wzdłuż ręcznym wzdłuż czerwonym. rozcięcia których igłę sukmany, kamiziele, spancery, kołnierz. wzdłuż rozcięcia o jak granatowymi, zdobiono się p a m i ę ć śladem. wierzchnią stebnowano wzdłuż przeciągano ciągłymi waniem, przodu natomiast stosowano Sukmany Ryc. świątecznych czarnymi zdobieniu wzdłuż rękawach, dycji się one roślinnych. w koszulach niebieskim i w koszule stebnowano wyprutym i które konkret­ czasie źródeł można krzyżykowego, i kamiziele haftowano przodzie zastosowanie Sukmany w haftów: na dekorowano na czarnym, zakładki kieszeniach lub roślinne, i rzadziej i czerwonymi, spancerów ozdabiano siadające Sukmany zdobione kolorach n ó w k ą ciel rozcięcia haftem odzież nićmi starannie lonym i w sandomierskich podstawie motywach i kołnierzyki czerwonymi i kożuchy. świątecznych nym, w zastosowanie wzdłuż również różnobarwnymi się swoje wyszywano nawet niami stosowano jedynym okładce). a wego haftach geometryczne używały zarzucone, koszula, znaleziona W I I poł. X I X w. N a mankiety również Zdobiono były płaski kryzki, miał Chusty sety w całkowicie łańcuszkowy. Haft towano Haft już haftowana ( r y c . 53). X I X w. Sandomierzanki dziurkowanego. też zostały zachowana przypuszczalnie dopiero że U sandomierskie przykładem przy stronę W tra­ materiału �ze w s i na południe biono odświętne Aplikacje od Sandomierza spancery występowały R y c . 53. — posiadaniem czerwoną lub przeważnie czarną na brązowej plecionką oblamówki. z Podobnie zdo­ grubych kolorowych k a m i z i e l a c h . B y d a to o z d o b a nici. charakterysty- Haftowany kołnierz koszuli z p o ł u d n i o w e j Sandomierszczyzny z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a m o e k i 1952 r . czna dla służby dworskiej, np. furmani kawach, ziele czarny miały Kobiety których lorze kami. kolor różnił spódnicy — Także i sznurek się od zapaski a czyli Buty z i pasy zdobiono czasem na kamizielę. — Obręb spódnice pliskami. a Literatura cenniejszych Zapaski weselnych powszechnie brzeg etnograficzna, G r e g o r o w i c z a, 46 obszywały plisy rę­ kami- czarną kupną świąteczne w okolicy — lub falbanką były rzadziej w lub ko­ ząb­ Nieskurzowie środkowy wykańczane wstążkami ząb­ ( r y c . 22). czerwone Wiśniowej. 1—3), (od zapaska posiadała zdobiono granatowe, sukmany wybijano przeplataniem stroju należą na rogatywki. 7 Granatow e „kucotki" tołuba. obijano sandomierskim wyłogi Przybysławicach aksamitne zdobiono Czarna mosiężnymi buta, z k a b z l a m i t. j . k ó ł e c z k a m i ćwieczkami taśm. R o z d z i a ł X prace żywo jakkolwiek ludowym O. i obrazujące Ponadto lub ćwiecz­ szerokie pasy r Ź R Ó D E Ł obszerna stosunkowo K o l b e r g a i wiernie „huncwot". rzemiennych C H A R A K T E R Y S T Y K A o W czarne niekiedy sznurkami: w sznurków. czerwone. drużbów nimi różnokolorowe spódnicy. rzędami zdobiły skórzane Kabzlami spódnice ozdabiano boczne przodu naszyty Świąteczne Fartuchy kucotki na koloru pot. X I Xw . zdobiono naszywano kami. często zapaski trzema fioletowy, pasek nosili klapę. „szczotką". lub koronką. Frędzle, Około oraz czerwoną naszywały np. obszywano kami kołnierz jedną w okolicach Łagowa mało zawiera Z. G l o g e r a , życie niestety wartościowych wsi a dla monografii pozycji. także Do obrazki sandomierskiej w naj­ J. K. poł. X I X w. �Krótkie, zwięzłe, urzędowych korzystać w w rejonie skie jednak zostały kieleckie przez dotyczą W. dziennikacli Z i e m a c k i e g o , często zbiegów lub włóczęgów. mówiąc sandomierskim nie noszony. gdzie był sandomier­ mają niej np. o dokład­ zwykle w berg uważał strój za strój ,Powiśla histo­ a nawet korzysta­ np. O. Kol­ sandomierski Tarnobrzeskiego i Puszczy Radomskiej, zaś do te­ jej uniemożliwione jest niekiedy tak dość tego zasięgu, utrudnione, także stroju Wobec nazwy nie z takiego m a t e r i a ł u ; Inne wartość precyzują interpretacji rozumianej włącza licznych R e i n - łącznie. prace przyczynkarską; renu, są w terenowe i omówione opublikowane rycznym zebrane ostrożnie, gdyż R. „Badania rozrzucone kielecko-sandomierskim'"; stroje szerokiej materiały i gubernialnych, należy okres omawia artykule niestety wiarogodne wojewódzkich z nich Późniejszy t u s s lecz a A.Patkowski Sandomierskiego i R y c . 54. — A . — H a f t Opo­ na przodzie koszuli z X I X w . R u d a p o w . Sandomierz. B C . — haft czyńskie. k o s z u l z p i e r w s z e j p o l . X I X w . o d t w o r z o n y na Wyzyskane prace St. w niniejszej Arnolda, J. St. Bystronia, K i e n i e w i c z a , J. K i t o w i c z a , gera, K. Moszyńskiego, monografii T. A. opracowaniu Nieliczny nosi się głównie zachował charze do Pawińskiego W. z rzaka w w w na pasem Atlasie głowie z z A. 1903 r.; P a t k o w s k i cowej fazy i kołnierza, f. K a m o c k i , w haftowanej d b — — rękawa, kieszeni. Rys. 1956 r. w stroju w ilustracyjny dają J. \\ Z tego okresu p o c h o d z ą ó j c i c k i e j koszuli, ciemnej brązowej 5). — spódnicy sukmanie Ilustracja ta rysunki Z a k r z e w s k i e j , z fartuchem, przepasanej była czerwo­ reprodukowana a. sceny 1864r. pozycję typy rysunki grupowe z rysunkach p. L e w i c k i e g o wsi t. W. Gersona ilustracja strojach ..Sandomierskie" (ryc. sandomierskiej. z w parę i S. też Sandomierszczyzny Tygodniku ludowych 59) Należy pogranicza a także o rycinach z pracy O. stanowi Sandomierzan w książce J. życia strój roboczy z p o ł u d n i o w e j o G r a b o w s k i e g o , ona rogatywce. Polskiego (ryc. w jedyną daje zanikania poły ka­ przedstawiającej przedstawia brzegu — głowie obrazujące w. 55. — D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : c i czerwonej na Ilustrowanym X X Ryc. Sandomierzaka materiał mierszczyzny i rysunku początku w Królestwa oraz w s p o m n i e ć o ilustracji Z ry­ sandomie- B a z e w i c z wierny Tygodniku i wścieklicą L a t a n o w i c z a , w naj­ należy Sandomierzankę j . M . Bardzo pu­ 2). D o sukmanie Poglądowej chustce nym (ryc. łoktuszkę granatowej Mapie na przedstawiający sandomierzankę przedstawiające w rysunek R a d z i k o w s k i e g o , odzianą na w. poł. X I X w. E. przedstawiającą pie, teoretycznych. od­ Łagowa ciekawszych autorowi X I X w.; z XVII się j e d y n i e z St. ilustracyjny cechowym, garncarza cina części materiał podsta­ w i e r y c . I . W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o Ladenber- i St. P o n i a t o w s k i e g o p o s ł u ż y ł y w końca z ramion (ryc. fotografii Sando­ K o l b e r g a . Ilustrowanym 24). Ponadto z okresu koń­ ludowego. 47 �Przy opracowywaniu renowych z trwających powiatów: monografii 1947—1954 sandomierskiego, tarnobrzeskiego, janowskiego wania i stroju sąsiedni Niestety zeum też P.T.T.K. męskiego są to w ze w opatowskiego, wypada zbiorów — muzeum pojedyncze T zaw dzięczam Z około dr czenie prof. prof. riałów, a wsi Romana z liczbie badanich 182 stopnickiego, na teren na te­ miejscowości mieleckiego zwartego teren występo­ przejściowy T informacji panu strojach i doc. F. w przez B. model Instytutu Bazielichównę i M u z e u m N a r o d ó w Z.S.R.R w cennych informacji udzieliła Regio­ Warszawie. stroju w mu­ Zawdzięczam Państwowego sąsiednich Kotuli uzyskałem i dyr. J. od Świeżego. K.. je Sztuki Szczapę. Leningradzie mi Regina mgr. osobom przy i wszystkim prowadzeniu Reinfussowi składam w czym tym, badań i serdeczne którzy podczas Bujakowa na dożynkach — A. gór) rys. St. Latanowicz 1938 r. Cieśli-Reinfussowej, trudne wiele było udzielili pisania (Wśród nich, Patkowski. ozna­ dopomógł mi koło Sandomierskie, mi mate­ pracy, podziękowanie. R y c . 56. — S a n d o m i e r z a n i e w s ł r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , z Z. Zwłaszcza przodownicy, „bandos" Muzeum Ludowej pośrednie. krakowsko-sandomierskiego, pomocy R. Krakowie, s a n d o m i e r s k i m i gorset dane z ramienia w w Sztuki muzeum Reinfussa Wiele Wymienionym prof. w i kobiecy i pomniejszony uzyskałem Poznań 48 własnych Sandomierza. przejściowego Sew eryn. zwłaszcza o Seweryna, terenu T. na miejscowości, Kultury prowadzonym p r o f . J. G a j k o w i . danych T. tej 94 Kaftan sukmana 45 terenowym rodzina J a k u b c z y k ó w Szereg się przebadałem Etnograficznego okazy. krakowskim, warszawskim. kierownictwem prof. w i Muzeum I n f o r m a c j ę o s a n d o m i e r s k i m stroju l u d o w y m i tym kieleckiego, około Muzeum Sandomierzu tylko głównie badaniom pod oparłem okresie miejsc. Korzystałem nalnego W i iłżeckiego sandomierskiego 88 niniejszej r. — �P R Z Y P I S Y 1 T a k n p , w 1859 r . p r z e c i ę t n a p o w i e r z c h n i a g o s p o d a r s t w a chłopskiego w dobrach prywatnych w y ­ n o s i ł a o d 3—9 m o r g ó w (42,3°/°)» l u b o d 9—15 m o r g ó w ( 3 4 , 9 % ) , p o d c z a s , g d y t a k i e ż g o s p o d a r s t w a w całym Królestwie Kongresowym 2 4 , 7 % oraz 28,5%. Gospodarstw d o m i e r s k i m b y ł o t y l k o 2 , 1 % , g d y w t y m czasie w K r ó l e s t w i e p r z e c i ę t n a wzięto z S t . tworzyły p o n a d 30 m o r g ó w w p o w i e c i e s a n ­ wynosiła 6,1%. Powyższe dane K i e n i e w i c z a „ S p r a w a w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m " — W r o c ł a w 1953 r . s. 5 1 . D o t y c z ą one p o w . sandomierskiego. Odpowiednie cyfry dla pow. opatowskiego i stopnickiego wynoszą: 3—9 m o r g ó w — 10,4„/° i 5 1 , 6 % ; 9—15 m o r g ó w — 4 5 , 2 % i 3 4 , 3 % p o n a d 30 m o r g ó w 5 , 7 % i 0 , 2 % . 2 T . Ladenberger, „ Z a l u d n i e n i e Polski na p o c z ą t k u panowania Kazimierza Wielkiego" — Lwów 1930 r . 3 A. P a w i ń s k i , „ W P o l s c e X V I w . " — W a r s z a w a 1886 r . — p o d a j e l i c z b ę w s i k o ś c i e l n y c h w p o w i e c i e s a n d o m i e r s k i m n a 125 n a o g ó l n ą i l o ś ć 609, ale p r z e w a ż n i e l e ż ą o n e p o z a o m a w i a n y m o b s z a r e m ( n p . k l u c z biskupi Bodzentyn w dzisiejszym pow. 4 kieleckim). O s t a t n i o d d z i a ł p a r t y z a n c k i na terenie Sandomierszczyzny, d o w o d z o n y przez gen. Samuela R ó ż y c k i e g o , r o z w i ą z a ł s i ę 26. I X . 1831 r . p o r o z d a n i u l u d n o ś c i z a p a s ó w s u k n a i p ł ó t n a . 5 O. 6 Ś w i a d c z ą o t y m takie wypowiedzi, Kolberg, dziady b y ł y ; u b r a ć „ L u d " Sandomierskie. Warszawa 1865 r . s. 19. j a k : „ T e r a b y się wstydzili takie chaby się, to c h o ć w k o n o p i e postawić. Dzisiejszy jeszcze przez n i e l i c z n y c h s t a r c ó w w k a p o t a c h do k o ś c i o ł a , ubiór wywołuje to D ł u g o s z , „Historia polonica liber sextus" p. 179. A nosić" lub niezadowolenie ziemia Sandomierska, wielką z m ł o d z i e ż y za s z c z ę ś l i w ą (po 1205 (w przekładzie naszemu szczygiełków), k t ó r e przyleciawszy liczbę p o j a d ł y . G d y t e n sen dziś wśród dziadzie c h o d z i ć ? " . D. „ B y ł o p o d a n i e , ż e R o m a n p o p r z e d n i e j n o c y m i a ł sen w r ó ż ą c y m u n i e s z c z ę ś c i e : w i d z i a ł ptaków z czerwonymi główkami „wszystko innego". Chodzenie zazwyczaj i c h d z i e c i . T w i e r d z ą one, ż e „ S i a ć o j c a n a l e p s z e p a l t o . P o co w t a k i m %T. co przyjaciołom z rana od polskim): małą tej gromadkę strony, kędy lubo wielu opowiadał, go w r ó ż b ę u w a ż a ł o , s t a r s i j e d n a k i r o z u m n i e j s i t ł u m a c z y l i go n a z ł e , w i e s z c z ą c z niego P o l a k o m p o m y ś l n o ś ć , R u s i n o m z a ś n i e p o w o d z e n i e i k l ę s k ę " . 8 Z. G l o g e r podaje czych mieszczan p o d h a s ł e m „ U b i o r y " w- E n c y k l o p e d j i S t a r o p o l s k i e j (t. I V str. 405): „ U r o l n i ­ sandomierskich wczasach Z y g m u n t a Augusta z n a j d u j e m y : k o ż u c h y otworzyste, koszule trojakie: lniane, konopne i zgrzebne obok s u k n i b a r w y m a k o w e j z sukna żek, f a r t u c h ó w z r ę k a w k a m i , tuniki dobami lundyszowej myślenickiego, rąbków, podwi- c z e r w o n e j z k i t l i k i e m b r u n a t n y m c z a m l o t o w y m i oz­ aksamitnemi złotemi, w które się u b i e r a ł a żona Wojciecha Wilgi, obok „załogi (zakładki) białego f u t r a " , l e t n i k a p ó ł f o r s z o c h o w e g o , s u k n i m o d r e j l u ń s k i e j z k s z t a ł t e m (gorsetem) a k s a m i t n y m w a r t o ś c i sześciu, sukni b a r w y dzikiej w a r t o ś c i marek trzech, z sukni nakrapianej z sukna morawskiego marek trzech, z „ S z u b k i m o d r e j wemi bramami, wartości albo błękitnej luńskiej, k r ó l i k a m i podszytej z lisim koszulek k o l e ń s k i c h pierzem i bobro- m a r e k o ś m i u , s z u b k i z szarego s u k n a s z o d z k i e g o b a r a n k a m i p o d s z y t e j " , tości marek trzech, czapki aksamitnej podszytej k u n a m i marek wartości wartości marek dwunastu, p a s ó w war­ aksamitnych, (kolońskich), koszul odziennych lnianych i konopnych. . . " F a k t , ż e u b i o r y t e p o s i a d a l i m i e s z c z a n i e — r o l n i c y , p o z w a l a w n o s i ć ż e p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć tego r o d z a j u o d z i e ż y m o g ł a się r ó w n i e ż z n a l e ź ć w posiadaniu c h ł o p ó w — niestety, j a k dotychczas b r a k jest na to d o w o d ó w . s List goóezy, poszukuje chłopa umieszczony w D z i e n n i k u U r z ę d o w y m Województwa z w Kochowa (koło Opatowa) ubranego sukmanę K a l i s k i e g o z 1852 r . (s. siwą, oblamowaną 1037) niebieskim sznurkiem koło k o ł n i e r z a , z k l a p k ą zieloną, s u k i e n n ą w y ł o ż o n ą , na plecach w y s z y t ą sznurkiem". D z i e n n i k Urzędowy Gubernii S a n d o m i e r s k i e j N r 17 z „w sukmanę chłopską 4 Strój Sandomierski 13/2 I V . 1841 r. donosi o ucieczce aresztanta, ubranego czarną". 49 �Dziennik U r z ę d o w y Gubernii Sandomierskiej N r 47 z 26 X 7 X I 1841 r . s. 515, r w si Z d a n ó w , u b r a n e g o w „ . . . s u k m a n ę n i e b i e s k ą , s p o d n i e s u k i e n n e i c z a p k ę Dziennik Urzędowy Województwa na m o s i ę ż n e guziki. Cytuję za W. 1 0 — „ M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865, A. — Opis Gospodarstwa w Garbaczu. Roczniki s. 79 — t a k p r z e d s t a w i a u b i ó r c h ł o p s k i : „ S t r ó j j e g o kapota, czyli sukmana granatowa, sznureczkami przepasana". S ł o w a „ b e z stanu" w s k a z u j ą 1 1 Z. Gloger, ze po­ 917. T J. donosi o zbiegu barana". M a z o w i e c k i e g o s. L . 4 7 6 z 1828 r. m ó w i o s u k m a n i e b u r e j , z a p i n a n e j Z i e m a c k i m z y c j a 919, o r a z p o z y c j e 269, 718, 914, z kolorowymi na k r ó j T Gospodarstwa powierzchowny Krajow ego. W a r s z a w a 1846 r. p o d o b n y do m a z o w i e c k i e g o jest to obszyta, bez stanu pasem skórzanym małopolski. „ U b i o r y l u d u " zamieszczone w „ O p i s i e Z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " , W a r s z a w a 1904 r . s. 252—254. 1 2 O. 1 3 K s. 1 4 Świadczy o tym Kolberg, J. „ L u d " Sandomierskie. Warszawa K i t o w i c z, „Opis obyczajów 1865 r . s. 20. r i zwyczajów za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I " . piosenka: A j jesce, jesce trzewicki w mieście a na m o j e wesele s i ą d ź na konicki j e d ź po nie 1 5 I p r z y ubiorach k o b i e c y c h trzeba ż e w 1825 r. M a r i a n n a trzewiczki cekaj niedziele. (O. Kolberg, s i ę g n ą ć do D z i e n n i k ó w Swistakowa z Iwanisk w Truskolasie Barbara Kwietniowa 75) U r z ę d o w y c h . D o w i a d u j e m y się z była , . „ubrana w miała „kaftan o p . c i t . s. kamizelę po wiejsko", a w 1 6 Z. 1 7 G. 1 8 kap skórzane. Cytuję M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865 — p o z . N r 711 i 717. G l o g e r , o p . c i t . str. 252—254. Paszkiewicz, Niektóre „ O b c h ó d S o b ó t k i " . W i s ł a t . X I I I . s. dwory, wyposażając 662. w y c h o d z ą c e za m ą ż d z i e w c z ę t a w i e j s k i e d o d a w a ł y i ż ą d a ł y o d n i c h n o s z e n i a go p o ś l u b i e . M e r a z z d a r z a ł o się, ż e k s i ę ż a n o w o ż e ń c o m , nie u b r a n y m w strój l u d o w y . S t ą d też kawalerowie nie odmawiali posiadający im do posagu udzielania sukmany, a ślubu chcący się żenić, musieli ją p o ż y c z a ć od i n n y c h . C z ę s t o jedna sukmana m u s i a ł a s t a r c z y ć dla wszystkich ż e ń c ó w z całej wsi. D o dziś w s p o m i n a j ą nowo­ w parafii K o n i e m ł o t y proboszcza, k t ó r y panu m ł o d e m u u b r a n e m u p o m i e j s k u u d z i e l i ł ś l u b u t y l k o w s u t a n n i e — co u c h o d z i ł o za w i e l k i w s t y d d l a n o w o ż e ń c ó w — m ó w i ą c : m a s z p r a w o n i e u b i e r a ć s i ę d o ś l u b u w s u k m a n ę , ale i j a m a m 1 9 P o n i e w a ż „Strój sandomierski" został napisany przed P. T . L . s ą p o d a n e w g . p u j ą c e obecne p o w i a t y : północną część cały staszowskiego starego p o d z i a ł u . sandomierski, wprowadzeniem Zwarty zasięg o p a t o w s k i , (z oraz p ó ł n o c n o - w s c h o d n i ą nowego podziału admini­ się w A r c h i ­ stroju sandomierskiego o b e j m o w a ł w y j . części nastę­ północno-zachodniej i północnej, chmielnickiego. M i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h z b i e r a n o m a t e r i a ł do n i n i e j s z e j Pow\ „Ty p r a w o n i e w ł o ż y ć szat k o ś c i e l n y c h " . stracyjnego — w s z y s t k i e m i e j s c o w o ś c i w y m i e n i o n e w p r z y p i s a c h oraz w t a b e l i z n a j d u j ą e e j wum r. sukienny, granatowy, z w y ł o g a m i sukiennymi, czerwo­ n y m i . C h u s t k a na g ł o w i e b i a ł a w czerwone k w i a t y . F a r t u c h s u k i e n n y , b i a ł y . T r z e w i k i za W . Z i e m a c k i m " . nich, 1824 monografii: Sandomierz: — Bogoria, Bogoria Skotnicka, Chobrzany, C h w a ł k i , C z a j k ó w , D a r o m i n , Dmosice) Dobrocice, D w i k o z y , Gieraszowice, G ł a z ó w , Gnieszowice, Gołębice, G o ł ę b i ó w , G ó r y Wysokie, Gorzyczany. Goźlice, Jurkowice, K a m i e ń Nowy, Mała Wieś, Męczennice, Osieczko, Konary, Koprzywnica, Lipnik, Łoniów, Ł u k a w i c a , Malice Mokoszyn, Mostki, Mściów, Naslawice, Osiek, Osolin, P e c h ó w , P ę c z y n y , Piekary, Kościelne, Niekrasow, Niekurza, O b r a z ó w , Pielaszów, Połaniec, Ruda, Ossala, R y t w i a n y , Samborzec, S a n d o m i e r z , S k o t n i k i , S ł a b a s z o w i c e , S n i e k o z y , S t a s z ó w , S t r ó ż k i , S u l i s ł a w i c e , Ś w i ą t n i k i , Szczeglice, Szewce, Trzcianka, Tursko Wielkie, Wiązownica Duża, Wilczyce, Winiary, Włostów, Wola Wiśniowa, Wiśniowa, Zagrody, Zawichost, Zimnowoda. P o w. 0 ; p a t ó w : — B a ć k o w i c e , Bardo, B o d z e c h ó w , Boria, B r o n i s ł a w ó w , Brzezie, Brzozowa, Ć m i e l ó w , Czerwona G ó r a , C z y ż ó w (k. Ł a g o w a ) , C z y ż ó w T (k. Zaw ichosta), D ę b n o , D u r a n ó w , G i e r c z y c e , G r o c h o c i c e , r G r o c h o l i c e , G r y z i k a m i e ń , I w a n i s k a , J a k u b o w i c e , J a n i k ó w , J u l i a n ó w , Karsy , K a r w ó w , K i e ł c z y n a , K r a s z k ó w , K r y n k i , K u n ó w , Lasocin, L e c h ó w e k , Linów, N o w y , N i e s k u r z ó w Stary. Nietulisko, Łagów, Małkow-ice, Nikisiałka Duża, Nikisiałka Ostrowiec, O ż a r ó w , P i ó r k ó w , Pisary, P ł u c k i , Podole, P o r ę b a bysławice, Radwan, R a k ó w , Ruda Kościelna, Ruszków, Miłoszewice, Modliborzyce, Mała, Olszowica, Nieskurzów Opatów, Orłowiny. Kiełczyńska, Prusinowice, Przełuszyn, Rzuchów, Sadków, Sędek, Przy- Słupia Nadbrzeżna. S o b ó t k a Szlachecka, Strupice, Szewna, Szumsko, Teofilów, T o p o r ó w , U j a z d , W ą w o r k ó w , W o l a Kiełczyńska, T Wola Łagowska, Wola M a ł k o w s k a , W ó l k a Lipowa, W ó l k a T a r ł o w s k a , W s z a c h ó w , Wygiełzów , W y s z m o n t ó w , Zagrody, Żerniki, Po w. Podłysica, Po w. 50 Zwoła. Kielce: — Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Cisów, Huta Nowa, Lechów, Ociesęki, Widełki. Stopnica: — C h a ń c z a , Gnojno, Grabki D u ż e , Koniemłoty. Korytnica, Osówka, Piestrzec, �P o l o k , Solec, S z y d ł ó w , T u k l ę c z , W o j c z a , W o l a O s o w a , Pow. M i e l e c : Po w. Zborów. — G a w ł u s z o w i c e , K ę b ł ó w , Padew T a r n o b r z e g : Narodowa. Wielowieś. Pow. K r a ś n i k : Pow. I ł ż a : — Czekarzewice, j a b ł o n n a , K r z y ż o w a Styków, — — Annopol. Wola. Michałów. Pawłów. Radkowice, Rzepin, Tarłów. Badania terenowe u z u p e ł n i o n o d a n y m i z n a s t ę p u j ą c y c h Pow. S a n d o m i e r z : — Bilcza, miejscowości: Gałkowice, Garbów, Kichary, R u s z c z ą (k. Osieka), R u s z c z ą (k. P o ł a ń c a ) , U s a r z ó w , Z d a n ó w , Złota, Pow. O p a t ó w : — Bidziny, Lipniki (k. Garbacz, G ę s i c e , Grzegorzewice, Jankowice, k u ł o w i c e , O b r ę c z n a , P i o t r ó w , Radostowa, Rcmbów, Skała, Osieka), Pliskowola, Żurawica. Stobiec. Szeligi. Jałowęsy, Truskolas, Łopatno, Zamkowa MiWola, Zbielutka. Pow, K i e l c e Pow. S t o p n i c a : — Brzeziny. Drugnia, Grabki D u ż e , K o m o r ó w , Korzenno. Kotuszów, — Słupia Nowa. t.ubnica. Potok, Rataje, S i c h ó w , T u c z ę p y , Zabiec, Ż e r n i k i , Pow. T a r n o b r z e g : Pow. I ł ż a : — C h y b i e , D ł u g a W o l a , L u b i e ń , Solec, Z a m b o r z y n . : '° J. cyjnie K. — — Dzików, Grębów, G r e g o r o w i c z, do trzeciego granatowej lub Tomasz podaje, ż e dziesięciolecia w. — modrą w o d n i e s i e n i u do w s i N i k i s i a ł k a D u ż a posiadania gospodarstwa b y ł a wielka barania „ A b y go c z a r c i p o ś m i e r c i n i e t y r a ł y " , A . 2 2 R. 2 3 We Koseła, nesił powszechnie trady­ używanej podaje, ż e w rodzinie B o r y c k i c h Patkowski, „Sandomierskie". Poznań „ S a n d o m i e r s k i e s t r o n y " . W a r s z a w a 1939 r. s. Złota pod Sandomierzem, noszono czarne b a d a ń t e r e n o w y c h B. B a z i e l i c h ó w n y z m a t e r i a ł ó w B a d a n i a t e r e n o w e K . S z c z a p y — z m a t e r i a ł ó w P. I . S. J. 2 6 K s. G r e g o r o w i c z, „ O b r a z k i W i e j s k i e " . „Monografia 1938 r. s. 50. 214. spancery 2 1 B a s t r z y k o w s k i, oznaką z wykładanym kołnierzem — wg. P. I . S. 2 5 A. zamiast czapa. 2 1 K. Sierpniów w Świątnikach, rogatywkę, czarnej. D ę b s k i , wsi Stale. najstarszy z r o d z i n y XIX Kurozwęki, Żuków. B i b l . W a i s z . 1850 r. t. I I I . s. historyczna parafii Ruda 502. Kościelna nad Kamienną". O s t r o w i e c 1947 r. s. 8. 2 7 Nazwa k o ż u c h ó w „koprzywnickieh"' pochodzi od miasteczka gdzie je w y r a b i a n o . O . K o l b e r g ( L u d . Radomskie, K r a k ó w „ i r u d n i ą się r z e m i o s ł a m i , 2 8 1952 R. Reinfuss, mianowicie szewstwem i „Badania 1887 Koprzywnicy w pow. sandomierskim, s. 35) p o d a j e , ż e m i e s z k a ń c y Koprzywnicy kuśnierstwem". terenowe w rejonie kielecko-sandomieiskim". Polska Sztuka Ludowa r. N r . 1, s. 5 3 — 4 7 . 2 9 3 Z powyższego wynika, " j . K. ż e o k o ł o 1900 r. s t a r c y n o s i l i j e s z c z e „trzosy". G r c g o r o w i c z. op. c i t . t. I I I . s. 505: „Mam ci ja kółeczek P a r ę k o p e k w pasie, Kiedy jeden kocha. T o d r u g i e m u zasie'*. 3 1 O. 3 2 Z. Kolberg, „ L u d . " Krakowskie. Warszawa. Szewczyk, 3 3 M. 3 1 Pod C z. z materiałów C h o 1 e w a, „ S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j " . L u d . X X X V I L u b l i n 1946 r . s. 256—279. n a z w ą jałówka nastąpiło jako w t ó r n y 3 3 O. Kolberg, 3 0 O. Kolberg, 3 7 J. K. 1871 5 r. rękopiśmiennych. często rozumieją także magierkę. skutek zarzucenia obu typów P r z y p u s z c z a l n i e to p r z e s u n i ę c i e s i ę „ L u d . " S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 18—19. o p . c i t . s. 6 ó. G r e g o r o w i c z, w W i e j s k i c h Z a r y s a c h , W a r s z a w a 1864 t. I I I s. 18 p o d a j e „ . . . p r z e w i ą ­ zana w pasie p o n s o w ą k r a j k ą , k t ó r a ś l i c z n i e o d b i j a ł a od zgrabnej k i b i c i o k r y t e j t y l k o Poza tą 3 8 wzmianką O. K o l b e r g , Polskiego. Warszawa brak jednak innych d o w o d ó w , że kobiety c p . c i t . s. 20. J . W ó j c i c k a z pracowały Z a k r z e w s k i c h w b i a ł ą k e s z u ł ą . . ."' samych tylko koszulach. — Mapa Poglądowa Królestwa 1885, 3 9 J. 10 P o d o b n e o k r y c i e g ł o w y k o b i e c e j w y s t ę p o w a ł o r ó w n i e ż w E s t o n i i i na U k r a i n i e 1 1 „ C h l u b ę n i e w i a s t y s t a n o w i znaczna i l o ś ć k o r a l i zawieszona na szyi, a na w i e l k i e u r o c z y s t o ś c i o k o ­ K. G r e g o r o w i c z, op. c i t . t. I . l i c z n e , j a k n a o d p u s t y d o S a n d o m i e r z a na przywdziewają A. J a n o w s k i a J. 1865 r. s. 4« nazwy, czapek. K. na się n a j p i ę k n i e j s z e — Wycieczki s. 7. Męczenników, lub stroje i c z ę s t o s z n u r y do p o k r a j u . W a r s z a w a 1900 r. t. I I . s. G r e g o r o w i c z. op. cit. I . s. 155 — O. Sulisławic korali gęsto na spadają Kijowskiej. święto na Matki szyi aż do Boskiej, stanu". 52. Kolberg. , Lud." Sandomierskie. Warszawa 19. 51 �4 3 H e i l i g H e l e n a — Sprawozdanie z b a d a ń patrz t e ż : A . P a t k o w s k i . ..Sandomierskie". P o z n a ń . 1958 r . s. 110. H O stosunku do t k a c z y ś w i a d c z y c h o ć b y ta O. 4 5 u Kolberg, J. piosenka: . , O j w e ź ze t o r b ę na c h l i b O j w l a z c e l a d n i k na a drugi na k a s ę da m a j s t e r p o d ł a w o , d a p r o ś c i e d o tego oj ino ci majstrowa a jaką okrasę. udaje tę s p r a w ę . A o b i e c u j ze p ł ó t n o O j n i m a majstra, na p r z y s z ł ą N i m a majstra w domu niedzielę piec nima da j a k p r z y j d ą p o p ł ó t n o da z r o b i ł w a ł ę gdzie ja się p o d z i e j ę . A l e nie w i e k o m u . płótna „ L u d " . S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 225. M . B a z e w i c z, A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o , W a r s z a w a 1907 r . We wsi Złota pod Sandomierzem wyszywano koszule męskie w kwiaty czerwone i zielone. W / g b a d a ń t e r e n o w y c h B . B a z i e l i c h ó w n e j . Z m a t e r i a ł ó w P. I . S. W Y K A Z L I T E R A T L K Y A r n o l d S t a n i s ł a w — Geografia Historyczna Polski. W a r s z a w a 1951 r. A r n o l d S t a n i s ł a w — T e r y t o r i a plemienne w ustroju a d m i n i s t r a c y j n y m Polski Piastowskiej ( w . X I I — X I I I ) P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i . Z e s z y t I I . K r a k ó w 1927 r, B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii G ó r y Wysokie Sandomierskie. Sando­ m i e r z 1956 r . B a s t r z y k o w s k i Warszawa Aleksander - Monografia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomierskie 1927 r. B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii Ruda K o ś c i e l n a nad K a m i e n n ą . Ostro­ w i e c 1947 r . B a z e w i c z J. M . — A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a . B y st r o ń Jan S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . P o z n a ń 1947 r . C h ą d z y ń s k i Jan N e p o m u c e n — W s p o m n i e n i a sandomierskie i opis miasta Sandomierza. Warszawa 1850 r. C h o ć iszewski C h o l e w a D ę b s k i Józef — M a l o w n i c z y opis Polski czyli geografia ojczystego k r a j u . I n o w r o c ł a w 1907 r . M . C z . — S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j — L u d 1946 r. s. 256—279. T o m a s z — C z a p k a b a r a n i a . W i s ł a I V . 1890 r. s. 981—982. D ł u g o s z Jan — H i s t o r i a p o l o n i c a l i b e r s e x t u s . D y b c z y ń s k i T a d e u s z — K r a i n a p u s z c z y j o d ł o w e j . L w ó w 1959 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o , K a l i s z 1852 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y G u b e r n i i S a n d o m i e r s k i e j , R a d o m 1841 r. Gajek Józef — I n s t r u k c j a dla G l o g e r w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „Atlasu Polskich Strojów L u d o w y c h " Poznań Z y g m u n t — E n c y k l o p e d i a Staropolska Ilustrowana — Warszawa 1952 r. 1900-^- 1903. Gloger Z y g m u n t — Geografia historyczna d a w n e j Polski. K r a k ó w Gloger Z y g m u n t — U b i o r y l u d u : z „ O p i s u z i e m z a m i e s z k a ł y c h p r z e z P o l a k ó w " . W a r s z a w a 1904 r . G r e g o r o w i c z Jan K a n t y — G a w ę d y k s i ę d z a p r c b a s z c z a p o d l i p a m i , dzielnej ogłosił G r e g o r o w i c z 1905 r . dla czytelników Czytelni Nie­ — w y d a u i e I I . W a r s z a w a 1861 r . Jan K a n t y — O b r a z k i W i e j s k i e . B i b l i o t e k a Warszawska 1850 r. t . I I I . s. 497—529, t . I V . s. 189—257: 1851 r . t . I . s. 1 — 4 4 : s. 215—268. G r e g o r o w i c z G r y n w a s e r Jan K a n t y — W i e j s k i e Z a r y s y t. I I I I . W a r s z a w a 1854. H i p o l i t — P i s m a t . I M . W r o c ł a w 1951 r . J. A . — O p i s G o s p o d a r s t w a w G a r b a c z u . R o c z n i k i G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . W a r s z a w a J a n o w s k i Aleksander — W y c i e c z k i po K r a j u t. I I . Warszawa K i e n i e w i c z K i t o w i c z K o l b e r g Stefan — Sprawa w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m . W r o c ł a w 1955 r. J ę d r z e j — O p i s o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . O s k a r — K r a k o w s k i e . K r a k ó w 1871/5 r . K o l b e r g O s k a r — R a d o m s k i e . L u d . K r a k ó w 1887 r . K o l b e r g O s k a r — S a n d o m i e r s k i e . L u d . W a r s z a w a 1865 r. K o s e ł a Roman — Sandomierka. Legendy ziemi Sandomierskiej. Poznań K o s e ł a R o m a n — S a n d o m i e r s k i e s t r o n y . W a r s z a w a 1939 r. L a d e n b e r g e r 1950 r . 52 1846 r . s. 72—122. 1900. Tadeusz — Zaludnienie Polski na początku 1957 r. panowania Kazimierza Wielkiego. Lwów �Latano w icz L e w i c k i Stanisław — Dożynki w Sandomierskim (rycina). J a n — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i m ( r y c . d o L u d u P o l s k i e g o . J. Z i e m k o w i c z a ) , S t r a s s b o u r g . M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży l u d o w e j w Polsce. Kalendarz I . K . C. na r o k 1958 s. 68—78. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura L u d o w a S ł o w i a n , cz. I . K u l t u r a materialna. K r a k ó w Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego. K r a k ó w P a s z k i e w i c z G u s t a w — O b c h ó d S o b ó t k i w o k o l i c y S a n d o m i e r z a . W i s ł a X I I I . 1899 r. s. 662—667. P a t k o w s k i Aleksander — Sandomierskie. „ C u d a Polski" P o z n a ń P a w i ń sk i A d o l f — P o l s k a X V I w . M a ł o p o l s k a . W a r s z a w a 1886 r . P o n i a t o w s k i 1938 r. S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . W i e d z a o Polsce, t . 5 / I I I . s. 101—534. R a d z i k o w s k i W a l e r y Eliasz — Sandomierzacy i L u b l i n i a c y . czajach l u d u Reinfuss 1929 r. 1863 r . polskiego". K r a k ó w Roman — Badania R y c . do „ O p o w i a d a n i a o u b i o r a c h , z w y ­ 1863 r. terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa W a r s z a w a 1952 r. N r , 1 s. 55—47. T y g o d n i k I l u s t r o w a n y , W a r s z a w a 1864; 1905 r. W i e r z c h o w s k i Kraków Z y g m u n t — M a t e r i a ł y etnograficzne z p o w i a t u Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicji 1890 r. Z a k r z e w s k i c h J. — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a 1885 r . W ó j c i c k a z W ój cieki Kazimierz W ł a d y s ł a w — Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Mazurów i Rusi z n a d Buga. War­ s z a w a 1836 r. Z i e m a c k i W ł a d y s ł a w — M a t e r i a ł y do h i s t o r i i o d z i e ż y z lat 1818 — 1863. A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e N r 10. Wrocław 1956 r. Z i e n k o w i c z Jan — L u d Strassbourg Pelski. albo dokładne Ź r ó d ł a B u j a k o w a Gerson Regina — obyczajów, u b i o r ó w jego i t d . nie d r u k o w a n e : Archiwum Muzeum Kultur L u d o w y c h w Warszawie. — T e k a z A r c h i w u m A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E . 34 N r 1161. Helena — Sprawozdanie z b a d a ń Opatowskiego. A r c h i w u m Przemysłu Chałupniczegi i Ludowego na terenie Zdzisław — Materiały terenowe. terenowe. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o Ryc. 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z y w i ą z a n e j p a s e m d z i a n y m . R y s u n e k n a Sandomierza). c e c h o w y m z 1644 r. A . P a t k o w s k i — S a n d o m i e r s k i e P o z n a ń 3. U b i o r y s a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e d ł u g E . R a d z i k o w s k i e g o . Ryc. 4. C h ł o p sandomierski ubrany w „kamizielę", zdobiona pucharze 1938 r . str. 46. Ryc. w Archiwum powiatu M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e N r 642. P a ń s t w o w y Instytut Sztuki — Materiały S z e w c z y k zwyczajów, Pamiętnik. Wojciech — rysunki, G r a b o w s k i e g o H e i l i g opisanie 1847 r. szamerowaniem. Teka Grabowskiego A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-54 n r . 1161. Ryc. 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e Ryc. 6. S t r ó j s a n d o m i e r s k i . M a i . W . G e r s o n . „ L u d P o l s k i " I . W ó j c i c k a — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i t g o W a r s z a w a 1885 r. Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , W a r s z a w a 1830 r . f i g . 20. Z d o b i o n a „ k a m i z i e l a " przepasana pasem d z i a n y m . A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i Sz. L u d . w W a r ­ s z a w i e . N r i n w . 2544. Ryc. 7. S t r ó j sandomierski — przypuszczalnie z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r. Archiwum M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r i n w . 2541. Ryc. 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e ( s t r o j e s a n d o m i e r s k i e p o l e w e j s t r o n i e ) . M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i — p r a w d o p o d o b n i e na podstawie r y c . W . E, Radzikowskiego. P o c z t ó w k a w y d a n a przez F r . K a r p o ­ wicza, A r c h i w u m Ryc. 9. U b i o r y M u z e u m K u l t u r y i Szt. w W a r s z a w i e N r i n w . 2539. z południowo-wschodniego z poł. X I X w. Na podstawie pogranicza regionu sandomierskiego. D z i k ó w p o w . Tarnobrzeg rys. W . Gersona — reprodukowanego przez O . K o l b e r g a (Lud — S a n d o m i e r s k i e . 1865 r. str. 20) 2 1 . Ryc. 10. S t r ó j s a n d o m i e r s k i p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . w y d . D a z i a r o . Ryc. 11. T y p c h ł o p a z okolic Archiwum M u z e u m K . i Sz. L u d . W a r s z a w a , N r i n w . 2545. Sandomierza. „ O p i s z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " W a r s z a w a T . I I str. 235) Z G l o g e r — u b i o r y Ryc. 12. U b i ó r chłopa 1904 r. ludu). sandomierskiego. Mai. W . Gerson 7 o k . 1850 r. w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m Muzeum K u l t . i Szt. L u d . w W a r s z a w i e . N r i n w . 2540. Ryc. 15. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I. Koszula kroju p o n e h o p o d ł u ż n e . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . N o s z o n a do o k o ł o 1939 r. A . — �widok z przodu. B. — z tyłu, C. — k r ó j : d. — przód, d l . — tył, e. — r ę k a w . f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . II. Koszula kroju p r z y r a m k o w e g o. M ś c i ó w , pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do d z i s i a j . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . Spodnie starszego typu, z poł, X I X w. A. — widok z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z klinami z końca X I X w. A. — widok z przodu, B. — z tyłu, C. — krój: d. — nogawki, dl. — kliny. Ryc. 15. Z r e k o n s t r u o w a n y k r ó j „kamizieli". A. — w i d o k z przodu, B. — z tyłu C. — k r ó j : d. — przód, d l . — t y ł , e. — k l i n y b o c z n e , f. — k l i n i k i , g. — r ę k a w y , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . . , K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c a , e. — k l i n s p ó d n i c y , f. — p r z ó d , g . — p a c h a . h . — p l e c y z połami, j . — rękaw, k. — kołnierz, Linia L — R — rozpór. II. Sukmana z Muzeum Regionalnego z okolicy wsi Złotej pow. Sandomierz, C. — k r ó j : d. — p r z ó d „ s p ó d n i c y " , P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u pochodząca prawdopodobnie drugiej poł. X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, e. — k l i n , ( z s z y c i e na r y s . B . j e s t nie widoczne), i . — t y l . h . — p l e c y , j . — r ę k a w , f. p r z ó d . R y c . 17. S u k m a n a z okolicy Z ł o t e j , p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r ó w M u z e u m Reg. P T T K w Sandomierzu, f o t . M . M a ś l i ó s k i 1954. r . Ryc. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — K r ó j : d . c. i . i l . - s p ó d n i c a , f. — p r z ó d , d . — p a c h a , h . — p l e c y . j . j . — rękaw, k . — k o ł n i e r z , 1. — k l a p a . Ryc. 19. W i d o k k o ż u c h a z t y ł u . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i R y c . 20. W z o r y z d o b i e n i a sukman sandomierskich z X I X wieku. 1952. R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . Ryc. 2 1 . M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u t r a d y c y j n y m , z pocz. X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . R y c . 22. Z r e k o n s t r u o w a n y fartuch drużby z X I X i X X w. A. — widok o s z e w k a : d . •— m e a n d r o w e o b s z y c i e o g ó l n y , B. — płat płótna, C. — tasiemką. R y c . 23. M ę ż c z y z n a w k a p o c i e z p o c z . X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — f o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . Ryc. 24. C h ł o p w tradycyjnej Fot. T . M a ń k o w i c z , rogatywce i współczesnym ubiorze. Szczytniki, pow. Sandomierz. 1954. R y c . 25. M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u codziennym z I I poł. X I X w. (około krakowsko-sandomierskiego. A. Patkowski, Sandomierskie, P o z n a ń 1860—1870) z p o g r a n i c z a 1938 r . str. 4 1 . R y c . 26. G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 — R y c . 27. G o s p o d a r z w m a c i e j ó w c e p o l s k i e j ze S t o b i c p o w . O p a t ó w — f o t . B . B a z i e l i c h ó w n a Ryc. 28. O k r y c i a g ł o w y m ę ż c z y z n . A . — w ś c i e k l i c a z r e k o n s t r u o w a n a w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j c i c k i e g o , o r a z p u c h a r u tywka noszona do 1914 r . Z r e k o n s t r u o w a n o barania d o t ą d w powszechnie w 1951. r . na p o d s t a w i e r y s u n k ó w St. L a t a u o - cechowego gancarzy z Ł a g o w a . B. — roga­ oparciu u ż y w a n a . D . — magierka. o fot. F. M a ń k i e w i c z a . C. — noszona w p o ł u d n i o w e j Sandomiersz- czapka c z y ź n i e d o 1890 r . Z r e k o n s t r u o w a n a n a p o d s t a w i e f o t . A . P a t k o w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " . E F . — kapelusze słomiane. Sporadycznie spotykane i obecnie. Gieraszowice p o w . S a n d o m i e r z , g. — pleciouka w cztery d u d k i . Stobice p o w . O p a t ó w . R y c . 29. K r ó j rogatywki powszechnie d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — n o s z o n e j d o 1914 r . A . — w i d o k R y c . 30. O b u w i e z r e k o n s t r u o w a n e w o p a r c i u o d a n e u z y s k a n e od s z e w c ó w z I w a n i s k i I . Buty „ p r z o d o w e " z pol. X I X w. A. — widok z boku, B. — II. „ B a b s k i e buty" zszywane o g ó l n y , B . — k r ó j : c. — d e n k o , „kucot". z boku Staszowa. krój: z poł. X I X w. A. — widok z boku. B. — t y ł c h o l e w y C. — p r z ó d t w o r z ą c y zarazem p r z y s z w ę . d. — p r a w i d ł o , c z ę ś c i o w o o b c i ą g n i ę t e s k ó r ą (zakreskowanie). I I I . B u t y „ c h ł o p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z t y ł u , A . — w i d o k z b o k u , B. — cholewa, C. — przyszwa. R y c . 5 1 . O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952_ R y c . 52. O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . R o z p r o s t o w y w a n i e k o ń c ó w s ł o m y . G o ł ę b i c e — p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952. R y c . 55. C h ł o p i z p o g r a n i c z a s u n d o m i e r s k o - ś w i ę t o k r z y s k i e g o . K o b i e t y w c h u s t k a c h w i ą z a n y c h w i w świętokrzyskich zapaskach naramiennych. Mężczyźni w sukmauach czepiec sundomierskich, trzeci ( p r a w y ) w burosze, Szumsko p o w . O p a t ó w . A . P a t k o w s k i . Sandomierskie P o z n a ń 1958 r. str. fcO. R y c . 54. S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . Warzsaw~a 1905 (?) r . str. 151. R y c . 35. K o s z u l a k r o j u p o n c h o p o d ł u ż n e . G r y z i k a m i e ń p o w . O p a t ó w . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . t y ł , f. — r ę k a w , g. — m a n k i e t , i . — ć w i k i e ł , j . — o s z e w k a , h . — n a d o ł e k . 54 �R y c . 56. K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I Y w . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i tył j e d n a k o w y , C. — k r ó j : I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w . Sandomierz. A . — w i d o k z przo­ d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . p r z ó d , e. — t y ł . f. — r ę k a w y , g l . — m a n k i e t y , g2. — p o d s z y c i e m a n k i e t ó w , h . — p r z y r a m k i , i . — ć w i k l e , j . — k r e z a , 1. — ż a b k a , k . — z s z y c i e r ę k a w a . R y c . 37. Z r e k o n s t r u o w a n a s p ó d n i c a z X I X w . z p i ę c i u p ó ł e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — k r ó j : c. — p ó ł k a , c l . — p o d o ł e k . d. — oszewka. R y c . 38. Z a p a s k a ś w i ą t e c z n a z poez. X X w . S z c z e g l i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k o g ó l n y , B . — k r ó j , C . — o s z e w k a ; d l . — p o ł ó w k i , d.2 — p ó ł k a , d.3 — d o l n a c z ę ś ć z a p a s k i . R y c . 39. O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w s z n u r o w a n y m g o r s e c i e i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o „ L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a 1847 r . R y c . 40. G o r s e t w p i e r w s z e j p o ł . X X , w . M a ł a W i e ś p o w . S a n d o m i e r z . W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . I I . Gorset z k o ń c a X I X w . W i l c z y c e p o w . Sandomierz. Z r e k o n s t r u o w a n y nu podstawie zacho­ w a n y c h r e s z t e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . Ryc. 4 1 . Gorset z i e l o n y z I p o ł o w y X I X w . Ze z b i o r ó w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie N r i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . R y c . 42. S i r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó l n . p o g r a n i c z a . Z a p a s k a n a r a m i e n n a p r ą ż k o w a n a p o ­ przecznie — podobna do n o s z o n y c h dziś n a obszarze Puszczy R a d o m s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e N r . inw . 2542. R y c . 45. I . Z i m o w y k a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X w . o b s z y t y b a r a n k i e m . N a s ł a w i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d — p r z o d y , e. — p a c h y , f. p l e c y , g. — r ę k a w , h . — k o ł n i e r z , x . — miejsca p r z y s z y c i a haftek. T R y c . 44. R y c . 45. R y c . 46. R y c . 47. R y c . 48. R y c . 49. R y c . 50. I I . K a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X . w . N a s ł a w i c i e p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r u M u z e u m E t n o g r a f i ­ cznego w K r a k o w i e n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y l u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę k a w y , g.l — k l a p k a , h . — k o ł n i e r z . O b u w i e kobiece z p o ł o w y X I X w . : ł a p c i e ł y k o w e i pantofle. Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. 19) „ K a p " n a k r y c i a g ł o w y k o b i e t z a m ę ż n y c h . R e p r o d u k c j a z. O . K o l b e r g a ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s i r . 19). S z k i c c z e p k a z p o c z ą t k u X X w . R y s . I . K a m o c k i , 1956 r. K o b i e t a z d z i e c k i e m w s t r o j u c o d z i e n n y m z I I p o ł o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r.) z p o g r a ­ n i c z a k r a k o w s k o - s a n d o m i e r s k i e g o . A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1<<58 r . sir. 4 1 . K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j z t y ł u . — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. K o b i e t a w c h u s t c e — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — fot. J. K a m o c k i 1952 r. K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w c z a p ę " — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. Ryc. 51. S o b ó t k a w Bilczy 1865 r . s i r . 125) pow. Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga (Lud — Sandomierskie R y c . 52. M i ę d l e n i e . P a n n a w s t r o j u r o b o c z y m i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m k a f t a n i e . O b o k c h ł o p a k w rogatywce. O k o l i c a K o r z y w n i c y p o w . Sandomierz. R e p r o d u k c j a z O. Kolberga ( L u d — San­ d o m i e r s k i e 1865 r . str. 169). R y c . 53. H a f t o w a n y k o ł n i e r z k o s z u l i k o b i e c e j z p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y z n y z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 r . R y c . 54. A B . — h a f t z r a m i o n k o s z u l i z p i e r w s z e j p o ł . X I X w . o d t w o r z o n y n a p o d s t a w i e r y c . J. W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o . C . — H a f t n a p r z o d z i e k o s z u l i z k o ń c a X I X w . R u d a p o w . S a n d o m i e r z . R y c . 55. D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : b — r ę k a w a , c — b r z e g u p o ł y i k o ł n i e r z a , d — k i e s z e n i . R y s . J. K a m o c k i , 1956. R y c . 56. S a n d o m i e r z a n i e w s t r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , n a d o ż y n k a c h ( W ś r ó d n i c h , k o ł o p r z o d o w n i c y , „ b a n d o s " z g ó r ) r y s . St. L a t a n o w i c z , A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1938 r . M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r . T M a p a IJ. Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o i jego w a ż n i e j s z y c h s k ł a d n i k ó w . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a Analityczne rysunki k r o j u . W y k . Barbara T a b l i c a 1. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . T a b l i c a I I . S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . SPIS 1957 r. Meissnerówna. T R E Ś C I W s t ę p , str. 5, — R o z d z i a ł I . — O b e c n y stan s t r o j u l u d o w e g o w S a n d o m i e r s k i e m , str. 6 — R o z d z i a ł I I . — Z a r y s h i s t o r y c z n y r o z w o j u s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 7 — R o z d z i a ł I I I . — Z a s i ę g s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 11 — R o z d z i a ł I V . — O g ó l n y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 13 — R o z d z i a ł V . — S z c z e g ó ł o w y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 1 6 — R o z d z i a ł V I . — O g ó l n y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 0 — R o z d z i a ł V I L — S z c z e g ó ł o w y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 2 — R o z d z i a ł V I I I . — W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 43 — R o z d z i a ł I X , — Z d o b i n y , str. 4 4 . — R o z d z i a ł X , — C h a r a k t e r y s t y k a ź r ó d e ł , str. 4 6 . — P r z y ­ p i s y , str. 4 9 . — W y k a z l i t e r a t u r y , str. 52.—Spis i l u s t r a c j i , s t r . 53. —Spis t r e ś c i , str. 55. 55 �C ñ H A O M E P C K H f í B H ñ P O f l H b l H KOCTrOM OKpeCTHOCTH OflHOrO H3 CTapeHLLiHX rOpOflOB LieHTpaAbHOH riojlbLUM AeccoBbix 3eMJi5ix, o6pa30Bajicsi Hapop,Hbití THOH o r coceflHHx TeppHTopHH. (KapTa 3anafle H rare, Sojiee H A H pena 3ja Bncjia. XII—XIII B B . 1). TpaHHua n n o T H o r o CaHflOMewa, oTAeAsieT npeAena STOTO Ha n^OAOpOflHblX STHorpacpHnecKMH STOT flaHHbie MeHee c rpaHHuaMH apxHAnaKOHCTB X 1 Y — X Y I B B . , a Ha BOCTOKe onpeAe/iaeT e ë TeppmopHsi U C A H K O M B X O A H A 3 cocTaB B Ca O . H .rio Me pe 3eMJiH, KO H ee B rpaHHuax nosBAsnoTCs B 1644 H3BecTH3 o caHflOMepcKOM KocTiOMe flaTHpyíOTCs HananoM X I X Bexa r o f l y (pac. (TaÖJi. 1). r i o c A e paCKpenoLueHHsi 2.); nepBbie n o a p o - KpecTbsiH B nonoBHHe X I X Bena B KOCTKDMe n p o H 3 0 m j i H 6oJibLune H3MeHeHHsi (ja6n. 2). H a p y S e w e X I X M X X BeKOB HaHaAOCb MHTejibHoe HCHe3aHHe B Hacrosimee BpeMH H A-Til o6uj,He TaKtfíe npepBaHbl pe- c o B n a n a n a Ha ceBepe, KOCTK)M3 (KapTa H o . 2). flpeBueHLiiHe ÖHbie KOTopbiñ neTKO KOCTHDM, SToro KOCTHDMB. CMeWHblX TeppHTOpHH. IlonblTKH O T CTpe- H e r o ocTanncb TOAbKo oTflejibHbie 3/ieMeHTbi, B03pOp,MTb perHOHanbHblH WíeHCKHH HapSiR 6blAH BTOpOH MHpOBOH BOHHOH. CymecTBOBaBU-iee HeKorna B yKpameHHH M H o r o o ó p a 3 H e BapnaHTOB caHAOMepcKoro Hapsfla 6bino BbI3B3HO pa3JlHHHbIMH CpaKTOpaMH, HanpHMep, BAHSIHHeM COCeflHHX paHOHOB, 3H3MHTeAbHbIM n o TorAaLUHHM BpeM6H3M pa3BHTHeM npOMblUMAeHHOCTH, OTCyTCTBHeM KpynHblX nOMeCTHH H T . A- Pa3AHMHSl B HMyiuecTBeHHOM nOAOHíeHHH CKa3bIBaAHCb HdpHASX B H63HaMHTCAbHOM CTeneHH BCAeACTBHe AOBOAbHO ÖOAbLUOH Ha 3a>KHTOMHOCTH HaceAeHMH CaHAOMepCKOM 3CMAH. B npeACTaBAeHHOM TpyAe aBTop ocHOBbiBaeTca Hbix B 1947—1954 r r . B AOBonbHO raaBHUM o 6 p a 3 0 M Ha MHoroHHCAeHHofí A H T e p a i y p e C B O H X HMeeTCsi HCC/ieAOBaHHsix, npoBeAeH- oneHb Mano ueHHbix p a ö o T n o 3TOMy B o n p o c y . MyWCKOH K O C T K 3 M . JleTOM. B paÔOHHH AeHb, CaHAOMepeu. OAeBaA KOCTIOM UeAMKOM H3rOTOBAGH- HblH H3 CaMOTKaHHOrO nOAOTHa. 3TOT K3HH), 3aBH33HHbIX BopoTHHKOM, BepeBKOH HoujeHHOH (pHC. HaBbinycK KOCTHDM COCTOSIA H3 14.) H py6aXM (pHC. H nepeTsmyToíí pe>Ke, XOAHAH H HO, 6 0 C H K O M . Ha mew 3TOT KOCTK3M HHOTAa OAeBa.HaCb pyóaxa canorn y o i e H siHTapHoñ H A H LUHAH H S T O H K O F O nbHsmoro Kopa.nAOBofl 3 a n o H K o ñ p y o a x y CHTueByio KypTKy, 3acTerHBarouj,yK)C5i Ha n y r o s H U b i LUeH KaHMOH. BepXKKDK) OAeWAy COCT3BASÎAa (pHC. 10.) CHHero H A H H A H , cyKMaHa, KopOTKHe, Hepa3pe3anHbie B cyKMaHbi, c r y c T o c ö o p r a T o f i HanaAH HOCHTb CHHHe naAbTo (pue. e. cyKoHHasi H T ^ Ô K O H O T B T O P O H H3 S H A H 30.) n o- Ha 3acTerHyTyK0 npocropHyio OÔUJHTasi B CTCHÎKOH 6 H A ynpa- U,BeTHbIMH UJHypaMH XIX BeKa cyKMaHbi ujHypoB. LUHAH CyKMaHbi ynoTpeÔAeHHe BOLUAH H3 6bmn ôeAbie (pnc. 17.). B KOHue X I X BeKa c p a ô p H H H o r o cyKHa Ha o6pa3eu, ropoACKHx nepenoacuBaA xo3sieBa oAeBajiH Mexosyro ( P H C . CLUHTaSi noKpoeM L U H P O K H M peMHeM c HaöHTbiMH Ha rB03AHK3MH H KOAeCHK3MH. TOAOBHblM yÔOpOM Mame BCerO 6blAa CHHHH 3a>KHTOHHbie KpacHoñ M M c n a H u e p , T . e. U B C T H U X noAOBHHbi XIX Eena K a n o T b i , H3roTOB.neHHbie H3 TOHKoro ma 15.). noAOBHHe H X O Ô U J H B K O H YKpameHbi H M n o K y r m u x MaTepnfi. KaMH3eiU, cepMsira. B n e p B o ñ nosica. 3aB93biBaAacb M a c r o BAOAb pa3pe3a e n a n u e p H A H K P K J H K H . yKpamaAH n o a c e . B HaMaAe H3 H caHAOMepeu, OAeBaA nOAOTHSIHaa 16.). B e p x H r o i o OAOKAy KpecTbaHHH MeTaAAHSeCKHMH 29.). T . peme, KopHMHeBoro cyKHa noAOTHa CaMOT- C HH3KHM CT05IMHM c r one KaMH3eA3, H3rOTOBAeHHaSI H3 TOACTOTO 6eAOrO CaMOTKaHHOrO nOJlOTHa (pHC. i1pa3AHHHHbiñ n a p s A (pHC. y OAeBanw H O T H T . e. C O UJ H B K O H, pe^eoiKOM. T e c e M K o ñ . H a r o j i o s y oAeBa/iH conoMeHHyio inAsiny, Ha HAH, LUTaHOB, (cAeAaHHblX H3 KOHOneAbHOH 13.) „ B e u e K A H u y " (pHC. 9.). I l a p H H H C M pOTaTblPKa H O C H A H KpacHbie poraTbiBKH, nacTo yKpaujeHHwe naBAHHbHMH nepbsiMH. B n o c A e A H e ñ ćpa3e cymecTBOBaHHsi HapsiAa B O B c e o ô meM ynoTpeÔAeHHH 3HMOÍÍ, B Ö H A H K a u i K e T b i (pnc, 10.). 6yAHH HocHAHCb , , 6 o p y x b i " , T . e. BepxHsia oAe>KAa T O T O Tasi H3 TOACToro KopHMHeBoro cyKHa. B noBceAHeBHOM y n o T p e ô A e H H H 56 we 6 H A H noKposi. H T O H cyKMaHa, C L U H - A-nHHHbie K o w y x H , rAaBHbiM �o ó p a 3 0 M H3 LUKyp MepHbix ö a p a H O B . K o w y x b i y n a p H e ñ B o6uj,eM 6bijiH yKpameHbi 6apaHHiiy HOCHAM (oapauiKOByi-o B o BpeMa CBafleÔHoro cpapTyKH (pwc. 22 ). >KeHCKHH copoHKH u H Ö H He HOCHJ1H. TOH, TaK>Ke „ c T p y aiacjjepa op,eBajiH Hanajie X I X B M3 nOKyriHOH („6enbiíí yKpaaieHHoñ xapaKTepHbie B. ACTHMM MaTepHH. K p M 3 K O U Ł A M K O M Hapafla MepsHOK. nonoAHaAM 3aMy>KHHe ujKH yKpaiLiajiH uiHypbi weHinnHti B O A O C H H KopaAAOB, 3anaCK0H (nepeflMHKOM), B HaMajie OH nonoTHa. (pwc. 53.), C L U H - X I X B. cocToaaA H3 3anacKH K>6KH, 6bi/in weHCKHñ flparoueHHOTaMH JIRDOMMUMH uBeTHyro manKy, T. njiaTKH imeTaMH. M o j i o f l b i e 3aMy>KHHe weHinHHbi B . (BopOT- H lIBeTHbie HyjlKH OWHBAaAH 3TOT HapaA- noaCOK KOTopwe T o r o UBeTHbie KopceTbi. Bo B T o p o ñ nojiOBHHe X I X H3 noAOTHa- C O C T O H A r o j i o B y n/iaTKOM. CanoT K0CTH3M0M aBAaAca, B O P O T H H H K O M ) noAOTHaHbie BbiujHBKH Ha nuaTKe, „AOKTyLUKe", KpbI3Ke xapaKrepHyio HOCHJIH roAOBe 9.) T . e. ô o u b m o r o HaKHflHoro nnaTKa. H a H O ™ o n e - H A M TyijjjiH. U,BeTHbie 6aiuMaKH K O C T I O M caMOTKaHHOro H S (rotJjpHpoBaHHbiM H roAOBHoro njiaTKa M , ,jiOKTyujKn" (pue. caHflOMepHHKH canAOMepiiiHHbi paôoHHÎi W C H C K H H npa3flHHHHbIM HHHKe) H COpOHKe (pHC. 54.), pa3H0IlBeTHblñ LUepCTSHOH UeflocTb flAa 3aMy>KHHe «eHiUHHbi noKpbiBanH HapaA"), cflexiaHHbiñ B U L L I H T O H BbiiiiMBKOH. H a poraTbiBKy (pHC. 8.). B o BTOpOH nOAOBMHe X I X B. 3T0T KOCTrOM 6bIA nOnOAHeH KSK H K)6Ka, (nepeflHHKa), Ba/iH Eme MAM 3aB5i3aHHofi TeceMKaMH. K)6KH, 6 a Ji bi " H copoHKH oôpaAa M. K O C K ) manny) Ha3. Kan (pHC. fleBy- AeByniKH HafleBajiH M pe3KO H3MeHnjica. KOCTKJM caHflo- 45.), KpoMe HapaA caHflo- MepaHOK COCTOajl TOrfla H3 BblLUMBHOM nOJlOTHaHOH COpOMKH (pHC. 35.), C BOpOTHHHKOM HAH Kpbl3KOH, LUHpoKOH (pue. KDÔKH 37.), n a u í e B c e r o aMapaHTOBoro (KpacHoro c cj^HoneTOBbiM ByujKH oneBa^H UBeTHbie KopceTbi, CTapuine weHuiHHbi 3biBajin caHfloMepaHKH B 3HMHee BpeMa oônJHTbiH 6apaujKOM LuepcTaHoii UBeTHbie nAaTKH (pHC on,eBajia TonCTyro Bcerfla OAeBajia canorw nna-roK, noKpbiBaromHH n o npa3flHHKaM Tojiyö. 3TO noHTH KacpTaHax (pue. B OÔLUHTOH MoHOflbie JKeHIUHHbl H fle43.). Ha roAOBbi noBa- 42.). HieHuiHHa H XOAHAM iiBeTa, OTTCHKOM) BHH3y UBeTHblMH TfcCbMaMH H llBeTHOBO (B MHHOM LIBeTe HeM K)ÔKa) nepeflHHKa. łOOKy, Ha3biBaeMVK) , , U J o p u , r c roAeHHinaMH. <j)nrypy (pHC BCKD 34.) BepxHeñ BaTHbiñ KacjnaH, Macro aBjra/ica O H O K R O H Kowyx. BoraTbie M A H 6uno cyKOHHoe najibTO, nonujHToe B a T o ñ ôapauuKOM, a VISWÍ oojibiuofi xo3afÍKH ofleBanH no 6eperaM o ô u j H T o e TecbMofi u JIM uBeTHbiMH uiHypKaMH. rioflBeHeHHbiH Hapafl 6bin ô e j i o r o uBeTa. H e B e c ï a Ha r o j i o B y oAeBa^a ôbiJio cfle/iaHHbiH C T P O Í Í H H K , B o BpeMa nocueflHen yHHHTOweHo. B O M H U H3 neHT, HCHTCHH riocjieAHHe, U B Ê T O B 6/ieCTKOB. H CaHJiOMepinHHbi HeMHoroHHCJieHHbie noflBepr/iHcb o6pa3Ubi nepeceJieHHto. Bo/ibiiiHHCTBO xpaHHMbix HaxoflHTca nHUJb HecKojibKo 3KCnoHaTOB, no3TOMy peKOHCTpyKUHa Hapa^oB n o r w ô / i H . B CaHHOMepcKoro Hapajia ce^ My3eax 6bi/ia CBa3aHa PncyHOK C MHOfHMH TpynHOCTHMH. c n n c o K h nn \o c t p ñ u, h h Puc. 1. CaHflOMepcKHH jiaHALua<})T (ripnBHc/iHHbe oKOjio PHC. 2. ToHMap H3 J l a r o B a B copoMKe „Ha BbinycK", n e p e B a 3 a H H o ñ BS3aHbiM („fl3aHbiM") noacoM. na uexoBOM KyÔKe H 3 1644 r . PHC. 3. CaHflOMepcKHe PHC. 4. CaimoMepCHHñ KpecTbaHHH, FpaôoBCKoro PHC. 5. B CaHjiOMepcKMe 6. ñ . flaTKOBCKHH, caHflOMepcKe, HapaAbi c cepeflHHbi X I X . B . n o 3. RpxMBe ofleTbiñ flpeBHHx rio3HaHb B 46. Pafl3HKOBcKOMy. B ,,KaMH3ejiK3'' (KaM3o/i), S K T O B 1938 r. d p . KpaKOBe. yKpauieHHyio KañMoñ. riopTcpe/ib E — 54 H o . 1161. Hapaflbi. H . ByHiiHu,Ka, M a n a norjieHAOBa Kpy^ecTBa floAbCKero (HarAaAHaa r i o A b C K o r o KopoAeBCTBa) PHC. CaHAOMewa). CaHAOMepcKHH HapaA- BapiiiaBa, 1885 Kapîa r. n n c a n B . T e p c o H . „ J I K S A noAbCKH" ñ . ToAeMÖeBCKoro, (j)Hr. 20. „ K a M H 3 e A a " c y Kpa L U eH Ha M M , n e p e n o a c a H H a a Ba3aHMM („A3HHbiM"') BapiiiaBa 1830 noacoM. M y 3 e ñ r., Ha- poAHoti KyAbTypbi M MCKyccTBa B BapujaBe. H H B . H o . 2544. PMC. 7. CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnoAOKMTeAbHü H3 c e B e p n o r o pyöewa. n Mea A B. TepcoH O K O A O 1880 r. M y 3 e ñ HapoAHOH K y j i w y p b i H MCKyccTBa B B a p n i a B e . H H B . H O . 2541. PMC. 8. H AtoOAMHCKHe H a p a A « (caHAOMepcKHe CaHAOMepcKMe KOBCKMM — npeAnOAOWHTeJIbHO Haa 0p. PMC. 9. P M C . 10. H3 rOro-BoeroHHoro B . H a ocHOBaHHH p n e CaHAOMepcKHH B. PaA3HKOBCKOrO. OTKpblTKa, H3A3H- K a p n o B H i e M . M y 3 e ñ HapoAHOH KyAbTypu H MCKyccTBa B B a p u j a B e . H H B . H o . 2539. O A O K A M XIX — n o A e B o ñ CTOpoHe). ÜHCaA C T . B b m y / i - Ha OCHOB3HHH pHCyHKa B . 3. TepcoH HapaA — O K . 1850 r. py6e>Ka caHAOMepcKoñ oÖAacTM. fl3MKyB, ye3A TapHoSwer, nOA. F e p c o H a — p e n p . O. K o A b S e p r o M (JliOA-CaHAOMepcKe, 1865 r. c i p . 20,21), npeAnoAOWHTeAbHO H3A- fla3Hapo. My3eñ M S ceBepHoro HapoAHOH pyöewa KyAbTypw CaHAOMepuiHHbi. M MCKyccTBa ÜMCaA B BapniaBe, H H B . H O . 2543. PMC. 11. THn KpecTbaHHHa M3 OKpecTHOCTeñ CaHAOMewa. „ O n n c 3eM 3aMeiiiKaAbix nuje3 n o A a K y ß " . ( O n H - caHHe 3eMeAb. 3aceAeHHbix nonaKaMH), B a p i u a B a 1904 r. T. II c i p . 233. ( 3 . T A o r e p — I I y ö e p b i AK>Ay). Puc. 12. Ofle>KAa caHAOMepcKoro KpecTbaHHHa. I l n c a A B . TepcoH OK. 1850 r. H3A, fla3napo. My3eñ Ha- p o f l H o ñ KyAbTypbi M MCKyccTBa B B a p m a B e , H H B . H O . 2540. 57 �PHC. 13. I. r i o u p o H My>KCKHX c o p o n e u : CopoHKa noKposi n p o A O A b H o r o n o H H O . To/ieMÓMLie, ye3A C S H A O M O K . 1939 r. A — cnepeAH, B —C3aAH, C — HOCHAH ee npHMepHO A O n o K p o ñ : d — nepeA, d , — 3aA, e — pyKaB, f HaHweT g — KAHH, h — BOpOT. II, P H C . 14. I, CopoMKa „ n i i i H p a M K O B o r o " nOKposi. M C T O B , ye3A CaH A O M O K . CnopaAHnecKH A — cnepeAH, B — C33AH, g — KAHH, h — BOpOT. PeKOHCTpynpoBaHHbie C — noKpoñ, d — nepeA. HOCHT ee e — pynaB á¡ — 3aA, H ceroAHM. — f HaHKeía, LUTaHbi H 3 CaHAOMepuiHHbi. LUTñHbi 6 o A e e ApeBHero THna, noAOBHHa X I X B . A — B H A cnepeAH, B — c3aAH, C — n o K p o ñ : d — LUTaHHHbl, e — „UBHKeAb" ( K A H H ) . II. LLlTaHbi c KAHHbsiMH KOHiia X I X B . A — cnepeflH, B — C3aAH, C n o K p o ñ ¡ d — oiTaHHHbi, d , — KA H H b 51. PHC 15. PHC. 16. ,.KaMH3eAH'" (KaM30Aa). A — c n e p e A , B — c3aAH, C — PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ n o K p o ñ d — nepeA, d j — 3aA, e — SoKOBbie KAHHbsi, f — K J I H H H K H , g K a n o T a (KanoT) M3 BbiiiiMOHTOBa, ye3A OnaTyB, Han. X X B . A — B H A cnepeAH, B — g — nOAMbiUJKa, hi — cnHHa c noASMH, j — CyKMaHa (cepMsira) H 3 PerHOHaAbHoro oKpecTHOCTeñ — B — i P H C , 17. C3aAH, AepeBHH C — 3-ioTa, ,,noKpoñ ye3A K>6KH" : My;esi H 3 oKpecTHocTeS Aep. 11TTK CaHAOMew, — d 3aA, h — cnHHa, j — pyKaB, f — CepMara pyKaB, k nepeA, — PHC 19. P H C . 20. 3AOT3. ye3A U,MeAeBCKHH K o w y x KOHua X I X H A H Ha^aAa pa3pe3. pHc. B — B H A cnepeAH. CUÍHBKH He BHAHO), CaHAOMew. H 3 co6paHHÍí pernoHaAbHoro My3esi r. X X B . ToAeMÓHiie, ye3 CaHAOMew. A — B H A c n e p e A H nepeA, d — noAMbiLUKa, h — cnHHa, j , — qacTb oTpe3Ka A O A H H H H nyroBHu, B H A K o m y x a C 3 3 A H . ToAeMÓHiie, ye3A CaHAOMew. O O T O H . KaMOUKoro, 1952. 06pa3iibi yKpaLUHBaHHS MywHHHa cyKMaH (Bepx. P H C ) H KaMH3eAb caHAOMepsm X I X B . PeKOHcrpyKLU-isi r. B Kanoie TpaAHiinoHHoro C . í l e n T H L u e B C K o r o , 1951 P H C 22. K>6KH, f — n e p e A , X I X B. A — nonoBHHa K A H H (Ha B O P O T , 1 — 6opT. Ü T p e 3 0 K TKaHH i l — 3aKpbiBaeT H . KaMOUKoro, 1956 P H C 21. KAHH nepeA, B — C3aAH. C — noKpoR : d. e. i , i¡ — r o ó n a , f — pyKaB, k — - AHHMH L — R B CaHAOMewe, npoHCxoAHt-uasi BeposiTHo H 3 n T T K B CaHAOMewe. B H A C3aAH. ^ O T O M . MacnHHbCKoro 1954 P H C . 18. e — BopoT. BTopaa e noKpoñ: BOPOT. ..cypAyTOBbiñ" (cropTyMHbiíí) n o K p o í í . C — n o K p o ñ : d — K¡6KV¡, B H A c3aAH, pyKaBa, h 2 PeKOHcrpyHpoBaHHbiH noKposi, Has. X X B . riLUHSbicAaBHue, ye3A OnaTyB. O O T O r. cfiapTyii HOCHMbiñ iuacpepoM B O BpeMsi cBaAbóu B X I X H X X B. fl-o6mHH BHA. B - K y c o K noAOTHa. C - n o a c o K na3 o u j e B K a : A-yKpaiiieHHe T e c b M o ñ . u P H C 23. M y w H H H a B KanoTe PHC KpecTbflHHH B TpaAHUHOHHOH w a n K e ,,poraTbiBKe" H coBpeMeHHOM napsiAe. LLIHTHHKH, ye3A CaHAo- 24. « e i K . $>OTO P H C 25. H a . X X B. riuJH6biCAaBHu,e, ye3A OnaTyB. <1>OTO flenTyujeBCKoro, 1951 r. MaHbKOBH", 1954. MywHHHa c pe6eHKOM B oobiAeHHOH OAewAe co BTOpoñ noAOBHHbi X I X B. ( O K O A O KpaKOBCKO-caHAOMepcKHñ py6e>K. ñ . F I S T K O B C K H H , CaHAOMepcKe. Flo3HaHb, 1938 P H C 26, KpecrbHHHH B K o w y x e MOiiKoro, 1952 r. P H C , 27. KpecTbsiHHH B n o A b C K o ñ m a n K e P H C . 28. M y w c K H e roAOBHbie y ó o p u A — n a 3 . ,,BciieKAHua", peKOHCTpynpoBaHHasí Ha O C H O B 3 H H H p n c y H K o s C T . JlHTaHOBHsa, H 3eHKOBwwa, M . ByñiiHLiKOH H Ha O C H O B 3 H H H uyÓKa uexa roHHapoB H 3 J l a r o E a . B — ,,poraTb!BKa", M 6apaiiiK0B0H uianKe. roAeM6Hiie, ye3A 1860—1870). r. CaHAOMew. CPOTO H. Ka- ,,MauerOBKe'' H3 C T O Ó M U C ye3A OnaTyB. <Í>OTO B . Ba38AHxa 1951 r- HoiueHHasi A O 1914 r. PeKOHCTpyHpoBaHHaa Ha O C H O B 3 H H H $oTorpacpMH M a H b - KeBHna. P H C 29. f l o K p o H ,,poraTbiBKH", HomeHHoH nOBceMecTHo A O 1914 r. A — OÓUHH BHA. B — noKpoñ : C — AOHblLUKO, d — 6apaUJK0BbIH OKOAblLU, e — ,,KyuoT". P H C . 30. O ó y B b , peKOHCTpynpoBaHHasi H Ha ocHOBaHHH AaHHbix, n o A y n e n H b i x OT canowHHKOB H3 PbanHCK CTaHOBa. ..nuiojoBe" cepeAHHbi X I X B . A — B H A C O CTopoHbi, B — n o K p o í í . I. Canorn II. . . B a ó b H c a n o r H " , ciuHBaeMbie n o cTopoHaM, cepeAHHa X I X B. A — B H A C O CTopoHbi, B — 3 8 A H S I S Í sacTb roAeHHLiia, C — n e p e A , cpopMHpyíoulHH nepeAOK, d — nacTHHHo oÓTaHyTasi K O H Í C H ( o 6 o 3 H a n e H o ) . III. MymcKHe c a n o r H HHUIC C — KOHLia X I X H Han. X X B . , C O LUBOM C33AH. A — B H A C O CTopoHbi, B — roAe- nepeAOK; PHC 31. OóMaTbiBaHHe PHC 32. OÓMaTbiBaHHe H O T H HOTH MOMBAOM. MOMBAKOW. ToAeMÓMue, ye3A CaHAOMew. CJJOTO H . K a M O L I K H H , PacnpüM/ieHne KOHUOB COAOMH. 1952. r o A e M Ó n n e ye3A CanAOMew. <Í>OTO H . KaMOUKoro, 1952. P H C 33. KpecTbHHe H3 caHAOMepcKo-CBeHTOKiiiH>KCKoro py6en<a. >KeHixi,HHbi B nAaTKax, noBa3aHHbix B n e neu H B CBeHTOKLUHHiCKHX 3anacKax (nepeAHHKax). MyHíHHHbi B caHAOMepcKnx (KpañHHH c n p a B a ) B , , 6 y p o x e " . 1938, CTp. 46. 58 IUyMCKo, ye3A OnaTyB. cepMSirax, ñ . I ~ l 3 T K O B C K H , ,,CaHAOMepcKe", TpeTHtí rio3HaHb, �Puc. 34. CaHflOMepsHe b npa3ffHHHHbix H a p s i p a x Han. X X b. PenpoAyKnna P u c jiK3flo3HaBCTBa nonbcKero. BapiuaBa, Puc. 35. Phc. 36- noKpoH : h — nono/i. d — I. PeKOHCTpyHpoBaHHaa AeBH"-:ba copo^Ka. ripa3AHHHHasi copoHKa ujHTbe i — MaHweia, j — kahh, C3ap,n, oÔLUHBKa, MaHiKeroB, ¿ (, OKOAonneneBoro") d — noKpoñ : h — ,,nmnpaMKn", nepeA, — i noKpos. e — 3ba, kam h ba, f — j — noKpoñ. Psab, yesft pyKaBa, Kpn3a. g Cshaomok, — t Maiwem, 1 — 3acie>KKa ł — pyioBa, PeKOHCTpynpoBaHHsa looks XIX b.. coc. HS n a ™ ,.nynoK" ( n o A O B H H O K ) . A — cnepeAH, B — n o K p o ñ , c — |. g — pyKaB, A B — nepeA h 3aA O A H H a K O B b i . C ,,niiiMpaMKOBoro' — cnepeAH, B — C3aAH, C — ; 37. f — 33A, II. g- — n o A K A a A K a 38 7, d, — nepeA. rioKpoR coponeK kohLia X I X b. A Phc. ye3A OnaTyB. A — cnepeAH, B — CopOHKa noKposi npoAonbHoro n o h h o. T p n 3 M K a M e H b C — h3 p a ô O T b i : 9\. KapnoBvm, J I k j a . 1905(7), c r p . 131. . . n y A K a " , c, — noAOA, d — o6u_iHBKa. ripa3AHHHHaa 3 a n a c K a LU,erAHue. ye3fl CaHAOMew. A — n o A B H H K H , o.j MaJieHbKaa nona. d d| 38 7. I I . PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ ,.4>apTyx" LUanKa, b noBceMecTHOM apymna nepeflHHK" OÔLUHBKa. d — M O a H A p o B H A H a a C oóluhh n o K p o / , C — oÔLUHBKa' bha, B hhwhssi nacTb 3anacKH. ;! X I X b. A o ö l u h h bha, B KycoK x o A C T a . OÔLUHBKa TeCbMOH. ynoTpeÔAeHHH AOHbme, — „MarepKa", h o c h a h b kdh<hoh CaHAONiep- D uiHHe AO 1890 r. PeKOHCTpynpoBaHa Ha o c h o b 3 h h h cpoTorpacpHH R. ílaTKOBCKoro ,,CaHAOMepLU,HHa". E — coAOMeHHbie Phc. 39. yromeHne yKpaujaromen H. 40 8. CnopaAHnecKH BCTpenaeTca h ceroAna. T e p a m o s H u e ye3A CaHAOMew. nneTeHKa b „ e T b i p e nyAKH", d o ö e u floH<MHOHHoe c LUAanu. i — b b b mHypoBanoM KopceTe h b coponne naM30nax. Po pnc. H . JleBHUKoro, „ J I l o a IloAbCKH' r. BapmaBe. nepeA, e — XopoBOAHHua MywMHHH nepBOH noAOBHHbi X I X b. KyAbTyp ye3A OnaTyB. CaHAOMepniHHe. rotjjpHpoBKofi. 3eHKOBHMa, 1847 I. KopceT b MaAa Becb, HHBeHTapHbiñ noAMbiLUKH, f — ye3A H - p 4416. cnHHa, g — Ca h ao mchî. C o ô t b c h nocTb My3ea HapoAHbix A — cnepeAH, B — C3aAH, C — nneHHKH, h — ,,Ka/ieTKH" noKpoñ : d t. e. Mcluomkh A-na — xpaHe- HH5I AeHer. 8. II. KopceT KOHiia X I X b. Bhamhiic, ye3R CaHAOMew. PeKOHCTpynpoBaHHbiH Ha o c h o b 3 h h h o C T a T K O B . A . — cnepeAH, B g — n/ienHKM, h — Phc. 41. Phc. 42. B. JSfo 4416. „KaAeTKH" t. e. mcluomkh aah xpaHeHHa O o t o M. M a / i H H C K O r o , noAocKH, TepcoH h — noxomaa Ha 45. r. HOLueHHyto BopoT, k — ceroAHa H a TeppnTopHH b none- PaAOMCKotí nyuj,M. flncaA ,,Kan" — MepcKe, e - nosMtiuiKH, f — cnHHa, g — ye3A CaHAOMew. H3 c o ö p a H H 3THorpaq)HHecKoro cnepeAH, B — c3aAH, C — — pyKaBa, g, — 6 o p T H K , h — cnHHa, g /KeHCKaa o6yBb cepeAHHbi — — nepeA. X I X b. : JIbiKOBbie AanTH CaHAOMepcKe, 1865 noKpofi : d, d, — My3ea BopoT. h TycpAH. PenpoAyKLiHa h3 O. KoAbôepra r. C T p . 19). CaHao- r. CTp. 19). Phc. 46. S c k h x nenua c n a n . X X b. P h c . H . KaMouKoro, Phc 47. >KeHLUHHa c p e ô e H K O M b o ô b i A e H H o f i 1956. oAewAe co II n o n o B H H b i X I X b. (1860—1870 r.) KpsKOBCKo- CBHAOMepcKHH pyöe>K. fl. naTKOBCKHH, CaHAOMepcKe, no3HaHb 1938 Phc 48. >KeHLUHHa b n A a w e , no35i3aHHOM Phc 49. >KeHLHHHa b n^aTKe. O o t o M , MacAHHCKoro, r., CTp. 41. ,,b nany" (,,b manKy"). O o t o M. MacAHCKoro, 1953. 1953. Phc. 50. >KeHuj,HHa b nAaTKe, 3aBsi3aHHOM C3aflH. FoAeMÔHue, ye3A C b h a o m o k . O o t o H . KaMoiiKoro, 1952 Phc. 51. npa3AHHK KynaAbi b BwAbxe, ye3fl CaHAOMew, PenpoAyKuna Phc. 52. CKe, 1865 TpenaHHe. AeBymKa PenpoAyKiiHa 53. b paSoneft 54. OAe>KAe h 3ariy>KHaa w e H L U H H a n a p e H b b manne . . p o r a T b i B K e " . OKpecTHOCTH H3 O . K o A b ô e p r a (JIkda—CaHAOMepcKe, 1865 BbimnTbiñ bo])othhk weHCKoñ copoKH O o t o H . KaMOUKoro, 1952 Phc. r. h 3 O . K o A b ô e p r a (JIhda — CaHfloMep- v., CTp. 123). KacpiaHe. PaAOM — Phc — nepeA, e — noA- t o a o b h o h y6op 33My>KHHX meHmHH. PenpoAynuHa H3 O . K o A b ô e p r a (,,/1h<a" — 1865 A pyKaB, MecTa npnmHBKH neTe/ieK. >KeHCKHH KacjjTaH H a n . XX b. HacnaBHue, („JIioa" Phc. 1953 — C 3 a a h , C — nonpoti : d, d, MbimKH, f — 44. cnHHa, p.eHer ok. 1850 t. My3efí HapoAHOH K y A b T y p b i h H C K y c c T s a b B a p m a B e . H h b . Ho. 2542, b KpaKOBe. Mhb, h-a 13463. A — Phc. yueAeBLunx noAMbiLUKH, f — 3hmhhh weHCKHÍí KacjjTaH (Han. X X b.). oômnTbiH ö a p a m K O M . HacAaBHLie, ye3A CaHAOMew. cnepeAH, B I. nepeA, e — CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnonołKHTeAbHO H3 c e 3 e p H o r o p y ß e w a . Ü A e q e B a a 3anacKa peHHbie 43. noKpoñ : d — 3ejienbiH KopceT, nepBaaa n o A 0 3 H H a X I X b. H 3 c o ö p a H H a My3ea HapoAHbix KyAbTyp b B a p m a B e . Hhb. Phc. — C3aAH, C — b cboôoaho Ko>khbhhllw, HaôpomeHHOM ye3A Cbhaomok. r., CTp. 169). H3 lo>khoh CaHAOMepmnHbi. X I X b. PyAa, ye3A CaHAOMew. r. BbimHBKa H a n e p e A H e ñ naCTH copoHKH, KOHeu XIX b. PyAa, ye3A CaHAOMew. B C — BbiuiHBKa Ha nAenax coponeK nepBOH noAOBHHbi X i X b. PeKOHCTpyKLiHa Ha ochob3HHH phc H . ByHU,HU,Koro. 59 « �Puc. 55. fleia/iH Koro, PHC 56. yKpaiiieHHH cyKMaHU. B . - p y n a B a , c - 6 o p T n o n u CaHiioMepHHe B n p a 3 A H H H H b i x HapsiAax, Ha AO>KHHKax (cpeflH r o p e u , ,,6aHAOC"). P H C C T . J l e T a H O B H M . fl. riaTKOBCKHH, Kapią H BOPOTHHKB, A-KapMaHa. pHc. H . KaMou- 1956. 1: PacnpocTpaHeHHe H H X psinoM c ,,xopoBOAHHueH"— CaHAOMepcKe, !~Io3HaHb, 1938 caHAOMepcKoro KocriOMa. rpac). H C H O A . K. B O 3 H H H C K 3 1957 r. K a p i ą 11: PacnpocTpaHeHHe caHAOMepcKoro K o c r i O M a H e r o r A a B H « x wacTefi. fpacp. HcnoA. RHaAHTHnecKwe p n c y H K H BbiKpoeK rpaab. H c n o A TaÓAHira I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C H . KapoAsw. Ta6AHiia I I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C M . KaponsiK. r. K. B o 3 H H H C K a . B , MenccHep C O A E P W R H H E BBeAeHne, CTp. 3 — TnaBa I — CoBpeMeHHoe cocTOsiHHe ITiaBa II. HcTopHwecKHH OMepK pa3BHTH5i caHAOMepcKoro c a H A O M e p c K o r o HapsiAa, C T p . l l . — caHAOMepcKoro HapsiAa, d p . 7. HapoAHoro — TnaBa caHAOMepcKoro weHCKoro HapsiAa. cBp. 3 0 . — i"AaBa V I ! . FIoApoÓHoe o n n c a H H e l\naBa — l~AaBa VIII. I~IpoH3BOAHTenH H MaTepnanbi, CTp. 43. X. X a p a K T e p H C T H K a HapsiAa, crp.6. — PacnpocTpaHeHHe TAaBa. IV. O ó m e e onHcaHHe c a H A O M e p c K o r o M y n t C K o r o H a p s i A a , C T p . 13. TAaBa V . l l o A p o ó H o e onncaHHe caHAOMepcKoro MywcKoro HapsiAa, C T p . 16. — HapsiAa, C T p . 32 III. H C T O H H H K O B , C T p . 46. — 52. — PeecTp HAAiocTpaiiHw, C T p . 53 CoAepwaHHe, FlpHMeMaHHSi, C T p . C T p . 55. — ITnaBa V I . 0 6 i i i e e onncaHHe caHAOMepcKoro weHCKoro — I~AaBa IX. YKpaujeHHsi, C T p . 4 4 . — 49, — YKa3aTe.nb AHTepaTypbi CTp. �E N G L I S H S U M M A R Y On the fertile loess soil i n the vicinity of Sandomierz, which is one of the oldest towns in Central Poland, a folk costume developped that distinctly cuts off this region from its neighbouring areas (map. 1). The north- west and south boundaries of this costume's dense distribution are identical with the frontiers of the archdeaconships in the 14th century — the eastern one is fixed by the river Vistula. The whole area is situated in the old Sandomierz Land, i . e. in its boundaries from the 12th- 13th century. The most early information we have about the Sandomierz costume dates from 1644 (fig. 2) and the first more exact data come from the beginning of the 19th century (Table I). After the abolition of serfdom in the middle of the 19th century great changes took place (Table II). Towards the end of the 19th and the beginning of the 20th century this costume began to disappear rapidly, so that only few remainders have been preserved till now; they are common, for the most part, to other areas. The attempt to revive the regional women's dress was interrupted by World W a r I I . Numerous variations of the Sandomierz costume's ornamentation in past times were caused by different factors, such as the influence of the neighbourhood, the industrial development, which once was intensive in this area, the lack of great estates and so forth. The differences in the garment, caused by the economic conditions, were rather small in consequence of the relative welfare of the inhabitants of the Sandomierz Land. T h i s work is mainly based on the author's own fieldwork undertaken in the years 1947—1954. T h e literature, though abundant, contains few valuable positions. M e n s c o s t u in e As an everyday work-dress, in summer, a peasant of the Sandomierz region wore a costume made entirely of homespun linen. It consisted of hemp-cloth trousers, tied with a string (fig. 14) and of a shirt (fig. 13) (with a low, upright little collar, called ,,oszewka") — worn on the trousers and fastened with a leathern belt. The shirt was tied at the neck with a red tape. His headwear was a straw-hat and on his feet he wore top boots, or rather seldom — he walked bare-footed. Sometimes he wore also upon this costume a waistcoat, cut like a poncho, made of white, thick, homespun linen (fig. 15). The festive dress was made of thin liuen and of city-bought stuff. A peasant of Sandomierz Laud wore a shirt fastened with a coral or amber buckle, a spencer, that is a loose, knee-length coat, made of percale, buttoned or clasped (fig. 4), often embellished with trimmings along the slit. As an overcoat he used a linen jacket, trimmed with coloured galoous (Table 6) or a ..sukmana", that is a long coat of cloth. In the beginning of the 19th century these coats were made of dark-blue cloth and rather seldom of a brown one — embellished by trimmings of coloured galoons. They were short and w ere not cut at the bodice (fig. 17). Towards the end of the 19th century white coats with many folds in their lower part came into use. They were embellished with stitching (fig. 16). At the end of the 19th century people began to wear dark-blue cloaks of thin, factory-made cloth after the fashion of coats worn in the towns. A peasant tied the overcoat with a broad leathern belt, ornamented with little metal studs and round tinsels. The most common headwear was a dark-blue four-cornered cap. Well-to-do farmers wore a fur cap, called ..wscieklica" (fig. 9). Bachelors wore red, four-cornered caps often adorned with peacock feathers. In the last phase of this garment's existence ordinary caps were in common use. (fig. 10). T In winter people wore for everyday „boruchy", that is overcoats, made of thick, brown cloth, cut like „sukmana". Long sheepskin furs, made usually of black sheepskin were also in common use. People covered their heads with sheepskin or four-cornered caps (fig. 6). T h e bestmen put for wedding-ceremonies linen aprons, characteristic for the region of Sandomierz (fig. 22) 61 �W omen's dress S l i l l i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y w o m e n ' s w o r k d r e s s c o n s i s t e d i n s u m m e r of a l i n e n s h i r t a n d of a s k i r t b o u n d w i t h straps. M a r r i e d w o m e n c o v e r e d m o r e o v e r t h e i r h e a d s w i t h a k e r c h i e f . T h e y w o r e n o boots. T o w a r d s t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h i s c o s t u m e w a s c o m p l e t e d b y a n a p r o n ( „ z a p a s k a " ) m a d e l i k e t h e s k i r t o f f a c t o r y - m a d e stuff. A . . w h i t e c o s t u m e " m a d e e n t i r e l y of h o m e s p u n l i n e n w a s i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y a f e s t i v e g a r m e n t . I t c o n s i s t e d o f a s h i r t , an a p r o n , a k e r c h i e f o n t h e h e a d a n d of a „ l o k t u s z k a " . w h i c h w a s a large k e r c h i e f w o r n as u p p e r c l o t h . S a n d o m i e r z w o m e n ' s f o o t w e a r c o n s i s t e d o f b o o t s o r o f shoes. T h e c o s t u m e w a s a d o r n e d w i t h m a n y - c o l o u r e d e m b r o i d e r i e s u p : n t h e kerchief, the frill and the shirt, w i t h a coloured w o o l l e n girdle a n d coloured stockings. T h e w h o l e was c o m p l e t e d b y n e c k l a c e s of c o r a l beads w h i c h w e r e t h e m c s t f a v o u r i t e o r n a m e n t s o f t h e S a n d o m i e r z w o m e n . M a r r i e d w o m e n w o r e c h a r a c t e r i s t i c m a n y - c o l o u r e d caps, c a l l e d „ k a p " ( f i g . 45), — g i r l s a d o r n e d t h e i r h a i r a n d k e r c h i e f s w i t h f l o w e r s . Y o u n g m a r r i e d w o m e n a n d g i r l s w o r e also m a n y - c o l t u r e d stays. T o w a r d s t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y f u n d a m e n t a l changes o c c u r e d i n w o m e n ' s dress. I n t h i s p e r i o d w o m e n ' s f o l k c o s t u m e i n t h e S a n d o m i e r z r e g i o n c o n s i s t e d of a l i n e n e m b r o i d e r e d s h i r t ( f i g . 35) w i t h a c o l l a r o r a f r i l l , a l a r g e s k i r t ((fig. 37) u s u a l l y e m b r o i d e r e d or t r i m m e d w i t h c o l o u r e d tapes i n t h e l o w e r p a r t , a n d of a n a p r o n , d i f f e r i n g i n c o l o u r f r o m t h e s k i r t . Y o u n g w o m e n a n d g i r l s w ore m a n y - c o l o u r e d s t a y s a n d t h e T e l d e r ones — j a c k e t s ( f i g . 42). T h e i r h e a d - d r e s s c o n s i s t e d o f m a n y - c o l o u r e d I n w i n t e r a w o m a n wore a thick skirt, called „szorc", a wadded kerchiefs. jacket, often with sheepskin bor­ d e r i n g a n d a l w a y s t t p boots. T h e upper~clctb.es c o n s i s t e d o f a l a r g e w o o l l e n k e r c h i e f , w h i c h c o v e r e d a l m o s t t h e w h o l e f i g u r e , or o f a s h e e p s k i n f u r . W e l l - t o - d o f a r m e r - w i v e s w o r e o n f e s t i v e d a y s a „ t c i u b " . I t w a s a k i n d of a coat of c l o t h , w a d d e d or l i n e d w i t h a s h e e p s k i n a n d t r i m m e d w i t h tapes or w i t h c o ­ l o u r e d s t r i n g s . A b r i d e w a s i n a w h i t e dress f o r h e r w e d d i n g c e r e m o n y . O n h e r h e a d she p u t a „ s t r o j n i k " m a d e of ribbons, flowers and tinsels. D u r i n g t h e last W a r t h e p o p u l a t i o n of t h e S a n d o m i e r z L a n d was d i s p l a c e d a n d t h e v i l l a g e s m o s t l y d e s t r o y e d T h e last, f e w s p e c i m e n of t h e p r e s e r v e d dress d i s a p p e a r e d . I n m u s e u m s t h e r e are b u t f e w e x h i b i t s , so t h a t i t w a s v e r y d i f f i c u l t t o r e c o n s t r u c t t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e . L I S T O F P L A T E S rig. 1. L a n d s c a p e f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z (the V i s t u l a n e a r S a n d o m i e r z ) . Fig. 2. Fig. Fig. 3. 4. Fig. Fig. 5. b. Fig. 7. A potter f r o m Ł a g ó w in a shirt p u l i n a manner called „ n a w y p u s t " and tied w i t h a w o v e n b e l t . D r a w i n g u p o n a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d f r o m 1644. A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d f r o m E . R a d z i k o w s k i . Peasant f r o m S a n d o m i e r z i n w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " w i t h t r i m m i n g s . R e p r o d u c e d f r o m G r a b o w s k i , R e c o r d s o f A n c i e n t A r c h i v e s at C r a c o w E — 2 4 u r 1161. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z . J . W ó j c i c k a . M a p of t h e K i n g d o m of P o l a n d , W a r s a w 1885. F o l k c o s t u m e f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n , a c c o r d i n g to Ł . G o ł ę b i o w s k i e L u d P o l s k i , W a r s a w 1830 f i g . 20. O r n a m e n t e d . . k a m i z i e l a ' " f a s t e n e d w i t h a w o v e n b e l t . M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r . i n v . 2544. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confines. Painted b y W . Gerson Fig. 8. Fig. 9. a b o u t 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , 1. i n v . 2541. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z a n d L u b l i n (those f r o m S a n d o m i e r z at t h e l e f t ) . P a i n t e d b y St. W y c z ó ł k o w s k i , p r o b a b l y a c c o r d i n g to t h e d r a w i n g r,f W . E . R a d z i k o w s k i , c a r d p u b l i s h e d b y E r . K a r p o w i c z . M u s e u m o f F'olk C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2559 F o l k c o s t u m e s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n c o n f i n e of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . D z i k ó w , t h e d i s t r i c t of T a r n o b r z e g , 19th c e n t u r y . A c c o r d i n g to t h e d r a w i n g of W . G c r s o u , r e p r o d u c e d b y O . K o l b e r g ( L u d - S a n d o m i e r s k i c . 1865, p a g e 20—21). Fig. 10. Fig. 11. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Painted b y W . Gerson about 1850, e d i t i o n D a z i a r o , M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t . W a r s a w n r i n v . 2545. Peasant from the n e i g h b o u r h o o d of S a n d o m i e r z . „Opis ziem zamieszkałych przez Polaków", W a r s a w 1904, v o l . I I , p . 255. Z . G l o g e r , U b i o r y l u d u . Fig. 12. A peasant's dress f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n a b o u t 1850, e d i t i o n D a z i a r o . M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2540. Fig. 15. C u t of men's shirts I . S h i r t o f p o n c h o c u t . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . W o r n t i l l a b o u t 1959. A - v i c w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - f r o n t , d l - b a c k . e-sleeve, f - c u f f . g-gusset, h - c o l l a r . II. Shirt w i t h shculder-strap (cut called „ p r z y r a m k o w y " ) Mściów, Sandomierz district. Slill w o r n t o - d a y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : e - f r o n t , d l - b a c k , e-sleeve, f - c u f f , g-gusset> h-eollar. 62 �Fig. 14. Reconstructed I. t r o u s e r s f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z . T r o u s e r s o f e l d e r t y p e , f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d-legs, e-gusset. I I . Trousers Fig. 15. with gores from t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e C - c u t : d-legs, dl-gores. Reconstructed c u t of a w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , d - f r o n t , d l - b a c k , e-side gores, f - l i t t l e gores, g,gl-sleeves, Fig. 16. I . Overcoat called „kapota" C-cut: h-eollar. f r o m W y s z m o n t o w a , the district of O p a t ó w . C u t for jakets, t h e b e g i n n i n g of t h e c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - c u t o f t h e e-gore, f - f r o n t , g - a r m - p i t , h - i : b a c k w i t h c o a t t a i l s , j - s l e e v e , k - c o l l a r , L i n e II. Overcoat back called ..sukmana" f r o m the Regional M u s e u m P T T K from petticoat, L-R=slit. at S a n d o m i e r z , p r o b a b l y o r i ­ ginating f r o m the n e i g h b o u r h o o d of the village Z ł o t o w a , d i s t r i c t of Sandomierz, f r o m the second half of the 19th centuiy. A-view of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t of t h e p e t t i c o a t : d - f r o n t , e-gore ( t h e s e a m i n f i g . B is n o t v i s i b l e i . - b a c k , h - s h o u l d e r s , j - s l e e v e . f - f r o n t . Fig. 17. O v e r c o a t f r o m t h e n e i g h b o u r h o o d of Z ł o t a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e r e c o r d s nal Fig. 18. M u s e u m P T T K at S a n d o m i e r z . V i e w o f t h e b a c k . P h o t . M . M a ś l i ń s k i of t h e R e g i o ­ 1954. S h e e p s k i n f r o m t h e e n d of t h e 19th o r t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. A - v i e w of the front, B - o f the back, C - c u t : d,e,i,l-petticoat. f-front, d - a r m - p i t , h-shoulders, j . l - s l e e v e , k - c o l l a r , 1-flap. P a r t I I c o v e r i n g t h e p a r t t o t h e l i n e o f b u t t o n s . Fig. 19. V i e w of t h e s h e e p s k i n f u r f r o m t h e b a c k . G o ł ę b i c e . S a n d o m i e r z f o r o v e r c o a t s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d district. Phot. J . K a m o c k i Fig. 20. Ornaments Fig, 21. M a n i n garment b y J. K a m o c k i , Fig. 22. Reconstructed Fig. 25. M a n i n „ k a p o t a " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y b y s ł a w i c e , O p a t ó w 1952. 1956. c a l l e d „ k a p o t a " o f t r a d i t i o n a l c u t , f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y - b y s ł a w i c e , t h e d i s t r i c t o f O p a t ó w . P h o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951. a p r o n o f a b r i d e s m a n f r o m t h e 19th a n d 2 0 t h c e n t u r y . A - g e n e r a l v i e w , B - p a r t o f the c l o t h , C - b o r d e r i n g , d - t a p e - b o r d e r i n g . district. Phot. D e p t u s z e w s k i 1951. Fig. 24. A p e a s a n t i n h i s t r a d i t i o n a l p o u r - c o r n e r e d cap c a l l e d „ r o g a t y w k a " a n d m o d e r n dress. S z c z y t n i k i , Fig. 25. M a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s g a r m e n t f r o m t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—1870) Sandomierz from district. Phot. F. M a ń k o w i c z 1954. t h e c o n f i n e s of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e , Poznań 1958, s. 41. Fig. 26. L a n d o w n e r i n sheepskin fur and sheepskin cap. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. Phot. J . K a m o c k i 1952. Fig. 27. Peasant with cap called „ m a c i e j ó w k a " , from S t o b i c e , t h e d i s t r i c t of O p a t ó w , p h o t . B . B a z i e l i - c h ó w n a 1951. Fig. 28. M a n ' s h e a d w e a r . A - c a p c a l l e d „ w ś c i e k l i c a " , r e c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g s b y St. L a t a n o w i c z , J. Z i e n k o w i c z . J. W ó j c i c k i and f r o m B- four-cornered a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d at Ł a g ó w . c a p w o r n t i l l 1914. R e c o n s t r u c t e d from a photo b y F . M a c k i e w i c z . C - sheep­ s k i n cap g e n e r a l l y u s e d t i l l n o w . D - cap c a l l e d „ m a g i e r k a " w o r n i n t h e S i u t h o f t h e r e g i o n o f S a n d o m i e r z t i l l 1890. R e c o n s t r u c t e d f r o m t h e p h o t o of A . P a t k o w s k i „ S a n d o m i e r s k i e " E F - s t r a w - hats, still d i s t r i c t of S a n d o m i e r z , w o r n . Gieraszowice, the g- k n o t w o r k called „ c z t e r y dudki", Stobiec, O p a t ó w district. Fig. 29. C u t of a f o u r - c o r n e r e d cap w o r n g e n e r a l l y t i l l 1914. A - g e n e r a l v i e w , B - c u t , c - b o t t o m , d - l a m b - s k i n b r i m e-part called „ k u c o t " . Fig. 50. Reconstructed shoes, a c c o r d i n g to i n f o r m a t i o n s o b t a i n e d f r o m t h e s h o e m a k e r s at I w a n i s k a a n d 7 Staszow a. I. B o o t s c a l l e d „ p r z o d o w e " f r o m t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m t h e s i d e , B - c u t ; II. Woman's shoes side, B - b a c k of t h e b o o t - l e g C - t h e f r o n t , d - b o o t - t r e e . p a r t l y c o v e r e d w i t h called „babskie I I I . Boots c a l l e d „ c h ł o p s k i e " f r o m buty" the end s e w n f r o m t h e side, 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m of the the leather. 19th a n d t h e b e g i n n i n g c f t h e 2 0 t h century sewn i n the back. A - s i d e - \ i e w . B-boot-leg, C-part called przyszwa. Fig. 51. W r a p p i n g of t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d t y i n g of t h e leg. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . Fig. 52. W r a p p i n g o f t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d s t r e t c h i n g of t h e e n d s of s t r a w . G o ł ę b i c e , S a n d o ­ Fig. 55. Peasants Phot. J . K a m o c k i 1952. mierz district. Phot. J. K a m o c k i 1952. f r o m t h e c o n f i n e s of t h e r e g i o n S a n d o m i e r s k i e - Ś w i ę t o k r z y s k i e . W o m e n w i t h kerchiefs t i e d like a bonnet and w i t h apron u p o n their shoulder M e n i n overcoats c a l l e d „ s u k m a n y " f r o m the Sandomierz region, the t h i r d ( f r o m the right) i n ..burosza". Szumsko, the d i s t r i c t of O p a t ó w . A. P a t k o w s k i , Sandomierskie, P o z n a ń Fig. 34. Sandomierz peasants in festive 1958, s. 60. dresses f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . R e p r o d u c t i o n from J. Karlowicz's L u d . Rys ludozuawstwa polskiego, Warsaw 1905 (?), p . 131. 63 �F i g . 55. Shirt o f p o n c h o c u t . G r y z i k a m i e ń . O p a t ó w d i s t r i c t . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C-eut: d - f r o n t - p a r t . d l - b a c k p a r t , f - s l e e v e . g-cuff. i-gusset, j - b o a r d i n g . h - l o w e r p a r t c a l l e d . . n a d o l e k " . F i g . 5b. C u t of w o m e n ' s s h i r t s f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y I. A girl's shirt, reconstructed. A B - front a n d b a c k i d e n t i c a l . C - cut I I . Festive shirt w i t h s h o u l d e r - s t r a p s . R u d a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . A - \ i e w of f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t , e - b a c k , f-sleeves, g l - c u f f s , g 2 - l i n i n g o f t h e cuffs, h - s h o u l d e r - s t r a p s , i-gussets, j - r u f f 1-gore c a l l e d „ ż a b k a " , l - s e a m o f t h e sleeve. F i g . 37. R e c o n s t r u c t e d s k i r t f r o m t h e 19th c e n t u r y i n f i v e p a r t s A - v i e w o f t h e f r o n t , B - C u t : e - p a r t c a l l e d F i g . 38. Festive „pólka", el-lower part, d-bcrdering. a p r o n f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 2 0 t h c e n t u r y . S z c z e g l i e e . d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . A - g e - n e r a l v i e w . B - c u t , C - t r i m m i n g , d l - p a r t s , d2- p a r t c a l l d F i g . 59. Leader-woman F i g . 40. I . Bodice f r o m in bodice and „ p ó l k a " , d3~ l o w e r p a r t of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . A c c o r d i n g to J. L e w i c k i , , L u d P o l s k i " b y J. Z i e n k o w i c z , Museum the first half apron. shirt w i t h o r n a m e n t e d ruff. M e n i n waistcoats. O k r ę ż n e i n the of the 1847. 19th c e n t u r y . M a l a W i e ś , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e o f F o l k C u l t u r e i n W a r s a w , n r i n v . 4416. A - v i e w of f r o n t , B - of t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t p a r t s , e- a r m - p i t s , f- s h o u l d e r - p a r t , g- s h o u l d e r - s t r a p s , h - k a l e t k i . I I . B o d i c e f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y . W i l c z y c e , t h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . R e c o n s t r u c t e d . A v i e w c f t h e f r o n t B - o f t h e b a c k , C - c u t : d- f r o n t - p a r t s , e- a r m - p i t s , f - b a c k , g - s h o u l d e r - s t r a p s , F i g . 41. G r e e n b o d i c e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19\h c e n t u r y C u l t u r e i n W a r s a w n r . i n v . 4416. P h o t . M . M a ś l i n s k i F i g . 42. Folk costume from s t r i p e d , l i k e those h-kaletki. F r o m the records of the M u s e u m of F o l k 1953. Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Shoulder-apron diagonally worn n o w a d a y s i n t h e r e g i o n of P u s z c z a R a d o m s k a . P a i n t e d by W . Gerson ab nit 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w n r i n v . 2542. F i g . 43. I . Woman's winter garment c a l l e d . . k a f t a n " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , b o r d e r e d w i t h lamb-skin. N a s ł a w i c e . Sandomierz district. A - \ i e w of f r o n t , B - o f b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n l - . p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r , g-sleeve. h - c o l l a r , x - p l a c e s o f f a s t e n i n g t h e h o o k s . I I . W o m a n ' s ..kaftan" from the beginning of the 20th c e n t u r y N a s ł a w i c e . Sandomierz district. F r o m t h e r e c o r d s o f t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at C r a c o w n r . i n v . 13463. A - \ i e w o f I h e f r o n t B - of t h e b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n t - p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r - p a r t s . g-sleeves. gl- f l a p , h - c o l l a r . F i g . 44. Women's shoes from t h e 19th c e n t u r y . Reproduced from O. Kolberg's L u d — Sandomierskie. H e a d dress of a m a r r i e d w o m a n ( „ k a p " ) R e p r o d u c t i o n f r o m O . K o l b e r g ' s L u d — Sandomierskie 1865. p . 19. F i g . 45. 1865, p . 19. L i g . 46. P a t t e r n f o r a b o n n e t f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20the c e n t u r y . D r a w n by J. K a m o c k i , 1956. F i g . 47. W o m a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s dress f r o m t h e s e c o n d h a l f o f t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860— 1870) from Poznań the confines of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . 1938, p . 41. F i g . 48. W o m a n with a kerchief lied i n a manner F i g . 49. W o m a n w i t h kerchief — phot. M . Maślinski F i g . 50. W o m a n w i t h a k e r c h i e f t i e d i n t h e b a c k . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i , 1952 Fig. 51. St. John's eve at Bilcza. Sandomierz c a l l e d ..w c z a p ę " p h o t . M . M a ś l i n s k i 1955. 1953. district. Reproduction f r o m O . Kolberg's L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865, p . 125. F i g . 52. Hackling. Girl in working dress a n d m a r r i e d w o m a n w i t h a loose j a c k e t c a l l e d k a f t a n . N e a r t h e m a b o y w i t h f o u r - c o r n e r e d cap called r o g a t y w k a . N e i g h b o u r h o o d of K o p r z y w n i c a Sandomierz district. Reproduced from F i g . 53. E m b r o i d e r e d O . K o l b e r g ' s L u d — S a n d o m i e r s k i e . 1865, p . 169. c o l l a r of a w o m a n ' s s h i r t f r o m i h e s o u t h c f t h e R u d a , i h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i F i g . 54. S a n d o m i e r z r e g i o n . 19 (h c e n t u r y , 1952 A — E m b r o i d e r y u p o n f r o n t c f a s h i r t f r o m t h e e n d of t h e 19 th c e n t u r y . R u d a , t h e d i s t r i c t o f Sandomierz. B C - embroidery upon shoulder-straps f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19 th c e n t u r y , r e ­ c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g b y J. W ó j c i c k i a n d W . E . R a d z i k o w s k i . F i g . 55. O r n a m e n t s f o r o v e r c o a t s ; a-sleeve. e - c o l l a r . d - p o c k e t . D r a w n b y J. K a m o c k i F i g . 56. Peasants f r o m S a n d o m i e r z i n f e s t i v e dresses, h a r v e s t h o m e . ( A m o n g t h e m , n e a r t h e l e a d e r w o m a n , :• highland's F i g . 57. Maj). F i g . 58. Maj). „bandos"). Drawn by 1956. St. L a t a n o w i e z . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . Poznań 1938. C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. C h a p t e r 1. T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the S a n d o m i e r z f o l k H i s t o r i c a l d e v e l o p m e n t of t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e , p . 7. C h a p t e r I I I . c o s t u m e , p . 6. C h a p t e r I I . T h e a r e a a n d d i s t r i b u t i o n of t h e i n v e s t i g a t e d c o s t u m e , p . 11. C h a p t e r I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n o f m e n ' s c o s t u m e , p . 13. C h a p t e r V . D e t a i l e d description of m e n s c o s t u m e , p . 16. C h a p t e r V I . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m e n ' s dress, p . 30. C h a p t e r V I I . D e t a i l e d deseription of Sandomierz women's dress, p . 52. C h a p t e r V E L Producers a n d m a t e r i a l s , p . 45. C h a p t e r I X . O r n a m e n t s a n d e m b r o i d e r i e s , p . 44. C h a p t e r X . S o u r c e s a n d t h e i r c h a r a c t e r i s t i c , p . 46. N o t e s , p . 49. B i b l i o g r a p h y , p . 52. L i s t o f plates, p . 53. C o n t e n t s , p . 55. ()4 �2V>oo' 21°30' P0D2IAIT > Krynki ~ ADMINISTRACYJNE •. ' ^ ' ' ' ^ • ^ ' ^ . ' " ^ N W ' ' ' —i '-.©Ostrowiec "~\ ' " 1 -, A- .iNietyllsko . .-. A.. Bona L S i * % * < ,.**-. Kunów -*wólka Tarłowska .Brzozowa Julianów * Słupia i | Wólka lipowa H.fl * m Teofilowf * 1 OSTROWIEC A A © - . „ R u d a Kościelna / *•» "-- ' A . K,.„ Bronisławów «".M Bodzechów J_ — < ^ •¿'A' •Ćmielów/ , Lasocin Prusmowice •/Skała .': ° A''. :.. . . II Annopol Garbacz ?" S" Orocholice * Wyśzmontów / Dfbno V DObreczna w Mikułowice • .Janików Czerwona Gora Jankowice Linów . YTruskolas ^ o z w o j ^ R u s z k ó w ^/przeuszyn SKOW5 ""YWOla IUISZKUW 4ff 13 Wola O K r a s z k o w ^ « t » OM 4 » • Bidziny A »Przybysławice . , \ * . Nieskurzów:ów-» m v. ^ Podoi Grochocice. .Jakubowice > Lechów,^ Piotrów S i a r y". £«»Jr?r-> OPATÓW rzezie Gierczyce Pisary. ZAWICHOST I 5> _ Plucki £. Piórków* •Olszowica Waworkow •, •lechóweko • » . « .Zerniki ? > « U i k i s i a . k a D.uza Sobótka arbow "'"Z* A y - i - " • ' ^ V . taoów Baćkowice"? • Karwów^_^Nik.Mł Daromin Szlachecka A V / : •Widełki Siad** Wola ł a g o w s k a . . ? Modliborzyce Malice KościellT^C. Pałaszów" GałkowiceA . •ł , # * Cisów A • GesiceV^<MeczenniceCŁ^—»Dobrp- i f ^ i ^ K / d H„I, N™* .Czyzow A -Wszachow „ • Słaboszewice~K4i"L^I^U^iS'!! Hu a Nowa .Sadków ( Ś t o b i e c ^ W.os.ow G o ł e b , ó w ? « 7 V - ^ C i ^ ^ / / t Ocieseki Bardo A • •••.«. \ . .Toporów Lipnik* Zagrody Mściow » f \ ^iKorzenno , . Zb.elutka ^ •ujazd Gożlice ^ Zdahów - w »* 'Makoszyj*|/ - Rebów 51 „ R a - m . łopatno • Radwan ; • . . • „ „ , Piekary .Gotebice. <ł^Kamień Szumsko. § ^ Ą . S™ekMr.OsoIm „ . ^ a z o S ^ N o w y kó? r 'i K % r c t ' a ^ ^ » » » ; • ' • . ' " • Bil ?za Zurawica®j ^Rakow I . 'i ^ ' Xf" r Nas.ow,ce»°Swia.n,k, ^SANDOMIERZ .B " ? Samborzec. « ; u Ghaócza A- ^ ^ Orugnia Jurków ceChobrzanyi S ewce # / APolok \ \ ,., , n V "C '" • ! Gorzyczany* . 9/ . Koryrnica\ ' »Zimnowoda .Vi BogorjaSkotnicka ^ ^ W i e l o w i e ś A '. « \ * 'i .• ^.Mn^lki '• • : 5 Dniosice •t y I 'Ossówka A / • Kotuszow « (Szydłów... ^ N ' . : Kurozweki Grabki Duze | .' Q • STASZÓW / / / Rytwiany Koniemłoty i ..\ ' T '"'•^Osieczko^-Ł: l a Tiiklećz^Kłoda *"\ Niekrasow Lipniki_g^ \ luczepy A • \ :.l A. Zerniki "'"Trzcianka* /l" ™ A 1 \ Sichów A-T » \ ; O s a l a » . . s i r ó ż k i i ] \ Z A S I Ę G UBIORU • Ruda \:Tursko W k . >| \ Niekurza Ł,^/^Keblów \ SANDOMIERSKIEGO .A i \ N Połaniec s^r Padew Narodowa" \ Granica zwartego zasięgu stroju Atubnica » /f Gawłuszowice • Zborów .wójcza N Ruszczą, ™ — — Granica peryferycznego zasięgu stroju Zuków Piestrzec /, Szewna , Strupice ł D 0 Z A R A W C r r , g J a t o w N l e s k u a ó w N 0 r 1 C 2 v ! aW0 2 0 W 6 o l , , w 7 l w a i s k a P l w a m s k a ł Gryzień Q D 5 , O W a a 0 r t a W i Pol baKietcz K M r 5 M -\ "r.T»V*r*' !«' W o l a 0 s o w a Ch # G ( a r o k W > K l l n a r ł M i | Q s 2 e w i c e K k o w D m O W , C a •\ U s a 9 h , < aMtt w pech P c h o w l lska A Z t o t 3 J u r k ( M c e A n < 0 A - : > D Solec ZaDiec pomorów / Podział ka 1 : 6 0 0 0 0 0 O Rataje^ nice • 1. Z A S I Ę G zwartego UBIORU zasięgu; SANDOMIERSKIEGO cienka — miejscowości, w których dane uzyskane d r o g ą p o ś r e d n i ą : OBJAŚNIENIA dotyczące granica w XIV—XVI z XVI w. — 10 15 Km 21°30' 21°oo' Mapa 5 Ziemi w. według linia autor H Gruba linia przerywana j . w . oznacza-gra­ przerywana j . w . — granicę peryferycznego — miejscowości, z których kartonu: Podziały Sandomierskiej I . Ladenbergera w dane z a c z e r p n i ę t e . z XII — XIII „Zaludnienie powiatów. literatury. administracyjne. w. . . . Polski'". granica — j — Rys. K r y s t y n a archidiakonatów — granice — | — g r a n i c a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o i G a l i c j i w l a t a c h 1815—1914. współczesnych zasięgu. przeprowadza! badania: £ \ — miejscowości, z k t ó r y c h Woźnińska. ~ ~ powiatów granice �21°30 21°00 v v Z A S I Ę G UBIORU I JEGO W A Ż N I E J S Z Y C H SKŁADNIKÓW Granica zwartego zasięgu stroju ~~ — Granica peryferycznego zasięgu stroju 0 21°0D M a p a 2. 21 30 J ZASIĘG UBIORU SANDOMIERSKIEGO linia p r z e r y w a n a j . w . , szrafura zasięg sandomierskiego w e d ł u g granatowej wolutowego. W kartonie I JEGO WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW. p i o n o w a , g ę s t a oznacza p r z e r y w a n a j . w . szrafura s k o ś n a , r z a d k a , oznacza zasięgu ubioru Podziatka 1^600000 5 10 15km rogatywki zaznaczono obszar z w a r t e g o z a s i ę g u u b i o r u : granice peryferycznego zasięgu ubioru. Oskara Kolberga: z ..kucotkicm": zasięg ubioru o-o-o- granica zwartego zachodnia granica zasięgu linia — granica sukmany: e h a m e ł k i i haftu sandomierskiego w stosunku do obszaru R Y S . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r. Gruba cienka Polski. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. Adam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. �ATLAS POLSKICH Zasięgi ubiorów [Podgórze), Białej, 12. S t r ó j w monografiach 3. Strój rzeszowski, 7. S t r ó j ł o w i c k i , pszczyński, opublikowanych: 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 13. S t r ó j STROJÓW pyrzycki, 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , 9. S t r ó j 14. S t r ó j 1. S t r ó j LUDOWYCH górali szczawnickich, 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , kujawski, 10. S t r ó j 2. S t r ó j dolnośląski 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y spiski, 11. S t r ó j łańcucki, 15. S t r ó j opoczyński, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski. piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce0e5c9ad323c27f6dae069663122c9.pdf 8909a3d4e3ecabc27c6de4a25ec9e347 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5290 Title A name given to the resource Strój sieradzki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS P O L S K I C H STROJÓW CZĘŚĆ IV MAZOWSZE LUDOWYCH i SIERADZKIE ZESZYT 6 JAN P I O T R D E K O W S K I STRÓJ SIERADZKI Zakład KuUuroznawstwa B i b 1 io t ea^j /. Nr inwentarzowy. WROCŁAW 1 9 5 9 NAKŁADEM P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: JÓZEF GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK OKŁADKA ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO P L A N S Z A B A R W N A JERZEGO K A R O L A K A REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK UKŁAD GRAFICZNY ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ K L I S Z E J E D N O B A R W N E : W R O C Ł A W S K A DRU­ K A R N I A N A U K O W A W R O C Ł A W — K L I S Z E WIE­ L O B A R W N E ZAKŁADY G R A F I C Z N E IMIENIA M. KASPRZAKA W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 7 ark. druk. 10 + 2 wk„ Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86/8. Oddano do składania 4 V 1959. Podpisano dodruku 3 0 X 1959. Druk ukończ, w listopadzie 1959. Zam. 298/146 Cena zł 28,—. F-9 �TABLICA I Ubiór sieradzki. — Druhna i drużba m a i . J. Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar, na którym noszono jeszcze powszechnie w drugiej połowie X I X w. strój sieradzki, znajduje się na zachodnich terenach województwa łódzkiego i obejmował dzisiejszy powiat sieradzki, łaski i południowo zachodnią część powiatu poddębickiego. Obecnie obszar ten graniczy od wschodu z pow. bełchatowskim i łódzkim, od południa z pajęczańskim i wieluńskim, od zachodu z kaliskim, od północy zaś z tureckim, łódzkim i resztą powiatu pod­ dębickiego. Przez jego teren przepływa Warta oraz jej górny prawobrzeżny dopływ Widawka wraz z Grabią i Niecieczą, nad którymi najwięcej znajduje się lasów i łąk. Obszar powiatu sieradzkiego i łaskiego stanowił dawną północną część sieradzkiego, która sąsiadowała bezpośrednio z Wielkopolską i Łęczyckiem. Badania nad gwarą Polski środkowej wykazały, że są to tereny przejściowe, na których brak wyróżniającego się dialektu i takich zjawisk językowych, któreby zdecydowanie nawiązywały do ziem sąsiednich . Do ważniejszych ośrodków miejskich znajdujących się na terenie powiatu sieradzkiego i łaskiego należą: Sieradz, Łask, Zduńska Wola, Pabianice, Warta i Szadek . Przemysł tkacki skupia się głównie w Zduńskiej Woli i Pabianicach. Wymienione powiaty posia­ dają charakter rolniczy, z ogólnej powierzchni przypada 59°/o na ziemię orną, (szczerki i bielice), a 18,65% na lasy . Najgorsze gleby znajdują się w Ł a s k i e m ; tu głównie upra­ wiają żyto, jęczmień, owies, pszenicę, proso, tatarkę i ziemniaki . Chów zwierząt obej­ muje krowy, świnie, owce, konie i drób. Z owiec hodują świniarki, rzadziej zaś mery­ nosy. Historia regionu. Teren na którym występował strój sieradzki obejmował, północną część kasztelanii sieradzkiej, należącej początkowo do dzielnicy łęczyckiej a w drugiej połowie X I I I w. do Księstwa sieradzkiego . W X I V w. Księstwo to zostało włączone do Królestwa Polskiego . Osadnictwo przedhistoryczne i wczesnohistoryczne tego obszaru skupiało się w doli­ nie Warty, Grabi i Neru. Jak wynika z pracy J. K a m i ń s k i e j istniały na n i m dwa najstarsze skupiska osadnicze: pierwsze w okolicach Sieradza, obejmujące m. i n . szereg grodów z którymi były związane przeprawy rzeczne , drugie w okolicach dzisiejszych Pabianic, t j . na terenie ówczesnego Opola chropskiego, przez który przebiegała stara droga handlowa z południa na północ (Sulejów, Piotrków, Łęczyca) . W X V w. i następ­ nych wiekach zachodzą już poważne zmiany. Osadnictwo dąży do zajęcia przestrzeni leśnych znajdujących się między Nerem i Wartą oraz na równinie łaskiej i Szadkow­ skiej. Stosunkowo najpóźniej rozwinęło się osadnictwo w Kotlinie szczerczowskiej oraz w okolicach Brąszewic, gdyż dopiero w X V I I w. Wiele wsi i osad powstało w X I X w. w związku z parcelacją majątków ziemskich i z rozwojem przemysłu. l 2 3 4 5 6 7 8 9 3 �W latach 1828—1837 został wybudowany Wola - Łask - Pabianice - Łódź. Równolegle do lejowa . Na terenie sieradzkim i łaskim znajdowały tj. dobra królewskie , kapituły krakowskiej , magnackie stanowiące tzw. P s t r o k o ń s z c z y z n ę trakt fabryczny Kalisz - Sieradz - Zduńska tego traktu powstała w 1903 r. linia ko­ 10 n 12 14 się cztery większe kompleksy majątkowe, arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz dobra . 13 Dobra królewskie w X V I I I w. dzieliły się na starostwo sieradzkie i klonowskie. Po rozbiorach zostały utworzone z nich ekonomie rządowe. Spośród królewszczyzn na uwagę zasługuje starostwo klonowskie, w granicach którego znajdowała się „puszcza królewska" tudzież obok k i l k u zaledwie większych wsi mnóstwo osad leśnych zwanych „pustkami", w których, jak notują lustratorzy osiemnastowieczni „siedzieli ludzie bo­ rowi", zwani później przez ludność mieszkającą na otwartych obszarach — Borusami, rzadziej Borowiakami . Wśród mieszkańców pustek było wielu skudlarzy, kołodziei, smolarzy, kurzaczy oraz osób zajętych i n n y m i pracami związanymi z lasem. Panom swoim składali jako daniny cietrzewie, jarząbki i z a j ą c e . Borusowie uprawiali dużo l n u ; w każdej niemal osadzie posiadali tamie w których suszyli i międlili l e n . We­ dług relacji najstarszych informatorów ludność ta nie zajmowała się na większą skalę hodowlą owiec, a ubiór jaki nosiła, był przeważnie szyty z własnego płótna. 15 16 11 18 Dobra duchownych koncentrowały się głównie we wschodniej części powiatu ła­ skiego, t j . kapitulne wokół Pabianic i arcybiskupie w widłach rzeki Widawki i Grabi. Tak zwana Pstrokońszczyzna, obejmująca kilkanaście wsi, skupiała się w partykularzu burzenińskim, położonym na lewym brzegu Warty, w najbliższym sąsiedztwie włości królewskiej. Oprócz wymienionych dóbr tworzących całe kompleksy, były również po­ siadłości drobniejsze jedno i dwuwioskowe, należące do mniej zamożnej szlachty. Jak wskazują źródła historyczne (ryc. 3 i 4), sytuacja gospodarczo-społeczna ludności była na ogół ciężka i niepomyślna. Chciwi dzierżawcy i właściciele oraz ich urzędnicy dopu­ szczali się różnych nadużyć, co w rezultacie powodowało rozgoryczenie wśród poddanych, a niekiedy było przyczyną zbiegostwa i jawnych b u n t ó w . 19 Korzystniejsze nieco warunki życiowe posiadali „pustkowianie" siedzący w puszczy k r ó l e w s k i e j , sołtysi, młynarze, karczmarze, różni rzemieślnicy oraz chłopi służący w pie­ chocie wybranieckiej . Nie przyniosło również większej poprawy chłopom oczynszowanie w drugiej połowie X V I I I w., które zresztą dotyczyło przeważnie dóbr arcybisku­ pich. Całkowite oczynszowanie wsi położonych w ekonomii klonowskiej nastąpiło dopiero w 1862 r. Datą przełomową w dziejach chłopstwa sieradzkiego było uwłaszczenie (1864 r.), które radykalnie zmieniło w pierwszym rzędzie jego sytuację gospodarczą. Niemałą rolę w kształtowaniu życia wsi zarówno w X I X , jak i X X w. odegrały ośrodki przemysłowe i chałupnicze, które skupiały się. w północno-wschodniej części terenu. Na szczególną uwagę zasługuje wychodźstwo zarobkowe, głównie do Niemiec, w mniejszym stopniu do Danii, Francji, Rosji i Ameryki. Największe nasilenie tego ruchu trwało w latach 1890—1914 . W okresie międzywojennym nastąpiły w tej dziedzinie znaczne ogranicze­ nia. Wychodźstwo miało również duży w p ł y w na stan i kształtowanie się kultury wsi, a szczególnie na tradycyjny strój ludowy. 20 21 22 Typowe cechy stroju. Za charakterystyczne i podstawowe części stroju sie­ radzkiego, należy uważać u mężczyzn czapkę luśniowaną z siwym barankiem, kaszkiet granatowy zwany powiecikiem, kamizelkę dwu i trzyrzędową, spencer i portki z mate­ riału jednobarwnego lub w paseczki, z przewagą koloru czerwonego i zielonego, kapotę granatową fałdzistą zapinaną na guziki; u kobiet czepiec zwany kopką przewiązany jedwabnicą, chustki do okrycia latówki i pluszówki, koszulę pozbawioną haftu, szeroką kryzkę, kaftan z peleryną zw. mamelką, granatową węgierką z niebieskimi pętlami, wełniaki o dnie cynobrowym na sznurówce zwanej stónikiem przybrane czarną aksamitką, 4 t �sukienki z kupnego materiału robione na wzór stóników, zapaski samodziałowe często iglicowane b a r w n ą włóczką, wreszcie fartuchy marynusowe z obszytkiem (tabl. I). Do wymienionych części odzieży należy dodać strój obrzędowy, który również po­ siada swoją odrębną specyfikę regionalną. W czasie uroczystości weselnych drużbowie trzymając w ręku bat na sarniej nóżce, paradowali z wieńcami u czapek i z chustkami u boku sukman. Druhenki, jak też i panna młoda, miały w t y m czasie głowy okryte żakardowymi wstążkami i wieńcami (tabl. I , ryc. 52). W stroju sieradzkim do niedawna jeszcze można było znaleźć niektóre archaiczne formy przyodziewku. Do nich w pierwszym rzędzie należał ubiór przeznaczony dla umarłych, składający się z koszuli — zgła lub zgiełeczka oraz czapeczki —• duchenki (ryc. 11, 30, 49). Do tego typu należały również długie płótnianki i płachty odziewacźki. Obok cech wspólnych strój sieradzki posiadał pewne lokalne odmiany, z k t ó r j c h można było wyróżnić trzy grupy: klonowską, monicką tudzież łaską. Pierwsza grupa stroju jest ściśle związana z Borusami i dawną puszczą królewską. Pozostawała ona, zwłaszcza w X I X i X X w. pod silnym wpływem Kaliskiego i Wieluń­ skiego. Mężczyźni nosili tam długie białe kożuchy, białe płótnianki przepasane rzemien­ nym pasem oraz kapelusze ozdobione piórami kraski lub żołny. Kobiety Borowionki ubierały się w fartuszki z falbanką, granatowe kaftany, których peleryny zdobiły pacior­ kami, białe lniane chusty z frędzlami zwane niekiedy toktuskami z klokami. Panna młoda na upiętych wstążkach miała najczęściej ruciany lub barwinkowy wianek. W drugiej grupie, ściśle związanej ze starożytnym grodem nadwarciańskim i jego okolicą, na wyróżnienie zasługuje paradna kamizelka męska ze stojącym kołnierzem, de­ korowana guziczkami i sznureczkiem tudzież sukmana z wyłogami i kobiece fartuchy haftowane oraz chusteczki pozłacane (tabl. I , ryc. 5, 13, 16, 18, 43, 54). Trzecią wreszcie odmianę stroju sieradzkiego stanowi grupa łaska, która w północnej swej części uległa już całkowitej niwelacji. W grupie tej były rozpowszechnione czapki luśniowane wścieklice wiązane białą lub różową wstążeczką, wreszcie spencery, siwe płócienne kapoty i b i a ł e s u k m a n y , dekorowane czarną lub niebieską tasiemką. W Ldzaniu i okolicy dochodziły do tego białe włóczkowe pasy wiązane na lewym boku. W stroju kobiecym wyróżniały się okrągłe czepce z wiązadłami zwane holenderskimi oraz czerwone wełniaki z falbanką przyszyte do aksamitnych staniczków (ryc. 31, 32). W tkaninie zarówno wełniakowej jak i zapaskowej, zwłaszcza w okolicach Szczer­ cowa i Dłutowa daje się zauważyć dość poważne wpływy Piotrkowskiego. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Strój sieradzki różni się od strojów sąsiednich, t j . piotrkowskiego występującego na wschodzie, wieluńskiego na południu, kaliskiego na zachodzie oraz łęczyckiego na północy. Podstawowe składniki ubioru męskiego w Piotrkowskiem są następujące: kapelusz zw. ryjem, czapki granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, napierśnik haftowany białym płaskim haftem, portki z fartuszkiem w drobne prążki z przewagą kolorów gra­ natowego, czarnego i białego, lejbik z kołnierzem, najczęściej w drobne paseczki z obec­ nością koloru czerwonego, spencerek granatowy, obcisły oraz sukmana granatowa zapi­ nana na guziki. Ubiór kobiecy obejmuje: półczepiec ozdobny, koszulę haftowaną na mankietach i przyramkach, gorsety obcisłe sznurowane, ozdobione rózgami, staniki z falbanką, kaftany zaszewkowe i wcinane, długie białe bluzeczki gorsetowe, wełniaki suto sfałdowane; różnobarwne spódnice dekorowane u dołu wstążkami, długie zapaski z wełnianą sioteczką, koroneczką lub wstążkami, wreszcie zapaski naramienne robione w cztery i więcej nicielnic . W Wieluńskiem widzimy u mężczyzn baranicę okrągłą z barwnym dnem, czarny kapelusz przybrany czerwonym lub zielonym sznurkiem, lnianą koszulę ozdobioną na wykładzie czerwoną stebnówką i wiązaną pod szyją wstążeczką lub sznureczkiem z kuta­ sikiem, kamizelki, spencery i portki w kolorze najczęściej modrym lub białym, wreszcie 23 5 �sukmanę modrakową z organami t j . licznymi fał­ dami w tyle, a przy niej rzemienne pasy z kalitką lub pasy włóczkowe w prążki czerwonogranatowe. Charakterystyczne również dla tamtych okolic są wieńce u czapek drużbów robione ze słomy, krąż­ ków papierowych z błyszczącego szychu. Dość często drużbowie paradują w czasie uroczystości weselnych z malowanymi laskami, przepasani przez ramię b a r w n ą wstęgą. Strój kobiecy w Wieluńskiem również posiada swoją specyfikę regionalną. Obej­ muje on okrągły czepiec z wiązadłami, na który zimą zakładają chustkę selejówkę, czepiec o ruchomym dnie, zwany sroczką, r u r k o w a n ą fryzkę, barwny kabacik z zasobami (fałdami), fałdzisty wełniak na oplicku określany niekiedy mianem burki, zapaski na odziwkę i do pasa z trokami tkanymi na war­ sztacie, pończochy barwne, często modre z czer­ wonymi klinami oraz trzewiki z czerwonym wy­ szyciem. W Kaliskiem na odzież męską składały się: siwa wysoka czapka barankowa zdobiona wstążecz­ kami (m. in. żółtą), kapelusz słomiany - słómionka z czerwoną wstęgą, westka jednobarwna lub w dro­ bne prążki, ze stojącym kołnierzem, biała samo­ działowa kapota - kamzela sfałdowana w tyle i ob­ szyta czarną lub granatową taśmą, sukmana gra­ natowa lub niebieska, ze stojącym kołnierzem, obwiązana włóczkowym lub skórzanym pasem, Ryc. 1. zwanej K obieta w naramiennej zapasce Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. fartuszka. „ . . . . , , dlu n l z e k o . l a , , , , n & 3 granatowy lub czarny lajbik o.bszyty niebieskim sznurkiem. Na kobiecą zaś odzież składały się olbrzymie czepce z bardzo szeroką fal­ banką, czarne lub granatowe sukienne kaftany z błyszczącymi guzikami, welniaki jedno i wielobarwne na stanikach sznurowanych barwną wstążeczką, wreszcie wełniane samo­ działowe zapaski . Strój łęczycki, z którego zachowały się do dziś już tylko relikty, obejmował u męż­ czyzn kapotę zieloną i jasnogranatową, spencer, kamizelkę, portki z samodziałów prze­ ważnie tkanych w drobne prążki zielone i czerwone, biały rypsowy gors czyli przodek czarną chusteczkę, którą wiązano pod szyją na węzeł, wysoki kapelusz, granatową roga­ t y w k ę z czarnym barankiem; u kobiet: koszulę z krezą, długi granatowy kaftan zwany przyjaciółką, wełniak na staniku z rękawami, k u p n ą chustkę do okrycia, kopkę (czepiec) z luźną falbanką z tyłu, oraz szeroki półczepiec ozdobiony wstążkami, wiązany w ko­ kardę na k a r k u . 24 23 R o z d z i a ł I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M OBSZARZE We wsiach położonych w pobliżu Sieradza i Widawy strój ludowy zachowali tylko niektórzy starsi mężczyźni (ryc. 2, 8, 9). Jest to przeważnie strój świąteczny składający się z kamizelki, spodni, spencerka, surdutu, granatowej kapoty, kaszkietu z daszkiem lub maciejówki. Znacznie większy zasięg posiada sieradzki ubiór roboczy, który obejmuje lnianą koszulę, portki oraz trepy pokryte skórą. 8 �Zarzucanie stroju odbywało się stopniowo; z powszechnego użycia wyszły najpierw czapki luśniowane, rogatywki, sukmany z wyłogami, lejbiki brunatne i oliwkowo-zielone, pasy włóczkowe i skórzane zw. trzosami, później kapoty granatowe i surduty, w końcu wreszcie spencery, portki z fartuszkiem, kaszkiety, koszule lniane z kupnymi wstawkami oraz obrzędowe chusteczki weselne młodzionów tj. drużbów. O wiele dłużej zachował się ubiór kobiecy, zwłaszcza w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania. Ubiór ten jest głównie przeznaczony na święta i uroczystości rodzinne. Młode mężatki i dziewczęta noszą kwieciste chusteczki, koszule o szerokich rękawach, spódnice 0 ozdobnych sznurówkach, fartuchy haftowane i starannie układane w fałdy oraz sznury paciorków upiększonych na ramionach b a r w n ą wstążką. Strój starszych kobiet jest prze­ ważnie ciemniejszy i obejmuje najczęściej spódnice, prosty szeroki fartuch, kaftan zwany szackiem, chustkę pluszówkę lub marynuskę oraz koszule z kryzą, rzadziej samodziałowy wełniak, zapaskę, kaftan z ogonem, chusteczkę turecką, czepiec, korale lub bursztyny. W okolicach Klonowej, Szadku i Pabianic występowanie ludowego stroju ogranicza się do form reliktowych. W bardzo dużym rozproszeniu można tam znaleźć pojedyncze czepce, zapaski, wełniaki. Niektóre części tradycyjnego stroju sieradzkiego, jak węgierki, kaftany z peleryną (mamelki), chustki latówki czy pozłacane straciły swą zupełną aktual­ ność jeszcze w pierwszych latach X X w. (ryc. 39, 54). Najdłużej przetrwał strój ludowy u osób starszych, pozostających zdała od wszelkich przemian społecznych. Najwcześnej zarzucili go ci wszyscy, którzy byli na wyrobku. Najbardziej skłonni do przyjmowania ubioru miejskiego okazali się mężczyźni. Dość wcześnie, bo jeszcze w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces zarzucania tradycyjnego stroju ludowego. I g n a c j a P i ą t k o w s k a ze Smardzewa opisując kulturę ludową wsi Wróblewa robi uwagę, że „ . . . strój ludu zaczyna przybierać formy odrębne, zapożyczone od mieszkańców miasta..." . W kilka­ dziesiąt lat później, t j . w 1910 roku Stanisław G r a e v e stwierdza, że „Staroświeckie stroje męskie włościan w Sieradzkiem już wyszły zupełnie z użycia" . Po­ dobnie pisze w swej pracy Józef Kobierzycki z Bogumiłowa" . Nietylko wymienieni pisarze sieradzcy zwracali uwagę na ten stan rzeczy, lecz także i działacze spo­ łeczni, a szczególnie k s i ę ż a - . Ziemiaństwo chcąc podtrzymać tradycyjny strój żądało od uczestników dworskich dożynek ubierania się w miejscowy strój ludowy. Niektóre dwory nie chcąc dopuścić do roz­ powszechnienia welonu, wypożyczały do ślubu wieńce 1 kwieciste wstążki, obdarowując przy tym pannę młodą datkiem pieniężnym . Proces zanikania stroju ludowego trwał z górą 75 lat; miał on jednak niejednolity przebieg w róż­ nych częściach omawianego obszaru, na co złożyło się wiele przyczyn i okoliczności. Informatorzy nie­ jednokrotnie podkreślali, że upadek ubioru wiej­ skiego nastąpił na skutek ośmieszania go przez mieszczan i ludzi „od waszeci", którzy już „pogubili szmaty i odmiennie się nosili". Tych wszystkich, którzy ubierali się w tradycyjny przyodziewek po­ gardliwie nazywano granosami* . 26 27 2S 9 30 1 Ryc. 2. Mężczyzna w czapce m a c i e j ó w c e i s a m o d z i a ł o w e j kamizelce, wieś Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 7 �Były to jednak przyczyny pośrednie, powstające już w czasie rozkładu tradycyjnej kultury. Istotne przyczyny wiązały się ściśle z sytuacją ekonomiczno-społeczną. Po 1872 r. a więc po wojnie francusko-niemieckiej rozwinęła się na wielką skalę emigracja do państw europejskich, a zwłaszcza do Niemiec, która objęła również ludność powiatu sieradzkiego i łaskiego. Emigrująca ludność chętnie pozbywała się przyodziewku wiejskiego i prze­ bierała się w tandetę miejską. Niemały pływ na stan i zanikanie stroju miał okręg łódzki oraz rozwijające się tkactwo chałupnicze, głównie skupione wokół Pabianic i Lutomierska. Dotkliwą stratę poniósł również strój ludowy w czasie ostatniej wojny światowej. Ludność polska wysiedlona przez Niemców w sposób jak najbardziej okrutny, nie miała najczęściej możliwości zaopiekowania się swoim ruchomym majątkiem, wśród którego znajdował się również tradycyjny przyodziewek. Do wyniszczenia odzieży reliktowej, zwłaszcza w ostatnich latach, przyczyniła się szeroko propagowana akcja skupu odpad­ ków użytkowych. W t y m czasie do najbardziej nawet oddalonych wsi docierali szma­ ciarze chadrużkowie, smatkowie, którzy drogą wymiany zabierali ze skrzyń i strychów tradycyjny przyodziewek ludowy. Wiele też wełniaków i zapasek starego typu dzięki rozwijającemu się dziewiarstwu ręcznemu zostało sprutych i przeznaczonych na swetry, spódnice, chustki itp. Obecnie obserwujemy również i odwrotne zjawisko, a mianowicie wkraczanie na wieś niektórych części stroju, jak zapasek do odziewu i wełniaków, produkowanych na war­ sztatach spółdzielni „Sztuka Sieradzka" i SS. Urszulanek w Sieradzu. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU SIERADZKIEGO Materiały jakimi rozporządzamy do napisania niniejszego rozdziału odnoszą się do X I X i X X w. (1822—1957). Pochodzą one zasadniczo ze źródeł drukowanych oraz z w y ­ wiadów terenowych przeprowadzonych przez autora w latach 1954—1957. Materiały te nie są jednolite, zwłaszcza w odniesieniu do lat przypadających na okres rozkładu for­ macji feudalnopańszczyźnianej tudzież zakończenia procedury związanej z uwłaszczeniem, której koniec przypada około 1870 r. Malowidła drzwiowe z X V I I w. przedstawiają dwóch chłopów pańszczyźniach, z których jeden pochodzi ze wsi królewskiej, drugi szlacheckiej (ryc. 3 i 4). Jak wynika z notatek zaczerpniętych z Dzienników Urzędowych, ubiór chłopów pań­ szczyźnianych w pierwszej połowie X I X w. obejmował następujące części: koszulę płó­ cienną, spodnie najczęściej z płótna zgrzebnego lub cienkiego w paski lub w kolorze białym, zwane dość często gatkami oraz sukienne granatowe, rzadziej zaś drelichowe; kamizelkę plócienkową ciemną lub sukienną czarną albo granatową, niekiedy ozdobioną mosiężnymi guzikami; spencer płócienny w paski lub sukienny granatowy; katankę su­ kienną granatową obszytą w Mnichowie białym sznurkiem; kapoty płócienne; suk­ many sukienne s i w e określane również jako b i a ł e , granatowe podszywane białym płótnem, a w okolicach Szczercowa zaopatrzone jeszcze w klapy z zielonego sukna i w mosiężne guziki; czapki trojakie, jedne rogate z sukiennym wierzchem i z otokiem z siwego baranka, drugie okrągłe sukienne granatowe z daszkiem zwane kaszkietami, trzecie siwe z uszami, buty ordynaryjne lub pasowe na obcasach i podkówkach. Mniej rozpowszechnione w t y m czasie były niebieskie wołoszki lub siwe z taśmami, kapelusze czarne okrągłe oraz chustki płócienkowe czerwone w kwiaty, używane do zakładania na szyję. Zarówno wołoszki, jak i chustki nawiązywały najwyraźniej do mody jaka wówczas panowała po miastach . 32 8 �Do lego okresu odnoszą się również ogólne opisy stroju sieradzkiego, tak mężczyzn jak i kobiet sporządzone przez rejenta i archiwistę sieradzkiego, Antoniego Pstrokońskiego z Paparonu , zmarłego w 1843 r., a ogłoszone drukiem przez Józefa Szaniawskiego . Według jego relacji chłopi chodzili latem do pracy w słomianym kapeluszu własnej roboty, w koszuli związanej pod szyją wstążeczką tudzież w spodniach z fartuszkiem, t j . z rozporkiem zapinanym na boku; na święta zaś w porze letniej wdziewali zgrzebną białą sukmanę, kapelusz czarny z kulistą główką i szerokim rondem, wreszcie buty na obcasach podbite grubymi pcdkówkami. Nieco odmiennie przedstawiał się ubiór noszony zimą. Obejmował on: czapkę z siwym barankiem przybraną wstążkami, s u k m a n ę nie­ bieską, granatową lub białą ze stojącym kołnierzem, a dekorowaną seledynową lub czer­ woną taśmą, pas wełniany czerwony do przewiązania, sukmany oraz barani k o ż u c h . 33 34 33 WIU, SZLACHECKA. Ryc. 3. C h ł o p ze w s i szlacheckiej w ubiorze roboczym na f r a g ­ mencie d r z w i z X V I I w . C h o j n ę , pow. Sieradz. Fot. M a ś l i ń s k i 1957 Szaniawski do zagadnienia stroju i rekwizytów obrzędowych odnoszących się do formacji feudalnopańszczyźnianej dostarcza niewiele. Pisze on, że ,,w wigilię ślubu młodziani w y ­ strojeni w świąteczne szaty (.) chustami przez r a m i ę przepasani, w towarzystwie drużby białym ręcznikiem na wzór rańtucha przepasanego, z kapłonem pod pachą na podarunek i pałkami w r ę k u , przybywają do dworu, prosząc pana miejscowego o zezwolenie na ślub, tudzież o dziewki dworskie na obchód weselny". Należy t u jednocześnie zaznaczyć, że zwyczaj u młodzianów przepasywania chust przez ramię przetrwał do końca X I X w. Według tego zwyczaju przewiązywano duże czerwone chusty tzw. ponsówki przez ramię, 9 �krzyżując je na piersiach i plecach. W tym mniej więcej czasie przyjmuje się moda wśród „młodzionów" przypinania białych lub czerwonych chustek na prawym lub lewym boku. Od Szaniawskiego dowiadujemy się również, że na czele wesela jechali konno młodzianowie zaopatrzeni w baty . O. K o l b e r g w opisie obrzędów weselnych z 1843 r. odnoszącym się do okolic Warty i Dobrej podaje: „Drużbowie dwaj Pana-młcdego w modrych sukmanach nasu­ nąwszy na ucho siwe czapeczki z czarnym barankiem, opasane wieńcem ziół naokoło, przystrojeni w wstążki białe i czerwone spływające z ramion, konno objeżdżają wieś . - ^ a s z a j ą c gości na w e s e l ę " . Wielce ciekawym w tym okresie było również śmiertelne odzienie, w którym chowano zmarłych mężczyzn. Składało się ono ze zgla, to jest długiej koszuli na wzór alby uszytej oraz z płóciennej białej czapeczki zwanej duchenką . Strój kobiecy z okresu pańszczyźnianego składał się, jak to wynika z relacji Szaniaw­ skiego z pasiastych wełniaków samodziałowych, granatowego kaftana z błyszczącymi guzikami oraz z dwóch rodzajów chustek na głowę; kolorowej kwiecistej i białej, tudzież z „trzewików na wysokich napiętkach". Do tego dochodziły szklane różnobarwne paciorki, mosiężne obrączki, brązowe pierścionki z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej oraz kwiaty noszone przez dziewczęta przy chustkach na głowie. Tenże autor informuje, że kobiety wiejskie „ . . . zahartowane na zimno, zwykle boso chodziły (...) i nigdy nie ujrzałeś (ich) z gołą g ł o w ą . . . " Od niego również dowiadujemy się, że w Sieradzkiem na głowę panny młodej zakładano „mnóstwo wstążek różnokolo­ rowych i świecidełek, a na sam wierzch koronę błyszczącą (...)", druhnom natomiast „staroświeckie czółka czarne aksamitne, wstążkami jasnych kolorów ubarwione" . 3S 37 38 3 9 40 Dla uzupełnienia tego opisu, należy jeszcze dodać trzy lakoniczne notatki dotyczące stroju młynarki z Zygier z 1823 r., czterdziestoletniej kobiety z Piasków z 1832 r., wreszcie szesnastoletniej dziewczyny zmarłej z wyczerpania na ulicy Zduńskiej Woli w 1856 r. Pierwsza posiadała: tołubek modry podbity kuczbają i ozdobiony aksamitną przepaską, spódnik wełniany w czerwone pasy na staniku swojej roboty; fartuch płó­ cienny niebieski w paski drobne białe z falbanką u d o ł u ; druga koszulę lnianą płócienną, dwie sukienki, jedną spodnią „płócienkową w paski czerwone", drugą wierzchnią perkalową w kwiaty, pończochy czarne, półciżemki s k ó r z a n e ; trzecia wełniak w białe i szare paski, grubą płócienną koszulę, takąż płachtę do okrycia, chustkę płócienną. Ta ostatnia zamiast obuwia miała na nogach g a ł g a n y . 41 42 43 W podanych materiałach o stroju kobiecym nie znajdujemy żadnych danych o czep­ cach, choć w t y m czasie uczestnicy wesela śpiewali o nich w pieśniach oczepinowych. Sieradzki strój ludowy, posiadał więc w okresie pańszczyźnianym dużą rozmaitość form i był głównie oparty na wyrobach samodziałowych, a zwłaszcza na tkaninach lnianych w naturalnym kolorze. Na szczególne podkreślenie zasługuje biała odzież lniana, która niewątpliwie genezą swoją sięgała odległych czasów. Stuletnia kobieta z Monie utrzymuje, że jeszcze około 1880 r. niektórzy starzy gospodarze chodzili w podobnym przyodziewku. Odzież wierzchnią szyto z sukna białego i barwionego. W okresie 1860 —1870 r. zostały całkowicie zarzucone siwe uszate czapki, lniane gatki (portki), płócienne spencery w paseczki, katanki granatowe obszywane sznurkiem, sukmany o stojącym kołnierzu dekorowane seledynową i czerwoną oraz częściowo płócienne kapoty. U drużbów i młodzianów wychodzą w t y m z powszechnego użycia motywy dekoracyjne, białoczerwone wstążki, ręczniki, a u naturalne kwiaty. obcisłe białym taśmą czasie druhen W latach 1870 — 1918 życie i kultura mas chłopskich uległy znacznym zmianom pod w p ł y w e m masowej emigracji sezonowej, zwłaszcza do Niemiec, oraz na skutek silnego oddziaływania ośrodków produkcyjnych i handlowych. W tym czasie odzież ludowa uległa modernizacji, a wiele jej tradycyjnych składników zostało całkowicie zarzuconych. 10 �Spośród przyodziewku męskiego najbardziej rozsławione były w ub. wieku portki, o których śpiewano w Łęczyckiem i południowym Mazowszu „Od Sieradza portki modre, nie chciały mnie panny żodne". W drugiej połowie X I X w. ustąpiły one zwłaszcza w nadwarciańskiej części Sieradzkiego portkom szytym z samodziałowych tkanin prąż­ kowanych o przewadze koloru czerwonego i czarnego (tabl. II). Posiadały one szerokie nogawice oraz fartuszek zapinany z boku. Pod koniec tego wieku stały się modne spodnie z rozporkiem szyte już z materiałów fabrycznych. Kamizelki sukienne zwane również lejbikami, były już za czasów pańszczyźnianych dwojakiego rodzaju; jedne granatowe gładkie, inne brunatne lub oliwkowozielone o sto­ jącym kołnierzu, dekorowane czerwonym sznurkiem i białymi guziczkami (ryc. 13, 23). W drugiej połowie X I X w. kamizelki gładkie zaczęto przybierać na przodzie guziczkami Ryc. 4. C h ł o p ze wsi k r ó l e w s k i e j w ubiorze roboczym r.a frag­ mencie d r z w i X V I I w . Chojnę, pow. Sieradz. Fot. M . M a ś l i ń s k i 1957 uszeregowanymi w dwa lub trzy rzędy. Drugi typ kamizelki noszony był do grar.atowej sukmany przystrojonej czerwoną dekoracją której krój, jak twierdzą J. Kobit..zycki i St. Graeve , odpowiadał kontuszowi kościuszkowskiemu. Sukmanę, jak i wymienioną kamizelę, używali chłopi mieszkający w dawnym starostwie sieradzkim. Był to praw­ dopodobnie ubiór piechoty wybranieckiej osiadłej w tymże starostwie; przetrwał on w formie reliktowej do pierwszej wojny światowej. Bardziej rozpowszechniona wśród zamożniejszych kmieci była sukmana sukienna granatowa lub siwa, a u biedoty wiejskiej płótnianka biała, niesłusznie przez redaktorów listów gończych, zwana s u k m a n ą . Najdłużej, 44 11 �bo do naszych czasów przetrwała s u k m a n a g r a n a t o w a , suto sfałdowana. Do niej to używano pasów włóczkowych lub skórzanych. Płótnianki białe robione niekiedy ze zgrzebnicy, noszono jeszcze na początku bieżącego stulecia. Zarówno płótnianki jak i sukmany były w drugiej połowie X I X i na początku X X w. wypierane przez tzw. surduty, szyte z materiału fabrycznego pochodzenia. Poważne zmiany zachodzą również w koszuli męskiej. Szyje się je wprawdzie jeszcze z płótna lnianego, lecz wszywa się już kawałki białego perkalu i układa w podłużne zakładeczki, tworząc w ten sposób ozdobne napierśniki zapinane często z boku na gu­ ziczki z masy perłowej. Należy dodać, że dotąd jeszcze boczne zapinanie koszul uważa ludność miejscowa za w y m y s ł niemiecki. W t y m okresie modne również były długie kożuchy, tzw. tołuby lub dubloki. Naby­ wano je na dorocznych jarmarkach w Sieradzu lub Kaliszu. Zarzucono je po pierwszej wojnie światowej. Śmiertelne odzienie umarłych, więc zgło i duchenka były jeszcze aktualne na począt­ k u X X w. a nawet w sporadycznych wypadkach w 1939 r . . 45 Czapek już w okresie pańszczyźnianym było kilka odmian; najdłużej przetrwały czapki luśniowane z szarego baranka o brunatnym dnie aksamitnym, ozdabiane po bokach niebieską lub czerwoną wstążką oraz czapki rogate, posiadające wierzch z modrego sukna, a w otoku przeważnie siwy baranek. Pierwsze już na początku X X w. były unikatami, drugie jak twierdzi Graeve około 1910 r. były wypierane przez kaszkiety zwane powiecikami (tabl. I). Bardziej wykwintnym nakryciem głowy były sukienne kapelusze upowszechniające się na przełomie X I X i X X w. Podstawowym obuwiem chłopa pańszczyźnianego były buty. Biedniejsi sprawiali sobie do 1914 r. buty zwyczajne z gorszej skóry, tzw. ordynaryjne; kupowano je przeważnie na kramikach miejskich. Bute te miały przyszwę i cholewę jednolitą. Bogatsi nabywali jeszcze w drugiej poł. X I X w. buty z lepszej skóry, zwykle robione na miarę, stąd na­ zywano je pasowymi, te zaś wyparte zostały jeszcze w drugiej połowie X I X w. przez buty karbowane, które z kolei wyszły z mody po pierwszej wojnie światowej. Chusty kobiece można podzielić na dwie zasadnicze grupy, na wełniane w barwne kwiaty, które później określano mianem marynusek oraz na chusty białe płócienne, własnej roboty, zwane niekiedy łoktuskami. W drugiej połowie X I X r. weszły chusty tureckie, wyzłacane jedwobki czyli jedwabnice używane do czepców, pluszówki, wyrabiane przez weberów głównie zduńskowolskich i pabianickich oraz chustki szyte domowym spo­ sobem z materiałów kupnych, jak z batystu lub jedwabiu. Odziewaczki czyli tzw. płachetki, służące do okrycia ramion, były białe z cienkiego lub zgrzebnego płótna, nie zawsze zaopatrzone po brzegach frędzlami. Najdłużej przetrwały one wśród biedoty wiejskiej. Bogatsze gospodynie posiadały obrusy wełniane, które zaczęły narzucać pod koniec ub. wieku. W tym czasie zaczęły one również nosić duże chusty do odziewu, grubsze zimą, cieńsze latem. Te ostatnie nazywano latówkami. Pierwszorzędną pozycję w stroju Sieradzanek zajmowały czepce. Dzielono je na trzy zasadnicze grupy: na czepce falbanki czyli rąbki, na czepce kopki i czepce okrągłe. Najstarsze i zarazem najskromniejsze były rąbki, pod chustki marynuski lub tureckie. One też najwcześniej zostały zarzucone, gdyż już na przełomie X I X i X X w. Największą jednak popularnością cieszyły się kopki, które przetwały do naszych czasów. Przy kopkach na szczególną uwagę zasługuje tiulowe dno, które w drugiej po­ łowie X I X w. ozdabiano drobnym ażurowym haftem. Dopiero w pierwszych latach X X w. ich motywy zdobnicze są bardziej zróżnicowane i dają bogatsze efekty kompozycyjne (ryc. 50, 63). Czepce okrągłe, których początek przypada na pierwsze lata bieżącego wieku, były dwojakie, o główce dość wysokiej z licznymi nad czołem falbankami ozdobionymi kawał12 �kami barwnej wstążki i tzw. olenderskie o główce z cienkiego tiulu przylegające do wło­ sów i posiadające przy szyi karbowaną falbanką. Czepce olenderskie pojawiły się najpierw u kobiet zamieszkałych we wsiach weberskich, a więc w okolicach Pabianic, a następnie przyjęły się na terenie Łaskiego i częściowo Piotrkowskiego (gdzie zwano je pabianickimi) wypierając z powszechnego użycia kopkę. W okresie pańszczyźnianym koszula kobieca była szyta z lnianego płótna i składała się z dwóch części: zgrzebnego dołu i paczesnej góry. Należy przypuszczać, że szyto je w e d ł u g kroju p o n c h o , którego ślady przetrwały prawie do naszych czasów. W drugiej połowie X I X w. pojawiają się koszule przyramkowe, których plecy i przody są z jednego płatu o naszytych prostokątnych kawałkach materiału na ramionach. W t y m czasie powszechnie wyszywa się białą, rzadziej niebieską lub czerwoną nicią przyramki oraz mankiety. Kaftany zwane dość często mamelkami były noszone przez zamożniejsze kobiety jeszcze na początku X X w. (ryc. 36—39). Należy przypuszczać, że obok mamelki używały kobiety w pierwszej połowie ub. stulecia kaftany czerwone samodziałowe o półokrągłym tyle, które były pozbawione kołnierza. W drugiej połowie ub. wieku pojawiają się u nich kołnierze, oraz pętelki z czarnego sznurka do zapinania, wreszcie aksamitne naszywane na przodzie i rękawach. Szyto je wówczas również z modrego, ciemnozielonego materiału a nawet z tkanin w paseczki. Użytkowność powszechna tych kaftanów kończy się na krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Zostały one bowiem wyparte przez kaftany, zwane szackami. Kaftany watowane zaopatrzone pętelkami a ozdobione często aksamitką, nazywano jubkami. Pojawiły się one dopiero w czasie pierwszej wojny światowej. W drugiej połowie X I X w. były rozpowszechnione dwa typy wełniaków, tzw. buroki 0 szerokim dnie czerwonym z bardzo wąskimi pojedynczymi lub podwójnymi prążkami w innym kolorze oraz tzw. modraki o podobnym układzie, lecz o ciemnoniebieskim tle 1 jaśniejszych prążkach. W X X w. weszły w użycie wełniaki posiadające tło zielone, fioletowe i inne. Wełniaki noszono przeważnie na stanikach które szyto z tkaniny sa­ modziałowej lub kupnego marynusu w duże kwiaty w kolorze białym lub czerwonym (ryc. 31, 32 , 33) . Oddawna również noszone były spódnice z kramnego materiału. W Dzienniku Urzędo­ w y m z 1832 r. znajdujemy wiadomość, że kobieta z Piasków posiadała jedną spódnicę „płócienkową w paski czerwone", drugą perkalową w k w i a t y T a k i e przetrwały do naszych czasów. Spódnice były do pasa i te zwano obracajkami, lub na sznurówce zwane stónikami albo sznurówkami. Sznurówki starannie ozdabiano aksamitką. 46 Fartuchy płócienkowe w biało-niebieskie paseczki z falbanką były noszone w Sieradz­ kiem w pierwszych latach Królestwa Kongresowego. Podobne fartuchy występowały jeszcze w X X w. Największe rozpowszechnienie ich przypada na drugą połowę X I X w. (tabl. I). Szyto je z płócienek, barwnych marynusów, alpagi batystu itp. W t y m czasie upowszechnia się również płaski haft na fartuszkach (ryc. 61). W materiałach odnoszących się do pierwszej połowy X I X w. brak wzmianki dotyczącej fartuchów szytych z materiałów samodziałowych; nie mniej należy przypuszczać, że wówczas już wchodziły one w skład stroju kobiecego. Ignacja P i ą t k o w s k a w swym artykule drukowanym w „Wiśle" w 1889 r. podaje zaledwie drobną wiadomość o far­ tuchu i to w dodatku tylko do okrycia, pomijając zupełnym milczeniem samodziałowy fartuch do pasa. Jak wynika z badań terenowych, zapaski robiono z tzw. przeróbki, t j . tkaniny lnianowełnianej, składającej się z t ł a i prążek. Podlegały one również w p ł y w o m mody. W dru­ giej połowie X I X w. tła były szerokie czerwone (cynobrowe), a prążki pojedyncze w dwie lub trzy nitki. W X X w. pojawiają się w nich prążki zespołowe, ożywione dość często b a r w n ą przewłoczką, a tła zwężają się lub zachowują dawną szerokość. 13 �Trzewiki na wysokich obcasach oraz półciżemki były noszone w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ub. wieku, dopiero pod koniec X I X wieku zjawiły się nowe fasony obuwia kobiecego, jak juchtowe buciki sznurowane o długiej cholewce i dość szerokim obcasie, które ozdabiano na napiętkach mosiężnymi gwoździkami. Około 1880 r. pojawia się na wsi sieradzkiej welon, który przez długie lata konkuruje z koroną panny młodej. Wraz z koroną ustępuje również przed I wojną światową staro­ świecki zwyczaj obcinania włosów młodusze w czasie obrzędowych oczepin. Dalszy rozwój stroju głównie kobiecego obserwujemy w latach 1918 — 1957, dotyczy on ledwie k i l k u jego składników; w t y m okresie pojawiają się chustki z kupnego ma­ teriału ręcznie haftowane, koszule karczkowe, luźne sznurówki przy spódnicach posia­ dające dość często układankę w tzw. wdoę, kaftany zwane szackami, siwe zapaski do Ryc. 5. Ubiory o d ś w i ę t n e . M n i c h ó w , pow. Sieradz. Ziemia, 1913, n r 38 str. 620. Fot. B. C h o l e w i ń s k i odziewu, batystowe białe fartuszki regularnie fałdowane, wełniaki tzw. łowicoki oraz płytkie pantofle-czółercka. Na ten okres przypada również rozkwit barwnego haftu, k t ó r y szczególnie zarysował się na świątecznych fartuszkach batystowych dziewcząt i młodych mężatek (ryc. 43). 14 �Strój męski już w latach międzywojennych ograniczał się jedynie do form reliktowych. W tym czasie stają się modne maciejówki, kapelusze ryżowe i trzewiki sznurowane t u ­ dzież buty na krzywych prawidłach. Na wieś sieradzką dość wcześnie, bo już w pierwszej połowie X I X w., docierają to­ wary tekstylne' , największe jednak ich nasilenie przypada dopiero na lata 1870—1918, kiedy to ludność Sieradzkiego posiada żywe kontakty z miastem. Wtedy nabywa ona w pobliskich miasteczkach materiały łokciowe, sukna, marynusy, weby, alpagi, cajgi, barchany oraz materiały gotowe, jak chustki, chusty, szale, pończochy, welony, czapki, obuwie i ubrania męskie. Osoby wyjeżdżające do Niemiec na saksy przywożą z sobą koronki, wstążki, nici, guziczki, a nierzadko nawet całe garnitury. Wyroby te stopniowo wyparły tkaniny samodziałowe i w rezultacie przyczyniły się do zaniku tradycyjnego stroju sieradzkiego. Najbardziej konserwatywni w zachowaniu ubioru ludowego okazali się w pierwszym rzędzie ludzie starzy, pamiętający dawne czasy oraz gospodarze, żyjący w k r ę g u swej rodziny i sąsiadów. Największymi kosmopolitami w dziedzinie stroju okazali się ci wszyscy, którzy pracowali po miastach lub rok rocznie jeździli w celach zarobkowych do obcych krajów. Oni, jak potwierdzają liczne wypowiedzi informatorów, nie tylko porzucili przy­ odziewek ludowy, ale ośmieszali tych wszystkich co go jeszcze nosili, nazywając ich granosami lub starowierami. Dość poważne różnice zachodziły między ubiorem ludności ubogiej, a zamożnej. Kobiety z bogatych rodzin nosiły między innymi kosztowne mamelki, węgierki, chusty pozłacane oraz liczne sznury bursztynów i korali, mężczyźni nosili kożuchy, sukmany z wyłogami, buty karbowane tudzież pasy skórzane zwane trzosami. Taki przyodzie­ wek wśród ludności ubogiej należał do prawdziwych wyjątków. Różnice mająt­ kowe wyrażały się także w ilości posia­ danej odzieży, w jej wykonaniu i wyglądzie. O t y m jaka była sytuacja biednych podaje jedna z klonowskich piosenek: 8 Gospodarski synie nie chodź-ze ty [do mnie, bo jo ni móm majuntecku, nie znajdzies go u mnie. Bo mój majuntek [ten wionek na głowie i ta jedna sukienecka [co jóm mom na sobie; sukienecka jedna i fartusek jedyn, a idź sobie ty do takij [co ich mo ze siedym. Służba i urzędnicy dworscy oddawna ubie­ rali się po m i e j s k u podobnie jak rze­ mieślnicy wiejscy; tylko żony niektórych nosiły tradycyjny strój ludowy. 43 Ryc. 6. U b i ó r m ł o d e j m ę ż a t k i . C h a r ł u p i a Mała, pow. Sieradz. Wieś Ilustrowana, 1910, V I I I , 23 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU SIERADZKIEGO Obecny stan ludowego stroju sieradz­ kiego oraz zasięgi niektórych jego skład­ ników, zostały opracowane na podstawie wywiadów terenowych, przekazów druko­ wanych tudzież materiałów ikonograficz­ nych i zapisków muzealnych. W X I X w. strój sieradzki skupiał się na terenie po­ wiatu sieradzkiego i łaskiego (mapa 1, 2). Jego zasięg przebiegał na wschód od pow. piotrkowskiego, na północ od łęczyckiego a częściowo tureckiego i na zachód od kaliskiego, wreszcie na południe od wie­ luńskiego. Częściowo tylko na północy granica tradycyjnego stroju sieradzkiego zbiegała się z doliną rzeki Ner, która oddawna stanowiła linię graniczną między województwem łęczyckim i sieradzkim. Występowanie tego stroju odpowiada pra­ wie w całości regionowi sieradzkiemu, jaki przedstawił Oskar Kolberg w drugiej połowie X I X w., włączając w jego granicę następujące miasta i miasteczka: Sieradz, Łask, Pabianice, Szadek, Zduńska Wola, Widawa, Szczerców, Burzenin, Złoczew i Lutomiersk . Należy dodać, że ta ostat­ nia miejscowość leży już poza linią wystę­ powania stroju sieradzkiego. 50 Ryc. 7. U b i ó r d z i e w c z y n k i . O d b i t k a z reprodukcji obrazu F I . Piekarskiego. Biskupice, p o w . Sieradz. 1911 r . Występowanie kopki jest ściśle związane z mamelką. Linia ich zasięgu na wscho­ dzie, południu i zachodzie pokrywa się prawie z dawną granicą stroju sieradzkiego. Podobną pozycję zajmuje fartuch z obszytkiem, z tą jednak różnicą, że w części południowo-zachodniej przesuwa się nieco k u północy. Natomiast zgło i zgielko pokrywa się z północną i południową linią kopki sieradzkiej, wykracza zaś poza nią na wschodzie i zachodzie, obejmując niewielki skrawek Piotrkowskiego i znaczniejszy obszar Kaliskiego. Dość interesująco przedstawia się również zasięg duchenki, który wykracza na wschodzie poza linię dawnej granicy stroju sieradzkiego. Na północy trzyma się on doliny Neru (mapy 37 i46). Bardziej zwężony zasięg na terenie Sieradzkiego przedstawia chustka i bat młodziana, gdyż ich linia ostatecznego występowania na północo-wschodzie pozostaje w dużej odleg­ łości od granicy dawnego zasięgu stroju sieradzkiego. Składniki te również wkraczają na teren Kaliskiego i Wieluńskiego. Z tych kartograficznych ujęć wynika, że najbardziej zwarcie przebiegają linie zasięgu wymienionych składników na zachodzie i południowym zachodzie zbliżając się w dużym stopniu do średniowiecznej granicy kasztelanii sieradzkiej i granicy archidiakonatu uniejowskiego. Na wschodzie i północy zasięgi te są w dużym rozproszeniu gdyż działały t u przede wszystkim miasta przemysłowe i ośrodki chałupnicze. Obecny zasięg stroju sieradzkiego skupia się głównie w dorzeczu rzeki Warty, Widawki, Niecieczy, Grabi oraz częściowo Łużycy. Największe jednak jego zagęszczenie występuje 16 �w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania, gdzie strój ludowy jest noszony nietylko przez starsze kobiety, ale i przez młode mężatki, a niekiedy nawet przez dziewczęta. Ludność tych okolic, najczęściej osiadła w dawnych dobrach królewskich i kościelnych, odznacza się większym konserwatyzmem i przywiązaniem do kultury swoich przodków niż ludność mieszkająca w innych częściach Sieradzkiego. W północnej części omawionego obszaru, a więc w okolicach Pabianic, Szadku oraz na południu w okolicach Klonowej, Konopnicy i Szczercowa, strój ludowy został całkowicie zarzucony. Na ten stan złożyło się wiele przyczyn społecznych i ekonomicznych. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór męski przeznaczony do noszenia na codzień składa się z koszuli zapinanej na guziki lub wiązanej białym trokiem, z portek, kamizelki jednorzędówki, spancerka, długiej kapoty, butów, kaszkietu granatowego lub czarnego oraz kapelusza przybranego czarną wstążeczką (tabl. I). W ubiorze roboczym letnim stosowano materiały lniane samodziałowe w naturalnym kolorze lub farbowane przeważnie na czarno, zimą zaś przeważały wełniane. Do roboty używano również podniszczonej odzieży świątecznej, którą określano jako liche szmaty. Kawalerowie wychodzili do pracy staranniej ubrani niż mężczyźni żonaci. Wystrzegali się oni przede wszystkim odzieży łatanej i dziurawej. W czasie żniw pracowano naj­ częściej boso, w lnianej koszuli i portkach, w kapeluszu o szerokim rondzie. Na bosaka wykonywano również i inne prace rolne, jak orkę i pielonkę. Zimą natomiast pracowano w obrębie zagrody najchętniej w trepach lub drewniokach. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Strój świąteczny był barwny, bardziej paradny i szyty z droż­ szych materiałów. Głównie przeznaczano n a ń tkaniny wełniane własnej produkcji lub kup­ ne. Obejmował on: koszulę lnianą przy której napierśnik, kołnierzyk i mankiety były z bia­ łego perkalu lub weby; portki jednobarwne, niebieskie, granatowe, zielone, czarne lub z'fmateriału pasiastego tkanego w drobne różnobarwne prążki; spancer czerwony, mo­ dry, granatowy lub czarny w poziome paseczki, zapinany na klapki, guziki lub pętelki; lejbik czarny, granatowy albo brunatny oz­ dobiony 2 — 3 rzędami guzików; sukmana granatowa rzadziej czarna rzęsista, to jest sfałdowana w tyle, niekiedy z amarantowymi Ryc. 8. Staruszek w granatowej sukmanie i butach karbowanych. Ruda, pow. Sieradz. Fot. H. Ś w i ą t ­ k o w s k i , 1949. 2 Strój sieradzki 17 �wyłogami; surdut wcięty dwurzędowy, czarny, granatowy lub szaraczkowy; buty czarne skórzane o długich karbowanych lub gładkich cholewach. Okrycie głowy stanowiły czapki rogatki, kaszkiety tudzież sukienne i słomiane kapelusze, przybrane, czerwoną, zieloną lub czarną wstążką, za którą z prawej strony wtykano pawie pióro lub kwiatki. Koszulę odświętną wiązano pod szyją bawełnianą tasiemką zwaną krępą, która była najczęściej czerwona, amarantowa, rzadziej natomiast niebieska lub zielona. Koszulę ślubną wiązano białą krępą. Później, to jest w pierwszych latach X X w. upowszechniły się guziczki maciczkowe. W ciepłe i gorące niedziele tak młodzi jak i starzy chodzili koło domu tylko w koszuli, lejbiku, portkach i pięknie wyczyszczonych butach. Idąc do kościoła lub na jarmark w k ł a ­ dali sukmanę względnie surdut. Bywało w powszechnym zwyczaju, że mężczyzna tańcząc, zwłaszcza owijoka (taniec w tempie oberka) zakładał połę długiej sukmany na lewą r ę k ę . Zimą mężczyźni nosili czapki barankowe, buty wysłane wiechetkami z żytniej słomy, kalesony płócienne, kożuchy, a przy sukmanach bogatsi pasy skórzane tak zwane trzosy, biedniejsi pasy włóczkowe barwne, wełniane. Nogi okręcano płóciennymi lub wełnianymi onucami zwanymi owikami. W dni mroźne i śnieżyce zarzucano na głowę i szyję weł­ niane chustki kobiece. Między ubiorem chłopców, kawalerów, żonatych i starców zachodziły pewne różnice. Dzieci dość długo chodziły w koszulkach lub sukienkach na staniczku. Małym chłopcom szyto przeważnie czapeczki z pomponikami. W późniejszych dopiero latach sprawiali rodzice swym dzieciom godniejszą odzież. Kawalerowie nosili się zawsze staranniej i modniej; najmniej postępowi w odzieniu b y l i starcy, którzy ubierali się po staroświecku. S t r ó j w e s e l n y . W tłumie weselników łatwo można było wyróżnić pana młodego, drużbę, oraz młodzionów, gdyż mieli oni na swojej odświętnej odzieży odpowie­ dnie dekoracje ze wstążek, tkanin i kwia­ tów (tabl. I). Pan młody miał na lewym boku przy sukmanie lub surducie przyczepioną białą wstążeczkę związaną na kokardkę, której końce zwisały- k u dołowi. Spod kokardki wychylały się gałązki mirty, rozmarynu lub barwinku. W najbliższej okolicy Sieradza jeszcze w X I X w. pan młody posiadał na lewym boku białą chusteczkę. Była ona złożona w trójkąt i zaczepiona jednym końcem o ostatni guzik sukmany. Pan młody posiadał na sobie ślubną koszulę ozdobioną białym płaskim haftem. Koszulę tę haftowała młoducha i składała wraz z chustką, zgodnie ze zwyczajem oblubieńcowi w dniu wesela jako upominek obrzędowy. Drużba czyli starosta miał przypiętą na prawym boku przez swaszkę wstą­ żeczkę o nieco dłuższych końcach jak pan młody. W okolicach Szadku drużba miał przypiętą k o k a r d k ę z niebieskiej Ryc. 9. Gospodarz w granatowej sukmanie. Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 18 �wstążki, której końce dochodziły do 10 cm, w Niechmirowie i okolicy przybranej w sztuczne kwiaty, k t ó r ą nazywano stroikiem. — z czerwonej, Najbardziej wystrojeni b y l i jednak młodziani, którzy na weselu sieradzkim pełnili najważniejszą rolę — było ich zwykle dwóch do czterech, mieli przy czapkach czerwone wstążki i wieniec a w rękach rzemienne baty na sarniej nóżce przybrane wstążkami, z których strzelali (ryc. 20) . 5l Jeszcze w drugiej połowie X I X w. młodzian nosił jedną lub dwie marynuski, które przepasywał przez prawe ramię. W Kuźnicy Zagrzebskiej i okolicy nie nosili oni chustek przy lewym boku, lecz wieńce z drobnych czerwonych i niebieskich kwiateczków oraz z zielonych listków. Były to niewielkie bukieciki, od których w dół spadała podwójnie złożona wstążka najczęściej czerwona, rzadziej biała. Grocom czyli muzykantom druhny również przypinały na piersiach czerwone lub różowe wstążki oraz ubierały instrumenty we wstążki, kwiatki i pozłótko. Przed pierwszą wojną światową pan młody, młodzianowie i drużba jechali do kościoła na koniach ubranych we wstążki i gałązki świerkowe. Żeńcy odbywali dożynki w ludowych strojach świą­ tecznych. Przodownik idący na czele żniwiarzy miał na głowie wieniec ze zboża i orzechów lub słomiany kapelusz ozdobiony b a r w n ą wstążką. Zmarłych grzebano w płóciennym białym ubiorze, szytym z nowego materiału i poz­ bawionym węzłów. Ubiór ten składał się ze zgla, gatek, pończoch i czapeczki zwanej duchenką. Zgło na z m a r ł y m młodzieńcu było przewiązane w pasie, pod szyją i przy dłoni różową wstążeczką, a u starszych — niebieską. Po ułożeniu nieboszczyka w trumnie nakrywano go czyli odziewano lnianym białym prześcieradłem. Pod koniec X I X w. nastąpiła w obleczeniu zmarłych zasadnicza zmiana, zaczęto grzebać w ubraniu odświętnym. Ubierano ich przeto w koszulę, lejbik, portki, spancer, buty, a niekiedy w sukmanę. R o z d z i a ł V SZCZEGÓŁOWY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszule Koszule męskie szyto z lnianego cienkiego płótna lub z płótna grubego. Pierwsze przeznaczano przeważnie na święta. Już w końcu X I X w. zaczęto wprowadzać tkaniny fabryczne, jak perkale i weby. Najstarsze koszule sieradzkie miały krój p o d ł u ż n e g o p o n c h o , t j . były robione z jednego płatu materiału (63 180 cm). Na początku tego stulecia zjawiają się na ra­ mionach prostokątne kawałki materiału, są to tzw. przyramki. Dopiero w okresie m i ę ­ dzywojennym rozpowszechnia się k o s z u l a p r z y r a m k o w a , składająca się z dwóch zasadniczych płatów, połączonych z sobą w górnej części przy pomocy dwóch podłużnych kawałków (ryc. 10). Koszule posiadały stojący lub leżący kołnierzyk oraz długie r ę k a w y zaopatrzone w ćwikle t j . kliny pod pachami i wąskie mankiety. Koszule miały na piersiach podłużne przecięcie czyli przyporek, który podwijano i przyszywano. Dla zabezpieczenia przyporka przyszywano na jego dolnym końcu wąski paseczek materiału. U koszuli przednią część zwaną przodkiem lub pierśnikiem, kołnierzyk stojący i wąski mankiet obszywano oszyweczką. Koszule rzadko zdobiono haftem, częściej natomiast i to już w latach międzywojennych zdobiono zakładeczkami na przodku. x W X I X w. i na początku X X w. koszule wiązano pod szyją czerwoną wstążką lub troczkiem. Pod koniec ubiegłego wieku naszywano guziki. 2* 19 �Z g ł o Zgło należy do najstarszych form odzieży ludowej. W sporadycznych wypadkach chowano w n i m zmarłych jeszcze w i a t a c h 1918 — 1939. Według relacji niektórych informatorów odzież tego rodzaju noszona była również na codzień, zwłaszcza przez dzieci i starsze osoby. Szyto je z nowego białego lnianego płótna. Ej A "'i i i " x i ' - Ryc. 10. Koszula m ę s k a p r z y r a m k o w a z 1910 — 1939 r. Z b o r ó w , pow. Ł a s k A - przód, B - tył, C - k r ó j , d - przód, e - t y ł , f - p r z y ramki, g-oszeweczka(kołnierzyk), h - r ę k a w , i mankiet, j - ć w i k i e ł (klin). P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. 'Sosnowski, 1957 r. B Najstarszy typ zgła składał się z trzech zasadniczych płatów prostokątnych i dwóch klinów trójkątnych. Wcześniejszy krój zgla posiadał przecięte i zszyte ramiona (ryc. 30), a brzegi rękawa starannie wycięte w ząbki. P o r t k i I Portki szyto z -przeróbki lub płótna lnianego. W zależności od barwy lub wyglądu określano je jako czerwone, zielone, wejrzyste (niebieskie), jasne (nie­ bieskie), płowe (szare) lub rozłożyte. Tę ostatnią nazwę nadawano portkom, które miały szerokie nogawice i były gęsto sfałdowane w pasie. l -j- Ryc. 11. Zasięg koszuli ś m i e r t e l n e j t. zw. zgła. 1. zasięg u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w. 2. obecny zasięg charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkiego. 3. zasięg zgła. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. i 20 �Materiały zwane przeróbką, to jest posiadające osnową lnianą a wątek w e ł n i a n y , były jedno lub wielobarwne. Tkaniny jednobarwne były przeważnie czarne lub granatowe, rzadziej niebieskie lub szare ; wielobarwne tkano w prążki. Tkaniny z drugiej p o ł o w y X I X w. składały się z dwóch prążek t j . modrej (czteronitnej) i czerwonej (ośmionitnej), lub zielonej i czarnej (tabl. II). Dwudziestowieczne tkaniny o t y m samym tle a paseczkach czerwonych i buraczkowych uległy już modyfikacji, gdyż pola zostały zagęszczone szeregami wąskich prążek zielonych i niebieskich. W okresie międzywojennym w tkani­ nach tych występują już całe zespoły prążków czarnych, zielonych i niebieskich tworzą­ cych mody o harmonijnym układzie. Ryc. 12. Spodnie zwane p o r t k a m i z K o ś ­ cierzyna, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - n o g a w k i , e - pasek zwany obszywką, f - k l i n . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. A Na początku bieżącego stulecia przeznaczano również na spodnie materiały samo­ działowe, w których dno było buraczkowe, a prążki zielone Do rzadszych tkanin używanych na spodni należą przeróbki, w których występują na tle paseczki liliowe i zielone, ozdobione b a r w n ą przewłoczką. Przeróbka ta pojawiła się na krótko przed pierwszą wojną światową. Materiały płócienne można podzielić na jednobarwne i drukowane. Płótna te były cienkie albo zgrzebne; pierwsze przeznaczano na świąteczne portki letnie, drugie na portki robocze. Płótno, które oddawano do drukarza nazywano wybijanym, a spodnie z nich uszyte gzygzalnymi; b y ł y one przeważnie o tle granatowym lub pomarańczowym. Najstarsze portki składają się z jednego płatu 80 cm szerokiego, podłużnego paska (obszywki) i owalnego klina, zeszywane były wzdłuż nogawic. Oszewkę stanowiącą pasek przymocowywano do tylnej części; od przodu była luźna i zapinała się po środku na jeden guzik, a pod nią znajdowała się klapa zwana fartuszkiem, zapinana na guziczki lub drewniane kołeczki. W tyle portki były sfałdowane. W drugiej połowie X I X w. pojawiły się spodnie z rozporkiem. Składały się z trzech zasadniczych części tyłu, oraz dwóch części przednich. Spodnie te były dopasowane i o wiele zgrabniejsze niż spodnie fartuszkowe. K a m i z e l k i Kamizelki zwano najczęściej lajbikami lub lejbikami, rzadziej westkami albo kamuzelkami. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z 1828 r. Dziewiętnastowieczne kamizelki szyto przeważnie z tkanin samodziałowych, z płótna lnianego i z jednobarwnej czarnej Ryc. 13. K a m i z e l k a z 1920 — 1939 r. Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - p r z ó d , e - t y ł , f - k o ł n i e r z y k , g - patka. P o d z i a ł k a 1 - 10. Rys. J. G o l c z y ń s k a , 1956 r. 21 �lub granatowej przeróbki tkanej w drobne czerwononiebieskie lub czerwonogranatowe paseczki. Pod koniec X I X w. rozpowszechniają się coraz bardziej kamizelki z materiałów fa­ brycznych lub chałupniczych. Szyto je najczęściej z czarnego lub granatowego sukna. W X I X w. plecy u w i e l u kamizelek były z cajgu, czarnej satyny lub płótna. Kamizelka składała się trzech części, t j . tylnej i dwóch przednich (ryc. 13); część tylna była wycięta i dopasowana. Niektóre kamizelki posiadały kołnierz leżący, inne stojący, lub zupełnie go nie posiadały. Kamizelki o kołnierzach leżących zapinały się pod szyją, ale mogły mieć też „wykłady"; inne zapinały się pod szyją, przeznaczano je 'na święta B c Li A I a ' £3 a Ryc. 14. Spencerki. I . Spencerek bez k o ł n i e r z a . Zapusta M a ł a , pow. Sieradz. I I . Spencerek z W o ź n i k pow. Sieradz. I I I . Spencerek ozdobiony r z ę d e m czarnych guzików, B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. I V . Spen­ cerek ozdobiony k l a p k a m i i guzikami, Sucha, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - p r z ó d , e - t y ł , f - r ę k a w , g - mankiet, h - k o ł n i e r z y k . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. i ozdabiano 2 — 3 rzędami drobnych guzików. Kamizelki posiadały przeważnie jedną lub dwie kieszonki. Kamizelkę zwaną staroświecką mężczyźni nosili razem z sukmaną, jed­ nakże nie udało się jej odnaleźć. Według S. G r a e v e g o z Biskupic należała ona do ubioru paradnego. Szyto ją z brunatnego lub oliwkowozielonego sukna . Krój tej ka­ mizelki różnił się od innych t y m , że posiadał stojący kołnierz (około 6 cm) oraz liczne dekoracje w formie czerwonych obszyć, robionych ze sznurka i kawałków sukna. Były to dekoracje kołnierza, wyłogów, przodu i kieszeni. Niekiedy naszywano na kołnierzu guziki. Kamizelki te nazywano sznurkowanymi lub guzikowanymi, a podszywano je przeważnie szarym płótnem. 32 Spencerek Pierwsze wzmianki o spencerkach sieradzkich pochodzą z 1856 r.; były one z grana­ towego sukna, zapewne przeznaczone na zimę, lub płócienne w paseczki na lato. W okresie 1870 — 1918 spencerki b y ł y już w powszechnym użyciu. Szyto je najczęściej z przeróbki prążkowej lub z samodziałowej tkaniny jednobarwnej (modrej, granatowej, zielonej), rzadziej z barchanu albo bai. Najpiękniejszą tkaniną były czerwone przeróbki o pojedynczych lub k i l k u prążkach. W starych tkaninach z X I X w. występowały z rzadka prążki pojedyncze (dwunitne), w kolorze czarnym, fiołkowym, modrym i jasnozielonym. 22 �W tkaninach z okresu międzywojennego prążki tworzyły symetryczne lub asymetryczne zespoły o dużym zestawie kolorystycznym, zachowując jeszcze dawną szerokość tła. Przy szyciu spencerków z przeróbki, tkaninę układano tak, by prążki jej przebiegały pionowo. Spencerki były na ogół luźne, stąd też niekiedy nazywano je kaftanami. Najstarsze typy spencerków nie posiadały kołnierza, w późniejszych natomiast kołnierze były stojące albo wykładane, a rogi wraz z klapami przyszywane do ramion. Dwie pierwsze odmiany spencerków były dwu lub trzyrzędowe i zapinały się pod szyją, trzecia odmiana po­ czątkowo była jednorzędowa (ryc. 15). Spencerki posiadały najczęściej tylko jedną kieszeń umieszczoną z prawego boku. Ryc. 15. D w u r z ę d o w y m ę s k i spencerek czerwony w p r ą ż k i . Monice, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Spencerki letnie podszywano białym grubym płótnem, zimowe barchanem lub flanelą. Rzadziej przeznaczano na podszewkę część starego wełniaka lub zapaski. Spencerki za­ pinano na porcelanowe guziki czubajkowate, lub okrągłe guziki czarne. P ł ó t n i a n k i W czasie badań terenowych wspominano niejednokrotnie o płótniankach, które noszone były jeszcze na początku X X w. przez ludność uboższą i starców. Szyto je z lnianego białego lub farbowanego na modre albo ciemnogranatowe płótno. Białe płótnianki były wierzchnim ubiorem chłopów pańszczyźnianych. Z cienkiej tkaniny szyto płótnianki na święta, z grubej zgrzebnej na codzień i do roboty. Krój ich miał być podobny do kroju sukman; posiadały one w tyle 2—3 fałdy. Starsze płótnianki miały kołnierz stojący, póź­ niejsze leżący, wszystkie posiadały wyłożone klapki. Kieszenie w nich były ukryte a otwory osłonięte podłużnymi kawałkami materiału. Płótnianki były jedno i dwurzędowe. Robocze z guzikami pestkowymi, zwanymi bumbelkami, świąteczne dwurzędowe z rogowymi guzikami czarnymi. W okolicach Sie­ radza jak twierdzi Józef Raj z Charłupi Małej, płótnianki zapinano na czarne pętelki. 23 �S u k m a n y Sukmany nazywano niekiedy kapotami, a gdy już były stare sukmaniskami. Szyto je najczęściej z granatowej lub czarnej przeróbki, rzadziej z kupnego czarnego sukna. W okolicach Petrykoz, Przymiłowa i Dobronia szyto również sukmany z siwego sukna. Długość ich nie zawsze była jednakowa; w drugiej połowie X I X w. sięgały prawie do kostek, a w pierwszych latach X X w. tylko do pół łydek. Były one na ogół obcisłe i do­ pasowane. Poły ich nazywano skrzydełkami. Sukmany składały się z dwóch części, z obcisłego dopasowanego stanu, zwanego sznurówką i luźnej kloszowej spódnicy (ryc. 16 i 17). Stan obejmował jednolity tył zwę­ żający się w kierunku pasa oraz przód dzielący się na dwie połówki, w których w górnej części znajdowały się wywinięte podłużne klapy i kołnierzyk, oraz luźne r ę k a w y ; linie mankietu oznaczano poprzeczną zakładką. Dół sukmany składał się z pięciu części, z których jedna przypadała w formie trapezowatego płatu na środek, pozostałe cztery na boki i przód. W drugim dziesiątku X X w. z jednej i drugiej strony rzęsistej układanki, umieszczano trójkątne klapki lub pojedyncze guziki (ryc. 18). W sukmanach były przeważnie kieszenie boczne, wycinane w materiale. U niektórych kieszenie były podłużne i mieściły się wzdłuż szwów; w innych były kieszenie po­ przeczne. Tak jedne, jak i drugie osłonięte były klapami. Od spodu kieszenie posiadały najczęściej długie lniane woreczki. Niektóre sukmany miały tylko klapki kieszeniowe, ( 24 �a właściwa kieszeń ukryta była od spodu w górnej części stanu. Sukmany rzęsiste były dwu, a rzadziej trzyrzędowe i zapinały się na 4—5 guzików mosiężnych lub kościanych. Do rzadszych należały granatowe lub siwe sukmany zapinane na pętelki. W tych suk­ manach szwy i brzegi obszywano czarną lub niebieską tasiemką. Przednią część sukmany Ryc. 18. I . Sukmana z w y ł o g a m i , Monice, pow. Sieradz. I I . Sukmana z Wiechucic, pow. Sieradz. I I I . Surdut z C h a r ł u p i M a ł e j , pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - część przednia, d ' - d o l n a część przodu, Ie - t y l n y płat, I I , I I I e - k l i n , f - tylna część, f'- dolna część tyłu, g - r ę k a w , h - mankiet, i - k o ł n i e r z , j - k l a p k a przy sfałdowaniu, k - patka. P o d z i a ł k a 1:37. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. podszywano przeważnie barchanem lub kuczbają, pozostałe zaś — zgrzebnym płótnem lub starym wełniakiem. Barchany i kuczbaje podszewkowe były najczęściej w ciemną kratę albo w granatowobiałe lub czerwonobiałe prążki. Sukmana z w y ł o g a m i Sukmanę taką nazywają również kamyzelą lub kaftanem; dziś należy ona do rzadkości (tabl. I). W ubiegłym stuleciu i na pocz. X X w. występowała tylko w dawnych wsiach królewskich w pobliżu Sieradza. Jedyny dostępny jej okaz znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Sukmany z wyłogami robiono z granatowego, modrego, a nawet z jasnoniebieskiego sukna. Były to materiały pochodzenia fabrycznego lub chałupniczego. Sukmana składała 25 �się z dwóch części, z obcisłego stanu i luźnej spódnicy (dł. 75 cm), w pasie częściowo przecinanej. Przód miała jednolity, z niedużym wcięciem i wykładem u góry (ryc. 16 i 17). Sukmana z wyłogami posiadała stojący kołnierz, rękawy proste i zakończone mankie­ tami o szerokości 9 cm. Kieszenie z obu stron były starannie obszyte podłużnym paskiem. Zapinano je na pięć w y p u k ł y c h żelaznych guzików. Na podszewkę przeznaczano naj­ częściej lniane samodziałowe płótno, rzadziej materiał kupny. Sukmany należały do paradnego stroju męskiego. Przednia ich część, plecy, wstawki przykieszeniowe, stojący kołnierz i wyloty rękawów, a nawet dziurki do zapinania gu­ zików, ozdobione były przy pomocy cynobrowego sznureczka wełnianego. Były one ozdobione czerwonym lub amarantowym suknem oraz metalowymi guzikami na mankie­ tach i wyłogach. Surdut Surdut pojawił się w drugiej połowie X I X w. (ryc. 18, III), ale w pierwszych latach X X w. stał się odzieżą odświętną. Szyto go wyłącznie z kupnego czarnego, granatowego lub szaraczkowego sukna. Krój surduta różnił się od kroju sieradzkich sukman. Różnice te dotyczą zwłaszcza tylnej jego części. Przód, kołnierz i rękawy surduta były takie same jak u sukmany. Surduty były dwurzędowe i zapinały się najczęściej na 4 guziki przy pomocy dziurek. Po bokach miały klapki przypominające kieszenie. Podobnie jak sukmany b y ł y podszyte podszewką, na którą przeznaczano barwne barchany lub płócienka. K o ż u c h y Jeszcze do okresu międzywojennego noszono w Sieradzkiem dość powszechnie długie sute kożuchy, które dzielono na tak zwane toluby i dubloki. Pierwsze z nich miały żółtą skórę, a wewnątrz czarne bujne runo. Kożuchy były zaopatrzone w wielkie koł­ nierze a zapinały się na czarne guziki. Drugi rodzaj kożuchów szyto przeważnie z surowej skóry niefarbowanej; miały one wierzch biały, a spód z siwego baranka. Zapinały się na rzemienne pętle i skórzane guzy. Dublotki nie posiadały kołnierza. Kożuchy przepasywano szerokim skórzanym pasem. Pasy Zarówno pasy włóczkowe jak i skórzane należały już w latach 1900 —1914 do wielkiej rzadkości. Włóczkowe pasy wełniane robiono przeważnie w różno­ barwne, rzadziej jednobarwne prążki. Długość ich wahała się od 2—7 m, szero­ kość od 5—7 cm. W parafii Dobroń długie białe pasy wiązano na lewym boku sukmany. W Mnichowie i okolicy Ryc. 19. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki d r u ż b y t. zw. młodzianów. 1. Zasięg u b i o r u sieradz­ kiego pod koniec X I X w . 2. Obecny zasięg w i ę k s z o ś c i charakterystycznych cech ubioru. 3. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. 26 �wyrabiano krótkie modre lub czerwone pasy-nicianki, służące do jednorazowego przepasania. Pasy te (szer. 4—5 cm) były zaopatrzone u jednego końca w metalową sprzączkę, u drugiego zaś w rzemienny trok do za­ pinania. Pasów włóczkowych używano do granatowych sukman. Pasy skórzane dzielono na tzw. trzosy i pasy zwyczajne. Trzosy używane głównie przez bogaczy do odświęt­ nego stroju, wykonywano przeważnie z miękkiej czarnej juchtowej skóry. Z tyłu b y ł y one szersze (15 cm) a z przodu zwężały się do 4 cm. Pasy te posiadały z lewego boku odkrytą portmeję, t j . skórzaną kieszeń z klapką, której półokrągły obwód był wybity drobnymi mosiężnymi gwoź­ dzikami. Podobnie były zdobione troki i sprzączki. Jedna z najstarszych informatorek pochodząca z wsi Klonowej twierdziła, że przy trzosach ,,żegotały złociste kółka umieszczone przy l e w y m boku". Pasy zwyczajne, noszone przeważnie przez ludność niezamożną, robiono ze skóry juchtowej. Szerokość ich dochodziła do 10 cm. Na jednym końcu takiego pasa znaj­ dowała się mosiężna sprzączka jedno lub dwuigłicowa, na drugim jeden lub dwa troki z licznymi dziureczkami do zapinania (ryc. 5). Pas posiadał skórzaną ślówkę, służącą Ryc. 20. a - kośturek dębowy do zakładania troków. z 1895 r. Godynice, pow. Sieradz, Zarówno trzosy, jak i pasy zwyczajne, noszone były b - weselny bat na sarniej nóżce. przy sukmanach i kożuchach. Pasy skórzane czyszczono Ptaszkowice, pow. Ł a s k . Rys. dla połysku pastą. J. Golczyńska. Przy spodniach używano roboczych pasów wąskich, robionych zwykle z białej niewyprawionej skóry. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Sieradzanie od dawna nosili długie włosy, stąd zapewne powstało powiedzenie „koł­ tuny sieradzkie,,. Niektórzy informatorzy twierdzą, że dla w y r ó w n a n i a obcinano włosy pod donice. Mężczyźni rozdzielali włosy po środku na przedział, taką fryzurę nazywano prostką. Młodzież dbająca o swój wygląd, 13" 19« podkręcała przy pomocy grzebienia pukle włosów tak, że po włożeniu czapki, wznosiły się one k u górze. Włosy, które układały się w kędziory nazywano kędziorowatymi, a chłopców którzy je posiadali kędzierzawymi (ryc. 5). V> i ? V V ° \ // Ol V fi *~ l °— i // JO p L• • \ O \ J' \ \> Ryc. 21. Zasięg bata weselnego u ż y w a n e g o przez d r u ż b ó w . 1. Z a s i ę g u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w . 2. Obecny z a s i ę g w i ę k ­ szości charakterystycznych cech ubioru. 3. Za­ sięg bata weselnego. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 / * IB'W 19' CU *o " ^ - ^ CD * i^- 27 �Zwyczaj noszenia włosów na prostką został zarzucony jeszcze przed pierwszą wojną światową; odtąd zaczęto powszechnie obcinać i układać włosy po miejsku. Jeszcze w pierwszych latach X X w. były modne wąsy u mężczyzn zarówno w star­ szym jak i średnim wieku (tabl. I I rys. 22 i 23) . 53 Czapki Czapki luśniowane. Czapki tego typu nazy­ wali Sieradzanie najczęściej siwymi copkami. Noszono je powszechnie w X I X w. na początku X X w. należały już do rzadkości. Czapki te mogły być wysokie o dnie wyższym (ryc. 22), lub nieco niższe o dnie szerokim. Tak jedne jak i drugie kształtem swoim zbliżały się do ściętego stożka. Wysokie czapki luśniowane uważane były za wybitnie sieradzkie . W y ­ mienione okrycie głowy składało się z dwóch części; z właściwej czapki, szytej przeważnie z granatowego lub czarnego sukna, rzadziej z białego lub brunatnego aksamitu oraz z otoku robionego najczęściej z białego lub siwego ba­ ranka lub materiału w ł ó c z k o w e g o . Otok przyszyty w dolnej części do sukna, posiadał z lewej strony przecięcie, które przebiegało czapce. na całej wysokości. Na obu brzegach tego prze­ Ilustro­ cięcia znajdowały się dziurki przy pomocy któ­ rych sznurowano lub wiązano barankowy otok, niebieskiej lub czerwonej, rzadziej różowej (Dobroń) lub 54 53 Ryc. 22. Gospodarz w luśniowane] Wiechucice, pow. Sieradz. Wieś wana, 1910, V I I I , 20. używając do tego najczęściej białej wstążki (Przymiłów). R o g a t y w k i W Sieradzkiem czapki takie określano jako rogatki, rogate, rogówki, rzadziej copki w stery strony świata (Wola Dzierlińska, ryc. 23). Według tradycji ludowej rogatywki jawiły się z końcem X V I I I w. za czasów Tadeusza Kościuszki. Były noszone w popołowie X I X w. Na krótko przed pierwszą wojną światową zostały jednak całkowicie wyparte przez modne wówczas powieciki. Rogatywki składały się z dwóch części: wierzchu szytego najczęściej z modrego sukna, rzadziej czarnego i siwego oraz z otoku robionego z siwego lub czarnego baranka o dość długiej wełnie. Pierwsza część dzieliła się na cztery trójkątne kawałki zwane kwaterkami. Po ich złączeniu powstawały krzyżujące się szwy, które w okolicach Widawy obszywano białą lub czerwoną tasiemką. Rogatki sieradzkie miały dynko płaskie, a rogi usztywnione i z lekka wzniesione k u górze. Były one pozbawione daszków. Pod koniec X I X w. pojawiły się okolicach Przymiłowa rogatywki sukienne bez baranka, u których w tylnej części otoka umieszczone były kolorowe tasiemki, dwie czerwone i jedna biała. Rogatywki przeznaczone na zimę pikowano watą lub pakułami oraz podszywano. Rogate czapeczki chłopięce robiono z granatowego sukienka, (ryc. 49 IVa). Krzyżujące się szwy w dnie dziecięcej czapeczki obszywano różową lub niebieską tasiemką. Dość często pośrodku tego dna umieszczano pomponiki z różnobarwnej włóczki wełnianej. Dla dzieci przeznaczano również czapeczki tzw. kwaterkowe składające się z czterech 28 �jednakowych części (ryc. 51). z kolorowego perkalu lub a podszywano samodziałowym Wierzch czapeczki ozdabiano kami z barwnej włóczki. Szyto je barchanu płótnem. pomponi­ K a s z k i e t y Pierwsze wzmianki o granatowych kaszkietach znajdujemy w listach goń­ czych z pierwszej połowy X I X w. Wzmianki te są jednak lakoniczne. Jak wynika z relacji naszych informatorów kaszkiety zwane powiecikami albo powiatówkami zaczęły się rozpowszechniać dopiero w pierwszych latach X X w. (tabl. I). Wierzch takiej czapki robiono z granatowego, rzadziej czarnego sukna a spód z płócienka o ciemnej barwie, daszek rydelek oraz lampas oblamka z czarnej masy lakierowanej lub skóry. Powieciki składały się z szerokiego dna Ryc. 23. Gospodarz w granatowej rogatywce. wyniesionego w przedniej części k u górze, M n i c h ó w , pow. Sieradz. Fot. W . Boretti, K a ­ z otoku wysokiego (4—5 cm) zaopatrzo­ lisz, 1909 r. nego w zakładki — zaszewki i niewiel­ kiego daszka. Całość kaszkietu usztywniano tekturą. M a c i e j ó w k i Maciejówki pojawiły się i rozpowszechniły w okresie międzywojennym. Dotąd jeszcze noszą je w wielu wsiach (ryc. 2, 8, 9, 24). Są one robione z granatowego marenga. Posiadają wierzch zaokrąglony i z lekka wystający ponad otok. Daszki i lampasy przy nich są przeważnie z masy. Czapki barankowe zwane kurzojkami, kurzojkowatymi lub okrągłymi, noszone były jeszcze w X I X w. Robiono je ze skórki baraniej, króliczej lub z czarnej włóczki. Bogatsi gospodarze sprawiali so­ bie baranice karakułowe. Czapki baran­ kowe podbijano watą, pakułami, wełną, a niekiedy skórką jagnięcą lub baranią. Ponadto wszywano do środka podszewkę barchanową lub płócienną. Duchenki t j . czapeczki przeznaczone dla zmarłych mężczyzn szyto jeszcze na początku X X w. z białego lnianego płótna. Ryc. 24. Granatowy kaszkiet modny jeszcze w pierwszych latach X X w . Charlupia Mała, pow. Sieradz. Rys. J. G o l c z y ń s k a . . , , . , . . . . W niektórych wsiach wiązano duchenkę niebieską wstążeczką (ryc. 49 II). Kapelusze Starsi mężczyźni noszą dotąd jeszcze w porze letniej słomiane kapelusze. Robią je z plotek zębatych, t j . z czterech rozpłaszczonych r ó w n y c h słomek, przeważnie ucinanych 29 �na pniu zboża. Z plotek tych szyją najpierw mocnymi lnianymi nićmi dno kapelusza, potem otok, a w k o ń c u rondo. Sieradzanie wyróżniają w kapeluszu trzy zasadnicze części: krymką (dno), krągiełko (otok) i pióro czyli zasłonką (rondo). Słomiane kapelusze przeznaczone na święta posiadały wzdłuż otoku najczęściej taśmą t j . czarną lub granatową, rzadziej zieloną lub czerwoną wstążkę. Kapelusze przezna­ czone do pracy i na codzień nie posiadały tych ozdób, lecz miały zwyczajne troki płotki z ciem­ nego materiału. Rondo kapelu­ sza w czasie noszenia lekko wyginano k u górze. Borowiacy (Borusowie) mieszkający w oko­ licach Klonowej i Godynic stro­ i l i swoje kapelusze piórami kraski lub żołny. Już w pierwszej połowie X I X w. chłopi w Sieradzkiem nosili czarne kapelusze o kulistej główce i szerokim rondzie. Na przełomie X I X i X X w. stają się modne kapelusze filcowe czarne 0 niskiej główce i niewielkim rondzie oraz kapelusze ryżowe. Zarówno pierwsze jak 1 drugie były w dolnej części otoku przepasane czarną wstążką (szer. ok. 3 cm). W czasie noszenia filcowego kapelusza podwijano przy nim brzegi ronda z lekka k u górze. O b u w i e Najstarsze buty miały przyszwy i cholewy jednolite; nazywano je ordynaryjnymi. Buty te przetrwały do końca pierwszej wojny światowej. Wierzchy ich robiono z czarnej skóry juchtowej, futrówkę zaś irchową. Cholewy sięgające kolan zszywano dratwą w tyle. Nad obcasami posiadały one tzw. huncwoty w formie niewielkiego trójkąta skórzanego, przymocowanego przy pomocy drewnianych szpileczek do pinagi. Według informatorów huncwoty ułatwiały zdejmowanie butów. Buty pasowe, które noszono obok ordynaryjnych, miały cholewę oddzieloną od przy­ szwy i robione były na zamówienie. Posiadały one również w tylnej części nad obca­ sami huncwoty. W drugiej połowie X I X wieku były modne buty karbowane, noszone przeważnie przez bogatych gospodarzy. Posiadały one miękkie cholewy juchtowe oddzielone od przyszwy zrobionej ze skóry hamburskiej. Cholewy te w górnej części usztywniano irchową wyklejką czyli wykliką, w dolnej natomiast układano sześcio lub ośmiokantowe karby, tworząc z nich kilkurzędową h a r m o n i ę ; przed sfałdowaniem dolną część cholewy moczono przez dłuższy czas w wodzie, po czym wypełniano ją słomą i obwiązywano sznurkiem w t y m miejscu, gdzie miały być wgłębienia. Cholewy były zaopatrzone w rze­ mienne uszy, które ułatwiały wciąganie ich. Dla większej elegancji w górnej ich części robiono dratwą stebnówkę. W butach karbowanych na usztywnionej pinadze znajdował się również huncwot skórzany przytwierdzony przy pomocy trzech błyszczących gwoź­ dzików. Obcasy podbijano mosiężnymi podkówkami. W okresie międzywojennym pojawiły się buty o fasonie miejskim. W tym czasie upowszechniły się również czarne sznurowane buciki. Przy pracy, zwłaszcza jesienią i zimą, mężczyźni najchętniej noszą trepy, które przy­ jęły się dopiero w okresie pierwszej wojny światowej. Najczęściej noszą trepy o przy30 �szwie skórzanej, rzadziej natomiast całkowicie drewniane, zwane drewniokami, pioruna­ mi lub kocimi jamami (Podule). Podeszwy u trepów względnie całe trepy najczęściej robią olchowe, rzadziej osikowe lub wierzbowe. Skórę do drewnianej podeszwy przy­ twierdzają drucianymi haczykami lub gwoździkami. A b y spody trepów nie darły się i nie przyjmowały śniegu, podbijają je na zimę knaflami t j . starą zelówką lub kawał­ kiem gumy. Drewniaki są ciężkie i łatwo łupliwe, gdyż wnętrze ich jest dłubane. Mają one na samym czubku wypukłość, którą nazywają kurzojem. Obuwie na zimę nacierano sadłem lub tranem, aby je zabezpieczyć przed wilgocią. Buty zwłaszcza przeznaczone na niedzielę czyszczono specjalną pastą lub smarowidłem spreparowanym sposobem domowym z sadzy i mleka. Uważano, że cholewy u butów muszą błyszczeć jak lustro. Dla większej wygody wkładano do środka wiechcie z żytniej słomy. W końcu X I X w. tak pończochy jak i skarpetki były jeszcze dość dużą rzad­ kością ; mężczyźni nosili prawie wyłącznie onucze, które robili zimą z wełnianych szmat, latem zaś z płóciennych płatów. D o d a t k i do s t r o j u m ę s k i e g o Drużbowie stroili na uroczystości weselne czapki w sztuczne kwiaty i błyskotki (tabl. I). Przystrój ten nazywali wińcem (Klonowa i okolice), bukietem (Brąszewice) albo poprostu kwiotkiem. U nasady wieńca przymocowana była czerwona lub biała wstążka związana na kokardę, której końce luźno opadały na ramię. Wieniec przytwierdzano najczęściej z prawej lub lewej strony czapki, rzadziej nad daszkiem (Bogumiłów). Prócz wieńca młodzianowie nosili przy boku białą lub czerwoną wstęgę, sięgającą nieraz do kolan. W górnej części tej wstęgi widniał często mały bukiecik, złożony ze sztucznych kwiatków i szklanych barwnych paciorysżków. Również starosta weselny i pan młody miał przy boku białą wstążkę, przypinaną u pierwszego przy prawym, u drugiego przy lewym boku. Przy wstążce starosty znajdowała się przeważnie gałązka m i r t y lub barwinku, przy wstążce młodego gałązka rozmarynu lub ruty. W e s e l n e c h u s t k i . O. Kolberg podaje, że w 1851 r. w okolicach Zduńskiej Woli i Widawy młodzianowie zakładali chustkę przez r a m i ę . Zwyczaj ten przetrwał w Sie­ radzkiem prawie do końca X I X w. Informatorzy twierdzą, że do tego celu służyły chustki ponsówki (okolice Sieradza) lub chustki białe (Wodzierady, Małyń, pow. łaski). Jeden z najstarszych gospodarzy z Monie opowiadał, że w 1895 r. na weselu miał na piersiach i plecach skrzyżowane dwie czerwone chustki a na prawym boku przypiętą trzecią, białą chusteczkę. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę białe chustki batystowe zawieszane jednym końcem na piersiach, drugim przy­ twierdzane u lewej kieszeni (tabl. I). Chustki weselne kwadratowe lub trójkątne były duże i mniejsze ( 3 5 35 cm) a dla ozdoby przywiązywane do sarniej nóżki u bata. Oba Ryc. 26. Oszyweczka u fartucha ozdobiona rodzaje były przez dziewczęta haftowane stebnówką. Zapusta Mała, pow. Sieradz, i po brzegach dziergane barwną włóczką - - Golczynska, 1955 r . lub obszywane koronką w kolorze różowym czy niebieskim. Niekiedy w rogu chustki wyszywano monogram chłopca. W południowej części powiatu sieradzkiego i łaskiego chustki młodzianów były obszywane b a r w n ą naj­ częściej czerwoną, niebieską lub zieloną tasiemką. 3 6 x R y s J Jeszcze w okresie międzywojennym używano batów w czasie zapraszania gości na wesele i jazdy państwa młodych do ślubu (tabl. I). Baty te nazywano biczami (Sieradz), pizdrutami (Grzymaczew), knutami (Małyń), harapami (Pudłówek). Składały się one z b i 31 �czyska i bicza. Dla większej wygody i parady biczysko z sarniej nóżki obszywano w górnej części materiałem, a następnie zaopatrywano w rzemienną pętlę, służącą do trzymania (ryc. 20b). L a s k i . Laski drewniane nazywano kośturkami, maćkami, a niekiedy kijoskami; rączki zwano korzystką lub kulką. Robiono je najczęściej z jałowca lub z dębiny. Ucięty wiosną materiał na laskę był korowany i gładzony, poczem dla łatwiejszego uformowania rączki zanurzano go w gorącej wodzie. Aby laska nie pękała nabijano ją żelaznymi lub mo­ siężnymi skuwkami (ryc. 20). T a b a k i e r k i . Według informatorów tabakierki wyszły z użycia na początku X X w. Były one z miękkiego wieprzowego pęcherza, lub z krowiego rogu. Pierwsze nazywano bachorzynami; miały one kształt woreczka, którego górną część wiązano przy pomocy lnianego sznurka. Tabakierka rogowa przypominała beczułkowatę pudełko, w którym dno i wieczko było z cienkiej deseczki brzozowej. Wieczko zaopatrywano w rzemienny uchwyt do otwierania. R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór kobiecy przeznaczony do pracy, był mniej staranny i naj­ częściej bez ozdób (ryc. 27). Składał się on przeważnie z koszuli, spódnicy lub wełniaka, zgrzebnego fartucha, płóciennej chustki i pantofli lub trepów. Kobiety chodziły zwykle latem boso, a niemowlęta nosiły w zgrzebnych prześcieradłach lub obrusie. Dziewczęta więcej dbały o swój ubiór, zakładały do pracy czystą i niełataną odzież, a te, które chciały się przypodobać chłopcom chodziły w pole w ubiorze świątecznym i tam przebierały się w mniej kosztowny przyodziewek. • Strój świąteczny. Zarówno ko­ biety jak i dziewczęta ubierały się latem w odzież szytą z cienkich i lżejszych ma­ teriałów, przeważnie pochodzenia chałup­ niczego lub fabrycznego. Nosiły lniane koszule z kryzką, spódnice ze stanikiem, fartuchy, pończochy, trzewiki lub pantofle, różnego rodzaju chustki i paciorki. Kobiety nosiły czepce wiązane jedwabki, a dziew­ częta długie warkocze, ozdobione prze­ ważnie kwiecistą wstążką. O k r y w a ł y się nie­ kiedy chustką latówką lub turecką (ryc. 45). W rozległej parafii małyńskiej, leżącej w dorzeczu Neru, kobiety na przełomie X I X i X X w. paradowały w niedziele w słomianych brązowych lub czarnych kapeluszach przystrojonych w otoku bar­ w n ą wstążką i kwiatami. Chusteczki do nosa, obszyte koronką zakładały kobiety z prawej strony fartucha lub niosły je zwinięte w ręku. Ryc. 27. 32 L e t n i ubiór roboczy. K o ś c i e r z y n , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. �Dziewczęta ubierały najchętniej w święta białe albo zielone pończochy a do boku przypinały kwiaty. W Ni emirowie i okolicy starsze niewiasty wtykały we włosy drobne gałązki barwinku. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. letnia odzież świąteczna dzieci była bardzo pry­ mitywna, składała się z długiej płóciennej koszuli przepasanej białym trokiem. Tylko zamożniejsi rodzice ubierali swoje dzieci w sukienki (katanki), fartuszki, czapeczki i trzewiki (ryc. 7). Podstawą świątecznego stroju zimowego kobiet i dziewcząt były wełniaki, kaftany, zapaski do pasa i odziewu, wełniane chustki i chusty (tabl. I i I I ryc. 6 i 56). Zamożniejsze kobiety nosiły zimą długie węgierki, szuby watowane, mamelki, czarne tureckie szale oraz chusty wyzłacane o szerokich prążkach, dziewczęta zaś barwne włócz­ kowe zarękawki. W pogodniejsze i cieplejsze niedziele zimowe Sieradzanki ubierały się w kopki, c z e p c e - r ą b k i , na które zakładały marynusowe chustki. Młode mężatki i dziew- Ryc. 28. M ł o d a m ę ż a t k a w szerokiej kopce t i u l o w e j . Sieradzkie. Reprodukcja z p o c z t ó w k i Piekarskiego, 1911 r. częta chodziły zimą w grubych fabrycznych chustach lub samodziałowych obrusach. Za­ równo chusty jak i obrusy zarzucały na głowę, plecy i piersi, kryjąc w ten sposób także i ręce. Podobnie ubierano małe dziewczynki (ryc. 9). Nieodzownym uzupełnieniem świątecznego stroju kobiet i dziewcząt były korale, bursztyny, perełki, siekanki i szklane pacioryszki w rozmaitych kolorach. Przy dawnym tradycyjnym stroju noszono wyłącznie bursztyny, korale i perełki. W okresie między­ wojennym rozpowszechniły się siekanki i pacioryszki (ryc. 44). S t r ó j w e s e l n y . Panna młoda szła do ślubu najchętniej w białym, kremowym, sele­ dynowym lub niebieskim stroju, (tabl. I ) . Ubrana była w koszulę o szerokich rękawach, spódnicę obszytą u dołu czarną aksamitką, fartuch wełniany lub batystowy, trzewiki sznurowane czarną lub czerwoną tasiemką, białe bawełnicowe pończochy z niebieskimi podwiązkami, za którymi nierzadko znajdowały się gałązki lnu. Zimą młoducha wkładała kaftan lub węgierkę jedwabną lub marynusową chustkę zarzuconą rogiem na plecy i sznury korali i bursztynów lub perełek. Zasadniczą i najstarszą ozdobą panny młodej były wstążki i korona zakładane na głowę a dość często pożyczane na wsi lub we dworze. Upinaniem wstążek zajmowała się 5 7 3 Strój sieradzki 33 �swaszka z druhnami (ryc. 52). Na welon, który pojawił się w drugiej połowie X I X w., zakładano mirtowy wianek. Wdowy szły do ślubu w tzw. falbance wyglądającej spod barwnej marynuski. W czasie oczepin młodożeniec wyjmował „na szczęście" z korony lub welonu panny młodej trzy szpilki, poczym swaszka uwalniała jej głowę z obrzędowego stroju. Swaszka, zwana również swachą, idąc na we­ sele zakładała najczęściej kopką, którą przepasy­ wała zieloną wstążką, a do prawego boku przy­ pinała szeroką czerwoną wstęgę, różę lub karafijoł. Rzadziej natomiast do ułożonych nad czołem war­ koczy wiązała w kokardkę czerwoną wstążkę. W dawnych weselach sieradzkich brały udział przeważnie cztery druhny. W okolicach Sieradza i Widawy najczęściej miały one na głowie stroik z barwnych wstążek i nieduży wieniec ze sztucz­ nych kwiatów i błyskotek, rzadziej same wstążki lub pojedyncze kwiaty w kolorze białym. Niekiedy stroiły głowę różanym wiankiem. W okolicach Pabianic druhny zakładały białą opaskę i wtykały we włosy astry, niekiedy przyczepiały w tyle białą kokardę, od której spuszczały luźno końce wstążek. We wsiach, w których mieszkała ludność zwana Borusami, druhny przypinały na lewym boku kilka gałązek mirty i białą kokardę. W czasie weselnych uroczystości prawie każda druhna trzy­ mała w ręku chusteczkę ozdobioną k o r o n k ą lub czerwonym haftem. Jeszcze w X I X w. zmarłe kobiety chowano w specjalnie na ten cel uszytej lnianej białej odzieży pozbawionej węzłów (ryc. 30 II). Składała Ryc. 29. Kobieta w naramiennej zapasce się ona z długiej śmiertelnej koszuli zwanej zgłem, zwanej fartuszka. Zakrzewki, pow. Ł a s k . szytych pończoch i dwóch chustek, z których jedna Fot. K . Wecel, 1955 r. służyła do wiązania głowy, druga zwana niekiedy toktuską (Brąszewice) okrywała ramiona. Obecnie ubierają je tak, jak chodziły za życia, a więc w kopkę, spódnicę, fartuszek, pończochy i pantofelki. Strój do pochówku może być w kolorze białym, czarnym, nie­ bieskim lub wiśniowym. Około 1925 r. zaczęto po staremu głowy zmarłych kobiet okry­ wać chustą. Panny ubierano do trumny nieco inaczej. Rozpuszczano i m włosy a na głowę wkładano w X I X w. stroitko z ciemnych wstążek, a w X X w. zakładano welon z m i r ­ towym wianuszkiem. W czasie żałoby noszą fioletowe kaftany, ciemne spódnice oraz czarne chustki i fartuchy. R o z d z i a ł SZCZEGÓŁOWY VII OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule Świąteczne koszule kobiece były kroju p o n c h o lub p r z y r a m k o w e a szyto je z lnianego cienkiego płótna, podobnie jak koszule męskie. Koszule te posiadały przy kołnierzyku, mankietach i przyramkach starannie ułożone zmarszczki zbirki, których ilość 34 �dochodziła niekiedy do stu. Aby zbirki jak najlepiej leżały przyszywano je raz lub dwa razy białą lnianą nitką. Brzegi kołnierzyka i mankietów obrzucano koronką obszytkiem, obróbką (Klonowa). Niekiedy obszytko przy mankietach tworzyło dość szeroką falbankę. Przyramki i mankiety u wielu koszul świątecznych były ozdobione skromnym haftem. Krój koszul roboczych składał się z dwóch zasadniczych części, górnej i dolnej. Górną część zwano ciołkiem, dolną podołkiem. Ciałko szyto przeważnie z cienkiego płótna, podołek ze zgrzebnego. Górna część obejmowała przód, tył, rękawy z ćwikiem i mankietami, Ryc. 30. I . Koszula p r z y r a m k o w a z n a d o ł k i e m . Brodnica, pow. Sieradz. I I . Zgło (koszula ś m i e r t e l n a z końca X I X w. Monice, pow. Sieradz. A - przód, B - t y l , C - części k r o j u : d - g ó r n e p ł a t y ciałka (I), d ( I I ) - przednia część zgła, d ' - t y l n a część zgła, (II), d'(I) - t y l n a część ciałka (plecy), e - części n a d o ł k a f - r ę k a w , g - mankiet, h - koronka przyszyta do mankietu tzw. obszytko, i - ćwikieł, j - p r z y r a m k i k - k o ł n i e r z y k , 1 - obszytko k o ł n i e r z y k a . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski. przyramki oraz niewielki stojący kołnierzyk, na który najczęściej nakładano dość szeroką kryzkę. Na przodzie miały one długi obrębiony przyporek, który zapinał się pod szyją na jeden guziczek. W X I X w. i na początku X X w. koszule robocze najczęściej wiązano pod szyją b a r w n ą tasiemką lub troczkiem. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. dla zmarłych kobiet szyto śmiertelne długie koszule, które nazywano zgłami. Szyto je podobnie jak męskie. W e ł n i a k i Wełniaki na staniku nazywają w Sieradzkiem najczęściej słonikami rzadziej wełniokami. Wyróżniają w nich spódnicę i sznurówką. Spódnicę robiono z przeróbki t j . m a t e r i a ł ó w prążkowych, o tle czerwonym (cynobrowym), rzadziej zielonym, buraczkowym lub fiole­ towym (tabl. II). W najstarszych dziewiętnastowiecznych materiałach wełniakowych, w których prze­ ważało tło czerwone, p r ą ż k i występowały pojedynczo. Były one bardzo wąskie (dwu lub trzynitne) i powtarzały się, tworząc razem z tłem szeroki raport. W tkaninach tych prążki były najczęściej granatowe, fiołkowe, zielone i czarne. W ciągu ostatnich pięć­ dziesięciu lat zaszły dość znaczne zmiany, zjawiły się nowe zestawienia kolorystyczne, stały się modne prążki zespołowe w układzie symetrycznym, ożywione niekiedy b a r w n ą 3* 35 �przewłoczką. Tło zaś w tkaninie wełniakowej zostało znacznie zwężone. W tym czasie wprowadzono również nowe barwy, między i n n y m i żółtą, różową i białą. W okresie międzywojennym pojawiały się wełniaki tak zwane łowicoki albo łowickie, o szerokich pasach na czerwonym lub zielonym tle (ryc. 55). Materiały na te wełniaki robione były przeważnie na warsztatach klasztornych SS. Urszulanek w Sieradzu. Na spódnice używano również tkanin samodziałowych jednobarwnych, czerwonych, fioletowych lub buraczkowych czyli brązowych. Spódnice fioletowe jako żałobne noszono w czasie postu i ceremonii pogrzebowych . Spódnice wełniaków robiono z jednego płatu (dł. 3-4 m, szer. 30-92 cm). Układano je w fałdy, których liczba sięgała do 50 i więcej (ryc. 31 i 32). Były to spódnice jałdziste. Miały one najczęściej u dołu podszytą listwę (5-8 cm). Dolny brzeg był najczęściej ob­ szyty sznureczkiem lub czarną szczoteczką. Spódnice z jednokolorowej samodziałowej tkaniny, układane w drobne fałdy zaprasowane u dołu w szeroką falbankę noszone w pierwszych latach X X w. przetrwały dotąd jeszcze w Ldzaniu i okolicy. Na spódnice te przeznaczają 5 m dobrze ubitego materiału. Spódnicy na przodzie nie zszywają lecz zapinają na zatrzaski na całej jej długości. U dołu zapięcia umieszczają w dwóch rzędach białe guziczki a od spodu wiążą spódnicę w pasie przy pomocy sznurka. Dość często spódnice wełniakowe posiadają w dolnej części jedną lub dwie czarne aksamitki (ryc. 33). Sznurówki występujące przy opisywanych spódnicach były robione z tego samego m a t e r i a ł u co i spódnica albo z materiału kupnego, przeważnie wełnianego w kolorze zielonym, niebieskim, czarnym lub czerwonym. Sznurówki podszywano podszewką z płótna 58 Ryc. 31, 32. Czerwony w e ł n i a k z f a l b a n k ą z 1920— 1939 r. Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, nr. i n w . 1617. Fot. K . Wecel, 1957 r. 36 �lnianego własnej roboty. Krój ich składał się z trzech części, tyłu i dwóch przodów. Sznurówki miały dość duży wykrój pod szyją. Dziewiętnastowieczne sznurówki były dopasowane. W okresie międzywojennym stały się modne sznurówki o plecach zupełnie gładkich i luźnych Niekiedy obszywano sznurówki po brzegach kolorową tasiemką lub sznurkiem. S u k i e n k i Wśród wierzchniej odzieży kobiecej najbardziej rozpowszechnione są sukienki ze stani­ kami, które nazywają stónikami. Są one robione z fabrycznych barwnych, wzorzystych materiałów, najczęściej z kretonów i wełny. Przed 1914 r. szyto je z tzw. marynusu lub kaszmiru. Sukienki kaszmirowe dość często nazywano kaźmierówkami. Sukienki składają się ze stanu zwanego sznurówką oraz z dołu zwanego spódnicą (ryc. 34). Dawne sznurówki posiadały tylną część zwężoną k u dołowi i przeciętą na plecach łukowato, sznurówki współczesne nie posiadają tego przecięcia, lecz na jego miejscu znajdują się specjalne zaszewki, w które niekiedy wkładają sznureczek, aby go uwypuklić i usztywnić. Przy niektórych sznurówkach daje się zauważyć w przedniej ich części przy samej spódnicy podłużne wstawki, które swoim wyglądem przypominają część szerokiego pasa. Są one z tego samego materiału co całość opisanej odzieży. Sznurówki wbrew swojej nazwie, nie są na przodzie sznurowane tasiemką, lecz zapi­ nane na barwne, najczęściej wypukłe guziczki. Dół sukienki szyją z 4 - 5 brytów (3,5-4 m szer., 0,70 - 0,85 m dł.). Materiał ten układają w fałdy, z których tylne są szersze, boczne węższe. Część przednia spódnicy, na szerokości około 25 cm, jest zupełnie gładka. Ryc. 33. W e ł n i a k zwany stanikiem w d o i nej części ozdobiony a k s a m i t k ą i z a k ł a d k a m i . Woźniki, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955. Ryc. 34. Sukienka zwana stanikiem marszczona w tzw. w o d ę . M ę k a , pow. Sieradz, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 2915. Fot. K . Wecel, 1957. 37 �Dawniejsze spódnice były układane w drobniejsze fałdy. Miały one również szersze gładkie przody, długi rozpór i obszyte były u dołu płócienną listwą i czarnym sznureczkiem lub szczoteczką. Spódnice zwane obracajkami robią z jedwabiu, popeliny, płótna lub materiałów samo­ działowych w prążki. Obracajki płócienne lub kretonowe stanowią letnią odzież roboczą. i i i i i i ! I I I I I I I I II i l II a I 1 I I I I I I I I TT M M M M I TT M I I M I I I i I l I i I i l | | l i i i i l i i i i i i i i I l i i i l I i i i i ii i i i i M i I i i i i i M M i i i i i l i i l i i i i i i ii TT TT i I i i I i i i 1 i i i i i i • i i i ! i l ' 1 I i i I i i l l l I i i i i , ' i ' ' 1 i i i i i i TT I I a a Ryc. 35. K r ó j sukienki zwanej słonikiem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. S p ó d n i c a : a - b r y t y ; s z n u r ó w k a (część górna), b - część ś r o d k o w a pleców, c - części boczne, d - część g ó r n a pod p a c h ą , e - część dolna przypadająca""na bok i p r z ó d , g - f - części przodu u k ł a d a n e w w o d ę , h - p r z y r a m e k . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. Kaftany, w ę g i e r k i Jeszcze przed pierwszą wojną światową niemowlęta i dzieci ubierano w sukieneczki, k t ó r e nazywano katankami. Na zimę szyto je z barwnej flaneli lub barchanu, a na lato z kretonu. Katanki składały się ze staniczka czyli kar oczka zapinanego w tyle na guziczki oraz z długiej i dość szerokiej spódniczki, często ozdobionej w dolnej części czarną aksamitką. Ryc. 36. K a f t a n y kobiece. I . Kaftan zwany szacek, pow. Sieradz. I I . Kaftan z ogonem, Chartupia Mała. I I I . K a f t a n zwany mamelką, Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C , - c z ę ś c i k r o j u . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Golczyńska, 1957 r. 38 �W latach międzywojennych w Niemirowie i okolicy strojono dzieci w sukieneczki chłopki, u których staniczki były sznurowane niebieską lub c z e r w o n ą tasiemką. Kaftan uchodzi w opinii informatorów za najstarszą część odzieży. Nosi on najczęściej miano kaftana z ogonem, rzadziej natomiast kusanki (Kurów pow. łaski). Szyto je prze­ ważnie z jednokolorowych samodziałów l n i a n o - w e ł n i a n y c h lub towarów fabrycznych, najchętniej z tkaniny czerwonej, buraczkowej, ciemnozielonej l u b granatowej. Niekiedy tylko przeznaczano na kaftany materiały prążkowe. Krój ich był bardzo prosty i podobny do męskich spencerów gdyż składał się E C Z Y C K I z pięciu zasadniczych części, z których jedna przypadała na tył, dwie na przód, pozostała na rękawy (ryc. 36). Kaftany były dość obcisłe i sięgały do pasa. Ich tylna część była lekko zaokrąglona i nieco dłuższa niż przednia. Nie po­ siadały one dekoltu ani też kołnierzyka, a wykrój pod szyją b y ł wykończony oszewką szerokości 1 cm. Kaftany te podszywano samodziałowym płótnem, kraciastą flanelą, a niekiedy starym wełniakiem lub zapaską. Zapinano je przy pomocy pętelek i guziczków, któ­ rych liczba dochodziła do 6. Guziczki u b i układano przeważnie w dwa rzędy. Dół, r ę k a w y i przód kaftana ozdabiano Ryc. 37. Zasięg sieradzkiego czepka - kopki i kaftana granatową lub czarną aksamitką (ryc. 40). zwanego mamelką z p o c z ą t k u X X w . 1. Z a s i ę g u b i o r u ZASIĘG SIERADZKIEGO CZEPKA KOPKI I KAfTAHA ZWANEGO HAMELKA Z POCZĄTKIEM XXw sieradzkiego w X I X w . 2. Obecny zasięg większości Na przełomie X I X i X X w. strojem charakterystycznych cech. 3. Zasięg czepka i mamelki. świątecznym zamożniejszych kobiet był Bys. K . W o ź n i ń s k a , 1959 r. kaftan, zwany mamelką lub kaftanem z peleryną. W okresie międzywojennym wyszedł zupełnie z użycia. Szyto go z czarnego lub granatowego sukienka. Krój jego b y ł bardziej skomplikowany, gdyż składał się aż z 15 części. Po zszyciu tych części tworzył się u góry szeroki sfałdowany kołnierz zwany często peleryną, a u dołu długa i szeroka baskina ułożona w fałdy (ryc. 38 i 39). Mamelkę podszywano płócienną, bawełnianą, rzadziej wełnianą podszewką, gładką lub w białoczerwone paseczki. Najgorszy gatunek podszewki przeznaczano na plecy i rękawy. Ryc. 38 i 39. Kaftan zwany mamelką Monice, pow. Sieradz. noszony przez z a m o ż n i e j s z e kobiety. Fot. K . Wecel, 1957 r. 39 �Podszewką dawano również pod baskinę. Nie było jej natomiast zupełnie pod peleryną. Mamelki zapinano na guziki w dwóch rzędach. Guziki te były różne, a więc, drobne mosiężne o spodzie cynkowym, szklane czubajkowate białe lub żółte oraz kościane czarne. Kaftan zwany szackiem zjawił się w Sieradzkiem już w pierwszych latach X X w . Szyto go z granatowego lub czarnego kretonu. Przód jego po jednej i drugiej stronie ozdabiano aksamitką i licznymi zakład­ kami. Krój tego kaftana składał się z siedmiu części; jedna część przypadała na plecy, dwie na przód, reszta na r ę k a w y . Mankiety przy rękawach posiadały górny brzeg ząbkowany. Kaftany te jak wskazuje przytoczona rycina, pozbawione są kołnie­ rza. Zapinają się na czarne guziki (ryc. 36). Węgierki wychodziły z użycia już na początku bieżącego stulecia. Nosiły je zimą zamożniejsze kobiety. Węgierki były pod­ bite kożuchem, wełną lub watą. Pokry­ wano je granatowym, czarnym, lub ciemno­ zielonym suknem. Kołnierz, brzegi przy zapięciu i skośne kieszenie, a niekiedy i mankiety robione były z białego lub Ryc. 40. K o b i e c y kaftan z ogonem. szarego wyprawionego baranka. Z b o r ó w , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. Krój węgierki można odtworzyć na podstawie ilustracji; przód jej składał się z dwóch jednolitych części, tył zaś był przecięty w pasie i obejmował plecy gładkie lub wcięte łukowato oraz dół ułożony w dwie i więcej fałd. Niektóre typy węgierek miały tył jednolity. Sięgały one prawie do kostek i zapinały się na haftki i metalowe w y p u k ł e guziki lub kołeczki. Ilość pętelek i guzików nie zawsze była jednakowa; przy jednym na przykład było 6 pętelek i tyleż guzików, przy innym 8 pętelek i tyleż guzików. Guziki były uszeregowane w dwa rzędy. Na szwach znajdujących się na plecach i częściowo w pasie, jak też na brzegach r ę ­ kawów pozbawionych baranka, naszywano dla ozdoby jasnogranatowy sznureczek lub plotkę. F a r t u c h y i zapaski Fartuchy samodziałowe, zwane niekiedy przypaską (Bobrowniki), noszone były od niepamiętnych czasów, a używane tak do pracy, jak i na święta (ryc. 41). Fartuchy przeznaczone do roboty szyto ze zgrzebnego płótna, inne z czerwonej przeróbki, w której Ryc. 41. Czerwony fartuch. występowały pojedyncze prążki. W X X w. Woźniki, pow. Sieradz. Muzeum Archeolo­ pod wpływem mody tkaniny na fartuchy giczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 4183 Fot. K . Wecel, 1957 r. ulegają zmianom; zjawiają się wielobarwne prążki ożywione przewłóczką. Obok dawnego czerwonego tła, występuje niekiedy tło granatowe, siwe lub zielone. Na fartuch do pasa używano najczęściej materiału o wymiarach 162 X 80 cm. Materiał ten w szerszej jego części układano w fałdki, do k t ó r y c h przyszywano oszewkę. Oszewkę 40 �robiono zwykle z tego samego materiału co płat fartuchowy, rzadziej zaś z kupnej tasiemki. Aby fałdki należycie trzymały się w czasie noszenia, stebnowano je w górnej części przy pomocy barwnych nici. Niekiedy również stebnówką obrzucano oszewkę. Brzegi fartucha zarówno u dołu, jak i częściowo z boku, obszywano tasiemką krympą zieloną, różową lub czarną. Fartuch wiązano w pasie przy pomocy różnobarwnych tasie­ mek, umocowanych po końcach oszewek (ryc. 26). Fartuchy do odziewu robiono z lnianowełnianej tkaniny zwanej przeróbką. W X I X w. przeróbki miały na czerwo­ nym (cynobrowym) tle poje­ dyncze wąskie, dwu lub trzynitne prążki, najczęściej czar­ ne, fiołkowe, zielone, grana­ towe. Na początku X X w. w przeróbce fartuchowej zja­ wiają się prążki zespołowe, które tworzą tzw. modę. W okresie międzywojennym mody w tego rodzaju tkaninie rozszerzają się i wzbogacają 0 nowe barwy i układy (tabl. II). Do przewłoczki używa się już wtedy wełny zielonej, różowej, granatowej, białej lub innej. Czerwone tkaniny fartuchowe, używane w t y m czasie w Zakrzewkach 1 okolicy, posiadały różno•iodne raporty, u których jed­ nobarwne niebieskie lub zie­ lone prążki skupiały się sy­ metrycznie przy dwunitnych prążkach czerwonych lub wiś­ niowych. W tkaninie tej zaz­ naczają się również wąziut­ kie trzynitne prążki białego jedwabiu. Przeróbki fartu­ chowe o modrym tle wystę­ powały w latach międzywo­ jennych w okolicach Sie­ radza. Miały one zespołowe symetryczne prążki, przez środek których przechodziła niebieska, zielona, żółta lub różowa przewłoczka. Fartuchy do odziewu szyto z jednego płatu materiału, (szer. 1,80 — 2,00 m., dł. 78 — 80 cm). Płat ten zbierano wzdłuż górnej szerokości w drobne fałdki, a następnie przyszywano go do podwójnie złożonej oszewki. Niekiedy Ryc. 42. Fartuch s a m o d z i a ł o w y , czerwony w p r ą ż k i z p o d w ó j n ą z a k ł a d k ą . W o ź n i k i , pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Ryc. 43. Fartuszek ozdobiony b a r w n y m haftem. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Ł o d z i nr. i n w . 2916. Męka, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 41 �na oszewkę przeznaczano również wzorzystą wełnianą wstążkę. Fartuchy do odziewu zarzucano na głowę w czasie niepogody i w i c h r ó w ; w dni pogodniejsze okrywano n i m ramiona, wiążąc je najczęściej pod szyją (ryc. 29). W X I X w. i w pierwszych latach X X w. fartuchy szyto z różnych materiałów; świąteczne i ślubne naj­ chętniej z cienkiej wełny, a zwłaszcza z marynusu, robocze i do wyjścia z perkalu, płócienka lub samo­ działowego płótna drukowanego. Spośród wymienio­ nych tkanin najbardziej ceniono marynusy. Były one w rozmaitych kolorach, granatowym, zielonym, niebieskim, ciemnoczerwonym, kremowym lub różo­ wym. Perkale i płócienka były przeważnie w drobne paseczki. W okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej najbardziej ulubionym materiałem stał się batyst. Dawne fartuchy sieradzkie, zwłaszcza świąteczne były bardzo długie i szerokie i sięgały prawie dołu wierzchniej odzieży. Fartuchy międzywojenne i po­ wojenne są od dawniejszych nieco krótsze. Fartuchy noszone przed pierwszą wojną światową były suto marszczone w pasie lub układane w drobne fałdy, które często dla wzmocnienia przyszywano w poprzek różnobarwną włóczką. Brzegi tych fartuchów albo obszywano z trzech stron białą koronką, albo też ozdabiano płaskim haftem (ryc. 43). W okresie m i ę ­ dzywojennym stały się bardzo modne białe fartuchy Ryc. 44. Kobieta w e w s p ó ł c z e s n y m batystowe, układane w szerokie falbanki, a u dołu stroju ś w i ą t e c z n y m . Z a k r z e w k i , pow. ozdabiane zakładkami i zdobinami kwiatowymi. Po­ Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r . nadto po brzegach fartuchy obszywano walensjenką zwaną również obszytkiem. Fartuchy noszono do spódnic i wełniaków; wiązano je w pasie, na brzuchu lub grzbiecie przy pomocy barwnych tasiemek, najczęściej w kolorze różowym lub amarantowym. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Najstaranniej utrzymywały włosy dziewczęta. W X I X w. splatały je najczęściej w dwa warkocze, które po ozdobieniu wstążką, rzucały luzem na plecy (ryc. 7 i 28). Włosy rozczesywały na tak zwaną prostkę t j . przedział. Na początku X X w., zgodnie z sze­ rzącą się wówczas modą, niektóre dziewczęta upinały warkocze wokół głowy. Moda ta miała również swoje zwolenniczki wśród młodych mężatek. Swaszki weselne wiązały warkocze czerwoną wstążką, której końce z fantazją rzucały na ramię. W t y m czasie mężatki układały włosy w tak zwaną ósemkę. Sposób ten wymagał dużo czasu i b y ł związany z noszeniem kopki. Chcąc ułożyć włosy w ósemkę, pleciono najpierw dwie kitki i dwa warkocze. K i t k i z bocznych promieni włosów opuszczano niżej uszu, a następnie łączono je z pozostałymi warkoczami, które z kolei układano w tyle głowy. Tak ułożone włosy wiązano tasiemką. Rozpuszczone włosy nosiły tylko druhny i panna młoda i to wówczas, gdy zakładały na głowę stroik lub koronę. W X I X i na początku X X w. w czasie oczepin świeżo za­ ślubionej mężatce uroczyście włosy obcinano. 42 �C h u s t k i na g ł o w ę i do o k r y c i a Według źródeł etograficznych, na terenie Sieradzkiego używane były w pierwszej po­ łowie X I X w. kolorowe chustki kwieciste, a prawdopodobnie marynuski i białe płócienne chustki samodziałowe. W tym okresie wyróżniano jedwabnice, marynuski, latówki, kaźmierówki, pluszówki, tureckie, wyzłacane oraz chustki robione sposobem domowym. Jedwabnice, niedbownice, niedbowki lub jedwobki posiadają na wszystkich brzegach ko­ lorowe szlaki i frędzle. Tło mają różne, najczęściej zielone, szafirowe lub czerwone. Jedwabnice noszono razem z kopką. Składano je na stole lub skrzyni w płaski wałek w dwojaki sposób; wzdłuż rozłożonego płatu albo przeciwległymi rogami. Chustkę złożoną pierwszym sposobem wiązały najczęściej starsze kobiety gładko przy szyi, mężatki w i ą ­ zały je nad czołem w tak zwane różki. Do chustek wełnianych należały marynuski, latówki, kaźmierówki i pluszówki, do wełniano-bawełnianych tureckie oraz wyzłacane. Wszystkie były pochodzenia fabrycznego. Marynuski były dwóch rozmiarów; 76 x 76 i 88 * 88 cm. Tło miały one również roz­ maite: czerwone, czarne, zielone, białe lub żółte. Chustki żółte zwane bułankami były najbardziej lubiane, zwłaszcza przez młode kobiety. Marynuski sprzed 1914 r. posiadały szlak i środek w y p e ł n i o n y drobnymi motywami kwiatowymi, natomiast marynuski międzywojenne posiadały szlak skomponowany z dużych róż. Brzegi jednych i drugich zdobione były drobną plecionką wraz z frędzlami. Marynuski wiązano bezpośrednio na tak zwany rąbek. Duże chusty przeznaczone do okrycia ramion nazywano latówkami. Były one z fa­ brycznej wełnianej tkaniny drukowanej. Niekiedy na ich tle występowały jaśniejsze jednokierunkowe prążki utkane z jedwabiu; pojawiły się one w drugiej połowie X I X w. i noszone były jeszcze w pierwszych latach okresu międzywojennego. Latówki kwadratowe 145 cm lub 176 cm , były przeważnie czerwone lub czarne i posiadały przy brzegach szlak utwo­ rzony z motywów kwiatowych, a po środku rzucone kwiatki. Brzeg latówek zdobiony był długimi frędzlami i siateczką. Wykończenie takie robiły najczęściej same kobiety, używając do tego domowej przędzy. Kaźmierówki należały do chustek świątecz­ nych, noszono je przeważnie w dni chłodniejsze. Były oezdeseniowe, cieliste z siateczką i dłu­ gimi frędzlami, najczęściej o rozmiarach 90x90 cm. Pluszówki noszone w latach 1890 — 1930, były wełniane i jak twierdzą informatorki, ro­ biono je z wełny pochodzącej z węgierskich baranów. Czarne, szare, białe lub bordowe miały zawsze jedną stronę gładką, a drugą włochatą. Noszono je głównie zimą. Po złożeniu w trójkąt zarzucano ję na głowę i puszczano luźno lub okręcano wokół szyi a przerzuciwszy pod pa­ chami wiązano dwa końce na plecach. Chustki tureckie, zwane niekiedy francu­ skimi, były niekiedy dwojakich rozmiarów; kwadratowe o metrowej wielkości i prostokątne ^ . (164 x 1 7 5 cm). Pierwsze służyły do okrycia charłupia Mała, pow. Sieradz, głowy, drugie ramion. Tak jedne jak i drugie Fot. K . Wecel, 1955 r. i 2 R y c K o b i e t a w t z w c h u ś d e t u r e d d e 43 �charakteryzowały się tym, że posia­ dały stylizowane motywy wschodnie. W chustkach kwadratowych obramo­ wanie tworzyły poprzeczne prążki na czerwonoczarnym tle. Duże chustki pro­ stokątne o tle czarnym robione techniką żakardową, miały osnowę bawełnianą, wątek zaś wełniany. Na wszystkich brzegach posiadały wzorzyste obramo­ wanie (ryc. 45). Chustki wyzlacane (160x150 cm) miały wątek wełniano-jedwabny, a os­ nowę bawełnianą. Były to chustki o układzie pasowym, w których obok tła czerwonego występował także haft U B I warsztatowy (splot kostkowy) ręczny, z w y r a ź n ą dominantą motywów żółtych o odcieniu złotawym. Od tego właśnie Ryc. 46. Zasięg fartucha z k o r o n e c z k ą t . zw. obszytkiem. koloru poszła nazwa chustki (ryc. 54). 1. Zasięg u b i o r u sieradzkiego w X I X w . 2. Z a s i ę g większości charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkie­ Chustki wyzlacane złożone w trójkąt go. 3. Z a s i ę g fartucha. Rys. K r . W c ź n i ń s k a , 1959 r . narzucano tak, że jeden jej koniec wisiał na plecach, a dwa pozostałe na piersiach. Noszono je tylko w dni świąteczne. Ostatnią grupę chustek sieradzkich stanowią chustki własnej roboty, kwadratowe lub trójkątne z batystu, jedwabiu, kaszmiru, płótna samodziałowego lub fabrycznego, prze­ ważnie w kolorze białym lub czarnym. Chustki te zdobią na brzegach frędzlami l u b białym obszytkiem. Niekiedy w dolnym kącie wyszywają różnobarwne kwiaty (ryc. 47). Chustki trójkątne nazywają rogówkami. ZASIĘG FARTUCH* Z KORONEGZKA T ZW 08SZYTKIEM O 5 U B/l 0 R ( Ł Ę C Z Y C K I TOK" Czepce Ryc. 47. Czarna chustka rogówka ozdobiona r ę c z n y m b a r w n y m haftem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r . 44 Czepce w Sieradzkiem można podzielić na trzy grupy, t j . na kopki, czepce okrągłe i rąbki. Kopka składała się z główki zwanej rów­ nież czółkiem, ślorki, obszytka oraz falbanki (ryc. 50). Główkę i falbanki robiono z tiulu, ślorkę z białego płócienka, obszytko zaś z fabrycznej bawełnianej wstaweczki. Falban­ kę układano z tiulowego paska długości 2,5 m. Tiul przeznaczony na główkę był przeważnie ręcznie haftowany, i posiadał kształt półko­ listy. Wolny jego brzeg starannie podwijano i przyczepiano nitką. Brzeg od strony czoła zlekka zwijano i łączono obszytkiem przy pomocy ściegu okrętkowego. Z kolei ob­ szytko łączono z prostokątną ślorką i do niego przytwierdzano dwie lub więcej kar­ bowanych i krochmalonych falbanek. Wzdłuż obszytka przechodził biały sznureczek, J r k t ó r y m ściągano całość czepca na głowie. W czasie noszenia dno czepców zwisało two- �rząc tak zwane sadło albo rozkładało się wszerz. Wyróżniano również czepce twarde i miękkie, t j . w całości lub w części krochmalone. Na kopkę zakładano przeważnie jedwabkę zwiniętą w luźny przypłasz­ czony wałeczek, której końce wiązano nad czołem w różki, lub przy szyi. Jedwabka przechodziła tuż za falbanką i obejmowała tylną część głowy; na skutek tego cała wierzchnia część czepca była odsłonięta. Czynności zwią­ zane z zakładaniem jedwabki na kopkę określano wykrumarzeniem (tabl. II). Czepek okrągły z tiulu deseniowego, modny w latach międzywojennych, roz­ powszechnił się najbardziej w okolicach Mnichowa i Godynic (ryc. 48). Posiadał czółko nieco wzniesione k u przodowi, garniturek z drobno karbowanych fal­ banek, obejmujący cały dolny brzeg właściwego czepca i wiązania metrowej długości szersze u dołu, a węższe u góry. Czółko przy opisywanym czepcu było dość wysokie i uformowane okrągło; jego średnica wynosiła około 40 cm, a ó Ryc. 48. Starsza kcbieta w Czepku o k r ą g ł y m z 1941 r. Klonowa, pow. Sieradz. Fot. A . K o n d r a t i u k 1956 r. a Ryc. 49. I . a - czapeczka dziecięca z 1921 r., b - k r ó j części bocznych, c - k r ó j części ś r o d k o w e j . Muzeum w Sieradzu nr. i n w . 331. Rys. J. P. Dekowski. I I . Duchenka, a - widok, b - k r ó j . Monice, pow. Sieradz. I I I . W s p ó ł c z e s n a czapeczka dziecięca. Barycz, pow. Łask, a - w i d o k ogólny, b - części k r o j u . I V . Rogata czapeczka dziecięca. Brodnica, pow. Sieradz, a - w i d o k ogólny, b - k r ó j denka, c - b o k ó w , d - otok baran­ k o w y . P o d z i a ł k a 1 : 10. Rys. I V w y k . J. G o l c z y ń k a 1957 r. 45 �a obwód 55 cm. Od spodu podszywano brzeg dla usztywnienia wykrochmaloną tasiemką. Garniturek nad czołem składał sią z czterech falban, w dalszej części tylko z trzech, Falbanki układano w drobne i jednokierunkowe karbki; górne miały około 2 cm, dolne około 1 cm. Dla ozdoby przybierano falbanki niebieską wstążeczką. Wiązadła przyszy­ wano po bokach czepca, tak by po związaniu ich pod brodą lub na piersiach na kokardę, przechodziły one z tylnej części głowy pod uszami. P e w n ą odmianą czepca okrągłego był również czepiec tzw. olenderski, który pojawił się w piewszych latach X X w. we wsiach weberskich w okolicach Pabianic. Był on szyty z cienkiego tiulu, często ręcznie haftowany. Składał się z główki karbowanych falbanek czterech nad czołem, a jednej w tyle przy szyi. Przy czepcu t y m były długie rozszerzające się k u dołowi wiązania upinane na dużą kokardę pod brodą. Inny typ czepka stanowił tak zwany rąbek czyli falbanka. Od niepamiętnych czasów aż do X X w. noszono go zimą pod marynuskę lub chustkę turecką. Składał się z dwóch 1 Ryc. 50. Czepiec t i u l o w y zwany kopką. Czechy, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. zasadniczych części: tiulowej, tworzącej najczęściej dwie karbowane falbanki oraz płó­ ciennej lub perkalowej, tworzącej prostokątną opaskę lub dość obcisłe czółko. Na czółko przeznaczano zwykle jeden płat materiału składany podwójnie na l i n i i długości, a potem zszywano razem jego górne brzegi. Tak jedna, jak i druga odmiana czepca pod chustkę zaopatrzona była w białą tasiemkę, służącą do przymocowania na głowie. Z braku ta­ siemek wiązano je sznurkami lub zwyczajnymi płóciennymi trokami. Chustki zakładano na czepki rąbkowe w ten sposób, że zakrywano ich część płócienną, zostawiając wolne falbanki nad czołem i wokół twarzy. K o r o n a panny m ł o d e j Jeszcze do pierwszej wojny światowej w wielu wsiach sieradzkich strojono głowę panny młodej w barwne wstążki, k w i a t k i i błyskotki To przybranie nazywano najczę­ ściej koroną, wieńcem, rzadziej wiankiem lub kokosznikiem (tabl. I ryc. 52). Składało się ono z właściwego okrycia głowy, z tak zwanej korony oraz z grupy wstążek luźno puszczonych na plecy. Na wewnętrzną część okrycia głowy przeznaczano pro46 �stokątny kawałek perkalowej lub płó­ ciennej tkaniny (52 x 34 cm), z której robiono czapeczkę, kształtem przy­ pominającą kapuzę. Na boki i na górę tej czapeczki naszywano drobno karbowane dwie wzorzyste wstążki. Karby wstążek układano pionowo. Na tylną część czapeczki również dawano jednobarwną, najczęściej ró­ żową lub jasnoniebieską karbowaną wstążkę. Niekiedy do upięcia wstążek za­ miast przedstawionej czapeczki, uży­ wano białej płóciennej chustki, którą po dokładnym założeniu na głowie panny młodej przewiązywano od czoła do szyi wstążką, lub zwykłym ka­ wałkiem tkaniny. U dolnego brzegu czapeczki lub chusteczki przyszywano . gęsto wzorzyste wstążki (7-8). Wstążki b i o n a p ł a s k i m b a r w n y m haftem. Monice, pow. te szerokości 7 cm, a długości 120 Sieradz. Muzeum w Sieradzu. Fot. K . Weceł, 1957 r. i więcej centymetrów, puszczano luź­ no na plecy i boki. Korona stanowiła najważniejszą część ubioru głowy panny m ł o d e j ; obejmowała tak zwany łubek i bukiet. Łubek robiono z prostokątnej tektury (24x6 cm). Węższe jego końce sklejano tworząc w ten sposób okrągły rulonik. Ścianki łubka pokrywano białą tkaniną, po czym naszywano w dwóch liniach poziomych "niebieską wstążkę marszczoną obustronnie w ząbki. Na tak utworzone tło rozwieszano liczne sznurki różnobarwnych paciorków i przyszywano w dość dużych odstępach szklane żółte guziki zw. broszkami. W środku guzików znajdowały się trzy maleńkie korony kwiatowe. Guziki, które miały środek błyszczący nazywano lustereczkami. Łubek po przyszyciu do czapeczki lub chustki ozdabiano bukietem, na którego całość składały się błyszczące szklane paciorki osadzone na drucie pojedynczo lub podwójnie oraz rozmaite kwiotyszki jak konwalie, róże, goździki, groszek i inne. Czasem doda­ wano jeszcze pozłótko (szych), pawie pióra lub pióra gęsie farbowane na zielono. Zupełnie inaczej wyglądała korona ślubna w Ldzaniu i okolicy, gdzie noszono ją jeszcze przed 60-ciu laty. Górną część tej korony stanowił wianek w i t y na drucie z białych drobnych sztucznych kwiatów i zielonych listków. W tylnej-części tego wianka zawie­ szano cztery lub więcej białych wstążek, których końce sięgały zawsze niżej pasa. Podobnie zrobioną koronę z kwiatów i różnokolorowych wstążek nosiły w tym czasie druhny. R y c g l C z a p e c z k a d z i e c i ę c a w k w a t e r k i z 1 9 2 1 r o z d o N a k r y c i e g ł o w y d r u h e n W pierwszej połowie X I X w., jak wynika z relacji S z a n i a w s k i e g o , druhny nosiły staroświeckie czółka z czarnego aksamitu, k t ó r e ozdabiały wstążkami w jasnych ko­ lorach. Czółka zostały zarzucone w schyłkowym okresie pańszczyzny. Natomiast zwyczaj noszenia wstążek na głowie przez druhny weselne zachował się w niektórych wsiach jeszcze do okresu międzywojennego. Wstążki znajdujące się nad czołem układano, czyli pudrowano zupełnie jak w koronie młodej. Ułożone karby przypinano szpilkami do płóciennej czapeczki lub chustki związanej na rogi, a po t y m dopiero przyszywano je kolorową nitką. Wstążka przypadająca na dalszą część głowy była szeroka, lecz nie 47 �zawsze karbowana. Do tak ozdobionego czółka przyczepiano z trzech stron wstążki wiązane u góry w kokardę, a końce ich spuszczano swobodnie na plecy (tabl. I). W niektórych miejscowościach, a zwłaszcza w okolicach Sieradza, na upięte wstążkami czółko zakładano stroitko, które składało się z barwnych kwiatków, zielonych listków i błyszczących paciorków. Stroitko było o wiele niższe i skromniejsze niż korona panny młodej. We wsiach zamieszkałych przez Borusów, druhny nie stroiły głowy wstążkami, lecz wieńcem plecionym ze sztucznych kwiatów. Wieńce ozdabiano również błyszczącymi paciorkami i pozłociem. Prze­ t r w a ł y one w tej formie do 1914 r. C z a p e c z k i d z i e c i ę c e Dla "niemowląt i małych dzieci robiono czapeczki okrągłe i tzw. kwaterkowe, z różnych materiałów, najczęściej jednak z wełnianych lub bawełnianych. Czapeczki składały się z czerwonego, białego lub innego dna i z nis­ kiego otoku obszytego czarnym aksamitem. Czapeczki kwaterkowe obejmowały dwa boki owalne oraz środek w formie wydłużonego paska (ryc. 49). Pasek przechodzący przez środek czapeczki różnił się przeważnie kolorem i gatunkiem materiału od części bocznych. Dość często jednak robiono środek biały, a pozostałe części niebieskie. Zarówno czapki okrągłe, jak i kwaterkowe ozdabiano tasiemką lub kolorowym płaskim haftem. O b u w i e I b u J M l jHŁl Ryc. 52. Korona s t r ó j głowy panny m ł o d e j . Sieradzkie, Muzeum Najstarszym obuwiem kobiecym były czarne sznurowane trzewiki, które można było jeszcze dość często spotkać w okresie międzywo­ jennym. Robiono je ze skóry juchtowej; miały długie cholewki i w y ­ sokie obcasy. Pod koniec X I X w. napiętki trzewików ozdabiano mo­ siężnymi gwoździkami- W okresie międzywojennym rozpowszechniły się płytkie pantofelki zapinane z boku na guziczek i pasek. Nazywano je czółenkami. P ° d wpływem emigracji w ostatnich latach ub. wieku zjawiły się w Sieradzkiem tzw. klapatyny. Były to właściwie trepy o olchowych spodach, w których tylko przednia część posiadała skórzaną przyśzwę. Archeo­ logiczne i Etnogra­ ficzne w Łodzi nr. i n w . 8184. D o d a t k i do s t r o j u k o b i e c e g o Fot. K . P a c i o r k i . Paciorki nazywają niekiedy paciorami albo wisiorkami. Dzielą je na bursztyny, korale, perełki przewłoczki oraz dyntki. Bur­ sztyny mogą być prawe, t j . prawdziwe i sztuczne. Pierwsze mienią się, czyli połą. Korale również mogą być prawdziwe lub sztuczne. Te ostatnie nazywają siekankami lub siekańcami. Zarówno prawdziwe bursztyny jak i korale są najcenniejszym klejnotem ko­ biecym przechowywanym starannie w r o d z i n i e . Wecel, 1957 r. 59 W ostatnich 50 ciu latach rozpowszechniły się szklane dyntki, zwane również pacioryszkami. Są one wprawdzie łatwo tłukące i nie posiadają tej trwałości co bursztyny czy korale, ale są tanie i w różnych kolorach, to też są chętnie noszone zwłaszcza przez dziewczęta i młode mężatki. Przeważnie przy bursztynach i koralach umieszczano w dolnej części krzyżyki lub medaliki mentalicki, mentole. 48 �Od niepamiętnych czasów utarł się zwyczaj, że sznury paciorków wiąże się kwiecistą lub j e d n o b a r w n ą wstążką, ktarej końce puszcza się na plecy lub ramiona. Małą k r y z k ę koronkową przytwierdzoną bezpośredno do stojącego kołnierzyka koszuli nazywano kryziczkiem. W Dobroniu i okolicy oprócz kryzek noszono również specjalne kołnierzyki ozdobione haftem dziureczkowym (ryc. 57). Zimą lub w dni chłodniejsze jeszcze około 1914 r. nosiły dziewczęta rękawki. Robiono je na drutach z samodziałowej wełny. Jedne z nich były w różnobarwne paseczki czyli brąziate, drugie jednobarwne, a więc zielone, czarne, fioletowe lub białe. Niektóre po­ siadały przy dłoniach szeroką wełnianą falbankę koronkową. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Zdolniejsze kobiety same szyły niektóre części odzieży, jak portki, koszule robocze, wzorując się przy tym na odzieży gotowej. Większość jednak tradycyjnego stroju ludowego była wykonywana przez krawców mieszkających w osiedlach miejskich lub wiejskich. Szyli oni przede wszystkim dla mężczyzn — portki świąteczne, spencerki, lejbiki, sukmany, kapoty, kamyzele, dla kobiet — mamelki i węgierki. Niektórzy z nich cieszyli się dużym uznaniem; do nich między innymi należeli: Wojciech Kędzia z Monie (1880—1914 r.), Marcin Gtuch z Kuźnic Zagrzebskich ( 1870 — lt-14 r . ) , Jan Tumanik z Klonowej (1890—1918 r.), Błażej Paź z Sokolińca (1900—1916 r.) oraz Szustek z Burzenina (1885—1925 r.). Krawcy nie tylko przyjmowali powierzone roboty, ale również jeździli po okolicznych wsiach. Wędrownymi krawcami byli przeważnie ludzie niezamożni, pochodzenia "żydow­ skiego. Cieszyli się wśród swojej klienteli jak najlepszą opinią, byli przy tym bardzo skromni i kontentowali się niewielkim zyskiem. Nosili oni z sobą podręczny worek, w k t ó r y m obok naczynia do gotowania mieli również narzędzia krawieckie. Do naj­ bardziej popularnych w ę d r o w n y c h krawców w latach 1880 — 1925 należeli: Świder, Ursyn i Tobisz z Sieradza, Zelek z Dzigorzewa, Cherszlik i Ślepy Mosiek z Chojnego, zaś Chudy Smul z Szadku. Na wsi obok krawców pracowały także krawczynie. Bardziej zdolne i przedsię­ biorcze szyły nawet niektóre części garderoby męskiej, jak lejbiki, portki czy spencerki. Duże zdolności krawieckie po­ siadały między innymi: Józefa Zinciok z Jezior (1890—1916), Antonina Bęś z Mnichowa (1918 — 1939), Franciszka Heinrych z Kłocka (1914 — 1920), Jadwiga Kopowaz Podula (zm. 1918 r.)oraz Urbaniak z Wiechucic (1920—1950 r.). Ryc. 53. T r z e w i k i kobiece w y ­ konane ok. 1925 r. w e d ł u g starej mody. Zapusta M a ł a , pow. Sie­ radz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 4 Strój sieradzki 49 �Znaczna część osób szyjąca odzież dla wsi odbywała normalne szkolenie rzemieślnicze, niewielka tylko część swoje umiejętności zdobywała drogą samouctwa. I tak na przykład Ignacy Owczarek z Charłupi Małej nauczył się kroić i szyć portki około 1890 r. w czasie odbywania służby wojskowej. Po powrocie do domu zajmował się tylko pracą związaną z t y m przyodziewkiem. Inny krawiec — samouk nauczył się szycia niektórych części stroju, będąc na służbie u gospodarza, którego syn trudnił się krawiectwem. Tak krawcy, jak i krawczynie wiejskie do 1918 r. wykonywali swoje prace ręcznie, używając przy tym igły, naparstka, nożyc, rzadziej żelazka do prasowania lub miarki. Przy zdejmowaniu tzw. miary używali sznurka, papierowego paska lub niekiedy specjalnej miarki. Metody mierzenia nie były zbyt skomplikowane, gdyż przy szyciu sukmany, mierzono najpierw długość ogólną, a po t y m dopiero od ramion do pasa; miarę obwodu brano w pasie i w gór­ nej części klatki piersiowej. Poza tym mierzono szerokość ramion i długość zewnętrzną rękawa. Podobnie brano miarę przy szy­ ciu kaftana i spencera. Na stonik — wełniak brano tylko dwa zasa­ dnicze wymiary : długość i obwód Ryc. 54. Część chustki w y z ł a c a n e j w p r ą ż k i . Sieradzkie. P^sie. M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 7831. Jedni po wymierzeniu w y c i Fot. K . Wecęl, 1957 r. nali najpierw formę papierową, a po tym dopiero według niej k r o i l i powierzony materiał, inni po wymierzeniu odrazu przystępowali do krojenia. Po wykrojeniu poszczególnych części przyodziewku, zszywali je i stopniowo pasowali na konkretnej osobie. Przy spencerku zszywano najpierw przód z plecami, a potym dopiero wstawiano rękawy, kołnierzyk i kieszenie. Przy sukmanie osobno szyto górną część osobno dolną, a w końcowej fazie łączono je razem. Jeżeli przód w sukmanie był jednolity, łączono go z plecami, a dopiero później wstawiano sfałdowany tył. W portkach przed zszyciem nogawek od strony wewnętrznej wstawiano w rozkroczu k l i n a w koń­ cowej fazie zaopatrywano je w pasek. w Czepkarki pracowały przeważnie po wsiach; szyły lub przerabiały czepce, haftowały je albo prały. Do zdolniejszych czepkarek z ostatnich 60-ciulat, należy zaliczyć: Stanisławę Stalińska z Łopatek, Pawlakową z Mnichowa, Grygłową ze Złoczewa, Wolarkową z K u ź ­ nicy Grabskiej oraz Bąbczynę i Archańską z Chojny. Nie mało też usługi oddawali Sieradzanom tkacze, garbarze, szewcy, rymarze i k u ś ­ nierze, którzy nie tylko mieszkali w większych ośrodkach miejskich, ale i w małych miasteczkach i wsiach. Tkacze skupiali się głównie w Dłutowie, Zelowie, Szadku, Pabianicach, Zduńskiej Woli i Burzeninie oraz we wsiach położonych w pobliżu tych miejscowości- Dzielono ich zwykle na dwie kategorie t j . na płócienników i s u k i e n n i k ó w . Pierwsi wyrabiali tkaniny lniane z materiałów częściowo lub w całości powierzonych, drudzy — chustki na głowę. 6 0 61 50 �sukno ubraniowe, cajgi itp. Tak jedni, jak i drudzy, pracowali systemem chałupniczym. Niektórzy z nich wyrobione materiały sami rozwozili po najbliższej okolicy. Szczególnie dużą ruchliwością w tej dziedzinie odznaczał się w okresie międzywojennym weber z Chorzeszowa nazwiskiem Berft. Na specjalną uwagę zasługuje działalność barona Tomasza Dangla, a także SS. Urszu­ lanek i Spółdzielni „Sztuka Sieradzka" w Sieradzu. Pierwszy zorganizował w X I X w. w Chojnym przedsiębiorstwo tkackie, w k t ó r y m produkowano materiały na w e ł n i a k i . Urszulanki pracę swoją prowadzą od 35 lat. Już w pierwszych latach swej działalności miały 15 warsztatów tkackich. W okresie międzywojennym wyrabiały dla klienteli wiejskiej z materiałów własnych lub powierzonych tkaniny odzieżowe, chustki tudzież szale, wzo­ rując się nie tylko na ludowych wyrobach sieradzkich, ale również na odzieży pocho­ dzącej z innych regionów. Obecna ich produkcja ogranicza się głównie do tkanin przez­ naczonych na zapaski. „Sztuka Sieradzka" powołana do życia po drugiej wojnie świato­ wej, wyrabia między i n n y m i tkaniny zapaskowe w oparciu o wzory regionalne. Część jej odbiorców również stanowi ludność wiejska. Niewielki tylko procent ludności garbowało skóry zwierzęce sposobem domowym, używając kory dębowej, wapna lub zakwaszonej mąki. Tak wyprawioną skórę przezna­ czano na obuwie, pasy, kożuchy i uprząż. Przeważnie jednak skóry oddawano do spec­ jalistów. Z dobrych garbarzy słynęły przede wszystkim Warta i Złoczew. Kwalifikowani szewcy pracowali przeważnie po miastach i miasteczkach, mniej zdolni i samoucy po wsiach. Najlepsze obuwie wyrabiali szewcy w Sieradzu, Błaszkach i Szczercowie. Jeszcze w X V I w. szewcy sieradzcy, jak wskazuje przywilej, mieli prawo sprzedaży swoich wyrobów nie tylko w Sieradzu, ale również i w Warcie i to bez żadnych opłat. Tymczasem czapnicy sieradzcy mogli zbywać swoje wyroby tylko w miejscu swego p o b y t u . W 1747 r. w dobrach pabianickich w 52 wsiach było 14 szewców i kowali, którzy rekru­ towali się przeważnie z chałupników i komorników. Szewcy ci musieli od­ dawać po 15 par nowych butów do pięciu f o l w a r k ó w . W X I X i X X w., jak świadczą relacje ustne, szewstwo pozostawało w rękach Polaków, prze­ ważnie pochodzenia wiejskiego. Do w y ­ bitniejszych szewców pracujących na początku bieżącego stulecia należeli: Stanisław Gabryś z Klonowej, Stanisław Żarnowiecki z Tomczyk, Jan Chlebisz i Franciszek Kulawiak z Monie oraz Andrzejewski z Klocka. Szewcy wiejscy przeważnie niekwalifikowani, po wzięciu miary robili naj­ pierw kopyto olszowe, a dopiero później według niego szyli obuwie. Kawalero­ wie i panny najchętniej nosili obuwie z obstałunku, starsi zaś zakupione na straganie jarmarcznym, gdyż było tańsze. 62 63 64 Ryc. 55. Gospodyni w w e ł n i a k u i w t. zw. fartuchu ł o w i c k i m . Wola D z i e r l i ń s k a , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 51 ��������������������������E ZASIĘG UBIORU SIERADZKIEGO Zasięg ubioru sieradzkiego pod koniec XIX wieku Miasta i miasteczka Miejscowości z których pochodzi opis tekstowy Miejscowości z których zebrano materiał rieciowy Miejscowości z których zabrano mater. ikonagrafiezny Granice megradowego starostwa klonowskiego w XIXw Granice slarostwa sieradzkiego z XVII wieku H o • _o i / y\ G Z Y Cy.K/ŚI;, •OroS-iia WARTA Tubad 11 |l;if-:i;;f(i\i CriełBial( < 1 , , . | i ° . , > ™ , \ ' , , .'./• * S'i,, ^ -'".' ^ o " ' " .ni./'f" "°5.„» , o. Cl * iv . 'i. Vi? k v * ' op„„ n "•'• » i v > • • .1. .Kl.n... ° .P,.,lc, U* • •U • o',i , C Bukowiec D\ '• i*.'. y;' //„,' 1 c| B LUTUTÓW I 0 o R Eyc. 65. Mapa. Zasięg ubioru sieradzkiego na tle fizjografii terenu. Rys. K r . Woźnińska, 3959 r. �SPIS TREŚCI W s t ą p str. 3 . — R o z d z i a ł I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze, str. 7 . — R o z d z i a ł I I . Zarys historyczny rozwoju stroju sieradzkiego, str 8.—Rozdział I I I . Z a s i ę g stroju sieradzkigo, str. 16. — R o z d z i a ł I V . Ogólny opis sieradzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdział V . S z c z e g ó ł o w y opis sie­ radzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 20. — Rozdział V I . Ogólny opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 32.— Rozdział V I I . Szczegółowy opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 35. — Rozdział V I I I . W y t w o r y i m a ­ t e r i a ł y , str. 4 9 . — R o z d z i a ł I X . Zdobiny, str" 54. — R o z d z i a ł X . Charakterystyka ź r ó d e ł , str. 57. — Przypisy, str. 61. — Literatura, str. 64.—Spis ilustracji, str. 66. —Streszczenie w j ę z y k u rosyjskim, str. 68 — S t r e ­ szczenie w j ę z y k u angielskim str. 72. — Spis t r e ś c i 78. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. 1951 Adam Glapa •— Strój dzierżacki, 1953 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 M) Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1955 (3) Część I I I . ŚLĄSK: t. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 P) 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Zywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 d8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 ( « Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 («) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 (*) Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn •— Strój Krakowski �A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach kolejno o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j górali szczawnickich, 2. S t r ó j dolnośląski (Podgórze), 3. S t r ó j rzeszowski, 4. S t r ó j szamotulski, 5, S t r ó j krzczonowski, 6. S t r ó j k u r p i o w s k i Puszczy B i a ł e j , 7. S t r ó j łowicki,. 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 10. S t r ó j spiski, 11. S t r ó j p i o t r k o w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i , 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j o p o c z y ń s k i , 16. S t r ó j lubuski, 17. S t r ó j górali śląskich, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski, 20. S t r ó j b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i , 21. S t r ó j p o d l a s k i ' ( n a d b u ż a ń s k i ) , 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i (w d r u k u ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5f0e0878a64970dadecf7509bf29c78.pdf a6037bc1af092ee2ce9d65d018ca0ad8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5689 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5289 Title A name given to the resource Strój świętokrzyski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z 10;s.67 [2] Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JANUSZ I MARIA KAMOCCY STRÓJ ŚWIĘTOKRZYSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H JANUSZ STRÓJ S T R O J Ó W I MARIA L U D O W Y C H KAMOCCY ŚWIĘTOKRZYSKI W R O C L A W Zakład Kuituroznawstwa Biblioteka. / Nr inwaritarzowy £d.gj../Jí£ £ ( 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 6 1 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : J Ó Z E F GAJEK. ADAM GLAPA, ANNA KUTRZE BA-POJ NARÓW A. ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIE­ WICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK R E D A K T O R Z E S Z Y T U : T A D E U S Z SEWERYN OKŁADKA: ADAM MŁODZIANOWSKI PLANSZE BARWNE: J A N KOS NO DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁAD CHEMIGRAFII POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ TABLICE WIELOBARWNE: DRUKARNIA NARODOWA KRAKÓW Nakład 3.500 cgz. Ark. wyd. 8. Ark. druk. 4,25 \-2 tabl. Papier bezdrz. lOOg 61X86. Oddano do skład. 12. V I . 1961. Druk w grudniu 1961 Zam. 338/61 Cena zł 30.— « iluslr. ukończono K-12 �WSTĘP P o ł o ż e n i e i charakterystyka obszaru: Strój świętokrzyski występuje zwarcie po obu stronach grzbietu Łysicy, głównego pasma Gór Świętokrzyskich. W okresie wczesnowiecznym region ten należał do rdzen­ nej Małopolski i wchodził w skład lewobrzeżnej części Ziemi Sandomierskiej. Od. roku 1138 był częścią Księstwa Sandomierskiego, a po zjednoczeniu ziem polskich — województwa San­ domierskiego. Od roku 1397 — należał do powiatu Sandomierskiego. W latach 1795—1809 znalazł się przejściowo pod panowaniem austriackim (wchodząc w skład tzw. Galicji Za­ chodniej), a następnie należał do departamentu Radomskiego Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu tzw. Królestwa Kongresowego wszedł w skład Województwa Sandomierskiego (późniejszej Gubernii Radomskiej). Po I wojnie światowej większość obszaru świętokrzy­ skiego wcielona została do pow. kieleckiego, częściowo iłżeckiego, a skrawek do opatow­ skiego. Pod względem administracji kościelnej Świętokrzyskie należało do archidiakonatu kie­ leckiego diecezji Krakowskiej. W początkach X I X w. weszło w skład nowoutworzonej diecezji Sandomierskiej. Północna część zasięgu stroju świętokrzyskiego obejmuje obszar dość żyzny, o urodzaj­ nych glebach lessowych. Ludność tu w znacznej mierze żyje z rolnictwa. Południowa część regionu ma gleby mało urodzajne, w związku z czym mieszkańcy jej poza rolnictwem zajmują się dodatkowo pracą w przemyśle oraz obróbką drzewa (np. wyrób gontów). Charaktery­ styczną cechą rolnictwa regionu świętokrzyskiego jest uprawa lnu. Liczne nieużytki, łąki i lasy sprzyjają też rozwojowi hodowli owiec; własna wełna i len przyczyniły się zaś do rozkwitu tkactwa. W związku z tym materiały fabryczne były tu mniej rozpowszechnione niż w sąsiednich okolicach, a sam strój ludności Gór Świętokrzyskich prawie w całości wykonywany był z samodziału. Historia regionu: Górzysty region świętokrzyski skoncentrowany koło Tarczka, a następnie Bodzentyna cechuje swoista zwartość i odrębność w porównaniu do nizinnych okolic ziem sąsiednich. Liczne wykopaliska, jak np. w okolicy Słupi, mówią o odwiecznym zamieszkiwaniu tych ziem i wykorzystywaniu bogactw naturalnych. Dowodzą tego liczne znaleziska śladów kuźnic, jak również częste występowanie w tych okolicach nazwy «Huta». Ludność skupiała się głównie na obszarach lessowych w pobliżu Tarczka, czy ewentualnie wokół ośrodków hutniczych . W średniowieczu większość ziemi regionu świętokrzyskiego należała do biskupstwa kra­ kowskiego (klucz w Bodzentynie), a po sekularyzacji tychże dóbr przeszła na własność rządową jako Dobra Górnicze. Następnym co do obszaru posiadaczem było opactwo świętokrzyskie. Biorąc pod uwagę, że wiele z pozostałych wsi należało do klasztoru w pobliskim Wąchocku czy też w Miechowie, zrozumiałym jest, że pojedyncze wsie prywatne tonęły w masie dóbr duchownych. Górzystość i niedostępność terenu powodowały, iż chłop świętokrzyski dłuższy czas niż w sąsiednich okolicach był wolnym, obowiązanym jedynie do daniny i służby wojskowej . 1 2 i* 3 �W dalszym ciągu dziejów los chłopa świętokrzyskiego był naogół podobny do doli poddanych innych dóbr. Żywszy rozwój regionu świętokrzy­ skiego rozpoczął się w XV wieku, w związku ze zmianą głównych szlaków komunikacyjnych w Polsce, spowodo­ waną Unią z Litwą, a następnie odzy­ skaniem Pomorza. W tym okresie je­ den z najważniejszych traktów biegnie przez Chmielnik — Bodzentyn — Iłżę, a Bodzentyn staje się rezydencją biskupów krakowskich. Rozwój przemysłu, choć mniejszy niż na obszarach sąsiednich, nie mniej stał się przyczyną, iż część chłopów odrabiała pańszczyznę w zakładach prze­ mysłowych. Najazdy szwedzkie spowo­ dowały zniszczenie przemysłu i ogólne zubożenie. Dopiero rząd Kongresowego Królewstwa Polskiego podjął poważ­ niejsze próby odrodzenia przemysłu, głównie jednak na północ od omawia­ nego regionu. W ramach podniesienia gospodarczego usiłował też wskrzesić hodowlę owiec, mającą tu starą tra­ dycję. Po upadku powstania listopadowego Ryc. 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A . Patkowski — Sando­ władze rosyjskie nie interesują się Swięmierskie, Poznań 1938 r., str. 49, fot. Photo-Plat Warszawa. tokrzyszczyzną, co przy równoczesnym rozwoju Zagłębia Dąbrowskiego pociąga za sobą, około połowy X I X wieku powolne zamieranie przemysłu na omawianym terenie. Sytuację gospodarczą chłopa świętokrzyskiego polepszyło uwłaszczenie dekretem Rządu Narodowego w czasie powstania 1863 r. Niemniej jednak nieurodzajność ziemi, zwłaszcza w południowej części regionu, przyczyniła się do poszukiwania zarobku poza rolnictwem. Istnienie dość silnego przemysłu tak na terenach sąsiednich (Kielce, Ostrowiec, Starachowice i in.), jak i w samym terenie świętokrzyskim — przykładem może tu być kopalnia «Staszic» w Rudkach — powodowało dalsze wytwarzanie się warstwy chłopsko-robotniczej, bardzo dziś licznej, zwłaszcza w"południowej i wschodniej części regionu. Budowa kolei WarszawskoWiedeńskiej, biegnącej przez Kielce, stała się ostateczną przyczyną żywszych kontaktów — zwłaszcza zachodniej części regionu świętokrzyskiego — z Mazowszem, co w konsekwencji spowodowało cofnięcie się elementów małopolskich w bardziej niedostępne pasma Łysicy. Cechy stroju ś w i ę t o k r z y s k i e g o : Ludność świętokrzyska posiada swój odrębny ubiór, należący do grupy strojów mało­ polskich. Świętokrzyski ubiór męski — mimo otoczenia go ze wszystkich stron przez regiony o odzieży z przewagą cech mazowieckich — był typowo małopolski. Od ubiorów są­ siednich odróżniała go brązowa sukmana o czerwonym szamerowaniu, z odwiniętą lewą klapą, koszula wyszywana czerwono, oraz płótnianka, zwana we wschodniej części obszaru świętokrzyskiego kamizielą, a w zachodniej — guńką. Podobnie jak sukmana, charaktery4 �zowała się ona odwiniętą lewą klapą. Typową była też czapka rogata granatowa, zwykle z czer­ wonymi wypustkami, a także wy­ soka czapa sukienna z kolorowym denkiem (ryc. 1, 7). W stroju kobiecym najbardziej charakterystyczne były gorsety z krótką baskinką, zdobione krzy­ żującymi się kolorowymi tasiem­ kami, kilimy, czyli rodzaj samo­ działowej płachty wełnianej, którą okrywały się kobiety w zimie oraz noszone do dziś czarne lub czerwone w czarne pionowe paski zapaski naramienne i przedsobne. Typową była też guńka płócienna, różniąca się od męskiej jedynie bogatszymi zdobieniami. Ubiory sąsiadów: Strój świętokrzyski graniczył na wschodzie z sandomierskim, a na północy z ubiorem robotni­ czym panującym na terenach by­ łego Zagłębia Staropolskiego; od zachodu i południa — ze strojem kieleckim (ryc. 9). Ryc. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Na obszarze sandomierskim nosili mężczyźni sukmanę fałdzistą, o kroju mazowieckim, szarawą, zastępowaną w lecie często przez płócienną kamizielę. Na głowę wdziewali rogatywki granatowe, z tzw. kucotkami, czyli frędzlami. Opa­ sywali się szerokimi pasami. W stroju kobiecym najbardziej charakterystycznym był kap, czyli rodzaj mitry, noszonej przez mężatki. Zapaski naramienne występowały w Sando­ mierskiem jedynie na pograniczach: północnym, zachodnim i południowym. Na obszarze dawnej Puszczy Radomskiej nosili mężczyźni szare lub brązowe sukmany, za­ pinane na pętle lub haftki. Okryciem głowy były wścieklice, bądź też rogatywki. Kobiety nosiły wełniane zapaski przedsobne i naramienne, czarne w poziome białe prążki, a dawniej i kilimy, które rozchodziły się również i po północnej części terenu świętokrzyskiego. Strój ten był stosunkowo krótki, gdyż sięgał nieco niżej kolan. Na północ od stroju świętokrzyskiego rozciągają się tereny o starej tradycji górniczoprzemysłowej. Na tych obszarach nie występował strój ludowy. Kobiety ubierały się na wzór miejski, mężczyźni zaś na codzień chodzili w stroju roboczym, na święta zaś wkładali ro­ dzaj munduru, często przez nich samych nazywanego frakiem . Kielecki ubiór ludowy posiadał kilka odmian. Najbardziej charakterystyczną dla stroju męskiego była sukmana czarna lub granatowa z małymi trójkątnymi klapkami, umieszczo­ nymi z tyłu, na wysokości pasa. Rzadziej noszono sukmany białe, suto fałdowane, typowo mazowieckie. Głowę okrywano wścieklicą lub rogatywką. Strój kobiecy cechowały zapaski, naramienne i przedsobne, przy czym dłużej niż w świętokrzyskim, utrzymały się tu zapaski półcate. Zapaski nosi się tu czarne — podobne do postnych świętokrzyskich, bądź pasiaste, o układzie pionowym, z przewagą kolorów bordowych lub amarantowych. 3 5 �Rozdział 1 OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO W GÓRACH ŚWIĘTOKRZYSKICH Proces zanikania świętokrzyskiego stroju ludowego rozpoczął się na przełomie X I X i X X wieku. Ubiór męski przestał istnieć po I wojnie światowej — kobiecy jest jeszcze dziś używany (ryc. 2, 3). Szczątkowe formy regionalnego stroju męskiego przetrwały jedynie w roboczym ubio­ rze starych gospodarzy. Stanowią je lniane, samodziałowe koszule z oszewką, lejbiki oraz spodnie, wykonane z tkaniny samodziałowej wełnianej. Na uwagę zasługuje tu sposób no­ szenia spodni codziennych, wpuszczanych do butów i opadających na cholewy (ryc. 8). Zimą dość powszechne jest noszenie czapek baranich; wyjątkowo można napotkać i kaszkiety. Do dziś starsi chłopi często ubierają koszule bajowe, szyte na wzór rosyjskich, a weszłe w użycie w początkach X X wieku. Nosi się je wyrzucane na wierzch spodni. Nielicz­ nych kapot używa dziś jeszcze kilkunastu starszych wieśniaków, jako zimowych płasz­ czy, głównie do kościoła. Iłżeckie kożuchy nosi się jeszcze po całkowitym wypruciu z nich wszelkich ozdób. Świętokrzyski ubiór kobiecy utrzymał się przede wszytkim w okolicy Bielin oraz na północ od pasma Łysicy, koło Dębna i Bo­ dzentyna. Wyginęła jednak np. całkowicie angiera oraz noszony jeszcze do ostatniej wojny — co prawda już tylko w jednej wsi — pasiasty kilim. Sporadycznie tylko na­ potkać można kubraki, trzewiki sznuro­ wane, haftowane koszule, serdaki czy gor­ sety. Naogół kobiety chodzą w bluzkach, w zimie nakładając na nie ręcznie robione swetry. Nieco częściej występuje gorset świę­ tokrzyski, noszony przez dziewczęta do tzw. ubioru krakowskiego, składającego się nad to z plisowanej spódniczki, zwykle czerwonej, z naszytymi kolorowymi ta­ siemkami i z podobnie zdobionego, białego fartuszka. Spódnic z sorcu samodziałowego już prawie się nie spotyka, podobnie jak i ostrych. W powszechnym użyciu są zapaski przedsobne i naramienne, a na północ od Łysogór — czarne fartuchy alpagowe. W piątki i w ogóle w okresach postu na­ kładają Świętokrzyżanki zapaski czarne, za­ równo przedsobne, jak i naramienne. W świę­ ta jednak najpospoliciej ubierają zapaski czerwone, w czarne pionowe paski, przy czym często, zwłaszcza dziewczyny i młodsze Ryc. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu, mężatki, zarzucają tylko zapaskę naramienną Bieliny Kapitulne, pow. kielecki na ubiór miejski. 4 6 �Ryc. 4. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. Ryc. 5. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. W świętokrzyskim za najmodniejsze uchodzą czerwone w czarne pionowe paseczki, za­ paski naramienne, zielone plisowane spódniczki, sięgające do pół łydki, oraz kwieciste, zielone chusteczki z frędzlami. Zwłaszcza przestrzega się tego ubioru podczas pielgrzy­ mek i oficjalnych wystąpień. Powszechnie jest przyjęte, że mężatki nie pokazują się publicznie z gołą głową; poza barwnymi wełnianymi chusteczkami i białymi płóciennymi największą popularnością cie­ szą się kwieciste chusteczki nylonowe. Młode dziewczęta coraz częściej noszą wielobarwne zapaski krakowskie. Należy przy­ puszczać, iż moda na zapaski przetrwa jeszcze długo. Wpływa na to hodowla owiec, dająca dobrą, własną wełnę, powszechna znajomość tkactwa, oraz nieskomplikowany krój zapaski, stanowiącej doskonałe okrycie przed wiatrem czy deszczem, trwałość, a nadto ciesząca oko jej barwność. Ilość posiadanych zapasek świadczy o zamożności; weszło w zwyczaj da­ wanie córce na wiano po 3—4 zapaski, w tym zgrzebna jedna, a reszta świętalne. Niemniej tu i ówdzie daje się zauważyć pogardliwy stosunek młodzieży, zwłaszcza męskiej, do ubioru ludowego. Tak np. w Rzepinie przyjęła się pogardliwa nazwa na dziewczęta noszące za­ paski —• Kucha z Rzepina. Na podtrzymanie tradycyjnego ubioru duży wpływ ma zwyczaj wdziewania stroju re­ gionalnego przez kobiety noszące podczas procesji feretrony czy obrazy. Z drugiej strony, przyjmowanie się zapaski naramiennej wśród ludności miejskiej, głównie za pośrednictwem C. P. L. i A., umacnia nieco prestiż stroju ludowego. 7 �Ryc 6. Kobiety z Tarczka, pow. iłżecki •— fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rozdział I I ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Źródła pisane, mówiące o rozwoju stroju świętokrzyskiego są bardzo skąpe. Niewątpli­ wie, jako strój typowo małopolski, rozwijał się w swej starszej formie analogicznie do kra­ kowskiego i staro-sandomierskiego . Pominąwszy uwagi o klejnotach ludowych, pochodzące z XVUI-wiecznego opisu wotów kościelnych , najstarsze wiadomości o stroju świętokrzy­ skim podaje «Dziennik Ustaw Województwa Mazowieckiego* z roku 1821 . Znajdujący się tam list gończy daje opis stroju roboczego z Mąchocic, zbliżony w zasadzie do letniego ubioru z końca XIXwieku. Męska sukmana świętokrzyska posiada krój typowo małopolski; stąd należy przyjąć, że musiała ona wejść w użycie jeszcze przed odcięciem świętokrzyskiego regionu od reszty obszaru występowania ubioru małopolskiego. Sukmana małopolska została zastąpiona ma­ zowiecką w środkowej części kielecczyzny w połowie XIX wieku . Na tej podstawie można przyjąć, iż występowanie sukmany na terenie świętokrzyskim przypada conajmmniej na I połowę XIX wieku, a przypuszczalnie jest o wiele starsze. Po odcięciu świętokrzyskiego od strefy pozostałych ubiorów małopolskich nastąpiło równoczesne cofanie się zasięgu sukmany świętokrzyskiej z zachodu na wschód. Nie bez znaczenia był tu rozwój Kielc, jako osiedla wielkomiejskiego, silnie oddziaływającego na okoliczne wsie. W miejscowościach należących do obszaru stroju kieleckiego, a graniczących ze świę­ tokrzyskim zachowała się ustna tradycja o istnieniu sukmany typu świętokrzyskiego. W Mass 6 7 8 8 �łowię, czy Dąbrowie, należących ongi do dawnej parafii św. Wojciecha w Kielcach — wystę­ pował strój świętokrzyski na równi z kieleckim, — ale w latach 70-tych XIX wieku, na południe od pasma Łysicy noszono też sukmany typu kieleckiego . Z roku 1874 posiadamy już dość obszerny opis męskiego ubioru świętokrzyskiego . Proces zanikania tego stroju rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku. W tym to okresie zarzucono płótnianki, dotychczas noszone na równi z sukmaną . Te ostatnie, w początkach XX wieku zaczęły wychodzić z użycia na rzecz kapot, przy czym obie te części ubioru po 1 wojnie świa­ towej, należały już do wyjątków. Po raz ostatni sukmanę użyto w 1950 r., na powitanie bis­ kupa. Po I wojnie światowej granatowe kaszkiety zostały zastąpione przez maciejówki; zanika także baszłyk kupowany od Rosjan. W okresie międzywojennym weszły w użycie czapki miejskie, używane zresztą od około 1910 r. Ostatecznym powodem zarzucenia kubanów, podobnie jak i kaszkietów, było wymordowanie w czasie ostatniej wojny przez hit­ lerowców czapników żydowskich z Kielc, a głównie z Bodzentyna. Najstarsze wiadomości źródłowe do świętokrzyskiego ubioru kobiecego, to przede wszystkim inwentarze kościelne z polowy XVIII wieku. W wotach składanych przez wieś­ niaczki powtarzają się sznury małych i dużych korali, często z przymocowanymi do nich krzyżykami . Zamiast oryginalnych, musiano nosić też i korale sztuczne , skoro i te za­ wędrowały do kościoła jako wota, podob­ nie jak korale dętkowe , oraz paciorki szklane . Następne hrformacje dotyczące stroju kobiecego pochodzą już z połowy XIX wieku (ryc. 4, 5); w tym okresie nie różnił on od noszonego wówczas w najbliższej okolicy Kielc. Niemniej rekonstrukcja kobiecego ubioru świętokrzyskiego, na podstawie tradycji ustnej przechowanej w pamięci nielicznych starych wieśniaczek, pozwala przyjąć, że w I-szej połowie X I X wieku występował tu starszy typ odzieży. Stano­ wiła go spódnica płócienna, często druko­ wana, gorset oraz biała, płócienna zapa­ ska przedsobna i naramienna. Zachowała się też pamięć o kobiecym białym ubiorze świątecznym, z płótna fabrycznego, noszo­ nym sporadycznie do początku XX w. Za­ znaczała się w nim naramienna zapaska płócienna z koronkową wstawką, będącą niewątpliwie śladem po dawnym białym ubiorze. Niepodobna dziś stwierdzić, czy w odzieży kobiecej I połowy XIX wieku omawianego regionu występowały hafty. Można jednak przyjąć ich istnienie na podstawie relacji ks. W. Siarkowskiego . Opisywany przez niego strój z okolic Kielc (bez bliższego określenia wsi) noszony był w Świętokrzyskim, w każdym razie w jego 9 10 u 12 1S 14 1S 16 Ryc. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 �południowej części. Opierając się na zda­ niu ks. W. Siarkowskiego, że: «Odmiana całkowita w tym ubiorze, według zdania starych ludzi, datuje się przeszło od 60 lat» opis ten odnosić wolno do okresu przed 1818 rokiem. W I połowie X I X wieku Świętokrzyżanki nosiły czarne spódnice wełniane, przykryte z przodu takiemiż zapaskami polnemi tzn. szytemi z dwóch «półek» tkanych na krosnach czteronicielnicowych, techniką drelichową. Na ramiona zarzu­ cały zapaskę również czarną. Według po­ dania ludowego czarny kolor zapasek upamiętnia żałobę po zarazie grasującej w Górach Świętokrzyskich (ryc. 6). Istnienie jednakowych gorsetów na te­ renie świętokrzyskim, jak i w okolicach Kielc, wskazuje na trądycyjność tego kroju. Opisywany tu ubiór dotrwał do I wojny światowej, na krawędziach stroju święto­ krzyskiego np. we wsi Barczy, czy w Górnie, a w Klonowie nawet do lat 1935—36. Jadąc do miasta lub idąc do kościoła kobieta na lnianą koszulę wdziewała gor­ set, na nogi kładła drewniane kurpie, na głowie wiązała czepiec. Na ramiona zarzucała kilim. Wyjątkowo, we wsi Michniów (pow. kielecki) kilim był w powszech­ nym użyciu, ażdo chwilipacyfikacji tejże wsi Ryc. 8. Męski ubiór letni. przez hitlerowców w czasie ostatniej wojny. Około połowy X I X wieku zapaski polne zostały zastąpione przez zapaski krótsze, wszyte do oszewki wzdłuż dłuższych boków. Były one o wiele cieplejsze, ponieważ długość płata materiału, z którego je wykonywano, znacznie przekraczała szerokość uzyskiwaną z szycia dwóch półek, a przez to pozwalała na lepsze okrycie. Zmiana szerokości zapaski była możliwa dzięki zastosowaniu szerszych krosien. Na dawniejszych można było tkać tkaniny o szerokości 1 łokcia. W Gazecie Kieleckiej z lat 70-tych X I X wieku posiadamy dość ogólny opis kobiecego stroju świętokrzyskiego . W drugiej połowie X I X wieku w stroju kobiecym występowały również i suknie, czyli spódnice wełniane, samodziałowe, zeszyte ze stanikiem. Wyszły z mody w końcu X I X w. W ostatniej ćwierci X I X wieku weszły w powszechne użycie zapaski czerwone w czarne pionowe paseczki. Najstarsze informacje o nich pochodzą z ok. 1867 roku z Kakonina. Określa się je powszechnie nazwą bielińskich zapasek, gdyż wykonywano je głównie w Bie­ linach. Zwano je też gidelskimi, dla podkreślenia ich kolorowości, cechującej zapaski widy­ wane w Gidlach. O żywotności stroju kobiecego w latach 80-tych X I X w. może świadczyć fakt, iż za­ można jedynaczka w Łącznej posiadała 5 gorsetów i tyleż sorców; zwłaszcza spódnic musiała mieć kilka, bo do kościoła panny kładły ich po parę, tak, aby każdą było trochę widać. Proces zanikania kobiecego stroju świętokrzyskiego rozpoczął się na większą skalę w okresie międzywojennym. 11 10 �Obecnie żywym elementem dawnego ubioru pozostała wyłącznie zapaska, ekspandująca na teren kieleczczyzny i Puszczy Radomskiej. Nadto ulega ona coraz to nowym przejawom mody. Tak np. zapaska czerwona w czarne pionowe prążki, których szerokość dla każdej parafii jest inna, współzawodniczy z krakowską, rozpowszechnioną w świętokrzyskim w la­ tach 40-tych X X wieku. Czynnikiem sprzyjającym procesowi powolnego zanikania świętokrzyskiego stroju kobie­ cego są dziewczęta, których duży procent kształci się w Ostrowcu, Kielcach czy Jędrzejo­ wie. Wstydzą się one swego regionalnego stroju i starają się naśladować modę miejską, ze znajomością której powracają potem do rodzinnych wsi i krzewią tam mową modę». Rozdział I I I ZASIĘG STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Zasięg stroju świętokrzyskiego cofnął się w X I X wieku na wschód, o czym świadczą zarówno wspomniane już relikty męskiego stroju świętokrzyskiego w dawnej parafii św. Woj­ ciecha w Kielcach, jak i mapa znajdująca się w zbiorach O. Kolberga, wykazująca m. in. jednakowość ubioru w okolicach Dymin (wieś na płd. od Kielc) i Bielin. Stąd też niektóre opisy stroju z okolic Kielc odnoszą się do ubioru świętokrzyskiego. Do cech charakteryzujących strój świętokrzyski zaliczyć należy przede wszystkim suk­ manę męską, brązową, rzadziej białą, z jedną tylko klapą odwiniętą (z drugiej strony często była naszyta dodatkowa mała klapka), oraz kobiecą zapaskę naramienną i przedsobną w ko­ lorze cynobrowym w czarne, pionowe paski. Pozostałe charakterystyczne szczegóły ubioru, jak granatowe rogatywki z czerwonymi wypustkami, pokrywają się niemal całkowicie z zasięgiem sukmany — poza okolicą Bielin, w której noszono rogatywki bez wypustek. Wysoka czapa sukienna została potwierdzona tylko w okolicy św. Krzyża. Zasięgu guńki, z odwiniętą klapą — stanowiącą odmianę płótnianki w stroju świętokrzyskim, a zaginionej na początku XX wieku —• nie udało się wy­ znaczyć. Mniej uchwytne są cechy stroju kobiecego. Ogólna sylwetka Świętokrzyżanki jest po­ dobna do Kielczanki . Gorsetów, czy zapasek czarnych niepodobna rozróżnić. Główną różnicę stanowi tu czerwona zapaska oraz starsze formy haftu na koszuli. Wspomniana powyżej, znajdująca się w zbiorach O. Kolberga mapa świadczy o występowaniu na po­ łudnie i wschód od Kielc ubioru świętokrzyskiego. Dominującą cechą jest tu zapaska — to też, gdy w okresie międzywojennym rozszerzył się jej zasięg, przyjęcie zapaski było równoznaczne z przyjęciem stroju świętokrzyskiego, mimo że nie łączyło się wcale z no­ szeniem pozostałych części tegoż ubioru. Natomiast poczucie przynależności etnograficznej, mimo że stosunkowo dość rozwinięte, nie może tu służyć jako kryterium, ponieważ także w części sąsiedniego terenu kieleckiego ludność określa siebie jako pochodzącą od Świętego Krzyża. W świadomości mieszkańców terenów świętokrzyskich, dość wyraźnie łączy się fakt pokrywania się grupy terytorialnej, świętokrzyskiej, z zasięgiem stroju, a zwłaszcza czerwonej zapaski. Poczucie tej odrębności podtrzymują także pielgrzymki do Częstochowy, wśród których kolor zapasek świętokrzy­ skich zwraca powszechną uwagę. Sukmany świętokrzyskie zajmowały żyzną ziemię lessową w okolicy Bodzentyna docho­ dząc do granic lasów starachowickich i suchedniowskich, którymi biegnie granica zasięgu od Radkowie do Łącznej. Na północ od tych lasów mieszka ludność nie zachowująca tradycji odrębnego stroju ludowego. Na południu i na południowym wschodzie graniczy sukmana świętokrzyska z kielecką o kroju mazowieckim. Lima graniczna biegnie między wsiami: Ka18 11 �jctanów a Brzezinkami, Masłowem a Mąchocicami i Cedzyną a Leszczynami. Od Leszczyn dąży łukiem w kierunku południowo-wschodnim do pasma orłowińskiego; dalej na wschód pasem orłowińskim i następnie graniczy z sukmaną sandomierską, również o typie mazo­ wieckim. Granica ta biegnie między wsiami Lechowem, a Lechówkiem w kierunku północnowschodnim do Słupi Starej, w której to jednak już w latach 80-tych X I X wieku strój ludowy nie był zbyt popularny , a następnie na północ, z lekkim odchyleniem ku zachodowi, ku Radkowicom. Poza wyżej opisanym terenem sukmany świętokrzyskie występują sporadycznie w Masło­ wie oraz w jego najbliższym sąsiedztwie, a także w okolicy Górna i Skorzeczyc. 19 ZAS!E G Ł U B I O R U ' Ś W I Ę T O K R Z Y S K I E G O opp. J.Kamocki SKALA 1 : 300000 , a s 11^— II""-M granica zasiągu ubioru granica zdartego zasiągu ubioru kobiecego granica obszaru pnzeiściowego w ubiorze kobiecym granica ubioru męskiego 0 0 O ^.asta i miasteczka miciscowości w których autorzy przeprowadzali badania miejscowości z których dane uzyskano z innych źródeł - Ryc. 9. Zasięg rogatywek świętokrzyskich, granatowych z czerwonymi wypustkami pokrywa się na ogół z zasięgiem sukmany. Czerwona, w czarne pionowe paski zapaska świętokrzyska w swoim starszym zwartym zasięgu pokrywa się z zasięgiem sukmany. Ponadto obejmuje na wschodzie parafię Grzegorzewice. Poza tym, na zachód od zwartego zasięgu występowały zapaski świętokrzyskie w parafiach Tumlin i Zagnańsk. W latach 1917—1940 przyjęły się w okolicach Górna i Skorzeczyc (na południowy wschód) oraz Pawłów i Chybice (na północny wschód). We wsi Masłów wpro­ wadził modę na nie tamtejszy zespół śpiewaczy. Granica gorsetów świętokrzyskich na północy i wschodzie pokrywa się z granicą za­ paski, natomiast na południowym zachodzie i zachodzie zlewa się z gorsetem kieleckim. 12 �Ryc. 10. Koszula męska. I : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tylu, C — krój: d — p r z ó d , dl — t y ł , e — listewki, f— ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 13 �R o z d z i a ł TV OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO W końcu X I X i w początkach XX wieku wieśniak świętokrzyski nosił w lecie na codzień zgrzebne spodnie ściągnięte w pasie trokiem i wypuszczoną na nie koszulę, związaną pod szyją płóciennym skrawkiem. Słomiany kapelusz lub stary kaszkiet, rzemienny pasek, a na nogach drewniaki zwane kurpiami uzupełniały ubiór. W okresach chłodu, często na koszulę nakładał lejbik, a nań guńkę płócienną, pacześną. Pod ciemne samodziałowe spodnie wełniane nakładano zimą płócienne kalisony, przy czym te ostatnie spełniały rolę ubioru domowego; na koszulę i lejbik wdziewano spancer, a na wierzch guńkę lub starą sukmanę. Obuwie noszono skórzane, szyte po bo­ kach, na wysokim obcasie, bądź też buty rosyjskie wojskowe, kupowane od żołnierzy. Na głowę wkładano baranicę. Wyjeżdżając końmi odziewano się kożuchem, głowę otu­ lano w balsznik, a na buty z cholewami zakładano słomiane kalosze. Ręce chroniły papugi czyli rękawice swojskiej roboty. Ubiór świąteczny różnił się od roboczego przede wszystkim lepszym materiałem i wy­ kończeniem. Koszulę świąteczną szyto z cienkiego płótna, zdobiono czerwoną nicią na oszewce i na przodach, a pod brodą wiązano na rzeszotkę. Bied­ niejsi kładli na codzienną koszulę haftowany kar cyk, zakrywając nim widoczne spod spancera części. Na lejbik przychodził spancer, który latem rozpinano, aby spod nie­ go wyglądał lejbik. Spodnie płó­ cienne, ukraszone na czarno lub granatowo, zastępowały zimą białe wyborowe z samodziału wełnia­ nego, względnie sukniaki, wyko­ nane z tegoż sukna co i sukmana. Odzienie zwierzchnie stanowiła płó­ cienna guńka zdobiona aplikacja­ mi, szamerunkiem i wełnianymi kucotkami, a przede wszystkim charakterystyczna dla regionu świę­ tokrzyskiego brązowa a rzadziej biaława sukmana (ryc 7, 15, 18). 20 Ryc. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego», w Bielinach, pow. kielecki). 14 Podobnie jak guńka, posiadała ona wyłożoną klapę z lewej strony. Tylko wyjątkowo biedni gospoda­ rze nie posiadali sukman, bądź też nosili je bez ozdób. Sukmanę czy guńkę przepasy­ wano szerokim pasem o ozdob­ nej sprzączce, nabitym kółkami mosiężnymi. Najbogatsi nosili trzosy z kieszeniami na pienią­ dze. Nogi obuwano w białe buty juchtowe, których cholewa zachodziła nieCO ponad kolano. Miały �one wysokie obcasy z szeroldmi podkówkami. Mniej zamożni nosili buty czarne, a naj­ biedniejsi — kurpie. Głowę okrywano granatową rogatywką z czerwonymi wypustkami i kucotkiem, bądź też brązową, wysoką czapą sukienną z czerwonym denkiem. Kawalerowie sukman nie nosili. Strój ich charakteryzowało bogatsze zdobienie i ja­ skrawość kolorów, w przeciwieństwie do ubioru mężczyzn żonatych. Szczególną uwagę zwracali na buty pięknie w harmonije ułożone. Czapki kawalerów zdobiły czasem pawie pióra, a słomiany kapelusz ożywiała kolorowa wstążka o swobodnie zwieszających się końcach. Ślub brał p. młody w sukmanie; przypięty do czapki bukiet z dużą białą kokardą czy szychem odróżniał go od drużbów. W miejscowościach, gdzie używano wysokich czapek sukiennych, czapkę p. młodego zdobiły upięte na niej kolorowe tasiemki (ryc. 12). Drużbowie mieli przy czapkach przypięte bukiety, czyli wionki; z czasem zaczęto je nosić na boku (na piersi). Robiły je druhny z ruty lub — kupowały sztuczne. Przy wionku umiesz­ czano małą, białą kokardkę. Starszy drużba nosił zwykle większą kokardę podwójną, białą i czerwoną. W nielicznych wsiach na płn.-wschodnim pograniczu stroju świętokrzyskiego przypinali drużbo­ wie, po prawej stronie czapek pawie pióra, tak długie że do chałupy nie wloz, bo się nie zmieścił. Takąż ozdobę z piór nosił zwykle komendant banderii, uczestnicy zaś banderii byli przepasani na ukos, przez pierś, szerokiemi wstęgami. Podczas zabaw, tańczący w sukma­ nie, lewą ręką obejmował tancerkę, a przez prawą przerzucał połę sukma­ ny. Należało to do szyku. Do trumny ubierano mężczyzn żo­ natych w ubiór świąteczny, najczęściej w sukmanę. Przy boku zmarłego kła­ dziono czapkę, a na nogi wkładano buty z cholewami. Kawalerów ubie­ rano raczej jasno, w guńkę lub spancer. Do chrztu niesiono dziecko w pie­ luchach, owinętych starą szmatą i na­ krytych chustką lub zapaską. Główkę dziecka okrywano białą chusteczką. W okresie międzywojennym rozpow­ szechnił się zwyczaj obszywania dla chłopców pieluszek niebieskimi wstąż­ kami. Małych chłopców ubierano w ko­ szule płócienne, sięgające kolan; nieco starsi chodzili w przepasywanych krajką sukienkach ze stanikiem zapina­ nym z tyłu na guziki. . Według wspomnień najstarszych gospodarzy, spodnie dostawał chłoGrabowski w latach 1880pak, dopiero gdy JUŻ myślał O Że1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego niaczce. Około 1900 roku, jeszcze gdziew Krakowie. R y c 1 3 C h ł o p w g u ń c e > f o t w 15 �niegdzie 17—18 letni parobcy po raz pierwszy zakładali spodnie. Przeważnie jednak w tym okresie dawano je już młodszym, 12—15 letnim, a czasem nawet 6—8 letnim chłopcom. Spodnie farbowano zwykle na ciemny kolor. W początkach XX w. chłopiec idąc do I Komunii Św. szedł już zawsze w spodniach, oraz guńce czy kapocie z siwego sukna. Kapotka ta sięgała kolan; zapinana na haftki, w pasie sfałdowana; miała kołnierzyk i klapki wykładane, nie ozdobione. Guńki dla dzieci szyto rzadko, starsi chłopcy donaszali zużyte po starszych, co zresztą od­ nosiło się i do innych części ubioru. Na głowę chłopcy nakładali kaszkiety. W okresie I wojny światowej nosili niskie, okrągłe czapki barankowe o denku sukiennym. Wyszły one w tym okresie z użycia u starszych. Podobnie i rogatywki noszone przez dzieci jeszcze po I wojnie światowej, starsi zarzucili już dużo wcześniej. Dla dzieci szyto je często z czerwonego sukna. V Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszula. Koszulę męską szyto z lnianego płótna samodziałowego, do roboty ze zgrze­ bnego, a na święta z cienkiego płótna lnianego. Bogatsi nosili na święta koszule z kupnego kartonu, które jeszcze do drugiej wojny światowej należały do rzadkości. W ostatnich cza­ sach większość koszul, a zwłaszcza świątecznych, szyto z materiałów kupnych. Koszule dawniejsze miały krój przyramkowy, marszczony. Starszy typ wykonywano z dwóch dużych, prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz dwóch mniejszych, z których szyto rękawy; ponadto uzupełniały koszulę dwa przyramki, dwa «kąciki» zabezpie­ czające przed wydarciem się pach oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Przód koszuli posiadał środkiem rozcięcie, zakończone tzw. pępkiem, czyli naszytym poprzecznie prostokącikiem. Wzdłuż obu stron rozcięcia biegły zakładki zwane przedsobkami lub listewkami. W rozcięcie przyramka na głębokość ok. 2—3 cm, w miejscu połączenia go z oszewką lub kołnierzykiem wszywano płócienne trójkąciki. Języczki te, inaczej zwane ćwikami miały na celu poszerzenie wycięcia szyi, aby zapobiegać obcieraniu się ciała (ryc. 10). Koszule odświętne często zdobiono haftem. Około 1900 roku szyto koszule także i krojem podłużnego poncho. Moda ta nie utrzymała się długo. W latach 1900—1905 zanikać zaczął zwyczaj chodzenia w koszuli wyrzuconej na spodnie czyli noszonej na wypust. Następstwem tego jest znaczne skrócenie koszuli. — W miejsce oszewki przy rękawach wszywa się mankiet, a oszewkę biegnącą dookoła szyi zastępuje coraz częściej wykładany kołnierzyk. Koszuli dawnego typu używa się jedynie do roboty na codzień. Końce oszewki biegnącej wokół szyi posiadały obdziergane dziurki, przez które przeciągano tasiemkę do wiązania. Tasiemki używano czerwonej tzw. rzeszotki, rzadziej czarnej z czerwo­ nymi brzeżkami—psiarki . Starsi gospodarze wiązali koszule nieraz tylko białym skrawkiem. Skrawkami wiązano też dawniej oszewki u rękawów. Z czasem coraz częściej miejsce tasiemki zastępowały małe guziczki, żółte lub niebieskie; były one podobno tak mocne, że nie pękały pod uderzeniem kijanki. Mankiety zapinano również na takie guziki. Zawsze dotąd otwarte rozcięcie koszuli — spina guzik. Odmianą koszul świątecznych były koszule z grubego płótna samodziałowego, z nakłada­ nym, względnie naszytym karcykiem, inaczej ślimakiem czy przedsobkiem z kupnego kartonu. Tworzył on rodzaj gorsu, bogato zdobionego haftem lub zakładkami; zapinał się na mały gu­ ziczek z tyłu, względnie — o ile był naszyty na stałe na koszulę — na parę guziczków na lewym ramieniu. Nakładane karcyki przypinano zatrzaskami, względnie przywiązywano je do krebla czy guzika u spodni. 21 16 �T a b l i c a I Stroje świętokrzyskie z końca X I X wieku Malował J. Komo �W okresie międzywojennym wyszło z mody haftowanie koszul świątecznych oraz nakła­ danie karcyków. Karcyki ciepłe, wykonane na wacie, noszone były przez starszych gospodarzy w zimie; na­ kładano je na lnianą koszulę. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. Między 1900 rokiem, a I wojną światową weszły w użycie ciepłe koszule bajowe. Szyto je z ciemnych materiałów, najczęściej kraciastych, na wzór rosyjskich. Krój miały zbliżony do poncho; zapięcie na lewym ramieniu. Noszono je wypuszczone na spodnie; sięgały kroku. Dziś jeszcze można spotkać starszych gospodarzy w takich właśnie koszulach, przy robocie w chłodne dni. Spodnie. Spodnie robocze letnie szyto z płótna samodziałowego, zgrzebnego, świąteczne zaś z pacześnego, zwykle ukraszonego na czarno czy granatowo — lub na jakiś inny ciemny kolor. Na zimę szyto spodnie z samodziału wełnianego; od święta najczęściej białe: wyborowe, a na codzienny użytek — ciemne. Noszono też sukniaki wykonane z takiego sukna jak suk­ many, siwe, czarne lub brązowe. Chorowici ubierali też w zimie spodnie płócienne kraszone, podbite od pasa do kolan psim futrem (ryc. 14). Najdawniejsze spodnie posiadały rozporek z lewego boku. Najstarsi z informatorów pa­ miętają już tylko spodnie z rozporkiem z przodu. W pasie posiadały oszewkę, przez którą przeciągano trok. Na końcu troka znajdował się kreblik inaczej lorcyk, czyli kołeczek długości ok. 5 cm, w środku zwężony. Kreblik pełnił funkcje guzika. Wyparte ze spodni przez guziki, utrzymały się krebliki dłużej w kalesonach, przy których używano je jeszcze w 1928 r. Strój świętokrzyski — 2 17 �Starsza forma spodni szyta była z dwóch płatów materiału, — nowsza z czterech. W kroku spodnie poszerzano romboidalnym kawałkiem tkaniny, względnie przez wszycie dwóch klinów. Nogawki, składające się z jednego (starsza forma) lub z dwóch płatów, sięgały do kostek. Ubierając buty z cholewami, wpuszczano nogawki do środka, by opadały na cholewę. Rozporek, dopóki w modzie było noszenie koszul «na wypust», nie był zapinany. Po­ czątkowo, zwłaszcza w ciemnych spodniach wełnianych, zaczęto go zasłaniać doszytą doń trój­ kątną klapką. Następnie w początku XX w. pod wpływem coraz silniejszej tendencji do noszenia koszuli wpuszczonej do spodni, zaczęto rozporki wykończać na wzór miejski i za­ pinać na guziki. Zarazem pasek przeciągnięty przez szlufki zastępował trok. Oszewka pozo­ staje nadal, lecz służy tylko do wykończenia górnej krawędzi spodni. Po bokach spodni znajdują się cięte pionowo kieszenie, wyjątkowo tylko wysunięte ku przodowi, nieco bardziej niż w spodniach miejskich. Ryc. J5. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz, pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — k l i n y , f—plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. W niektórych okolicach (np. w Siekiernie) spodnie wełniane białe zdobiono koło kieszeni czerwonymi sznurkami. Pod spodniami wełnianymi lub lnianymi podbitymi futrem, noszono kalisony czyli gacie. Te ostatnie zachowały najdłużej stare formy kroju. Około 1920 r. weszły w powszechne użycie szyte na wzór miejski spodnie zwężające się ku dołowi, zwane szportami. Spancer. Spancerkami, rzadziej spamerami nazywano kurtki sięgające do pasa lub nieco poniżej (ryc. 11). Letnie szyto na podszewce płóciennej, na wierzch używając płótna samodziałowego białego lub farbowanego na czarno, szaro czy granatowo. Zimowe wato­ wano i szyto z brązowego samodziału wełnianego lub z kupnego «towaru» białego, czerwo­ nego, zielonego, czarnego czy kraciastego. Zamożniejsi nosili spancery sukienne siwe (nie­ bieskie). Spancerki zapinały się na kobyły i kunie (haftki) względnie na kreble. Z czasem, gdy na­ stała moda na guziki, zaczęto je naszywać w jeden lub w dwa rzędy. Z guzików najczęściej używano tzw. kubanków w kolorze białym. Były to wypukłe guziki, z umieszczonym od spodu uszkiem, przez które przesuwało się nici. 18 �Spancery mogły mieć kołnierzyk stojący lub wykładany. W obu wypadkach zawsze zapi­ nano go pod szyją. Przody na dole miały kieszenie wpuszczone poziomo, względnie imitujące je obszycie ze sznurków, Rękawy zakończone zazwyczaj były «na okrągło» bez mankietu i rozcięcia. Brzegi spancerków dookoła obszyte były oblamówką czarną lub białawą, bądź też czer­ wonym sznurkiem kręconym z wełny. Czasem też obrzucone tylko czarną nitką «na okrętkę». Brzegi rękawów zdobiły, zresztą dość rzadko — czarne aksamitki. Najbardziej paradne spancery były czarne lub granatowe, miały przód, tył i rękawy — każde z innego materiału. Na plecy najczęściej używano materiału podszewkowego i spi- Ryc. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno, pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d—• przody, e — tył, f — ramiona, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. nano je sprzączkami. Przody sukienne. Rękawy szyto zwykle z materiału w laski (prążkowanego). Ten rodzaj okrycia zwano spamerem kamizelkowym. Poszczególne okolice różniły się kolorem noszonych spancerów. Tak np. w Łącznej były modne spancery w kratę czarną lub burą, w Górnie jedno-kolorowe, w zależności od upodobania, w Bielinach — niebieskie w czarne prążki z naszytymi na rękawach czarnymi aplikacjami. Spancery wyszły z mody około 1920 roku. W ich miejsce weszły w użycie kurtki trzyćwierciowe, podobne do spancerów, ale znacz­ nie dłuższe. Pojawiły się przed I wojną światową, a z powszechnego użycia wyszły ok. roku 1935. Szyte z samodziału wełnianego, zwykle granatowe, podszewkowane, posiadały wy­ kładany kołnierz i duże klapki. Lejbik. Lejbiki (ryc. 8) noszone były wprost na koszulę, bądź jako odzież zwierzchnia lub pod spancerkiem. Największą paradą było noszenie rozpiętego spancera w ten sposób, żeby spod niego wyglądał lejbik. Lejbiki szyto z materiałów wełnianych kupnych lub samodziałowych, w kolorach ciem­ nych. Najczęściej cały wykonywano z jednakowego materiału, choć zdarzały się i z ple19 �cami z tkaniny podszewkowej, spinanymi na sprzączki metalowe. W lejbikach przeznaczo­ nych do noszenia pod spancerem, plecy szyto z płótna samodziałowego. Do pracy używano lejbików całkowicie płóciennych. W bardziej zapadłych i zbiedzonych miejscowościach, np. w Klonowie, chodzili też w nich do kościoła, zwłaszcza starsi gospodarze. Lejbik składał się z pleców i dwóch przodów. Podszywany był płótnem. Dawniejsze miały małe wycięcie pod szyją z przyszytym wykładanym niedużym kołnierzykiem. Przody miały jedną, dwie lub cztery wpuszczane poziomo kieszonki. Zapinano lejbiki na kołeczki drew­ niane, przymocowane na czerwonych tasiemkach lub na guziki (np. w Bielinach). W Dębnie świetne lejbiki miały naszyte trzy rzędy guzików, przy czym tylko środkowy służył do. zapinania. W parafii chybickiej, a więc już na terenie pogranicznym, występowały lejbiki świąteczne, zdobione szamerowaniem. Starsi gospodarze nosili je uszyte z białego płótna, kawalerowie zaś z kupnego materiału zielonego lub niebieskiego. 1 Ryc. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne, pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny. B — sukienne płaty, C — otok barankowy. H I . Rogatywka (rekonstrukcja). A —widok ogólny. B — denko sukienne, C — otok barankowy. IV. Balsznik —• Mąchącice Zagórne, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. Lejbiki rozpowszechniły się dopiero około 1900—1905 roku. Początkowo były one ubio­ rem młodzieży, wzorującej się na ubiorze miejskim. Dopiero z czasem zaczęli je nosić ludzie starsi. Po pierwszej wojnie światowej lejbiki wyparte zostały przez kamizelki kupne, zwane lejbikami, bądź też kamizolkami. Właściwych lejbików dziś się już nie spotyka, natomiast mieszczańskie «kamizołki» noszone są przez starszych gospodarzy dość często. Według niektórych informatorów w latach 1925—30 miały być jakoby noszone lejbiki białe z prawą klapką wywiniętą, podobnie jak w sukmanach. G u ń k a . Guńką, rzadziej kamizielą zwano rodzaj letniego płaszcza uszytego z płótna samodziałowego (ryc. 13). Z pacześnego szyto guńki robocze oraz dla starszych, odświętne dla kawalerów — wyłącznie z płótna lnianego. Prawdopodobnie występowały guńki dwo20 �jakiego rodzaju: o kroju poncho, podobnie jak i w sąsiedniej Sandomierszczyźnie, oraz 0 kroju zbliżonym do sukmany. Ciekawym jest, że krój poncho występuje raczej w tych okolicach (Bieliny i Krajno) w których guńkę określa się mianem kamizieli —• tj. w pobliżu Sandomierszczyzny. Guńka na długość sięgała do cholew butów lub nieco poniżej ich górnego brzegu. W pasie wcięta, o spódnicy poszerzonej klinami, zapinała się na haftki wiejskiej roboty, wyjątkowo na guziki. Podobieństwo do sukmany podkreślały aplikacje przy mankietach i wyłożonej klapce przy kołnierzu. Poza aplikacjami guńki zdobione były obszyciem z kolorowych sznurków 1 wełnianych kucotków. Guńki wyszły z użycia w latach 1900—1905. Sporadycznie można je było spotkać i w latach późniejszych. Tak np. w Bielinach pamiętają w użyciu guńkę jeszcze w 1911 roku. Sukmany. Reprezentacyjne odzienie zwierzchnie dla gospodarza z Gór Świętokrzy­ skich stanowiła sukmana (ryc. 7, 15, 18). Szyto ją z grubego sukna samodziałowego, najczęściej brązowego —• od którego to koloru, ustaliła się nazwa czerwonej sukmany — rzadziej z szarego, przyczym ta ostatnia występowała głównie na krańcach zasięgu. Spo­ radycznie można było spotkać sukmany wykonane z czarnego sukna. Na jedną sukmanę zużywało się «siedem łokci materiału szerokiego na jeden łokieć i piędź» . Materiał, z którego wykonywano sukmany, był tak sztywny, że po zmoknięciu można było «sukmanę postawić, a ona stała dalej». Sukmana stanowiła rodzaj długiego płaszcza wełnianego, dopasowanego na piersiach, 0 spódnicy poszerzonej w dole dwoma klinami, wszytymi po bokach, poniżej bioder. Kliny te o kształcie ćwierci koła, zwykle dla oszczędności składały się z paru mniejszych odcinków materiału, zeszytych ze sobą. Tworzyły one fałdy po bokach sukmany. Część górna, czyli stan składała się z trzech kawałków: z pleców i dwóch przodów, do których doszywano kołnierz i dwa jedno-częściowe rękawy. Rękawy na końcach były nie zeszyte lecz zapinane na haftki; tak zwane podlapki czyli wyłożone klapki wykończały rękaw. Charakterystyczne dla sukman świętokrzyskich było ich wykończenie dookoła szyi. Pamięć o kołnierzu stojącym i całkowitym braku klap, zachowała się jedynie we wsi Górno. Zazwyczaj sukmana miała stojący kołnierz i wyłożoną klapę z lewej strony. Klapa ta była doszyta, przy czym w przeciwieństwie do prosto skrojonej prawej strony przodu — lewa była ścięta nieco skośnie (patrz okładka). Inną odmianę stanowiły sukmany z dwiema klapami. Lewa była wyłożona jak wyżej, prawa zaś, trochę mniejsza była wprost naszyta na materiał, półtora centymetra od brzegu, już po linii ozdób. Najrzadziej występowały sukmany z kołnie­ rzem wyłożonym i dwoma wykładanymi klapami. Sukmana posiadała kieszenie wpuszczane pionowo i zapinała się na lewą stronę, na haftki. Stanowiła ona obowiązkowy strój każdego gospodarza; zamożniejsi posiadali ich nieraz kilka. Sukmany zaczęły wychodzić z mody ok. 1905 roku. Młodzi ze względu na barwność ozdób nazywali je krakowskim ubiorem. Sukmany zdobiono wyszywaniem, szamerowaniem z kolorowych sznurków, wełnianymi pomponikami oraz aplikacją na klapkach i na podłapkach. Kapoty. W początkach X X wieku, głównie od 1905 r. miejsce sukmany, zwłaszcza u bogatych gospodarzy, coraz częściej zajmowała kapota. Był to rodzaj płaszcza szytego na wzór miejski. Wykonywano ją z cienkiego sukna fabrycznego czarnego lub ciemno­ granatowego. Stanowiła ona letni strój świąteczny. Kapoty zapinano na lewą stronę, na haftki, lub na guziki naszywane w dwa rzędy. Na biodrach były sfałdowane. Dookoła kołnierza, wzdłuż przodów, na klapach, mankietach 1 rozcięciach kieszeni obszywano je czarną taśmą. Kapota stanowiła letni strój świąteczny. Nieco wcześniej niż kapoty, weszły w użycie znane pod tą samą nazwą na terenie świę­ tokrzyskim — sukmany typu kielecko-radomskiego. Szyto je z cieńszych materiałów fabrycz­ nych w kolorach czarnym lub sieraczkowym, bądź z brązowego grubszego sukna. Te ostatnie 22 21 �używano jesienią lub w zimie. Ka­ pota podbita kożuchem, kosztowała 20 rb. : 5 rubli za robotę, 5 za ko­ żuch, a 10 za sukno. Kapoty zaprzestano szyć po I woj­ nie światowej. K o ż u c h y . W zimie powszechnie noszono kożuchy (ryc. 16). Zapinały się na lewą stronę, na pętle rzemienne i takież guziki plecione lub też na haftki. W tym ostatnim przypadku guziki naszywano dla ozdoby. Szyto je z baranów czarnych, rza­ dziej siwych. Jedne były w pasie wcięte i zszywane, drugie — nie przecinane — proste do ziemi. Oba typy miały po bo­ kach pionowo wpuszczane kieszenie, a w szwy dla większej mocy wszywane paski ze skóry. Kołnierze duże, wykła­ dane. Wyjątkowo duże zwano «sukami»; w czasie mrozów odwijano je tak, by zasłaniały głowę. Kożuchy kupowano na jarmarkach w Kielcach, Bodzentynie, Ostrowcu i Iłży. Zwłaszcza atrakcyjną była Iłża, gdzie na tradycyjne jarmarki, które odbywały się na Św. Jadwigę (15. X.) przyjeż­ dżali kupcy z Rosji, przywożąc duży wybór wielkich, sięgających do ziemi, żółtych kożuchów . Paradniejsze kożuchy kosztowały 30 do 50 rb. — były więc dostępne tylko dla bogatych. Skromniejsze kilkanaście, a nawet można je było kupić za 6—7 I rubli. Kożuchy zdobiono wyszyciami i sza­ Ryc. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza, pow. iłżecki. merunkiem, Pasy. Pasy skórzane, brązowe, szerokie około 3—4 cm, zapinane były na jedną sprzączkę. Noszono je na odzieży wierzchniej. Do ubioru świątecznego używano pasów szerokich na 5—10 cm. Posiadały one czasem ozdobną sprzączkę, a ponadto krajem, wzdłuż całej długości po rzędzie nabitych kółek mosiężnych. Niektórzy nosili pasy tak długie, że opasywali się nimi dwukrotnie — przy czym za drugim razem spadały one na biodra szerokim łukiem. Inną odmianą świątecznych pasów, były robione z białej skóry, a zdobione zielonym rze­ mieniem i metalowymi gwoździkami. Jeszcze pod koniec X I X w. najbogatsi gospodarze, zwłaszcza na kresach stroju święto­ krzyskiego nosili trzosy. Były to pasy szerokie na około 20 cm, zapinane na trzy sprzączki. Używano je tylko do ubioru paradnego. Wewnątrz pasa były umieszczone kieszenie na pie­ niądze. Trzosy posiadały ozdoby z rzemienia. Na paskach, służących do zapinania, nabite były mosiężne kabzle. Uczesanie. Świętokrzyscy chłopi zaczesywali włosy do tyłu i przycinali je równo, sta­ rając się, by zakrywały ucho częściowo lub całkowicie. Tak noszone włosy nazywano żartobliwie 23 22 �obcinane po donicy. Z tyłu spadały spuścisto, a niejednokrotnie tak urosły, że aż się zawijały na karku. W końcu X I X wieku i w początkach X X przyszła moda na czesanie się w tzw. polkę; włosy podcinano wyżej i podgalano kark. Do kościoła smarowano włosy smalcem, aby błyszczały i leżały gładko. W początku XX w. niektórzy gospodarze nosili tzw. hiszpanki, czyli małe bródki pod samą wargą. Moda ta zanikła wczasie I wojny światowej. Nakrycie głowy. Jedną z najstarszych czapek (ryc. 17 I , 19) stanowiła okrągła czapa wykonana z sukna brązowego. Trudno jest dziś ustalić jej nazwę. Wysoka na dwadzieścia parę centymetrów, denko miała z czerwonego materiału, czasem zdobione kolorowym, weł­ nianym kutasikiem. Z lewego boku na szew otoku naszyta była czerwona taśma. Czapkę tę nakładało się w ten sposób, że denko opadając zakrywało ucho. W niektórych wsiach, np. w Siekiernie wierzch czapki był niebieski i przypuszczalnie, taką była wypustka otoku. Zamożniejsi gospodarze nosili zimą czapkę zwaną wściekła lub capka na zawiasach (ryc. 17 I I ) . Wysokie około 20 cm, wykonane były z sukna zwykle granatowego, rzadziej czerwonego, białego, zielonego czy burego. Główkę tych czapek wykonywano tym samym krojem, co i rogatywki. Otaczał ją otok z czarnego baranka, nie zeszyty z jednego boku, co powodowało, że rozchylał się ku górze. Otok ten związywano zwykle czerwoną, a czasem jak np. w Śniadce —• czarną wstążeczką lub sznurkiem. Nadto nieraz całość ozdabiał czer­ wony kucotek. Futro sięgało zawsze nieco wyżej niż główka czapki. Odmianę wścieklicy stanowiła rogatywka prusinowicka, granatowa lub czerwona z barankiem wyło­ żonym podobnie jak we wściekłych czapach, z tą różnicą, iż otok po­ siada z dwóch stron rozcięcia zwią­ zane wstążkami. Wyżej opisane czapki wyszły z użycia w ostatnim dwudziestole­ ciu X I X wieku. Innym typem czapek futrzanych były niskie wysokie na 5 cali (ok. 12,5 cm), okrągłe czapki o denku sukiennym niebieskim lub czerwo­ nym, a w Dębnie — niebieskim z krzyżującymi się na nim czer­ wonymi sznurkami. Otok posiadały z baranka . Kawalerowie przypi­ nali czasem z prawej strony tejże czapki pawie pióro. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. W latach 1897—1905 zaginęły rogatywki w cztery światy, noszone w tym okresie już tylko przez star­ ców. Według opinii ludności czapki te nosili powstaniaki tj. — te co ro­ bili powstanie, więcej jak sto lat temu . Rogatywki te szyto z su­ kienka granatowego lub czarnego, zszywając je z czterech ćwiartek ma­ teriału (ryc. 17 III). W szwy znaj. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela dujące się na główce, Wszywano Świętokrzyskiego* w Bielinach, pow. kielecki). 24 2i R y c > 1 9 �zwykle czerwone wypustki, co w efekcie dawało krzyż na denku czapki. Otok z czarnego baranka wynosił 4—10 cm. Czapki te wykonywano na czarnej podszewce i pikowano watą. Rogi miały wyższe i większe niż w rogatywkach krakowskich. Istniało parę odmian powyższej czapki. Tak np. w Krajnie można było widzieć roga­ tywki bure, ozdobione nie tylko czerwonymi sznurkami, ale i takimż kucotkiem. Kucotek czarny lub siwy zdobił granatowe czapki w Dębnie. We Wzdole na równi z wypustką ze sznurka czerwonego używano i zielonego. W lecie powszechnie noszono kapelusze słomiane, wykonywane ze słomy żytniej (ryc. 8, 13), o główce płaskiej, rzadziej okrągłej. Dość duża kania zwykle była lekko podwinięta ku górze. Ozdobniejsze kapelusze wykończano ząbkami. Wykonanie ich wymagało dużej mitręgi, a bardzo łatwo się psuły. Wyparły je kupne kapelusze słomiane. Starsi nosili je naj­ częściej ze wstążką szeroką na dwa palce, czarną, czerwoną, zieloną lub niebieską, zakoń­ czoną kokardką. U kawalerów często końce wstęgi były dłuższe i fruwały na wietrze. Kupne kapelusze filcowe należały do rzadkości. Kawalerowie do stroju paradniejszego przypinali pawie pióra do słomianych i filcowych kapeluszy. Powracający z wojska rosyjskiego żołnierze zabierali ze sobą i nosili w czasie mrozów balszniki (ryc. 17 IV), czyli kaptury z długimi końcami, którymi obwijało się szyję. Balszniki takie w kolorze munduru wojska rosyjskiego można też było dostać na targu w Kielcach przed I-szą wojną światową. Inne okrycia głowy — to czapy: barankowe, kudłate, zwane też kubankami oraz kasz­ kiety, uważane przeważnie przez ludność za zawsze noszone chłopskie okrycie głowy (ryc 1, 18). Baranice szyto ze skóry baranków lub materiału fabrycznego, naśladującego futerko. Wy­ konywano je także szydełkiem z wełny. Nie odróżniały się one niczym od noszonych w in­ nych okolicach. Wykonywano je na wacie i podszewce. Jako czapki zimowe, zastąpiły one używane dawniej rogatywki. Zazwyczaj noszno je przełamane bez pół (załamane przez śro­ dek) lub jak donica, — czyli z czubem wbitym w środek czapki. Dawniejsze kaszkiety były duże, sztywne, o szerokim otoku i odznaczały się zwłaszcza u kawalerów dużym daszkiem. Wykonywano je z granatowego, rzadziej z czarnego sukna. Z przodu, między podszewką, a suknem wstawiano kawałek tektury, zadzierający denko do góry. Ponadto, dookoła czapki biegł drut sprężysty, usztywniający denko. Inną ich odmianę stanowiły — kaszkiety z dużym denkiem, szyte z czarnego aksamitu, a ozdobione wypustką buraczkową dookoła wierzchu czapki. Podczas pierwszej wojny światowej przyjęły się maciejówki czyli kaszkiety niższe, mięk­ kie, o małym daszku. Były one wykonywane z jasnogranatowego sukienka, na wzór czapek legionistów. Oba rodzaje kaszkietów miały lakierowane daszki i rzemienny pasek przymocowany dwoma guziczkami. Na wesele przypinali kawalerowie do kaszkietów pawie pióra. Obuwie. Najstarszym znanym obuwiem były na terenie świętokrzyskim trepy, znane też pod nazwą kurpi: Chwaliłeś się Janek, żeś ty śtraśny bogoc Pełno góra kurpi idz-że Maryś oboc 26 Składały się one z podeszwy wyciętej wraz z obcasem z jednego kawałka drzewa wierz­ bowego, olszyny, topoli czy sosny, oraz rzemiennych nosów przykrywających palce. Grubość podeszwy wynosiła ok. 1,5 cala (ok. 4 cm); obcas był dość wysoki, z lekka wyrabiany. Noszono je głównie do pracy w okresie letnim, niemniej biedni wkładali je od święta do kościoła i w zimie. Starcy nosili trepy jeszcze do I wojny światowej. Przetrwały one nieco dłużej od również odwiecznych łapci z łyka lipowego, które zaginęły w końcu X I X wieku. Z obuwia skórzanego do najstarszych należały buty wykonane z białego rzemienia; całe z jednego kawałka skóry, jednostajne, zszywane z tyłu. Obcas miały wysoki. Z przodu jęzor, 24 �czyli klapa przykrywająca kolano, tak że jak uklęknął to na tym jęzorze. Obuwie to wyszło z mody w osiemdziesiątych latach X I X wieku. Po opisanych wyżej przyszła moda na buty jednostalne, o cholewie miękkiej i tak dłu­ giej, że po wyprostowaniu, sięgała za kolana. Innym typem obuwia były także noszone w ostatnim ćwierć-wieczu XIX w. buty z bia­ łego rzemienia zszywane po bokach. Przyszwę i przód cholewy wycinano z jednego kawałka. Po wywinięciu cholewa podchodziła pod kolano, a pozostała jej część opadała poniżej połowy łydki. Widoczna po wywinięciu cholewy wewnętrzna strona, o ile but miał futrówkę była biała; w przeciwnym przypadku — czarna. W tymże okresie używano też butów z białego rzemienia szytych po bokach, o cholewie niezbyt wysokiej, tak sztywnej, że nie trzeba było futrówki. Górna część cholewy była cza­ sem z lekka zaokrąglona. Wyszły one z mody w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Wykonywano je z juchtu — stąd nazywano je juchtowe. Starcy nosili tradycyjnie te buty do końca białe — młodzi czernili je pyłem otrzymanym z roztarcia kamieni szlifierskich (brusków) pochodzenia naturalnego. Buty juchtowe miały wysokie podstrugane obcasy — (takich klapów jak tera nie było. Najniższy obcas miał dwa całe). Posiadały podkówki szerokie, kowalskiej roboty, żelazne lub mosiężne. Buty o wąskich obcasach, zwłaszcza u kawalerów, miały nieraz podwójne dubełtowe podkówki, górne miedziane (miedne), a dolne żelazne, kowalskiej roboty. Z tyłu, na na­ pletku buta umieszczano huncwot o kształcie pół-księżyca odwróconego rogami do dołu. Wycięty był z jednej grubszej skórki, przykręconej mosiężną śrubką. Służył zarówno do ozdoby, jako też do łatwiejszego zdejmowania buta. Równocześnie z butami juchtowymi, noszono buty wojskowe rosyjskie, kupowane od żołnierzy. W ostatnim dziesięcioleciu X I X wieku weszły w użycie buty mające osobną szytą z tyłu cholewę oraz przyszwę. Obcas miały już niższy. W końcu XIX w. i w pierwszym dwudziestoleciu X X wieku zamożniejsi gospodarze, kawa­ lerowie, fornale oraz ci którzy służyli w kawalerii, nosili buty w harmonije. Uchodziły one za wyborowe lub za ślacheckie. Fałdy miały układane na drewnianych prawidłach w 4 lub 7 kantów. Górna część cholewy była sztywna. Obcas dość wysoki. Wyjeżdżając końmi w czasie mrozów kładziono na buty slomiaki czyli rodzaj kaloszy szy­ tych z żytniej słomy. Słomiaki używano także przy młocce cepami. Onucki robiono z kawałka płótna używanego, dobrze spranego, aby nie uwierały. W zi­ mie ponadto otulano nogę słomianym wiechciem, który codziennie przesuszano przy piecu. Sposób zakładania onucek jest dwojaki: obwijając prawą nogę koniec onucki okręcano pod duży palec i owijano stopę w prawą stronę, bądź pod mały i owijano w lewą. Przy lewej nodze zmieniano kierunek okręcania. D o d a t k i do stroju męskiego. Chłop świętokrzyski nosił pod koszulą czarny su­ kienny szkaplerz, przy nim czasem krzyżyk lub medalik. Podczas odpustów przypinano do ubrania po lewej stronie małe krzyżyki na wstążeczce. U żonatych, podczas wielkich świąt błyszczała na palcu tania, zwykle tombakowa, cza­ sem srebrna obrączka. Niektórzy nosili też pierścionki zaręczynowe lub ślubne, typu sygnetowego. Na kwadratowym oczku takiego sygnecika umieszczony byl krzyżyk. Kawalerowie nosili pierścionki odpustowe. W czasie ostatniej wojny popularne były sygneciki z orzełkami. Przed I wojną światową kawalerowie zaczęli nosić do koszul świątecznych spinki. Były one zresztą bardzo skromne; zastępowały wstążeczki, którymi gospodarze wiązali koszulę. Pieniądze trzymano w woreczku zawieszonym na sznurku, na szyi, a u bardziej przezor­ nych woreczek ten zwieszał się tak dalece, że trzymano go pod pachą. Wykonywano go ze skóry lub ze zgrzebnego płótna. Starzy gospodarze robili sobie laski ze zwykłej, odpowiednio wygiętej gałęzi jodłowej, na których się opierali. 25 �W kieszeni noszono tabakierkę, najczęściej wykonaną z rogu, a w niej tabakę zaprawioną wódką i macierzanką. Obok tabakierki nieodzowny był kozik, zwany żydkiem lub cygankiem. W zimie noszono rękawice swojskiej roboty, z jednym palcem. Nazywano je papugi. Szyto je z kawałków materiału. W końcu X I X w. do powożenia używano specjalnych rękawic. Były one wełniane, białe, o jednym palcu, plecione tak mocno, że trudno było w nich zgiąć dłoń. Przy mankiecie zdobiono je paskiem z czerwonej wełny. Rozdział VI OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Letni codzienny ubiór kobiecy składał się w końcu X I X wieku z płóciennej koszuli podłużonej nadstawką oraz takiejże spódnicy zwanej ciasnochą, kraszonej na zielono czy grana­ towo. Pod koszulę, zwłaszcza panny, wdziewały stanik. Spódnicę przykrywała «zgrzebna» zapaska przedsobna, tak że widoczny był tylko wąski pas u dołu. Na głowie wiązano chustki płócienne lub perkalowe. Chodzono boso, bądź też w kurpiach. W czasie chłodu za­ rzucano na wierzch zapaskę naramienną czarną, bądź też tkaną z różnych kolorów, zawsze jednak z dominantą brązowego i czarnego, względnie płócienną guńkę. Wychodząc na wieś, wdziewano na ko­ szulę kolorowy lejbik, a roboczą zapaskę zgrzebną zastępowano czarną wełnianą. Kobiety starsze przez cały rok, a młod­ sze w chłodniejszej porze roku, zamiast lejbika nosiły kaftan. Zimą noszono serdaki oraz spódnice z baji, a biedniejsze kobiety w miejsce jednej ciepłej wdziewały po parę letnich, a na wierzch adrianową. Do wyj­ ścia używano wełnianych zapasek przedsobnych, przy czym w czasie mrozów niektóre z kobiet nosiły po dwie, zawiązując jedną z przodu, a drugą z tyłu. Na ramiona za­ rzucano zapaskę, lub kubrak, a bogatsze wdziewały kożuchy. Głowę otulano ciepłą wełnianą chustką, często domowej roboty sydełówką. Na nogi wciągano buty czarne, szyte po bokach, na obcasie słupkowym, względnie trzewiki. Strój odświętny letni stanowiła: koszula haftowana, wiązana przy szyi czerwoną ta­ siemką i obszyta koronką dookoła kołnie­ rzyka, ozdobny gorset lub adrianowy kaf­ tan oraz mocno zmarszczona spódnica z we­ łenki tzw. ostra, u biedniejszych zastępo- Ryc. 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 26 �warta adrianową, czy płócienną. Spódnicę okrywał zwykle fartuch biały, zdobiony haftem ażurowym i wstawkami z koronki, a w północnej Świętokrzysczyźnie — czarny, alpagowy, przystrajany zakładkami. Noszono też zapaski przedsobne wełniane, czerwone, czarno prążko­ wane, które różniły się od naramiennych tylko mniejszym wymiarem. Zamożniejsze kobiety nie zakładały na większe uroczystości naramiennej zapaski, lecz okrywały się dużą, turecką chustą na odziew. Niektóre nakładały guńki zdobione aplikacją i wyszyciami lub narzucały pasiasty kilim. Kobiety wiązały na głowach na okręgb szalinówki, spod których widoczne były ko­ ronkowe czepce. Chusty zdobiono szpilkami o dużych kolorowych główkach. Na szyi wiązano korale, których ilość i jakość świadczyła o zamożności. Strój uzupełniały czarne trzewiki na wysokim obcasie, a we wsiach biedniejszych wdziewano kurpie -'. Na zimowy strój świąteczny składała się ciemna, wehńana, a u uboższych płócienna, bo­ gato zdobiona sukienka, podbita kożuchem. Bogate wieśniaczki wdziewały szamerowane angiery, a w okresach mrozu krótkie, wyszywane kożuchy. Ryc. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc, pow. kielecki. Ryc. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne, P - kielecki. o w 27 �Ryc. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Czerwone, czarno prążkowane zapaski, które narzucano na ciepłe, wełniane chusty, szczel­ nie otulały całą postać wraz z głową. Spódnicę z grubego sorcu przykrywała zapaska przedsobna. Buty zazwyczaj kładziono z cholewami. W dnie postne ubierały kobiety zapaski naramienne i przedsobne wykonane z czarnej wełny, przy czym jedynie naramienne zdobiła barwna oszewka. Na głowę zawiązywały białą chustkę. Ubiór ten odpowiadał najstarszej znanej formie odzieży kobiet świętokrzyskich. Panny w lecie, w stroju odświętnym na ogół nie zakładały zapaski przedsobnej. Głowy bądź nie przykrywały, bądź też wiązały z tyłu chusteczkę, ozdobioną kwiatami i ratą. Na szyję kładły często kryzkę obszytą koronką, czasem też haftowaną. Korale związywały czerwoną lub niebieską wstążką o wzorze kwiecistym. Gorset nosiły zwykle z falbanecką, a zamożniejsze z lackami. Narzeczona, po wyjściu zapowiedzi — podobnie jak przy świątecznym ubiorze mężatek — do chustki na głowie wpinała dużo szpileczek z kolorowymi główkami. 28 �Najczęstszym kolorem w stroju panny młodej był biały lub blado zielony. Kolor spó­ dnicy, tło kwiecistego fartucha, gorset czy bluzka utrzymane były z zasady w jednm tonie . Jedynie spódnicę ożywiały barwne wstążeczki . W zimie zarzucano pannie młodej na ra­ miona chustę na odziew, najczęściej wzorzystą szalinówkę, o jasnym tle, względnie zapaskę czerwoną, czarno prążkowaną. Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmowano jej dopiero podczas czepienia. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części Świętokrzyskiego, składał się z małego wianeczka z mirtu na głowie i wielu wstążeczek spadających na plecy. Wstążki młoda pożyczała od panien, zapraszanych na wesele. Druhny zapinały we włosy, za uszy, gałązki nurtu. Na ramionach miały zarzucone czer­ wone zapaski, czarno prążkowane. Do trumny ubierano dziewczynę w strój ślubny, a mężatki, zwłaszcza starsze na czarno. Nowo narodzoną dziewczynkę niesiono do chrztu w pieluchach, owiniętych w jakiś gałgan i dużą chustę. Główkę dziecka okrywała biała chusteczka. Po i wojnie światowej we­ szły w modę poduszeczki zdobione różowymi wstążkami. Od czasów międzywojennych weszło w zwyczaj nakładanie niemowlęciu czepeczka na głowę. Małe dziewczynki ubierano W koszulki przepasywane krajką. Nieco starsze — w sukienkę, zwaną śnurówką, składającą się z doszytego do spódniczki staniczka zapinanego na plecach na guziczki. Między spódniczkę i staniczek wszywano baskinkę. Sukienki te szyto z różnych materiałów, farbowanych na granatowo lub zielono. Na codzień, letnie wykonywano z płótna, a do kościoła szyto cajgowe, zwykle w kolorze bordo. Sukienki wełniane nosiły dziewczynki w zimie, i od święta, przy czym, o ile je szyto z materiałów kupnych, to zawsze w ciemnych kolorach, np. granatowym czy czerwonym. Wykonywano je na podszewce lnianej. Dziew­ częta nosiły je zwykle do 14—15 roku życia, w którym to czasie otrzymywały pierwszą zapa­ skę. Wyjątkowo tylko robiono małe zapaski dla dziewczynek; w razie chłodu okrywały się matczynymi zapaskami przedsobnymi, bo naramienne były dla nich za długie (ryc. 3). Idącym do I-ej Komunii dziewczynkom sprawiano czasem białą spódniczkę z płótna fabry­ cznego, o wzorze wytłaczanym, matowo-białym. Krojono ją w kliny i ozdabiano licznymi zakładkami. Z czasem zakładki te rozpuszczano, a spódniczkę poszerzano w pasie zmniejszając marszczenia w oszewce, by dziewczyna mogła jej użyć do ślubnego stroju. 28 29 Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule. Koszule kobiece składały się z dwóch części: górnej, sięgającej dopasą, szytej z cienkiego płótna lnianego i dolnej, doszywanej, sięgającej do kolan, zwanej nadstawką. Nadstawek wykonywano z grubego płótna konopnego. Koszule jednostajne, szyte w całości z cieńszego płótna nosiły wyłącznie kobiety zamożniejsze. Koszule wykonywano krojem przyramkowym —• marszczonym z dwóch prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz z dwu mniejszych, z których szyto rękawy. Ponadto uzupełniały koszule dwa przyramki zwane listewkami, kąciki pod pachami oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Rozcięcie wzdłuż przodu koszuli kończyło się żabką, zwaną tu pępkiem. Do dziś starsze kobiety noszą tego rodzaju koszule, ale o nieco więcej rozwiniętym kroju (ryc. 24). Charakteryzuje się on ukośnymi wycięciami na ramionach obu płatów: przedniego i tylnego, a przyramki, przy szyi posiadają małe, wszywane trójkąciki, zwane ćwikami. Miejsce «pępka» zastępują czasem imitujące go zakładki, tak zaszywane, że na pierwszy rzut oka nie różnią się od niego. Rękawy przy dłoni ujęte są oszewką. Z chwilą rozpowszechnienia 29 �się mankietów przejęły te ostatnie starą nazwę, gdyż określano je jako osywecki —jeśli były małe, czy osywki—jeśli większe. Wyżej opisane koszule wzdłuż rozcięcia na piersiach zdobiły wykłady (zakładki) sze­ rokości około 3 cm. Koszule kroju poncho, rzadko w regionie świętokrzyskim występujące, wzmacniano na ramionach naszytymi listwami. Były to koszule skromniejsze, bez «wykładów» na przodzie i bez «pępka». Wokół szyi biegła oszewka haftowana i zdobiona koronką białą. Do I wojny światowej rozcięcia nie zapinano, tylko wiązano koszule czerwoną tasiemką. Rozcięcie to na ogół było nie duże tak by ino łeb włoz. Potem wiązanie zastąpiono małymi gu­ ziczkami białego koloru. Oszewkę przy szyi obszywano koronką i haftowano. Spotykało się też koszule z wykładanym kołnierzem obszytym siateczką. Dawniej częstym było zdobienie go haftem dziurkowanym. Oszewki na rękawach zawiązywano sznurkiem. Po 1920 roku weszły w użycie koszule z karcykiem, szyte zwykle z lepszego płótna niż przyramkowe, najczęściej z kartonu. Na ramionach, dla wzmocnienia, naszywano wąskie listewki, pozornie upodobniając w ten sposób koszulę, do szytych krojem pryzramkowym. Listewki te często poszerzano przy kołnierzu, wszywając w nie ćwiki. Przy szyi wy­ kończano oszewką obszytą koronką lub wykładanym kołnierzykiem. Rękaw ujmowano w mankiet. Charakterystyczną cechą koszul świętokrzyskich był haft kolorowy, zarzucony ostatecznie w okresie międzywojennym. H a l k i zwano też czasem marysia, rozpowszechniły się w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Nosiły je bogate kobiety do świątecznego stroju, ale nie pod sorc. Ryc. 24. Koszula kobieca. 1 : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d— przód, d l — t y ł , z — nadolek, f—li­ stewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k —osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki 30 �Szyto je zwykle z trzech prostokątnych płatów płótna, po zmarszczeniu ujętych w oszewkę z grubszego samodziału. Dolny brzeg wycinano w zęby, podszywano listwą i zdobiono haftem. Obecnie tylko nieliczne starsze kobiety noszą tego typu halki. Do tańca używano wąskich halek — aby okrywały postać, gdy w tańcu «fruwała» spódnica. Okres rozpowszechnienia się halek zbiega się z zanikaniem białych zapasek płóciennych. Te ostatnie często przerabiano na marysie. Bogatsze zdobienia oraz bryt płótna," którym poszerzano zbyt wąską zapaskę, pozwalają łatwo rozróżnić ją od właściwych halek. Stanik. Stanik, zwany często lepikiem, wykonywano z płótna lnianego, samodziało­ wego. Krojem zbliżony był do gorsetu, z przodu zapinał się na rząd białych guzików. No­ szony pod koszulą okrywał ściśle piersi. W okresie międzywojennym wyparty został przez miejskie biustonosze. S p ó d n i c a . Do początku X X wieku używano do krótkich koszul bez nadołków tzw. ciasnochę, rodzaj spódnicy w pasie marszczonej i wszywanej w oszewkę. Wykonywano ją z bielonego płótna lnianego, tak ostrego, że zmoczona deszczem drapała nogi aż do krwi. Należy przypuszczać, że nazwa ciasnocha jest pozostałością po zarzuconej na tych tere­ nach części odzieży kobiecej, używanej do dziś w niektórych okolicach południowej Polski. Z pospolitych w tym regionie spódnic samodziałowych, zachowała się w świętokrzyskim pamięć o spódnicach z czarnej wełny. Noszono je w płowie X I X wieku — z użycia wyszły w ostatniej ćwierci tegoż wieku. Spódnica ta wykonana była z jednego płatu samodziału, poszerzonego z przodu wśtukowanym płatem, tzw. półką z tańszego materiału o osnowie lnianej i wątku naprzemian lnianym i wełnianym. Szew spódnicy biegł z lewego boku i w górnej części posiadał rozpór umożliwiający jej wkładanie. W pasie spódnicę marszczono i wszywano w oszewkę zakończoną trokami, na które ją zawiązywano. Spódnice te się­ gały nieco ponad kostkę. Dolny brzeg podszywano szeroką listwą, bądź też zakładano. Noszono też lniane spódnice kraciaste w kolorach: granatowym, żółtym, brązowym, czerwonym i innym. W końcu X I X wieku rozpowszechniły się jednokolorowe łub pasiaste sorce fabryczne oraz samodziałowe. Ryc. 25. I . Gorset starego typu. 1 :20 Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Ze zbiorów i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, c — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. Muzeum Archeologicznego C — krój: d — przody, Ryc. 26. I I . Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — - w i d o k z przodu, B—-widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 31 �Tak np. jeden z sorców, pochodzący z około 1900 roku, ma tło jasnogranatowe, prze­ chodzące prawie w fiolet. Na tym tle biegną paski czarne, nie­ równej wielkości, a pomiędzy nimi po dwie nitki białe. Ca­ łość robi wrażenie luźno poroz­ rzucanych białych kresek. Często spotykało się sorce bordowe, prze­ rzucane czarnymi paskami lub wielobarwne tzw. łowickie. Sorce samodziałowe do lat 1882—1890 spotykało się wyłącz­ nie w kolorach czarnych lub czar­ nych w białe paski. W później­ szym okresie zaczęto wykonywać je także w kolorach granatowym i czerwonym, oraz w różnokolo­ rowe paski, o szerokości około 1/2 cm. Jako zestaw kolorów najczę­ ściej występował czerwony z czar­ nym. Tkano je z wełny na osno­ wie lnianej, grubszej niż na za­ paski. Przy wszywaniu sorca w oszewkę układano wszystkie Ryc. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum K u l - fałdy W jedną Stronę, przy czym tury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. z tyłu gęściej niż Z przodu. Dolny brzeg sorca podszywano szczotką w kolorze dominującym w spódnicy. Szczotka weszła w użycie w latach osiemdziesiątych X I X wieku. Czasem zamiast niej używano do obszywania dołu spódnicy sznurka kręco­ nego z wełny, czarnego lub czerwonego zależnie od barwy sorca. W niektórych wsiach, ozdobiono sorc wstążeczkami. Z przodu sorca wstawiano zwykle płat grubego płótna. Sensu tej wstawki dzisiejsze ko­ biety nie są w stanie wytłumaczyć, zwłaszcza że spódnice wykonywano z jednego płatu materiału, więc miejsce na tzw. półkę trzeba było wycinać. Sorce były odświętnym odzieniem zimowym kobiet zamożniejszych. Około 1910 roku zaczęły wychodzić z mody. W zachodniej części Gór Świętokrzyskich rozróżniano sorce i welniaki. W tym przy­ padku sorce były pasiaste i grubsze, wełniaki natomiast lżejsze, z cieńszej wełny i zawsze w jednym kolorze np. zielone. W lecie zamożniejsze kobiety wkładały do kościoła tzw. ostre spódnice. Nazwa ta występuje głównie w południowej części obszaru świętokrzyskiego — zwłaszcza w okolicy Bielin. Były to spódnice szyte z lekkiej wełenki fabrycznej. Ten dość szorstki materiał posiadał często wytłaczany wzór, czyli wykonany w tym samym kolorze, lecz w nieco innym odcieniu. Spódnice ostre we­ szły w modę w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a zaprzestano je nosić do pierwszej wojnie. Spódnice te oraz sorce miały z przodu wstawkę z gorszego materiału, zwykle z tego samego co i listwa na spodzie. Wykonywano je z 4, a nawet 5 półek, w pasie marszczono i wszywano w oszewkę kończącą się trokami, służącymi do zawiązywania spódnicy. Miejsce troków przejęły haftki, a z czasem zatrzaski naszyte wzdłuż rozporu spódnicy, znajdu­ jącego się w szwie na lewym boku. Krawędź dolną obszywano szczotką w kolorze spód­ nicy. Ostre spódnice zdobiły tasiemki lub zakładki. 32 �Większość obecnie spotykanych spódnic posiada już tylko dwie półki, oraz trzecią wykonaną z innego ma­ teriału. Do dolnego brzegu tej ostatniej doszywa się pas materiału takiego, jak na pozostałych, aby całą wstawkę przykrywała zapaska. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku rozpowszechniły się spódnice szyte z klinów. Moda na nie zapa­ nowała ostatecznie około 1930 roku. Do świątecznych spódnic nale­ żał fartuch, czyli biała spódnica kartonowa, ozdobiona wstawkami koronkowymi. Nosiły je panny i młode kobiety w końcu XIX wieku w okresie Bożego Ciała oraz do ślubu. Do nich to noszono zapaski białe. W zimie, na codzienny użytek szyto ciepłe spódnice z materiałów kupnych, np. z baji. Wykończano je szczotką. Biedniejsze kobiety zamiast jednej ciepłej, nosiły po parę spódnic, jedną na drugiej. Na wierzch zwy­ kle wdziewały adrianowe, letnie spód­ nice. Były cienkie, gładkie, granato­ wego koloru, wykończone szczotką, czasem zdobione wokół dołu naszy­ tymi białymi wstążeczkami. Najuboż­ sze z kobiet ubierały spódnice płó­ cienne. Kraszono je na różne kolory, najczęściej zielony lub granatowy. Używano też płócien w prążki lub w kratkę. Fartuch. Występujące na terenie świętokrzyskim fartuchy okrywały całą spódnicę, zostawiając widoczny jedynie klin z tyłu i pas wzdłuż dol­ nej krawędzi. Były one białe, płó­ cienne lub wykonane z perkalu czy kretonu, zdobione haftem ażurowym i wstawkami koronkowymi. Zwykle obszywano je dookoła «siatką». Okres największego nasilenia mody na tego rodzaju fartuchy przypadał na lata 1890—1905. Z czasem przera­ biano je na halki, serwetki czy firanki. Fartuchy szyto z 1, 2 lub 3 półek, w pasie marszczono je i wszywano w oszewkę. Brzeg dolny najczęściej zdobiły wycięcia w ząbki. Strój świętokrzyski — 3 Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie L . in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L.in. 129. 33 �Szyte z białego płótna na­ zywano zapaskami. Noszono je do białego ubioru (ryc. 27). Wy­ konywano je z 2 pótek, a wią­ zano na troki. W północnej Świętokrzysczyźnie noszono powszechnie czarne, alpagowe fartuchy. Szyto je z trzech płatów materiału, gór­ ny brzeg przymarszczano i wszy­ wano w szeroką oszewkę. No­ szono je zarówno na sorc,jakido spódnic adrianowych, zdobiono zakładkami, a wyjątkowo obszywano także czarną siateczką. Od początku X X wieku, używano do roboty fartuchów z materiałów kupnych, bądź też płótna samodziałowego, ukraszonego zwykle na ko­ lory ciemne. Przeważnie obszywa się je falbanką z tegoż samego materiału. Wyjątkowo tylko fartuch taki zakłada się do kościoła, przy czym zawsze w innym kolorze niż spódnicę. Dawne fartuchy były dłuż­ sze od obecnych. — Od roku 1900-go sięgają poniżej kolan. Zapaska przedsobna. Nieodzowną część stroju Świętokrzyżanki stanowi zapaska Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce, pow. kielecki — przedsobna, Wykonywana Z saze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. modziału wełnianego na OSnowie lnianej. Najstarszy typ stanowią, powszechne w połowie X I X wieku, zapaski — pólcate. Zszy­ wano je z dwóch półek czarnego samodziału. Otrzymany płat materiału o podwójnej szero­ kości, wszywano w oszewkę, najczęściej wykonaną z jakiegoś starego kawałka, zakoń­ czoną trokami do wiązania. Po zmarszczeniu długość brzegu wszytego w oszewkę wynosiła około 60 cm, tak że zapaska sięgała za biodra. Zapaski do codziennego użytku na północnym terytorium świętokrzyskiego niejedno­ krotnie posiadały poprzeczne paski. W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, rozpowszechniała się do dziś używana zapaska wykonywana z jednego płatu materiału, wszyta w oszewkę wzdłuż długości samodziału. Istnieją dwa rodzaje zapasek przedsobnych: zgrzebne i do chodu. Pierwsze, mniej przymarszczone, szyje się z samodziału o wymiarach 60 x 90—130 cm. Mają one osnowę z nici lnia­ nych lub konopnych, wątek z grubych nici lnianych, pakuł czy resztek wełnianych. Za­ paski te tkane są rzadko, tak że osnowa wyraźnie przebija, stąd farbuje się ją na kolor jasno granatowy. W wątku ze względów praktycznych dominują barwy ciemne — czarne lub brą­ zowe, przerywane licznymi, pionowymi paseczkami w różnych kolorach. Na północ od Ły­ sogór występuje więcej zapasek roboczych czarnych, — na południe zaś o barwach brązowych. L 34 �Zapaski do chodu szyje się z samodziału gęsto tkanego, o osnowie lnianej i wełnianym wątku. Wykonywuje się je z płatu materiału o wymiarach 70 x ok. 200 cm. W pasie marszczy się je mocniej od zapasek zgrzebnych. Zestaw barw odpowiada na ogół zapasce naramiennej (patrz str. 39 i tabl. I I ) . W niektórych tylko okolicach na północ od Łysogr, w parafii Świętomarz i Chybice, nosi się zarówno do czarnych, jak do czerwonych zapasek naramiennych —• czarne przedsobne. Zdobią je jedynie brązeczki czyli czerwone paski biegnące pojedynczo, a częściej podwójnie, wzdłuż obu boków, w odległości 6—10 cm od brzegu. W obu typach powyżej opisanych zapasek używa się oszewek z resztek materiałów fa­ brycznych. Do zawiązywania służą troki, będące końcami oszewki. Nie dba się o staranne wykończenie, gdyż bluzka przykrywa górny brzeg zapaski. Gorset. O starszym typie gorsetów (ryc. 25) pamięć zaginęła prawie zupełnie. Przypusz­ czalnie zapinał się on na haftki lub był sznurowany. Przód miał usztywniony patykami, podszewkę z grubego płótna. Gorset ten składał się z pleców, dwóch przodów i z ramiączek. W porównaniu z późniejszymi, dość długi, poniżej pasa przechodził w klapy, przy czym każdy przód kończył się jedną dużą klapą, natomiast plecy czterema mniejszymi. Każda z tylnich klap miała doszywane kliny z tejże materii, co i cały gorset. Zachowane do dziś gorsety dziewcząt i młodych kobiet były pospolicie noszone do okresu międzywojennego. Posiadały one doszytą w pasie baskinkę lub rząd tacek. Gorset ten był krótki, sięgał zaledwie pasa; jedynie baskinka przykrywała oszewkę spódnicy i zapaski. Wykonywano go z aksamitu, wełenki lub pluszu w kolorze ciemnym, najczęściej czarnym, granatowym czy zielonym. Tacki szyto z tegoż materiału co gorset, baskinki zaś (ryc. 26, 28, 29, 30) z cienkiego materiału fabrycznego. Dekolt duży, zwykle okrągły. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. 3' 35 �Z przodu gorset zapinał się na guziki lub sznurowano go luźno cienką kolorową wstą­ żeczką, aby nie zakrywał haftu na koszuli. Wstążeczka ta była przewlekana przez haftki lub też przez okrągłe, obdziergane dziurki. O ile gorset miał guziki, to zwykle zapinano go tylko na dwa dolne. Do gorsetów używano małych, wzorzystych guziczków, różowych lub jasno brązowych. Celem usztywnienia gorsetu wszywano patyki, które pełniły role fiszbi­ nów. Podszewkę dawano z grubego płótna. Gorsety z tackami nosiły przede wszystkim dziewczęta zamożniejsze, ponieważ w prze­ ciwieństwie do falbaneczki, były one zdobione dość kosztownie. Na ogół gorsety zdobiono na plecach i przodach haftem oraz naszyciami z kolorowych tasiemek czy wstążeczek, względnie koralików i cekinów. W okresie międzywojennym zaczęły się rozpowszechniać gorsety krakowskie, dawniej no­ szone jedynie przez dziewczynki. Lejbik. Lejbikiem nazywano rodzaj gorsetu, uszytego z cienkiego, kolorowego materiału kupnego — zwykle perkalu. Bez tacekfalbanki, nie zdobiony, zapinał się z przodu na białe ko­ ściane guziki, a wyjątkowo na haftki. Obcisły, z małym wycięciem pod szyją krój miał ten sam co gorset. Noszono go powszechnie w lecie, na codzień. Wyjątkowo bywał czasem obrzucony siutażem. Serdak. Serdaki stanowią zimowe okrycie używane do dziś, zwłaszcza przez kobiety starsze. Wykonywuje się je z cienkiego materiału kupnego, na ciepłej podszewce; składają się nań trzy płaty materiału, stanowiące, plecy i dwa przody. Najzamożniejsze gospodynie nosiły serdaki aksamitne, podbjane wyporkami wełnianymi czyli wełną zgremplowaną ze starych materiałów lub flanelą. Biedniejsze z wełny i in. ma­ teriałów, jak z siwiru (bostonu), przy czym pod spód dawały pakuły. Serdaki nosi się krótkie, sięgające pasa, podobne do gorsetu. Do zapięcia służą pętle z czarnej tasiemki. Obszywane wzdłuż brzegów sztucznym barankiem, na plecach mają często haft z koloro­ wej włóczki. Około 1900 roku pojawiła się moda na krótkie serdaki z wełny, wykonywane szydełkiem (ryc. 20). Były one charakterystyczne zwłaszcza dla Krajna. Zamiast baranka dookoła ser­ daka biegł pas ozdobnie pleciony z wełny, w innym kolorze niż całość. Z przodu serdak posiadał sznurki wełniane zakończone pomponami, o które zapinając zaczepiało się pętle. Kaftan — bluzka. Kobieta, o ile nie wdziewała gorsetu czy lejbika, okrywała się kafta­ nem. Był on na ogół dość obcisły, zazwyczaj wcinany w pasie, ku dołowi «obszerny», sięgający nieco poniżej bioder. Zapinał się na jeden rząd ozdobnych guziczków, na dziurki lub pętelki. Wykonany na podszewce, szyty był z różnych materiałów; w lecie z kretonu czy adrianu, a watowany, zimowy z baji. Kaftany szyto w kolorze jednolitym lub w różnobarwne kwiaty, zawsze jasne dla młodszych, a ciemne dla starszych kobiet. Zdobień na ogół nie miały, niekiedy tylko obszywano je aksamitnymi tasiemkami, wycinanymi w ząbeczki i malowanymi w białe kropki, względnie jak w północno-wschodniej Świętokrzysczyźnie, obrzucano je siutażem. Najstarsze kaftany, o których pamięć zachowała się w północnej części regionu, były wykonywane z płótna białego lub farbowanego na siwo (jasno granatowy) lub zielono. Ostatnie tego rodzaju bluzki noszono w Siekiernie jeszcze przed I wojną światową. W kroju występowały dość znaczne różnice. Kaftan mógł mieć plecy i dwa przody skro­ jone z jednolitych kawałków materiału, względnie posiadał kliny lub wstawki. Kaftany zdobiono na przodach licznymi pionowymi zakładkami. Kołnierzyk miały wy­ kładany, rękawy ujęte w mankiet zapinany na zatrzaski; przód na całej swej długości zapinany także był na zatrzaski. Po 1904 roku wszedł w modę kołnierzyk stojący, wysoki na 3 cm, obszyty koronką kupną. Zapinano go na dwie haftki lub guziki. Moda ta przyszła z Kaliskiego lub Mazowsza. Starsze formy kaftanów zostały zarzucone już od początku XX wieku. Późniejsze wyszły ostatecznie z użycia w okresie I I wojny światowej, ustępując bluzkom miejskim. 36 �Panny nosiły zwykle kaftany szyte z lżejszych materiałów (ryc. 31), o kroju bardziej wzorowa­ nym na modzie miejskiej. Dla nich to właśnie przyjęła się nazwa bluzek. W drugiej połowie okresu mię­ dzywojennego zaczęły wchodzić w modę bluzki z krótkimi ręka­ wami. Starsze kobiety noszą jed­ nak zawsze rękawy długie. Swetry. Swetry pokazały się w regionie świętokrzyskim pod­ czas pierwszej wojny światowej. W okresie międzywojennym noszono długie swetry z wcina­ nymi plecami. Posiadały one po dwie duże kieszenie, a na nich wyszyte z różnokolorowej wełny ząbki, róże i tp. W pasie za­ wiązywały się na sznurek kolo­ rowy, wełniany, zakończony dwo­ ma fontaziami. Swetry najczęściej wykonywano z włóczki w kolo­ rze buraczkowym, rzadziej zielo­ Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne, pow. kie­ nym. Kołnierze miały małe, sto­ lecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach jące. L . in. E 252. Współcześnie wykonywane swe­ try, aczkolwiek wzorowane na miejskich, wytworzyły pewne regionalne cechy w zdo­ binach wrabianych kolorową włóczką. Angiera. Angiery (ryc. 33) były ubraniem kobiet bogatszych. Wykonywano je na wacie, czasem jedynie na grubej podszewce lub pakułach. Szyto je najczęściej z kupnej wełenki koloru granatowego lub czarnego, a w okolicach Bielin — czerwonego. Z takiej wełenki, jak na ostre spódnice. Angiery sięgały do kroku, rzadziej do kolan; z przodu zapinane były na czarne guziki i takież pętelki, bo na wacie nie można robić z dziurkami, lub na haftki. Angiera składała się z dwóch przodów, dwóch boków poszerzonych klinami i pleców krojonych z dwóch części, zszytych ze sobą wzdłuż długości. U dołu pleców, w miejscu zszycia, wstawiano małe kliny, które poszerzając je tworzyły fałdy, sterczące jak kuperki. Rękawy poszerzone klinem, zwykle zmarszczone były przy dłoni i wszyte w mankiet. W pasie wcięte, po bokach miały kieszenie nakładane poziomo. Przy szyi mała oszewka. Zdobiono je lamowaniem. Kubrak. Kubrak zwany też serdakiem noszony był w zimie przez biedniejsze kobiety. Wykonywano go z kupnego materiału wełnianego, czarnego lub granatowego. Szyto go na ciepłej podszewce, podbijając watą lub pakułami; dookoła często obszywano go barankiem. Plecy krojono z jednego kawałka materiału; przody poszerzane były przez kliny biegnące po bokach i od dołu ku górze. Rękawy jednoczęściowe, zwężające się ku dłoni, gładko zakończone. Kubrak sięgał poniżej kroku. Zapinał się na jeden rząd dużych, czarnych guzików, przy czym drugi miał dla ozdoby. Kieszenie były wpuszczone pionowo lub poziomo. Kołnierzyk stojący lub wykładany, obszywano barankiem. Kubraki nie były zdobione, jedynie kieszonki lamowano czarną tasiemką. Sukienka. Bogate kobiety nosiły sukienki. Był to rodzaj sukmany, wykonanej z cien37 �Ryc. 33. Angiera. 1 :30 Bieliny, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, e, e l — b o k i , f—plecy, i — rękaw, j — kie­ szeń, k — kliny poszerzające tył. kiego, kupnego sukna granatowego, czarnego lub zielonego. Sukienka taka sięgała równo ze spódnicą, a składała się z dwu przodów z wpuszczonymi ukośnie kieszeniami, pleców, poszerzonych od pasa ku dołowi klinami, kołnierza i dwóch trzyczęściowych rękawów. W stanie, z tyłu przecięta, dopasowana i suto marszczona. Podbijano ją futrem z baranka, którym ozdabiano także kołnierz i mankiety. Zapinała się na haftki. Sukienki zdobiono bogato szamerunkiem i mosiężnymi guzikami. Biedniejsze kobiety nosiły sukienki wykonane z płótna, podbite watą lub pakułami. Wzdłuż rozcięcia przodów i dookoła kieszeni obszywano je futrem, zwykle z królika. Nadto ozdabiano je mosiężnymi żółtymi guzikami wojskowymi. G u ń k a . Guńka kobieca nie różniła się krojem od męskiej. Wykonana z płótna, no­ szona była jako ubiór letni. Zarzucono ją przed I wojną światową. Spinano ją haftką. Z przodu i na mankietach zapinała się na białe guziki lub haftki. Guńka posiadała mały wykładany kołnierzyk. Guńki świąteczne, zdobione wyszywaniami i aplikacją, wiązały się na trzy pary wstą­ żeczek, przyszytych pod szyją, na piersi i w pasie. K o ż u c h . Bogatsze kobiety nosiły krótkie, zapinane na haftki kożuchy, niepokryte, wyszywane nićmi. Wzdłuż brzegów okładano je cienkim pasmem baranka, zwykle naj­ szerzej przy rękawach. W okresie międzywojennym rozpowszechnił się kożuszek zakopiański, noszony jedynie przez zamożniejsze gospodynie. Zapaska naramienna. Zapaski naramienne wykonuje się podobnie jak przedsobne. Najdawniejszy typ zapaski, sięgający co najmniej początku X I X wieku wykonyswano z dwu półek tkaniny, o wymiarach około 60x100 cm zszytych ze sobą wzdłuż długości. Powstały w "ten sposób płat marszczono wzdłuż szerokości materiału i wszywano w ko­ lorową, grubą oszewkę, wykonaną na krosnach tkackich. Na końcach oszewki umieszczano dwa kółka, przez które przeciągano wstążkę, związującą zapaskę pod szyją. Tego rodzaju zapaska zwana polną lub półcatą, okrywała prawie całą postać. Tkano ją z wełny czarnej, wyjątkowo tylko czasem np. w okolicach Leszczyn zdobiono poprzecznymi, wąskiemi pa38 �skanii białymi i kolorowymi, upodobniając je w ten sposób do zapasek Puszczy Radomskiej. Tak zdobione zapaski nazywano bordówkami. Zapaski półcate zaginęły w cetrum Świętokrzyskiego dawno, dłużej natomiast utrzy­ mywały się na krańcach regionu, np. w Barczy i Górnie zanikły dopiero podczas I wojny światowej, a w Klonowie ok. roku 1934—35. Do najstarszych zapasek naramiennych należy zaliczyć też płócienne. W ostatniej ćwierci XIX wieku używano je wyłącznie, jako letni ubiór świąteczny, noszony do ślubu i na procesję w oktawie Bożego Ciała, a wyjątkowo tylko na inne święta. Zapaskę powyższą wykonywano z trzech półek cienkiego płótna lnianego, bądź też kartonu (ryc. 32), które po zszyciu dają prostokąt o wymiarach ok. 250 x 64—82 cm. Jeden z dłuższych boków silnie marszczono i wszywano w białą oszewkę. Sama zapaska była zdobiona zaszywkami, haftem białym, bądź też wstawkami koronkowymi. Innym rodzajem XIX-to wiecznej zapaski, była alpagowa, czarna, wykonana z takiegoż materiału i tym samym krojem co fartuchy. Różniła się jedynie większą długością, tak by za­ rzucona na ramiona zakrywała spuszczoną rękę, aż po dłoń. Alpagowa oszewka kończyła się dziurkami, przez które przewlekano czerwoną tasiemkę służącą do wiązania. Alpagowe zapaski występowały na północ od pasma łysogórskiego. Starsze kobiety nosiły je jeszcze w latach 1900—1905. W Świętokrzyskim występowały też zapaski szyte z czerwonego materiału drukowa­ nego w czarne wzory lub też z białego w kolorowe kwiatki. Miały one dolny brzeg, a cza­ sem wszystkie trzy wycinane w półkoliste zęby, o wielkości ok. 2 cm. Słaba tra­ dycja o nich zachowała się w zachodniej części regionu. Zapaski te nazywano za­ pałowymi. W miejsce zapasek półcatych weszły w użycie, w związku ze zmianą typu krosien, zapaski szyte z jednego płatu samodziału o wymiarach 150—220 na 60—80 cm. Zapaski te są wszywane w oszewkę nie po szerokości, ale wzdłuż długości materiału. Decyduje to o jej kształcie i wzorze. W przeciwieństwie do bordówek prążki biegną tu pionowo, a nie poziomo. Rolę wstążki do wiązania spełniają końce oszewki, wykonanej z wełny. Najstarsze zestawy kolorów stanowią: czarny z białym (po dwie nici czarne i dwie białe), oraz czarny w wąskie paseczki bordowe. Te ostatnie w okolicy Leszczyn można było znaleźć jeszcze w początkach X X wieku. Miejsce koloru bordowego zajął czerwony, tak że w ostatniej ćwierci X I X w. czer­ wona, czarno prążkowana zapaska stała się charakterystyczną dla regionu świętokrzy­ skiego. Kolor czarny zredukowany jest zwłaszcza w okolicy Bielin, gdzie ogranicza się do pasków 1 mm, powtarzających się np. co 6 cm. Niezależnie od wyżej opisanych do I wojny światowej występowały w Bielinach również zapaski czarne w wąskie czerwone paseczki. W północnej części świętokrzyskiego paski czarne są nieco szersze i gęściejsze. Na terenie północno-zachodniej części (okolice Wzdołu i Łącznej) poza paskami czarnymi występują prążki zielone lub żółte. Po I wojnie światowej ustępują miejsca zapaskom czerwono-czar­ nym, z tym że wzdołskie zapaski więcej mają w tym okresie koloru czarnego niż czerwonego. Noszą je do dziś starsze kobiety — młodsze mają zapaski czerwone, czarno prążkowane. Te ostatnie weszły w modę ok. 1925—30 r. W Skorzeczycach, a zwłaszcza w Woli Jachowej do zapasek dodawano zwykle też kolor zielony, a z czasem wytworzyła się odmiana zwana iv cztery mody. Zapaski te skła­ dały się z czterech kolorów, czerwonego, zielonego, czarnego i śliwkowego (tabl.II), występują­ cych w równych paskach, szerokich mniej więcej na 0,5 cm. W czterdziestych latach X X w. powstała moda na tzw. łupane słupki, czyli układ, w którym słupek jednakowej barwy, prze­ cina prążek odmiennej. W końcu lat dwudziestych X X wieku, pojawiła się, a w czterdziestych rozpowszechniła tzw. moda krakowska. Nie liczy się ona z tradycyjnymi zestawieniami barw, charakterysty­ cznymi dla każdej okolicy, lecz wprowadza gamę kolorów, przede wszystkim zielonych i śliw39 �kowych. W oszewkach zapasek krakowskich z powrotem poja­ wiają się kółka i wstążki, na które zawiązuje się zapaskę. Układ pa­ sów jest dowolny, w przeciwień­ stwie do zapasek czerwonych, gdzie każda okolica a nawet nieraz i gromada miała swe cechy cha­ rakterystyczne. Najnowszą odmianą zapasek krakowskich, są tzw. radlińskie, iglicowane, czyli przetykane wzdłuż niektórych pasów grubą nicią weł­ nianą. Moda na nie rozeszła się z Radlina i Cedzyny. W Bielinach nazywają je krajeńskiemi, co po­ zwala prześledzić drogę, którą idzie fala mody. Charakterystyczne, że w Bielinach, stanowiących główną ostoję kobiecego stroju świętokrzy­ skiego, nie umieją tkać zapasek krakowskich. Bielinianki zama­ wiają je w okolicznych wsiach, głównie w Skorzeczycach. Oprócz zapasek barwnych są też noszone czarne, zdobione je­ dynie kolorową krajką, służącą za oszewkę. Noszą je kobiety w okre­ sie adwentu, Wielkiego postu i ża­ łoby, w piątki każdego tygodnia, Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. ponadto prawie wszystkie Starsze — na codzień. Na południe od Łysogór nosi się zapaski krótsze, nie przykrywające opuszczonej ręki, na północ zaś dłuższe, sięgające do połowy dłoni. Kraj k i . Krajki zwane oszywkaini, używane zresztą głównie do zapasek, były na ogół kupne. Początkowo robiono je rzadko, dopiero zniknięcie krajek z handlu w czasie i po I I wojnie światowej ożywiło ich wyrób na wsi. Przeciętna długość krajki wynosi 110 cm, szerokości 3,5—4 cm. Wśród kolorów do­ minuje czerwony. Chusta na odziew. W lecie bogatsze kobiety nakładały cienkie chusty, zwykle w kwiaty, w kolorach jasnych. Były to tzw. szalinówki o boku długim na ok. 170 cm, zakończone frę­ dzlami. W zimie pospolicie nosi się duże ciepłe chusty, przeważnie w ciemną kratę. W czasie mro­ zów okrywa się wraz z głową chustą, a na wierzch narzuca zapaskę. K i l i m . Dawne, ciepłe okrycie dla kobiet stanowił kilim. Z powszechnego użycia wyszedł w pierwszych latach XX wieku, a całkowicie zarzucony został w czasie I wojny światowej (tabl. I). Kilim wykonywano z wełny na osnowie lnianej robotą drelichową. Miał on kształt pro­ stokąta, długiego na 180—200 cm i szerokiego na 144 cm. Szerokość ta powstała z zeszy­ cia ze sobą dwu płatów materiału. W początkach X I X wieku tkano kilimy czarne w poprzeczne pasy białe. W latacn 70-tych XIX wieku występowały kilimy w pasy czerwone i czarne, a nieliczne do dziś zachowane a 40 �tkano w pasy poprzeczne, bordowe i granatowe. Pasy te szerokie na 3 do 5cm były rozdzielane wąskiemi paseczkami w innych kolorach, bądź też tylko nicią białą lub żółtą (tabl. II). Obuwie. Według zachowanej tradycji kobiety nosiły dawniej łapcie z łyka lipowego. Je­ szcze w połowie XIX wieku były one w częstym użyciu. W tym też okresie noszono drew­ niane trepy. Jakkolwiek te ostatnie, jak i buty wykonywano tak samo dla kobiet, jak i dla męż­ czyzn, to dłużej przechowywały się starsze formy u kobiet. Nie zachowała się jedynie tradycja odpowiedników białych butów rzemiennych oraz butów w harmonije. Do najstarszych kobiecych butów skórzanych należy zaliczyć wspomniane przez St. Suchorowskiego wywrotki, czyli pantofle szyte, bez obcasów, nie kołkowane. Kobiece czarne buty były szyte po bokach. Miały one obcas słupkowy z podkówkami stalowemi. Huncwotów przy nich nie było. Wyszły z mody po I wojnie światowej. Od dawna noszonym na wsi świętokrzyskiej obuwiem były trzewiki , zwane też cza­ sem cizmami. Buty te, na wysokim obcasie, z długą cholewką, czasem jeszcze spotyka się w użyciu u starszych kobiet. Trzewiki zapinały się na guziki lub sznurowane były zwykłymi, czarnymi sznurówkami u mężatek, zwłaszcza starszych, albo wstążką czerwoną, żółtą, czy różową — u panien. Podkówki miały mosiężne, a cholewki u panien zdobiły nabite mosiężne oczka. Śpiewano o trzewi­ kach: 31 32 Na kieleckim polu na kieleckiej drodze Snuruje dziewucha Trzewiczek na drodze Oj da dana. Cymze go śnuruje Jedwabno wstozeckom Nie plac moja nie plac Bedzies kochaneckom Oj dana... 33 Trzewiki takie wyszły z po­ wszechnego użycia w okresie międzywoj enny m. Uczesanie i nakrycie głowy. Panny nosiły włosy uczesane w warkocze, czasem spuszczone wolno, najczęściej zaś upięte w koronę, czy w ósemkę z tyłu głowy. W le­ cie zdobiły głowy kwiatkami czy rutą, w zimie zaś tylko ru­ tą, przypinaną z boku do chu­ steczki wywiązanej z tyłu głowy. Kwiaty te przytrzymywały szpilki o dużych kolorowych główkach; ozdoba ta była używana zwła­ szcza przez druhny. Podczas oczepin, obcinano dawniej młodej pani warkocze, pozostawiając równo przyciętą grzywkę nad brwiami. Odrasta- Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 41 �jące z tyłu głowy włosy splatała mężatka w warkoczyki, kryjąc je pod chustką. Zwyczaj obci­ nania włosów zaczął zanikać w ostatnim dwudziestoleciu X I X wieku, a całkowicie wyszedł z użycia w początkach X X w. Starsze kobiety zapuszczały ponownie warkocze, upinając je na kupkę z tyłu głowy. Panny i mężatki okrywały głowy chustkami, przeważnie wiązanymi z tyłu na luźny węzeł (ryc. 34, 35). Do pracy czasem, wiążą kobiety chustki pod brodą. Są to zwykle chustki kupne, białe, bez frędzli; nosi sieje też do ubioru postnego. W zimie często zakładają po dwie chustki, przy czym jedną wiąże się z tyłu, drugą, wierzchnią, owija się głowę i szyję. Niektóre ze star­ szych kobiet, podczas mrozów wiązały ciepłe chusty w ten sposób, że po skrzyżowaniu koń­ ców pod brodą owijały nimi szyję i dopiero potem zawiązywały z przodu. Istniał też — obecnie już całkowicie zarzucony zwyczaj, iż mężatki chodziły do kościoła w dużych chustkach szalinówkach a rzadziej orłówkach, wywiązywanych na czepkach na okręglo, jak skopek. Był to specjalny sposób, dzięki któremu po zawiązaniu węzła na czole, końce szły w tył i tam formowały rodzaj rogów. Obecnie kobiety nie umieją wiązać tak chust. Poza kwiecistymi szalinówkami, o brze­ gach zdobionych frędzlami, w tenże spo­ sób wiązano i chusty tureckie. Na święto i w zimie nosi się zwykle chustki wełniane, do roboty zaś tańsze, perkalowe. Są one w różnych kolorach, najczęściej czerwone w kolorowe kwiatki lub takież zielone. Te ostatnie weszły w modę przed I wojną światową i dziś są najpopularniejsze, tak że powszechnie uważa się, że strój świętokrzyski cechuje czerwona zapaska i zielona chustka. W dziewięćdziesiątych latach X I X w. były też w użyciu sydełówki tj. chusty ro­ bione przez wieśniaczki szydełkiem. Wy­ konywano je z czerwonej wełny, rzadziej z innej. Najbogatsze nosiły kupne ba­ rankowe, czarne lub zielone. Przypomi­ nały nisko strzyżony kożuszek. Dno miały niciane. Przed I wojną światową weszły w modę chustki wyszywane w kwiaty, na różnych tłach, zwykle zielonym czy czer­ wonym. Kupowano je po miastach. Noszono też i chustki w cztery nie­ dziele, tj. takie, w których każdy róg był w innym kolorze. Nazwa pochodzi stąd, że jej właścicielka mogła przez cztery niedziele, za każdym razem iść do koś­ cioła w tejże chustce, lecz o innej barwie. Mężatki, jeszcze w początkach X X w. zdobiły swe chustki świąteczne z przodu licznymi szpilkami, o kolorowych głów­ kach. W piędziesiątych latach XX wieku ro„ „ „ . „ , . . , zeszła się z Psar moda na chusty trójRyc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne, pow. k i e l e c k i - z e zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. 42 , kątne, wełniane, wykonywane na specjalnych, bardzo zresztą prymitywnych �Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. krosnach. Chusty te w kratę, z frędzlami z dwu stron, nosiły kobiety do zapasek świą­ tecznych. W siedemdziesiątych latach ubiegłego wieku niektóre starsze kobiety nosiły duże czepce, białe, zawiązywane pod brodą na wstążki. Do I wojny światowej utrzymały się niewielkie, białe czepki niciane, noszone pod chustką w ten sposób, by przód czepka był spod niej widoczny. Czepek taki był symbolem mężatki: Oj za mną chłopcy, za mną Dopóki jestem panną, Oj bo jak cepiec założę, To nic już nie pomoże 34 Czepiec składał się w płóciennego otoku, zdobionego często ząbkami lub kolorowymi wstążeczkami oraz z wierzchniej części siatkowej. Po włożeniu na głowę, czepek ściągano sznurkiem wpuszczonym w otok i zawiązywano w tyle głowy. Początkowo noszony przez mężatki zawsze do kościoła, w XX wieku, w okresie zanikania, używany był tylko do oczepin i do trumny. Zasło słonecko w ciemny las, Zdyjmuj wionecek bo już cas, Zdyjmuj wionecek ruciany, Wlozys cypecek niciany 35 Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmo­ wano jej dopiero podczas oczepin. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części świętokrzyskiego, składał się jedynie z małego wianeczka z mirtu na głowę, i wielu wstążek, opadających na plecy. Zwykle jednak strojnik posiadał tekturową wysoką opaskę, zdobioną upiętymi wstążkami, między którymi znajdowały się liczne błyskotki, szpilki itp. Na plecy, aż poniżej pasa spadały liczne, kolorowe wstążki. W zależności od wysokości opaski, strojnik nazywano strefieniem (ok. 11 cm) lub kornetem (ok. 40 cm). Strojniki wy­ pierane przez 'welony już w końcu XFX wieku, ostatecznie wyszły z użycia podczas I wojny światowej. 43 �Kryzka. Strój świąteczny panny, rzadziej młodej mężatki, uzupełniała kryzka. Był to duży osobny kołnierzyk, nakładany na koszulę. Kryzka zaczęła za­ nikać w pierwszych latach XX wieku. Kryzkę wykonywano z pro­ stokątnego kawałka płótna, zwy­ kle «kartonu», wszytego w wą­ ską oszewkę i obszytego ko­ ronką kupną, bądź też robioną szydełkiem. Czasem oszewka była też obszyta koronką. Samą kryzkę zdobiono nieraz haftem białym, a wyjątkowo i koloro­ wym. Zewnętrzny jej brzeg czę­ sto wycinano w ząbki, zdobione ażurem, spadające aż na piersi. I Zapinano ją na mały guziczek 1/ z przodu lub na karku. Miejsce kryzki z czasem zajął kupny kołnierzyk, obszyty białą tasiemką. Klejnoty. Najbardziej roz­ powszechnionymi klejnotami były korale. Kosztowały nieraz 40, 80, a nawet 120 rubli (równo­ wartość 4 krów). Zwykle noszono 4—5, a nie­ raz i po 7—8 sznurków, przy czym najwyższy sznur biegł tuż pod szyją. Do korali przy­ Ryc. 38. Haft «okrągły». czepiano czasem krzyżyk, nie­ raz ze szkiełkiem w środku, lub medalik. Środkowe największe korale były niekiedy, obite okówkami ze srebra. Panny wiązały korale czerwoną lub niebieską wstążką w kwiatki. Biedniejsze kobiety nosiły paciorki o białym rdzeniu, pokrytym zewnątrz farbą czer­ woną. Sznury tych paciorków wyglądały podobnie jak korali, jednakże na poprzecznych ściankach wyraźnie było widać rdzeń —• to też pospolicie nazywano je koralami z białą dupką. Niezależnie od wyżej wymienionych noszono też kamieniaki tj. sztuczne korale. Naj­ bardziej były one rozpowszechnione po I wojnie światowej. Na palcach nosiły panny pierścionki z kolorowymi oczkami, kupowane przez ka­ walerów na jarmarkach i odpustach. Mężatki wkładały obrączki tombakowe lub srebrne, bądź też pierścionki ślubne, typu sygnetowego, z kwadratowym oczkiem. Różniły się od męskich jedynie tym, że na oczku, zamiast krzyżyka była wyryta Matka Boska. D o d a t k i do stroju kobiecego. Pod koszulą nosiły kobiety często szkaplerze. We włosy wpinały świętokrzyżanki dość pospolicie długie na 11 cm szpilki aluminiowe, zdobione rytem (ryc. 36). Szpilki te najbardziej modne były w latach 1925—30. Kobiety i dziewczęta idąc do kościoła niosły książeczki do nabożeństwa w małych chusteczkach, szytych z kartonu i haftowanych po rogach w kwiatki. WWK 44 w: �r W zimie noszono rękawice z sukna lub wełny. Na początku XX wieku modne były pończochy ceglaste, które wyszły zużycia w la­ tach 1914—15. Potem noszono już cieliste. Wiąże się je na skrawek nad kolanem. Starsze kobiety kładą czasami jeszcze do butów onucki, a w zimie i wiechcie, analo­ giczne do używanych przez mężczyzn. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawowym materiałem do wyrobu ubrań na terenie Gór Świętokrzyskich stanowiły samodziały — płócienne i wełniane . Praca związana z otrzymaniem surowca, jak i z sa­ mym tkactwem spoczywała, a zasadniczo i do dziś pozostaje w rękach kobiet . Pierwszy jej etap stanowi przygotowanie włókna. Rozpoczyna się ono od międlenia lnu, które odbywa się w październiku. Jest to praca wykonywana zbiorowo przez kilka wieśniaczek, którym po­ maga mężczyzna, obsługując ognisko, służące do przesuszania lnu. Po odpowiednim przygoto­ waniu, nici lniane przędzie się na wrzecionach lub kołowrotkach. Krosna znajdują się prawie w każdym domu ; posiadają po cztery płochy —jedna do płótna zgrzebnego, druga do lnianego, trzecia do zapasek i czwarta do tkanin na ubra­ nia męskie. Płocha lniana jest niezbyt szeroka, ale zato gęsta. Przy zakładaniu osnowy na płótno lniane wychodzi 15 «kłebków» (kłębków). Szerokość otrzymanego płatu wy­ nosi — 60 do 70 cm. Płótno do niedawna mierzono na łokcie, dzielące się na trzy pię­ dzie; jeden łokieć odpowiada 58 centymetrom. Płótno tka się w trzech gatunkach: cienkie, lniane, służące do szycia koszul; z grubego lnu, tzw. pacześne — na kalesony i nadołki, oraz zgrzebne służące do wykonywania wor­ ków itp. Płótno tka się białe, a na robocze, codzienne spódnice kobiet i na sukienki dziewcząt robiono do niedawna lniane tkaniny w kratę. Tkactwem zajmują się kobiety na domowy użytek dość powszechnie; istnieją też za­ wodowe tkaczki, mieszkające po wsiach . Zręczna tkaczka wykonuje w dwa i pół dnia sztukę 25-cio metrową płótna, a zapaskę robi przez dwa dni. Dopiero od początku X X wieku zaczęto oddawać wełnę do gremplarni w Kielcach; uprzednio gremplowano ją w rękach. Obecnie znajdują się po wsiach małe gremplarnie. Do dziś powszechnie przędą kobiety wełnę na wrzecionach, gdyż kołowrotek ma wpływać na pogorszenie jej jakości. Pracą tą zajmują się przede wszystkim w zimie. Samodziały wełniane tka się na ogół na osnowie lnianej. Na towar dla mężczyzny zakłada się osnowę z 8 kłębków; na zapaskę — z 5. W kłębek wchodzi 15 pasm po 32 nitki, mające około 6 metrów. Ilość kłębków jest uzależniona od gęstości tkaniny. Materiał na lejbiki, spodnie czy spancery, tka się rzadziej niż na sukmany. Ten ostatni wykonywano na czterech nicielnicach i czterech podnóżach. Samodział na sukmany miał wątek i osnowę wełnianą, z wełny owiec czarnych, a rzadziej białych. Z czar­ nych otrzymywano sukno czerwone czyli brązowe. Wykonywano również i sukno czarne — nie cieszyło się popularnością, gdyż szybko rudziało. Po utkaniu materiału zanoszono go do folusza, znajdującego się zwykle przy młynie. Najbardziej znanym był folusz w Bo­ dzentynie, ale były też i w Plewie k/Jeziorka, na Zawadzie k/Pawłowa i w innych miejsco­ wościach, a często też bili sukno w Iłży. Foluszników nazywano knapfami. W południowej części terenu świętokrzyskiego foluszów nie pamiętają. Twierdzą, iż sukno sprowadzano z za góry, czyli z okolic położonych na północ od pasma Łysogórskiego i tam też szyto sukmany. Zapaski wełniane wykonuje się na osnowie lnianej. Dawniej zapaski robiono na tych samych płochach co płótno, ale tkano je w jedną nitkę, podczas gdy płótno tka się w dwie nitki. Otrzymany samodział był wąski i musiano go zszywać z dwóch płatów. 3e 37 38 39 45 �W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, samodział na zapaski zaczęto robić szerszy, odpowiadający dzisiejszemu. W okresie tym zapaski oraz kilimy wykonywano «robotą drelichową», czyli na czterech nicielnicach. Uzyskany w ten sposób samodział z jednej strony był jednolity, wełniany, a z drugiej przebijała lniana osnowa. W niektórych wsiach, jak np. w Hucisku tkano go tak, że zapaska po prawej stronie była całkowicie czer­ wona, po lewej zaś czerwona w czarne paski. Tkaninę dre­ lichową określano, jako szczeHHf golnie mocną, ciepłą i nie­ przemakalną. Dzisiejsze zapaski posia­ dają obie strony jednakowe i dopiero zaobrębienie decy­ duje która strona lewa, a która prawa. Tka się je w dwie ni­ cielnice na osnowie lnianej. Na zapaskę naramienną wy­ chodzi około 1,5 kg wełny, czyli 25—28 pasm; na polną wychodziło jej więcej. Na za­ paski przedsobne—ok. 1 kg, na półcate W przeciwieństwie do Ryc. 39. Haft «okragfy», ze wstawką koronkową. naramiennych—nieco mniej . Do początków wieku XX, obok kupnych fabrycznych, wykonywały też kobiety samo­ działowe sorce. Na spódnicę taką wychodziło, w zależności od grubości wełny, 12 do 40 pasm. Oprócz tkanin lnianych i wełnianych tka się także i dwunitki, używane głównie na za­ paski robocze. Wykonywane na osnowie lnianej mają wątek naprzemian z dwóch nici weł­ nianych i dwóch zgrzebnych. Współcześnie rozwinęły się na terenie świętokrzyskim, dawniej mało znane, dwie nowe specjalności z zakresu tkactwa. Jest to przede wszystkim wyrób krajek używanych na oszywki do zapasek. Zaczęto je wyrabiać na większą skalę w czasie I I wojny światowej. Krajki wykonuje się na osnowie wełnianej, nicią wełnianą na krosnach tkackich, bądź też na zwykłej ławce, w którą wbija się parami cztery gwoździe, umieszczone od siebie w takiej odległości, jak długą ma być wykonywana krajka. Między gwoźdźmi każdej pary przeciąga się druciki, na które nasnuwa się nici osnowy. Wątek przesuwa się między nimi, dużą igłą rymarską. Innym rodzajem tkactwa jest wykonywanie wełnianych chust trójkątnych na specjal­ nych, bardzo zresztą prymitywnych krosnach. Wytwórczość ta powstała w pięćdziesiątych latach XX wieku. W celu utkania takiej chusty zbija się ramę z drewnianych listew, (szerokich na 3—4 cm) na kształt trójkąta równoramiennego, o ramionach dł. do 90 cm i podstawie — około 40 46 �110 cm. Listwy nabija się drob­ nymi gwoździkami, między który­ mi przeciąga się nitki od ramion do podstawy. Utworzoną w ten spo­ sób osnowę, przeplata się nićmi, przeprowadzonymi pomiędzy ramio­ nami trójkąta. Po wykonaniu ca­ łości, chustę odcina się od ramy. Końce nici pozostające przy ra­ mionach trójkąta zawiązuje się jako frędzle, przy podstawie zaś wciąga i wplata w materię. Od dawna używano też w tym regionie sydełówek, czyli chust wy­ konywanych przez wieśniaczki szy­ dełkiem. Takąż techniką robiły ko­ biety także i rękawice. W czasie 1 wojny rozpowszechniła się znajo­ mość robót na drutach, przydatna do wyrobu swetrów. Wełnę i materiały lniane kra­ szono, tj. barwiono barwnikami kup­ nymi, nazywanymi ogólnie brazylyją. Głównym ośrodkiem farbiarskim w drugiej połowie X I X wieku był Bodzentyn. Około 1890 roku osiedlił się tam Nie­ miec, nazwiskiem Schein, który wzbogacił się na farbiarstwie. Po jego śmierci zakład pro­ wadzili synowie. Obecnie wełnę do barwienia na zapaski czerwone lub krakowskie wozi się do farbiarni w Kielcach lub Bodzentynie; a na mniej paradne ubiory — krasi samemu w domu. Zachowała się ustna tradycja, jakoby pod Bodzentynem uprawiano indygo na potrzeby farbiarni. Materiały na sukienki dla dzieci kraszono na kolor jasno granatowy, gotując je w soku z jagód czeremchy. Odzież mniej skomplikowaną na ogół szyły wieśniaczki ręcznie, spo­ sobem domowym. Zaliczyć tu należy przede wszystkiem koszule, płócienne spodnie, za­ paski, codzienne spódnice, a wyjątkowo i lejbiki. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne, pow. kielecki. 47 �Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L. in. 12399. Muzeum Etnograficznego Trudniejsze rzeczy, zwłaszcza sukmany, szyli Żydzi, lub wsiowi krawcy. Ci ostatni na 7a lepszych fachowców. Zwłaszcza popularnością cieszył się Franciszek Lesie z Dębna, zmarły przed I wojną światową. Sukmany wykonywane przez krawców ży­ dowskich uchodziły za mniej zgrabne i określano je, jako szyte modą żydowską. Krawcy tak chrześcijańscy, jak i żydowscy wędrowali za pracą od domu do domu. Szyli w rękach, przy czym przy sukmanie stosowali najczęściej szew na okrętkę podwójną i szew na przód igły . Krawcy żydowscy zajmowali się głównie przerabianiem starzyzny. Jed­ nego z tego rodzaju wędrownych krawców pospolicie nazywano Przeróbką. Po miasteczkach, to jest w Bodzentynie i Słupi Nowej, mieszkali krawcy żydowscy szyjący na zamówienie oraz rozwożący swój towar, zwłaszcza spodnie, na sprzedaż po jarmarkach. W początkach XX wieku objeżdżali wsie świętokrzyskie krawcy, żydowskiego pocho­ dzenia, wożąc ze sobą maszynę do szycia. Podczas swego pobytu żywili się u gospodarza dla którego pracowali. Kaftany i bluzki kobiece szyły na ogół specjalistki wiejskie w Bielinach i Hucie Podłysickiej. Krawcowymi były też niekiedy Żydówki. Jedna z nich Fajga Spiewok z Bielin wprowa­ dziła modę na bluzki z szeroką wstawką z przodu, zapinającą się nie jak zwykle środkiem, lecz na krawędzi wstawki. W przeciwieństwie do krawców, krawcowe szyły zwykle u siebie. Z materiałów fabrycznych najpospoliciej kupowano wełenki i sorce na spódnice, oraz kreton, adrian i perkal na bluzki, a także sukno na kapoty . W materiały zaopatrywano się w Kielcach, Bodzentynie, Słupi Nowej, a także w Łagowie. Czapnictwem zajmowali się wyłącznie Żydzi. Jedynie czapki barankowe z wełny wy­ konywały czasem kobiety szydełkiem. Tradycyjne kapelusze słomiane były dziełem gospodarzy, względnie parobczaków. W tym celu w czasie zbierania żyta część jego młócono tylko po kloszach, tak aby nie psuć słomy. Wyjątkowo robiono też kapelusze ze słomy zielonkawej, czerwcowej, jeszcze niedostalej, gdyż te ostatnie nie żółkły. Z otrzymanej słomy pleciono taśmę długą na trzydzieści kilka metrów, wykonaną z 4, 5, 6 lub 8 źdźbeł. Z niej nitką lnianą zszywano kapelusz, począwszy od środka główki. ^2^1 % 1 ; u w i j a n i a 42 48 �T a b l i c a II Raporty tkanin wełnianych na zapaski i kilimy Malował J. Kosno �Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L . in. 12399. Muzeum Etnograficznego Słomiaki wykonywano z warkocza uplecionego ze słomy żytniej. Zszywano je przy pomocy igły drucianej, swojskiej roboty. Igłę taką z jednego końca sklepywano na siekierze, na okrągło i ostrzono pilnikiem, a z drugiego rozpłaszczano i wybijano w nim otwór. Istnienie w Bodzentynie starego cechu szewców świadczy o dawności polskiego rze­ miosła szewskiego na tym terenie. W końcu XIX wieku buty wykonywali szewcy, przeważnie żydowscy, w Kielcach i Bo­ dzentynie. Po wsiach, głównie w Bielinach, było sporo szewców żydowskiego pochodzenia u których terminowali Polacy. Rzemiosło szewskie rozpowszechniło się ponownie wśród Polaków dopiero przed I wojną światową. Łączy się to ze sprowadzeniem przez Żydów do Bodzentyna kopyciarza Hofmanna, który wykonywał kopyta również dla lataczy wiejskich, a dbając o zbyt, uczył ich szewstwa. W drugiej połowie X I X wieku do butów najpospoliciej wykonywanych przez szewców należały wywrotki oraz buty ze szwami po bokach. Przed ostatecznym skrojeniem, na­ moczoną skórę naciągano na formę, wałkowano, suszono, następnie przykrawano i zszy­ wano ręcznie. Szyto dratwą przyrządzoną z lnu przez kobiety, względnie przez siebie samych. Dratwę po skręceniu smołowano. Kołeczków używano mało. Wykonywali je szewcy własnoręcznie z brzeziny. Po rozpowszechnieniu się maszyn do szycia, buty zszywano na maszynach krawieckich, przy czym w dość szybkim czasie, przejęli tę pracę kamasznicy żydowscy. Chłopi kupowali najczęściej buty szydłowieckie po 5 rubli. Bodzentyńskie, giemzowe kosztowały 6 rubli, a zwykłe 3. Noszone pospolicie w X I X wieku kurpie wykonywali gospodarze lub parobczacy na własny użytek, z drzewa wierzbowego, olszyny czy sosny. Kuśnierstwo na terenie regionu świętokrzyskiego nie było rozpowszechnione. W kożuchy zaopatrywano się na okolicznych jarmarkach. Strój świętokrzyski — 4 49 �Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Kowale wykonywali podkówki do butów zanim weszły w modę fabryczne. Ostatnim z robiących je ręcznie był Sydon w Bodzentynie, zmarły w 1958 r. Wykuwał on w czasie I wojny światowej podkówki stalowe na specjalnym kowadełku. Inny kowal, Teofil Ogoński ze Skorzeczyc, wykonywał głównie aluminiowe szpilki do włosów, z dostarczanego mu materiału. Za wykonanie jednej pary brał ćwiartkę wódki. Metal przekuwał on na drut, z którego wykręcał szpilki o długości 11 cm. W miej­ scu zgięcia były one przeważnie rozklepywane i zdobione rytem. Ogoński umarł w czasie ostatniej wojny jako stary człowiek. Jeszcze w ostatnich latach swego życia wykonywał szpilki, posługując się do tego celu materiałem uzyskanym z rozbitego niemieckiego samolotu. Koziki najczęściej wykonywali cyganie . Nabywano je głównie w straganach podczas odpustów. 43 R o z d z i a ł IX ZDOBINY Ludność zamieszkującą region świętokrzyski cechuje stosunkowo duże odczucie piękna barwy i formy ubioru, wyrażające się w dobieraniu kolorów podczas wykonywania zapa­ sek, a dawniej przede wszystkiem w haftach, lamowaniu i szamerunkach, którymi zdobiono większość odświętnych strojów. Pospolitym na omawianym terenie był haft biały, angielski, zwany tu okrągłym (ryc. 38, 39). Wyszedł on z użycia w końcu XIX w. Haftowano nim motywy geometryczne i roś­ linne. Haftu białego używano głównie do zdobienia zapasek naramiennych, halek, oraz koł­ nierzy u koszul kobiecych. Brzeg odzieży w części zdobionej haftem wycinano zazwyczaj w ząbki, wykańczane haftem. Niezależnie od haftu, na zapaskach i halkach wszywano nieraz koronkowe wstawki kupne (ryc. 39). Co najmniej od początku X I X w., równolegle z haftem białym stosowano zdobienia wyszywane nićmi kolorowymi, zwłaszcza czerwonymi i niebieskimi, rzadziej czarnymi, żół­ tymi czy innymi. Największy rozkwit haftów wielobarwnych przypada na lata 70-te X I X wieku. Posługiwano się haftem płaskim i krzyżykowym wykonywanym na kanwie, zdobiąc powszechnie odświętne koszule, zwłaszcza kobiece i kawalerów . W końcu X I X wieku dominował haft krzyżykowy — który wyszedł z użycia w znacznej części terenu święto4 4 45 50 �Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. krzyskiego na początku I wojny światowej. W okresie międzywojennym zarzucono zdo­ bienie odzieży haftem. Szczególnie bogato zdobiono koszule kobiece , pokrywając haftem oszewki, przyramki, przody i mankiety. Wyszywając krzyżykami, posługiwano się motywami geometrycznymi o układach pasowych lub składających się z szeregu linii biegnących zygzakowato, a two­ rzących trójkąty. Linię łamaną określano nazwą drabinki. Częstym motywem był pas z szeregu rombów (ryc. 44) o środkach wypełnionych rodzajem ośmioramiennej gwiazdy. Całość ujmowano najczęściej w obramowanie, które stanowiła czarna, czy czerwona stebnówka, względnie imitujący ją ścieg za igłą. Przed stebnowaniem wyciągano z materiału nitkę, śladem której przeciągano igłę z kolorową nitką. Stebnowania używano też jako samodzielnej ozdoby, zwłaszcza na przyramkach koszul. W hafcie płaskim poza często spotykanymi motywami geometrycznymi, jak gwiazdki ośmioramienne, litery V (ryc. 37,40, 43) itp„ — występują motywy roślinne, szczególnie na przodach koszul. Przez pewien czas utrzymywała się moda na chusty wyszywane w różnokolorowe kwiatki ściegiem łańcuszkowym, zwanym tu koronką. Haft krzyżykowy wykonywany wełną występował często na gorsetach. Dziurki gorse­ tów obszywano kolorową wełną, najczęściej każda w innym kolorze. Kolorowe kwiatki z żółtymi środkami wyszywano wełną na kobiecych kożuchach. Hafto­ wano je przeważnie wzdłuż rozcięcia na piersiach w dwa rzędy. W sukmanach męskich, między szamerowanymi wolutami pospolite było naszywanie gwiazdek z czerwonych nici. Kołnierz guńki kobiecej zdobiły wyszycia z czerwonych i niebieskich nici, o podobnych wzo­ rach, jak na koszuli. W Barczy, guńki dla dzieci zdobiono białymi wyszyciami z wełny, na czerwonych klapach. Od dawna robiono w Górach Świętokrzyskich koronki szydełkiem służące do obszycia koł­ nierzy od koszul kobiecych. Używano też koronki kupnej zwanej siatką. W stroju kobiecym charakterystyczne są naszycia z kolorowych tasiemek. Brzegi haftowanego kołnierzyka czy mankietu obszywano często drobnymi białymi ząbkami, wykonanymi z założonej odpowiednio tasiemki. Podobne ząbki, tylko większe i kolorowe, wykonane z szerszych tasiemek, używano do wykończania brzegów gorsetu, wokół zapięcia, szyi i pach. Nadto różnokolorowe tasiemki szeroko pokrywały przody (ryc. 28,29) oraz wszystkie szwy. Używa się w tym celu także kolorowych bort czyli tasiemki ząb­ kowanej oraz czarnych aksamitek jednostronnie ząbkowanych z biało malowanymi wzorami. U bogatych gorsety obszywano siutaziem. Często spotykało się gufrowaną wstążkę, zwykle czerwoną lub różową, biegnącą wzdłuż szwów. Spódnice zdobiono pliskami czyli naszytymi nad obrębem tasiemkami. Najczęściej uży­ wano tasiemek białych, gdyż te nadawały się do wszystkich spódnic; kolor plisek dobierano do spódnicy, tak np. czarne tasiemki występowały jedynie na niebieskich. Pliski łączyły się w jeden system ozdób z zakładkami, które występowały zwłaszcza na spódnicach panień­ skich. Według informatorek, zakładki były potrzebne do wydłużenia spódnicy w miarę rośnięcia dziewczyny. Rozpoczynały się na wysokości kolan, skąd biegły ku obrębowi: trzy 46 4* 51 �zakładki — 4, 3 pliski i znów trzy zakładki. Także charakter zdobni­ czy posiadała szczotka tj. specjalna obszywka, najczęściej w kolorze spódnicy, nieco spod niej wysta­ jąca, a chroniąca brzeg spódnicy przed strzępieniem. W gorsetach między tasiemka­ mi naszywano paciorki i błyski czyli cekiny. Specjalnie bogato zdobiono nimi gorsety w parafii Leszczyny. Błyski te naszywano w ten sposób, że umieszczano w środku każdego koralik, przez który przechodziła nitka przymocowywująca cekin. Bogatsze dziew­ częta nosiły gorsety wyszywane kolorowymi paciorkami szklany­ mi, ułożonymi w ornament ro­ ślinny, zwykle z dużymi kwiatami na piersiach. Często spotykaną ozdobą było lamowanie, czyli obrzucanie ko­ lorową tasiemką brzegów odzie­ ży. Spotykało się to zwłaszcza w lejbikach oraz niektórych spancerach i kaftanach. Tak np. w oko licy Chybie występowały lejbiki świąteczne zdobione na kołnie­ rzyku, dookoła pach i wzdłuż roz­ cięcia tasiemką siwą lub czerwoną. Tasiemki naszywano zygzakowato po obu stronach rozcięcia. Po­ nadto, po bokach przodów biegły naszycia imitujące kieszenie. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gor­ Także kobiece sukienki obrzu­ setu. Mąchocice, pow. kielecki—ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki cano taśmami po szwach. Taśmy Ludowej w Warszawie L . i n . 4044. te przerabiane były jaśniejszymi nitkami. Końce taśm ozdabiały plecionki ze sznurków, zakończone krótkimi frędzlami czer­ wonymi. Z przodu przy haftkach posiadały sukienki szamerowanie czyli naszycia ze sznure­ czków granatowych, zdobionych frędzlami. Kieszenie obrzucano niebieskim sznurkiem i zdodiono podobnie jak przody, ale w całości motyw był mniejszy. Także sukmany i guńki zdobiono szamerowaniem (ryc. 18, okładka) na przodach, bio­ drach, kołnierzu, klapach, mankietach i przy kieszeniach. Do celu tego sh żyły kolorowe sznurki wełniane, ręcznej roboty. W Mąchocicach były one podwójne, zielone, w Krajnie czarne lub czerwone, w Jeleniowie i Bielinach — czerwone. Najczęściej spotykanym motywem była woluta. Na każdej klapie sukmany znajdowały się po trzy woluty, a kołnierz, podzie­ lony był sznurkami na trójkąty, z których każdy zdobiła woluta. Ponadto po lewej stronie sukmany był naszyty sznurek w kształcie odwróconej litery L. Górny punkt L . leżał koło klapy sukmany, następnie linia biegnie ukosem ku lewej stronie aż do pasa, gdzie załamuje się i wzdłuż pasa prowadzona jest do rozcięcia sukmany. Pionowa linia tej ozdoby pokrywa się całkowicie z prawym brzegiem góry zapiętej sukmany. Zwłaszcza bogato zdobiona była 52 �prawa strona przodu. Jeden czerwony sznu­ rek, o grub.2—4 mm, biegł wzdłuż roz­ cięcia przez całą długość przodu; drugi — w odległości paru centymetrów od pierw­ szego zdobił przód od kołnierza aż do pasa. Środkiem był naszyty zygzakiem zwykle trzeci sznurek. W pasie całość wykończały trzy woluty. Na mankietach woluty wy­ stępowały rzadziej. W miejscu zbiegania się paru szwów na biodrach koncentro­ wały się czerwone sznurki, którymi czę­ ściowo szwy są obszyte. Jeden ze sznur­ ków biegł do kieszeni, otaczając jej roz­ cięcie. Sukmany oraz guńki na klapach man­ kietów i przy kołnierzach były apliko­ wane materiałem kupnym czarnym lub ciemno-niebieskim, przechodzącym w lila, na guńkach i sukmanach białych — cza­ sami czerwonym. Aplikacje te stanowiły podkład pod szamerowanie. Frędzlami czyli kucotkami z wełny zdo­ biono sukmany , guńki i sukienki. Buty i pasy skórzane wybijano mo­ siężnymi kabzlami. Na huncwot nabijano kawałek mosiężnej blaszki. Sukienki zdo­ biły duże mosiężne guziki, naszyte wzdłuż rozcięcia i po bokach na szwach. Świą­ teczne pasy z białego rzemienia zdobiono przeplataniem po bokach zieloną, rze­ mienną taśmą, biegnącą na kształt litery X. W środku między rzemieniami pas miał dawniej być wybity błyszczącymi gwoździkami. Obecnie wykonywane swetry kobiece, modne zwłaszcza w latach 40, charak­ teryzują kolorowe motywy roślinne, geo­ metryczne, a rzadziej antropomorficzne, wiabiane z kolorowej wełny na przodach. 47 Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie L . in. 1332. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura etnograficzna zawiera nader mało pozycji dających wyczerpujące informacje dla monografii stroju świętokrzyskiego. Stan ten należy w znacznej mierze przypisać odcięciu Gór Świętokrzyskich od ważniejszych szlaków komunikacyjnych. Nawet O. Kolberg pisząc o ubiorze świętokrzyskim powtarza jedynie materiały uprzednio publikowane. Do najbardziej wartościowych pozycji należy zaliczyć «Materyały do etnografii Ludu Polskiego z okolic Kielc» ks. W. Siarkowskiego; opisy te, dotyczące początków X I X wieku, 53 �Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. zbiorów Muzeum odnoszą się zarówno do ubioru kieleckiego, jako też do stroju świętokrzyskiego. Z lat 70-tych XIX w. ciekawy opis stroju daje «K.» w artykule pt. «Z wycieczki w Łysogóry». W. Ziemacki w «Materialach do historii odzieży z lat 1818—1863» cytuje jedynie jedną notatkę dotyczącą stroju świętokrzyskiego. Z pozostałych opracowań, jedne podają dość ogólne wiadomości, jak R. Reinfussa, St. Suchorowskiego, M . R. Wolskiego, a inne jak M . Wołowcówny, M . Żakowskiej, J. A. Zaręby zajmują się jedynie poszczególnymi elementami tego stroju. Pozatym,W. E. Zapałowski i W. Ziewiecka opisują ubiór z pogranicza. Region świętokrzyski stał się obiektem turystycznym dopiero w początkach XX wieku. Z tego też okresu posiadamy parę przewodników, pisanych przez T. Dybczyńskiego, ubocznie podających również informacje o ubiorze ludowym. Natomiast w momencie, gdy Świętokrzyskie stało się modne, strój męski w zasadzie już nie' istniał, a i kobiecy w większości wypadków zatracił wiele ze swych cech regionalnych. Wyzyskane w powyższym atlasie prace St. Arnolda, T. Ladenbergera, K. Moszyńskiego, A. Pawińskiego i St. Poniatowskiego posłużyły do opracowania rozdziałów teoretycznych. Z listów gończych, zamieszczonych w Dziennikach Urzędowych różnych województw, wykorzystano jedynie ogłoszony w Dz. U. Woj. Mazowieckiego z roku 1821 (opublikowany przez W. Ziemackiego), oraz w Dz. U . Guberni Radomskiej z roku 1845. Ponadto przejrzano Dzienniki Urzędowe Województwa Sandomierskiego z lat 1835; —1836; —1837, oraz Guberni Sandomierskiej z lat 1840 i 1843. Niestety nie znaleziono tam interesujących materiałów. Niewiele materiałów dostarczyło też Archiwum Państwowe w Radomiu, archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kolbegowskie P. T. L-u oraz G. R. N . w Bodzentynie, Pań­ stwowego Instytutu Sztuki w Krakowie i archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Znaj­ dujące się tam lustracje kościelne zawierają wzmianki o wotach, wśród których niejedno­ krotnie figurują klejnoty ludowe; często spotyka się też wzmianki o tkaninach zdobionych haftem — niestety brak jakichkolwiek ściślejszych danych nie pozwala stwierdzić czy były to hafty ludowe. Informacje o stanie tkactwa na południowo-wschodnim skrawku zasięgu stroju święto­ krzyskiego oraz o kursie tkackim w Grzegorzewicach zawiera «Sprawozdanie z badań 54 �przemysłu chałupniczego i ludowego na terenie powiatu opatowskiego) opracowane przez H. Heilig w roku 1938. Tkactwo na północno-wschodnim terenie pogranicznym omawia W. Ziewiecka w sprawozdaniu « 0 przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim)) z roku 1933—4. O uprawie lnu i wyrabianiu «dosyć cienkich płócien» informuje opracowany przez W. Jarockiego w roku 1824 «Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących)). Jedynie archiwum P. I . S. posiada materiały z własnych badań terenowych. Z materiału ikonograficznego starszy okres reprezentują zdjęcia wykonane w «Gabinet Portrait» W. Grabowskiego z Kielc, pochodzące z przełomu XIX i XX wieku, jedna rycina z Tygodnika Ilustrowanego oraz dwa rysunki O. Kolberga. Nadto w opracowywaniu niniejszej monografii wykorzystano zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach oraz Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Wyzyskano również zbiór raportów zapasek, zebranych przez p. J. Zarembę. Największy zasób materiałów uzyskano w drodze badań terenowych przeprowadzonych w latach 1949—59, na terenie świętokrzyskim oraz w miejscowościach sąsiednich. Badania objęły 58 wsi z terenu zasięgu stroju świętokrzyskiego oraz dwa miasteczka . Ponadto wykorzystano też materiały z 8 miejscowości , skąd uzyskano dane pośrednie. Zwłaszcza ciekawe materiały zebrano we wsi Bieliny, w znacznej mierze dzięki p. La­ chowskim. Wszystkim którzy udzielili nam informacji, materiałów i pomocy, tak przy przeprowadzaniu badań, jak i podczas pisania pracy, a zwłaszcza p. prof. T. Sewerynowi składamy serdeczne podziękowanie. 48 49 50 Fotografie wykonali: Bohdan Czarnecki: N r 28, 40, 46; Michał Maśliński: Nr 8, 18, 21, 27, 29, 30, 31, 32, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45. 47, 48; Janusz Kamocki: Nr 2, 3, 12, 19, 20, 22, 23, 34, 35, 41. �PRZYPISY 1 T. Ladenberger, «Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza Wielkiego)). Lwów 1930 r. W X I V wieku można było spotkać na obszarze świętokrzyskim zarówno tereny o dość znacznej, jak na ówczesne czasy gęstości zaludnienia (10—15 osób na km ), jak też i całkowicie bezludne. A. P a t k o w s k i , «Sandomierskie, Góry Świętokrzyskie)). Poznań 1938 r. s. 36: «Długo świętokrzyscy puszczacy, odważni i czujni, przebiegli i przedsiębiorczy zachowali swą wolność. Jako «homines bellicosi» wzywani byli jeno do posług wojennych tak długo, dopóki z biegiem rzeki i karczunkiem leśnym ludność rolnicza — potem książęce i biskupie potrzeby nie poczęły się wdzierać w ich wolne, sobiepańskie władanie)). ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc» — Kraków 1878 r. tak opi­ suje ten ubiór na s. (213): «W miejscowościach gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze, chłopi, chociażby trudniący się tylko rolnictwem, używają ubioru górniczego, złożonego z sukmany z ciemno-siwego sukna, bez wyłogów u klap, rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną w dwóch rzędach guziki mosiężne, na których widnieją dwa młotki na krzyż złożone. Uczęszczający na zarobek do fabryk górniczych mają takie same sukmany, tylko kołnierz u nich jest wy­ kładany z czarnego sukna manszastru pośledniego gatunku. 2 2 3 W tychże miejscowościach używają kaszkietów czarnych z wypustkami czerwonymi, a na nogi nakładają trepy z podeszwą drewnianą, na wierzchu do połowy stopy, obitą skórą». We wsi Michniów noszono kilimy, aż do spalenia tej wsi przez Niemców w czasie ostatniej wojny. Atlas Polskich Strojów Ludowych: T. S e w e r y n — - S t r ó j Krakowiaków wschodnich. Wrocław 1960 r. — J. K a m o c k i — Strój sandomierski. Wrocław 1957 r. Lustracje kościołów diecezji krakowskiej, znajdujące się w Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego 1821 r. s. 8359, cytuję za W. Ziemackim: «Materiały do h i ­ storii odzieży z lat 1818—1863». Wrocław 1956 r. s. 45. J. K a m o c k i , op. cit., s. 7, 9. Ks. W. S i a r k o w s k i , op. cit. s. (214): «W Krajnie, Kakuninie, Bielinach i Hucie, oprócz sukman ciemno-siwego koloru, opisanych wyżej (podkreślenie nasze J. i M . K.) używają w lecie zamiast kitli kaftanów z rękawami, wyrabianych z wełny. Barwa tych kaftanów czarna lub modra». K . •—• «Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. nr 54. Zarówno sukmana jak i guńka były ubiorami jednakowo cenionymi. Stąd też Bzinkowski z Bielin Kapitulnych, wybierając się około 1900 roku z pielgrzymką do Rzymu, zabrał ze sobą oba te okrycia i dopiero przed samą audiencją u Papieża radził się kapelana co ma włożyć. Ostatecznie wybrano guńkę. Kościół w Brzezinach — «Korali wielkich nici 36. Korali mniejszych nici dwadzieścia jedna, przy nich krzy­ żyków srebrnych trzy». Kościół w Nowej Słupi, —• «Koralików nitek siedemnaście przy tych koralikach krzyżyk srebrny jeden Korali sznurków trzy — koralików prostemi paciorkami przesadzanych sznurków No 11. Przy koralikach obrączek złoci­ stych No 3». Kościół w Świętomarzy — «Lakowych koralików nitek dwie, przy tych krzyżyk mosiężny w którym cztery oczka szklane)). Kościół w Świętomarzy—«Na Passyi w ołtarzu ex opposito Ambony Votow srebrnych dwa, i korali dętkowych nici dwie». Paciorki szklane występowały np. w parafii Ćmińsk (wyżej przytaczane inwentarze kościelne podają: «paciorków różnych szklanych nitek 15» — a jak o tym piszemy poniżej, do połowy X I X wieku nie było różnicy między kobie­ cym ubiorem w Górach Świętokrzyskich, a noszonym w okolicach Kielc. Ks. W. S i a r k o w s k i op. cit. str. (212). K . •—«Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. Nr 54. Ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolicy Kielc» pisze w roku 1878 na s. (214): «Na całej przestrzeni poczynając od Górnego, Krajna, Klonowa, Łysej—Góry, aż do Bielin i za Skoroszyce, za­ paski i spódnice mają krój ten sam, co koło Kielc, tylko barwę odmienną, to jest: że na tle czarnem, wełnianem, bie­ gną prążki czerwone, które co wieś to są odmienne, albo szersze, albo węższe, lub też obok jednego szerszego dwa wąziutkie)). M . R. W o l s k i w «Weselu Starosłupskim» (Radostowa 1937 r. s. 70, 71) pisze, że w Starej Słupi, około 1883 roku «Mowa, a szczególnie ubiór już więcej «miastowy» niż wiejski. Chyba starsze kobiety i to niektóre ubiorą się jeszcze na jarmark w czarne zapaski». 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 6 1 7 1 8 1 8 56 �Zarazem jednak w tym samym artykule autor cytuje: Nima ci to nima —• jak ta Słupionecka Buty z cholewami, Na plecach zapasecka. 2 0 St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)), Kielce 1938 r. takie daje informacje o stroju (na scenę): s. 9 — «Kluzka ubrany w biate zgrzebne spodnie, na nogach buty, koszula również biała, zgrzebna, na niej lejbik, lub guńka kolorowa, (kolorowo wyszywana — przypis nasz J. i M . K . ) pod szyją kołnierz zawiązany czerwoną wstążeczką»; s. 10 —• «Malina ubrany jest jak Kluzka, tylko na oprócz tego sukmanę brązową i «copkę wściekłą)) na sobie». Łokieć «psiarki» kosztował przed I-ą wojną światową 3 grosze. W. W o ł o w c ó w n a — «Sukmana chłopska ze Świętomarzy». Pamiętnik Świętokrzyski. Kielce 1931 r. s. 345—347. Informatorzy pamiętają jedynie, że kupcy ci mówili «z rusińska» i jechali od «Iwanogrodu» (Dęblina). Trudno mieć pewność, czy przez «od Iwanogrodu» należy rozumieć przyjazd z lubelskiego, czy też —• co prawdo­ podobniej, ze względów na słabą polszczyznę — że byli to kupcy rosyjscy, jadący szlakiem od Dęblina, jako od węzła kolejowego. Za tym ostatnim przypuszczeniem przemawiałoby przerwanie dostawy tychże kożuchów po I-ej wojnie światowej, odkąd to na jarmarkach w Iłży można było kupić jedynie kożuchy proste. T. D y b c z y ń s k i — «Góry Świętokrzyskie)). Warszawa 1919 r. s. 33 i «Przewodnik po Górach Świętokrzyskich)). Warszawa, s. 26, wspomina o występujących czasem w okolicach Świętego Krzyża, a zwłaszcza we wsi Trzciance, okrągłych czapkach barankowych własnej roboty, zdobionych wzorzystym wyszywaniem. Czy były to czapki tu opisane — nie wiadomo. Informacja ta odnosi się do powstania styczniowego. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 6. St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)) takie podaje informacje o stroju na scenę: «Kluzcyna ma na nogach «wywrotki» (pantofle szyte bez obcasów i nie kołkowane) pończochy czarne, spódnica koloru czerwonego, na niej zapaska, na sobie bluzka tego koloru co spódnica, pod szyją korale, na głowie duża chustka związana po domowemu, również koloru czerwonego Otalija (1.11—12), jak matka, z tą różnicą, że jest bosa i zamiast bluzki ma na sobie gorset świętokrzyski, na głowie chusteczka mała związana w tył». M . R. W o l s k i «Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich)) Radostowa, 1937 r. —• Kobiecy ubiór ślubny składa się z: «pięknej kremowej powłóczystej spódnicy, ze szczoteczką u dołu, o bufiastych rękawach 1 pięknym koronkowym kołnierzyku, a obcisłej w pasie bluzki». W. E. Z a p a ł o w s k i w «Wędrówce po Ziemi Świętokrzyskiej)) (Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352) tak opisuje strój panny młodej. z Chybie, w latach osiemdziesiątych X I X wieku: «Panna młoda ubrana jest w krótką po kostki, białą, perkalową spódniczkę, haftowaną lub wyszywaną tasiemkami, w gorset zgrabny, wełniany, pąsowy, z pod którego świeci czystością biała perkalową z bufiastymi rękawami koszula. W pasie okala ją duży fartuch koloru niebieskiego, na nogach białe pończochy i zgrabne ciżemki. Szyja cała literalnie zakryta rozwie­ szonymi koralami i paciorkami, związanymi z tyłu długą kolorową wstążką. Włosy rozpuszczone, na które kładą strojnik. Na całe to ubranie zarzucają różnokolorową chustkę, tak zwaną t u «szalinówkę». Jedna z typowych krajek z Siekierna ma wątek z nici czerwonych, a w osnowie znajduje się (licząc od brzegu ku środkowi): 5 nici czerwonych, 1 zielona, 1 biała, 1 fioletowa, 1 czerwona, 1 czarna, 1 zielona, 1 żółta, 2 czarne; w środku znajduje się jedna nitka zielona, poczym cały układ powtarza się aż do brzegu. Także krajka z Bielin, 0 osnowie składającej się (od brzegów ku środkowi) z 4 nici czerwonych, 2 białych, 2 niebieskich, 2 zielonych, 2 żółtych, 2 czarnych, a w środku 2 pomarańczowych — poczym idą w tymże samym układzie —• ma wątek czerwony. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 9. J. K i t o w i c z ks. w «Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta 111» podaje, że rozpowszech­ nienie się trzewików na wsi przypada na okres saski. St. S u c h o r o w s k i «Gaik Świętokrzyski)) Kielce, 1938 r. s. 12. M . R. W o l s k i «Wesele Starosłupskie». M . R. W o l s k i op. cit. K . — w «Z wycieczki w Łysogóry)) pisze: «Materyał na odzienie każdego z włościan od Gór świętokrzy­ skich, oprócz czapki i zimowych butów, jest wytworem ich przemysłu. Gospodynie same przędą i tkają z lnu własnej uprawy i z wełny własnej hodowli owiec, lniane i wełniane tkaniny, służące im na odzienie jako i na sprze­ daż, jak np. płótno poszukiwane i praktyczne, wełniane zapaski i wełniane dywaniki (kilimki) najczęściej w czarne 1 czerwone pasy służące kobietom do okrycia w zimie zamiast ciepłych chustek i kupowane od nich na dywaniki dla okrycia np. bryczki. Sukno na kapoty mężczyzn również przez kobiety jest wyrabiane. Dlatego—• to w każdej prawie chacie można znaleźć warstat tkacki. W ogóle strój mieszkańców tej okolicy jest prosty i skromny». R. J a r o c k i w opracowanym w roku 1824 «Regestrze Pcmiaru Siedlisk do Miasta Narodowego Bodzen­ tyna należących)) informuje, że mieszczanie bodzentyńscy «Siwają także w znacznej ilości lnu, z którego tameczne kobiety, które są bardzo składne, pracowite i rządne, przędą i wyrabiają dosyć cienkie płótna*. Wg danych zebranych przez W. Ziewiecką z pogranicza północno-wschodniego zasięgu stroju świętokrzy­ skiego w r. 1934 2 1 2 2 3 3 2 4 2 5 2 6 27 2S 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 57 �we « « « « wsi « « « « Rzepin Jawor Zapniów Bukówka Pokrzywnica lezącej « « « « 350 kominów, było 210 krosien « « 65 « 100 « « 38 « 60 « « 86 « 125 « « 100 « 160 3 9 W okresie międzywojennym, na terenie świętokrzyskim, były organizowane kursy tkackie. Koszt zapasek związany jest ściśle z ceną wełny. Tak np. w roku 1957, na targu w Bodzentynie nowe za­ paski czerwone kosztowały po 500 zł, krakowskie po 600 i więcej, a czarne, jako mniejsze i nie tak pracochłonne po 250 zł, przy cenie wełny 130—150 zł za 1 kg. Równocześnie przedsobne zapaski zgrzebne można było nabyć w cenie około 40 zł. W. W o ł o w c ó w n a op. cit. Sorc kosztował po rublu za łokieć, przy czym na spódnicę trzeba go było 4,5 metra. Ceniono go tak wysoko, że jak w 1900 roku jeden z gospodarzy w Bielinach Kapitulnych, sprawił swej 13-letniej córce takąż spódnicę, sąsiedzi nie mogli wyjść z podziwu nad takim dowodem bogactwa. W okresie przed I-ą wojną światową, wełna na spódnicę kosztowała po 2 zł za łokieć, a adrian po 40 gr. St. Ż e r o m s k i pisze («Snobizm i postęp» Warszawa, 1923 r. s. 76, 77): «W Górach świętokrzyskich, w oko­ licy wsi Jeleniowa, istnieje naturalne w ziemi zagłębienie, rodzaj rozległej, półkolistej areny, gdzie swego czasu stale przebywały półkocownicze rodziny Cyganów, ze swymi miechami i kowadłami. Wykuwali w tym miejscu koziki z żelaznym ostrzem, osadzonym w trzonku z jałowcowego pręta, zaopatrzonym w rowek na ostrze nożyka, oraz w nacięcia zabarwione na czerwono i zielono. Koziki te, które na rzemyku zawieszonym u pasa, nosił każdy mężczyzna tamtych okolic, wykonane przez Cyganów, nosiły nazwę «Cyganków». Zdaje się, iż w kształcie zacięć rowków, w barwie ozdób cyganka mamy najpierwotniejszy chyba «prymityw» zdobienia rzeczy ludzką ręką wykonanej. A jednak i te najpierwotniejsze ozdoby — «cerwiniuśkie kieby krew, zieloniuśkie kieby trowa» — najprostszego z przyrządów, były produktem jakiegoś wzoru — a dla mieszkańca tamtych okolic cyganek był przedmiotem nie tylko pożytecznym, lecz i pięknym, ozdobą, zbytkiem, przybyszem z obcego świata do jedno­ stajnej i smutnej pustki. Twórca ozdób na trzonku cyganka nie wykonywał ich według własnego widzimisie, lecz powtarzał pewien typ, uznany za doskonały i znajdujący zatwierdzenie w powszechnym upodobaniu*. 4 9 4 1 4 2 4 3 4 4 W Bielinach kobiety narzekają, że organiścina «zepsuła» kolor w zapaskach, wożąc wełnę do kraszenia do Łodzi — ponieważ tam nie umieją wydobyć odpowiedniego «tonu w wełnie»: właściwą bowiem jest czerwień, wpadający w kolor ceglasty, a w Łodzi dają za dużo bordowego. Zdobienie koszul męskich haftem, występujące zwłaszcza w noszonych przez elegantów «parobecnych koszu­ lach:*, wytworzyło się przypuszczalnie pod wpływem służby wojskowej w armii carskiej. Przemawiałoby za tym twier­ dzenie informatorów z Bielin, gdzie na ogół rzadko haftowano: «że wojskowi (tzn. powracający po służbie wojskowej w głębi Rosji) mieli koszule całkiem wyszyte z przodu». Bardzo obszerny opis bogato haftowanej «bluzki» ze Słupi Starej podaje M . Żakowska w artykule pt. «Bluzka haftowana ze Słupi Starej» opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej R. I I I 1949 r. nr 3—4, s. 125—126. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiada sukmanę ze Wzdołu — zdobioną wyjątkowo bogato. Wśród ozdób spotyka się liczne czerwone pomponiki. Klapki na rękawach są wycięte w kształt odwróconego kielicha. Ponieważ badania terenowe nie potwierdziły tam występowania tego rodzaju sukmany, należy przypuszczać, że mogła to być liberia furmańska, pochodząca z miejscowego dworu, a oparta na motywach ubioru miejscowego. Miejscowości w których zbierano materiały do niniejszej monografii: pow. I ł ż e c k i : — Bostów, Chybice, Grabków, Jadowniki, Krąjków, Łomno, Pawłów, Pokrzywnica, Rzepin, Świętomarz, Tarczek, Wawrzeńczyce, pow. K i e l e c k i : — Barcza, Bartków, Belno, Bęczków, Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Bronkowice. Dębno, Gozd, Górno, Huta Szklana, Jeziorko, Kajetanów, Kakonin, Klonów, Krajno, Lechów, Leszczyny, Leśna, Łączna, Makoszyn, Mąchocice, Michniów, Podłysica, Podmąchocice, Porąbki, Psary — Kąty, Radlin, Siekierno, Sieradowice, Skorzeczyce, Śniadka, Święta Katarzyna, Tumlin, Wilków, Wola Jachowa, Wola Szczygiełkowa, Wólka, Wzdół-Hucisko, Wzdół-Rządowy, Zagnańsk, pow. O p a t o w s k i : — Grzegorzewice, Jeleniów, Pokrzywianka, Stara Słupia, Włochy. Miasta przebadane w pow. K i e l e c k i m : — B o d z e n t y n , Nowa Słupia. Badania terenowe uzupełniono danymi z następujących miejscowości: pow. I ł ż e c k i : — Bukówka, Jawor, Zapniów, pow. K i e l e c k i : — Mąchocice Kapitulne, Napęków, Psary, Stara Huta, pow. O p a t o w s k i : — Sarnia Zwoła. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 58 �LITERATURA 1. St. Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca w. X V I I I — Pamiętnik Świę­ tokrzyski, Kielce 1931 r., s. 56—63. 2. T. Dybczyński, Góry Świętokrzyskie, Warszawa 1919. 3. —• Kraina puszczy jodłowej, Lwów. 4. — Przewodnik po Górach Świętokrzyskich, Warszawa. 5. Dziennik Urzędowy Gubernii Radomskiej 1845 r. 6. Z. Gloger, Geografia historyczna dawnej Polski. Kraków 1903 r. 7. J. Kamocki, Nieznany element stroju ludowego — Ziemia nr 1 (3), 1957 r. 8. — Strój Sandomierski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Wrocław 1957 r. 9. — Sztuka ludowa województwa Kieleckiego. Katalog wystawy objazdowej. Kielce 1958 r. 10. J. Kitowicz ks., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I . 11. O. Kolberg, Radomskie. Lud seria X X , Kraków 1887 r. 12. K . , Z wycieczki w Łysogóry. Gazeta Kielecka 1874 r., nr 54. 13. K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Cz. I . Kultura Materialna. Kraków 1929 r. 14. A . Patkowski, Sandomierskie —• Góry Świętokrzyskie. Cuda Polski. Poznań. 15. A . Pawiński, Polska X V I wieku. Małopolska. Warszawa 1886 r. 16. St. Poniatowski, Etnografia Polski — Wiedza o Polsce t. 5/HI s. 191—334, Warszawa. 17. R. Reinfuss, Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa r. V I — 1 9 5 2 nr 1 s. 35—47. 18. T. Seweryn, Strój Krakowiaków Wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. 19. W. Siarkowski ks., Materyały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej. T. I I I , s. (209—259), Kraków 1878 r. 20. St. Suchorowski, Gaik Świętokrzyski. Widowisko obrzędowe w 1 odsłonie. Kielce 1938 r. 2 1 . , — Wesele Świętokrzyskie. Kielce 1938 r. 22. K . Tymieniecki, Początki Kielc w związku z pierwotnym osadnictwem Łysogór. Pamiętnik Świętokrzyski s. 64—77 Kielce 1931 r. 23. M . R. Wolski, Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich. Radostowa 1937 r. 24. — Wesele starosłupskie — Radostowa 1937 r. 25. M . Wołowcówna, Sukmana chłopska ze Świętomarzy. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 345—347 Kielce 1931 r. 26. W. E. Zapałowski, (—) Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352. 27. W. Ziemacki, Materiały do historii odzieży z lat 1818—1863, Wrocław 1956 r. 28. M . Żakowska, Bluzka haftowana ze Słupi Starej — Polska Sztuka Ludowa. Rok I I I — 1949 nr 3—4 s. 125— 126. 29. St. Żeromski, Snobizm i postęp. Warszawa 1923 r. ŹRÓDŁA NIEDRUKOWANE 1. H . Heilig, Sprawozdanie z badań przemysłu Chałupniczego i Ludowego na terenie powiatu opatowskiego Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 642. 2. W. Jarocki, Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących. G. R. N . w Bodzentynie. 3. Lustracje parafii — Archiwum K u r i i Metropolitalnej w Krakowie i Archiwum Państwowe w Radomiu. 4. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Badania Sztuki Ludowej w Krakowie. Materiały z badań terenowych. 5. J. A . Zaremba, Zapaska Świętokrzyska — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 645. 6. — Wzornik tkanin —• Spółdzielnia «Tkactwo Świętokrzyskie* w Bodzentynie. 7. W. Ziewiecka, O przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim 1933—34 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 538, 59 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 60 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A. Patkowski—• Sandomierskie Poznań 1938 r. str. 49 fot. Photo-Plat War­ szawa. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 4. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 5. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 6. Kobiety z Tarczka pow. iłżecki — fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwm Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 8. Męski ubiór letni. 9. Mapa zasięgu stroju świętokrzyskiego — opr. J. Kamocki. 10. Koszula męska. 1 : 20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — t y ł , e — listewki, f—ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 11. Spancer. 1 : 20 Jeziorko pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — plecy, f — kołnierzyk, g — rękawy. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 13. Chłop w guńce. fot. W. Grabowski w latach 1880—-1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie. 14. Spodnie zimowe, płócienne, podbite psim futrem. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d—e — nogawkę, f — klin z tyłu, g — szlufki. 15. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, e — kliny, f — plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — ramiona, f — tył, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — sukienne płaty, C — otok barankowy. I I I . Rogatywka (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — denko sukienne, C — otok barankowy. I V . Balsznik — Mąchącice Zagórne pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza pow. iłżecki. 19. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc pow. kielecki. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. 24. Koszula kobieca. 1 :20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — tył, e — nadolek, f—listewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k — osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki. 25. Gorset starego typu. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. 26. Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. �Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L. in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 129. Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzy­ skiego w Kielcach L. in. E 252. Ryc. 33. Angiera. 1 : 30 Bieliny pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e, e l — b o k i , f — plecy, i — rękaw, j — kieszeń, k — kliny poszerzające tył. Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. Ryc. 38. Haft «okrągły». x Ryc. 39. Haft «okrągły», ze wstawką koronkową. Ryc. 40. Haft koszuli męskiej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie L . in. 3302. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gorsetu. Mąchocice pow. kielecki — ze zbio­ rów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 4044. Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 12382. Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. Tablica I . Stroje Świętokrzyskie z końca X I X w. mai. J. Kosno Tablica I I . Raporty zapasek: Rząd 1: z północnej części Gór Świętokrzyskich — połowa X I X w.; czarna; z Kakonina — ok. 1867 r. Rząd 2: zapaska «wzdolska» z I I poł. X I X w.; z okolicy Wzdołu i Łącznej z pocz. X X w.; zapaska «w cztery mody» z Woli Jachowej. Rząd 3: z Wzdołu z pocz. X X w.; z Wzdołu z końca X I X w. Rząd 4: z Bielin z lat dwudziestych X X w.; z Zagnańska z przełomu X I X i X X w. Rząd 5: z Bielin z lat dwu­ dziestych X X w. Rząd 6 i 7: zapaski «krakowskie». Rząd 8: klim z Huciska (pomniejszony dwukrotnie), mai. .1. Kosno SPIS TREŚCI Wstęp s.tr. 3. — Rozdz. I . Obecny stan stroju w Górach Świętokrzyskich str. 6. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju świętokrzyskiego str. 8. — Rozdz. I I I . Zasięg stroju świętokrzyskiego str. 11. — Rozdz. I V . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju męskiego, str. 14. — Rozdz. V. Szczegółowy opis świętokrzyskiego stroju męskiego str. 16. — Rozdz. V I . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 26. — Rozdz. V I I . Szcze­ gółowy opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 29. — Rozdz. V I H . Wytwórcy i materiały str. 45. — Rozdz. I X . Zdobiny, str. 50—Rozdz. X . Charakterystyka źródeł str. 53.—Przypisy str. 56. — Wykaz literatury str. 59. — Spis ilustracji, str. 60. —Spis treści str. 61. — Streszczenie rosyjskie str. 62. — Streszczenie angielskie str. 65. 61 �KPATKOE H3JI02KEHHE y nonHOTKbH rjiaBHoíi nenn CBCHTOKJKHCKHX I o p p a n o j K U K e i r a ¡viecTHOCTb, Ha Koropoñ >KHBCT Hapo«, HOCHIITHH KocnoMBí, oTjnniaronmecH OT Tex, KOTopbie HOCHT H a coceaHHX TeppHTopnHX (nji. I , pnc. 9). CaMbie apeBHHe OTpw- BOMHbie CBeaeHHH, o r a o c H i i n i e c í i TOJIMÍO K HapoaHMM aparoqeHHocTHM, M H Bcrpe^aeM B X V I I I B . , a S o j i e e noapo6Hoe onncaHHe KOCTKJMOB MOJKHO Han™ B Hanane X I X B e r a . B Te^eHHH X I X BeKa Ha ceBepo-3anaaHoñ TeppuTopHH M a j i o n o j i b C K H npoH30HiJiH 3HaqHTejn>Hbie H3MeHeHHH B My»CKOM HapoaHOM KoenoMe, B pe3yjibTaTe KOTOpbix cTapbiñ THn cyxmaHU — cepMara 6bui BbiTecHeH aanee Ha ror. OH coxpaHHJica TOJIÍKO H a TeppHTopHH CB6HTOK>KHCKHX Top, p a c n o n o > K e H b i x B cTopoHe OT rjiaBHbix nyTeií coo6meHHH. OaHOBpeMeHHo B >KCHCKOM Kocno.Me n p o i H o m . T H 6oiibHiHe H3¡«eHeHHH: HCMe3 cTapbiñ nojioTHHHbiH KOCTIOM, a uiepcTHHOH — CHawajia M e p H b r i i , co Bpe.MeHeM e r a n y n o T p e S i i H T b C H c npeHMymecTBOM K p a c H o r o nBeTa (raí. I I ) . B nepBoñ ^eiBepTH X X B . HCie3 My>KCKOH KOCTIOM, >KCHCKHH oanaKo coxpaHiuicH ao HacToamero B p e M e H H , a u B e T H b i e 3anacKU (neJiepiniKH) CBCHTOKJKHCKC p a c n p o c r p a H H i o T c a H a coceaHiie TeppHTopHH 11 HepeaKo « e H i n r o i b i OaeBaiOT HX H K rOpOaCKOMy KOCTIOMy. B aaHHOM ipyae aBiopbi aaic-T onncaHHe cBeHKaoKHCKoro BOCTMMa Ha ocHOBamiH HccjieaoBaraH, KOTopwe SMJIH npoBeaeHbi B r o p a x B 1949—1959 B 60 MecrHocrax (pnc. 9). M y w c K O H K O C T I O M . JleTow, B paeotnrií aeHb, CB6HTOK>KHCKH K p e c T b H H H H o a e B a j í HiTaHW H3 TOJICTOTO xojiera, CTHHyToro B noHce mHypKOM H pySaxy Ha BbinycK ( p n c . 10), CBH3aHHyio noa uieeü nojioTHHHMM. KycKOM iwaTepHH. Ha ronoBy HaaeBají cojio.MeHHyío mjumy HJHI >Ke erapbiH KauíKem (pnc. 1), a Ha H o r a o a e B a j í c a n o r a xypne. B xonoaHbie aHH oaeway aonojiHíui HiepcTHHoií jieitóuK ( p n c . 8) H HOJIOTHHHMH raiam, Ha3biBae¡wbiH K a M H 3 e j r a HJTH ryHbKa (pnc. 13). 3HMOH wyMCMHHa o a e B a a m e p c T H H b i e 6 p i o K H H T a n o i i H<e cnauuep (pnc. 11), C B e p x y H a a e B a j í ryHbKy HJIH cyKiwaHy (cepMHry). Ha H o r a H a a e B a j í K O H Q H b i e c a n o r a c rojieHHnxaMH, a H a r o j i o s y S a p a u í K O B y i o uianKy. n p a 3 a H H M H b r i i KOCTIOM OTjnwajiCH rnaBHbiM o6pa30M jiyqnreH O T a e a K O H . P y S a u í K a H3 TOHKoro n o j i o r a a 6wjia BbiuiHTa Ha otueetfe (¡najioitt, CTOOTCM BopoTmraKe) H c n e p e a n (pnc. 37, 40). X a p a K T e p H a a KopHHHeBaii cyKMaHa (pnc. 7 , 15,18) c Bbijio>KeHbiM jieBbiM oTBopoTOM, 6bijia yKpauíeHa Ha OTBopoTax, BopoTHHKe, ¡waHjKeTax, cnepean H Ha Seapax BbiHrHBKoií K p a c H W M umypKOM. U o a o 6 H b i M o 6 p a 3 0 M 6bijia yKpauíeHa H ryHbKa. 3 T H raiauíH n o a n o a c b í B a r o i H a p n a n b i M Ko>KaHbiM noHCOM — y caMbrx 6 o r a T b i x 6buni B03Jie n o a c a o c o S b i e K a p M a H b i aJW aeHer. Ha H o r a oaeBajni M e p H b i e HJTH 6ejibie canora c rojieHHmaMH. Ha roitOBy H a K J i a a b i B a j r a CHHTOIO, *ieTypeyrojibHyio u i a r r K y - p o r a T H B K y (pnc. 17 I I I ) c oSoaKOM H3 6apaHbero ¡wexa, y K p a u í e H y í o K p a c H o ñ BbiTOMKOH, HJTH >Ke K o p H ^ H e B y i o c y K O H H y í o HianKy c CHMM flOHneM ( i 2 , 15, 17 I ) . 3HMOÜ qacTO HOCHJIH BbnrrHTbie K O J K y x n (pnc. JKeHCKHH Kpa- 16). KOCTKDM. JleTOM, Ha paSoTy, H<eHHiHHbi oaeBajm n o a o T H H H y í o py6auiKy H T a K y » we K>6Ky, BMKpa- u i e H y í o a TeMHbiñ HBeT. K)6Ky npHKpbiBajiH TSMHOÍÍ paSo^eü 3anacKoñ, HJTH H<e n o H o m e H O H npasamumoii. T o a o B y « e H i H H H b i noKpMBajiH noaoTHíTHbiM HJTH CHTueBbiM naaTKOM. ECJDI 6 b i a o n p o x a a a n o , H a 6 p a c b i B a j r n H a naera H e M H o r o yanHHeHHyío Hanae^iHio 3anacKy (pnc. 22). X o a r a n í SOCHKOM JTH6O B ocoSoro poaa o6yBH Kypnnx. m e p c T H H b i e K>6KH aoMOTKaHHbie HJDI H3 n o K y m i O H MaTepHH, H a p y 6 a x H H a a e B a a H Teraibie Kyópmu, 3HMOH HOCHJIH H H o r a a KOHíyxn. Ha roaoBy HiepcTHHOH raraTOK a H a H o r a KomaHbie c a n o r a c rojieHHinaMH HJIH SOTHHKH. n p a S a H H M H b l H KOCTIOM COCTOHJI H3 BblUIHTOH p y 6 a X H (pHC. 24, 4 1 , 42, 43, 44, 45) oSlHHTOH BOKpyr BopOTHHMKa H MaroKeíoB Kpy»eBOM, HapaaHoro Kopceía (pnc. (pnc. «e 2 1 , 25, 26, 28, 29, 30, 46). nojKHjiwe jKeHTHiiHbi oaeBajm KarpTaH 3 1 , 47, 48), njioTHyío mepcTHHyío io5Ky, Ha3biBaeMyio copif, HJTH TOHKyio « o c T p y í o » noKpbiBajiH qepHbiM HJIH 6 e a b i M BbiumTbiM nepearniKOM (pnc. 32), JTH6O uiepcTHHoñ 3 a n a c K o í í H3 K p a c H o - q e p H b i x npoaoJibHbix n o a o c (raiaHin. I I ) . noao6Hbie 3anacKH cjryMCHjm To>Ke a J i i Ha6pacwBaHHH H a n a e i n , HO S o j i e e SoraTbie KpecrbHHKH BMecrro 3anacoK ynoTpe6aHJTH ñ o a b u r n e niepcTHHbie njiaTKH c BOCTOtmbiMH y3opaMH HJÍH >Ke aoMOTKaHHbie naaTKH, Ha3WB. KHJiHMaMH (njL I ) . 3 i a nocjieaHHH M a c r b KocrioMa yme coBepnreHHo H c q e 3 J i a . 3HMOH KpoMe s r o r o HaaeBajiH BepxHioio oae>Kay c o c T o n r n y i o H3 Soraro yKpauíeHOíí cyxeHKu ( n a j i b T o Ha 6apaHbeM Mexy). HJIH a H r e p y , poa, T e n a o í í KypTKit (pnc. 33). JleByniKH xoanjin c HenoKpbiToñ TOJIOBOH, 3aMV>KHHe jKeHHiHHbi HOCHJIH Sojibuine, OCO6MM o6pa30M noBH3aHbie naaTKH. Ha H o r a HaaeBajm lepHbie 6OTHHKH Ha BWCOKHX K a ó j r y K a x . 3TOT KOCTKJM aonojniHjiH 6ycbi. K BeH^arono HeBecTa oaeBaaa BCS Seaoe, a Ha ronoBy H a a e B a j i a cmpoux (pnc. 23) caeaaHHbiñ H3 KapTOHa aem H 6jléCT0K. Bo BpeMH nocra HJIH T p a y p a «ceHniHHbi HaaeBaiOT n e p H b i e 3anacKii a n a rojioBy noBH3BiBaioT 6eabrft naaTOK. 3TOT KOCTIOM cooTBeTCTByeT carnoMy crapoMy H3BecTHOMy Tnny oae>Kabi CB6HTOK>KHCKHX >KCHHIHH . 62 �CIIHCOK HJUIIOCTPAHBIH PHC. I . M e m a m i H H3 EoaaeHTbma. A . FlaTKOBCKii — CaHSoinepcKe no3Ham> 1938 r . c i p . 4 9 , rboTo TlrboTO-IljiHT, PHC. 2 . JleByniKa B 3anacKe. BejMHbi Karany jibHe, ye3A Kenbue. BapiuaBa. PHC. 3 . JJeByiHKa B 3anacKe HafleToii OT AOÄJIH. BCTHHW KaroiTyjibHe, ye3fl KeJibH.e. PHC. 4 . >KeHiHHHa H3 EamoBHH,, PHC. 5. ^KeHimma H3 BainoBHii, ye3fl Kejibu,e — p n c . O . Kojit6epr. PHC. 6 . JKeHiHHHbi H3 Tapanca, ye3fl Hn>Ka — (DOTO H3 apxHBa My3en Kyjiwypbi H IHiyKH. PHC. 7. ye33 Kenbije— p n c . O . Kojn>6epr. Majib^HK B cBeHTOKmH^KOM KOCTK»ie. H,BeTHaH OTKpbiTKa, no 1 9 1 6 r . — H3 KOJIJICKUMH apxHBa 3raorpa- (pHHecKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 8. My>KCKoił HCTHHH KOCTKJM. PHC. 9 . KapTa pacnpocTpaHemiH CBeHTOKJKHCKoro KOcrioMa — oópaóoTKa 51. KaMOHKH. PHC. 1 0 . M y » C K a H p y ó a n i K a . 1 : 2 0 CHimKa, 12397. ye3A Kenbije.KOJUICKITHHSTHorpacpH^ecKoro Aly3en B KpaKOBe. H p . H H B . A — BHÄ cnepeflH; B — BHfl C3aflH, C — noKpoił: d — nepea, d l — 3 a f l , UsuKu, g — pyKaB, h — ocbiem, e — oSmuBKa, f — i — KJTHH, j — ByBpK, k — BOPOTHH^OK. PHC. I I . CnaHiiep. 1 : 2 0 E3ëpKO, ye3fl Kejibiie. A — cneperai; B — C3aan, C — n o K p o ü : d — Macro noKpoH ne- peaoB, e — c n i n i a , f — BOPOTHHTOK, g — pyKaBa. PHC. 1 2 . MyjKCKait uiariKa >KCHHxa (peKOHCTpyKUHH ami aHcaMOiw «Becene CBCHTOKTKHCKC» B Eejumax, ye3a KejiLuc. PHC. 13. KpecTbHHHH B r y m n e — rboTO B . FpaSoBCKH B 1 8 8 0 — 1 8 9 0 r r . KOJiJieKinra apxHBa 3raorpacpHHeCKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 14. 3nMHHe HiTaHbi, xojicTHHbie, Ha co6a*îbeM Mexy. 1 : 2 0 BejiHHbi KanHTVJibHe, ye3a Kejibue. A — c n e p e m i , B — C3aflH, C — n o K p o i i : d, e — uiTaHHHa, f — KJIHH C3aan, g — mjiycpKH. PHC. 15. CepMHra. 1 : 3 0 CBeHTOMa>K, ye3a H j u K a . KojTJierarHH STHorpaipH^ecKoro 894. A — cnepeflH, My3ea B KpaKOBe. H p . H H B . B — c3aflH, C — noKpoii: d — nepeaHHe l a c r o , e — K j n r a b i , f — crama, g — BO- poTHHK, h — KJianaH, i — pyKaBa. PHC. 16. MyjKCKOii Ko>Kyx. 1 : 3 0 JIOMHO, ye3a H J I M O . A — cnepean, B — C3aan, C — n o K p o ñ : d — nepeaa, e — njie*ni, f — c m m a , g — BOPOTHHK, h — pynaBa, i — Kap.MaHbi. PHC. 17. n o K p o H MyjKCKHX nianoK. BHfl, B — 060HOK, 1 : 2 0 I . CyKOHHaa n i a r a í a , EeiniHbi HoayxoBHe, ye3fl Kejibuc. C — aoHbiuiKO; I I . BciieKjmna (peKOHCTpyKinra) A — OÔIHHH A — OSHTHH B H A , B — cyKOHHbie KycKH, C — ôapauiKOBbiîi oßoaoK; I I I — PoraTbiBKa (peKOHcrpyranra) A — o5mHii B H Ä , B — cyKOHHoe aoHne, C — oapaniKOBbiH OÖOAOK; I V . EajibinHHK — MoHxoixHHe 3aropHe, ye3a KejiMje. KojweKinw 3THorpad»mecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 2 3 0 4 7 . A — BHA cnepeaH, B — BHa c3aaH, C —noKpoii. PHC 18. KpecTbHHHH B cyKMaHe H3 CßeHTOMaiKa, ye3a H j » K a . PHC. 1 9 . CyKOHHaH iuanKa (peKOHCTpyKUHH RJIX aHcaMÔJiH «Becene CßeHTOKJKHCKe» B Eenimax, PHC. 2 0 . JT,eByiHKa BO BœaHHOM KPKWKOM «cepaaKe» — xuuieTe, BejniHbi KarrHTyjibHe, ye3A Kenbue). ye3a Kejn>H.e. PHC. 2 1 . JI,eByuiKa B KopceTe H3 CKojKeniHii, ye3a Kejibne. PHC. 2 2 . JI,eBymKa B HaruieMHon 3anacKe. BenHHbi KarrHTyjibHe, ye3fl Kejibixe. PHC. 2 3 . HeBecia B ^en^HKe «CTpoHKy», BejrHHbi n o a y x o B H e , ye3fl Kenbi^e. PHC. 2 4 . >KeHCKaH copo^Ka. 1 : 2 0 CmiaKa, ye3« Kejibiie. KoiuieKHHH SmorparbiraecKoro M y 3 e H B KpaKOBe. H p . H H B . 1 2 3 9 9 . A — BHfl cnepeflH, B — raa^H, C — noKpoñ: d — nepëfl, qacTL p y ô a x H , f — O6IHHBKH, g — asiiKu, (OÔIÏÏHBKH), 1 — ooniHBKâ Bbipe3a, ł—KpyaceBa. PHC. 2 5 . Kopcei craporo m n a . 1 : 2 0 Bemrabi KamiTyjibHe, ye3ji Kejibiie. rparpH^iecKoro My3e« B JIofl3H. H p . JT,en. 8 0 1 . A — cnepejrH, e — jtadojieK — HHJKHHH nynoK, k — ocmKu MaH>KeTa dl—3ąn, h — pynaBa, i — iueiíKH, j — KojuieKinifl ApxeojiorH^ecKoro 3THO- B — C3aflH, C — n o K p o ñ : d — nepe«HHe MacTH, e — njie^HKH, f — ciraHa, g — pacrnnpinoHrne K j n m b i . PHC. 2 6 . KopceT. 1 : 2 0 CKOMceniHiie, ye3fl Kein>i(e, Kojmeranwi STHorparpHiecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . H H B . 2 4 1 6 0 . A — cnepeflH, C — c3aflH, C — BbrKpoiÍKa: d — nepeflmie qacni, f — c m m a , h — 6acKa; PHC. 2 7 . nojioTHHHaH 3anacKa-nepeflHHK, KOjiireKirfiH My3ea KyjrbTypBi H IIlTyKH JIioflOBeft B BapmaBe. H p . H H B . 2595/44P H C 2 8 . KopceT. KojuierarnH My3ea KyjibTypbi H UlTywa JIioaoBeñ B BapmaBe. H p . H H B . 2 0 4 / 5 6 . PHC. 2 9 . KopceT. MoHxoirHH,e ye3fl Kenbiie. K o j i n e K m i H 3THorpa(biraecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . HHB. 129. 63 �Puc. 30. CnHHa KopceTa óoraTOH fleByiHKH. C.K0H<eiiiHH.e, ye3A Kejibiie— KOJUieKiniH CBeHTOKHŒCKoro My3en B Kejibuax. H p . HHB. 270. PHC. 31. Cßa^eSHaa ö e j i a a 6jw3Ka. BejiHHM ye3A Kenwje. KoJi-ieKUHH CBeHTOKttCHCKOro M y 3 e H B Kejibijax. Hp. HHB. E 270. PHC. 32. nojioTHimaH 3anacKa-nepeAHHK. BeniiHbi KanHTyjibHe, ye3A KejiBiie. KojuieKUHH CßeHTOKÄHCKero M y 3 e n B Kenbuax. H p . HHB. E. 362. PHC. 33. AHrepa. i :3o BejiHHM, ye3A Kejibue, KojuieKUHH C,BeHTOK»cHCKoro M y 3 e a B Kejibirax. H M . HHB. E 252. A — cnepeaH, B — c3aAH, C — BbiKpoiÍKa: d — nepeAHHH MacTb, e — 6oKOBbie nacro, f — cmma, i — pyKaB, j — KapAiaH \ k — KJIKHBI noiniipHioirriie 3aAHioio MacTb. PHC. 34. C,BH3biBamie n n a T K a Ha rojioBe. Bejiimbí KanHTyjibHe, ye3A Kejibue. PHC. 35. rijiaTOK Ha rojiOBe. BejniHbi KanHTyjibHe, ye3A Kejibqe. PHC. 36. AjnoMHHHeBaH ôynaBKa, CAejiaimaH B C K O K e m i m a x , BejiHHbi KanHTyjibHe, ye3AK e j i b i i e — K o j u i e K U H H 3THOrparbiwecKoro Mv3en B KpaKcœe. H p . HHB. 24161. PHC. 37. BbiiHHBKa MV>KCKOH p y ó a i u K n . CHH^Ka, ye3fl Kejane. KojiJieKHHH STHOrpacpHHecKoro My3e« B KpaKOBe. H p . HHB. 12397. PHC. 38. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa. PHC. 39. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa c KpywceBHOÎi BcraBKoii. " PHC. 4 0 . BbimHBi-ca MV>KCKOH p y ó a u í K i i . CHHflKa, ye3A Kejibiie. KOJIJICKUHH M y 3 e H Kyjiwypw H UITVKH JIiOAOBeíi B BapuiaBe. H p . HHB. 3302. PHC. 41. BbiiHHBKa rjiaabio Ha BopoTHiine »ceHCKoii p y ß a n i K H , OÓUIHTOH Kpy»ceBOM. BejiHHM noAyxoBHe, ye3fl Kejibue. Pue. 42. YKpanieHue nepe^Heii M a c r o JKCHCKOH pyóaxH. Q i H A K a , ye3A Kejibue. KojiJieKiuiH M y 3 e H B KpaKOBe. H p . SroorparpHiiecKoro HHB. 12399. PHC. 43. y K p a m e m i e ,\iaH>KeTa ÄCHCKOH pyóauiKii. CnHAKa, ye3A Kejibiie. KojiJieKiniH 3THorpaipHHeeKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12399. PHC. 44. BbiHiHBKa K p e c r a K a . ™ Ha MaH>KeTe >KeHCKOH p y o a n i K H . CKO>KeiirHiie, ye3A Kejibue. KojineKini« SmorpatpimecKoro Mv3e» B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 45. BbiuiHBKa KpecroKaMH H a pyraBe >KeHCKOii pySauiKH. CKOÄeniHue, ye3A Kejibu,e — KOJiJieKuna 3raorpadpH^cecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 46. BbiiHHBKa KpecTOM H HaiiiHTbie n e H T b i c nepe^H KopceTa. MoHxouHae, ye3A Kenbiie — K O J U K K H M My3e>i KynbTypbi H IIlTyKH JBoAOBeii B BapuiaBe. H p . HHB. 4044. PHC. 47. YKpauieHHe nepeflHeii Macro » e H C K o r o Kad/raHa. MoHxorrHiie 3 a r o p H e , ye3A Kejibue. KojiJieKirHH 3THO- rpatpHMecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. P H C 48. yKpauieHHe ¡viaHJKeTa HœHCKoro KaipTaHa. MoHxoHime 3aropHe, ye3A Kejibiie. KojiJieKmw SraorpacpHMecKoro My3ea B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. njiaHuieT I . CßeHTOK>KHCKe KOcno.Mbi KOHua X I X B . PncyHOK xyso>KHHKa Ä. KOCHO. njiaHiiieT I I . PanopTbi 3anacoK: P H A 1 : c ceBepHOH Macro CBCHTOKHŒCKHX Top — nojiOBHHa X I X Bena; MëpHaH; H3 KaKOHHHa — OKOJio 1867 r . P H A 2: 3anacKa «B3A0JibCKa» I I nojioBHHa X I X BeKa; H3 OKpecTHOCTeü B3flojia H JIoHMHeñ Hanajia X X B . ; 3anacKa «B MeTbipe MOAM» H3 BOJIH JïxoBeH. P H A 3: H3 B3A0Jia Hawajio X X B . , H3 B3flOJia KOHen, X I X B . P H A 4: H3 BejiHH ABaAuaTbie r o f l b i X X B . ; H3 3araaHbCKa nepejioM X I X H X X BB. Paß, 5: H3 EejTHH ABafluaTbie r o A M X X B. P H A 6 H 7: 3anacKH «KpaKOBCKe». P H A 8: KHJIHM H3 X y n i i c K a (AByxKpaTHoe yMeHbuieHue). PncyHOK xyAO>KHHKa il. KOCHO. COJIEPaiAHHE BBefleime CTp. 3 . r.iaaa I — CocroHime TjiaBa I I — KocriOMa B HacroHiuee KpeMH B HcTopimecKHH owepK SBO.IIOIÍHH CBCHTOK/KIICKOFO KOCTiOMa, crp. CBCHTOK>KHCKHX Topax. crp. 6. 8 . TjiaBa I I I — PacnpocTpaneHue CBeHTOK>KiicKoro KOCTio.Ma, CTp. I I . FjiaBa IV — OSmee oniicaHHe My>KCKoro KocTioMa, CTp. 14. TjiaBa V — noApoÔHOe onHcaHHe CBeHTOKMCiicKoro Aiy>KCKoro KocriOMa, CTp. 1 6 . TjiaBa V I — Oomee onncaHHe >KeHCKoro CBCHTOK»HCKoro KocTioMa, CTp. 2 6 . FjiaBa V U — noApoÔHoe onncaHHe » e H C K o r o KOCTMMa, d p . 2 9 . F.AaBa V I I I — npoH3B0AHTejiH H MaTepHajibi, CTp. 4 5 . TAaBa I X — y K p a m e i n i H , CTp. 5 0 . TjiaBa X — XapaKTepncTHKa HCTOIHHKOB, CTp. 5 3 . npHMeMaroiH, CTp. 5 6 , BHÔJmorparpHH, c r p . 5 9 . PeeCTp HAJiiocTpaii;HH, CTp. 6 0 . CoAep»aHHe, CTp. 6 1 . H3Jio>KeHHe Ha pyccKO.M H3WKe, CTp. 6 2 . IÎ3Jio>KeHHe Ha aHr.nHHCKOM a3biKe, c r p . 6 5 . 64 �ENGLISH S U M M A R Y A t the foot of the principal chain of the St. Cross Mountains (Góry Świętokrzyskie) there lies a territory i n ­ habited by a population which is wearing folk-costumes distinctly different from those used in the neighbouring districts (Table I , fig. 9). The oldest incomplete news are concerning only peasant jewelry and are dating from the 18th Century; some more detailed descriptions date from the beginning of the nineteenth. During the 19th Century important changes have taken place in the peasant costume of men on the northwestern territories of the «Malopolska» region. The old type of the coat, called sukmana, has been driven away towards the south and has survived only on the territory of the St. Cross Mountains sidewards from the main routes. A t the same tirris great changes have occurred in the costume of women: the old linen dress has disappeared whereas the woollen one — previously black — showed by and by a preponderance of red (Table I I ) . I n the first quarter of the 20th Century men's costume has completely vanished whereas women's dress is still vivid, and the coloured za­ paski — pelerines —. of St. Cross are expanding to the neighbouring territories and are even worn by the urban population. I n this work the authors intend to present the costumes of the St. Cross region, described on the ground of investigations made by them in the years 1949—1959 in 60 localities (fig. 9). MEN'S COSTUME I n summer-time, on working days, the peasant of the region of St. Cross used to wear trousers of coarse linen which he bound with a string and over them the shirt (fig. 10) tied up under the neck with a linen tape. On his head he used to put a straw hat or some old cap called kaszkiet (fig. 1), on his feet wooden shoes, called kurpie. When i t became colder this dress was supplemented by a woollen waistcoat (fig. 8) and a linen coat, called kamiziela or guńka (fig. 13). I n winter he wore woollen trousers and a woollen spencer (fig. 11), and over the latter a. guńka ot sukmana (a coat of cloth). As foot-wear he had leather boots with legs and on his head a fur cap of sheep. The festive costume differed principally by its better completion. The shirt of thin linen was embrioidered on its small and erect collar and on its breast (fig. 37, 40). The characteristic brown coat, called sukmana (fig. 7, 15, 18), having its left flap outlaid, showed embrioideries of red string on its flaps, collar, sleeve-flaps, breast and hips. The guńka (a coat as above) was also embroidered in a similar way. These coats were belted with a decorative leather belt and inside them wealthier peasants had pockets for money. The boots were long, white or black. The head was covered with a dark blue square cap (fig. 17/111) with a circumference of sheep fur, the cap itself ornamented with a red tape, or else a brown cap of cloth with a red bottom (fig. 12, 15, 17/1). I n winter one was wearing embroidered furs (fig. 16). WOMEN'S COSTUME In summer-time the women wore a linen shirt and a linen skirt, the latter coloured in dark. They used to cover the skirt with a dark week-day apron or an old sunday-apron. They covered their heads with a linen or percale kerchief. On cold days they covered their shoulders with a pelerine, which was a little longer than the apron (fig. 22). They walked bare-footed or in shoes called kurpie. I n winter they were wearing woollen skirts home-spun or bought, on their shirts a warm coat called kubrak, sometimes a fur. The head was covered with a woollen kerchief and the feet with leather boots, either boots having legs or short ones. The festive costume was composed of an embroidered shirt (fig. 24, 41, 42, 43. 44, 45) with lace round collar and cuffs, a decorative corsage (fig. 21, 25, 26, 28, 29, 30, 46) or a sort of blouse ca'led kaftan for the older women (fig. 31, 47, 48), a thick woollen skirt, called sore or a thin one ostra, covered with a black apron or an embroidered white one (fig. 32) or with woollen red aprons striped black vertically (Table I I ) . Pelerines, very alike these aprons, served for covering the back, whereas the wealthier women used instead of them great shawls with oriental designs or home-made ones called kilim (Table I ) . The latter part of the costume has completely disappeared since. Girls used to go bare-headed, married women wore big kerchiefs which were bound in a special way (fig. 4, 5). The shoes were black on high heels. The whole costume was adorned with necklaces of corals. I n winter-time and in addition to this women used to wear a coat with a fur lining called sukienka or a sort o f of warm jacket called angiera (fig. 33). The bride is dressed in white, her head surmounted with an ornament called strojnik (fig. 23), made of cardboard, ribbons and tinsel. During lent or when i n mourning women wear black aprons and pelerines and on their heads white kerchiefs. This costume constitutes the oldest known type of women's dress in the region of the St. Cross Mountains. Strój świętokrzyski — 5 65 �LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 66 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. A citizen of Bodzentyn. A. Patkowki — Sandomierskie. Poznań 1938, p. 49 Phot. Photo — Plat Warsaw. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A little girl in a pelerine used during rain. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. Women from Tarczek, district Iłża —• Phot, from the records of the Museum Folk Culture& A r t Warsaw. A boy in the costume of St. Cross. A coloured post-card anterior to 1916 — from the recoids of the Ethno­ graphical Museum — Cracow 8. Men's summer costume. 9. A map of the area of St. Cross' folk costume — Drawn by J. Kamocki 10. A man's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum — Cracow. Inv. No 12397. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d —front, d l —back, e — shoulder straps, f — ćwiki, g — sleeve, h — cuff with sewing round it, i — gusset, j — pępek, k —• collar;. 11. Spencer. 1:20 Jeziorko, district Kielce. A — look from the front, B — look from the back, C—-cut: d — front parts, e — back, f —• collar, g — sleeves. 12. The bridegroom's cap (Reconstructed for the troupe of «Wesele Świętokrzyskie* (The wedding in the region of St. Cross)). 13. A peasant in a coat called: guńka. Phot. W. Grabowski in the years 1880—-1890. 14. Winter trousers of linen lined with dog's fur. 1:20 Bieliny Kapitulne, distiict Kielce. A — - l o o k from the front, B — look from the back, C — cut: d, e — leggings, f—wedge from the back, g — sliding-loops. 15. A sukmana. 1:30 Świętomarz, district Iłża. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 894. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — wedges, f — back, g — collar, h — flap, i — sleeves. 16. A man's fur. 1:30 Lomno, district Iłża. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d — front parts, e —• shoulders, f —• back, g — collar, h —• sleeves, i •— pockets. 17. Cut of men's caps. 1:20 I . Cloth cap, Bieliny Poduchowne, district Kielce. A — general view, B — circumference, C —• bottom; I I . Cap called wścieklica (reconstruction). A — general view, B — cloth pieces, C — circumference of sheepskin; U l . Square cap (reconstruction). A — general view, B — cloth bottom, C — circumference in sheepskin; IV. Hood — Mąchącice Zagórne, district Kielce, from the records of the Ethnographical Museum Cracow inv. No. 23047. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut. 18. A peasant in a coat called: sukmana from Świętomarz, district Iłża. 19. Cap of cloth (reconstruction for the troupe «Wesele Świętokrzyskie* at Bieliny, district Kielce). 20. A girl in an awl-made corsage. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 21. A girl in corsage from Skorzeczyce, district Kielce. 22. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 23. The hair-dressing of a bride. Bieliny Poduchowne, district Kielce. 24. A women's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12399. A — look from the front, B—-look from the back, C—-cut: d—-front, d l — back, e — lower part of the shirt, f — shoulder straps, g — ćwiwki, h — sleeves, i —• neck-part, j —• pępek, k —• cuff with sewing, 1 — small collar, ł —• laces. 25. Corsage of the old type. 1:20 Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Archaeological and Ethnographical Museum Łódź — Dep. 801. A —• look from the front, B —• look from the back. C — cut: d —• front parts, e — shoulder straps, f —• back, g — enlargening wedges. 26. Corsage. 1:20 Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24160. A —• look from the front, B —• look from the back, C —-cut: d — front parts, f —• back, h — furbelow. 27. A linen apron — from the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw inv. No. 2595/44.. 28. Corsage. From the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw. Inv. No. 204/56. 29. Corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 129. �Fig. 30. The back of the corsage of a wealthy girl. Skorzeczyce, district Kielce. From the records o f the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24160. Fig. 31. White wedding-blouse. Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 270. Fig. 32. Linen ptbrine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. N o . E 362. Fig. 33. Sheepskin jacket called angiera. 1: 30 Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 252. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — sides, f — back, i — sleeve, j — pocket, k — wedges enlargening the back. Fig. 34. Binding of a kerchief on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 35. A kerchief bound on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 36. Aluminium pin made in Skorzeczyce. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24161. Fig. 37. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12397. Fig. 38. Round (English) embroidery. Fig. 39. Round (English) embroidery with a lace between. Fig. 40. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. No. 3302. Fig. 41. Flat embroidery on the collar of a woman's shirt with a lace round it. Bieliny Poduchowne, district Kielce. Fig. 42. Embroidery on the front of a woman's shirt. Śniadka, district Kielce. From the recoids of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 12399. _Fig. 43. Embroidery on the cuff of a woman's shirt. Śniadka. district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 12399. Fig. 44. Cross embroidery on the cuff of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 24163. Fig. 45. Cross embroidery on the sleeve of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24163. Fig. 46. Cross embroidery and the application of ribbons on the front of the corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. N o . 4044. Fig. 47. Front ornament of a woman's spencer. Mąchocice Zagóme, district KidCC From tile CeCOVOS Of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Fig. 48. Ornament of a cuff of woman's spencer. Mąchocice Zagórne, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Table I . Costumes of the region of St. Cross at the end of the X I X century. Painted by J. Kosno. Table II.Accounts of pelerines: Row 1: From the northern part of the Mountains of St. Cross — middle of X I X century; black; from Kakonin, about 1867 —• Row 2: A n apron, called «wzdolska» from the I I half of the X I X century; from the region of Wzdoł and Łączna from the beginning of the X X century and apron «of four fashions» from Wola Jachowa —• Row 3: from Wzdoł, beginning of the X X century; from Wzdoł, eąd of X I X century — Row 4: from Bieliny, 2nd decade of the X X century; from Zagnańsk, about 1900 —-Row 5: from Bieliny, about 2nd decade of the X X century —• Row 6 and 7: Aprons called krakowskie —• Row 8: A home-omade shawl called kilim from Hucisko (twice minimized). Painted by J. Kosno. CONTENTS Introduction p. 3. Chapter I . The actual state of the folk-costume in the Mountains of St. Cross p. 6. — Chapter I I . A historical sketch of the development of the folk-costume of St. Cross p. 8 — Chapter I I I . The reach of the folk-costume of St. Cross p. 1 1 . — Chapter I V . A general description of men's costume p. 14. —• Chapter V. A detailed description of men's costume p. 16. — Chapter V I . A general description of women's costume p. 26. — Chapter V I I . A detailed description of women's costume p. 29. — Chapter V I I I . The producers and the materials p. 45. —• Chapter I X . The ornaments p. 50. —• Chapter X . The characteristic of the sources p. 53. —• Notes p. 56. — Bibliography p. 59. — List of plates p. 60. — Contents p. 61. — Russian summary p. 62. — English summary p. 65 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE. 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 3. Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część I I . WIELKOPOLSKA. 1. Adam 2. Adam 3. Adam 4. Halina Glapa — Strój szamotulski, 1951 Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Glapa — Strój lubuski, 1956 Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — i SIERADZKIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Adam Chętnik — Stroi kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski 1961 W druku znajdują się: Adam CTapa — Strój kaliski �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf956dd53cf86a18af6d45d6963bb7cd.pdf 02f4222f401cd545acde4324706e2e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5141 Title A name given to the resource Strój szamotulski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 1 ; 52 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ADAM GLAPA STRÓJ SZAMOTULSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH CZĘŚĆ I I STROJÓW LUDOWYCH W I E L K O P O L S K A ZESZYT 1 A D A M GL A P A STRÓJ SZAMOTULSKI ŁUB 1 ŁIAI 9 5 1 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z ZASIŁKU MINISTERSTWA W LUBLINIE KULTURY I SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H : E. FRANKOWSKI, J. GAJEK K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. SEWERYN T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI RED AKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W LUBLINIE, ULICA GAJEK LUDOZNAWCZE CURIE-SKLODOWSKIEJ L. 2 Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI OKŁADKA ADAMA P L A N S Z E WANDA MŁODZIANOWSKIEGO B A R W N E M A L O W A Ł Y : MANTEUFEL I MARTA KOCH DO D R U K U P R Z Y G O T O W A Ł R O M A N REINFUSS UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ KRAK. ZAKŁADY GRAF. NR 4 KRAKÓW, J. SAREGO 7 KLISZE KZG JEDNOBARWNE ODDZ. I 24, K R A K Ó W , TRÓJBARWNE: K A R M E L I C K A 16 L . zam. 235 z 19 I V 1951. M-l-28705 Druk u k o ń c z , w listopadzie 1951. N a k ł a d 6.200 egz. 8 6 Papier bezdrz. ilustr. 61 > < . 1 0 0 S — Ark. druk. 31/4 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Część 1. POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, chełmiński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część II. WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wileński, łęczycki, kujawski. Część III. ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski, (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, lesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia przyjmują wszystkie księgarnie „ D O M U KSIĄŻKI". �1. WSTĘP Ziemia Szamotulska od wieków należy do najgęściej zaludnionych obszarów histo­ rycznej Wielkopolski. Powiat szamotulski, jako jednostka administracyjna, jest tworem młodym. Powstał na początku XIX wieku. W skład jego wchodzą ziemie byłych kasztelanii: Bukowskiej i Obrzyckiej, z których powstały później powiaty: bukowski, poznański, i obor­ nicki. Na obszarze tym, oddalonym zaledwie o 30 km. na północny-zachód od Poznania, zachowały się do dzisiaj stroje ludowe. Na obszarze Wielkopolski występuje kilka odmian strojów ludowych, odróżniających się od siebie. Jedną z odmian jest strój Szamotulan, noszony jeszcze w połowie XIX wieku na dość wielkim obszarze w okolicy Poznania, a dziś zachowany na terytorium szcząt­ kowym tylko w Szamotułach i w kilku sąsiednich wioskach. Z powodu braku materiałów historycznych opisy, zawarte w tej pracy, opierają się głównie na analizie strojów z drugiej połowy XIX w., a ściślej rzecz biorąc z lat 1875—1900. Podstawowe źródło wiadomości stanowiły badania terenowe, w czasie których znajdywano jeszcze oryginalne okazy strojów oraz gromadzono informacje, pochodzące z ust ludzi starych. 2. OBECNY STAN STROJU NA BADANYM OBSZARZE Wielkopolska należy do tych części Polski, gdzie strój ludowy zaczął najwcześniej wychodzić z użycia. Mimo to w różnych jej stronach zachowały się jeszcze mniejsze lub większe obszary, na których tradycja stroju ludowego jest przez ludność do dnia dzisiej­ szego pielęgnowana. Jedną z takich wysp jest Szamotulszczyzna. Strój w okolicach Szamotuł przetrwał do dziś w kilkudziesięciu kompletach, podczas gdy w innych regionach już przed paru dziesiątkami lat zupełnie zaniknął. Utrzymanie się stroju szamotulskiego należy przypisać głównie uświadomieniu narodowemu mieszkańców których zdaniem oznaką zewnętrzną polskości jest również strój. Wysyłanie zespołów i delegacji w strojach ludowych na zjazdy międzynarodowe i krajowe, wyróżnianie osób noszących stroje ludowe przez kierowników miejscowego życia kulturalnego, wyrzeźbienie postaci w strojach ludowych na pomniku Wacława z Szamotuł w Szamotułach, wymalo­ wanie osób w ubiorze szamotulskim w sali Powiatowej Rady Narodowej i w niektórych kościołach (np. w Obrzycku) wpłynęło i wpływa w wielkiej mierze na pieczołowite prze­ chowywanie i trwanie miejscowego stroju ludowego. Chęć powstrzymania zaniku ubioru ludowego przejawia się w wyszukiwaniu i napra­ wianiu przez dorastającą młodzież poszczególnych części strojów, już nieużywanych przez starsze osoby, oraz coraz częstsze szycie strojów odświętnych w związku z uroczysto­ ściami państwowymi, narodowymi, konkursami, popisami i zjazdami organizacji społecznokulturalnych, gdzie zespoły ludowe w swych tradycyjnych strojach są zawsze mile widziane. Innymi podniosłymi momentami, w których delegacje Szamotulan wkładają zawsze stroje ludowe to witanie w mieście, lub w okolicznych wioskach, wyższych przedstawicieli Pań­ stwa. W życiu codziennym stroju ludowego używa się obecnie niezmiernie rzadko. Jeszcze pod koniec XIX wieku i w początkach XX strój ludowy stanowił rodzaj legity­ macji społecznej, informującej o wieku posiadacza, jego stanie cywilnym, pochodzeniu 5 �socjalnym, stanie zamożności. Przykładem może być sukienna, czerwona „jaka" która odróż­ niała ubiór bogatych chłopów od średniaków, ubierających się w „marynusowe jaki", uszyte z cienkiego, tańszego materiału czerwonego, zdobnego w czarny deseń o motywach roślin­ nych. Najbiedniejsi (a szczególnie parobcy) nosili zielone „jaki" ). Kolor „jak" męskich w pewnych wypadkach wskazywał na miejsce zamieszkania właścicieli. Niektóre wioski, przysiółki, części osad, lub czasem całe parafie miały jednakowy strój, odmienny jednak w szczegółach od sąsiadów. W okresie zaborów strój ludowy był oznaką polskości. Szczególnie ważką rolę spełniał na emigracji; „w Westfalii", czy „na Saksach", gdzie — jak Maria Szuflakowa rodem z Gąsawy wspomina — wyciskał łzy z oczu Polaków, wcielo­ nych do wojska pruskiego. W latach 1918—19, w okresie Powstania Wielkopolskiego przeciwko Niemcom, męski strój ludowy spełniał rolę narodowego munduru wojskowego. W tym czasie władze powstańcze zorganizowały z okolicznych chłopów kompanię kosynierów i ubrały ją w miejscowy, barwny strój ludowy. Obecnie strój w okolicznych wioskach w dalszym ciągu zanika a w mieście, w Szamo­ tułach, zaczyna się odradzać i staje się swoiście pojętym, reprezentacyjnym strojem „naro­ dowym". W 1948 r. na terenie powiatu znajdowały się 32 kompletne męskie stroje ludowe. Kobie­ cych jest znacznie więcej, gdyż są one tańsze i łatwiej można je uszyć, czy skompletować. Po­ wolniejszemu zanikowi strojów kobiecych sprzyja też większa zachowawczość kobiet. Głów­ nymi przyczynami zaniku stroju ludowego jest wysoki jego koszt (kompletny strój męski, odświętny kosztuje 5—6 tys. złotych) i przemiany ekonomiczne i społeczne, jakie przechodzi wieś polska. Ważką rolę odgrywa też wpływ mody miejskiej i standaryzacja odzieży, jedna­ kowej dla wsi jak i miast. Inną przyczyną, dziś już nieistotną, a w wielkiej mierze wpływającą na żywotność strojów ludowych pod koniec XIX wieku było pogardliwe ustosunkowanie się do ludności wiejskiej, noszącej strój ludowy, t. zw. pseudo-inteligencji. Ważnym również czynnikiem zaniku strojów był zwyczaj ubierania zmarłych do trumny w stroje ludowe. Spośród licznych części składowych stroju szamotulskiego nie wszystkie do dziś dnia się zachowały. Ze stroju męskiego spotkać można: kapelusz, „jakę", „kaftan", „katanę", onuce, buty-kropusy, kożuch, rękawice, „skopioki", „jedwabnice", a z kobiecego: „sznurówki", „jaczki", „spódniki", zapaski, czepki, „jedwabnice", „gorsiki", „ruroki", wstęgi barwne, chusty „francuskie", „tureckie", „pstruchy". W czasie badań terenowych prowadzonych w 1948 r. ze stroju męskiego nie napotkano już: „czapy", koszuli, spodni, „karuzeli" „czechoła", „duchenki", noża, zaś ze stroju kobie­ cego: koszuli, „gaci", zapaski ślubnej, ręcznej roboty pończoch, „wieńca" ślubnego. Proces zanikania ubiorów ludowych spowodowany przyczynami natury gospodarczej, społecznej i wpływem obcych narodowościowo elementów, które osiedlały się w Wielko­ polsce w czasach zaborów zapoczątkowany został bardzo wcześnie. Już Lipiński pisał w r. 1842 o tym, że „lud pospolity wszystkie znamiona swoje zaczyna tracić", czemu sprzyjało według cytowanego autora usamowolnienie włościan i nagle powiększająca się liczba „przychodniów" t. j . Niemców. ) Nie bez wpływu, jeżeli chodzi o zanik dawnego ubioru męskiego pozostała też przy­ musowa służba w wojsku niemieckim. O. Kolberg w czasie swych badań prowadzonych w Wielkopolsce już w 1858 r. notował, że niektórzy mieszkańcy wsi Kiączyna w powiecie szamotulskim, powracając z wojska rozpowszechniają modę noszenia niemieckich płaszczy z pelerynkami i kaszkietów. ) 1 2 3 3. RYS HISTORYCZNY Brak materiałów opisowych i ilustracyjnych dotyczących ubiorów szamotulskich z minio­ nych epok nie pozwolił na dokładniejsze opracowanie przemian, jakim ulegały one z biegiem czasu. Niektóre prymitywne formy odzieży jak: „płachty", krajki wełniane, kożuchy, zapaski, jak i zachowane do niedawna nazwy ubiorów i materiałów („czechoł", „duchenka", „portki", 6 �gacie", „warp", „pilśń") pozwalają przypuszczać, że w ubiorze Szamotulan istnieją elementy, których wykształcenie należy odnieść do czasów odległych. W przypuszczeniu tym utwierdza nas fakt, że szereg szczegółów znanych nam ze współczesnego ubioru szamotulskiego znajduje swe odpowiedniki w polskim materiale historycznym, lub ikonograficznym, pocho­ dzącym z XV w. Przykładem może być publikowana przez T. Seweryna reprodukcja z t. zw. Kodeksu Hornigowskiego, przedstawiająca chłopów, ubranych w sukmany o formie zbliżonej do tych, jakie do dziś nosi się na terenie Szamotulszczyzny. ) 4 5 Jan Filipowski ), opisując strój szamotulski podkreśla, jako jedną z jego cech, zwyczaj opasywania się włościan skórzanym pasem, do którego przytroczony był nóż. Podobny szczegół obserwujemy we wspomnianym wyżej ubiorze włościan z X V wieku. Kożuchy, które na przełomie wieku XIX i XX były w użyciu w powiecie szamotulskim znajdują analogię w kożuchach noszonych na znacznych obszarach Polski w wieku X V I . Opisy strojów z wieku X V I i XVII cytowane przez Łukasiewicza ) wskazują, że w tym czasie poznańscy mieszczanie i okoliczna szlachta nosiła granatowe i czarne kontusze i żupany, podobne do obecnych czarnych kaftanów szamotulskich. Po Szkotach przybyłych do Sza­ motuł z początkiem X V I wieku, a zajmujących się na wielką skalę handlem, pozostać miała kraciasta chusta, noszona do niedawna pod kołnierzem koszuli.') 6 Jak wyglądał strój na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w. nie wiemy z powodu braku źródeł. Przypuszczać można, że dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan rozwinął się głównie w początkach wieku XIX. Najwcześniejszy jego opis pochodzący jednak z drugiej połowy wieku XIX zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi. ) Jak wynika z notatek Kolberga w latach między 1858 a 1896 r. ubiór męski składał się z czapki baraniej, ozdo­ bionej pawim piórem, lub kapelusza granatowego, „brzuszlaka" tj. długiej do kolan kami­ zelki („kaftana") bez rękawów ze świecącymi guzikami, na którą nakładano na wierzch długą granatową sukmanę. W Sokolnikach Wielkich i Małych sukmany obszywane były jasno­ niebieskimi tasiemkami. Spodnie wpuszczone były do butów z cholewami. 8 Dziewczęta nosiły wówczas głowy odkryte, z włosami splecionymi w warkocze, przy­ strojone wstążkami lub nakryte białą kapką, mężatki lite czepce. Ponadto wkładały kobiety koszulki, sznurówki, granatowe, niedługie ale zato fałdziste kabaty, spódniki kolorowe a w Dobrojewie błękitno nakrapiane. Podobnie jak i męski, tak i kobiecy ubiór w okolicach Szamotuł już w czasach Kolberga wykazywał wpływy obce a mianowicie, niemieckie. I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" ) w 1912 r. podaje krótki opis stroju szamotulskiego i fotografię chłopa z Żydowa pow. Poznań (obecnie Oborniki), z południowego krańca regionu szamotulskiego, na której dokładnie widzimy kształt podówczas noszonych czap. Jest to pierwsza znana fotografia stroju z okolic Szamotulszczyzny, W czasach feudalnych swobodny rozwój ubioru ludowego skrępowany był przez nacisk wywierany ze strony warstw wyższych. Przykładem mogą tu być odnośne zarządzenia wydawane przez sfery rządzące, w stosunku do uboższej ludności Poznania. ) Jeszcze przed końcem XIX wieku mimo zniesienia poddaństwa włościan ziemianie wpływali na wygląd zewnętrzny swej służby, zakazując np. mężczyznom (zwłaszcza woźnicom) noszenia wąsów. 9 10 Nie posiadając szczegółowych materiałów z szerszych obszarów Wielkopolski trudno coś orzec o linii rozwoju stroju szamotulskiego. Dotychczasowe fragmentaryczne dane i badania terenowe pozwalają jednak przypuszczać, że szczytowy rozwój ludowego stroju przypada na lata 1860 - 1890. Pod koniec tego okresu i na początku XX w. daje się zauważyć przenikanie na obszar Szamotulszczyzny upodobań do koloru czarnego, promie­ niujących z pow. obornickiego i wschodnich terenów położonych nad Wartą. Z początkiem XX w. strój szamotulski zaczyna dość szybko zanikać. W okresie wojny 1914—20 r. i w latach następnych zanika niemal zupełnie w codziennym życiu. 7 �/; 300 Rys. 5 Saktaw&ka - Zaktad Geografii (J.M.C.S., fliajsc OWO ŚC i, Z których pochodź' strój GraniQtz zasięgu strojów Obzcny zasiąg stroju szamotulskivqo Dawny z a si qq \\\\? stroju szamotulskiego \ \ \ \ Ryc. 1. Mapa zasięgu 8troju szamotulskiego 8 Granic t powiatów w k O r t O 1 ¡ a - Obszar sti oj ó w sąsiednich �4. ZASIĘG BADANEGO STROJU Ustalenie obecnego zasięgu występowania stroju ludowego w regionie Szamotuł nie przedstawia specjalnej trudności. Strój ten występuje dzisiaj w samych Szamotułach i w nielicznych wioskach, leżących w najbliższej okolicy miasta (ryc. 1). O wiele trudniej jest ustalić dawną granicę jego zasięgu. Strój szamotulski, jako strój pewnego regionu Wielkopolski wyróżnił się nie tak dawno. Na atrakcyjności zaś zyskał dopiero po wojnie światowej 1914—18 r. kiedy w większości wiosek wielkopolskich strój ludowy kompletnie zaginął, a zachował się jedynie w nielicz­ nych ośrodkach w formie szczątkowej. Wypowiedzi mieszkańców pozwalają jednak przy­ puszczać, że mimo wejścia stroju w fazę szybkiego zaniku, pierwotnie noszono go na obszarze znacznie rozleglejszym. Na reprodukowanej mapie obok miejscowości, w których do dzisiaj zachował się szamo­ tulski strój ludowy, zaznaczono również zasięg stroju, wyglądem bardzo zbliżonego do szamotulskiego. Przy jego opracowywaniu oparłem się głównie na materiałach publikowa­ nych przez Oskara Kolberga ). Na oznaczonym (szerszym) obszarze, powszechnie nosi się „pstruchy", używane przez kobiety jako narzutki (peleryny), „płachty" (chusty) i „wełnioki" (spódnice). Pstruchy były robione w kolorach: czerwono-granatowym lub czerwono-niebieskim. Czarno-czerwoną „pstruchę" spotykamy w okolicach Obornik i Objezierza obok „pstruchy" w kolorze czerwono-żółtym lub czerwono-granatowym. Inną charakterystyczną cechą tamtejszego stroju jest „naczółek", który do dziś w for­ mie szczególnie rozwiniętej pozostał na terenie Wielkopolski tylko w stroju bamberskim w postaci t. zw. „kornetów". Dalszymi charakterystycznymi cechami stroju kobiecego są czepki (kapki złociste) i kabaty granatowe, rzadziej czarne z czerwoną podszewką, sięgające do bioder i zapinane na mosiężne guziki. W połowie XIX wieku nosiły tam kobiety sznu­ rówki wiązane wstążkami i koszule z szerokimi kołnierzami, mocno marszczonymi przy szyi. Mężczyźni na obszarze zakreślonym na mapie nosili latem spodnie lniane, białe albo w wąskie pasy pionowe, różowe lub niebieskie, kamzele-płótnianki, modre i granatowe. Zimą powszechnie noszono spodnie i kożuchy skórzane, ostatnie zdobione kolorowymi naszywankami, sznurami i łatkami. Z sukna szyto części stroju na święta i na zimę — a więc „portki", „kaftan", „katanę", czamarę, sukmanę, rzadko „wołoszkę" koloru granatowego, wyjątkowo czarnego z podszewką czerwoną. Na tym terenie noszono także „jakę" czer­ woną, buty do kolan, niekiedy wywinięte na zewnątrz, zimą rogatywkę („czapę") koloru czerwonego lub granatowego z siwym lub czarnym barankiem. W okolicy Poznania po prawej stronie Warty i na południu koło Stęszewa i innych miejscowości nakrycia głowy a szczególnie „czapy" zdobiono pawimi piórami i wstążkami. Ponadto do cech charakterystycznych tego regionu należy zawiązywanie koszuli pod szyją czerwoną „wełnianką", nieprzepasywanie „kaftana" pasem (wyjątek pod tym wzglę­ dem stanowią okolice Gniezna i niektóre miejscowości na południu). Godnym uwagi jest fakt, że podany na mapie obszar występowania wspólnych cech stroju z drugiej połowy ub. stulecia pokrywa się z zasięgiem centralnego dialektu wielko­ polskiego, sięgającego od Śremu poza Szamotuły. Dialekt ten, łączący w sobie wszystkie znamiona językowe, wspólne większej części Wielkopolski, tworzy jakgdyby p o d s t a w o w ą bazę językową dla większego obszaru ). Podobną rolę w dziedzinie ubiorów gra dawny zasięg omówionych tu ubiorów, spokrewnionych z szamotulskimi. 11 12 5 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Zachowany do dzisiaj męski strój ludowy składa się z tych części, które należały do ubioru odświętnego noszonego pod koniec XIX wieku przez zamożnych chłopów w oko­ licy Szamotuł. Na strój ten składają się: koszula, „gacie", „portki", „onuce", „kropusy" (buty 9 �z cholewami), „welnianka", „jedwabnica", „jaka", „kaftan", „katana", kapelusz i „lola". W zimie zamiast kapelusza do niedawna wkładano „czapę", a na katanę kożuch, zamiast płócien­ nych „gaci" — skórzane „skopioki" i kożuszek. Ubiór roboczy stanowi obecnie szare, ciemne ubranie, które wraz z bielizną, obuwiem i nakryciem głowy upodabnia się coraz bardziej do miejskiego ). Pewną odmianą odzieży do pracy był stosowany dawniej ubiór do sianokosów i do żniw. 13 Do sianokosów mężczyźni ubierali się w białe koszule lniane, domowej roboty, w takież spodnie, czarne buty z cholewami, i w słomkowe kapelusze. Jeśli było chłodno wkładali na wierzch modrą jakę i modre spodnie wykonane z „cajgowego" materiału, który był twardy i szorstki. Do żniw ubierali się podobnie z tą tylko różnicą, że zamiast b u t ó w z cholewami wdziewali lekkie starsze trzewiki. Kiedy było chłodniej zwłaszcza z rana, nakładali modre jaczki, które później zdejmowali. „Wilkowi" tj. parobkowi, który po raz pierwszy zaczął kosić, panny i młode mężatki ubierały kapelusz polnymi kwiatami i kłosami zżętego zboża, ustawiając je pionowo za tasiemką kapelusza. Również zdobiono mu pękiem kwiatów oprawę przy piętce kosy. Ubiór chłopięcy składał się z lnianej koszuli, spodni długich po kostki, noszonych na „sznurówce" (staniku), uszytej z płótna lub flaneli. W dni chłodniejsze chłopcy, wychodząc za opłotki nakładali marynarki szyte z tego samego materiału co spodnie, zimą dodatkowo gacie, pończochy, trzewiki, jupę, czapę i rękawice. W dnie świąteczne nosili te same części ubrania, lecz wykonane z gatunkowo lepszego materiału. Kawalerowie nakładali koszule białe spodnie, czerwoną jakę, onuce, czarne buty, kapelusz czarny i kaftan bez rękawów sięgający kolan, na szyję podszyjnik lub jedwabnicę, zimą dodatkowo gacie, kożuch i rękawice. Żonaci mężczyźni odziewali się podobnie jak kawalerowie. Na kaftanie z reguły nosili katanę lub płótniankę, na szyi wełniankę. Zimą nakładano kożuchy i ciepłe czapy. Strój starców był taki sam jak i żonatych mężczyzn. Częściami ubioru silniej związa­ nymi z podeszłym wiekiem były jaki ze skóry, „skopioki", kożuch. Strój obrzędowy był zwykłym strojem odświętnym, wzbogaconym drobnymi dodat­ kami w zależności od rodzaju obrzędu i uroczystości. Dziecko do chrztu ubierano w koszulkę z cienkiego płótna, jaczkę flanelową, kaftaniczek (chłopca w różowy, dziewczynkę w niebieski) oraz w czepek. Niesiono je w zwykłej poduszce, która miała jeden róg wciśnięty do połowy w przeciwny. Na drogę do kościoła poduszkę przewiązywano białą chustką lub ręcznikiem a całość przykrywano w lecie cienką, „delinową" chustką, w zimie wełnianą. Mężczyzna niosący dziecko do chrztu, w miejsce wełnianki wkładał na szyję „jedwab­ nicę", na głowę czarny kapelusz, strój zaś uzupełniała „katana" tj. płaszcz długi do kostek i czarne buty. W okresie narzeczeństwa młodzieniec sprawiał sobie kropowe buty („kropusy"), „katanę'' i kożuch, a do kapelusza w okresie zapowiedzi zatykał za wstążkę z lewej strony „wia­ nuszki", składające się z gałązki rozmarynu, przewiązanej trzema wstążeczkami w poprzek i ozdobionej „galonem"-staniolem, pociętym w nitki i paski (ryc. 2). Na wesele odrębnie w szczegółach ubierała się „kawalerka", „chłopy", drużba i młody pan. „Kawalerka" nakładała podczas wesela strój odświętny. Do kapelusza przypinano z lewej strony „wianuszek", ze świecidełek i mirtu. Na drogę do kościoła na katanę a później w domu na kaftan przypinały im „swachny" białe chusty płócienne, lub tiulowe, ozdobione haftami i koronkami. Chusta taka była przypięta na wysokości dolnej krawędzi kieszeni, nieco ku przodowi. Długość jej wynosiła 30 — 40 cm. Była u góry spięta, przymarszczona i ozdobiona „wianuszkami", mirtem i wąskimi, kolorowymi wstążkami. Podobnych chust używają Biskupianie w pow. g o s t y ń s k i m ) . Poza tym miał kawaler przypiętą z lewej strony na piersi kokardę z białej wstążeczki z gałązką mirtu. W ręce trzymał bat pleciony, na sarniej nóżce (przypominający szpicrutę), do którego uchwytu „swachna" po przy14 10 �byciu z kościoła do domu przywiązywała białą chustkę (40 x 40 cm). Chustka ta była ozdobiona kolorowymi wstążeczkami i służyła w czasie tańca do ocierania potu. Na końcu bata była umocowana „pękówka" (nitka, szpagat), która przy wymachiwaniu głośno strzelała. Mężczyźni żonaci, na wesele również wkładali strój świąteczny, ale bez żadnej z wyżej opisanych ozdób. Nie posiadali również batów. Jedyną ich obowiązkową ozdobą była jedwabnica na szyi. W zimie na drogę do kościoła wkładali kożuchy, których nie było wolno nosić „kawalerce" mimo najsilniejszych mrozów. Po przyjeździe z kościoła tańczyli wszyscy 3-5 tańców w „katanach", by potem na znak drużby zdjąć je i bawić się dalej w „kaftanach" a po oczepinach w „jakach". Przy zdejmowaniu poszczególnych części stroju znajdujące się na nich ozdoby „swachny" przypinały swoim towarzyszom kolejno do tych ubiorów, które stawały się wierzchnim okryciem a więc do „katany", „kaftana", „jaki". Drużba ubierał się jak „swatowie" („kawalerka") z tą jedną różnicą, że „swachny" prze­ wiązywały mu przez ramię i wokoło pasa biały ręcznik, podwójnie złożony, ozdobiony „wianuszkami", drobnymi kwiatkami i wstążecz­ kami. Na ten ręcznik z kolei przywiązywały ró­ żową wstążkę szerokości 8-10 cm i upinały ją w zmarszczki. Na niej zawieszały wspomniane ozdoby. Drużba jako dodatkową ozdobę miał zawiązaną wstążkę na lewym ramieniu powyżej łokcia, około 5 cm, zwykle koloru różowego lub czerwonego. Wiązana była w kokardę, któ­ rej końce zwisały20-25 cm. Jak długo drużba był Ryc. 2. Wianuszek no­ ubrany w „katanę" czy w „kaftan", tak długo szony w okresie zapo­ reszcie mężczyzn wolno się było bawić w tym wiedzi przez kawalera samym stroju. Ze zmianą stroju drużby wszyscy przy kapeluszu i przez zmieniali swe okrycie. Młody pan do ślubu ubie­ pannę przy czepku. rał się podobnie jak kawaler. Pewną różnicę jednak stanowiły czarne spodnie noszone zamiast białych. W zimie nie wolno mu było zakładać kożucha na „katanę". W ręce trzymał różdżkę z wieńcem. Różdżka ta była w kształcie litery Y. Robiono ją z patyka, na którym zawieszano wieniec ze świecidełek. Patyk był długości 20 25 cm, wieniec miał średnicę 7 cm. Do ślubu młody pan zdobił kapelusz „wieńcem", wykona­ nym ze świecidełek (staniolu) i wstążeczek kolorowych. Wieniec przypięty był 4 szpilkami o wielkich lusterkowych łebkach okofo 1 cm średnicy. Wieniec ten zdejmowano przed oczepinami. Po weselu oprawiano go w ramy za szklaną szybę. Wieniec taki posiada jeszcze Wawrzyn Szuflak w Szamotułach. Młody pan nie potrzebował stosować się do zmian w ubiorze, dyktowanych przez drużbę. Innych uczestników wesela obowiązywał najuroczystszy ubiór, jaki był w ich posiadaniu. Podobne zwyczaje w ubiorach weselnych obowiązywały i w innych stronach Wielkopolski ). Zmarłego mężczyznę ubierano do trumny w najokazalszy strój świąteczny. Jeżeli warunki materialne rodziny nie pozwalały na danie cennego stroju do grobu, albo nieboszczyk za życia sobie tego nie życzył, chowano go, bez względu na wiek i stan, w koszuli, „gaciach", „czechole", „duchence" i papierowym obuwiu. Uczestnicy pogrzebu, mężczyźni, wkładali kompletny uroczysty strój. Wielu zamiast „katany" wkładało skromną, granatową „płótniankę". Nigdy na pogrzeb nie wdziewano jako zwierzchniego odzienia czerwonej „jaki", białych spodni czy „kaftana". 15 Na dożynki mężczyzna wkładał czarny kapelusz, czerwoną lub zieloną jakę, białe spodnie czarne buty, na szyję podszyjnik. Żonaty ubierał się tak jak kawaler. Na wierzch wkładał 11 �jednak ponadto „kaftan". Przodownik ubierał się tak jak żonaty, a na wierzch dodatkowo wkładał „katanę", na szyję zaś nie podszyjnik lecz „jedwabnicę". Poza tym wkładał on na kapelusz wieniec obrzędowy, wykonany ze wszystkich zbóż i kwiatów polnych i ogro­ dowych ułożonych w koronę (ryc. 3). Wieniec ten, przy wtórze pieśni: „Plon, niesiemy plon" oddawał przodownik w ręce gospodarza. Podczas innych uroczystości mężczyźni wkładają kompletny strój świąteczny i jedwab­ nicę. Na defiladach i procesjach kawalerowie noszą „kaftany", a żonaci „katany". Baczną uwagę zwracają na połysk butów i świecących guzików. Dawniej kiedy noszono pow­ szechnie „kropowe" buty, wiele czasu poświęcano na właściwe, gęste i wyraźne ułożenie fałd na butach. 6. S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU MĘSKIEGO Nakrycie głowy Jak wynika z materiałów ikonograficznych pochodzących z połowy ub. stulecia chłopi z Poznańskiego, zarówno starsi jak i młodsi nosili włosy długie (rys. 4), opadające poniżej uszu. Czesano je w przedział, czyli „ścieżkę" na środku głowy. Brody mieli golone, nato­ miast u wielu spostrzega się wąsy. W lecie na głowę wkładano kapelusz słomiany z wielkim rondem (ryc. 5). W dni robo­ cze jak i odświętne noszono przeważnie filcowe kapelusze koloru czarnego. Kapelusz taki posiadał szerokie rondo. Dookoła główki miał czarną, około 4 cm. szeroką wstążkę, z lewej strony zawiązaną w kokardę, za którą kawalerowie zatykali kwiaty albo kolorowe piórka. Kapelusz wkładano na głowę prosto, a denko wtłaczano do środka. Zimą noszono „czapy" barankowe, wysokie, walcowate z wklęśniętym dnem. Z tyłu barankowy otok był od góry do dołu rozcięty i związany na kilka barwnych kokardek. Kolberg wspomina, że podobne czapki noszono około r. 1875 w okolicy Poznania. Przy czapkach tych powie­ wały wstążki czerwone i błękitne, a niekiedy pawie pióra i wianek ). Taki kształt czap spotykamy na szeregu reprodukcji z połowy XIX w. przedstawiających Wielkopolan mieszka­ jących dookoła Poznania (ryc. 7). Chłopcy w tym czasie nosili czapy w rodzaju rogatywek, które z biegiem czasu, na przełomie XIX i XX wieku stały się głównym okryciem głowy mężczyzn dorosłych. Czapa kształtu rogatywki bez daszka (ryc. 4) była uszyta z sukna koloru czerwonego, z tego samego co podbicie kaftana i sukmany. Wysokość brzegu czapy wynosiła około 5 cm. dookoła była obszyta paskiem siwego lub czarnego baranka, składającym się z dwóch części. Krótsza część paska znajdowała się nad czołem, dłuższa obejmowała tył i boki głowy. Dłuższą część, nad głową, na denku wiązano tasiemką na pentelkę, a na mróz opuszczano na szyję (ryc. 6). Przy silnym mrozie opuszczone klapy zawiązywano pod brodę. Z przodu nad czołem pasek barankowy był zawsze podniesiony do góry, umocowany do pasa okala­ jącego głowę. Denko czapy nie było sztywne, dlatego krawędzie jej i narożniki również nie. były ostre. Denka czap były krojone z jednego kawałka albo z czterech (ryc. 8). Czapę wkładano tak, by jeden jej róg wypadał nad czołem, nie przechylano jej na bok. Noszenie na bakier uważano za swego rodzaju swawolę i wybryk. W ogóle czapa jest starym nakryciem głowy i sięga w Wielkopolsce XV wieku. W 1858 r. w Kiączyniu noszono czapki baranie, białe z pawim piórem (jednym lub paroma) — Kolberg ). Nakryciem głowy używanym głównie dla umarłych była t. zw. „duchenka" tj. czapka, szyta z cienkiego, białego płótna. Składała się ona z paska materiału wyciętego w cztery duże zęby, które ze sobą zeszywano krawędziami. Brzeg pasa wynosił około 6 cm. wyso­ kości. Dolną krawędź przylegającą do czoła podwijano. Duchenkę wkładano tak, aby czoło było odkryte, a włosy zasłonięte. 16 17 Koszula Koszula robocza, kroju „poncho" podłużnego (Tabl. II, 1) sporządzona była z białego, lnianego płótna własnej roboty. 12 �Stan koszuli składał się z jednego kawałka materiału złożonego na pół, z otworem okrągłym na głowę i pionowym przecięciem na piersiach. Na ramionach posiadała naszyte dla wzmocnienia naramienniki, naśladujące przyramki. Rękaw składał się z jednego głównego kawałka, mankiecika około 5 cm. szerokości oraz kwadratu złożonego po przekątni, posze­ rzającego rękaw pod pachą. Kołnierzyk pionowy wywijany na zewnątrz podobnie, jak i mankiety zapinany był na guzik. Koszule odświętne wykonywano również z białego płótna, delikatniejszego jednak niż do pracy. Filipowski ) w opisie: „Szamotulskich strojów ludowych" wzmiankuje, że latem mężczyźni wkładali także zielone koszule ). O kolorze zielonym w stroju ludowym na sąsiednich Pałukach wspomina również Poznańczyk ). Koszule odświętne różniły się od roboczych większą szerokością rękawa oraz krojem kołnierzyka, który zdobiono białym haftem atłaskowym w postaci pęczków, gwiazdek, ściegów o kształtach litery Y itp. Zdobioną część kołnierzyka wywijano około centymetra na zewnątrz i przykrywano nim częściowo chustę zwaną jedwabnicą. Obecnie na niedzielę i święta nosi się koszule fabrycznej produkcji bez kołnierzyków. W miejsce ich wkłada się specjalny półkoszulek z białego, delikatnego płótna, który z przodu zapina się na guzik (ryc. 9). Półkoszulek ma długości około 20 cm, szerokości 24 cm, i jest środkiem od przodu roz­ cięty. Część tylna zachodząca na plecy szeroka jest na około 8 cm, stojący kołnierzyk wysoki na około 4 cm. Po zawiązaniu na szyi jedwabnicy górna krawędź kołnierza szero­ kości około 1 cm wywija się na zewnątrz. Koszule robocze jak i odświętne wpuszczano do spodni. Odmianą koszuli był „czechoł", wierzchni ubiór wkładany do grobu. Szyto go z bia­ łego, taniego płótna (ryc. 10). Składał się on z jednego płata materiału i dwóch rękawów W głównym płacie znajdował się otwór na głowę nieobrębiony, a powycinany w ząbki Materiał pod szyją zbierano na silną, czerwo­ ną nitkę i ściągano. W miejscu związania nici z przodu, pod szyją, układano w kokardkę czerwoną wstążkę, której końce rozkładano zmarłemu na piersi. Rękawy przy dłoni rów­ nież wycinano w ząbki, mniejsze jednak niż wokół szyi. Rękawy związywano przy dłoni czerwoną wstążeczką, tworząc przez to rodzaj mankietu „Czechoł" sięgał do końca stóp. 18 18 19 Ubiory szyi Na szyję zakładano w miejsce obecnie przez ogół noszonych krawatów „podszyjniki", „wełnianki" i „jedwabnice". Podszyjnik zwany też „fartuszkiem" lub „bindką" (ryc. 11) szyto zawsze z czarnego materiału, z rypsu lub sukna, lewą stronę podszywano lnianym płótnem. Na prawej stronie wyszywano kolorowymi nićmi: czer­ wonymi, błękitnymi, różowymi i żółtymi roz­ maite ozdoby, najczęściej serca w różnych odmianach. W wyszywankach tych przeważnie stosowano ścieg płaski, przed igłą, łańcusz­ kowy i dziergany. Podszyjniki wyszywały dziewczyny swoim chłopcom, lub innym osobom w dowód sympatii. Podszyjniki noszono R y c . . Szamotulanin w obrzędowym wieńcu żniwnym na kapeluszu. Fot. A. Glapa 3 1 *3 �Spodnie Najstarszym rodzajem spodni, wspomi­ nanym przez lud są t. zw. „portki na sęku" (T. II, 2). Nie miały one rozporka z przodu tylko po bokach zapinano je na guziki. Spodnie te posiadały doszyte dwa paski, z których górny obiegał talię dookoła, dol­ ny zaś wszyty był na biodrach. Obydwa paski zapinały się z przodu na guziki. Mię­ dzy dolny pasek a boczny szew nogawek wszyty był dla ozdoby niewielki trójkątny płatek o wolnym boku nieco wklęsłym. Nogawki „portek" dosyć szerokie, wpusz­ czane w buty, u dołu zakończone były przecięciem i tasiemką służącą do okręca­ nia powyżej kostki. Tasiemki nie wiązano, lecz podwijano pod przedni pierścień za­ winięcia. Poniżej bioder po obu stronach spodni znajdowały się kieszenie, w których noszono kolorową chustkę do nosa i ta­ bakierkę. Ryc. 4. Ubiory z okolic Kórnika z I połowy XIX w. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 Do roboty szyto portki z płótna lnia­ nego, grubej roboty, odświętne z delikat- w niedzielę i święta, specjalnie w dni chłod­ niejsze po przyjściu z kościoła, „na wychod­ ne", lub idąc w odwiedziny do panny. Prze­ ważnie każdy młodzieniec miał dwa podszyjniki. Inną ozdobą szyi była „wełnianka". Był to wełniany pasek szerokości około 3 cm a długi około 1 m, z wełny lub bawełny koloru ciemno - czerwonego bez żadnych de­ seni, wyrobu fabrycznego. Zawiązując ją na kokardę pod brodą opuszczano długie końce na zewnątrz jaki. Wełnianka stanowiła ozdobę stroju żonatych mężczyzn. Na większe uroczystości, o charakterze obrzędowym mężczjźni zawiązywali na szyję jedwabnicę, chustkę jedwabną o wymiarach 60 x 60 cm, koloru zielonego lub chabrowego z „kaczorowymi", barwnymi paskami dookoła brzegów. Po zwinięciu jej w „kiszkę", w ru­ lonik po przekątnej, obwiązywano nią szyję, wykładając kołnierzyk koszuli na zewnątrz i przypinając go szpilkami, ażeby się nie od^ chylał. Końce jedwabnicy zawiązanej pod bro­ dą, w małą kokardkę, opadały swobodnie na dół. 14 Ryc. 5. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 �niejszego a później z materiałów fabrycznych i z sukna. W początkach XX wieku „kawa­ lerka" nosiła prawie wyłącznie białe spodnie (ryc. 14) a żonaci czarne. Dawniej obok takich spodni synowie gospodarzy zamożnych nosili także „portki" skórzane ) lub „brzozowe" (biało-siwe) z mocnego, fabrycznego dość sztywnego materiału. Przed wyżej wspomnianymi noszono w okolicach Szamotuł portki o innym kroju. Portki te noszono na paskach skórzanych 3 cm. szerokości, którymi ściągano je w pasie. Paski zapinały się na spinkę i były zdobione nacięciami i dziurkami. Oryginałów jednak w czasie badań nie znaleziono. Wiadomość, powyższe pochodzą tylko z ustnej tradycji^ ze wspomnień. Kalesony zwane tu „gacie" wkładali jedy­ nie mężczyźni bardziej wrażliwi na zimno i to w dnie chłodniejsze. Szyto je z szarego barchanu, gładkiego lub w różową kratę, albo w inny deseń. Ich kroju i opisu podać nie 20 Ryc. 6. Chłop z okolic Kórnika. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 mogę z powodu braku oryginalnych okazów lub ścisłych opisów. Obecnie noszone są gacie fabrycznego, znormalizowanego kroju z płótna lub flaneli. Zimą starsi mężczyźni nakładali „skopioki". Były to spodnie szyte z owczej, wyprawionej skóry, futrem do wewnątrz. Pod skopioki w celu zabezpieczenia się od „ciągu" zimą nosili cienkie gacie płócienne. Krój skopioków, na które natrafiono w Kąsinowie u Stanisła­ wa Augusiaka nie różnił się od spodni dziś powszechnie noszonych. Kurtki Ryc. 7. Strój z okolic Poznania. Kaftan i katana jednakowej długości. Kołnierze pionowe. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 „Jaka" była wierzchnim odzieniem (Tab. II , ryc. 14). „Jaki" szyto z sukna koloru czerw onego, „marynusowego" (czerwonego w des eń z czarnych gałązek) i zielonego. Były one podszyte flanelą, białą lub siwą. Najstarsze po bokach miały kieszonki. „Jaki" sięgały do bioder a nawet częściowo je zakrywały, w pasie 15 �Ryc. 8. Dwie odmia­ ny kroju rogatywek szamotulskich były lekko wcięte. Z biegiem czasu „marynus" podobnie jak i materiał zielony został zastąpiony suknem czerwono-amarantowym. „Jaki" tego rodzaju przetrwały do dzisiaj jako odzienie świąteczne (ryc. 14). Ozdobę „jaki" stanowi obszycie wykonane przy pomocy sznurka, mosiężne guziki i wzory wyszywane na kołnierzu. „Marynusowe" „jaki" obszywano czarnym sznurkiem na kołnierzu, wzdłuż górnej krawędzi, przedniego rozcięcia i przy kieszonkach, a czerwone „jaki" — białym. Zazwyczaj nowych „jak" na codzień nie szyto, do pracy używano tylko podniszczonych. Z chwilą gdy „jaki" zaczęły wychodzić z użytku na ich miejsce rozpowszechniły się kami­ zelki a ostatnio swetry wyrobu fabrycznego. Kamizelki (Tabl. I I , 3) miały przody wykonane z czarnego sukna, tył z materiału podszewkowego również czarnego. Z lewej strony kamizelka podszyta była materiałem lśniącym, w wąskie, ciemne paski, obecnie stosowanym zwykle w odzieży miejskiej na podszewkę do rękawów. Kamizelki zapinały się na jeden rząd małych guziczków sięgających pod szyję. Posia­ dały one niski kołnierzyk, z boków zaś u dołu po jednej kieszeni. Ryc. 9. Półkoszulek zastępujący dawną koszulę odświętną, rysunek po stronie lewej przedstawia wygląd całości, po prawej krój, płat prostokątny stanowi kołnierz. Rys. A. Glapa 16 �Tablica I STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteajel i Marta Kock �Kaftan Na czerwoną „jakę" nakłada się kaftan (Tabl. II, 5, ryc. 15), sięgający do kolan, bez rękawów. Materiałem jest czarne, w dobrym gatunku, sukno. Głównymi częściami kaftana są dwa płaty przednie i plecy, posiadające poniżej pasa charakterystyczny, cienki, szeroki w pasie na 3 cm. a na dole 6 cm. „język", stanowi on przedłużenie płata pleców od pasa do dolnej krawędzi kaftana. W dalszej części kaftana od strony pleców wszyte są dwa płaty boczne, zszyte z części i ułożone w gęste fałdy. Kaftan posiada kołnierz i dwie kieszenie, część górna kaftana do pasa jest uszyta do figury, dolna od tyłu i z boków jest fałdowana. Po każdej stronie środkowego „języka" wypada 17-19 fałdów, biegnących często w jednym kierunku- ~Ryc. 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwa­ nej „czechoł" Ryc. 11. Podszyjnik. Rys. A. Glapa Długość dolnej krawędzi kaftana dochodzi do 3 m, z tego na „język" i fałdy przypada około 2 m, a na boczne płaty 1 m. Ażeby uchronić fałdy od rozchodzenia się, zaszywa się je z lewej strony lekko nicią w odległości 15 i 24 cm poniżej pasa. Ozdobą kaftana jest 24 guzików mosiężnych o średnicy 0,9 cm, przyszytych z przodu w odległości 3-4 cm jeden od drugiego i na klapach kieszeni. Dziurki na guziki obszywa się czerwoną wełną, ściegiem dzierganym. Stojący kołnierz kaftana, wyłogi na piersiach i kieszenie zdobione są maszynową stebnówką (ryc. 12). Na płatach przednich, niektórych kaftanów spotyka się monogramy i daty sporządzenia ubioru, wyszywane z boków wzdłuż dolnej krawędzi. Kaftany szyte były na czerwonej sukiennej podszewce. Kaftana nigdy nie zapinano na guziki. Nosiło się go głównie w lecie, był on ulubionym wierzchnim strojem „kawalerki", żonaci nosili go głównie przy domu. — Atlas s t r o j ó w . I �Ryc. 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeni i wyło­ gach kaftana, a. kołnierz, b. wy­ łogi, c. kieszeń Ryc. 13. Wyszycia stebnówką na katanie męskiej, a. wyłogi, b. mankiet a Płaszcze Idąc w odwiedziny mężczyźni tak w lecie jak i w zimie wkładali na kaftan „katanę", która nie tylko była wierzchnim odzieniem ale również oznaką pewnej powagi i odświętności. Katana różni się od kaftana tylko długością i tym, że posiada rękawy (ryc. 16). Rękaw krojony jest z dwóch kawałków tkaniny (Tablica I I , 4). Posiada wykładany mankiet szerokości około 7 — 9 cm tworzący przerwę 7 cm od strony tylnej, gdzie znajduje się w rękawie mały rozporek długości do 10 cm, zapinający się na haftkę i haczyk. Rękaw podszyty jest flanelą. Tylny jego szew schodzi się u góry ze szwa- 18 �Ryc. 16. Ubiór mężczyzn żonatych z okolic Szamotuł. Fot. A. Glapa mi łączącymi płaty pleców. Ozdobą rękawa jest mankiet posiadający wyszycia maszy­ nowe, wykonane brązowymi lub czarnymi nićmi podług wzoru podanego na ryc. 13 Katana sięga mniej więcej do kostek. Guzików ma tę samą ilość co „kaftan" tj. 24, jednak o średnicy większej, wynoszącej 2,2 cm. Metalowe guziki musiały być zawsze starannie wyczyszczone. Ażeby przy czyszczeniu guzików nie brudzić materiału, używano specjalnych podkładek (ryc. 17). Od strony podszewki w celu zapobieżenia rozchodzeniu się fałdów są one zeszyte podobnie jak przy kaftanie. Katana jest szersza od kaftana. Dolna jej krawędź po rozłożeniu ma długości około 3,30—3,50 m. „Katanę" podobnie jak „kaftan ' nosi się zawsze rozpiętą. Dzisiaj spotyka się prawie wyłącznie kata­ ny i kaftany koloru czarnego. W połowie XIX w. noszono głównie granatowe (ciemno-modre). Kolor czarny przeniknął na teren Szamotulszczyzny z pow. obornickiego. - W dni powszednie a nieraz i w niedzielę w celu zabezpieczenia się przed niepogodą nakładano „kamzelę" tj. płótniankę, skrojoną zupełnie podob­ nie do katany, ale szytą z grubego płótna, farbionego na granatowo. Kamzele noszone raczej przez uboższych nie weszły w skład reprezentacyjnego ubioru szamotulskiego. Dodzierane przez właścicieli do ostatka, a następnie darte na szmaty, nie zacho­ wały się do dnia dzisiejszego, skutkiem czego obec­ nie w terenie nie są już nigdy spotykane. Do pracy w dni dżdżyste i chłodne tak kawaIerowie jak i żonaci wkładali grubsze płaszcze z materiału kosmatego, szorstkiego t. zw. „moloki". 2' b k ł a d k i do czyszczenia guzików, a) klapki, b) blaszka. Rys. A. Glapa a R y c J 7 Pod 19 �Ryc. 18. a, b — krój kożucha, c, d — pętelki do zapinania, e — naszywka safianowa, kryjąca szew Molok prawdopodobnie w kroju dość znacznie różnił się od katany i płótnianki, zasadniczą różnicę jednak stanowił brak fałdów z tyłu i jeden rząd guzików do zapinania. Bliższych szczegółów dotyczących tego odzienia nie udało się zebrać. Ryc. 19. a i b. Szamotulanin w dawnym kożuchu Kożuchy Zimą wdziewano kożuchy (ryc. 6). Szyto je przeważnie z białych owczych skór, na kołnierz i mankiety brano czarne skóry, runem na wierzch. Przednia część kożucha skła20 �Ryc. 20. Buty kropowe dała się z dwóch „skrzydeł", z których każde tworzyło trzy kawałki skóry. (ryc. 18 a, b). Lewe skrzydło miało dodatkowy trójkąt, w krawędziowym pasku, na którego środku była przyszyta pętelka do zapinania. Miejsca zeszycia poszczególnych części były ozdobione paskami 8 mm. szerokimi, które były naszyte na szwach. Kołnierz składał się z kilku, a nie­ kiedy kilkunastu kawałków skóry. Kożuch zapinał się na pętelki i na 4 guziki, zrobione ze zwiniętego paska skóry (ryc. 18 c, d). Przy szyciu z boków jak i przy kołnierzu pomiędzy zszywane dwie skóry wkładano, dla wzmocnienia, wąski na 1 cm pasek skóry. Krawędź dolna, krawędzie skrzydeł, a także miejsce wszywania kołnierza było obrębione. Kożuch sięgał prawie do kostek (rys. 19). Po uszyciu kożucha noszono go przez 3-4 lat bez poszy­ cia. Później poszywano go z wierzchu suknem, koloru ciemno - siwego lub czarnym W połowie XIX w. kożuchy zdobiono kolorowymi wyszywankami ). Bogatszy kawaler musiał mieć kożuch, z kawalerem nie posiadającym kożucha zamożne dziewczyny nie rozmawiały w miejscu publicznym. Prócz opisanych wyżej noszone też były dawniej zwłaszcza przez ludzi podeszłych wie­ kiem krótkie kożuszki bez rękawów. Nie posiadały one kołnierzy, z przodu zapinały się na jeden rząd guzików. Kożuszki te noszono wprost na koszuli, na przełomie XIX i XX wieku zostały one wyparte przez jaki i kamizelki. 21 Ryc. 21. „Pachołek" do zdejmowania butów Obuwie Na nogi wkładano buty z cholewami t. zw. „kropusy' lub „okulokr'. Przed wciągnię­ ciem butów, nogi zawijano w płaty onuc, które wykonywano z mocnego, grubszej roboty lnianego płótna, później na onuce używano juty. W wypadku kiedy buty były za wielkie wkładano w nie słomę, ale nie ucinaną, lecz ręcznie ucieraną do odpowiedniej 21 �długości. Ucieranie słomy zapobiegało tworzeniu się ostrych ścięć słomy, co chroniło buty od szybkiego niszczenia, a nogi od kłucia. Na codzień noszono buty robocze „kujuny". Miały one cholewę skórzaną czarną, podeszwę drewnianą, do której przybijano dookoła drutem i gwoździami klamerkowatymi cholewę. Podobnie były wykonane ,.okuloki" — obuwie skórzane z podeszwą drewnianą zapi­ nane z przodu na spinkę, sięgające do górnych krańców kostek. W niedziele i święta oraz w dnie uroczyste „kawa­ lerka" nosiła buty z cholewami ,.kropusy", całe ze skóry bydlęcej (ryc. 20). W kostce posiadały one fałdy t. zw. „harmoniką". Dbający o swój wygląd kawaler starał się zawsze, aby harmonika miała osiem zagięć. W celu zapobieżenia obtarciu napiętków przy zdejmowaniu buta na „pachołku'" (ryc. 21) wielu dawało sobie robić z tyłu, przy obcasie rodzaj wyrostka, o który zahaczano but przy zsuwaniu go z nogi. Do zakładania butów służyły spe­ cjalne haki, które nadziewano na ucha znajdujące się wewnątrz butów przy górnej krawędzi. Haki posiadały wygodny uchwyt. Żonaci mężczyźni chodzili w butach bez fałdów albo mających ich znacznie mniej niż osiem. Fałdy te same się układały. Wyjątek stanowiły wypadki, kiedy żonaci „kropusy"' nosili z kawalerskich czasów. Oba rodzaje butów były czarne i sięgały do kolan. Obcasy butów mężczyzn żonatych były średniej wysokości (ok. 3 cm) o podstawie dość szerokiej, znacznie szerszej niż w bu­ tach kawalerskich. Podbijano je podkówkami. Dodatki do męskiego ubioru Idąc na zabawę, czy też do kościoła albo na targ, kawalerowie zabierali ,.lolę". Była to laska swojej roboty z drzewa wiśniowego albo dębowego z poobcinanymi sękami. Górną część, służącą za uchwyt, miała giętą nad parą albo ogniem (ryc. 22). Trzcinowe laski posiadali starsi mężczyźni, uchodziły one za lepsze i bardziej ele­ Ryc. 22. Lola — laska wykonana ganckie, były więc pożądane przez młodych, którym z drzewa jałowcowego, ozdobiona czasami też się udawało nabyć taką laskę. Zimą noszono rzeźbami na sękach. Rokitnica, rękawice swojej roboty, wełniane, o jednym palcu, koloru pow. Poznań, około 1910 r. Fot. kożucha. Drobiazgami należącymi do kompletu ubioru Leon Perz — Muzeum Narodowe, i wyposażenia męskiego była wielka około 60 x 60 cm Poznań czerwona chustka do nosa i tabakierka z rogu służąca do przechowywania tabaki do zażywania. Uzupełnieniem stroju u młodych parobczaków był nóż o rogowej rękojeści noszony bez pochwy na skórzanym pasku po prawej stronie ). 22 �Tablica II. Kroje ubiorów męskich. 1) koszula, 2) spodnie, 3) kamizelka, 4) katana, 5) kaftan, 6) jaka Uwaga: Rysunki krojów utrzymane są w podziatce 1:30, rysunki orientacyjne w podzialce 1:60. Linia pełna, przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 1, 3, 4, 5, 6 K = kołnierz. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych, dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska ; 23 �7. OGÓLNY OPIS UBIORÓW KOBIECYCH Podobnie jak w stroju męskim i w stroju kobiecym zachowały się do dziś jedynie niektóre odmiany. Obecnie możemy wyróżnić trzy rodzaje kobiecego ubioru szamotulskiego, związanego ściśle z wiekiem i stanem kobiet. Do nich należy błękitem lśniący strój dziewczyn, biały a skromny strój starych panien i uroczysty, obrzędowy strój starszych kobiet. Strój ten noszony jest przez kobiety wyłącznie w dnie uroczyste, świąteczne. Znacznie rzadziej wkładają go na uroczystości rodzinne. Niekiedy pewne części dawnego ubioru, jak „czepek", „gorsik ', „jaczki ', spódniki i zapaski używane bywają przez kobiety w wieku podeszłym. Do zachowanych po dzień dzisiejszy części ubioru kobiecego zaliczyć należy „koszulkę", „sznurówkę", „jaczkę", „piekielnicę ' (spódnik), ..fartuch ', „czepek ', „gorsik", „spencerek", „kabat", „rurok", „płachtę ', ..drewniaki '. - - - - - - - Różnica między wspomnianym strojem odświętnym, obrzędowym a ubiorem roboczym polega głównie na kolorach materiału i odmiennym kroju. Do sianokosów kobiety wkładały na głowę białą chustkę batystową z koronką lub w drobne kwiatuszki na białym tle, złożoną po przekątni i związaną pod brodą. „Gorsik ' na szyję zapinała odświętny, tiulowy lub batystowy. Korale na szyi nosiły tylko panny, zawiązując je z tyłu czerwoną lub różową wstążeczką 3 cm szeroką na dość wielkiego „motyla". Sznurówki nosiły w krateczkę, już to w kwiatki w jasnym odcieniu. Kiedy było chłodniej, szczególnie z rana, pracowały w jaczkach koloru jasnego, w kwiatki, groszki lub paseczki. Po zdjęciu ich było widać białe koszule z krótkimi rękawami. Spódniki miały na sobie dwa: płócienny, biały, czasem różowy, z cienkiego materiału i drugi, wierzchni o jasnym odcieniu, w kwiatuszki. Zapaska ze specjalnego płótna w paseczki niebieskie lub inne na białym tle. Na bose nogi wkładały drewniaki z topolowego drzewa, mające w miejscu na piętę, przyklejoną ceratkę kolorową w różne desenie (ryc. 23), tą łatką różniły się one od zimowych drewniaków. - Do żniw „ubieroczki" tj. kobiety podbierające zboże i wiążące je w snopki, wkładały na siebie — podobnie jak do sianokosów — chustkę białą, koszulę, „sznurówkę ', cienką, starszą „jaczkę". Na przedramię od napięstka aż poza łokieć wciągały stare pończochy ze stopami obciętymi, przywiązane tasiemkami, w celu zabezpieczenia rąk od ostu i ścierniska. Spódniki nakładały cienkie, starsze, zużyte. Zapaska robocza była uszyta ze starego worka. Miała ona poza zwykłymi tasiemkami jeszcze dwie z tyłu, na wysokości kolan, którymi „ubieroczki ' związywały zapaskę, dla zabezpieczenia jej przed rozchylaniem się. Na nogi wkładały stare pończochy i takież trzewiki albo drewniaki. Na drogę do domu, kiedy wypadało iść przez wieś, przebierały się czysto i starannie, tak jak do sianokosów. - - W czasie dożynek przodownicą niosącą wieniec zawsze była panna. w strój odświętny, przypinając dodatkowo do czepka, po bokach gałązki było ciepło, ubrana była w biały spódnik, możliwie najładniejszy i białe było chłodniej, pończochy czarne i takież trzewiki, sznurowane. Wieniec na porcelanowym talerzu. Dwie, towarzyszące jej po bokach, dziewczyny również były ubra­ ne w strój odświętny, ale nie miały rozma­ rynu na czepkach. Inne kobiety szły w czep­ kach i w jaczkach. Letni strój dziewczęcy składał się z koszuli białej, z krótkimi rękawami, „barchanki" (haleczki), sukienki z cienkiego materiału, zapaski płóciennej białej lub w barwne paski i „gorsika". Zimą dziewczyny nosiły te same części 24 R y c Ubierała się ona rozmarynu. Jeśli pończochy, gdy niosła w rękach ż a n y przez kobiety w czasie sianokosów. Rys. A. Glapa 2 3 D r e w n i a k U yW �Ryc. 24. Narzeczeni z „wianuszkami", przypiętymi do nakryć głów. Fot. A. Glapa stroju, szyte jednak z cieplejszych materiałów i dodatkowo wkładały „gacie", „kabatek" wełniane pończochy, czapkę, rękawice, trzewiki lub drewniaki, często okrywały się chustką. Codzienny roboczy strój „dziewuchy' — panny składał się z białej koszuli, „sznu­ rówki ' — staniczka obcisłego - sznurowanej lub zapinanej z przodu, z dwóch spódników — czerwonego spodniego i wierzchniego koloru ciemno-szarego tego samego co „jaczka" — „jaczki" — bluzki, zapinanej z przodu sięgającej po biodra. Całość uzupełniały zapaska, ..drewniaki ' na nogach, „gorsik" — biały, okrągły kołnierzyk — korale czerwone i chusteczka na głowie. Strój mężatki odróżniał się od panieńskiego mniejszą jaskrawością kolorów Mężatki z zasady nie nosiły korali. Na głowę natomiast wkładały czepek a na niego dopiero chustkę „delinową" z cienkiej wełny, koloru pomarańczowego, fabrycznej roboty. 1 - Staruszki nosiły się podobnie jak mężatki z tą różnicą, że zwykle odzież ich była grubsza. Charakterystyczną cechą ich stroju było noszenie niemal przez cały rok barwnych „wełnioków" — spódników i „płacht", „pstruch" — grubych chust kolorowych. Tymi ostatnimi chętnie także okrywały się młodsze od nich mężatki, ale tylko w zimie. Poza wełniokami, płachtami, do typowo zimowych części odzieży należały: spencerki, gacie, trzeci spódnik, nakładany na wierzch, kabat i rękawice. Kobiecy strój obrzędowy jest podobnie jak męski odświętnym strojem, wzbogaconym pewnymi szczegółami. Panny, niosąc dziecko do chrztu, wkładały odświętny strój letni lub zimowy. Zwykle dodatkowo przypinały sobie do czepka z obu stron gałązki rozmarynu lub mirtu z kwia­ tuszkiem pelargonii, opadającym do dołu. Mężatki, będąc matkami chrzestnymi, nosiły podobny strój jak panny. Zimą wkładały kabat z fałdami, czepiec przystrojony jak po oczepinach, gdy były wyprowadzane z komory W lecie ubierały się w najciemniejsze kolory. 25 �Narzeczeństwo. Panny na wydaniu musiały mieć granatowy spódnik, mierzący około 4 m w obwodzie, układany w fałdy, obszyte u dołu dwoma wstążkami, czerwoną a nad nią niebieską, każda szerokości około 4 cm. W okresie zapowiedzi dziewczyna zaręczo­ na nosiła biały, czysty czepek, do którego po obu bokach przypinała ..wianuszki ', składające się z gałązki rozmarynu, świe­ cidełek i „galonu ' (pociętego staniolu) prze­ wiązanego wpoprzek, na przemian, białą i czerwoną wstążeczką. Gałązka taka miała 6-7 cm długości (ryc. 2, 24). - - Zasadniczymi częściami stroju ślubnego młodej pani były: biała koszula, takież gacie, sznurówka, na którą wkładano w zimie dodatkowo flanelową jaczkę, kabat i trzy spódniki. Pierwszy był czerwony, flane­ lowy, drugi biały z szeroką koronką i haf­ tem, trzeci czerwony sukienny, później w miejsce sukiennego noszono czasami ..marynusowy'. Zapaska była biała, tiulowa, bogato wyszywana lub batystowa z szero­ kim na 50 cm haftem czy koronką ręcznie wykonaną. Spod kabatu były widoczne na 5-7 cm haftowane tasiemki („bandki ') za­ paski. Pończochy i trzewiki były czarne Na szyi ..gorsik", dwa rzędy czerwonych korali i dwa białych. Pod korale i gorsik Ryc. 25. Sposób wiązania wstęg przez pannę narzucały panny jedwabnicę, złożoną \,o młodą, idącą do ślubu. Rys A. Glapa przekątni, opadającą trójkątem na plecv, a z przodu na przestrzeni około 20 cm scho­ waną pod kabatem. Końce jedwabnicy wychodziły spod zapiętego kabatu. Jedwabnicę w ten sam sposób zarzucały i mężatki na ubiór świąteczny i weselny. Starannie i bogato przystrajano głowę panny młodej. Włosy czesano w przedziałek na środku i zaplatano zgodnie z umo­ wą z druhnami w jeden warkocz opuszczony z tylu, albo we dwa, ułożone z tyłu, ponad karkiem, w ósemkę. Na głowę wkładano mały płócienny czepek, który przypinano do włosów szpilkami. Na nim upinano w karby trzy wstążki: czerwoną lub różową, niebieską i białą. Wstążki te miały obrzeżenie odmiennej barwy. Potem przypinano we wklęsłości karbów ..wianeczki" składające się ze wstążeczek, galonu i gałązek rozmarynu, tak że wianeczki wystawały ponad wstążki ułożone w karby. Wianeczki zakrywały czepek, a odsła­ niały od strony czoła włosy na szerokość około 2 cm. Z tyłu do czepka i włosów młoda pani miała przymocowane dwie wstęgi, zawiązane w „motyla" ułożone jedna nad drugą, silnie przymocowane. Spodnia wstęga była czerwona, w kwiaty białe i zielone, wierzchnia biała, w kwiaty czerwone. Wstążki te były związane wstążeczką koloru różowego, zawią­ zaną również w ..motyla", w którego środku była wpięta szpilka z kolorową szklaną główką (ryc. 25). Długie wstążki opadały kilkanaście centymetrów poniżej kabata Tak ubrana młoda pani szła 50 lat temu do ślubu. Po powrocie z kościoła w tym stroju tańczyła i jadła. Po posiłku zdejmowała kabat a mężczyźni katany. Przed 30 laty młoda pani do ślubu wkładała białe spódniki, białe jac7ki i przypinała z tyłu do włosów szeroką na 20 cm wstążkę, opadającą prawie do długości spódników, bogato zdobioną mirtem. - Druhny były podobnie ubrane jak młoda pani. Nie miały tylko czerwonego spódnika, jedwabnicy i takich samych jak ona ozdób na głowie, lecz barwne wstążki i wieńce ze świe­ cidełkami. 26 �Strój oczepinowy: Po oczepinach młodą panią wyprowadzano z komory bez „wieńców" na głowie, w miejsce których miała już czepiec. Po nałożeniu jedwabnicy przypinano do czepca z tyłu dwie barwne wstęgi, w których szła do ślubu, zawiązane w kokardy. Druhny (drużki) po oczepinach zdejmowały również wieńce z głowy, a w ich miejsce zakładały czepki panieńskie, do których przypinały sobie po bokach wianuszki tak jakby wszystkie teraz znajdowały się w okresie własnych zapowiedzi. Mężatki na wesele przychodziły w stroju świątecznym i w czepcach. Do trumny ubierano panny w strój odświętny, w czepek z upiętym po bokach mirtem. Młode mężatki w strój, w którym szły do ślubu tylko w czepcu bez wianuszków na głowie. Starsze mężatki ubierano również w strój odświętny, ale nigdy nie odziewano ich płachtą. Do trumny dawano książkę do nabożeństwa, różaniec i chusteczkę. Dawniej również igłę i nici wraz z łateczką z szytego ..czechoła", w którym jednak częściej chowano mężczyzn. Panny jak i mężatki ubierały się, idąc na pogrzeb, możliwie jak najskromniej i jak najciemniej. Nigdy nie wdziewały kabatów z fałdami Chusty, zapaski, pończochy nosiły czarne. Jeśli która kobieta nie miała czarnej zapaski, wkładała fioletową, niebieską albo prostą płócienną. Niektóre mężatki nosiły czepce i jedwabnice, ale wtenczas przykrywały je mocno czarnymi chustkami wiązanymi pod szyją, 8. OPIS S Z C Z E G Ó Ł O W Y UBIORU KOBIECEGO Okrycie głowy Najpowszechniejszym okryciem głowy stosowanym przez kobiety w dni robocze była chu­ stka z cienkiego materiału, płócienna, wyrobu fabrycznego w kratkę lub w kwiatki. W dni gorące nakładano białe chustki, o rozmiarach 80 x 80 cm. Skła­ dało się je wzdłuż przekątni a następnie wzdłuż złożenia wywija'o na wierzch na szerokość około 20 cm, ta część wypadała nad czołem. Rogi chustki zawiązywano na węzeł pod brodą. Same chustki na głowie nosiły również dziewczęta. Chustki wykonane z bardziej szlachetnych materiałów wchodziły w skład świątecznego ubioru głowy. W lecie kobiety wychodząc poza dom do miasta, czy do kościoła, szczególnie w czasie upału, w święto nakła­ dały białe woalowe chustki. Chustka taka była kwadrato­ wa, 1 x 1 m, obszyta koronką tiulową szerokości 4-6 cm. Wielkie chusty „deiinowe", 1 5 0 x 150 cm, będące oznaką zamożności i „parady" nosiły przeważnie córki bogatych gospodarzy. Posiadały one frendzle 10 cm długości. Otoczone były szeroką okolnicą. Przełamywano je także po przekątni, wywijano pas około 30 cm i nakła­ dano na głowę, tak aby część czepka było widać nad czołem. Opadające końce chustki przewijano do tyłu i tam przewiązywano je w jeden węzeł, po wierzchu trzeciego rogu, który opadadając w tył sięgał do pasa. Gdy było cieplej, chust tych nie zawiązywano z tyłu, lecz boczne rogi opuszczano z przodu, wzdłuż rąk. Ryc 26. Ramki służące do układania Mężatki w dni robocze nakładały na głowę czepki szyte z białego płótna. Składały się one ze „środka", dwóch „kwaterek" i wiązadeł, krawędzie miały podwinięte, z tyłu zaś znajdowała się obszewka, przez którą przeciągano tasiemkę, służącą do ściągania czepca i przywiązyt l u l e k 27 �Ryc. 27. Haftowane wiązadła czepca. — Szamotuły Fot. A. Glapa wania go do głowy. Boki i przód czepka obszywano falbanką z koronki 1 cm sze­ roką. Przy prasowaniu zwykle ją mocno marszczono i rurkowano. Do bocznych części czepka przyszywano dwa wiązadła, szerokości 6-7 cm. Były one z gładkiego płótna. Wiązano je pod szyją w węzeł lub w „motyla", szerokości około 25 cm. Końce wiązadeł często przypinano do czepka, aby nie przeszkadzały w pracy. W dni świąteczne panny i mężatki no­ siły czepki ozdobniejsze. Najstarsze czepki wspominane obecnie przez lud były batys­ towe, następnie noszono niciane wykony­ wane szydełkiem, a ostatnio weszły w użycie tiulowe, które zachowały się po dzień dzi­ siejszy. Wszystkie były koloru białego. Kol­ berg ) w swych materiałach podaje, że w r. 1858 we wsi Sokolniki kobiety zamężne chodziły w złocistych czepkach a nieza­ mężne w „kapkach" białych. Również złotolite (Tabl. IV, 3), czepki nosiły kobiety w Kłodzisku. Czepki używane przez panny i mę­ żatki różnią się między sobą kształtem. Obecny odświętny czepek mężatki (Tabl.IV,l) jest tak samo skrojony jak opisany wyżej roboczy z tą jednak różnicą, że jest wyko­ nany z tiulu, a nad czołem i po bokach twarzy jest obszyty misterną „tiulką", uło­ żoną z kawałka tiulu przez przewijanie go na słomkach, czy patykach przy pomocy ramek (ryc. 26). Środek czepka, kwaterki i wiązadła są bogato ręcznie haftowane (ryc. 27). Środek czepka w celu dopasowania do głowy jest dwa razy zagięty (tabl. IV. 1 b). Czepek panieński wyróżnia się naszytymi jedna na drugą dwoma „tiulkami" oraz skromniejszymi wymiarami, posiada znacz­ nie mniejsze „kwaterki" i środek tak nało­ żony, że nakrywa tylko czubek głowy (ryc. 28, 29), natomiast u mężatek przykrywa uszy. Panny zakładają go trochę do tyłu. Tasiemki zawiązują pod brodę na „pentelkę", albo „motyla", tak aby dwa końce były równe i spadały lekko na piersi (ryc. 2Q). Od tyłu czepek spoczywa na włosach sple­ cionych w warkocze, które są ułożone nad karkiem w ósemkę, lub na jednym war­ koczu opuszczonym na plecy i zakończo­ nym „motylem" z różowej wstążki. Ko- 24 28 Ryc. 28. Szamotulanka w czepku panieńskim. — Szamotuły 1948. Foto-Kamera. Poznań �biety czeszą się gładko z przedziałem na środku głowy. Obok wyżej opisanego znana jest na terenie Szamotulszczyzny jeszcze odmiana czepka, noszonego podczas uroczystości wyjątkowo podniosłych. Po raz pierwszy wkładano go młodej mężatce na weselu po oczepinach. Czepiec ten składa się z 1 ka­ wałka tiulu (Tabl. IV, 2) z tyłu zmarszczonego przez wciągniętą w obręb tasiemkę. Czepiec od przodu był również marszczony i obszyty koroneczką. Po bokach na wysokości uszu przyszywano dwie półkoliste klapki tiulowe, otoczone koronką szerokości około 2 cm, zebraną w fałdy przy krawędzi „nauszników". Czepiec nakładano z czoła, lekko do tyłu. Wysuwające się z obrąbu tasiemki krzyżowano z tyłu, marszcząc czepiec, na­ stępnie przeciągano je do przodu i nad czo­ łem przy krawędzi czepca wiązano. Główkę omawianego czepca obwiązywano chustką (ryc. 30) t. zw. jedwabnicą, którą złożywszy po przekątni zwijano w cienki wałek, na­ stępnie upinano na czepiec. Skrzyżowane z tyłu końce chustki wiązane były nad czoRyc. 29. Szamotulanka w panieńskim czepku skła­ dającym się z dwóch tiulek. — Szamotuły 1948 łem w postaci kokardy czyli t. zw. „mo­ tyla", o skrzydłach długości 6 cm. Pozo­ stałe końce podkładano pod wianek jedwabnicy i przypinano szpilkami. Przy nakładaniu jedwabnicy uważano, aby biała koronka przyszyta do krańców czepca była widoczna. J e d w a b n i c ą " była to chustka jedwabna o wymiarze 1 1 0 x 1 1 0 cm, koloru niebies­ kiego, zielonego lub bordo, obramowana wzdłuż czterech boków sześcioma barw­ nymi, „kaczorowymi" paskami koloru amarantowego, zielonego i białego. Szerokość kolorowych pasków wynosi 1,2 cm. Jedwabnicę zwiniętą w wałek noszą mężatki na czepkach w formie wianka, (ryc. 30). Na ramiona z trójkątem opadającym na plecy nakładają ją panny, idące do ślubu i mężatki, jadące z nimi do kościoła. Ryc. 30. Szamotulanka — mężatka w czepku, skła­ dającym się z jednej tiulki, opasanym jedwabnicą Koszula Koszulę roboczą szyto dawniej z białe­ go płótna, samodziałowego. Z początkiem XX w. koszule noszone były już prawie 29 �wyłącznie z płótna wyrobu fabrycznego. Koszula posiadała krój ,.poncho" podłuż­ nego, od pasa w dół poszerzona była kli­ nami, wszytymi po bokach (Tabl. IV, 4). Sięgała do połowy łydek, przy szyi była marszczona i wpuszczona w oszewkę. Rę­ kaw, dość szeroki, sięgał powyżej łokcia. Pod pachą miał wszyty kwadracik, który często krojono łącznie z głównym płatem rękawa. Noszono też koszule z rękawami gładkimi, niemarszczonymi. Były one węż­ sze, od strony łokcia zakończone koronką ręcznej lub fabrycznej roboty. Koszule odświętne szyto zawsze z dwóch gatunków materiału. Część górną do pasa wraz z rękawami, t. zw. kabatek, wykony­ wano z delikatnego płócienka, perkaliku lub batystu, część dolną, t. zw. nadołek: z lnia­ nego grubszego płótna. Stan kabatka kro­ jono z jednego kawałka płótna złożonego Ryc. 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju na trzy części (Tabl. IV, 5). Przód jego ze­ z końca XIX w. Reprodukcja obrazu M.Jaroszyń­ szyty był na przestrzeni od połowy piersi skiego (1819-1901). Fot. Leon Perz - Muzeum do pasa. Górny koniec szwu dla zabezpie­ Narodowe, Poznań czenia przed rozpruciem obdziergiwano parokrotnie. Szwy naramienne przykryte były naszywanymi naramiennikami. Wykrój na szyję, dość obszerny, marszczony był obficie na przodzie, mniej od strony pleców i wszyty w wąski kołnierzyk-oszewkę. Po bokach na szerokości naramienników zmarszczek nie było. Rękaw szeroki na około 50 cm krojony był łącznie z kwadracikami, poszerzającymi go pod pachami. U góry na ramieniu rękaw był silnie marszczony, u dołu marszczono go równocześnie na całym obwodzie i wszyto w mankiet, szeroki na 5 cm. Krawędzie mankietów obszyte były koronką, około 2 cm szeroką ułożoną w zmarszczki. Miejsca połączenia koronki z mankietem, mankietu z rękawem oraz naramienniki zdobiono potrójną stebnówką. Dolna część koszuli, czyli t. zw. nadołek sięgała poniżej kolan. Składała się ona z dwóch płatów trapezowato skrojonych f z boku zeszytych. W zależności od szero­ kości materiału nadołki miały z boków kliny szerokości około 5 cm. Koszule zimowe nie różniły się krojem od letnich. Szyto je z materiałów cieplej­ szych: flaneli i barchanu. Odnosi się to do koszul roboczych. Koszule odświętne zimą wkładano często na koszule robocze, aby było cieplej. Koszuli roboczych używano z reguły jako koszul nocnych. Obecnie koszule szyje się krótsze i z jednego ma­ teriału. Bardzo często nosi się sam tylko kabatek. Kołnierzyki Ryc. 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa 30 Uzupełnieniem koszuli był t. zw. "gorsik" czyli biały kołnierzyk. Jak wskazują zabytki ikonograficzne pochodzące z XIX wieku (ryc. 31) „gorsik" powstał przez oddzielenie od koszuli kołnierzyka stanowiącego daw- �niej jedną całość z koszulą. Około roku 1890 spotykamy jeszcze stare kobiety, które nosiły gorsiki, przyszyte do koszuli, zmarsz­ czone przy szyi przez ściągnięcie tasiemki przechodzącej przez oszewkę kołnierza. Gorsik szyto z różnych materiałów, z płócienka, tańszego batystu, fabrycznej koronki a często też z koronek robionych ręcznie (ryc. 32) lub (w ostatnich latach) z tiulu (ryc. 33). Gorsik starszego typu składał się z tasiemki szerokiej na około 2 cm, obejmującej szczelnie szyję i t. zw. „korony" tj. wszytej w tasiemkę marszczo­ nej krezy wykonanej z haftowanego maté. . . i riału lub koronki szerokości od 6-20 cm (ryc. 34). Nowsze gorsiki noszone z po­ czątkiem XX wieku miały doszytą od strony wewnętrznej koronkę ułożoną w fałdki szerokości około 2-4 cm. Gorsik zapinano z przodu na guzik. Dziurka niekiedy była zastępowana przez kółeczko wykonane z nici. Zależnie od przeznaczenia gorsika i wieku właścicielki drugą część opadającą na ramiona, plecy i piersi wykonywano z odpowiedniego materiału. Stare babki nosiły przeważnie gorsiki z płótna, skromnie haftowane i bardzo wąskie około 6 cm. Na codzień mężatki i panny nosiły przeważnie gorsiki o „koronie'' 10 cm, z płócienka, batystu, specjalnie szyte. Najpiękniejsze gorsiki nosiły dziewczyny w okresie poprzedzającym zamążpójście i do ślubu. Około r. 1890 rozpowszechniły się gorsiki tiulowe, do których poszczególne części można było kupić gotowe w sklepach. R y c 3 3 G o r s i k t i u I o w y ; S z a m o t u ł y F o t A G a p a d Ryc. 34. Krój gorsika. a) płat materiału, z którego wykonany jest kołnierz czyli „korona" gorsika, b) tasiemka Obejmująca szyję, przyszyta jest do niej gęsto zmarszczona „korona" oraz (również marszczona wąska stojąca koroneczka — c), d) gorsik zeszyty w całość i złożony do przechowania Gorsety Na koszule wkładały kobiety w dni robocze t. zw. „sznurówkę", był to rodzaj obcisłego gorsetu, szytego z płócienka kolorowego, w kratkę lub w kwiatki na ciemniejszym tle (Tabl. IV. 6). Sznurówki podszyte były flanelą lub płótnem lnianym. Ilość zaszewek z przodu była różna, zależnie od tuszy właścicielki. Sznurówki prócz tego, że ogrzewały, spełniały również i zadanie dzisiejszych biustonoszy. O d dołu były zakończone t. zw. „kiszką" — pasem wypełnionym szmatkami, który ułatwiał przymocowanie „spódnika". Sznurówki sięgały do pasa. Ozdoby na nich były wykonane z tego samego materiału co całość Składał się na nie sznurek, obciągnięty materiałem, wszyty na plecach w kształcie łuku mb ząbki, albo „plotki", zrobione ze sznurka plecionego, którymi obszywano wycięcia wkoło szyi i pachy (ryc. 35). Z biegiem czasu ozdoby te zastąpiono podobnymi fabrycznego pochodzenia. „Sznurówki" z przodu sznurowano, przewlekając tasiemkę przez oczka wykonane z obszewki, biegnącej wzdłuż krawędzi, później zaczęto stosować zapinanie na haczyk i haftkę. Sznurówki świąteczne w kroju niczym nie różniły się od roboczych. Szyto je z mate­ riałów wełnianych, atłasowych i aksamitnych koloru niebieskiego, błękitnego, różowego, - -31 �a Ryc. 35. Sznurówka robocza. Linia przerywana oznacza zaszewki. Rys. A. Glapa seledynowego, niekiedy zdobionego w kwiecisty deseń. Obecnie noszone są wyłącznie sznurówki koloru błękitnego ze satyny, jedwabiu lub lamy ozdobione białym obszyciem ze wstążki układanej w fałdki (ryc. 36). Na podszewkę sznurówek brano białe lniane płótno. Sznurówki mężatek w kolorze i kroju były takie same jak panieńskie. Odróżniały się tylko zdobieniami w postaci wąskiej wstążeczki, przyszytej w miejsce zmarszczonych i pofałdowanych wstążeczek ze sznurówek panieńskich. Inną odmianą ozdób były ząbki i „plotki". Zimą noszono sznurówki z cieplejszych materiałów koloru ciemniejszego. Bluzki Jako ubiór wierzchni noszono różnego rodzaju bluzki. Należały tu między innymi t. zw. „jaczki" szyte bądź z tego samego materiału co wierzchnie spódniki, bądź z innego nie tworzącego kompletu ze spódnikiem. Materiałem tym były cienkie płócienka zwane „nesel", koloru ciemniejszego, w jasne drobne desenie roślinne i geometryczne, wyrobu fabrycznego. Jaczki szyto bez podszewki. Długością swą sięgały do połowy pośladków. Nie były obcisłej luźno opadały z przodu i z tyłu. Plecy krojono z jednego kawałka, przód z dwóch (Tabl. IV, 7). Kołnierzyk, szerokości około 2 cm, lekko przylegał do szyi. Od wewnątrz podszyty był białym płócienkiem, które na 2-3 mm wystawało tworząc wypustkę. Zapinano go na guzik i pętelkę z nici a później na haczyk i haftkę. Z przodu jaczkę zapinano na 6-8 guzików, z płótna lub nici. Rękaw składał się z dwóch części (Tabl. IV, 7). Zakończony był przy dłoni małym mankiecikiem, wywiniętym na zewnątrz. Przy ramieniu rękaw wszyty był gładko lub w parę drobnych ,,zagiętek"-fałd. Dolna krawędź jaczki była ozdobiona falban­ kami 6-8 cm szerok. Przeważnie na ten cel odcinano krajkę, tak by nie potrzeba było obrębiać i by lepiej się fałdy układały. Jaczki noszono z rana, kiedy było chłodno. Z ociep­ leniem się zdejmowano je i pracowano w koszulach i sznurówkach. Na święta i niedziele szyto „jaczki" z materiałów cienkich, z przeźroczystych batystów, perkali koloru białego łub w drobne kwiateczki na białym tle. Często przez cienki materiał przeświecała sznurówka i bielizna. Krojem i szyciem nie różniły się one od jaczek robo­ czych. W ciągu kilku lat około r. 1895 przyszywano do jaczek, do dolnej krawędzi marsz­ czoną falbankę z tiulu szerokości około 12-15 cm, haftowaną w desenie, przy jaczkach ciemnych przyszywano tiul koloru czarnego, przy białych i jasnych koloru białego. Kobiety po powrocie z kościoła, czy z wizyty, zdejmowały wierzchni strój i chodziły po domu w sznurówce. „Jaczki" noszone zimą, szyto z barchanu białego lub szarego. Krojone były jak opisane wyżej letnie, ale nie posiadały kołnierzyka, rękawy miały bardziej obcisłe bez mankietów. Były krótsze, sięgały tylko do bioder. Koło szyi i rękawów, wzdłuż zapięcia i dolnej 32 �T a b l i c a III STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteufel i Marta Koch �krawędzi obszywano je taśmą albo cienkim materiałem, koloru czarnego. Nakładano je pod sznurówki. Prócz tych noszono także jaczki na podszewce wykonane w sposób opisany powyżej lub spencerki. ,.Spencerek" (Tabl. IV, 9) było to odzienie szyte z czarnego aksamitu w drobne kwiateczki żółte, zielone, czerwone lub z czarnego rypsu w drobny deseń zdobiony maleńkimi czerwonymi różyczkami. Używano też materiału jedwabnego, jednokolorowego w lśniące kwiaty. Na podszewkę brano w dobrym gatunku, siwy materiał i szare płótno. Plecy krojono z jednego kawałka, część przednią z dwóch, przy czym szwy przebiegały na barkach. Rękaw krojony z jednego kawałka i wszywany dość wysoko nie posiadał man­ kietu. Spencerek był obcisły i sięgał do pasa. Zdobił go niski kołnierzyk zapinany na haftkę i haczyk, posiadający od wewnątrz przyszytą białą wypustkę na 2-3 mm i widoczną na zewnątrz. Ozdobą rękawów przy napięstku była wąska na 8-10 mm koroneczka. Plecy zdobił wypukły wałek, taki sam jak przy roboczej sznurówce. Z przodu od pasa wzno­ siły się z każdej strony po dwie zaszewki, które uwypuklały kształt biustu i nadawały smukłość kibici. Spencerek zapinano na haftki i haczyki, u dołu okalał go pasek szerokości około 3 cm wykonany z tego samego materiału. Ubiorem odświętnym był „rurok" (Tabl. IV. 8). Posiadanie ruroka (ryc. 37), inaczej zwa­ nego ,.kabatem z fałdami", było ambicją każdej panny na wydaniu. Jako materiału na kabat używano czarnego sukna. Kolberg ) notuje, że około r. 1858 nosiły kobiety w Kiączyniu i Dobrojewie kabaty granatowe. Guziki były drewniane obszyte błękitno-modrym jedwa­ biem. Służyły tylko do ozdoby. Kabat zapinał się na haczyki i haftki przyszyte pod guzi­ kami. Podszewka kabata wzdłuż rozcięcia na przodzie była z czerwonego sukna, podobnie jak w sterczących fałdach, składających się z trapezów o wymiarach 4 x 8 x 1 0 cm. Resztę podszewki wykonywano z flaneli. Kołnierz szerokości 6,5 cm. podobnie jak i mankiety szyte były z samego materiału bez podszewki. Ząbki o głębokości 5 mm były nożyczkami wycięte i nieobrębione. Tył ruroka składał się zasadniczo z dwóch kawałków, z których każdy drobniutkimi zaszewkami podzielony był na 15 mniejszych części, przechodzących u dołu w „ruroki", doszywane w pasie. Przód tworzyły też dwie części, każda z nich miała 5 ruroków. Rękaw składał się z jednego płatu. Przy dłoni szeroki był zazwyczaj na 13 cm, a przy ramieniu na 22 cm. Na mankiecie szerokości 9 cm miał naszyte trzy guziki o średnicy 1,5 cm. Rurok ściśle przylegał do figury i sięgał bioder. 25 �S p ó d n ce Spódnice zwane tu „spódnikami" na codzień kobiety nosiły dwa a mianowicie: spódnik spodni i wierzchni. Spódnik noszony od spodu, t. zw. „piekielnica"', był zazwyczaj cały czerwony lub na czerwonym tle miał desenie geometryczne, np. kratkę, albo roślinne. Szyto go z t. zw. „barchanek"' — barchanu, ciepłego materiału wyrobu fabrycznego. Spódnik szyto z trzech szerokości czyli ..półeczek". Sięgał on do 10 cm powyżej kostek. W pasie układał się w fałdy, szerokości około 2 cm. Najwięcej fałdowano z tyłu i z boków, z przodu prawie wcale nie robiono fałdów, by nie stwarzać podejrzenia, że kobieta jest w odmiennym stanie. Fałdy układano w jednym kierunku. Z lewej strony, w miejscu zeszywania dwóch półek zosta­ wiano rozporek długości 28 cm. Z prawej strony, w miejscu ze­ szycia dwóch kawałków mate­ riału wszywano od spodu kie­ szenie. Ozdobą spódnika była „pliska"-pas delikatnego materiału szerokości około 10 cm w barwne kwiatki, którym podszywano dół z lewej strony. Dolna krawędź obszywana była „bortą"' tj. czar­ ną taśmą, z mocnego materiału, stroną strzępioną zwróconą ku dołowi, czarnym sznurkiem lub „zębami", zrobionymi z czarnej wełny na „iglicach" tj. drutach. Spódnik noszono na pasku, w który wszywano fałdy. Zapi­ nano go z lewej strony na guzik, względnie haftkę i haczyk. Na ten spódnik wkładano drugi, wierzchni. Był on zazwy­ czaj uszyty z tego samego ma­ teriału co „jaczka" - bluzka, t. j . z „neslu" — materiału popiela­ tego, czarnego, brązowego, mod­ rego w drobne desenie roślinne i geometryczne. Spódnik ten był Ryc. 37 Ubiory chłopów z okolic Kórnika według J. J. Lipińszerszy, Szyty Z 4 półek, poskiego. Piosnki ludu wielkopolskiego 1 cz. Poznań r. 1842 dobnie jak poprzedni. Różnicę stanowiła szara, gładka „pliska". Spódnik ten rzadko miał kieszeń. Przy pracy, gdy ubranie było narażone na zamoczenie, podwiązywano się sznurkiem razem z zapaską. Sznurek ten wykonywano w domu, z wełny, około 1,2 cm grubości. W lecie mimo upałów, w dni świąteczne nosiły panny trzy spódniki. Bezpośrednio na nadołek koszulki wkładano spódnik czerwony, „piekielnicę", bardzo rzadko barwy kawowej. Szyto go zupełnie podobnie jak piekielnicę roboczą, ale szerszą (4 półki) i ozdabiano na dole haftem wykonanym czarną wełną (ryc. 38). Na ten spódnik wkładano z kolei drugi, batystowy albo perkalikowy w białe wypukłe desenie, wyrobu fabrycznego. Krojono go z 4 półek. Był on nieco dłuższy niż poprzedni, spódnik ten nie miał paska przy górnej krawędzi. Noszono go na tasiemce przeciągniętej przez obręb. Dolna część spódnika była bogato zdobiona ręcznym, już to maszynowym 34 �I I haftem i koronkami, które wszywano w formie • „listewek" tj. koronkowych wstawek lub naszywano z wierzchu na materiał spódnicy, niekiedy przyszywano u dołu koronkę 3 cm szeroką, (ryc. 39). Haft jak i koronkę układano w 2-3 cm fałdki, które uważano za oznakę piękna i bogac­ twa stroju. Dla większej ozdoby w odległości około 20 cm od dolnego brzegu wykonywano Ryc. 38. Motyw zdobniczy, wykonany czarną wełną na czerwonym spodniku tzw. „piekielnicy" zakładki szer. ok. 8 mm, odległość między jedną a drugą wynosiła około 3 cm (ryc. 39). Trzecim z kolei był t. zw. ..spódnik wierzchni", biały albo w drobne kolorowe kwiatki na białym tle, wykonany z batystu, woalu lub muślinu. Był on znacznie szerszy niż poprzedni. Szyto go z 5 lub 6 półek, zupełnie podobnie do piekielnicy, z tą różnicą, że był dłuższy 0 1 cm od poprzedniego spódnika i nie posiadał kieszeni. W zasadzie był on zupełnie gładki, czasem ozdabiany u dołu zakładkami (1-3). Zakończeniem była marszczona falbanka z tego samego materiału, szerokości około 3 cm. Spódniki mężatek różniły się od panieńskich tylko długością. Były one parę centymetrów dłuższe Wszystkie trzy spódniki noszono razem zawieszając je na „kiszce" sznurówki. W zimie podobnie jak i w lecie nakładano trzy spódniki, tego samego kroju i w tej samej kolejności co latem. Jedynie w dni dżdżyste drugiego białego spódnika nie wkładano. Poza opisanymi najbardziej typowymi spódnikami, jako wierzchnie noszono także granatowe, brązowe, w kratę kawową, ciemno czerwoną, zieloną, albo też w szersze i wąskie paski koloru żółtego t. zw. „kamletowe". Największym powodzeniem cieszyły się spódniki „marynusowe". Szyto je z 5 „półek" po 80 cm szerokich. Fałdy na nich układano 2 cm szerokie i przyprasowywano żelazkiem. Bardzo charakterystyczny dla mężatek był „wełniok"spódnik wierzchni, uszyty z samodziału wykonanego w domu na krosnach. Posiadał on osnowę lnianą a wątek wełniany, utkany w pasy czerwono-granatowe. Spódnik ten był podobnie szyty jak piekielnica 3-4 m szeroki, w pasie gęsto marszczony. Bielizna Pod spódniki nosiły niekiedy kobiety majtki, zwane tu „gaciami". „Gacie" posiadały krój miejskiej kobiecej bielizny, noszonej przed l wojną światową. Składały się one z dwóch szerokich nogawek, połączonych ze sobą paskiem i krótkim szwem biegnącym z przodu od paska w dół na przestrzeni kilku centimetrów. U dołu poniżej kolana były marszczone 1 obszyte haftowaną krezą z drobnymi ząbkami na brzegach. Zapaski Na zapaski robocze używano najczęściej fabrycznych płócien koloru modro-błękitnego. Składały się one z kawałka materiału, okrywającego brzuch i biodra, przeciętnie 1 m sze­ rokiego, górą posiadały obrąbek, przez który była prze­ ciągnięta tasiemka do zawiązywania. Zapaskę marszczono, najwięcej z boków, z przodu bardzo mało. Zależnie od rodzaju pracy zmieniano kolor zapaski. Zapaska na codzień była koloru modrego, ozdobiona przy dolnej kra­ wędzi białym haftem (ryc. 40). Takich zapasek bogato i ręcznie wyszywanych używano w dzień roboczy na wyjście do kościoła, na targ, lub wieczorem, kiedy sia­ dano na przyzbie dla pogwarki. Noszono zapaski w pasy różne desenie. Ze względów praktycznych używano przeważnie kolorów ciemniejszych. Jaśniejsze natomiast Ryc. 39. Odświętny spódnik a, b, haft a szczególnie te, w których dominował kolor biały? lub koronka, c — szereg zakładek, świadczyły o większej zamożności i zamiłowaniu do d — koronka 35 �czystości. Zapaski wiązano z tyłu tasiemką wykonaną z tego samego materiału. Wią­ zano ją na węzeł i kokardę. Zapaska była krótsza o 3-5 cm od spódnika, niekiedy do zapasek przyszywano zdobione kie­ szenie. Zapaski świąteczne szyto z jedwabiu albo batystu koloru niebieskiego, rzadziej zielonego, seledynowego lub białego. Te ostatnie noszono, gdy spódniki były w de­ senie. Przy nakładaniu zapaski odświętnej przewijano się tasiemką z tyłu do przodu Ryc. 40. Biały haft na dolnym brzegu modrej za­ i po przewinięciu znów do tyłu zawiązy­ paski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa wano. Tasiemki zakańczano wstążkami zdo­ bionymi ręcznym haftem (ryc. 41), fabrycz­ ną koronką lub paskiem wzorzystego tiulu. Zapaski dawniej zdobiono 3 lub 4 zakładkami około 1 cm szerokości i haftem ręcznym lub koronką sięgającą czasami do połowy długości. Często też miały zapaski na dolnej krawędzi tiulowe falbanki lub niciane koronki, szero­ kości około 10 cm. Zimą nakładano zapaski stosowne do pogody i koloru spódnika. Na suchy mróz noszono przeważnie zapaskę jasną, jeśli spódnik był czerwony wkładano zapaskę białą, jeśli nie­ bieski kremową, do spódnika marynusowego zapaskę zieloną. Okrycia wierzchnie Najstarszą i najprostszą formą okrycia wierzchniego była „płachta"' (ryc. 42) czyli ..pstrucha"' tj. kawał samodziałowej tkaniny kolorowej, bez frędzli, o wymiarach 200x180 cm. Płachty sporządzały sobie gospodynie same. Tkały je na lnianej osnowie w gra­ natowe lub błękitne pasy przeplatane czer­ wonymi. Jedne pasy od drugich oddzielały pojedyncze białe i czarne nitki. Wychodząc z płachtą w drogę przewijano ją na pół i niesiono przewieszoną na lewym przed­ ramieniu. Podczas niepogody i zimna ko­ biety okrywały się szczelniej płachtami. Obok płacht kobiety używały jako okry­ cia zapaski czerwonej, zrobionej z pa­ siastego samodziału, zwanej „fartuchem", „okryjbiedą", czy narzutką. Były one skro­ jone tak samo jak zapaski robocze, lecz węższe i bardziej zmarszczone w pasku. Tkane były wełną w pionowe wąskie, zie­ lone i błękitne paseczki rzucone na tło czerwone. Sięgały mniej więcej do połowy pośladków. O różnicy zachodzącej pomię­ dzy tkaninami używanymi na płachty, „okryjbiedy" wspomina Filipowski ). W miarę rozwoju przemysłu zaczęły znikać płachty i narzutki. W miejsce ich 26 36 . zapaski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa R y c 4 1 > B i a ł y h a f t n a d o l n y m b r z e g u m o d r e j �Tablica IV. Kroje ubiorów kobiecych. 1) czepek tiulowy odświętny, 2) czepiec obrzędowy, 3) czepiec złotolity, 4) koszula robocza, 5) koszula odświętna, 6) sznurówka, 7) jaczka, 8) kabat-rurok, 9) spencerek U w a g a : Rysunki 1—3 utrzymane są w podziałce 1:9, rysunki 4—9 w podziałce 1—30, rysunki orienta­ cyjne w podziałce 1 :60. Linia przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 4, 5, 7, 9, K — kołnierz, przy rysunku 9, P = pasek. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska 37 �coraz częściej zaczęto nosić różnego rodzaju chusty. Wśród chust noszonych na ramio­ nach jako narzutki rozróżniamy jedwabnice, te same których używano do obwiązywania czepków, chusty ..delinowe", drukowane, ozdobione po krajach frędzlami, noszone przez zamożniejsze kobiety i wielkie chusty „tureckie ' o wschodnich wzorach, podobnych do tych, które występowały na „delinowych", ale nie drukowanych, tylko tkanych. Rozmiary ich były dosyć znaczne (około 300 x 150 cm). 4 Rękawiczki W zimie noszono rękawiczki w różnych kolorach, wykonywane własnoręcznie z wełny, o jednym albo o pięciu palcach. Najczęściej noszono czarne albo brązowe. Kobiety nie posiadające rękawiczek nakładały na złożo­ ne ręce „płachty", chusty delinowe lub „tu­ reckie". Pończochy W lecie w dni robocze pończoch nie noszono, wkładano je tylko w dni chłod­ niejsze. Najstarsze pończochy w pierwszej połowie XIX wieku były kolorowe, z boku zdobione jaskrawymi, wąskimi paskami roz­ chodzącymi się na wysokości kostki wdół w kształcie odwróconej litery V. W po­ czątkach opisywanego okresu noszono poń­ czochy w białe i czarne pasy, potem jedno­ kolorowe: czarne, brązowe, modre, różowe, czerwone itp. W święta noszono pończo­ chy, białe, fabrycznej roboty, t. zw. „farkietowe", wykonywane ściegiem 2 oczka w prawo, 2 oczka w lewo. Obecnie nosi się wyłącznie czarne. Pończochy przymo­ cowywano „podwiązkami", zwykłymi ta­ siemkami, sznurkami i specjalnie szytymi podwiązkami, składającymi się z szerszego kawałka materiału podszewkowego i tasie­ mek do niego przyszytych przytrzymujących pończochę poniżej kolana. Później zaczęto używać podwiązek gumowych. Do pracy nakładano drewniaki (ryc. 23), Ryc. 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. składające się z grubej podeszwy z olszyAibum K. w. Kielisińskiego, Poznań 1853 nowego lub topolowego drzewa, oraz części skórzanej, ochraniającej połowę stopy z wierzchu, od przodu. Skóra do drewna była przymocowana przy pomocy druta i gwoździ drucianych, zgiętych w kształcie odwróconej litery U. W dni odświętne noszono trzewiki „szadronowe", półwysokie, wykonane z czarnego, nieprzemakalnego materiału, z podszewką białą, płócienną. Podeszwy i obcasy były skó­ rzane, około 3 cm wysokie, noski i boki miały z czarnego lakieru. Wzdłuż dziurek i górnej krawędzi były wyszywane białymi nićmi w różne wzory. Trzewiki wykonywali okoliczni szewcy i fabryki. Obecnie używane są czarne skórzane trzewiki na niskim obcasie. 38 �39 �Uzupełnienie stroju W dni odświętne przy gorsiku przypinało się zawiązaną w kokardę, różową wstążkę, która przebijała przez tiulowe tasiemki włożonego później czepka. Na gorsik wkładano naszyjniki opadające na piersi kilku łukami o długości 35-55 cm Najstarsze korale były wykonane ze szkła, wewnątrz puste, łatwo tłukące się, białe i srebrne W latach 1880-1900 weszły w powszechne użycie korale czerwone „prawe", sztuczne i niebieskie. Korale czerwone nosiły głównie panny, niebieskie mężatki, które jednak czasem jakiś okres po ślubie „donaszały' swoje panieńskie korale czerwone. W korale strojono się prawie wyłącznie w niedziele i święta. Przywiązywano je z tyłu wstążką związaną w „motyla" o rozpiętości około 25 cm. Około 35 cm wstążki opadało na plecy. W dni robocze korale noszono rzadko. W dniu imienin, w rocznicę ślubu, czy inne radosne święta osobiste i rodzinne zawiązywano korale wąską wstążeczką 2 cm szeroką, opadającą na plecy 10-15 cm. Kolor wstążek był zawsze dopasowany do barwy naszyjnika. Kobiety, idąc do kościoła w lewej, zgiętej w łokciu ręce niosły książkę do nabożeństwa położoną na chustce haftowanej, złożonej wachlarzowato, opadającej dekoracyjnie w dół. Innymi uzupełnieniami stroju były kolczyki i pierścionki. 9. MATERIAŁY I W Y T W Ó R C Y STROJÓW L U D O W Y C H Materiałami wyrabianymi przez ludność na pewne części ubioru jeszcze około 1900 r. były płótno i tkanina wełniana, zwana „pstruchą" lub „płachtą". Płótno wyrabiane z lnu było różnej szerokości, zależnie od jego przeznaczenia a jeszcze więcej od szerokości warsztatu (60-80 cm). Grubość płótna zależała od grubości nici> branych na wątek i osnowę. Najdelikatniejsze wyrabiano na górne części kobiecych koszul, t. zw. „kabatki". „Nadołki" sporządzano z grubszego płótna. Portki wyrabiano jeszcze z „partu", podobnie jak prześcieradła, worki na zboże oraz płachty, służące do wyścielania wozów drabiniastych, którymi zwożono zboże z pola. Płótna tego nie barwiono, było ono siwe lub białe. Bielono je głównie przez pranie i suszenie na słońcu. Płótno, z którego szyto „kamzele", barwiono na kolor granatowy. Do I wojny światowej w Jelonku k. Ostroroga wyrabiała jeszcze płótno Jadwiga Kawina. Na „płachty", „welnioki", „pstruchy", tkaniny grube, kolorowe, używano osnowy lnianej i watka wełnianego. Wełnę barwiły gospodynie domowym sposobem barwikami chemicz­ nymi lub dawały do barwienia farbiarzom w Szamotułach. Najczęściej barwiono wełnę na kolor granatowy, czerwono-amarantowy, wyjątkowo błękitny i żółty. Wełny o naturalnej barwie runa owczego: białej i czarnej rzadko używano w tkactwie ludowym, częściej do wyrobów dzianych. Z tkanin tych wyrabiano wełniaki, zapaski, płachty. W ubiorze zacho­ wywano pionowy układ pasów. Tkaniny i sporządzone z nich ubiory można było naby­ wać w Szamotułach na jarmarkach jesiennych, od kupców przyjezdnych z Obrzycka i innych miejscowości. 40 �Do najstarszych sposobów zdobienia należą różnego rodzaju wyszywanki, haft na materiałach kolorowych (modrych i różowych) wykonywany białymi nićmi. Haft ten zachował się do dziś wyłącznie na zapaskach (ryc. 40 i 41). Późniejszy prawdopodobnie jest delikatny, biały haft na białym płótnie, stosowany dawniej na kołnierzach i mankietach koszul. Haft snutkowy, dziś już zupełnie zanikły, stanowi pośrednie ogniwo pomiędzy haftem na płótnie a haftem na tiulu. Snutki, ongiś bogato stosowano w strojach szamo­ tulskich na zapaskach i czepkach. Najnowszy jest haft na tiulu (Tabl. V), spotykany dziś jeszcze często na czepkach i gorsikach. Haft ten również jest wykonywany białymi nićmi i t. zw. „bawełniczką". Obok haftu białego w różnych odmianach, spotyka się haft barwny, kilkukolorowy, wykonywany przez dziewczyny i kobiety dla mężczyzn, na podszyjnikach. Odmianą tego haftu są zdobiny, wykonywane ręcznie i maszyną przez dawnych krawców na kaftanach i katanach oraz na piekielnicach. Kożuchy zdobiono kolorowymi aplikacjami. Kolberg podaje, że w Objezierzu „kożuchy te są pospolicie wyszywane mnogą pstrokacizną łatek i sukien­ nych rzemyczków" ). 27 W wielu wypadkach w celu spotęgowania plastyczności haftu, szczególnie kolorowego, stosowały hafciarki pod właściwy haft podkład z nici tego samego koloru co warstwa wierzchnia ściegów. Technikę tę stosowano nie tylko w regionie szamotulskim ale również w innych okolicach Wielkopolski. Na podstawie ustnej tradycji i wiadomości zaczerpniętych od starszych osób z różnych powiatów Wielkopolski można przypuszczać, że barwne wstęgi fabrycznego wyrobu, zdobione w róże i kwiaty, były przez rysowników kopiowane z ręcznie wyszywanych ozdób na podobnych wstęgach, wykonywanych przez hafciarki wiejskie. Wstęgi te nosiły kobiety jako ozdoby głowy w strojach obrzędowych. W okresie opisywanym, krawiectwem zajmowali się mężczyźni i kobiety. Do zakresu obowiązkowego przygotowania kobiety do wejścia w życie przed zamążpójściem należało jej zapoznanie się z umiejętnością szycia. Kobiety szyły niemal że cały strój dla siebie. Wyjątek stanowiły kabaty i spencerki szyte przez zawodowych krawców. Mężczyznom szyły kobiety koszule, gacie, odzież płócienną i podszyjniki. Męski strój ludowy, kaftany, katany, jaki, czapy szyli krawcy wędrowni, sprzedający materiały i krawcy posiadający warsztaty w Szamotułach. Ostatnim krawcem umiejącym szyć tradycyjne ubiory szamo­ tulskie jest Skrzypczyński Władysław z Szamotuł, który jeszcze w 1919 r. wykonywał na zamówienie poszczególne części ubioru ludowego. Kożuchy wykonywali kuśnierze w Sza­ motułach a poza tym znaczne ich ilości przywozili na jesienne jarmarki kuśnierze ze Swarzędza. Trzewiki, buty, kujuny i drewniaki nabywano u miejscowych rzemieślników, zamawiając je na miarę lub też kupowano wyroby fabryczne 10. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Ubiorami regionu szamotulskiego dotychczas zajmował się szereg osób. Zebrane jednak wiadomości są fragmentaryczne i dotyczą w każdym wypadku tylko pewnych szczegółów, które są potraktowane powierzchownie i omawiane na marginesie szerszego zagadnienia Poza drobnymi bardzo wiadomościami rozsianymi w czasopismach spotykamy też dane, które mimo ich niewielkich rozmiarów zwracają uwagę jako jedyne ścisłe informacje. Najstarsze wiadomości dotyczące szamotulskich strojów ludowych zawdzięczamy O. Kolbergowi z 1858 r. Opis ten jest bardzo ogólnikowy i ma charakter jedynie orientacyjny, dla pewnych jednak szczegółów ubiorów posłużył mi za materiał porównawczy. Szcze­ gółowiej strój szamotulski omawia I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" i Jan Filipowski w artykule „Szamotulskie stroje ludowe" 41 �Na temat ubiorów najbliższej okolicy Poznania, do których również należy strój szamo­ tulski, pisał ogólnikowo Zienkowicz Leon w pracy: „Les costumes du peuple Polonais", wydanej w Paryżu w 1841 r. W pracy tej znajduje się kolorowa plansza, która jest naj­ starszą, barwną i dość wierną ilustracją stroju odświętnego z okolic Poznania. Większą wartość posiadają ilustracje, zamieszczone w „Etnografii Polski" Stanisława Poniatowskiego, zwłaszcza doskonałe fotografie ubiorów z okolic Poznania są cennym materiałem porów­ nawczym. Zagadnieniami zdobnictwa stroju szamotulskiego zajmował się Stanisław Zgaiński, który wykonał szereg precyzyjnych drzeworytów i rysunków haftu. Dużą wartość porównawczą posiadają sztychy Kajetana Kielisińskiego, pochodzące z ok. 1840 r., przedstawiające ubiory ludowe z okolic Kórnika. 42 �W Y K A Z LITERATURY Bzdęga Jan: Biskupianie, Poznań 1936. Cichowicz Wiesława: Strój bamberski, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych, Poznań 1937. Cichowicz Wiesława: Strój wielkopolski w plastyce, Świat Nr 17. Ilustrowany dodatek tygodniowy do „Głosu Wielkopolskiego", Poznań 1949. Fischer Adam: Lud Polski, Lwów 1926. Filipowski Jan: Szamotulskie stroje ludowe. Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 1. Frankowski Eugeniusz: Sukmany ludu polskiego, Warszawa 1928 Hanyż Andrzej: Ziemia szamotulska w walce o wolność 1793 — 1919, Szamotuły 1939. Hejwosz A : Wesele szamotulskie, Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 2. Horowski Jan: Dawny strój ludowy w okolicy Śremu, Śrem 1939. 1VY; Hafty wielkopolskie, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz w Poznaniu Poznań 1937, I. S. S.: Przyczynki do etnografii Wielkopolski. Mat. antr. archeol. i etnogr. P. A. U. Kraków 1906 t. VIII, Kraków 1912, t. XII. Kielisiński Kajetan Wincenty: Album (r>cin), Poznań 1853. Kolberg Oskar: W. Ks. Poznańskie, Kraków 1875. Księga pamiątkowa Akad. Koła Szamotulan (wesele szamotulskie), Praca zbiorowa, Poznań 1934. Lipiński J. J.: Piosnki ludu wielkopolskiego, cz. I , Poznań 1842. Łukasiewicz Józef: Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I . Matejko Jan: Ubiory w Polsce, Kraków 1860, tabl. IV, V, VI. Moszyński Kazimierz: Kultura ludowa Słowian, cz. I , Kraków 1929. Nitsch Kazimierz: Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919. Poniatowski Ftanisław: Etnografia Polski, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1929. Poznańczyk: Lud wiejski w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4. Przybylski Henryk: Szamotulanie z XV i XVI wieku na studiach na Uniwersytecie Jagiellońskim, Raczyński Henryk: Wspomnienia Wielkopolski, t. II. Poznań 184?. Seweryn Tadeusz: Ikonografia etnograficzna, Lud, t. XXXVIII, Kraków 1948. Zg^iński Stanisław: Motywy haftu szamotulskiego. XXVlecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz, Poznań. Zgaiński Stanisław: Drzeworyty odbite w drukarni Kawalera, Szamotuły 1930. Zienkowicz Leon: Les costumes du peuple Polonais, Paryż 1841. 43 �PRZYPISY J ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, 1932, Szamotuły, Nr I str. 5. ) J J. Lipiński, Piosnki ludu wielkopolskiego I cz., Poznań, 1842, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków, 1875 cz. I , str. 65. ) T. Seweryn, Ikonografia etnograficzna, Lud, XXXVIII, str. 32. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, Szamotuły, 1932, Nr I , str. 5. ) J. Łukasiewicz, Obraz historyczno - statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I , str. 140-145. ) H. Przybylski, Szamotulanie w XV i XVI w. na studiach w Uniwersytecie Jagiellońskim, Szamotuły. 1945, str. 15. ) Kiączyn (1858). Mężczyźni noszą jedną suknię długą granatową [na wierzchu, drugą zaś krótszą spodem, także granatową i bez rękawów, ze świecącymi guzikami. Spodnie w butach i czapki baranie białe z pawim piórem (z jednym lub parą). Wkrada się między tych mianowicie co z wojska wracają moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów. Kobiety noszą kaftaniki sukienne, granatowe, spódniki kolorowe, a na głowie czółka lite (czapki błyszczące tkaniną bogatą); dziewczyny warkocze z wplecionymi weń wstążkami. 2. Sokolniki Wielkie i Małe, Polskie (1858). Mężczyźni noszą granatowe suknie długie, jasnymi (niebieskimi) tasiemkami obszyte, czapki z siwym barankiem, pasy czarne, buty długie. Kobiety w kabatach niedługich i fałdzistych chodzą, zamężne w złocistych czepkach, niezamężne w kapkach zwykle białych. 3. Biezdrowo (1896). Ubiór, jakkolwiek już dużo stracił cechy starodawnej, jednakże suknia polska u mężczyzn, jak i brzuszlaki, dość jeszcze używane. Strój kobiet, jak wszędzie w okolicy stanowi mieszaninę starodawnej mody z niemiecką, wszakże tkaniny jego zawsze w żywych barwach, a nawet jaskrawszych niż u Niemców. 4. Kłodzisko (1865). Ubiór po największej części polski. Długie suknie u mężczyzn, brzuszlaki i długie buty. Na głowie kapelusze lub kaptury (czapki). U kobiet kabaty sukienne, koszulki, sznurówki, czapki szychowe (z szychu tkane, t. j . złocone). 5. Dobrojewo. Suknia długa, granatowa u mężczyzn a u kobiet granatowy kabat i błękitno nakrapiany lub innobarwny spódnik, stanowią główną część ubrania (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz I , str. 65), Szamotuły (parafia). Ubiór drużby weselnego składa się z sukmany modrego koloru przepasany przez ramię białą szarfą, na której są kokardy ze wstążek poprzypinane. Czapka wysoka z baranka, z tyłu wstążkami spięta; na wierzchu koło baranka wpięte pawie piórka. Druchny (swachny) noszą kabaty sukienne; na głowie mają czółka suto wstążkami i świecidełkami upięte; (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I str. 254). ) Z. S. S. Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1912, t. XII, str. 40w) J. Łukasiewicz. Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania, t. I , str. 140-245. ") O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I . str 60. ) K. Nitsch, Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919, str. 5. ) Proces urbanizacji ubioru włościan wielkopolskich zapoczątkowany został jak wiemy bardzo wcześnie. Już w pocz. II połowy nb, wieku odzywały się w prasie wielkopolskiej głosy ubolewania z powodu zani­ kania tamtejszych ubiorów tradycyjnych. ") J. Bzdęga, Biskupianie, Poznań 1936, str. 22. ) I. S. S Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1906, t. VIII, str. 60-74, ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków J875, cz. I , str. 60. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, str. 5. * ) Poznańczyk, Lud wiejbki w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4, str. 71, 72. - ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szarroiuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, sir. 5. - ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. 2 s 4 B 6 7 8 9 12 1S 15 16 17 18 9 >0 21 22 23 24 25 26 7 �LUAMOTyjlbCKMM KpaTKoe HAPKJX H3Jio)KeHHe OjJ,HOÜ H3 pa3HOBHAHOCTeH BeJIHKOnOJIbCKOro HapOUHOrO HapH^a HBJIfleTCH T3K. Ha3. H a p a n . Oh coxpaHHJica u,o ceronHsmiHero una b oKpecTHOCTax ÜJaMOTyji, liíaMOTyjibCKMÍí ye3HHoro ropojj.Ka, p a c n o j i o K e H H o r o b 30 km. Ha ceBepo-3anajj, o t rio3HaHH. HeKOTopbie H3 cocraBHbix HacTeíí 3 T o r o Hapaj,a, b oco6chhocth KOHfpencpaTKa, a TaK>Ke cbacoH cepMarH h K o w y x a hocht o m e n a T O K d a p o r o HCTopHsecKoro npoHcxoKAeHHH X V b. B TeneHHM .aojirHx jieT repiwaHCKoH OKynau.nn b X I X h XX bb 3 t o t Hapan, a.m jihu hoCHUJ.HX ero o,h,hhm H3 npoHBJieHHH HapojiHoro co3HaHHfl h aKueHTnpoBaHHH nojibcKoro jj,yxa. B n e p n o j í HapojiHoro BoccTaHH b 1848 roaa uiaMOTyjibCKHH jviy>KCKOH Hapaj; hoiojiHÍÍJI pOJTb BOeHHOrO MyHÜHpa C BbIJI.arOUJ,HMHCJI HapOü,HbIMH MepTaMH. Cerojj,HH inaMOTyjibCKHH Hapan hocht HCKJitOHHTeJibHO bo BpeMa HaponHbix, rocyjj,apcTBeHHbix h pejiHrH03Hbix npa3HHHK0B. Hanóonee oxotho o,n.eBaeT s t o t Hapíij. MOJiojJ,e>Kb, yMacTByromasi b pa3JiHMHbix KyjibTypHbix M e p o n p n a T H í i x , Bbie3>Kar0inasi Hacro nm opraHH- TeaTpajibHbix h xyjiojKecTBeHHO-apTHCTHHecKHx KOHKypcoB h rpecTHBajieii y ceóa Ha pojiHHe h 3a rpaHHueR. YHHTbiBaH B03pacT, BpeMíi r o j i a , npa3jiHHKH h oSpajibi, inaMOTyjibCKHH Hapajj, hocíit b HecKOJibKHX BHuax. B H a c T o a m e e Bpeiwa s a m e Bcero oneBatOT npa3,n,HHMHbiH Hapají,, 30BaHHfl KOTOpblH HOCHT J].eByUJKH H napHH H HapSlJI, 3aJV\y)KHHX KeHLUHH H WeHaTbIX My>KMHH. MY>KCKOH HAPfl/J, jvwkckoM Hapsiji. m o j i o j i o r o napHSi (pHC 14) coctoht H3 mhophx w a c r e H : H3 pyóaujKH, Sejibix LUTaHOB (pnc. 15) ,,nopT5iHOK", o6epHyTbix BOKpyr hoph, bmccto nocKOB, MepHbix . . c ó o p i a T b i x " c a n o r (pnc. 20) „nojiiiieHHHKa" — KycKa TKaHH pacuiHToro UBeTHOM rjiau.ro, Bpojj.e r a J i c r y K a , 3aBH3aHHoro UOR uieen (pnc. 11) hjih „uieJiKOBHHU,bi"— mejiKOBoro pa3Hou.BeTHoro njiaTKa, KOTopbití tiOBaawBafOT TojibKO b Top>KecTBeHHbie JleTHHH óejiofí npa3iiHHKH, KpacHOÍí „51kh" (Bpojj.e KaM30Jia), MepHoro n o a m u T o r o KpacHbiM cyKHOM Karp- (pnc. 16), HepHoft" Lujmnbi (pnc. 15), npe»Ae hochjih (pHC. 8) H ..JlOJlbl" HJIH TpOCTH (pHC. 22). TaHa JleTHHH CKpoMHOH Hapajj, K e H a T o r o KpacHOÍí My>KHMHbi ( p n c . 14) uiepcraHKOM, KOHCpe,n,epaTKH 6e3 OTJiHMaeTca o t ocoóeHHoro pojia K03bipbKa iiapajia m o j i o j i o r o n a p u a jieHTOHKOH, noB5i3aHHOH noBepx BMecro ,,uiejiK0BHHU.bi", KOTopyío hocht MOJiojibie n a p m i . .Hpyrasi ocoóeHHOCTb Hapajia, OTJiHMaroaiaa MOjio^oro napHH o t w e n a T o r o /wy)KMHHbi, 3T0 npeHMymecTBeHHO cepjvwra (pnc. 16), o^eraü Ha KacpTaH. ó o j i e e cKpoMHbie canorn p y ó a x H Ha m e e C MeHblUHM BejibHHKOBOH H3 ó a p a H b e i í KOJlHMeCTBOM CKJiaü,0K, cyKOBaToíí najiKH, a HBOBafl Tao<e TpOCTb, HOUieHHaH Mame HOineHHbie BMeCTO „J10JIbl", nonuiTaHHHKH hjih MO)KeuxraHbi kokh. >KEHCKMM HAPH/J, JleTHHH Hapao. j i . e B y u i K H (pnc. 15) coctojjji H3 tohkoíí ó e j i o n p y S a n i K H , nojj,ujTaHHHKOB (pHC. 36), H3 CHHerO KOpceTa (pHC. 36), TpeX 6oraTO BblUlHTblX HH5KHHX k)6ok (pnc. 39), cHHero nepejj.HHKa, qepHbix nyjioK, qepHbix kopotkhx óothhok, TrOJieBoro B b i u i H T o r o rjiajibio Harpyji,HHKa, oji,eToro Ha m e t o , 6 y c o B noBepx HarpyjiHHKa, cBH3aHHbix C3ajw jieHTa.MH, a TaK>Ke Herma (pnc. 29), yKpameHHoro jiByMH c6opoHKa.r\H. 45 �K jieTHeMy Hapsmy 3aMyKHeM >KeHm,HHbi npHHajyieMcajia eme jioóaBOHHO KaM30JiKa Ou.eBa.nn nacTO Ha KopceT, neneu, c ojihoh cfjopKofi H3 r\om, ojiHaKO o ó B A 3 a H - KOTopyK) HbiH ji,o6aBOHHO b cpopMe BeHKa UBeTHOH „mejiKOBHHU,eM", coóiipasicb b nyTb. Bo BpeMH o6pa6oTKH HacToametí ny6.riHK.au.nn h KpoMe Toro njiaTOK, KOTopbiñ OiieBajiH, repnajTOM no nccjieji,OBaHHrO MecTHOCTH, coópaHHOM nojib30Bajicíi rjiaBHbiM o6pa30M jv\a- b 1948 othocíiuj,hmch r, h k Hapn- jiaM jieT 1875—1900 nepHoaa, Koraa eme MHorne MaxepnH h nacra ojioKAbí npon3BoflHJIHCb KyCTapHblM 0 6 p a 3 0 M . CnMCOK PHCYHKOB 1. KapTa. 2. „BeHOHeK" KOTopbiH hocht Ha nuisme MojioAbie napHH bo BpeMfl noMOJiBKH. 3. )KHTe^b LUaMOTyji b oóphahom BeHKe bo Bpeiwa c ó o p a ypo^Kaa. 4. HapHA H3 OKpecTHocTefí KypHHKa c n e p B o ñ nojioBHHH XIX b. M3 ajibóoMa K. B. KejincnHCKoro. rio3HaHb 1853 r. 5. HapHA KpecTbHHHHa M3 OKpecTHOCTeñ rio3HaHH. Ajióom K. B. KejiHCHHCKoro. FIo3HaHb 1853. 6. KpeCTbHHHH H3 OKpecTHOCTefi KypHHKa. A;ibóoM K. B. KejiHCHHCKoro. I~Io3HaHb 1853. 7. HapaA H3 OKpecTHOCTeM rio3HaHn. A.ibóoM K. B. KejmcHHCKoro 1853. 8. ÜBa rJacoHa inaMOTyjibCKHx KOH^eflepaTOK. 9. MaHHuixa 3aivieHHiomaa npeKHHO npa3AHHHHyro pyóauíKy. Phc. A. ruana. 10. BbiKpoñKa My)KCKoñ CMepTe^bHoñ p y ó a x w , Ha3. „4exo.n". 11. „rioAuieíÍHHK" — KycoK i^bgthoh MaTepnn BpoAe rajiCTyKa, pno. A. T.nana. 12. HapnA MOAOAoro napHH H3 OKpecTHocTeH IUaMOTyji, <|)ot. A. Diana. 13. }Khtéjih LUaiviOTyji, AeByuíKa m mojioaoh napeHb b 1949 r. OoTO-Kaiviepa I~Io3HaHb. 14. CTeraHbie yKpauíeHHa npH BopoTHHKe, KapMaHax h OTBopoTax Ka4>TaHa. 15. HapflA JKeHaToro My>KHHHH H3 OKpecTHOCTeñ LUaMOTyji, $oto A. Dana. 16. CTeraHaa BbiiiiHBKa Ha MaHHceTe iuy>KCKoro KacjíiTaHa. 17. rioAoaAKa mhctkh nyroBHU,, phc. A. Dana. 18. B b i K p o í k a K o x y x a . 19 a h 19 6, HCHTe/ib LUaMOTyfl b CTapHHHOM KO»cyxe. 20. C ó o p q a T b i e canorn. 21. 22. Ilpnóop nnn CHHMaHHH canoroB t . Ha3. „npHCJiy>KHHK". 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. H3 MO>KJKeBejibHHKoro AepeBa c p e s b ó o f t Ha c y i b a x . PoKHTHHLia, ye3A í~[o3HaHb ok r. 1910 <$ot. JleoH na>K. HapoAHbiií My3efl. ,„¡lepeBfliiiKa" AepeBaHHbiñ óothhok, kotopmh y n o T p e ó j i a i o T weHUJHHbi bo Bpeivia ceHOKOca. )KeHHx h HeBecTa c BeHoiKaMH npHKpenjieHHbiMH k rojioBHbiM yóopaivi, (Jot. A. Diana. Cnocoó CBH3biBaHMH jieHT mojioaoíí, HAymefí k BeHiry. PaiwoMKM a-"h <J)opMHpoBk-n cóopoK Ha Menue. BbiuiHTbie rjiaAbio noBH3KH qenu,a, c[)ot. A. Dana. >KnTejibHniia LLlaMOTy^ b AeBHHbeiw Henne. LUaMOTy^bi 1848 r. OoTO-Kaiviepa. rio3HaHb. )KHTe^bHnqa IilaMOTyA b AesHibeM nem^e, cocToauíHivi H3 AByx phaob cóopoK. )KHTenbHML(a LLIaMOTy^-3aMy>KHaa b neni^e, yKpameHHOM oahhm p^aom cóopoK, onaacaHHOM KycKOM 31. BejiHtconojiHHKa H3 Jlcna-TpocTb me^Ka. LLlaMOTy^bi. OKpecTHOCTeñ CKoro (1819-1901). 32. HarpyAHHK pyHHoñ paóora, ye3A 34. BbiKpoñKa HarpyAHHKa. río3HaHH b HapaAe IUaMOTyjibi, c KOHL\a XIX b. PenpoAyKi4HH KapTMHbi M. 5IpomnH- rJ)OT. TjiHna 1949. 35. PaóoHHH KopceT. 36. npa3AHHHHbiñ KopceT. 37. HapaAbí KpecTbaH m OKpecTHOCTeñ KypHHKa no 14. JlnnHHCKOMy. FlecHH BejiHKono/ibCKoro HapoAa. 4. I Ilo3HaHb 1848 r. 38. T^aAb HepHoñ mepcTbio Ha KpacHOM HcnoAHHKe t . Ha3. „HepTOBinHHbi". 39. ripa3AHHHHbiH HcnoAHHK a, 6, maAb hjih KpyaceBO, b, poA CK.naAOK, r, Kpy>KeBO. 40. TjiaAb Ha HM>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa, Kchchhob, ye3A LUaMOTyubi, cJjot. A. Tüana. 41. T^aAb Ha HH>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa. Kchchhob, ye3A LUaMOTyjibi. 42. 3hmhmh HapaaA >KeHmnnbi H3 OKpecTHOCTeñ KypHHKa. AjibóoM K. B. Ke^ecHHCKoro. F I o 3 H a H b 1853 r. Taóji. I . HapaAbí «HTeAbH LLIaMOTyA, pnc. TaÓJI. II. BbIKpOHKH My>KCKHX HapaAOB. 46 BaHAa MaHTeH^e.nb h MapTa Kox. �T a ö j i . I I I . Hapa/ibi >KHTejibn LUaMOTyji, puc. BaH/ia MaHTenrJejib u MapTa Kox. T a ó j i . I V . BbiKpoHKH >KeHCKHx HapaflOB. Taöji. V. MoTHBbi rjia/ibio Ha Tiojie H 3 OKpecT. LUaMOTyji no C . 3roHHCKOMy. cnncoK 1. BcTyn/ieHHe 5 - 2 . cojj:ep>kahmh CocToaHne Hapaaa Ha HCC/ieayeMOM ynacTKe B HaCToauiee Bpe.Ma 5 — 3. McTopn- MecKHM 0630p 6 — 4. PacTa>KMMOCTb Haó^iofleHHM HaA HapaAaMH 9 — 5. OnncaHne MyjKCKoro Hapafla B OÓIHHX MepTax 9 — 6. IToApoÖHoe onHcaHHe MywcKoro Hapafla 12 — 7. onncaHHe xeHCKoro HapaAa B OOUIMX nepTax 24 — 8. iToApoÖHoe onHcaHHe weHCKoro HapaAa27 — 9. MaTepnaJi H npoH3BO/JHTGjiH HapoAHbix HapaAOB 40 — 10. XapaKTepHCTHKa H C T O 4 H H K O B 41 — 11. CnncoK /iHTepaTypu 43 — npwvienaHHa 44 — CnncoK njifoCTpaiiHñ 50 — CoAep»caHne 51 4? �In preparing the above monograph the writer obtained his material chiefly during fieldwork conducted in 1948. It was then still possible to obtain some data concerning the folk costumes as they were between 1875 and 1900, that is the period when much of the costume and materials were still made on the spot by hand. LIST OF ILLUSTRATIONS 1. 2 3. 4. Map. A little spray worn by a bachelor on his hat during the period of reading of the banns. Szamotuły man with a ceremonial harvest wreath on his hat. A dress from the Kórnik district from the first half of the X I X century. From the collection of K. W Kielisiński, P o z n a ń 1853. 5. Costume of a peasant from the district of Poznań. From the collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 6. A peasant from the neighbourhood of Kórnik. The collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 7. Costume from the district of P o z n a ń . From the collection of K- W . Kielis ński, P o z n a ń 1853. 8. T w o varieties of cut of the Szamotuły four-cornered cap. 9. A „dicky" replacing former festive shirt. Drawing by A. Glapa. 10. The cut of man's shroud. 11. Woman's embroidered „dicky" collar. D r a w i n g by A. Glapa. 12. Bachelor's costume from the neighbourhood of Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 13 Szamotuły couple, an unmarried gir) and a bachelor in 1949. Photo-Kamera, Poznań. 14. Ornamental stitching on the collar, pockets, and the lapels of the sleeveless coat (kaftan). 15. Married mans costume from the neighbourhood of Szamotuły. Photo by A. Glapa. 16. Stitching on the cuff of man's sleeved coat (katana). 17. Button stick for polishing buttons. D r a w i n g by A. Glapa. 18. Cut of a sheepskin coat. 19 a and 19 6 Szamotuły man in an old style sheepskin coat. 20. The Szamotuły „accordion" boots. 21. „Boy" for taking off boots. 22. „Lola", stick made of juniper w o o d with carvings on the knots. Rokitnica, the district of P o z n a ń about 1910. From the P o z n a ń Muzeum. Phot, by Leon Perz. 23. Wooden shoe worn by women during haymaking. 24. Betrothed couple with little sprays on their headcovers Phot, by A. Glapa. 25. Way of tying ribbons by bride at her wedding. 26. Frame for arranging veiling on a bonnet. 27. Embroidered bonnet string. Phot by A. Glapa. 28. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet. Szamotuły 1948. Photo-Kamera, P o z n a ń . 29. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet consisting of two veils. 30. Szamotuły married woman in a bonnet consisting of one veil tied with a silk kerchief. 31. Woman from the neighbourhood of P o z n a ń in a costume from the end of X I X century. Reproduction collar of a painting by M . Jaroszyński (1819—1901). 32. Hand made collar. Kęsinów, the district of Szamotuły. Phot, by A . Glapa 1919. 33. Net collar. Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 34. Cut of collar. 35. Laced bodice used when working. 36 Laced bodice used for festive occasions. 37. Peasant costumes from the neighbourhood of Kórnik after J. J. Lipiński, Songs of the Wielkopolska People, V o l . I , P o z n a ń 1842. 38. Black w o o l embroidery on red skirt. 39. Festive skirt, a, b embroidery or lace, c tucks, d lace. 40. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. K ę s i n ó w , the district of Szamotuły, Phot, by A. Glapa41. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. Kęsinów, the district of Szamotuły. 42. Winter dress of a woman from the neighborhood of Kórnik. From the collection of K. W. Kielisiński Poznań 1853. Table I . Costumes of the Szamotuły people painted by Wanda Manteufd and Marta Koch. Table I I . Cuts of woman's dress. Table I I I . Costumes of the Szamotuły poeple painted by Wanda Manteufel and Marta Koch. Table I V . Cuts of men's dress. Table V. Embroidery motifs on net from the neighbourhood of Sz >motuły after St. Zgaiński. 4 — Atlas s t r o j ó w . 49 �CONTENTS 1. Introduction 5 — 2. The present position of the costume in the area under investigation 5 — 3. A n account of historical development 6 — 4 . The area of the costume under investigation 9 - 5 . General description of man's costume 9 — 6 . Detailed description of man's costume 12 — 7. General description of woman's costume 24 —8. Detailed description of woman's costume 27 — 9. Materials and makers 40 — 10. Sources 41 — 11. Literature 43 — Notes 44 — List of plates 51 — Contents 52 4 50 �I SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Mapa. 2. „ W i a n u s z e k " noszony w okresie zapowiedzi przez kawalera przy kapeluszu, p a n n ę przy czepku. 3. Szamotulanin w o b r z ę d o w y m wieńcu ż n i w n y m na kapeluszu. 4. Ubiory z okolic Kórnika z pierwszej połowy X I X w. z A l b u m u K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1853. 5. Ubiór c h ł o p a z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853 6. C h ł o p z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 7. Strój z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 8. Dwie odmiany kroju rogatywek szamotulskich. 9. P ó ł k o s z u l e k z a s t ę p u j ą c y d a w n ą koszulę odświętną. Rys. A. Glapa 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwanej „czechoł". 11. Podszyjnik, rys. A. Glapa 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeniach i wyłogach kaftana. 13. Wyszycia s t e b n ó w k ą na katanie męskiej. 14. Ubiór kawalera z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa. 15. Szamotulanie, panna i kawaler w r. 1949. Foto-Kamera, P o z n a ń . 16. Ubiór m ę ż c z y z n ż o n a t y c h z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa 17. Podkładki do czyszczenia g u z i k ó w , rys. A. Glapa 18. Krój k o ż u c h a . 19 a i b, Szamotulanin w dawnym k o ż u c h u . 20. Buty kropowe. 21. P a c h o ł e k do zdejmowania b u t ó w . 22. Lola — laska wykonana z drzewa j a ł o w c o w e g o z r z e ź b a m i na sękach, Rokietnica, pow. P o z n a ń ok. r. 1910 fot. Leon Perz. Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 23. Drewniak u ż y w a n y przez kobiety w czasie s i a n o k o s ó w . 24. Narzeczeni z wianuszkami p r z y p i ę t y m i do nakryć głów, fot. A. Glapa. 25. S p o s ó b wiązania w s t ę g przez p a n n ę m ł o d ą , idącą do ślubu. 26. Ramki do u k ł a d a n i a tiulek na czepku. 27. Haftowane wiązadło czepca, fot. A. Glapa. 28. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m S z a m o t u ł y 1848. Foto-Kamera P o z n a ń . 29. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m , składającym się z dwóch tiulek. 30. S z a m o t u l a n k a - m ę ż a t k a w czepku składającym się z jednej tiulki, opasanym j e d w a b n i ć ą . S z a m o t u ł y . 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju z k o ń c a X I X w. Reprodukcja obrazu M . J a r o s z y ń ­ skiego (1819—1901). Fot. Leon Perz - Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa 1949. 33. Gorsik tiulowy. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 34. Krój gorsika. 35. S z n u r ó w k a robocza. 36. S z n u r ó w k a odświętna. 37. Ubiory c h ł o p ó w z okolic Kórnika wedle J. J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego. Cz. I . P o z n a ń 1842. 38. Haft wykonany c z a r n ą wełną na czerwonym s p ó d n i k u t. zw. piekielnicy. 39. Odświętny s p ó d n i k , (a, b, haft lub koronka, c, szereg zakładek, d, koronka). 40. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 41. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów, pow S z a m o t u ł y , fot. A. Giana 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1833. Tabl. I . Stroje Szamotulan, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. I I . Kroje u b i o r ó w męskich. Tabl. I I I . Stroje Szamotulskie, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. IV. Kroje u b i o r ó w kobiecych. Tabl. V. Motywy haftowane na t i u l u w okolicach S z a m o t u ł , wdg. St. Zgaińskiego. 4* 51 �SPIS TREŚCI 1. W s t ę p 5 — 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze 5 — 3 . Rys historyczny 6 — 4. Zasięg badanego stroju 9 — 5. Ogólny opis stroju męskiego 9 — 6 . Szczegółowy opis stroju męskiego 1 2 — 7 . Ogólny opis stroju kobiecego 24 — 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego 27 — 9. Materiały i wytwórcy strojów ludo­ wych 40 — 10. Charakterystyka źródeł 41 — 11. Wykaz literatury 43 — Przypisy 44 — Spis ilustracji 51 — Spis treści 52 52 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/babee2e207021d64fd8cd2f553a8c18f.pdf 3c01b672e93fbe778d19793983b10740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5530 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Warmia - stroj ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5145 Title A name given to the resource Strój warmiński / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Część 1, Pomorze i Warmia;z.3; 66 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Klonowski, Franciszek Alfons Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludowe Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A -T- L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH F R A N C I S Z E K K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S C Z ĘŚĆ P O L S K I C H I S T R O J Ó W POMORZE A. L U D O W Y C H 1 WARMIA F R A N C I S Z E K ZESZYT 5 K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI PfL r — i — i ^k/R 1 9 O C L A W 6 B i b 1 i o t e ka / t/p. c Nr inwentarzowy <33.3!?./..iy£'t 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU SKŁAD GŁÓWNY - WROCŁAW NANKERA 4 �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , A N N A JÓZEF GAJEK K U T R Z E B A , ' A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z - A D A M S K A REDAKTOR NACZELNY: OKŁADKA ADAMA PLANSZA BARWNA REDAKTOR UKŁAD JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO ZESZYTU: GRAFICZNY KAROLAKA JÓZEF GAJEK A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁADY POZNAŃ WROCŁAWSKA KARNIA NAUKOWA WROCŁAW LOBARWNE GAJEK K L I S Z E WIE­ GRAFICZNE M. K A S P R Z A K A W DRU­ IMIENIA POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6,9 ark. druk. 10,25 A-4,8 + 2 wkł„ Papier ilustracyjny bezdrzewuy 100 g 61X86. Oddano do składania 4 "V 1959. Podpisano do druku 17 III 1960. Druk ukończ, w kwietniu 1960. L-.l Zam. 457/162. Cena zł 27,—. �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Warmią nazywa się obszar wchodzący w skład województwa olsztyńskiego, a obejmujący powiaty: braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki. Obszar ten posiada kształt nieregularnego czworoboku, którego najkrótszy bok przylega do Zalewu Wiślanego. Od zachodu naturalną granicę Warmii stanowi rzeka Pasłęka, po­ łudniowo wschodnią — dział wodny między Pasłęka i Łyną z jednej strony, a dopływami Narwi z drugiej strony. Granica na północy biegnie prawie prosto niezależnie od konfi­ guracji terenu, jedynie wąski, 25-ciokilometrowy pas na północnym zachodzie przylega do brzegu morskiego. Nazwa tej krainy pochodzi od pruskiej prowincji Warmia, zamie­ szkałej ongiś przez pruskie plemię o tej samej nazwie. Plemiona pruskie w X I I I w. utraciły swoją niepodległość a ziemię ich zagarnął Zakon Krzyżowy Rycerzy Panny Marii, zwany powszechnie Zakonem Krzyżackim, który na ziemiach północnych Polski stworzył własne państwo. Z podbitych przez Zakon ziem pruskich utworzono w 1243 r. na mocy aktu erekcyjnego, wydanego przez legata papieskiego Wilhelma z Modeny 3 diecezje. Z nowoutworzonej diecezji warmińskiej wydzielono jedną trzecią część obszaru, który przekazano w bezpośrednie władanie każdorazowego biskupa warmińskiego; tak wydzielona biskupia część ziemi zyskała z czasem nazwę Warmii. 1 2 3 4 L u d n o ś ć . Na opisanym obszarze Warmii mieszka dziś około 240 000 mieszkańców, w tym prawie 2/3 ludności zajmuje się rolnictwem, a pozostała znajduje zatrudnienie w przemyśle, handlu, komunikacji i innych zawodach. 5 Historia r e g i o n u . Ziemie nad Bałtykiem na wschód od dolnego biegu Wisły, aż po Niemen zamieszkiwały ongiś ludy pruskie, sąsiadujące na południu z Polską Pia­ stowską. T a c y t , historyk rzymski w I w. n. e. czerpiąc wiadomości o nich od kupców rzymskich zapuszczających się tu po bursztyn, nazywa ich Aestami. Dokładniejszych wiadomości o Prusach dostarczył w X w . I b r a h i m ibn Jakub, kupiec hiszpański w swych opisach podróży. Prusowie między sobą podzieleni na szereg plemion odzna­ czali się znaczną wojowniczością, a formująca się wówczas klasa rycerska, w walkach z sąsiadami widziała jedno ze źródeł bogacenia się, to też skutki tych walk odczuła i sąsiadująca Polska. Bolesław Chrobry nie poprzestał na działaniach orężnych, lecz pragnął ludy te zjednać pokojowo, przez ich chrystianizację. W tym celu wysłał dwie wyprawy misyjne, - św. Wojciecha w 997 r. i Św. Brunona w 1009 r. Obie te wyprawy skończyły się niepowodzeniem. W X I I w. Prusowie znowu przeszli do przeciwnatarcia i dopiero Bolesław Krzywousty dzielnie potrafił przeciwstawić się ich naporowi. W jednej z wypraw zniszczył doszczętnie plemię Galindów, a zdobytą ziemię zwaną Ziemią Lubawską włączył do Polski. Śmierć przedsiębiorczego króla, która w historii Polski zapoczątkowała okres rozbicia dzielnicowego, rozzuchwaliła P r u s ó w ; ponowili więc napady na ziemie graniczne, zwłaszcza na Mazowsze. Wreszcie książę mazowiecki 3 �Konrad postanowił uporać się z Prusami i powziął w 1226 r. fatalną w skutkach dla państwa polskiego decyzję osadzenia na granicy swego księstwa braci Zakonu Krzyżo­ wego Panny Marii. Zakon Krzyżowy znakomicie uzbrojony w porównaniu z wojowni­ kami pruskimi szybko podbił kraj Prusów i założył tu własne państwo. Z podbitych ziem pruskich utworzono trzy nowe diecezje, sambijską, pomezańską i warmińską. Władzą nad diecezjami, na mocy aktu erekcyjnego z 1243 r. — Zakon był obowiązany dzielić się z biskupami, z których każdy otrzymał trzecią część terytorium w bezpośre­ dnie władztwo jako państwo biskupie. Każdy z biskupów oddawał znów trzecią część swego terytorium kapitule na tych samych prawach. Biskupi pomezański i sambijski szybko utracili swą samodzielność na rzecz Zakonu, tylko biskup warmiński zdołał utrzymać swe zwierzchnictwo terytorialne i właśnie ta część diecezji otrzymała nazwę właściwej Warmii. Krzyżacy niejednokrotnie starali się ograniczyć samodzielność biskupów w a r m i ń ­ skich i podporządkować ich zwierzchnictwu Zakonu, choć ci bronili się przeciwko temu bezprawiu. W X V w. w całych Prusach rośnie opór ludności przeciw tyranii Zakonu. Ważną rolę w usamodzielnieniu się Warmii i Prus odegrały Stany Pruskie złożone z przedstawicieli szlachty, miast i niższego duchowieństwa. Twórca wyzwoleńczego Związku Pruskiego zwanego „Towarzystwem Jaszczurczym" v. Baysen Bażyński wywodził się z Warmii. Stany te w przełomowym momencie walki z Zakonem zwróciły się o pomoc do króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, którzy w akcie inkorporacyjnym, wydanym w 1454 r. włączył Prusy i Warmię do Polski. W rozgorzałej po wydaniu aktu inkorporacyjnego trzynastoletniej wojnie między Polską a Zakonem, Stany Pruskie stanęły po stronie króla polskiego. Po zwycięsko zakończonej w 1466 r. I I pokojem toruńskim wojnie, Warmia została włączona do Korony; odtąd wybór biskupa warmińskiego musiał mieć potwierdzenie królewskie. Pierwszym Polakiem na stolicy biskupiej Warmii, znajdującej się w Lidzbarku Warmińskim był uczony humanista Jan Dantyszek. Jednym z jego następców był kardynał Stanisław Hozjusz. Spośród kanoników Kapituły Warmińskiej X V w. zasłużył się szczególnie wielki astronom Mikołaj Kopernik, rezydujący we From­ borku i Olsztynie. Zasłużył się on niemało przy zasiedleniu Warmii polskimi osadnikami. Warmia pod rządami biskupów polskich rozwijała się gospodarczo i kulturalnie a nasile­ nie kolonizacji polskiej stale wzrastało i trwało nieprzerwanie aż do pierwszego rozbioru Polski, t j . do 1772 roku. Ostatnim biskupem polskim na Warmii był zasłużony bajkopisarz Ignacy Krasicki. Po wcieleniu Warmii do królestwa pruskiego przybrała na sile akcja germanizacyjna, której celem było wyniszczenie żywiołu polskiego. Akcja ta w połowie X I X w. jeszcze bardziej wzmogła się, a na Warmii i Mazurach rozgorzała zacięta walka o język i szkołę polską. W 1875 r. powstaje „Hakata", związek niemiecki, dysponujący znacznymi funduszami przeznaczonymi na rozwój kolonizacji niemieckiej; ucisk ludności polskiej trwał zwłaszcza w południowych powiatach Warmii, w których 88°/o areału ziemi było w posiadaniu i użytkowaniu drobnej własności, rekrutującej się z wolnego chłopstwa. Plebiscyt przeprowadzony w lipcu 1920 r. w fatalnej dla Polski sytuacji politycznej prze­ kreślił wyzwolenie Warmii na pewien czas. Przyniósł je dopiero rok 1945 i Warmia wraz z Mazurami i Powiślem została napowrót włączona w granice Rzeczypospolitej. Odtąd kraina ta odzyskuje swój pierwotny charakter a Olsztyn, stolica nowoutworzonego woje­ wództwa staje się ośrodkiem życia kulturalnego Warmii i Mazur. 6 Analizując historię regionu i walkę ludności polskiej o utrzymanie swych cech naro­ dowych stwierdzić należy, że kultura ludowa najlepiej zachowała się na terenach południowych, sąsiadujących z polskim Mazowszem, t j . w powiecie olsztyńskim i w połu­ dniowej części powiatu lidzbarskiego i biskupieckiego. Kultura ludowa na obszarze pół­ nocnej Warmii zasiedlonej poprzednio głównie przez Niemców gospodarujących tu w dużych gospodarstwach o słabym zagęszczeniu ludności — nie istnieje. C e c h y u b i o r u . Warmia wyodrębniająca się od sąsiedniego Powiśla i Mazur posiada­ niem odmiennej tradycji historycznej, wyznaniowej i językowej, jest terenem o przewadze ludności chłopskiej. W dziedzinie kultury ludowej powstał szereg tu cech swoistych, 4 �charakteryzujących ten region. W dziedzinie stroju kobiecego są typowe dla tego regionu czepce, zwane twardą mycką lub galonkiem, z pięknymi denkami haftowanymi złotymi lub srebrnymi nićmi, wiązane pod brodą wstążkami, z tyłu przyozdobione kokardką ze wstążek jedwabnych, których końce opadają na plecy, obcisłe kaftaniki i kabaty kloszowo usztywnione z tyłu i długie sięgające kostek spódnice przyozdobione u dołu falbanami i pliskami, pod które są podłożone jedna lub dwie halki, nadające ubiorowi kloszową sylwetę. Całość stroju żeńskiego dopełniała kaszmirowa lub turecka chusta narzucona na ramiona i plecy (Tabl. I I ) . W stroju męskim, choć on znacznie wcześniej zanikł, do tradycyjnych części ubioru warmińskiego należy długa jasnogranatowa, szara lub brązowa sukienna s u k m a n a , niegdyś szyta na codzień z wełnianej tkaniny folowanej, przewiązana w pasie kolorową zazwyczaj niebieską i białą krajką, t j . szerokim pasem samodziałowym (Tabl. II.). Latem noszono białe spodnie parciane, zimą niebieskie, granatowe lub czarne spodnie sukienne, wpuszczone w długie skórzane buty zwane skórzniami. Nakryciem głowy był kołpak to jest futrzana czapka bez daszka z siwego lub czarnego baranka, przewiązana wstążką z boku. W lecie kapelusz słomkowy lub filcowy z szeroką wywiniętą kanią, usztywniony, 0 płaskim dnie nadawał sylwetce Warmiaka charakterystycznych cech (Tabl. I i II.). Do tych kapeluszy przyczepiano podczas wesela i innych uroczystości wstążki i bukiety sztucznych kwiatów. Obecny dawny strój warmiński już nie występuje. Jeszcze przed 1945 r. był noszony przez zespoły artystyczne Związku Polaków w Niemczech, które występowały w nim w czasie dorocznie organizowanych zjazdów na terenie byłych Prus Wschodnich. Zrekonstruowany po 1945 r. strój warmiński uświetnia obecnie uroczystości państwowe 1 imprezy artystyczne i jest noszony zarówno przez ludność pochodzenia miejscowego jak i przez ludność napływową. Strój ten (nie zawsze wiernie odtworzony) wraz ze stro­ jem mazurskim, od którego nie wiele się różni, stał się obecnie reprezenta­ cyjnym strojem regionu olsztyńskiego, określanego jako Warmia i Mazury. Charakterystyka ubiorów s ą s i e d n i c h . Stroje grup etnicznych sąsiadujących bezpośrednio z Warmią nie zostały jeszcze dostatecznie opraco­ wane, nie mniej dotychczasowe materiały znajdujące się w archiwum' Muzeum Mazurskiego w Olsztynie pozwalają na przeprowadzenie porównania. Na zachód od Warmii ciągnie się Po­ wiśle, którego część, to jest powiat suski, morąski, pasłęcki i północna część po­ wiatu ostródzkiego znajduje się w grani­ cach woj. olsztyńskiego. Stroje kobiece tej grupy wyróżniają się odmiennym krojem czepków, zapasek i koszul. Nie­ znane są tu czepki haftowane złotem, zamiast nich niewiasty nosiły białe, lniane, krochmalone czepeczki, wiązane pod szyją w kokardę. Stare niewiasty 7 Ryc. 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z War­ mii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielska, 1959. �nosiły czarne aksamitne czepeczki. Far­ tuszki kobiece były tu długie, wąskie, o odcieniu jaśniejszym od spódnicy, z pasami przebiegającymi poziomo. Ko­ szule haftowano na rękawach u ramion białym haftem, nieznanym w stroju Warmianek. W stroju kobiecym na Po­ wiślu dominowały kolory ciemne, głów­ nie granatowy, czarny, niekiedy i zie­ lony w przeciwstawieniu do Warmii, gdzie przeważały kolory ciepłe, zwła­ szcza różne odcienie czerwieni. Ludowe stroje męskie Powiśla, po­ dobnie jak na Warmii, uległy znacz­ nie wcześniejszemu zanikowi od stroju kobiecego, tak że w zasadzie nie ma wielkich różnic między strojem chłopa warmińskiego, a strojem chłopa z Po­ wiśla. Na Warmii przeważało wiązanie sukmany krajką, na Powiślu opasywano się rzemiennym pasem. Ulubionym kolorem sukmany na Powiślu był kolor granatowy, na Warmii — niebieski. Spo­ dnie na Powiślu zazwyczaj ciemne, wpuszczano w duże buty, jedynie biedni chłopi chodzili w trzewikach. Na Warmii odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw, 711E i 712E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 a k J o nakrycie głowy w stroju świątecznym przeważał kołpak, a na Powiślu stożkowata barania czapka. Na południu i wschodzie Warmia przylega do Mazur. Na tym terenie Mazurzy występowali zazwyczaj w długich z tyłu fałdowanych granatowych sukmanach. W miarę posuwania się na południe zaczyna prze­ ważać ciemnobrązowa sukmana i krótkie spencerki z r ę k a w a m i , te ostatnie są noszone na Kurpiach. Na Mazurach obok skórzni, t j . długich butów, noszone są chodaki. Latem u Mazurów przeważa ubiór parciany. Kobiecy strój mazurski różni się od warmińskiego odmiennym krojem czepków, częściowo zapasek i rozwiązaniem kolorystycznym tkanin. Strój warmiński jest bogatszy od mazurskiego, bogata Warmianka nakłada na siebie po kilka s p ó d n i c . Czepki mazur­ skie wykonane z czarnego aksamitu wiązane są pod szyją na tasiemkę. Wśród tkanin przeważają obok mieniących się, prążkowe i kraciaste. Strój kobiecy Mazurek jest obcisły i przylega ściśle do ciała. Dziewczęta niekiedy nakrywają głowy chustami wią­ zanymi z przodu. Fartuszki w stroju mazurskim mają częstsze zastosowanie i stanowią dopełnienie stroju, gdy tymczasem Warmianki zakładają fartuszki jedynie do ubioru roboczego i do pracy w domu. Na północnym wschodzie Warmia graniczy z Bareja i Natangią, to jest z dzisiejszymi powiatami: górowskim, bartoszyckim i kętrzyńskim, (zaliczanymi przez geografów do War­ mii,) do których przenikają pewne w p ł y w y kultury litewskiej. To wzajemne oddziaływanie nie pozostało bez wpływów na formowanie się stroju ludowego. Osiemnastowieczny ludowy strój litewski ogromnie zróżnicowany, barwny i efektowny, w X X w. na skutek przenikania wpływów idąeych z zachodu i z miast przyjmuje elementy dawniej nieznane. Tak np. w stroju żeńskim na Litwie w X I X w. pojawiają się staniki i spódnice, niezna­ ne jeszcze w X V I I I w. W kobiecym stroju litewskim X V I I I i X I X w. dominującą rolę 8 9 6 �grała długa koszula z białego lnianego płótna, z długimi rękawami, mocno marszczona pod szyją, bogato haftowana na rękawach, przyramkach, pod szyją i na piersiach w bar­ wne kwiaty i paseczki koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego. Zamożne L i t w i n k i nakładały po kilka takich koszul, podobnie jak Warmianki po kilka spódnic czy halek. Stanik nałożony na koszulę, głęboko wydekoltowany, przytrzymany ramiączkami nie zasła­ niał haftu. Barwne spódnice zazwyczaj utrzymane były w kolorze ognistoczerwonym, nie­ bieskim i żółtym. Na wierzch spódnicy nakładano wąski, haftowany lub drukowany fartu­ szek lniany, zakończony frędzlami. Zimą L i t w i n k i idąc np. do kościoła nakładały na wierzch koszuli obcisły kaftanik z wyłożonym kołnierzem, zapiętym na haftki lub błyszczące guziki. Głowę przyozdabiały wieńcem z kwiatów lub nakrywały czapką obwiniętą kolorowymi haftowanymi chustami. Często drugą chustę przerzucały na plecy i ramiona; sposobów zresztą wiązania chust u Litwinek było dużo i w każdej prawie wsi wiązano je inaczej. Na nogach noszą sznurowane trzewiki, a niegdyś zwyczajem szlacheckim nosiły czerwone buty. Znacznie mniej od warmińskiego stroju męskiego różni się litewski ubiór mężczyzn. W stroju męskim wyróżnia się sukmana, latem sięgająca kolan, zimą dłuższa, która podo­ bnie jak na Warmii jest niebieska, brązowa lub szara, jednakże różni się ona od warmińskiej krojem. Sukmana litewska jest jednorzędowa, zapięta z przodu na trzy guziki i przewiązana w połowie szerokim rzemiennym pasem, zakończonym błyszczącą metalową klamrą. Spodnie były dwojakiego rodzaju, długie, obcisłe, sięgające do stóp, lub krótkie poniżej kolan. W tym drugim wypadku nogi owijano lnianymi zawijaczami lub nakładano na nie weł­ niane pończochy. Chłop litewski chodził długo w łapciach z lipowego łyka, a buty nosili tylko zamożni. Na głowie L i t w i n nosił futrzaną czapkę zwaną magierką. Krótkie spodnie, na Warmii używane były tylko sporadycznie, np. w stroju proszka to jest drużby wesel­ nego . Wskazują one na pewną analogię do stroju litewskiego, mogły też być przyjęte ze stroju miejskiego. 10 Tradycyjny warmiński strój ludowy wykazuje elementy wspólne dla regionów północ­ nych. Wszędzie, zarówno u Kaszubów, jak i na Ziemi Malborskiej, Powiślu, Mazurach, Kurpiach, najważniejszym elementem stroju męskiego jest granatowa, niebie­ ska lub brązowa s u k m a n a . Na Powi­ ślu przeważa granatowa, na Warmii niebieska, a na Mazurach i Kurpiach brązowa. Sukmany różnią się jedynie krojem i wiązaniem pasa. Istnieją rów­ nież analogie w nazewnictwie, takie wy­ razy jak: skórznie, buksy, kitel, kaftanki, klompy, korki, stryfle itp. używane są na oznaczenie tych samych części odzie­ ży, na całym północnym obszarze. Na strój ziem północnych Polski w X I X w. oddziaływały silnie wpływy strojów za­ chodnich, przyczyniły się one m. in. do zaniku dawnego ludowego stroju war­ mińskiego. Na tle ludowych strojów sąsiednich grup etnicznych strój warmiński jest niejako pomostem między zachodem a wschodem, między strojem kaszub­ skim a litewskim. Ryc. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, nr inw. 713E i 714E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 7 �Rozdział OBECNY STAN UBIORU I LUDOWEGO NA WARMII Strój ludowy na Warmii znajduje się w stadium kompletnego zaniku; badania nad nim trzeba było zacieśnić do kilkudziesięciu wiosek powiatu olsztyńskiego, lidzbar­ skiego, biskupieckiego i sąsiadujących z n i m i powiatów mazurskich: mrągowskiego, szczycieńskiego, ostródzkiego, zasiedlonych przez ludność autochtoniczną, która tam prze­ trwała mimo wielowiekowej niewoli. Jeszcze dziś można spotkać stare kobiety przechowujące w skrzyniach części dawnego stroju; nie noszą ich często, aby nie narazić się na uszczy­ pliwe uwagi ze strony młodej generacji, nie mającej zrozumienia dla tradycyjnego ubioru ludowego. Babcie owe niechętnie wyzbywają się tych części stroju, pragną bowiem być w nich pochowane. Sporo informacji o stroju ludowym wnoszą wiejscy krawcy, którym ludność zlecała różnego rodzaju przeróbki starej odzieży. Obecnie strój warmiński został zrekonstruowany; szyją go przeważnie spółdzielnie krawieckie. Uświetnia on uro­ czystości państwowe, kościelne i imprezy o charakterze kulturalnym (ryc. 3 i 4). Funkcja s p o ł e c z n a s t r o j u . Do roku 1945, to jest do czasu przyłączenia Warmii do Polski, strój warmiński już nie przetrwał. W okresie międzywojennym poja­ wiał się jeszcze w zespołach artystycznych zrzeszonych w Związku Polaków w Niemczech i uświetniał różnego rodzaju lokalne zjazdy ludności polskiej, zamieszkującej Prusy Wscho­ dnie. W 1929 r. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, warmińskie czepki przesłane przez Związek Polaków w Niemczech wzbudziły ogromny zachwyt. Strój ten do pewnego stopnia określał nie tylko odrębność regionalną, ale i narodową ludu warmińskiego, stąd też osoby występujące w nim w ostatnich latach przed 1939 r. były ostro szykanowane przez władze niemieckie. Zanikł on szybciej na terenach północ­ nej Warmii, gdzie procent ludności polskiego pochodzenia był znikomy i skąd prawie cala ludność po 1945 r, wywędrowała. 11 W Polsce Ludowej warmiński ubiór stał się strojem reprezentacyjnym. Przy rekonstru­ kcji tego stroju nastąpiło pewne pomieszanie elementów stroju warmińskiego z elemen­ tami stroju mazurskiego. Tak zrekonstruowany strój określany bywa jako strój warmińsko - mazurski. Pierwsi odtwórcy tego ubioru ludowego nie zawsze mieli na­ leżyte rozeznanie i z braku odpowiedniego przygotowania fachowego korzystali z infor­ macji przygodnych informatorów, których wiarogodncść nie zawsze potwierdzała się Cele praktyczne zmuszały odtwórców do znalezienia szybkiego rozwiązania. Pierwsze próbne rekonstrukcje wzbudziły sprzeciw fachowców, nie mniej sprawa rekonstrukcji war­ mińskiego stroju ludowego ruszyła z miejsca. Pierwsze próby w t y m zakresie podjęło w 1946 r. Towarzystwo Teatrów i Muzyki Ludowej istniejące wówczas przy Kuratorium Okręgu Szkolnego w Olsztynie. Odtworzone niezupełnie wiernie kostiumy były wypożyczane licznym zespołom teatralnym dla uświetnienia imprez, obchodów i uroczystości. Po rozwią­ zaniu tego Towarzystwa strój ten włączono do rekwizytorni Wojewódzkiego Domu Kultury, gdzie do dziś przetrwał. Z kolei inicjatywę zrekonstruowania stroju ludowego, Warmii i Ma­ zur przejął Wojewódzki Zarząd Ligi Kobiet w związku z wystawieniem przez zespoły amatorskie pow. mrągowskiego widowiska Karola M a ł ł k a „Wesele mazurskie". Zespół m r ą gowski występujący w tym nowozrekonstruowanym stroju warmińsko-mazurskim odniósł szereg sukcesów. Dalszych prób rekonstrukcji stroju podjął się Wojewódzki Zarząd Spół­ dzielni „Samopomoc Chłopska" i CPLiA. Obie te instytucje mogą poszczycić się pewnymi osiągnięciami, jednak i ten zrekonstruowany przez nich strój budził zastrzeżenia etnografów. Błędem np. było użycie do wyrobu tkanin zastępczego surowca, raził też brak zróżnico­ wania kolorystycznego, stworzono pewnego rodzaju mundury ludowe wprowadzając pasia­ ste spodnie z materiału używanego do halek w stroju kobiecym. Wydział Kultury PWRN odpowiedzialny za całokształt życia kulturalnego w województwie zlecił wreszcie 8 �Plansza I STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mai. J. Karolak �opracowanie strojów regionalnych działaczce terenowej mającej sporo doświadczenia, pani Teodorze M o d z e l e w s k i e j . Sprawa należytej rekonstrukcji stroju ruszyła wtedy z martwego punktu. Wykonane przez Modzelewską lalki w stroju ludowym wystawione w Muzeum Mazurskim w Olsztynie na wystawie Dziesięciolecia Sztuki Ludowej Warmii i Mazur w 1955 r. zdobyły uznanie (ryc. 2 — 4). Opracowany przez Modzelewską strój dla Zespołu Pieśni i Tańca Warmii i Mazur był bardziej zbliżony do dawnych ubiorów warmińskich. 12 Zrekonstruowany przez Modzelewską strój warmińsko - mazurski jest eksponowany na manekinach i lalkach w Dziale Etnograficznym Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, (ryc. 1 — 12). W tymże Muzeum znajduje się również bogaty zbiór czepków warmińskich i sporo autentycznych części stroju (ryc. 32—35, 37, 39, 44 itp ). Poza województwem olsztyń­ skim części stroju warmińskiego znajdują się i w innych muzeach, np. w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i Krakowie, w Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie i innych. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik tradycyjnego stroju ludowego wpłynęło szereg przyczyn występujących również na innych obszarach, są to przede wszystkim ogromne przemiany ekonomiczno — społeczne, zwłaszcza te, które zaistniały na wsi w drugiej połowie X I X w. Ogromny rozwój przemysłu w Niemczech Zachodnich przyczynił się do stale wzrastającej emigracji ludności z Prus Wschodnich do ośrodków przemysłowych. Rozrost dróg komunikacyjnych ułatwił ludności wiejskiej kontakty z miastem; nastąpiła intensyfikacja rolnictwa, zwłaszcza po przeprowadzeniu separacji gruntów i przejściu z uprawy trójpolowej na płodozmianową; chłop bogaci się, a wieś upodabnia się coraz bardziej do miasta. We wsiach mnożą się wiejskie ośrodki przemysłowe, powstają tartaki, młyny wodne, wiatraki parowe, mleczarnie, cegielnie. Coraz więcej rzemieślników osiedla się na wsi. Rosnąca produkcja przemysłowa tkanin wypiera pracochłonne samodziałowe tkaniny, tkane dawniej na wiejskich warsztatach ręcznych. Służba wojskowa, wzrost proletariatu wiejskiego, wyręczanie się pracownikami sezonowymi w majątkach i gospo­ darstwach rolnych, w szczególności na północnej Warmii, przyczyniały się walnie do coraz szybszego upowszechniania stroju miej­ skiego a tym samym przyczyniały się do zaniku tradycyjnego ubioru ludowego. Przemiany i tempo życia nowoczesnego robią swoje; na początku X X w. dawny warmiński strój ludowy był już tylko strojem zabytkowym. Nad zanikiem l u ­ dowego stroju ubolewają różni badacze kultury ludowej i to zarówno polscy jak i niemieccy. Czepki haftowane złotem, z którego posiadania Warmianka była dumna, wędrują do zbiorów muzealnych lub zostają rozdarowane przez kobiety na kościelne ornaty (ryc. 49—51). Samodzia­ łowe staniki, spódnice, halki odkładane do skrzyń przenosi się na strych, gdzie na skutek działań wojennych i przesie­ dlenia ludności, które miały miejsce po 1945 r. uległy zniszczeniu. Trudna i mo­ zolna była droga współczesnych badaczy Ryc. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekon­ strukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 572E i 573E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. 9 �Ryc. 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z ..Elbinger Wiesenbuch", 1421. kultury ludowej na terenie Warmii i Mazur, jednakże nie ustawali oni w pracy nad komple­ towaniem zbiorów i i m to zawdzięczać trzeba, że strój warmiński jest zrekonstruowany i repre­ zentuje godnie k u l t u r ę ludową tego regionu. Sporadycznie jeszcze i dziś można znaleźć autentyczne resztki stroju, zwłaszcza kobiecego u starych kobiet miejscowego pochodzenia. Obec­ nie ludność miejscowa i napływowa kupuje ubiory pochodzenia fabrycznego, lub szyje nową odzież podług mody miejskiej. Zniknęły stare narzędzia, a krosna ręczne, które niegdyś spoty­ kało się w każdej prawie warmińskiej izbie chłopskiej; dziś jako zbędny sprzęt leżą na strychu. Na ich zupełną likwidację wpłynęły głó­ wnie powojenne trudności w otrzymywaniu suro­ wca, w szczególności zaś importowanej bawełny. Odrodzenie stroju warmińskie­ g o . Zrekonstruowany pod w p ł y w e m czynni­ ków oficjalnych, t j . Ministerstwa Kultury i Sztuki, Wydziału Kultury PWRN w O l ­ sztynie i spółdzielni CPLiA strój warmińsko-mazurski przyjmuje się obecnie w zespołach artystycznych, domach kultury i świetlicach jako strój reprezentujący województwo olsztyńskie, nazywane dawniej Warmią i Mazurami. I choć obecny strój niezupełnie wiernie odpowiada przekazom historycznym, (m. inn. jakość materiałów wykonanych z surowców zastępczych, małe zróżnicowanie kolorystyczne, co szczególnie uderza w stroju męskim,) to jednak wiele trudności zostało pokonanych. Odżył stary region i lud, który w dziedzinie twórczości wykazał swój własny samoistny dorobek kulturalny. Rozdział ZARYS II HISTORYCZNY UBIORU Jednym z najstarszych dokumentów, dającym pewne wyobrażenie o ubiorze średnio­ wiecznego chłopa w b. Prusiech Wschodnich, jest rzeźba z X I V w. na głowicy filara w zamku krzyżackim w Radzyniu, przedsta­ wiająca walkę chłopów z krzyżakami Chłop pruski odziany jest w lnianą koszulę sięga­ jącą połowy ud, podwiązaną w pasie i w spo­ dnie o długich nogawicach. Znacznie dokładniej został zilustrowany strój chłopski na kolorowych rysunkach inicjałów umieszczonych w dokumencie elblą­ skim z 1421 r., dotyczącym stanu prawnego łąk podmiejskich miasta Elbląga . Jeden z inicjałów przedstawia chłopa koszącego tra­ wę, inny — chłopa wraz z żoną układających siano w stóg (ryc. 5, 6). Chłop odziany jest czerwoną kapotę z długimi rękawami, w 13 14 Ryc. 6. Chłop spod Elbląga. Repr. inicjału z „Elbingtr Wiesenbuch", 1421. 10 �białe obcisłe parciane spodnie i czarne trzewiki. Głowa okryta słomianym kapeluszem 0 szerokiej podwiniętej kani. Kobieta ubrana jest w ciemną suknię z długimi rękawami, gęsto marszczoną pod szyją. Włosy niewiasty opadające na szyję przewiązanesąwstążeczką. Ubiór wojaka pruskiego ilustruje rycina z 1584 r. umieszczona w jednej z książek znanego historyka Prus, C. H e n n e n b e r g e r a . (ryc. 7 ) Wojak — chłop odziany jest w koszulę z wyłożonym kołnierzem, parciane spodnie i kapotę sięgającą nieco wyżej kolan, w pasie ściągniętą rzemieniem. Głowę ma nakrytą czapką, założoną na zewnątrz podbiciem futrzanym i rozciętą z przodu. Nogi okrywają łapcie z łyka lipowego, obwiązane do wysokości łydek sznurem, Ten rodzaj obuwia przetrwał prawie do X X w. u Kurpiów 1 Mazurów i potocznie określany bywa jako chodaki. W jednym z dzieł M a 1 e t i u s a zilustrowany jest ubiór pruskiego kapłana składającego bogom ofiarę. Ubiór ten żywo przypomina chłopską sukmanę z uwidocznionymi szwami, sięgającą nieco niżej kolan i przewiązaną w pasie rzemieniem. Długie włosy opadające na kark okala wieniec z kwiatów lub liści. Jak wyglądał strój ludowy na początku X V I I w . ilustrują ryciny Beringa zawarte w książce Fr. W a l t e r a wydanej w 1613 r . W scenie przedstawiającej pranie bielizny występują obok mieszczek ich służące, pochodzące zapewne z ludu, a odziane w obszer­ nie fałdowane spódnice sięgające do kostek, obcisłe staniki zapięte wysoko pod szyją na guziki. Spod stanika widoczna jest koszula z wyłożonym kołnierzem i długie rękawy podwinięte na czas prania. Na spódnice nałożony jest wąski długi fartuszek prze­ wiązany w pasie. W „Kronice Pruskiej" pochodzącej z 1626 r . na rysunku przedstawiającym scenę egzekucji występuje kobieta odziana w stanik, długą sięgającą stóp spó­ dnicę zakończoną u dołu trzema falbanami. Na spodnifi' cę nałożony jest wąski fartuszek. Inna rycina tej kroniki przedstawia kobietę w koszuli, z wyłożoną pod szyją krezą, w sznurowanym staniku; stroje te łudząco przypominają strój ludowy Warmianek z ubiegłego stulecia. Ryciny ariańskiego emigranta, architekta i kar­ tografa Józefa N a r o ń s k i e g o zmarłego w Szczyt­ nie, zawarte w jego rękopiśmiennej mapie z 1666 r. ilustrują strój pary z Prus (ryc. 9—10). Interesujący jest t u strój kobiety, przypuszczalnie mężatki która odziana jest w kabat z wykładanym kołnierzem, dłu­ gimi rękawami częściowo podwiniętymi i w długą szeroką spódnicę. Na głowie ma czepek. Chłop występuje w długiej, lekko wciętej w pasie kami­ zelce, zapiętej z przodu na guziki, jest w krótkich spodniach podwiązanych pod kolanami wstążeczką na kokardkę, w koszuli z długimi bufiastymi rękawami,~w pończochach i trzewikach. Na głowie ma stożkowaty kapelusz z olbrzymim płaskim rondem. Ubiór ten powstał pod wpływem naśladownictwa mody miejskiej; nie wykluczone, że może to być ubiór chłopów *ze wschodniej części Prus, to jest z obszaru litewskiego, gdzie chłopi nosili krótkie spodnie. Ubiór chłopskiej pary narzeczonych, po­ chodzącej ze wschodniej części b. Prus przedstawia 15 16 1 7 1 8 19 jedna z rycin znajdujących się w książce historyka Krzysztof a H a r t k n o c h a, wydanej w 1684 r . 2 0 . jaka pruskiego z 1584 roku według Hennenbergera. R y c 7 - u b i o r wo n �(ryc. 8). Ubiór taki był noszony przez chłopów jeszcze w połowie X V I I w. Narze­ czony, syn chłopski posiada ubiór podobny do ubioru wojaka pruskiego z książki Hennenbergera. Strój narzeczonej składa się z koszuli z długimi rękawami, marszczonej pod szyją, ze stanika spiętego w pasie, z długiej spódnicy i nałożonego z przodu fartuszka. Nogi obu postaci okryte są łapciami z lipowego łyka, obwiązane sznurami do wysokości łydek. Wianki kwiatów znajdujące się na głowach obu postaci pozwalają wnioskować, że jest to ich ubiór we­ selny. Podobny do opisanego stroju jest ubiór innej pary chłopskiej zilu­ strowany w książce tego samego au­ tora; chłop zamiast czapki ma kapelusz z szeroką kanią, a kobieta ma włosy przewiązane chustą (ryc. 11). Na formowanie się stroju ludowego niezawodny wpływ wywierać musiały ustawy o ubiorach, wydane w X V I I i X V I I I wieku przez d w o r y (ryc, 53). Celem tych ustaw było ograniczenie importu sukna zagranicznego, przyczy­ niającego się do obniżenia dochodów z rodzimej produkcji, z drugiej stro­ ny — celem ich było utrzymanie różnic stanowych między poszczególnymi war­ stwami społecznymi. W większości usta­ wy powyższe dotyczyły warstw szla­ checkich i mieszczańskich, jednak nie Ryc. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym brak w nich uwag odnoszących się Z polowy XVII wieku. Repr. z pracy: Ch. Hartknocha również do ubioru chłopstwa. Wśród Lipsk, 1684. wolnych chłopów, osiedlonych na pra­ 21 wie chełmińskim, uprzywilejowani byli sołtysi i ich żony, którym zezwalano na noszenie srebrnych pasów, guzików i zapinek. Na­ tomiast chłopstwu zabrania się noszenia ubiorów z jedwabi i przyozdabiania ich jedwab­ nymi wstążkami. Nie stosującym się do powyższych zarządzeń groziły kary pieniężne a nawet więzienie, a donosiciele za swą czynność zostawali wynagradzani. Ustawy o ubio­ rach wydane przez dwór książęcy, a później przez króla pruskiego w X V I I i X V I I I w. dotyczą jedynie tzw. Prus Książęcych i swoim zasięgiem nie obejmują Warmii. Biskupi warmińscy na swym terytorium traktowali znacznie pobłażliwiej te sprawy, to też w sprawie ubioru na Warmii została wydana tylko jedna ustawa przez biskupa Grabow­ skiego w 1766 r., gdy w tym samym czasie w Prusach Książęcych wydano aż sześć . Kobiece czepki warmińskie haftowano głównie srebrnymi i złotymi nićmi (ustawą zabronionymi w Prusach Książęcych). Ubiór ten staje się jednym z głównie wyróżniających się ele­ mentów kobiecego stroju ludowego Warmii. Szkoda, że w dotychczasowych badaniach nie zdołano ustalić dokładnego miejsca powstania haftu warmińskiego, przypuszcza się tylko, że haft ten wprowadziły żeńskie klasztory, zwłaszcza klasztor sióstr św. Katarzyny, których konwenty były gęsto rozsiane po miasteczkach Warmii. Haftowaniem zajmowały się przeważnie siostry zakonne, a wzory haftu zwłaszcza złotego, przypominają łudząco wzory występujące w haftach kościelnych na ornatach i antepediach (ryc. 57). Kupno czepka było poważnym wydatkiem, kosztował on w połowie ubiegłego wieku około 50 marek , co w owych czasach stanowiło poważną sumę na którą mogły pozwolić sobie tylko bogate chłopki. 22 23 Pierwsze 12 wzmianki o stroju ludowym Prus Wschodnich zawarte są w Historii �24 Gospodarczej B o c k a , wydanej w 1782 r. , której opis powtarza J. G. K r i i n i t z w swej encyklopedii, wydanej w 1787 r. . Oba te opisy dotyczą głównie grupy litewskiej, a nie dotyczą stoju warmińskiego, jako stroju oddzielnego. Opisy te jednak są cennymi informacjami i pozwalają dziś na przeprowadzenie porównania stroju warmińskiego z litewskim. Obszerniejsze i bardziej szczegółowe są wzmianki o stroju warmińskim zawarte w opi­ sach podróży historyków, badaczy kultury ludowej X I X i X X w. i to zarówno u polskich jak i niemieckich autorów, opisy te jednak nie dają wyczerpującego obrazu, a relacje poszczególnych autorów są często z sobą sprzeczne. Dokładniejsze i bardziej wyczerpu­ jące są w nich opisy stroju kobiecego, bardzo zaś ogólnikowe — stroju męskiego. Jednak wszyscy autorzy zgodnie oświadczają, iż głównym elementem ubioru męskiego na Warmii jest n i e b i e s k a , g r a n a t o w a lub b r ą z o w a czy też s z a r a s u k m a n a , przewią­ zana w pasie krajką. Sporo materiału dowodowego o ubiorach chłopskich dostarczają listy gończe z połowy X I X w., ogłaszane w urzędowym organie lokalnym w Kętrzynie. Niektóre z tych listów dotyczą zbiegłych więźniów pochodzących z pobliskich wsi powiatu biskupieckiego. Przy rysopisie zbiegłych wyszczególniony jest ich ubiór, a także podane są opisy posiadanych części ubiorów. Z informacji tych wynika, że chłopi chodzili w sukmanach z niebieskiego, granatowego lub szarego sukna, zapinanych na metalowe lub rogowe guziki. Sukmany lniane występowały rzadko. Z innych części stroju męskiego wymienione są marynarki, kamizelki i spodnie. Przeważają marynarki sukienne (nie brak i parcianych) koloru nie­ bieskiego lub granatowego z żółtymi metalowymi guzikami. Sporadycznie występują czer­ wone, a nawet pasiaste marynarki. Kamizelki z wyłożonymi na zewnątrz klapami są w kolorze niebieskim, ciemnoczer­ wonym, granatowym, a niekiedy czarnym i zielonym Przeważają białe lub niebieskie spodnie par­ ciane, granatowe, niebieskie, czarne sukienne, a z rzadka pasiaste czerwonobrązowe z białymi pasami. Spodnie wpuszczane były w długie skórzane buty. Jedni chodzili w klumpach, tj. w obuwiu z drew­ nianymi podeszwami, inni w bu­ tach. Głowy okrywano sukienną czapką bez daszka w ciemnym ko­ lorze, zimą wyłożoną baranim ko­ żuszkiem. Koszule były lniane, a kalesonów prawie nie noszono i w.jednym tylko Wypadku są wy­ mienione. Szyję obwiązywano lnia­ nym lub bawełnianym szalem ko­ loru białego, niebieskiego, czerwo­ nego, niekiedy w niebieską kratę. Listy w większości dotyczą męż­ czyzn, tylko jedna wzmianka mówi, iż kobieta z pow. biskupieckiego odziana była w ciemną spódnicę, niebieską halkę, w czerwonobialy J5 26 27 kraciasty fartuch i szarą w czer­ wone paseczki chustkę. Na nogach miała czerwone pończochy i długie R y c . . 9 biecy z Prus z poł. x v i i w. wg. E. Weise, Elbląg 1935. U b i o r ko 13 �sznurowane trzewiki. Najczęstszym przedmiotem kradzieży były jedwabne, wełniane lub bawełniane chusty i czepki tkane złotem. Z opisów autorów polskich jak i niemieckich wynika, że ludowy strój na Warmii b y ł w powszechnym użyciu w latach 1820— 1870, a istotną częścią tego ubioru kobiecego był czepek zwany t w a r d ą mycką. Strój z tego okresu jest właśnie przedmiotem niniej­ szej monografii. Szybki rozmój uprzemysłowienia b. Prus Wschodnich i postępujący rozwój kapitalizmu przyczyniają się do zaniku tradycyjnego stroju ludowego. Wpływy idące z miast prze­ nikają na wieś i niwelują dawny ubiór chłopski, który w tradycji ustnej przetrwał jedynie wśród starszej generacji miejscowego pochodzenia. Rok 1945 przyniósł z sobą napływ żywiołu polskiego na wyzwolone ziemie Warmii i Mazur; spowodowało to pojawienie się w pierwszym okresie barwnych strojów ludo­ wych niemal z całej Polski. Jednakże ogromne przemieszczanie się ludności, która w prawie każdej gromadzie wiejskiej składa sie z przybyszów z k i l k u województw sprawiło, że żadna grupa nie odgrywa roli kierowniczej i nie jest zdolna narzucić osiedlu swej trady­ cyjnej kultury. W t y m stanie rzeczy za reprezentacyjny strój ludowy uchodzi zrekon­ struowany strój w a r m i ń s k o - m a z u r s k i , który z czasem może zostanie całkowicie przyjęty przez nowoosiedloną ludność. Rozdział I I I ZASIĘG BADANEGO UBIORU « Wytyczenie granicy zasięgu dawnego stroju warmińskiego jest dosyć trudne, gdyż badaniami należałoby objąć cały obszar historycznej Warmii. Tymczasem trzeba było ograniczyć się do niewielkiej ilości wsi w południowej Warmii i do sąsiadujących z nią powiatów mazurskich, w których mieszka jeszcze trochę ludności autochtonicznej, ona jedynie mogła udzielić informacji o daw­ nym stroju ludowym. (Mapa). Materiały dotyczące stroju zawarte w publikacjach niemieckich jak i polskich nie są wyczerpujące, lecz fragmentaryczne, a niekiedy nawet są nieścisłe, uzupełnione jednak współczesnymi badaniami tereno­ wymi pozwalają na odtworzenie dawnego stroju ludowego. Najcenniejsze są one w odniesieniu do stroju męskiego, z którego niewiele autentycznych części zachowało się do naszych czasów. 28 Ryc. 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 14 Materiały zebrane w badaniach tereno­ wych pochodzą z powiatu olsztyńskiego, z południowej części powiatu biskupieckie­ go i lidzbarskiego, oraz z części powiatów : mrągowskiego, szczycieńskiego i ostródzkiego, a także z obszarów przyległych do Warmii i z miejscowości zamieszkałych przez ludność miejscowego pochodzenia, mówiącą językiem polskim. Na południowowschodniej granicy Warmii kończy się zasięg twardej mycki — golonka, chara­ kterystycznego dla warmińskiego stroju �kobiecego. Zanika też w stroju przewaga koloru czerwonego. Kolor ten u w a ż a n y za kolor katolicki był częstym w ubiorze na Warmii, gdzie wyznanie katolickie posiadało przewagę. Objęta badaniami południowa część Warmii, w porównaniu z środkową i północną jej częścią, była zasiedlona głównie przez drobnych rolników. Gleba na wymienionym terenie jest stosunkowo uboga, niekiedy nawet piaszczysta. T u właśnie w czasie nasilenia akcji germanizacyjnej b y l i wypierani chłopi, stawiający opór władzy pruskiej. Włączenie Warmii pod zabór niemiecki niezawodnie przyczyniło się do częściowego zatarcia dawnych różnic regionalnych między Warmią a Mazurami i to zarówno w osiedlach miejskich jak i wiej­ skich. Na dawne obszary zasiedlone przez ludność polską napływali koloniści niemieccy, urzędnicy wnoszący nowe zwyczaje narzucane miejscowej ludności. Ludność autochto­ niczna polskiego pochodzenia przeciwstawiała się germanizacji; rozgorzała więc walka o język i szkołę polską. Strój ludowy ludności warmińskiej, podkreślający odrębność etniczną, a do pewnego stopnia i narodową wypierany został przez wyroby fabryczne tańsze a napływające z Niemiec Zachodnich. Ręczne warsztaty tkackie znajdujące się dawniej w każdej prawie izbie chłopskiej nie w y t r z y m a ł y konkurencji z produkcją fabryczną, to też wędrują coraz częściej na strych, jako pozostałość po przodkach. War­ miński strój ludowy już pod koniec X I X w. prawie nie istniał. Włączenie Warmii w obręb granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w przyczynia się do ujednolicenia kultury polskiej na tym terenie. 1945 r. Ryc. 11. Chłopi z Prus w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 15 �Rozdział IV OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Odzież męska na Warmii była zróżnicowana. Zależnie od pory roku i stanu majątko­ wego chłopów, a także od okoliczności w jakich strój był noszony występują różne jego odmiany. Opisany w monografii tej ubiór pochodzi z I I połowy X I X wieku z 1850—1880 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Roboczy ubiór letni kawalerów składał się z białej lnianej koszuli, wpuszczonej w długie, sięgające kostek lniane spodnie zwane portkami lub buksami, noszonymi na rzemiennym pasie przytrzymanym spsoncką albo na szelkach. W dni chło­ dniejsze nakładano na koszulę czerwoną, m o d r ą lub b r u n a t n ą westę, niebieską lub gra­ natową m a r y n a r k ę zwaną jaką lub żakietem. Na nogach noszono długie buty zwane skórzniami lub klumpy albo korki. Głowę okrywano szarym filcowym lub słomkowym kapeluszem z płaskim denkiem. Obecnie nigdzie nie spotyka się już ubioru ludowego; młodzież ubiera się po miejsku, tj. w sportowe koszule różnego koloru, długie sukienne lub drelichowe spodnie, w mary­ narki, bluzy lub dresy., czapki sportowe i berety, trzewiki lub buty, czasem tylko w pracy przy domu nakładają drewniaki lub gumowe buty. W dni upalne młodzież wiejska nosi koszule sportowe z podwiniętymi rękawami, spodenki i sandały; wszystkie te części ubio­ r u męskiego są obecnie pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni chłopów żonatych w zasadzie nie różnił się od odzieży kawaler­ skiej. Starsi chłopi do pracy w polu wkładali kluńkrowe koszule z gorszego gatunku przędzy lnianej, spodnie i kamizelę zwaną westą. W dni chłodne na kamizelkę nakładali waniki z parchinu lub z gorszego sukna w ciemnych kolorach głównie szarym, granato­ w y m lub w prążki. Prowiant do pracy w polu zabierali w kobiałki t j . torby plecio­ ne z łyka lipowego zwane liszkami; idąc do pracy w las kładli narzędzia i żywność do skórzanej torby przewieszonej przez ramię (ryc. 25). Dawny ubiór kawalerów i chłopów żonatych szyto z tkaniny samodziałowej „sobie tkanej". Obecnie nie spotyka się już na wsi ubioru z tkanin samodziałowych. Materiały lniane zastąpiono bawełnianymi lub bawełniano-lnianymi pochodzenia fabrycznego. Dzisiej­ szy ubiór mężczyzn na wsi nie różni się krojem od miejskich ubrań pochodzenia fabrycznego. 29 U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Ubiór zimowy zarówno kawalerów jak i żonatych składał się z lnianej koszuli, podwłóczek, t j . kalesonów z flaneli, czarnego półkoszulka, bluzy — westki, jaki, parchinowego wanika, burki lub s z a r e j s u k m a n y , spodni z flanelowego sukna wpuszczonych w juchtowe skórznie. Nogi okrywano wełnia­ nymi pończochami z samodziałowej wełny, domowej roboty a do pracy przy domu na­ kładano kloce, t j . drewniaki lub klumpy - buty na drewnianych spodach. Na ręce nakła­ dano w czasie mrozów rękawiczki z jednym palcem „sobie dziane" na spsickach, t j . drutach . Szyję obwiązywano wełnianym lub bawełnianym szalem. Na głowę nakładano baranią lub krymerkową czapkę. Niektórzy starzy lepiej sytuowani gospodarze chodzili w futrzanych spodniach z baraniej s k ó r y . W powiecie olsztyńskim szarą sukmanę szytą z folowanej czarnobiałej wełny, zwano żupanem. 30 31 32 Obecnie mężczyźni ubierają się w sportowe, flanelowe lub trykotowe koszule, wełniany sweter, niekiedy jeszcze domowej roboty, lecz najczęściej pochodzenia fabrycznego, w ma­ rynarkę, burkę, długie spodnie i trzewiki lub spodnie wpuszczone w buty. Na drogę narzucają płaszcz z wełnianego materiału. Obok butów skórzanych noszą tańsze obuwie gumowe. Głowę okrywają sportową czapką, kapeluszem, skórzaną pilotką lub futrzaną czapką. Robotnicy rolni, leśni, budowlani, odziani są najczęściej w watówki, lub różnego rodzaju kombinezony i filcowe buty ze skórzanymi spodami. Młodzi zamiast czapek noszą obecnie berety, niektórzy czapki narciarskie, których boki w czasie mrozu można opuścić i zakryć uszy. Inni ochraniają uszy przed mrozem nausznikami nakładanymi pod czapkę lub kapelusz. 16 �S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny różnił się od stroju roboczepo tym, że był wykonany z lepszego materiału i bywał noszony tylko w święta lub uroczystości rodzinne. Ubiór ten gdy był podniszczony donaszano przy pracy w domu i polu. Charakterystycz­ na dla stroju świątecznego mężczyzn jest n i e b i e s k a , rzadziej granatowa lub brązowa Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja Fot. J. Gardzielewska 1959 s u k m a n a (Tabl. II). Męskie koszule świąteczne były białe, lniane z wyłożonym wąskim kołnierzykiem zapiętym z przodu na guzik lub barwny sznurek. Spodnie odświętne no­ szono na szelkach. Młodzież w stroju na codzień chodziła w drewniakach, w dni świą­ teczne nosiła trzewiki. Kawalerowie ubierali się zazwyczaj na święta w białe lniane koszule, w niebieską lub czerwoną k a m i z e l k ę z błyszczącymi metalowymi guzikami, w niebieską jakę z długi33 2 Strój Warmiński 17 �34 m i r ę k a w a m i , nie zapinaną lub zapinaną na jeden guzik, obszytą dużymi błyszczącymi guzikami. (Tabl. I). Latem nakładali białe lniane spodnie parciane; zimą niebieskie lub granatowe sukienne, rzadko pasiaste , zapinane z b o k u , wpuszczone w długie buty, w tzw. skórznie. Głowę nakrywali latem szarym lub brązowym cylindrem z płaskim dnem, a zimą — futrzaną czapką. Szyję obwiązywano jedwabną, kaszmirową chustą zwi­ niętą w wałek, zarzuconą pod kołnierz i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza koszuli wyrzucano na wierzch (Tabl. I ) . Kawalerowie i żonaci ubierali się podobnie z tą jedynie różnicą, iż nie każdy kawaler chodził w sukmanie, która stanowiła główną ozdobę ubioru męskiego. Świąteczna sukmana zwana na Warmii sukman wyko­ nana była z n i e b i e s k i e g o , rzadziej z granatowego i brązowego sukna, a na codzień z szarego sukna folowanego. Sukmana sięgała do połowy łydek i zapinana była z przodu na dwa rzędy rogowych guzików, z tyłu lekko wcięta z rozporkiem, przewiązana w połowie kolorowym pasem płóciennym tzw. krajką (Tabl. II). 35 36 3 7 38 Zimą mężczyźni obwiązywali szyję wełnianym szalem, najczęściej biało szarym z zielo­ nymi paseczkami. Szal ten okręcano dwukrotnie wokół szyi i oba jego końce z frędzlami rozkładano szeroko na piersi. Spod kołnierza sukmany wystawał brzeg zapiętej pod szyją jaki albo czarny pikowany półkoszulek zakrywający szyję i piersi. Półkoszulek nieraz był ozdobiony haftem wykonanym ściegiem płaskim, lub napisami ze złotych n i c i . W późniejszym okresie w latach 1910—1915 czarny półkoszulek na święta zostaje zastą­ piony białym z bindką, tj. muszką. Biały półkoszulek przyjął się. do czarnego odzienia przejętego z ubioru miejskiego. Zamożniejsi gospodarze zimą ubierali baranie kożuchy poszyte granatowym lub czarnym suknem. Mężczyźni zimą nakrywali głowę k o ł p a k i e m , tj. futrzaną czapką z czarnego lub siwego barana rozciętą z boku (ryc. 1 i 26). W podróż nakładali niekiedy długi płaszcz podróżny z peleryną albo szerokim kołnierzem, zwany zakrókiem. 39 40 Obecny ubiór kawalerów i mężczyzn żonatych nie różni się, szyty zaś jest według miejskiej mody. S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziecko nowonarodzone ubierano w krótką, sięgającą pasa flanelową koszulkę. Do chrztu ubierano dziecko w jacżkę i pieluszki. Na głowę nakła­ dano mu mycką, t j . czapeczkę. Na drogę do kościoła wkładano dziecko do poduszki, którą przynosiła chrzestna. Drogę do kościoła odbywano zazwyczaj pieszo; chrzestna „obodziała" swą wełnianą narzuconą na plecy chustą - poduszkę z dzieckiem, aby chronić je przed zimnem. Kumowie do chrztu ubierali się odświętnie. Do szkoły chodzili chłopcy w parchinowej lub lnianej koszuli, wistku do którego przyszyte były spodnie z klapą. Latem chodzili chłopcy zazwyczaj boso. Zimą nakładali na wistek jaką, a od 10 roku życia chodzili w długich samodziałowych spodniach, weł­ nianych pończochach i klocach, a zamożniejsi w trzewikach. Na głowie nosili czapki z daszkiem, futrzane czapki bez daszka, lub okrągłe z klapami z boku. S t r ó j m ł o d e g o . Brutkan czyli pan młody brał ślub w n i e b i e s k i e j dwurzędowej s u k m a n i e , wiązanej w pasie b a r w n ą krajką. Od około 1900—1910 r. pan młody wystę­ pował do ślubu w czarnym surducie wciętym z tyłu, w białej koszuli, półkoszulku i sto­ jącym kołnierzyku przewiązanym wstążeczką ślejwką, czarnych długich sukiennych spodniach opuszczonych na trzewiki. Z lewej strony surduta pan młody miał przypięty mały mirtowy wianuszek, przewiązany małą kisteczką. Poczynając mniej więcej od 1910 r. wszedł w modę czarny cylinder lub melonik. Strój drużby zwanego przydanem, placmistrzem lub proszkiem, gdyż w imieniu młodej pary zapraszał na wesele, był do końca X I X w. niezwykle barwny (ryc. 13). Na drużbę wybierano zazwyczaj kawalera, człowieka obrotnego, wygadanego i cieszącego się szacun­ kiem wśród mieszkańców wsi, a zwłaszcza wśród młodzieży. Drużbów było niekiedy dwóch i więcej, wtedy jeden zapraszał w imieniu pana młodego, a drugi w imieniu panny młodej. Proszek odziany był w ubiór świąteczny, przewiązany przez ramię i piersi na 41 18 �ukos kolorową wstęgą, z lewego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. Na głowie miał cylinder ozdobiony wokół ronda bukietem sztucznych kwiatów i koloro­ wych wstążek. W prawej ręce trzymał bat, którym mocno trzaskał jeżdżąc na pięknie przystrojonym koniu. Na koniu też niekiedy, gdy było to możliwe wjeżdżał do izby, aby wygłosić tu swą przeproszką, czyli orację zapraszającą domowników na wesele. W lewej ręce trzymał długą laskę, do której górnego końca przywiązane były sztuczne kwiaty, wstążki i chustki. Laska ta miała według miejscowych wierzeń moc magiczną; uderzał nią też proszek pannę młodą, aby odpędzić złe moce. Goście weselni zarówno kawalero­ wie jak i żonaci b y l i odziani odświętnie, a każdy kawaler obowiązany był darować swej towarzyszce przydance bukiecik; panna trzymająca w ręku taki bukiecik obowiązana była dotrzymać drużbie towarzystwa, odstępstwo bowiem od tego zwyczaju spotkałoby się z ogólną niechęcią U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Zmarłego ubierano w długą, sięgającą stóp białą koszulę i czarne trzewiki. Do ręki dawano mu różaniec, obrazek patrona, albo krzyżyk odpustowy z Gietrzwałdu lub św. Lipki. W niektórych wsiach począwszy od X X wieku ubierano zmarłego w dawny ubiór ślubny. Uczestnicy pogrzebu szli za trumną w sukmanach, obecnie w czarnym lub ciemnym ubiorze z czarną wstążką przewiązaną przez lewe ramię. Pewne cechy tradycyjnego ubioru przetrwały w ubiorze obrzędowym, np. w stroju g w i a z d o r a , zwanego sugą lub sługą* , pojawiającego się dorocznie w wieczór wigilijny Bożego Narodzenia. Sługa jeździł na białym koniu-szemlu przygotowanym już w Adwencie z przetaków okrytych płachtą, a odziany był w kożuch obrócony runem na zewnątrz, w pasie przewiązany sznurem, na głowie nosił czapkę baranią albo koronę papierową, twarz miał zakrytą maską. Chodził w dłu­ gich butach i białych rękawiczkach. W je­ dnej ręce trzymał k i j , a drugą przytrzymy­ wał wystający spod białej płachty ustrojony koński łeb i worek z podarkami. Pomoc­ nicy jego przebrani b y l i za parobków, niedźwiedzia, babę lub cygankę, pasterzy i kominiarza. Ten ostatni jest późniejszym dodatkiem, funkcja jego polegała na zaglą­ daniu do kominów i stwierdzeniu, czy mieszkańcy domostwa ukończyli pieczenie świątecznego ciasta. 2 W wieczór Sylwestrowy był zwyczaj chodzenia z k o z ą . Przebierała się zazwy­ czaj jedna osoba, której towarzyszyli naj­ częściej ubodzy chłopcy, chcący t y m sposo­ bem uzyskać pewną ilość świątecznego „ n o w e g o l a t a " , t j . obrzędowego ciasta. Koza odziana w białą płachtę spod której wystawał łeb ze szmat i drewniane widły trzymane w rękach, skakała po stołkach, karciła niegrzeczne dzieci, psociła a za te figle domownicy musieli się opłacić dara­ mi, głównie ciastem. W święto Trzech Króli panował na Warmii zwyczaj przebierania się za królów i chodzenia ze żłóbkiem i gwiazdą betlejemską. Chłopcy b y l i odziani i w białą koszulę wpuszczoną w długie, przytrzymane na szelkach spodnie, twarze 43 Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926 19 �malowali sadzą lub wywarem z cebuli; przyprawiali sobie brodę i wąsy. Na głowach mieli papierowe korony. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Mimo, iż warmiński strój ludowy w życiu codziennym zanikł stosunkowo dawno, to jednak niektóre jego części przechowywano i ubierano dla podkreślenia uroczystości. Występowano też w t y m stroju w czasie zabaw wiosennych i na dorocznych kiermaszach. W okresie międzywojennym ludność występo­ wała w stroju ludowym na dorocznych zjazdach dla podkreślenia swej przynależności narodowej. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Koszula Według informacji Pawła Lubomirskiego, krawca ze Stanislewa, w pow. biskupieckim, koszule były dwojakiego rodzaju, o kroju p r z y r a m k o w y m (ryc. 14) lub z karczkiem zwanym tu koszulą z talarem.** (Ryc. 16). Koszule szyto z białego samodziałowego płótna lnia­ nego. Od początku X X w. pojawiają się w ubiorze chłopskim zimą koszule parchinowe, szyte z flaneli i koszule trykotowe; te ostatnie są pochodzenia fabrycznego. Koszula męska typu p r z y r a m k o w e g o składała się z dwóch prostokątnych płatów (szer. 70 cm.), połączonych na ramionach przyramkami z prostokątnych rękawów, podpasza, kołnierzyka i mankietów (ryc. 16). Rękawy były gładkie, przyszyte na ramionach bez marszczenia. Dołem rękawy były lekko marszczone i zakończone wąskim paskiem w koszulach na codzień, a mankietem za­ piętym na guzik-przy świą­ tecznych. Dla lepszego umo­ żliwienia ruchów wszywa­ no pod pachy trójkątny k l i n zwany podpaszem. Przód koszuli był rozcięty 25 cm. Przyramki u szyi i na plecach lekko marsz- 1 d W EL Ryc. 14. Koszula męska przyramkowa: A-przód, B-tył, Cczęści kroju: d-przód, d'-tył, e'-e -przyramki, f-rękaw, gmankiet, i-podpasze, j-kołnierz. Podziałka 1 :30 2 czono. Kołnierz był wąski, wiązany pod brodą na tasiemkę lub zapinany na guzik. Guziki do koszuli były najczęściej wykonane z masy. Koszula z k a r c z k i e m różniła się od koszuli przyramkowej, krojem (ryc. 16). Koszula ta składała się z dwóch prostokątnych płatów, połączonych karczkiem z przodu i tyłu. Oba karczki b y ł y jednakowe, wszywano w nie lekko marszcząc oba płaty. Przedni płat był środkiem rozcięty (20 cm.). Kołnierz u koszuli z karczkiem był wykładany albo stojący, zapięty z przodu na guzik. Rękawy przy dłoni, paski, mankiety i podpasze były wykonane jak u koszul przyramkowych. Koszule odświętne różniły się od codziennych delikatniejszym płótnem; zamiast wąskich pasków miały przy rękawach mankiety nieraz ozdobione stebnowaniem i szersze kołnie­ rze wiązane kolorowym sznurkiem. 20 �Podkoszulek i jaczka Na koszule nakładano półkoszulek, wykonany z czarnego sukna podszytego białym lnianym płótnem, na zimę grubo watowanym i pikowanym (ryc. 15). Najstarsze półkoszulki miały krój p o n c h o z wycięciem na głowę, zakładane podobnie jak ornat na przód i tył, były z boku zawiązane na tasiemki. Z czasem półkoszulki przyjęły kształt wydłużonego prostokąta (dł. 40 cm.), założonego t y l ­ ko z przodu. Przy szyi pół­ koszulek był zakończony niską stójką zapiętą z tyłu na guzik, dołem w naro­ żnikach przymocowane ta­ siemki zawiązywano z tyłu na plecach. Półkoszulek bywał ozdobiony czarnym ozdobnym w kształt róż­ nych figur geometrycznych stebnowaniem, a niekiedy Ryc. 15. Podkoszulki: szkic orientacyjny, b-kołnierz, c-motywystebnówek. Podziałka 1:30 a, b-l:8, c-l:6 |— —i ^ 1 haftem płaskim o motywach z barwnych kwiatów lub napisami. Począwszy od X X w. zakładano do ślubu biały półkoszulek. Zimą i w dni chłodne na półkoszulek nakładano baranią lub frunelową westę zwaną laczka. Kolor jaczki był zazwyczaj szary lub siwy. Zamożniejsi zamiast jaczki nosili krótkie, sięgające niżej pasa baranie kożuszki. Spodnie Na Warmii, podobnie jak i w innych regionach Polski, mężczyźni nosili spodnie obcisłe. Były to zazwyczaj spodnie par­ ciane; takie też widzimy w ubio­ rze chłopa spod Elbląga, przed­ stawionego na inicjale w doku­ mencie z 1421 r. (ryc. 6), a tak że u wojaka pruskiego, na ryci­ nie w dziele historyka Prus, Hennenbergera (ryc. 7) i ilustracji H a r t k n o c h a przed­ stawiającej chłopską parę narze­ czonych z X V I I wieku (ryc. 8). Przez szereg stuleci spodnie stanowiły jedyną spodnią część Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem" odzieży. Szyto je dawniej z sa­ A-przód, B-tył, c-części kroju: d-przód, oV-tył, e-karczek, f-rękaw, g-h-mankiet, i-podpasze, j-k-kołnierz. Podziałka 1:30 modziałowej tkaniny o osnowie bawełnianej i wątku wełnianym. Od początku X X w. poczęto używać kalesonów zwanych podwłoczkami, szytych z żółtego lub białego parchinu zwanego potocznie również frunelą. Począwszy od pierwszej wojny światowej pojawiają się trykotowe kalesony importowane 21 �głównie ze Śląska. Krojem nie odbiegają one od kroju spodni, są tylko od tych ostatnich bardziej obcisłe. Zamożniejsi, zwłaszcza starzy mężczyźni nosili spodnie baranie zwrócone runem do ciała. Oprócz spodni długich mężczyźni nosili również spodnie krótkie, się­ gające nieco niżej kolan. W ręko­ piśmiennej mapie kartografa Józefa Narońskiego, pochodzącej z 1666 r. chłop pruski przedstawiony jest w krótkich spodniach (ryc. 10). Zwyczaj noszenia krótkich spodni Ryc. 17. Spodnie: A-przód, B-tył, C-krój. Podziałka 1:30 przetrwał na Warmii do X X w. Poświadczają to dane z publikacji opisujące strój ludowy. Na rycinie u etnografa S c h n i p p l a widzimy drużbę weselnego, zwanego proszkiem w krótkich spodniach, związanych pod kolanami na wstążkę. Na początku jednak X X w. nigdzie na Warmii nie noszono już krótkich spodni i nikt z informatorów ich nie pamięta, choć do dziś zachowały się one w stroju ludowym Litwinów, osiadłych na pół­ nocnych krańcach b. Prus Wschodnich. Na Warmii, podobnie jak na Mazurach, na określenie spodni używa się dwóch termi­ nów ; portki i buksy. Nazwa portki pochodzi przypuszczalnie od partu to jest, grubej lnia­ nej klunkrowej samodziałowej tkaniny, z której je szyto. Najczęściej noszono spodnie z partu białego, farbowanego na kolor niebieski lub granatowy. W połowie X I X wieku noszono sporadycznie spodnie czerwonobrązowe w białe pasy, jednakże spodnie pasia­ ste musiały być rzadziej w użyciu, bo współcześni informatorzy nie pamiętają ich i nie słyszeli, aby je tu noszono. Obok lnianych spodni noszono zwłaszcza w stroju uroczystym spodnie sukienne. Na codzień zimą nakładano je z folowanej białoczarnej wełny, a na 4 5 48 Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I—II przód, C-tył A, B, przód C-tył d-krój przodu, e-plec. f-kołnierzyk. III-Jaki Podziałka 1:15 święta z granatowego, niebie­ skiego lub czarnego sukna. Od około 1910 r. dawne sa­ modziałowe tkaniny sukienne utkane na ręcznych warszta­ tach tkackich wyszły z użycia, a miejsce ich zajęły fabry­ czne. Do ślubu i na pogrzeb wdziewali mężczyźni czarne spodnie wpuszczone w buty, albo długie spodnie czarne sięgające kostek wolno opu­ szczone. Przytrzymywano je skórzanym paskiem lub no­ szono na szelkach. Zamożniejsi nosili zimą spodnie kożucho­ we z barana. Dawne spodnie nie różniły się krojem od współczesnych, nie miały tylko rozporka z przodu, lecz były zapinane z boku. Nogawki dawnych spodni zwężały się lekko ku dołowi, u góry poszerzone były klinami. W pasie posiadały 6-8 fałdów wszytych w wąski pasek, wykonany z tego samego materiału co i spodnie, zapinany z lewej strony na guzik. Obecnie szyją spodnie z materiałów fabrycznych według miejskiej mody. 22 �Kamizelki Kamizelki zwane westami były noszone w stroju świątecznym zarówno przez kawa­ lerów jak i żonatych. Szyte były dawniej z samodziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej. W połowie X I X w. noszono kamizelki niebieskie, granatowe, ciemnoczer­ wone, zielone, brązowe, a w niektórych [wsiach Warmii w powiecie olsztyńskim szyto je z sukna tkanego w dro­ bne prążki. Kamizelki były z przodu zapinane na 8 bły­ szczących metalowych gu­ zików. Dawniejsze kami­ zelki miały długie r ę k a w y marszczone na ramieniu, zakończone u dołu mankie­ tami zapinanymi na guzik. Z czasem upowszechniły się Ryc 19. Szkice kamizelek z po­ czątku XX w. Podziałka 1:15 na Warmii kamizelki bez rękawów. Jeszcze na początku X X wieku noszono często kamizelki czerwone. Według informacji miejscowej ludności dobierano kolor kamizelki do koloru spodni. Mniej więcej od 1910 r. poczęto nosić do ślubu białe jedwabne kami­ zelki; na pogrzeb kamizelki czarne sukienne. Krój kamizelek jest różny (ryc. 18-19) mogą one być jednorzędowe, dwurzędowe z rękawami lub bez rękawów. W dwurzędowych kamizelkach przednie poły zachodzą na siebie (ryc. 18, I I B). Niekiedy kamizelki były wysoko zapinane pod szyją (ryc. 1 8 , I i II) i posiadały stojący kołnierz, inne miały kołnierz wyłożony i wyłogi (ryc. 1 8 I I B i 19), prawie wszystkie jednak miały przynajmniej po dwie kieszonki z przodu i podszyte były lnianą podszewką. Pierwotnie przód i tył kamizelki był z tego samego materiału, później przyjęły się pod wpływem miejskich kraw­ ców, coraz częściej osiedlających się na wsi, kamizelki w których tył był szyty z podszewki. Bie­ dni nosili kamizelki z lnianego płótna. Jaka Jaką w odróżnieniu od jaczki szytej z flaneli lub innej barwnej samodziałowej pstrokacizny na­ kładano bezpośrednio na koszulę i półkoszulek. Stanowiła ona ubiór wierzchni nałożony na kamizelkę i pod sukmanę. Jaką < zwano na Warmii również ża_ _ czątku XX w. A- rzód, B-tył C-e części kietem lub jupą. Jaka u biedkroju — rękaw, g-kołnierz. Podziałka 1:15 nych Warmiaków była wyko­ nana z lnianego płótna farbowanego na niebiesko lub granatowo, a u zamożniejszych z samodziałowego sukna. Dominował kolor niebieski, granatowy, a niekiedy nawet czerwony, kolor zaś jej dobierano podobnie jak i kolor kamizelki, do koloru spodni. R y c 20 J a f c a z p0 P 23 �Jaka składała sie z jednoczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza (ryc. 20), podszywana płótnem lub cienką popielatą flanelą, w pasie była lekko wcięta a dołem sięgała 20 — 30 cm. poniżej bioder. U szyi miała wąski stojący kołnierzyk. Niekiedy kołnierz, mankiety u rękawów i dolne jej krawędzie, były ozdobione stebnowaniem, aksamitnymi wypustkami i szamerowaniem. Jaki jednorzędowe posiadały 6—8 błyszczących guzików. Jaki zazwyczaj nie zapinano lub zapinano na jeden guzik, tak że można było widzieć wystającą kamizelkę. Ryc. 21. Sukmana z końca XIX 'w., Rekonstrukcja. A-przód, B-tyJ, C-części kroju, d-część górna e-część dolna, f-klin, g-h tył (plecy) i, j-części rękawa, k-mankiet 1-kołnierz. Podziałka 1:30. Sukmany Pewne wyobrażenie o wierzchnim okryciu z X V I i X V I I wieku dają źródła ikonogra­ ficzne. W świetle tego materiału możemy przypuszczać, że wierzchnim okryciem był wówczas pewien rodzaj tuniki z długimi rękawami sięgającej niżej kolan (ryc. 11) przewiązanej w pasie sznurem lub krajką. Był to rodzaj płaszcza, k t ó r y widzimy u kapła­ na pruskiego przypominający do złudzenia X I X wieczną sukmanę (ryc. 2 i 4). Sukmana zwana przez lud warmiński sukman była ubiorem wierzchnim chłopa w X I X w. jeszcze powszechnie noszonym. Uboższa ludność nosiła sukmany z płótna samodziałowego, lnia­ nego, farbowanego na kolor -niebieski, granatowy, a nawet zielony. Na codzień i zimą noszono sukmanę z folowanej szarej wełny, zwaną niekiedy żupanem. W ubiorze świą­ tecznym, a u zamożniejszych nawet na codzień, sukmana była z niebieskiego, granato­ wego lub brązowego sukna. 17 Krój sukmany ilustruje załączona rycina 21. Sukmana była w pasie odcięta, linia szwów zwężająca się w pasie uwypuklała talię. Sukmany posiadały niekiedy z tyłu pasek zwany dragonem. Dół sukmany był kloszowy, rękawy dwuczęściowe z nałożo­ nym mankietem. Z tyłu posiadała rozpór na kieszeń. Sukmany na Warmii były dwu­ rzędowe, choć nie brak i jednorzędowych, zapinanych na trzy guziki. W dwurzędowych lewy płat przedni nachodził na prawy i wtedy zapinana była na dwa rzędy dużych metalowych, rogowych lub drewnianych guzików obciągniętych suknem; na guziki bur­ sztynowe lub inkrustowane srebrem mogli pozwolić sobie tylko zamożniejsi chłopi. Nie­ kiedy sukmany były zapinane na pętle z zatyczkami, czyli były szamerowane. Kołnierz sukmany stojący, z przodu wykładany, był obszyty na krawędziach czarną tasiemką, podobnie jak mankiety, poły, kieszenie i rozpór z tyłu (Tabl. II). Sukienna sukmana była zwykle futrowana, to jest poszywana zazwyczaj siwą samodziałową podszewką. W pasie przewiązywano ją krajką, pasem ręcznie tkanym, wyplatanym na deseczce od krosien. Pasem takim opasywano się od przodu do tyłu a następnie wiązano z przodu tak, aby końce spadały. Zamożniejsi mieszkańcy nosili do podróży w X I X w. siwe sukmany z pele­ ryną, czyli dużym kołnierzem, dołem sięgające do kostek. Takie sukmany zwano zakrokami.® 48 24 �Wa n i k i i burki Wanik zwany również litewką był ubiorem roboczym. Nakładano go bezpośrednio na kamizelkę. Był to rodzaj marynarki bez kołnierza sięgającej do bioder. Wanik szyto z parchinu — flaneli lub pstrokacizny, to jest barwnego samodziału bawełniano - wełnianego. Waniki nosili do pracy zarówno mężczyźni żo­ naci jak i kawalerowie. Burkę, zwaną na Warmii burek od szaro­ burego koloru materiału z którego była wy­ konana, noszono zimą. Burki szyto z grubej sa­ modziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej,podszytej flanelową lub watowaną pod­ szewką. Składały się z jedno lub dwuczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z ty­ łu posiadały mały pasek przyozdobiony dwoma lub trzema guzikami; miała też 2 — 4 kiesze­ nie, z których dwie były skośnie wpuszczone, a dwie poziomo. Kołnierz burki miał wyłogi lub był zapięty wysoko pod szyją. Kożuchy Zamożniejsi Warmiacy nakładali zimą w po­ dróż i do kościoła kożuchy. Dawniej noszonobaranie kożuchy nieposzywane. Od początku X X w. przyjęły się kożuchy poszywane gra­ natowym lub czarnym suknem. Kożuchy szyto głównie z owczej skóry o czarnym runie. Ko­ żuch taki składał się z trzech głównych części: pleców, dwóch płatów przednich, zszytych na ramionach i po bokach. Kożuchy miały zazwy­ Ryc. 22 Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Mo­ czaj rękawy jednoczęściowe, dołem zakończone dzelewskiej. Stroje ludowe Warmiii Mazur, mankietami z wywiniętym na zewnątrz runem. Olsztyn 1958 Kołnierz kożucha był szeroki 30—40 cm., obło­ żony czarnym runem. Kieszenie były z przodu ukośnie wpuszczone. W pracy przy domu noszono krótkie kożuszki sięgające bioder lub nieco poniżej bioder, nie mające poszycia, wyłożonych kołnierzy i kieszeni, zapinane na skórzane guziki. Obecnie krótkie nie poszywane kożuchy są noszone przez ludność napływową, pochodzącą szczególnie z województw południowych, jak np. z woj. kielec­ kiego i rzeszowskiego. Obuwie 50 Materiał ikonograficzny dotyczący obuwia zawarty w dawnych publikacjach jest bardzo skromny. Na rycinie miniaturowej w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 r. chłop ma na nogach miękkie czarne buty (ryc. 6). Na rycinach z X V I w. znajdujących się u Hartknocha chłopi występują w łapciach z lipowego łyka (ryc. 8 i 11). W X I X w. dzieci chodziły latem przeważnie boso, na kupno bowiem trzewików i pończoch Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow, Biskupiec, według fot. F. Klonowskiego z 1959 roku 25 �mogli pozwolić sobie tylko nieliczni. W zimie dzieci w większości owijały nogi lnianymi chustami podwiązanymi wąską tasiemką. Ustawa o ubiorach z 1766 r., wydana przez biskupa Grabowskiego dla Warmii, zabraniała parobkom wiejskim noszenia butów ze skóry cielęcej i innej, a zezwalała jedynie na noszenie butów ze skóry juchtowej. Jeszcze w połowie X I X w. długie buty zwane skórzniami nosili tylko bogacze wiejscy kupujący je sobie raz' na rok (Tabl. II). Przeciętnie chłopi na Warmii kupowali buty raz na trzy lata, a było też wielu takich, którzy przez całe życie nie chodzili w długich butach. Zwykłym obuwiem do pracy były chodaki wykonane z łyka lipowego; niektórzy skórzane podeszwy podłożone pod nogi przywiązywali do stóp i spodni sznur­ kami lub rzemieniami, inni chodzili do roboty w butach plecionych ze słomy. Najczęściej po domu chłopi nosili drew­ niaki zwane korkami lub klocami, a także klumpy, to jest buty o drewnianych spodach (ryc. 23). K o r k i wyrabiają z drzewa olchowego, spody wraz z obca­ sem są z jednego kawałka z przodu obło­ żone skórzaną kapą z rzemieniem zabez­ Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z początku pieczającym przed rozerwaniem skóry. XX w.Bredynki, pow. Biskupiec. Fot. F. Klonowski 1959 Korki zakrywają tylko przednią część stopy, wyrabiają je niektórzy chłopi samodzielnie, choć zazwyczaj nabywano je co kwartał na jarmarkach lub tygodniowych targach w mieście u korkarzy trudniących się ich wyrobem. Zwyczaj noszenia korków w obejściu przy pracy przetrwał do dzisiaj. Po izbie chodzono w szlorach, lekkim obuwiu posiadającym spody i wierzch ze starej skóry lub szmat. Wierzch szlorów podobnie jak korków okrywał tylko przednią część stopy. 51 52 53 Do pracy w polu przy rozrzucaniu nawozu noszono skórzane buty sięgające do połowy łydek, tzw. buty trzyćwierciowe. Dziś mężczyźni na wsi chodzą w długich butach lub w trzewikach. Do pracy w polu najczęściej nakładają też długie buty gumowe. Świąte­ cznym ubiorem kawalerów są półbuty, starszych mężczyzn — kamasze. Nakrycie głowy Według przekazów ikonograficznych zawar­ tych w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 roku, i rycin Hartknocha mężczyźni nosili czapki stoż­ kowate z wywiniętym szeroko na zewnątrz pod­ biciem futrzanym, lub nakrywali głowę okrą­ głym kapeluszem z podwiniętą kanią (r3C. 5, 6). Dawniej mężczyźni na Warmii nosili długie włosy; jeszcze w połowie X I X wieku noszono je z prze­ działem pośrodku. Zimą dzieci n a k r y w a ł y gło­ wę czapką baranią, albo czapką z daszkiem, 54 Ryc. 25. Liszka. Torba z łyka lipowego z końca XIX w. Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 73E. Fot. A. Kuraczyk 1959. 26 �a chłopi żonaci i kawalerowie czapką futrzaną zwaną kołpakiem (ryc. 26 B). Nazwę kołpak spotykamy w cenniku usług krawieckich dla miasta Olsztyna z X V I wieku, co świadczy 0 tym, że czapka taka oddawna była w użyciu. Kołpak wykonywano z siwego lub czarnego baranka, z granatowym lub niebieskim denkiem z sukna lub aksamitu. Wy­ winięty na zewnątrz otok był rozcięty z boku i związany dwiema wstążeczkami niebieską 1 białą. Obok kołpaka noszono zimą czapki baranie w kształcie kopki siana. Dzieci chodziły latem bez nakrycia gło­ w y ; mężczyźni nosili słomkowe kapelusze, często własnego wyrobu, o główce płaskiej z szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (ryc. 24). Czapki z podszewką nosili za­ zwyczaj zamożni gospodarze i ekonomo­ wie. W dni świąteczne poczynając od pierwszych lat X X wieku, żonaci nakładali na głowę na sposób miejski czarne Ryc. 26. Okrycia głowy. A-kapelusz filcowy z końca cylindry lub meloniki. Nie każdego było XIX w. B-kołpak — czapka futrzana. Rekonstrukcje stać na kupno cylindra, toteż nieraz w y ­ Rys. A. Franciszek Klonowski. pożyczano je sobie na uroczystości wesel­ ne. Kawalerowie chodzili zazwyczaj w filcowych kapeluszach z brązowego lub szarego filcu, z płaskim denkiem i szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (Tabl. I). Kolorowe wstążki i sznurki opasujące kapelusz były dobrane do koloru filcu. Drużba weselny przypinał do cylindra bukiet sztucznych kwiatów z wstążeczkami (ryc. 13). 55 Obok kapeluszy od około 1914 r. przyjął się u mężczyzn zwyczaj noszenia czarnych lub granatowych czapek z rydelkiem. Obecnie mężczyźni noszą zimą czapki futrzane lub sportowe pilotki, narciarki, latem zaś czapki sportowe i kapelusze; młodzież najczęściej chodzi w czapkach sportowych lub beretach. Dodatki do stroju Szyję okręcano jesienią i wiosną jedwabnym, lnianym lub bawełnianym szalem, zimą wełnianym szalem strykowanym, robionym na drutach. Kolory szali były różne choć przeważały szare, czerwone, modre, niekiedy w niebieską kratę. Szale jedwabne skręca­ no w wałek i wiązano je pod brodą w węzeł. Wełniane szale szer. 15 — 30 cm dwukrot­ nie okręcano wokół szyi i wiązano pod brodą w węzeł. Opadające końce z frędzlami rozkładano na piersiach, Wełniane szale były zazwyczaj szare z zielonymi paseczkami. Starsi ochraniali szyję półkoszulkiem a w dni wyjąt­ kowo mroźne okrywali ją również szalem wełnianym. Drużba weselny zwany proszkiem lub placmistrzem wyróżniał się w orszaku weselnym swoim ubiorem, odziany był bowiem w strój świąteczny (ryc. 13). Ka­ pelusz jego był ozdobiony bukietem sztucznych kwia­ tów i barwnymi wstążeczkami. Przez lewe ramię był ukosem przewiązany szeroką jedwabną biało-niebieską wstęgą, zwaną szerpą, u prawego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. W jednej ręce drużba trzymał bat, w drugiej laskę ozdobioną bukietem kwiatów i wstążeczkami. Młodzie­ Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśnio­ niec biorący udział w orszaku weselnym darowywał wej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ zwykle swej przydance bukiet kwiatów. skie w Olsztynie, nr. inw. 1222 E. Fot. A. Kuraczyk, 1959 Odznaką pana młodego był mały wianek z mirtu z małą, białą wstążką, przypięty do sukmany lub sur­ duta z lewej strony na piersiach. Wdowcy przypinali bukiet sztucznych kwiatów. Zanim przyjęły się krawaty, kołnierz koszuli zawiązywano pod szyją kolorowym sznurecz21 �kiem a szyję okręcano jedwabną kaszmirową chustą, zwiniętą w wałek i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza spod chusty wyrzucano na zewnątrz. Obrączki ślubne przyjęły się na początku X X wieku. Pierwotnie używano obrączek srebrnych; obecnie używane obrączki złote przyjęły się znacznie później, świadczą one o zamożności pana młodego. Rozdział V I OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Warmiński ubiór kobiecy zachował się znacznie dłużej niż męski. Szereg autentycz­ nych kompletów tego stroju znajduje się w etnograficznych zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie (ryc. 32-33, 35, 37, 39, 41-42, 44, 49 i 51) a część w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i w Krakowie. Niektóre części ubioru kobiecego, jak wykazały przepro­ wadzone badania terenowe, można znaleźć jeszcze niekiedy na wsi przechowywane w skrzy­ niach lub na strychu. Zróżnicowanie warmińskiego ubioru kobiecego jest znacznie większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Małe dziewczynki ubierano w krótkie lniane białe koszulki z krótkimi r ę k a w a m i . Na koszulę nakładano dziewczynce wistek, rodzaj stanika zapiętego na guziki, do którego przypinano majteczki. Ubiorem wierzchnim dziewczynek jest sukien­ ka z rękawami lub bez rękawów (ryc. 35) i fartuszek. Sukienki letnie były różnokolo­ rowe, bawełniane, przeważały modre, czerwone i bure. Córki bogatszych gospodarzy nosiły sukienki wełniane. Sukienki dziewczynek sięgały do kolan; po I komunii dziew­ czynki nosiły sukienki dłuższe, sięgające do połowy łydek. Starsze dziewczęta chodziły w westce lub kabacie i spódnicy, pod spód nakładały halkę zwaną odspodkiem. Włosy nosiły długie, zaczesane „w dróżkę" — z przedziałem pośrodku, a z tyłu zaplatały w dwa warkocze kistkami. Dziewczęta latem chodziły po domu boso, do pracy w polu w klocach. Starsze dziewczęta w pracy na polu, podobnie jak mężatki, okrywały głowę lnianą chustą wiązaną pod brodą w węzeł. Obecnie dorosłe dziewczęta ubierają się według miejskiej mody. Ubiór mężatek był podobny do ubioru dorosłych dziewcząt z tą różnicą, że mężatki chodzą zawsze w kabatach, a dziewczęta najczęściej w stanikach. W pracy na polu mężatki przewiązują spódnicę fartuchem i okrywają głowę podobnie jak dziewczęta, białą lnianą chustą. Starsze kobiety, zwane na Warmii grózkami noszą taki sam ubiór jak mężatki; w dni chłodne noszą halki — odspodki futrowane zwane watówkami. Obecnie grózki ubierają się po starodawnemu, jednakże czepków już nie noszą. Opisane ubiory kobiet uzależnione są od wieku i stanu majątkowego poszczególnych niewiast. Strój ten różni się między sobą jakością materiału lub ilością nakładanych części, a także bogactwem ozdób. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą młode dziewczęta nakładały flanelowe koszule z długimi rękawami, barchanowy wistek i suknie z długimi rękawami. Nogi okrywały wełnianymi strykowanymi pończochami, w domu chodziły w drewnianych klocach czyli pantoflach. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły kitel - spódnicę z kabatem, a pod spodem samodziałowy odspodek. Do pracy w zagrodzie dziewczęta przewiązywały się samodziałowym pasiastym fartuchem. Na nogach nosiły wełniane pończochy domowej roboty. Wybierając się w drogę nakładały długie, sznurowane czarne trzewiki. Obecnie dziewczęta ubierają się według współczesnej mody w koszule flanelowe lub jedwabne, w wełniane lub bawełniane suknie trykotowe, stylonowe lub nylonowe pończochy i skó­ rzane półbuciki. Mężatki ubierały się w lnianą klunkrową koszulę z długimi rękawami, sięgającą do kolan, flanelowy wistek-kabat i kitel, pod spodem nosiły ciepły odspodek (ryc. 33) t j . 28 �halkę, niekiedy nawet watowaną, zwaną watówką. Na kitel-spódnicę zawiązywano do pracy fartuch. Pończochy zwane stryflami były domowej roboty, wykonane przez kobiety własnoręcznie na drutach - spsickach. Po obejściu mężatki chodziły w klocach, a na drogę wkładały sznurowane czarne trzewiki. Głowę okrywały czarną chustą wełnianą zakrywa­ jącą tył i część przodu głowy, a na drogę nakładały niekiedy czepek obwiązany wokół otoku chustą skręconą w wałek. Ręce przed zimnem okrywały wełnianymi rękawicz­ kami o jednym palcu, własnej roboty. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubio­ rze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956 Kabat zimowy był podjutrowany, poszyty ciepłą podszewką lub wykonany z sukna folowanego. W mroźne dni kobiety, zwłaszcza kobiety zamężne nakładały na siebie po kilka spódnic. Obecnie mężatki ubierają się podobnie jak dziewczęta według miejskiej mody; chodzą w płaszczach i kapeluszach nie znanych w dawnym ludowym stroju. Grózki - stare niewiasty ubierają się podobnie jak mężatki z tą jednak różnicą, iż stale nakładają po kilka spódnic i noszą halki i kabaty przeważnie watowane. Na początku X X w. nawet i one nie nosiły już haftowanych czepków, lecz głowę okrywały czarnymi wełnianymi chustami, niekiedy robionymi na drutach, albo czarnymi aksamit­ nymi chustkami trójkątnymi, wykończonymi w ząbki. Obecnie staruszki ubierają się po dawnemu, zazwyczaj w odzież z tkanin utrzymanych w ciemnych kolorach. Pod spód kabata nakładają sweter z samodziałowej wełny. S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . Na święta i do kościoła nakładały dziewczęta białą lnianą koszulę z długimi rękawami, toistek, który zimą był wełniany lub na weł­ nianej podszewce, a latem bawełniany. Na wierzch wkładały suknię najczęściej koloru 29 �czerwonego, niebieskiego, zielonego lub pstrokatego, z tzw. samodziałowej pstrokacizny. W pasie przewiązywały suknię białym lnianym fartuchem, ozdobionym barwnym drukiem. Na nogach nosiły bawełniane lub lniane pończochy i sznurowane trzewiki. Obecnie dziewczęta są ubrane według panującej mody. Latem chodzą w płóciennej koszuli bez rękawów, w kretonowej lub jedwabnej sukni w kwiaty, w skarpetkach lub pończochach bawełnianych i trzewikach. Zimą chodzą w wełnianej sukni, nieraz samo­ działowej, w flanelowej lub trykotowej bieliźnie, wełnianym swetrze i płaszczu. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły latem kaftaniki bez rękawów zszyte razem ze spódnicą, mocno wcięte w talii (ryc. 35), bądź też obcisły kabat i szeroki kitel - spódnicę, płócienną koszulę z długimi rękawami i halkę ze struku t j . ma­ teriału samodziałowego tkanego w prążki. Kaf­ tanik i kitel w stroju świątecznym były za­ zwyczaj z tego samego mieniącego materiału. Przeważał kolor czerwonobrązowy, czerwonozielony itp., nie brak w świątecznym ubiorze dziew­ cząt materiałów w drobną kratę lub w wielką kratę (ryc. 32 i 39). Niektóre kaftaniki szyto z nie­ bieskiego lub czerwonego aksamitu, do którego dobierano odpowiedni kolor spódnicy. Niekiedy wąski fartuszek wykończony koronką stanowił dopełnienie stroju świątecznego dziewczyny warmińskiej. Na drogę do kościoła dziewczęta zarzucały na ramiona dużą czarną chustę ozdo­ bioną na obwodzie barwnymi kwiatami, zło­ żoną po przekątni w trójkąt i skrzyżowaną na piersiach. Chusty te były kolorowe lub białe, wykonane czasem z wełny na drutach. Niegdyś dziewczęta, podobnie jak mężatki, nosiły na gło­ wie czepek z denkiem haftowanym. Czepek dziewczęcy różnił się od czepka mężatek tym, że był wiązany pod szyją na wąskie wstążeczki Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym, i nie zakrywał lica. Szyję dziewczyny w stroju Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901 świątecznym zdobiły jeden lub kilka sznurów 56 bursztynowych paciorków. W święta dziewczęta nosiły na nogach białe lub kolorowe pończochy własnej roboty i czarne sznurowane buty (Tabl. I). Obecnie noszą latem płócienne, jedwabne lub trykotowe koszule bez rękawów, suknie ze sztucznego jedwabiu lub kretonu, modne obuwie, pończochy stylonowe lub nylonowe. Zimą ubierają się w jedwabną lub trykotową bieliznę, suknię, swetr wełniany i modne pończochy. Szyję zdobią paciorkami lub sztuczną biżuterią, a suknię ozdabiają broszką. W dni chłodne nakładają płaszcz, wełniany szalik, a głowę okrywają beretem, kapeluszem lub wełnianą czapeczką. Niekiedy noszą na głowie chustę wełnianą, bawełnianą lub jedwabną, malowaną w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Mężatki w odróżnieniu od dziewcząt, nie nakła­ dały do stroju świątecznego fartuszka. Na głowie nosiły pięknie haftowany złotem lub kolorowymi nićmi czepek, zwany twardą mycką lub galonkiem (ryc. 48-51). Czepek ten stanowił największą ozdobę kobiecego stroju ludowego na Warmii. Poza tym ubiór mę­ żatek nie różnił się od ubioru dziewcząt. Dziewczęta nosiły kaftaniki, a mężatki tylko kabaty, które u zamożniejszych zimą były obszywane barankiem i niekiedy ozdobione perełkami. Mężatki nakładają na rękawy tzw. pulswermy chroniące przed zimnem. Spo­ rządzają je na drutach z różnokolorowej wełny i przyozdabiają koralikami. Na rękach nosiły zimą wełniane rękawiczki z wełny samodziałowej, barwione w różne kolory. 57 30 �Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX wieku. A-wygląd przodu, B-tyłu: d'-płat tylny, d'-płat przedni c-przyramki, g-podpasze, h-mankiet, h' -wykończenie mankietu, j-zdobienie kołnierza, Podziałka 1:30. Obecnie młode mężatki ubie­ rają się jak dorosłe dziewczyny. Stare niewiasty ubierają się częścio­ wo po dawnemu, t j . chodzą w ka­ bacie, kitlu, płaszczu a głowę okry­ wają wełnianymi chustami, naj­ częściej czarnymi, wykończonymi frędzlami. Chusty takie roboty szy­ dełkowej wiążą pod brodą w węzeł. A 1 i S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziew­ 3 częta zazwyczaj nosiły długie włosy, splecione w dwa warkocze, uwią­ zane w kistką t j . wstążeczkę. Do szkoły chodziły w sukienkach klejdach. sięgających kolan, przewiązanych białym pasiastym lub drukowanym fartuszkiem. Po I komunii suknie ulegały przydłużeniu i sięgały do połowy łydek. Do pierwszej komunii ubierano dawniej dziewczęta w nową niebieską lub modrą suknię, a na głowę nakładano mirtowy wia­ nuszek. Obecnie są one na sposób miejski ubrane w białe, długie, sięgające kostek suknie. S t r ó j p a n n y m ł o d e j . Panna młoda sta­ wała do ślubu w nowym poraź pierwszy nakłada­ nym stroju, często uszytym z pomocą matki lub przez wiejską krawczynię. Dawniej panna młoda odziana była do ślubu w kabat i kitel, a od 1910 r. nosiła długą modrą lub czarną suknię, głowę przy­ bierała wieńcem mirtowym i welonem. Białe suknie do ślubu przyjęły się dopiero około 1920-1930 r. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Koszula Koszule szyto z białego lnianego płótna i parchinu t j . flaneli. Koszule na codzień szyto z gru­ bego, mocnego płótna, na niedzielę i święta ze znacznie cieńszego i delikatniejszego. Dziewczynki i staruszki nosiły zazwyczaj koszule z długimi rę­ kawami; starsze dziewczęta i mężatki obok koszul z długimi r ę k a w a m i nosiły koszule z r ę k a w a m i Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym. Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192 31 �sięgającymi poniżej łokcia. Dawniejsze koszule uszyte z grubego własnej roboty parchinu, miały krój p o n c h o . Płótno koszuli składano na pół a w środku złożenia był otwór na głowę. Wycięte z boku kliny wstawiano do poszerzonej dolnej części koszuli. Z w y ­ ciętego na głowę materiału wykonywano dwa kwadraciki, które złożone w trójkąt wsta­ wiano pod ramionami dla uzyskania lepszej swobody ruchów. Rękawy koszul były gładkie, przy długich rękawach były mankiety zapięte na guziki. Kołnierzyk był nie­ wielki, lekko wyłożony i ściśle przylegał do szyi. Drugi nowszy krój koszuli jest typem koszuli p r z y r a m k o w e j (ryc. 30). Koszula taka, podobnie jak koszula kroju poncho, była szyta z lnianego białego płótna. Dwa prostokątne płótna stanowiące spód i tył połączone były na ramieniu dwoma kwadrato­ w y m i lub prostokątnymi kawałkami płótna, zwanymi odziomkami szytymi z gorszego gatunku. Przód koszuli rozcięty pośrodku 25 - 30 cm zapięty był na guziki. Rękawy gładkie z klinami pod pachą dla uzyskania lepszej swobody ruchu były dołem marszczo­ ne i wpuszczone w wąski mankiet, zapięty na jeden lub dwa guziki. Kołnierz koszuli był niewielki, wykładany i dla ozdoby podobnie jak mankiet, obłożony podwójną białą stebnówką. Na początku wieku X I X w pow. biskupieckim spotykało się koszule z okrą­ głym wycięciem u szyi, ozdobionym koronką. Zimowe koszule były dłuższe, często szyte z ciepłej flaneli. Obecnie kobiety noszą przeważnie koszule jedwabne, trykotowe lub płócienne kupo­ wane w sklepach. Reformy przyjęły się dopiero na początku X X wieku. Obecnie są one pochodzenia fabrycznego. Spódnica Spódnice, zwane na Warmii kitlami, były wykonane z tkanin samodziałowych „sobie tkanych". W połowie X X wieku charakterystyczne dla Warmii były długie, suto marsz­ czone spódnice, utrzymane w kolorach czerwonych. Z czasem przyjmują się szczególnie w stroju świątecznym, spódnice z tkanin mieniących się, dwukolorowych, gdzie osnowa i wątek są z dwóch kontrastujących ze sobą kolorów: czerwonego z niebieskim, brązo­ wego z zielonym itp. Poza tymi tkaninami występują w spódnicach tkaniny kraciaste w kolorach brązowym, niebieskim i czerwonym. Spódnice pasiaste przyjmują się na początku X X w. Spódnice odświętne są dołem obszyte skośnymi falbanami i pliskami, zwanymi blendami Na Warmii znają dwa rodzaje kroju spódnic. W pierwszym, starszym, materiał na spódnice składa się z 4 części: płata przedniego, dwóch boków i płata t y l ­ nego. Płat przedni ma pośrodku zwykle jeden, a po bokach dwa fałdy i wraz z obu płatami bocznymi jest dołem szeroki, rozkloszowany (ryc. 34). Płat tylny z rozporkiem Ryc. 32. Spódnica z końca XIX pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr inw. 675 E. Fot. Kuraczyk 32 Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie, nr inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk 1956 �Plansza II STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mal. J. Karolak �1 3 Ryc. 34. Krój spódnicy: d-przód, d i d płaty boczne, d -tyly, e-marszczenie, g-fragment spódnicy, 1-pliska, 2-falbanka, c-wypustki; n-fałdy i 3-pasek. J pośrodku, posiadał u góry szereg fałdów wszytych w pasek, jest on gęsto marszczony. Pasek (4 cm szer.) wykonany jest zazwyczaj z tego samego materiału co i spód­ nica, lub z szarego mocnego płótna; zapięty jest na sznurek lub dwie haftki. Dół spódnicy jest zdobiony dwiema skośnymi falbanami zakończonymi u dołu czarną taśmą i prostą falbaną kruzlowaną ułożoną w kontrafałdy. Falbanki (szer. 6 - 8 cm) przyszyte są bezpośrednio do spódnicy, a u dołu wykończone wąską wypustką z jedwabiu lub satyny. Dół spódnicy wykończony był od spodu 4 - 8 cm pasem płóciennej podszewki i szczoteczką. Mniej strojne spódnice zamiast falbanki były dołem przybrane dwiema lub trzema naszytymi tasiemkami lub aksamitem. Naszywki te tworzyły linię prostą, falistą lub ząbkowaną. Obwód spódnicy wynosił dołem 3 m. Na codzień szyto spódnice z ciemnych tkanin samodziałowych, zazwyczaj pasiastych, tkanych wełną na osnowie bawełnianej splotem płóciennym lub rządkowym, albo z tzw. struku. Nowsze spódnice mają kliny. Krój ten przyjął się na początku X X w. i przyjęty został przez lud z mody miejskiej. Spódnica uszyta t y m krojem składała sią z 7 klinów rozszerzających się ku dołowi. Sześć klinów jest je­ dnakowej szerokości (górą 10 cm dołem 60 cm). Górna część spódnicy wszyta jest w szeroki pas, rozporek znajduje się z boku między szwami i jest zapinany na guzik. Pas zawiązany jest na tasiemkę lub dwie haftki. Dół spódnicy wykończony jest szczoteczką i płócienną listwą szerokości 20 cm. Często dół spód­ nicy zdobią 2 - 3 pliski blendy lub aksamitna w y ­ pustka. Układ plisek był różny zależnie od upodobań i mody. Do pracy szyto spódnicę ze struku z kieszenią z boku. Spódnice codzienne nie różniły się krojem od spódnic świątecznych. Zamiast falbanek przybrane były u dołu naszywkami z tasiemki, jedwabiu lub aksamitu. Dół spódnicy wykończony był szczoteczką. Zimą Warmianki kładły po kilka spódnic lub watówkę, t j . spódnicę z samodziałowej tkaniny, podszytej wa­ towaną poszewką. Wata włożona była między pod­ szewkę a sukno. Halki Pod spódnicami nosiły kobiety halki zwane odspodkami. Halki szyte były z różnego rodzaju materiałów i pomysłowo przybrane (ryc. 33). Na halki najczęściej używano struku, t j . materiału tkanego splotem Carle w drobne paseczki. Osnowę struku tworzyła dwuskrętna nić bawełniana z podrzutka, a wątek wełna przędzio- „ . * Ryc. 35. Sukma dziewczęca z końca na ręcznie lub fabrycznie. Struk był tkany pierwotnie I X w.Smolajny.pow. Lidzbark. Muzeum w dwóch kolorach, wprowadzenie do osnowy trzeciego Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 784E. i czwartego koloru urozmaicało go i tym sposobem Fot. A. Kuraczyk, 1956 i 3 Strój Warmiński 33 X �powstawał rytmiczny układ pasów. Na początku X X wieku szyto również ze struku spódnice, w których powtarzają się czerwone, niebieskie, fioletowe, zielone i brązowe układy pasków. H a l k i ze struku odznaczają się niezwykłą barwnością kolorów, prze­ trwały one bodajże najdłużej w stroju ludowym i do dziś mimo zaniku ubioru ludowego, spotyka się je u starych kobiet. Materiał ze struku jest niezwykle mocny, trwały i ciepły. Poza strukowymi halkami występują halki pasiaste tkane splotem płóciennym o różnoro- Ryc. 36. Staniki kobiece westki A-przód, B-tył, d-przedni, e-boczny, f-tylny (plecy), g-klin. Podziałka 1:15 dnym zestawie pasów. Obok wąskich pasów dwukolorowych, czerwonych, niebieskich, czarnych, brązowych i zielonoczarnych spotykamy całe zespoły pasów bogato rozbu­ dowanych z k i l k u zharmonizowanych z sobą kolorów. Krój halki jest prosty, składa sie z pięciu klinów rozszerzających się k u dołowi wszytych górą w 3 cm pasek. K l i n górą miał 30 cm szerokości, a dołem 45 cm. Przy nadmiarze materiału kliny z tyłu były marszczone, przodem gładkie. W tylnym szwie był rozporek. Halka była dołem zakończona szeroką, skośną falbaną, obszyta blendą z jedwabiu lub aksamitu; falbany często obłożone są obszywkami z tasiemek lub aksamitnymi wstaw­ kami. Obszywki te ułożone są w linie proste lub ząbkowane. Na lato halki były z szarego lnianego płótna, zdobione dołem falbaną i obszywkami z tasiemki. Halki zapinano w pasie na sznurek, albo na jeden lub dwa guziki. Westki, Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793E. Fot, A. Kuraczyk, 1956 34 jaki, kabaty i bluzki Wierzchnim odzieniem kobiet na Warmii są kabaty i kaftaniki. Te ostatnie zwano powszechnie westkami. Do pracy w polu i domu w miejsce kabata noszono jubki. Dziewczęta chodziły latem w westkach, a jedynie w dni chłodne nakładały do pracy jubkę. Westka jest to rodzaj stanika dopasowanego do figury, z przodu zapina­ nego na rząd guzików (ryc. 36). Składała ° j S z dwóch przednich płatów z dwiema zaszewkami i czterech płatów tylnych. S1 �Środkowy szew przechodzący przez środek pleców rozszerzano u dołu trójkątnym klinem. Wesika sięgała niżej pasa, zakończona u dołu owalnym wykrojem. Wycięcie przy szyi, ramionach i krawędź dolna były niekiedy obszyte b a r w n ą lamówką. Westki posiadały podszewkę z płótna lub innego jasnego materiału. Najczęściej szyto je z czerwonego sukna lub lnianej tkaniny. Do pracy nakładano jubkę różniącą się od kabata tym, że była w pasie od tej ostatniej bardziej luźna i nie ograniczała Ryc. 38. Kabaty z końca XIX. A-przód, b-tyl, c-krój: d-płat przedni, e-boczny, f-plecy. g-kołnierz h, i-części rękawa, j-zdobienie, k-naszycie Podziałka 1:20. swobody ruchu. Dołem sięgała do bioder, podszyta była płótnem lub flanelą. Jubka miała długie rękawy, u szyi niski stojący kołnierzyk zapinany z przodu na rząd rzadko rozstawionych guzików. Jako odzienie robocze wykonana była z gorszego gatunku materia­ łu, zazwyczaj z tkanego samodziału na bawełnianej białej osnowie i wątku z białoczerwonej skręconej nici lub z tkaniny wełnianej, t j . sukna folowanego. Te ostatnie noszono głównie zimą. Jubki były no­ szone zarówno przez starsze dziewczęta jak i mężatki. Do ubioru odświętnego wkładano kabaty. Kabat był zazwyczaj mocno wcięty w pasie i ściśle dopasowany do figury (ryc:38). Plecy składały się z czterech symetrycznie złożonych czę­ ści. Prosty szew przechodził przez środek, dwa boczne szwy były zaokrąglone i zwę­ żały się w pasie, a rozszerzały k u górze i dołowi, tworząc klosz. Przód złożony był z dwóch płatów, o dwu za­ Ryc. 39. Kabat z końca XIX w. pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie szewkach w pasie. Kabat w Olsztynie, nr. inw. 675E- Fot. A. Kuraczyk, 1956 3 35 �u szyi był wykończony niskim stojącym kołnierzykiem, z przodu zapinany na jeden rząd gęsto rozmieszczonych guzików. Guziki dobierano najczęściej do koloru materiału, były one z drzewa, rogu, a u wiejskich bogaczy nawet z bursztynu. Dziurki dziergano nicią w kolorze osnowy lub nicią czarną. Krawędzie zimowych kabatów były u zamożniejszych kobiet ozdobione obszywkami z baraniej skóry, pliską - blendą lub jedwabną wypustką. Rękawy były długie, wszyte, dołem zakończone mankietem ozdobionym obszyciem z tasiemek. W stroju uroczystym były dodatkowo obszyte falbanką w konterki, pliskami i guzikami (ryc. 39). Kabaty z 1910 — 1920 r. posiadały na sposób miejski bufiaste rękawy, gęsto marszczone u ramion (ryc. 37). Bluzki nie były znane w dawnym stroju ludowym, przyjęły się one stosunkowo póź­ niej na początku X X w. pod wpływem oddziaływania stroju miejskiego. Bluzki zdo­ biono białym haftem, niekiedy barw­ nym, wykonanym ściegiem krzyżyko­ w y m . Mają one bufiaste rękawy, a do stroju wprowadzone zostały na War­ mii przez niemieckie szkoły tkactwa Ryc. 40 Fartuchy. Z lewej fartuch na ścią­ ganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku, c-główny płat fartucha, d-falbanka, e-motyw koronki, f-karczek, g-pliska. h-j koronka. Podziałka 1:20. z Jabłonek pod Szczytnem i Ełku; nie mają one niczego wspólnego z rodzimą tradycją stroju warmińskiego. Fartuchy Mimo, że kobiety na Warmii w stroju obrzędowym uroczystym nie nosiły fartuszków a w stroju świątecznym rzadko, to jednak tkaniny fartuchowe odznaczają się niezwykłym Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie, nr inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. 36 Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. �bogactwem różnego rodzaju wzorów. Dziewczęta nosiły do szkoły białe fartuszki, starsze dziewczęta fartuszki białe w niebieską i czerwoną krateczkę, albo drukowane przez miej­ skich farbiarzy. Najprostsze fartuszki były tkane splotem płóciennym, bardziej ozdobne— kombinacją szeregu splotów „Carle". Odświętne fartuszki dziewcząt były wąskie, codzien­ ne do pracy były szerokie, pasiaste, dołem przybrane skośną falbaną. Falbana w miejscu naszycia była mocno marszczona kruzlowana. Styk falbany z fartuszkiem zakrywała blenda z tego samego materiału co i fartuch. W pasiastym fartuchu blendy kontrasto­ wały z pasami falbany. Niekiedy dół obszywano 3 cm koronką szydełkową. Inne fartu­ szki nie mają falbany, lecz są ozdobione u dołu koronką z frędzlami. Koronki wykonywane były zazwyczaj przez dziewczęta zimą w czasie długich wieczorów. Długie fartuchy na szelkach mimo, że wykonane są we wzorach tkanin warmińskich i mazurskich, wprowadzone zostały do ubiorów ludowych przez niemiecką szkołę tkactwa ludowego w Jabłonkach, w pow. szczycieńskim i jako takie nie miały nigdy zastoso­ wania w warmińskim stroju ludowym. Spora ich ilość znajduje się w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Istnieją trzy sposoby kroju fartuchów. Najprostszy jest z prostokątnego płata (70 cm x 55 cm). Fartuch ten jest w pasie lekko marszczony, a tasiemka jest wszyta od spodu. U dołu fartuch ten ozdobiony jest szydełkową koronką. Ten typ wąskiego fartuszka zakładały kobiety na przyjęcie gości i na święta w domu. Nieco inny jest krój fartucha dołem rozkloszowanego i zakończonego skośną falbaną. Płat materiału (60 cm x 50 cm) jest górą marszczony, wszyty w wąski 4 cm pasek i wiązany z tyłu na sznureczek. Falbana tego fartuszka jest marszczona ,,kruzlowana" i obszyta pliską. Do pracy w gospodarstwie i w domu używano szerokich fartuchów szytych z trzech klinów, rozszerzających się k u dołowi. Dołem są one szerokie, gładkie, niekiedy również zakończone skośną falbaną. Wśród ludności miejscowej jest jesz­ cze żywa tradycja noszenia fartuchów drukowanych. Szyto je z samodziałowe­ go płótna lnianego i drukowano wzory przy pomocy klocków drukarskich. Far­ biarze w Olsztynie, Dobrym Mieście, Biskupcu i Reszlu wykonywali druk tkanin. Sporo klocków do drukowania posiada w swych zbiorach Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie (ryc. 54, 55). Chusty Płaszcze w kobiecym stroju warmiń­ skim są nieznane. Zamiast nich noszono zimą i latem różnego rodzaju chusty. W dni mroźne kobiety nakładały ka­ baty podszyte barankiem, po 2 - 3 spód­ nice, a niekiedy watowany odspodek zwany watówką. Warmianki nosiły różnorodne chu­ sty, które w kobiecym stroju ludowym spełniały różne funkcje; nałożone na głowę chroniły przed zimnem, wiatrem, deszczem i skwarem promieni słonecz37 �nych; zarzucane na plecy i skrzyżowane na piersiach podkreślały uroczysty charakter ubioru. Wełniane chusty, nieraz olbrzymich rozmiarów spełniały rolą płaszczów. Latem w pracy na polu, zarówno dziew­ częta jak i mężatki, chroniły głowę przed "skwarem promieni słonecznych niewielką białą lnianą chustą, złożoną po przekątni w trójkąt i zawiązaną na węzeł pod brodą, zwaną płatuszkiem. Dekoracyjny charakter mają chusty kaczorowe i „tureckie", czarne z barwnym szlaczkiem na obwodzie (150 cm x 150 cm) przepołowione po przekątni zarzu­ cone na plecy i z przodu skrzyżowane na, piersiach. Do tego rodzaju chust mężatki nakładały złotem haftowany czepek (Tabl. II), który idąc do kościoła niosły w koszyczku wyłożonym w a t ą . Dziewczęta chodziły w czep­ k u lub n a k r y w a ł y głowę mniejszą chustą ozdobioną szlakiem kwiatów, koronką lub frędzlami. Chusty te były zazwyczaj ko­ loru czarnego, a tylko na Wielkanoc na re­ Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Mu­ zurekcję nakładano białe u dołu obrzeżone zeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 674E koronką domowej r o b o t y . Zimą kobiety Fot. A. Kuraczyk, 1955 i dziewczęta okrywały się dużymi w e ł n i a n y ­ m i chustami narzuconymi na głowę i ramio­ 58 na, zakrywały one prawie cały tył i większą część przodu. Chusty te były zazwyczaj w ko­ lorach ciemnych, niekiedy kraciaste. Sporzą­ dzano je z samodziałowej wełny lub wyko­ nywano na drutach. Inne kolorowe jedwabne chusty nakładano na czepki. Chustami tymi koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego, w zależności od charakteru uroczystości ob­ wiązywano otok czepka w ten sposób, że skręcano chustkę w wałek i zakładano od przodu do tyłu, poczym wiązano z przodu w kokardę z różkami. W powiecie olsztyńskim dziewczęta pod koniec X I X w. nosiły małe czarne chusty trójkątne z wełny, dziane szydełkiem lub na drutach, a wykończone w ząbki. Na początku X X w. dawne barwne chusty zostają wyparte przez czarne chusty pochodzenia fabrycznego. Obecnie używa się j u ż tylko chust fabry­ cznych. Obuwie i pończochy W połowie X I X w. noszono głównie poń­ czochy wełniane w pstrych kolorach, wyko­ nane na drutach. Najczęściej noszono poń­ czochy z wełny naturalnego koloru, białe 38 Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym według K. H. Clasena, Weimar 1942 rys. 191. �czarne lub brązowe, a niekiedy czerwone i modre'. Mniej więcej od 1910 r. przyjmują się fabryczne pończochy niciane. Obecnie obok pończoch robionych na drutach noszą stylonowe i nylonowe kupowane w sklepach, starsze kobiety do dzisiaj chodzą w białych lub czarnych pończochach z samodziałowej wełny. Pończochy dawniej przewiązywano sznurkiem lub gumą powyżej kolan. W domu kobiety chodziły w szlorach, tj. pantoflach wy­ konanych ze skóry, szmat lub filcu, a w obrębie zagrody i w pracy na polu w korkach i klocach podobnie jak mężczyźni. Wysokie sznurowane czarne trzewiki noszono jedynie w stroju świątecznym i do kościoła. Do tańca na mu­ rawie i na drogę do kościoła kobiety nie na­ kładały obuwia, lecz niosły je w rękach, a szły boso. Obecnie przyjęło się wszędzie obuwie miejskie kupowane w sklepach. W czasie zawieruchy, śnieżycy i w czasie roztopów kobiety nakładają na buty śniegowce. • • '-t' Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Rep. Dudeck Lidzbark. 1939 Czepek Najbardziej efektowną i ozdobną częścią kobiecego stroju warmińskiego był czepek zwany twardą mycką lub galonkiem. Dawniej czepki były noszone na Warmii zarówno przez mężatki jak i dziewczęta, choć ustawa z 1694 roku zabraniała dziewczętom noszenia czepków, aby jak mówi, można je było odróżnić od mężatek. Czepek uważano bowiem za część ubioru przy­ należnego tylko mężatce. Jednak w pra­ ktyce zakaz ten dzięki pewnej pobłażli­ wości władzy biskupiej nigdy nie był konsekwentnie respektowany i dziew­ częta nadal głowę nakrywały czepkiem różniącym się jedynie od czepka m ę ­ żatek tym, że posiadał węższe wstążki z boków. Czepek w ludowym stroju kobiecym był jeszcze w powszechnym użyciu mniej więcej do 1870 r., potem powoli wyszedł z użycia. Według infor­ macji „Płockiego Korespondenta" z 1887 r. dziewczęta na Warmii nosiły już wówczas zwyczajne czepeczki z mu­ ślinu lub tiulu przewiązane jedwabną chusteczką koloru czerwonego lub nie­ bieskiego. Niestety tego rodzaju cze­ peczki dziewczęce nie przetrwały do 59 60 Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorach odświętnych Repr. Reske. Olsztyn, 1920 r. 39 �naszych czasów. Na początku X X w. dziewczęta już nie nosiły czepków, lecz głowę obwiązywały trójkątną chustą, latem zaś chodziły najczęściej bez nakrycia głowy. Autentyczne czepki warmińskie z połowy X I X w. haftowane złotymi, srebrnymi i kolo­ rowymi nićmi przetrwały do dzisiaj. Znajdują się one w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, a może i u sta­ rych Warmianek w kufrach, jako pa­ miątka po babkach. Nabycie warmiń­ skiego czepka pociągało za sobą spory wydatek. Cena jego w połowie ubiegłego stulecia wahała się w granicach od 20-50 t a l a r ó w . Czepek warmiński nie był nakryciem czysto wiejskim, zazwyczaj kupowano go od zakonnic osiadłych w żeńskich klasztorach miasteczek War­ m i i i trudniących się m. in. haftowa­ niem . Przypuszczalnie haft, w którym wypełnione było denko czepka, częściowo zapożyczony został z kościelnych anteRyc. 48. Czepek, A-z boku, B-z tyłu, C-części kroju d-krój denka, c-otok, g-h wstążka. Podziałka 1:10 pediów. Najprawdopodobniej hafciarstwem czepków zajmowały się siostry z klasztoru św. Katarzyny, których konwenty znajdowały się w Dobrym Mieście, Ornecie, Lidzbarku i Reszlu . 61 02 63 Czepek warmiński składał się z trzech części: denka, otoku i wstążek. Denko ma kształt podkowy, z tylu jest załamane i marszczone w 6 —13 fałd; obwiedzione jest wysokim otokiem zwężającym się z boków k u tyłowi. Denko wraz z otokiem daje czep­ kowi tę tak charakterystyczną formę, powtarzającą się we wszystkich czepkach w a r m i ń ­ skich (ryc. 48-51). Jest ono wykonane z płótna wyłożonego zewnątrz jedwabiem, aksamitem lub adamaszkiem, haftuje się je złotymi lub srebrnymi nićmi. Podkładka tekturowa pod­ szyta jest płócienną podszewką, otok zaś jest obłożony dwiema złotymi koronkami, jedną szeroką, a d r u g ą wąską, umieszczoną w miejscu górnego załamania. Na złote koronki otoku nałożona jest biała tiulowa koronka marszczona w r u r k i i usztywniona na gór­ nym końcu drutem. Złota koronka prześwie­ cająca przez tiul daje piękne efekty świetlne. Czepek jest pod szyją wiązany na dwie wstążki, suto marszczone w r u r k i , od wew­ nątrz podszyte pasem z płótna. Zwisające końce wstążek opadają na piersi (Tabl. II). Marszczone wstążki czepka związane pod brodą zasłaniały uszy i policzki, w dni zaś gorące opadały luźno na boki. Z tyłu czepek ozdobiony był kokardą z jedwabnej białej lub kolorowej wstążki, usztywnionej watą i dwiema długimi wstążkami opadającymi na Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne plecy. Wstążki były białe jedwabne, z dese­ kwiaty z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum niami różnych kwiatów. Nie wszystkie czepki Mazurskie w Olsztynie nr inw. 108 E. Fot. F. były haftowane złotymi i srebrnymi nićmi, Klonowski 1959 r. 40 �niektóre haftowano kolorowymi nićmi i ozdabiano kolorowymi niebieskimi lub czer­ wonymi wstążkami. Cały wysiłek hafciarki koncentrował sią na denku czepka; „drzewo życia", owoc gra­ natu i stylizowane kwiaty są najczęstszymi mo­ tywami zdobniczymi. Haft wykonywano ście­ giem płaskim, w y p u k ł y m lub bajorkiem. Do­ datkowym elementem zdobniczym jest wyło­ żenie denka cekinami i kolorowymi blaszkami. Poszczególne gałązki listków obwiedzione są sznureczkiem z dwóch skręconych nici. W nie­ których czepkach kwiaty są haftowane koloro­ w y m i nićmi i ujęte w motyw wianka lub bukie­ tu. W czepkach haftowanych kolorowymi nićmi brak na otoku złotej koronki, a tiulową zastępuje koronka z białych nici, szydełkowej roboty. Tradycja ustna i niektóre publikacje wzmian­ kują o obwijaniu otoku czepka jedwabną chu­ stą zwiniętą w wałek. Według informacji sta­ rych kobiet obwijano chustami czepce częś­ ciowo znoszone albo noszone na codzień. Chusty 64 były kolorowe. Na znak żałoby obwiązywano czepek czarną chustą, na uroczystości rodzinne i kościelne niebieską lub czerwoną. Czepek przechowywano w specjalnych koszach wyło­ żonych watą. Rozdział Wytwórcy Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi. Fot. z. Drzewiecki 1948 VIII i materiały Ubiory na Warmii były wykonywane głównie z surowców miejscowego pochodzenia. Na Warmii uprawa lnu i hodowla owiec była bardzo rozpowszechniona i cieszyła się wielkim poszanowaniem. Świadczy o tym lu­ dowa piosenka z Mokin, pow. olsztyńskiego . 65 „Ach lanku, lanku Wiele ty kosztujesz, Wiele ty ludzi Czansto fatygujesz" Jednym z głównych produktów eksporto­ wych z Warmii był len, płótno lniane i nici wywożono głównie przez port w Braniewie. W połowie X I X w. (1856 r.) roczny zbiór lnu na Warmii oszacowano na sumę około 1 m i l . t a l a r ó w . Przy kolonizowaniu miast Warmii osiedlali się po miastach również sukiennicy, trudniący się produkcją tkanin. Młyny zbo­ żowe z kołem wodnym połączone b y ł y za­ zwyczaj z m ł y n e m folusznjm i garbnym, z których korzystali sukiennicy i garbarze, płacąc za to młynarzowi lub miastu roczną 66 Ryc. 51. Czepek warmiński, z drugiej poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107E. Fot. F. Klonowski, 1959 r. 41 �dzierżawą. Przy młynie w Olsztynie i Reszlu tego rodzaju młyny foluszne i garbne były od samego początku ich istnienia. Produkcja tkanin w średniowiecznych miastach kształ­ towała się pod wpływem organizacji cechowych; na Warmii w każdym prawie miasteczku istniał cech sukienników. Zachowane do dziś statuty dają pewne wyobrażenie o zawo­ dzie sukiennika. Jednym z zachowanych statutów jest statut czeladników - sukienników w Ornecie, wydany 26. I . 1558 r. przez władze miejskie. Sukiennicy w Reszlu otrzymali statut w 1568 r. potwierdzony przez kardynała Stanisława Hozjusza. Statut ten odnowio­ ny i uzupełniony został powtórnie potwierdzony w dniu 17. marca 1724 r. przez kustosza katedralnego Łaszewskiego . Podobne statuty posiadały i inne miasta Warmii, jak Olsz­ t y n , Braniewo, Dobre Miasto. W statutach ujętych w rozdziały szeroko omówio­ no jaki winien być stosunek czeladników do majstra, jakie są obowiązki sukienników względem państwa, kościoła i klientów. W statutach tych również podane są kary grożące 67 68 69 opornym, nie respektującym ustaw. Oprócz sukna i tkanin lnianych miej­ scowego pochodzenia przenikały na Warmię kosztowne tkaniny importowa­ ne z zachodu. W sąsiednich Prusiech Książęcych władze książęce wydały sze­ reg ustaw zabraniających sprowadzania sukna zagranicznego, przyczyniającego się do upadku miejscowego sukiennictwa, a tym samym do ograniczenia dochodów dworu czerpiącego z warszta­ tów znaczne dochody w formie opłat podatkowych. Ograniczenia importu nie obowiązywały Warmii, gdzie rządzili biskupi mniej troszczący się o tego rodzaju sprawy. Gdy np. w Prusiech Książęcych w latach 1529 — 1694 r. wydano aż sześć ustaw zabraniających importu sukna zagranicznego, w t y m samym czasie na Warmii wydano tylko jedną ustawę w 1766 r. podpisaną przez biskupa Grabowskiego . Rzemieślnikom i chłopstwu zabraniano noszenia ubioru z jedwabiu i przyozdabiania ich złotem lub srebrem, a zezwalano na przybranie adamaszkiem, taftą lub koronką. 70 Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 Poza rzemieślniczym wyrobem odzie­ ży przez sukienników miejskich ludność wiejska, zwłaszcza bogatsze chłopstwo, trudniło się produkcją tkanin samodziałowych tkanych na ręcznych warsztatach. Wśród tkanin samodziałowych najwięcej tkano płócien lnianych, które oddawano do farbowania lub druku miejskim farbiarzom; to też w poło­ wie X I X w. farbiarze tacy jak Wetcki i Ciecierski w Reszlu mieli ogromne wzięcie. Często przed ich warsztatami stały sznury chłopskich furmanek z Warmii i Mazur z płótnem lnianym przywiezionym do farbowania. Podobnie działo się i w innych miastach Warmii. Farbiarze drukowali płótno przy pomocy klocków, które do dziś prze­ trwały i znajdują się w zbiorach Muzeum Mazurskiego (ryc. 54,55). Największe targi na płótno odbywały się corocznie na odpuście w św. Lipce, w powiecie kętrzyńskim. Płótno lniane produkowane przez rzemieślników było towarem eksportowym Warmii. Wpraw­ dzie płótno warmińskie na rynku światowym nie mogło konkurować z gatunkowo lepszym płótnem śląskim, jednak znajdowało chętnych nabywców. Eksport płótna odbywał sią 71 42 �72 przez Braniewo na zachód, głównie do Ameryki P o ł u d n i o w e j . Braniewo było również największym ośrodkiem produkującym białe i farbowane nici koloru czerwonego. Poza Braniewem produkowano na początku X X w, również nici w Olsztynie. Pewne wyobra­ żenie o produkcji tkactwa miejscowego owego okresu dają tabele rzemieślnicze z 1831 r., według których na obszarze królewieckim Prus Wschodnich, w którego skład wchodziła Warmia, zajmująca mniej więcej połowę obszaru, było 442 rzemieślniczych warsztatów tkackich, a 44788 wiejskich warsztatów ręcznych. W samym Olsztynie było 126 war­ sztatów tkackich i 4 warsztaty farbiarskie. Podobnie jak sukiennicy i tkacze płótna, tak i garbarze oraz szewcy, krawcy zamieszki­ wali miasta Warmii; ci ostatni osiedlali się coraz częściej po wsiach. Młyny wodne, zazwyczaj po połączeniu ich z młynem folusznym były również wykorzystywane jako mły­ ny garbne. Na przełomie X V I I I i X I X w. na 402 młynów wodnych w okręgu królewieckim było 51 młynów garbnych. Według tabeli urzędowej z 1825 r. w Prusach Wschodnich było 531 mist­ rzów garbarskich i 369 czeladników. Skóry wyrabiano na miejscu; nie były one przedmiotem eksportu, lecz służyły do zaspokojenia potrzeb miejscowej l u d ­ ności. Ważnym natomiast towarem eks­ gaBne portowym były wełniane chusty cie­ szące się ogromnym popytem w sąsie­ dniej Rosji. Wprawdzie największe ośrodki produkcyjne chust znajdowały się poza granicami Warmii, w Gdańsku, w Elblągu, Iławce, to jednak tradycja wspomina, że kobiety warmińskie tkały je również dla siebie na warsztatach ręcznych. Poza t y m Warmianki ubierały się chętnie w chusty importowane ze nil«iH)«)one/olt»onopone/ mitti Śląska, Saksonii, Holandii i Belgii. 73 EDYKT 74 75 nhmitmztit IMna/ W drugiej połowie X I X w. małomia­ steczkowi sukiennicy nie wytrzymali Sprita 1732, konkurencji z manufakturami i powoli likwidowali swoje warsztaty, podobnie 1» JboWWfttę $iu*fir& i) Sfctttwrnm ©rufarn jak i garbarze. Ostatni sukiennik w Re­ szlu przetrwał do 1881 r. Nie zacho­ wał się też do naszych czasów żaden młyn foluszny; najdłużej bo do po- Ryc- 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import czątku X X w. przetrwali farbiarze płó- sukna-zagraniem, w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732 cien w miastach Warmii. Wiejskie tka­ ctwo chłopskie przetrwało znacznie dłużej, w 1934 r. według statystyki na terenie b. Prus Wschodnich było 23410 wiejskich warsztatów tkackich. Powoli jednak zanikają one, wędrują na strych jako zbędny sprzęt. Wieś produkowała odzież głównie na własny użytek, w y ­ roby rzemieślnicze były wystawiane na jarmarkach, kiermaszach, targach. T u wyroby tkackie nabywała głównie biedota miejska i wiejska, nie mająca własnych warsztatów, a chcąca ubierać się w ubiory regionalne. 76 W połowie X I X w. upada uprawa l n u ; było to związane z przejściem na bardziej ekonomiczną i wydatniejszą gospodarkę hodowlaną, która rozwija się przede wszystkim w większych gospodarstwach chłopów. Lnianą przędzę wypiera przędza bawełniana pocho•13 �dzenia fabrycznego. Pod koniec X I X w. przędza fabryczna znajduje powszechne zasto­ sowanie w tkactwie wiejskim. Na osnowy używano dwuskrętnej bawełny, a na wątek cienką nić bawełnianą lub wełnianą. Wprowadzenie przędzy fabrycznej do tkactwa ludo­ wego nie wpłynęło na zmianę regionalnego charakteru tkanin, lecz przyczyniło się do •riSR—- Ryc 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78E, 79E, 145E, 144E. Fot. A. Kuraczyk 1959 wzbogacenia wzorów, tym bardziej, że ówczesna przędza zarówno wełniana jak i baweł­ niana była wysokiej jakości. Samodziały ludowe tkano na Warmii na warsztatach czteronicielnicowych splotem rządkowym, płóciennym, rypsowym Carlec. Samodziały ubra­ niowe tkane były na dwuskrętnej osnowie bawełnianej, na wątku bawełnianym lub wełnianym. Tkaniny lniane na osnowie lnianej lub bawełnianej. Wełniane samodziały wiejskie z wełny folowano, w przeciwieństwie do samodziałów rzemieślniczych folowanych na foluszach, napędzanych kołem wodnym lub na ręcznych domowych foluszach. W war­ mińskich tkaninach samodziałowych wątek i osnowa występują albo w odcieniach tego samego koloru, albo w kolorach kontrastujących z sobą. Na sukienki, kabaty i kaf­ taniki używano tkanin mieniących się, wykonanych splotem rządkowym. Kolory osnowy w w ą t k u tak dobierano, aby z sobą kontrastowały, przy czerwonej osnowie dawano szafirowy wątek, przy granatowej osnowie — czerwony wątek. Obok tkanin o jednolitym tle występowały tkaniny pasiaste o mniej lub więcej urozmaiconym układzie pasów. Najprostsze posiadają dwukolorowe pasy, przeplatające się na przemian np. czarny z czerwonym, czarny z zielonym itp. W bardziej urozmaiconych tkaninach pasy te są różnej szerokości i koloru. Tkanin pasiastych używano pierwotnie do ubioru codziennego, na spódnice i halki. Od pocz. X X w. znane są na Warmii materiały ubraniowe tkane w drobną lub wielką kratkę, utrzymane głównie w ciemnych kolorach. Bogata jest 44 �skala tkanin ze struku, których osnowę tworzyła dwuskrętna nić bawełniana, podrzutka cienka nić bawełniana, a w ą t e k - w e ł n a przędzona ręcznie lub fabrycznie. Struk tkany był najczęściej w dwóch kolorach, podrzutka była w kolorze osnowy lub odmiennym. Wprowadzenie trzeciego koloru do osnowy ożywiło tkaninę, powstają paski różnej szerokości, zwłaszcza po wprowadzeniu do osnowy jeszcze k i l k u dalszych kolorów. Paski te łączą się w pewne powtarzające się zespoły dobrane w zależności od upodobań artystycznych tkaczki. Wielką pomysłowość w doborze kolorów wykazują materiały fartuchowe; na białym tle przebijają się kolory czerwone, niebieskie i żółte. Fartuchy te są tkane niekiedy w k i l k u kolorach. Do dawnego tradycyjnego tkactwa Warmii i Mazur nawiązują powstałe po 1945 r. warsztaty spółdzielcze CPLiA, które, gdy chodzi o płachty tj, obrusy i narzuty, mogą się poszczycić wspaniałymi sukcesami, produkcja samodziałów natomiast tak ważna dla l u ­ dowego stroju regionalnego napotyka na trudności z powodu braku należytego surowca i trwałych barwników. Inne materiały i ozdoby do odzieży kupowano w sklepach, na jarmarkach i odpustach. Bieliznę, fartuchy i spodnie robocze, waniki, wistki szyły dawniej kobiety same. Szycie kabatu, spódnicy, halki, sukmany, jaki, lub kamizelki powierzano miejskim kraw­ com lub krawczyniom rekrutującym się z miejskich rzemieślników osiadłych po wsiach. Korki, kloce i drewniaki były wykonywane w domu przez mężczyzn albo kupowane na jarmarkach i targach u korkarzy, t j . chłopów trudniących się ich wyrobem. Trzewiki i buty kupowano w sklepach miejskich lub zamawiano u miejscowych szewców. Do dziś najlepiej zna się na wiejskim kroju krawiec Paweł Lubomirski ze Stanislewa, w powiecie biskupieckim: do niedawna przerabiał on jeszcze ubiory z dawnych samo- Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 146E, 150E, 142E, 148E. Fot. A. Kuraczyk 1959 r. 45 �działów ludowych. Obecnie kupno i szycie odzieży odbywa się raczej w miastach. Ma­ teriały a nieraz gotowe garnitury i sukienki kupuje się w miejskich sklepach bądź w spółdzielniach wiejskich. Rozdział IX Zdobiny W stroju warmińskim znacznie więcej ozdób zachowało się w stroju kobiecym, aniżeli męskim. Do elementów zdobniczych w stroju męskim zaliczyć należy: stebnowanie, szamerunki, obszycie krawędzi sukmany, tasiemkami, fałdy, błyszczące albo Ryc. 56. Czepek war­ miński, I I pol. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie, nr inw. 112E. Pot. Z. Drze­ wiecki, 1947 Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobio­ ne złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki, 1948. rogowe guziki. Kołnierzyki zazwyczaj zawiązywano na czerwone tasiemki. Kołpak, czapka barania rozcięta z boku, przyozdobiona była dwiema kolorowymi jedwabnymi wstążeczkami, górną białą i dolną niebieską. Sukmana była w pasie przewiązana barwną krajką zazwyczaj koloru niebiesko-białego i wykończona frędzlami. Dalszym elementem dekoracyjnym była jedwabna kaszmirowa chusta, którą mężczyźni wiązali niekiedy wokół szyi. Pan młody przypinał wianek mirtowy z kistką z lewej strony na piersiach. Drużba nosił kapelusz ozdobiony wstążkami i bukietem sztucznych kwiatów, przez ramię zaś był przewiązany jedwabną kolorową wstęgą, a pęk wstążek i chustek zwisał mu z lewego ramienia. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym zaliczyć należy: haft, barwne wstążki, falbany, pliski, koronki, naszyjniki z bursztynu i świecidełka. 46 �Haft występował jedynie na denku czepka. Fartuszki były dołem i po bokach ozdo­ bione białą szydełkową koronką. Spódnice, zwłaszcza halki upiększano jedwabnymi lub aksamitnymi obszywkami, falbanami i pliskami. Ulubionym motywem zdobniczym wystę­ pującym przy spódnicach świątecznych jest ułożenie falbany „w konterki". Kaftaniki dziewcząt są obszyte na krawędziach b a r w n ą tasiemką. Kaszmirowe jedwabne, tureckie chusty, ornamentowane kwiatami, używane w stroju świątecznym, mają charakter czysto zdobniczy. Dekoracyjność stroju podnoszą również białe lub barwne wstążki zwisające u czepków i sztuczne kwiaty wplecione we włosy dziewcząt. Szyję kobiet zdobią burszty­ nowe naszyjniki, niekiedy było ich kilka. Przez krótki czas tuż przed pierwszą wojną światową zdobiono rękawiczki różnokolorową wełną i obszywano perełkami. Charakterystyka źródeł Przy opracowaniu monografii stroju warmińskiego korzystałem z cennego materiału źródłowego zgromadzonego przez dyrektora Muzeum Mazurskiego Hieronima S k u r p s k i e g o , z rad i doświadczenia Teodory M o d z e l e w s k i e j zajmującej się od szeregu lat badaniami nad strojem i tkactwem w a r m i ń s k o - m a z u r s k i m . Materiały te jednak wymagały uzupełniania nowymi badaniami terenowymi, przeprowadzonymi w latach 1958-1959. Informacje zawarte w dawnych publikacjach niemieckich i polskich nie dają pełnego obrazu warmińskiego stroju ludowego; są to najczęściej mniej lub więcej obszerne opisy pozbawione często podkładu ilustracyjnego. Szczególnie cenne były wiadomości zawarte w pracach K. B r u n n e r a , E. L e m k e g o , E. S c h n i p p l a , M . P h i l i p pa, K . H . C l a s e n a . Z literatury polskiej najcenniejsza jest praca T. M o d z e l e w s k i e j — „Stroje ludowe Warmii i Mazur". Nie mniej cenne i wartościowe są materiały o stroju ludowym Warmii i Mazur zawarte w artykułach Hieronima S k u r p s k i e g o , które ukazały się w 1954 r. w dodatku tygodniowym „Świat i M y " i w pracy o kulturze ludowej Warmii i Mazur, ogłoszonej w wydawnictwie zbiorowym „Warmia i Mazury". Przy opracowaniu środowiska i historii regionu we wstępie niniejszej monografii korzystałem głównie z opracowań zawartych w wyżej wzmiankowanej pracy zbiorowej pt. „Warmia i Mazury". Wartościowy i niezwykle cenny jest materiał ikonograficzny zebrany w ciągu szeregu lat przez H. Skurpskiego i znajdujący się w Archiwum Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Korzystałem z niego w pełni i za udostępnienie m i go składam panu dyrektorowi H . Skurpskiemu serdeczne podziękowanie. Składam również podziękowanie prof. dr R. Reinfussowi za życzliwy stosunek w udo­ stępnieniu mi zebranych materiałów do stroju ludowego Warmii i Mazur, znajdujących się w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie. 77 47 �PRZYPISY 1 Stanisława Z a j c h o w s k a , Geografia. Praca zbiorowa, „Warmia i Mazury", część II. nakł. Insty­ tutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 8. Henryk Ł o w m i a ń s k i , Prusowie i państwo krzyżackie. Z pracy zbiór. „Warmia i Mazury", cz.I, nakł. Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 101. Bogusław L e ś n o d o r s k i , Dominium warmińskie 1243—1569. Nakł. Instytutu Zachodniego 1946, Poznań str. 4. Marzena P o l l a k ó w n a , Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Nakł.Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 2. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego. 1957. Nakł. P.W.R.N., Wydział Statystyki, Olsztyn 1953, str. 18. Według stanu z 31. XII. 1957 woj. olsztyńskie liczyło 846.700 mieszkańców, z tego na Warmię tj. pow. braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki (reszelski) przypadało 233 700 mieszkańców, z których / znajdowało zatrudnienie w rolnictwie. Henryk Ł o w m i a ń s k i op. cit. Według informacji Jana Lubomirskiego, miejscowego działacza ludowego, który w latach 1930—1939 organizował na Warmii i Mazurach polskie chóry śpiewacze z polecenia Związku Polaków w Niemczech. Adam C h ę t n i k , Mazurskim szlakiem. Łomża 1939, w rozdziale p.t. „W mazurskiej wiosce" str. 86 i 88. P. R o s e n w a l l , Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf einer im Jahr 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199. E. S c h n i p p e 1, Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1937, ryc. 1 na str. 32 Według informacji zaczerpniętej od kierownika szkoły Edwarda Turowskiego z Tomaszkowa, pow. olsztyński, miejscowego działacza niepodległościowego. Dopełnieniem pracy T. M o d z e l e w s k i e j nad rekonstrukcją stroju jest monografia p.t. „Stroje ludowe Warmii i Mazur", wydana nakładem Towarzystwa Społeczno—Kulturalnego „Pojezierze" w 1958 r, w Olsztynie, przeznaczona dla kierowników i działaczy kulturalnych pracujących w zespołach artysty­ cznych, świetlicach i wszystkich miłośników kultury ludowej. Hieronim S k u r p s k i , Nieco o historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z dnia 31. X. 1953, w dod. Nr. 88 „Świat i My". Elbinger Wiesenbuch z r. 1421, ze zbiorów Wojew. Archiwum Państw. Gdańsk. Casper He n n enb e r g e r, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes- zu Preussen. Köningsberg 1584. str. 20. J. M a 1 e t i u s, Epistoła de sacrificiis et idolatría veterum Borussorum, Królewiec 1561, repr. z książki „Mitteillungen der liter. Gesellschaft Masovia", zesz. 8, Lotzen 1902, str. 197. Fr. W a l t e r , Geschichte der Stadt Königsberg, Königsberg 1613. Chronica der Preussen, Anno 1626, str. 81 i 185. E. Weise, Baueraufstand in Preussen. Elbing 1935, Repr. ryc. kartografa Narońskiego są podane na str. 55. Christopf H a r t k n o c h , Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1684, str. 425/26. '-' a) J. V o i g t , Ueber Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Preussische Provinz. Blätter I I seria, tom I I (XLVIII), zesz. 6, Królewiec 1852, str. 417—448. b) Von der Gesind Kleider-Ordnung. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret anno 1640, str. 85—87. c) Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się naznaczoney surowey kary od pierwszego dnia miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna materye y insze wełniane towary etc. na swojoziemskie używanie, ani kupowanie, albo noszone, ani też w ziemi zażywane być mają. Datowany w Berlinie trzeciego dnia mies. Aprila 1732. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906 str. 83—88. jak wyż. str. 86. 2 3 4 5 2 3 6 r 8 9 10 11 12 13 , ł 15 16 17 18 19 20 22 23 48 �24 Friederich Samuel Bock, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussen. Dessau 1782, str. 159—166. J. G. K r ü n i t z , Oekonomisch—technologische Encyklopädie, cz. 40. Berlin 1787, pod hasłem „Kleid", str. 97—102. Carl B r u n n e r, Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 71. E. E. Preuss, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibungen von Preussen. Königsberg 1835, str. 232. E L e m k e , Volkstüm­ liches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volks­ kunde. Greifswald 1906, str. 88. Walenty B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923, str. 20. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, R. VII, listy gończe nr. 37, 116, 309,307,390, 444, 581, i 600. Na północnych obszarach Warmii, t j . w pow. braniewskim, półn. części pow. lidzbarskiego i bis­ kupieckiego nie spotyka się dziś ludności autochtonicznej. Wsie półn. części Warmii zasiedlone zostały po 1945 r. przez ludność chłopską pochodzącą głównie z południowych województw Polski, z woj. rzeszo­ wskiego, lubelskiego i kieleckiego. Według informacji 90-letniego starca, Michała Lengowskiego, urodź, w Nowej Kaletce w pow. olsztyńskim, zasłużonego bojownika o niepodległość Warmii, również W. B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923 na str. 20. „Sobie dziane" — robione na drutach z wełny samodziałowej. Spsicki — zwane również miedziankami są to druty przy pomocy których wykonuje się wełniane pończochy, rękawice, nauszniki itp. " Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej Państw. Instytutu Sztuki, Kraków, Nr. inw. 20582 i 20578. August A m b r a s s a t , Die Provinz Ostpreussen. Königsberg 1912, wyd II, na str. 240, co również potwierdzają współcześni informatorzy. E. Lemke, Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, r VII w Nr. 51 z dnia 16. XII. 1848, na str. 581. Według informacji krawca Pawła Lubomirskiego ze Stanislewa w pow. biskupieckim, który pamięta, że dawniej spodnie były z boku zapinane i nie posiadały z przodu rozporka. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 90. O pasie płóciennym współcześni informatorzy nie wiele wiedzą. Występowanie w stroju ludowym potwierdzają dane źródłowe w literaturze. Por. Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und WestPreussen, Danzig 1858, str. 87. Fragment takiego pasa płóciennego znajduje siew zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie. Stebnowane półkoszulki są jeszcze dziś w użyciu u starych Warmiaków, np. stary Zawadzki, liczący 72 1, z Bredynka, pow. biskupiecki nosi go do dzisiejszego dnia. Wzmianki o hafcie na półkoszulkach podaje E. L e m k e , Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III. Allenstein 1889, na str. 29. W cenniku usług krawieckich obowiązującym krawców miasta Olsztyna wydanym przez władze miejskie w 1584 r. wymieniony jest kołpak {Kolpack), za uszycie którego krawiec otrzymywał 2 gr. Autor historii Olsztyna nie znając polskiej nazwy dziwi się, skąd wzięła się ona i wyprowadza ją od kabłąka używanego przy jarzmach na woły. Por. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein Urkundenbuch III, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1929, Nr. 6 na str. 11 przypisy. Ubiór proszka podają następujący autorzy: Jan S e m b r z y c k i , Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich, Wisła Tom IV, Warszawa 1890, str. 799. Wojciech K ę t r z y ń s k i , O Mazurach. Poznań 1872, str. 10. Carl B r u n n e r , Ostpreussische Volkskunde. Leipzig 1925, str. 183—184. M. T o eppen, Wierzenia Mazurskie, tłum. Eugenia Plitzówna, Wisła, Tom VI, Warszawa 1892, str. 763—765. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 96 E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1927, str. 32. Maciej Wie­ r z b i c k i , Ziemia Warmińska. Warszawa 1919, str. 15. Erhard R i e m an n, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1927, str. 346. Jedni wymawiają „suga", inni np. w pow. olsztyńskim „sługa". Przy wykonaniu łba koziego posługiwano się drewnianymi widłami lub rozwidloną gałęzią. Końce wideł imitowały rogi wychodzące z łba uformowanego ze słomy i szmat. Oczy kozy były zrobione z błyszczą­ cych guzików a broda z lnianej przędzy. Tak wykonany łeb trzymał jeden z chłopców w rękach, poczym okrywano go białą płachtą spod której (przez szparę) obserwował otoczenie. Chłopiec przebrany za kozę chodził pochylony. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958, str. 78. Oswald A. E r i c h und Richard B e i 11, Wörterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936 na str. 563 podają, że mężczyźni na Warmii nosili krótkie spodnie i białe pończochy i powołują się na K. Brunnera i Clasena rzekomo mogących potwierdzić powyższe. Ani jeden ani drugi w pracach swoich o tym nic nie piszą. Por. rye. 1 w pracy: E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen, Königsberg 1927, str. 32. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I. S. w Krakowie, Nr. inw. 27133, 20582, 27132, 20582. Niektóre listy gończe ogłoszone w urzędowym organie „Rastenburger Kreisblatt w r. 1848 zawierają m. inn. szczegółowe opisy ubrań zbiegłych więźniów pochodzących głównie z pow. biskupieckiego. Opisy 25 26 87 28 29 30 31 83 34 35 36 37 38 39 10 41 12 43 44 48 16 4 Strój Warmiński 49 �te dają do pewnego stopnia obraz z którego dowiadujemy się, że w poł. XIX w. noszono lniane sukmany. Według powyższych listów w sukmanach przeważał kolor niebieski i granatowy. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I . S. w Krakowie, Nr. inw. 27152, 27132. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, nr. inw. 27132 i według wypowiedzi 72 1. Zawadzkiego z Bredynka, pow. Biskupiec. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906, str. 88. Samuel Bock, Versuch einer Wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussens. T. L. Dessau 1782, w rozdz. „Von Preussen Einwohnern" na str. 153. Karl B r u n n e r , OstdeutscheVolkskur.de. Leipzig 1925, str. 69. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie. Nr. inw. 23823, Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und Westpreussen. Danzig 1858, str. 86. Por. przyp. 40. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 87. Karl B r u n n e r , Ostdeutsche Volkskunde, Leipzig 1925, str. 71. Według informacji Kamińskiej z Bredynka, pow. biskupiecki. Karl B r u n n e, r Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 69—70. Korespondent Płocki, r. 1879, nr. 4 str. 3. Königsberger Hartungsche Zeitung Nr. 1 z 3. I . 1866 r. podaje, że czepek kosztował 45 talarów Karl B r u n n e r , w dziele, Ostdeutsche Volkskunde (Leipzig 1925, na str. 72) podaje, że czepek w 1842 r. kosztował 20—30 talarów. P. L a n d a u , Ostpreussische Wanderungen. Berlin 1916 r. str. 33. W/g informacji ks. dr J. Obłąka z Olsztyna, profesora historii kościoła w Seminarium Duchownym w Olsztynie. Alois B l u d au, Oberland, Ermland, Natangen und Barten. Stuttgart 1901 str. 204. Władysław G ę b i k , Pieśni ludowe Mazur i Warmii, Olsztyn 1952, str. 51. Erwin Scheu, Ostpreussen. Königsberg 1936 str. 148. H. H i p p 1 e r, Die Rolle der Tuchmachergesellen in Wormditt. Zeitschr. für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands. Braunsberg 1897 r. XII Band, s. 192—204. Adolf P o s c h m a n n , 600-Jahre Rössel, Rössel 1937, str. 196. Statut sukienników Olsztyna z r. 1671 podaje Hugo B o n k w „Geschichte der Stadt Allenstein" Urkunden über die Aliensteiner Gewerke. Urkundenbuch III, 4 Teil Die Gewerke, Alien­ stein 1928 str. 28. Nr. 29. Max P h i l i p p , jak wyż. str. 84. Adolf P o s c h m a n n jak wyż. str. 196. A. E P r e u s s, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1839, str. 285—286. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein . . , jak wyżej str. 589. Robert S t e i n , Die Umwandlung der Agrarverfassung Ostpreussens durch die Reform des neun­ zehnten Jahrhunderts Königsberg 1933 Band I , str. 405. A. E. Preuss, Preussische jak wyżej str. 287. Adolf P o s c hm ann-600 Jahre jak wyżej str. 196. Dziękuję wszystkim informatorom, którzy udzielili mi szeregu cennych informacji, poświęcając na to nieraz dużo czasu, a w szczególności dziękuję: małżonkom Lengowskim, Hornbrućhom, mgr Janinie Gliszczyńskiej i Janowi Lubomirskiemu z Olsztyna, Pawłowi Lubomirskiemu z Stanclewa, Augustowi Zawadzkiemu i Franciszce Kamińskiej z Bredynka w powiecie biskupieckim, Karolowi Szymelfeningowi z Biskupca i wielu innym bezinteresownym informatorom. 45 49 50 51 52 53 54 55 56 67 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 re 77 WYKAZ LITERATURY A m b r a s s a t August, Die Provinz Ostpreussen. Ein Handbuch der Heimatkunde. 2 Auflage, Königs­ berg-Bonn 1912, str, 240—243. Annalen des Königreiches Preussen, Quartal II, Königsberg 1773, str. 3—45. B a l z er Frida, Textiles Hauswerk in Ostpreussen um 1850, Volkswerk 3, 1943, str. 244—51. B a r c z e w s k i Walenty, Kiermasy na Warmii, IV wyd. Olsztyn 1923. B a u e r Hanus, Tracht und Bügeltanz auf der Elbinger Höhe vor 100 Jahren. Elbinger Jahrbuch, zesz. 15 Str. 278—287. B i e d r a w i n a Emilia, Wesele mazurskie (korespondencja). Przegląd Zachodni. R. VII—1951,1.1. nr. 3/4, str. 634—637. 50 �Bock Friedrich, Samuel, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von Ost und Westpreussen, Bd. 1—5, Dessau 1782—85, T. II. str. 156. B o n k Hugo, Geschichte der Stadt Allenstein. Urkundenbuch. Teil II, Allenstein 1914, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1928. B o r m a n n Martin, Ostpreussen. Berichte und Bilder. Berlin 1935. B r u n n e r Karl, Ostdeutsche Volkskunde Leipzig 1925. B r u z d o w i c z Józef, Niektóre wiadomości o sąsiednich Prusach, etnograficzne, społeczne i ekonomiczne. Korespondent Płocki, Nr. 4, 1878. B u j a c k , Accesionen des Prussia-Museums pro 1889, str. 189 aus dem 19 Jahrhundert. Sitzungsberichte der Altertumsgeselschaft Prussia-Königsberg 1888.89. B u s c h a n Georg, Illustrierte Völkerkunde in zwei Bänden. Stuttgart 1926. C h ę t n i k Adam, Mazurskim szlakiem. Łomża 1939. C l a s e n Karl, Heinz, Ostpreussen. Weimar 1942. C z y b o r r a Albert, Zwischen Mauersee und Alle. Ein Heimatbuch. Rastenburg 1928. Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się zaznaczoney surowey kary od pierwszego dnia Miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna Materye y cudze wełniane towary ec. na swojoziemskie używanie ani kupowanie (albo noszone) ani też w Ziemi zażywane być mają. Datowany w Ber­ linie trzeciego Dnia Miesiąca Aprila 1732. F i s c h e r Adam, Etnografia dawnych Prusów, Rozprawa z pracy ..Dzieje Prus Wschodnich", Gdynia 1937. F u c h s Hans, Von masurischen Webekunst. Masurisches Volkskalender 1935, str. 86—91. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G1 a p a Adam, Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Gr ud de Herta, Brauchtum um Flachs und Spinnstube. Natanger Heimatkai. 15. 1942, str. 47—55. G r u d de Herta, Ein Leben für die Heimat. Königsberg 1938 str. 49—52. G r u n e b e r g , Geschichte und Statistik des Kreisses Allenstein, Allenstein 1864, str 68. H a h m Konrad, Ostpreussische Bauernteppiche, 1937. T e n ż e : Ostpreussische Hochzeitteppiche. Der Türmer 42, 1940. H a r t k n o c h Christopf, Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1864. H e n n e n b e r g e r Caspar, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes zu Preussen. Königsberg 1584. Hess v. W i c h d o r f f Hans, Masuren, Skizzen und Bilder v. Land und Leuten. Berlin 1915. H i n z Carl, Gustaw, Die alte gute Sitte in Altpreussen. Königsberg 1862. H o t t e n r o t h F., Deutsche Volkstrachten vom 16—19 Jahrh. Frankfurt a/m. 1902 Tom III, Volks­ trachten aus Nord und Nordost-Deutschland X. J a g u c k i A„ Ze wspomnień starego Mazura. Kalendarz ewang. na rok 1949, Cieszyn 1949, str. 91. K e r s t a n Eugen, Gustaw, Die Geschichte des Landkreises Elbing auf wissensch. Grundlage Volksthüml. dargest. Elbing 1925. Elb. Alt. Gesellsch, 1925, 472, Elbinger Heimatbücher. Nr. 1. K ę t r z y ń s k i Wojciech, O Mazurach i zbiór pieśni gminnych ludu mazurskiego w Prusach Wschodnich. Poznań 1872. K l o n o w s k i Alfons, Sztuka Ludowa Warmii i Mazur. Olsztyn 1953. K o l b e r g Oskar, Teka mazurska (w rękopisie) wł. P. A. N. Kraków, fol. 8, Rp. 3208, K o l l e r Erna, Ost-preussische Knüpf — und Webekunst, Masurischer Volkskalender 1937, str. 88—96. T e j ż e : Flecht und Webekunst in Südostpreussen. Masur. Volkskalend. 1938. str. 69—73. K r u n i t z J. G. Oekonomisch Technologische Encyklopedie. Berlin 1787, cz. 40, pod hasłem Kleid. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret Anno 1640, von Gesind (und Kleider Ordnung) L a n d a u Paul, Ostpreussiche Wanderungen. Berlin 1916. L e m k e Elisabeth, Volksthümliches in Ostpreussen, 1.1—3, Mohrungen (3. Allenstein), Harich 1884—99. L e ś n o d o r s k i Bogusław, Dominium warmińskie, 1243—1569. Poznań 1949. Ł ę g a Władysław, Ziemia Malborska. Kultura ludowa. Toruń 1933. Ł o z i ń s k i Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach, wyd. III, Lwów 1912. M a l e t i u s Johannes, Epistoła de sacrificiis et idolatria veterum Borussorum. Królewiec 1551. M a 11 e k Karol. Wesele mazurskie. Widowisko ludowe w 5 aktach. Działdowo 1937. Mank : • = n, Die Adventskurrende und die Jutrznia in Masuren. Zs. d. Ver. f. Volksk. 20, 1910, str. 326—7 M i t z k a Walter, Über Geographie der Volkskunde. Prussia, zesz. 28, r. 1928, str. 293—303. M o d z e l e w s k a Teodora, Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. O r ł o w i c z Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii. Lwów—Warszawa 1923. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, rocznik VII, listy gończe nr. 5, 9, 14, 22, 24, 29, 37, 51, 90, 445 i 600. R i e m a n n Erhard, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1937. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego 1957, Olsztyn 1958. t 4« 51 �R o s e n w a l l P. (Rauschnick Godfried, Peter), Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf c. i J. 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199P h i l i p p Max, Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906. P o l l a k ó w n a Maria, Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim. Poznań 1953. P o s c h m a n n Adolf, 600 Jahre Rössel Bilder aus alter und neuer Zeit. Rössel 1937. P r e u s s A. E. Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1835. P r z e w o r s k a Janina, Ubiory ludowe. Warszawa 1954. S c h a t t k o w s k y Else, Sinnvolle Trachtenpflege. Der Heimattreue Ost und Westpreusse. 1936. S c h n i p p e l Emil, Masuren und Oberlands Volkskunde von Ost und Westpreussen, Ostdeutsche Monats­ hefte R. II, zesz. 6, Danzig 1921. T e n ż e : Ausgewählte Kapitel für Volkskunde von Ost und Westpreussen Königsberg 1927. T e n ż e : Die oberländische Haube, genannt das „Mützschen". Ein Beitrag zur Kenntniss der altpreussischen Volkstrachten. Globus — Illustr. Zeitsćhr. für Länder und Völkerkunde, t. 92, Nr. 15. Braunschweig 1907, str. 238—240. S e m b r z y c k i Jan, Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich. Wisła T. III R. 1889, str. 551—591., t. IV 1890, str. 799—812. S k o w r o n e k Fritz, Das Masurenbuch, Berlin 1916. S k u r p s k i Hieronim, Nieco z historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z 31. X. 1954 r. Dod. Nr. 86 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim. W sprawie wskrzeszenia warmińsko — mazurskiego ubioru ludowego. „Głos Olsztyński" z 27. I I I . 1954 r. Dod. Nr. 105 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim, Sztuka Ludowa. Warmia i Mazury. Poznań 1953, cz. I I , str. 106—117 i 246—260 S k u r p s k i Hieronim, Kultura ludowa Mazur i Warmii. Z dziejów Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 107—117. S m ó l s k i , Z wycieczki na Mazowsze Pruskie. Wisła t. XIV, R. 1900, str. 113—130, 284—298, 385—398. S o k o ł o w s k i , Z dziejów kultury i sztuki. Spraw. Kom. Hist. Sztuki w Polsce. Kraków 1898, t. VI, zesz. 2—3, str. 98, zesz. 4, str. CXIII R. 1899. S u k e r t o w a Emilia, Mazurzy w Prusach Wschodnich. Kraków 1927. patrz też B i e d r a w i n a E. S y s k a Henryk, A w Zielonej w Myszynieckiej. Warszawa 1956. S y 11 k u s Bertha, Die Webschule des Bundes Deutscher Mädel Jablonken. Masur. Volkskal. 1938, str. 77—80. S z u l c Kazimierz, Życie Gizewiusza. Warszawa 1854. „Unser Heimat", r. VIII, nr. 18, 1926. T e t z n e r Franz, Die Slaven in Deutschland. Beiträge zur Volkskunde. Braunschweig 1902. T o p p e n Max, Geschichte Masurens. Danzig 1870. T o p p e n Max, Aberglauben aus Masuren. 2 Aufl. Danzig 1867, w tłum. polskim Eugenii Plitzówny — Wisła t. VI. R. 1882. V e t u 1 a n i Adam, Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych. Wrocław 1953. V o i g t I . , Über Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Pr. Prov. Bl. I I seria, t. I I (XLVIII) zesz. 6. Königsberg 1852. W i e r z b i c k i Maciej, Ziemia warmińska. Warszawa 1919. Z a j c h o w s k a Stanisława, Warmia—Geografia. Warmia — Mazury, cz. I I . Poznań 1953, str. 6—30. Z w e c k Albert, Masuren. Eine Landes und Volkskunde. Stuttgart 1900. Z y w i r s k a Maria, Strój kurpiowski Puszczy Białej. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Poznań 1952. �WYKAZ Po w. O l s z t y n : Maria Orłowska Józef Szatkowski Erika Centek Maria Hinzmann Jadwiga Komraj Józef Hermański Jan Sadowski Łucja Marwitan Klara Kuhn Jakób Bem Agata Materna Agata Margowska Teresa Thiel Maria Gronowska Gertruda Barczko Weronika Żurawska Maria Friedrich Jan Kowalski Róża Roweda Augusta Bogdańska Maria Fabek Małżonkowie Hornbruchowie Małżonkowie Lengowscy Teresa Białoszewska Maria Ziemska Waleria Borduch Berta Naumann Anna Białoszewska Barczewo Bartąg Brązwałd Bukwałd Butryny Nowe Dajtki Dąbrówka Wielka Dywity Gietrzwałd Gilawy Gutkowo Jaroty Kajmy Klebark Wielki Likuzy Mokiny Naglady Olsztyn Purda Wika. Redykajny Rożnowo St. Kaletka SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. INFORMATORÓW — Skajboty August Gnatowski Robert Pacer Paweł Turowski Katarzyna Romańska Maria Knyffel — Tomaszkowo — Wójtowo — Woryty Po w. B i s k u p i e c : Elżbieta Klemerowa Augusta Mazuch i Karol Szymelfenig Franciszek Kujawa Paweł Lubomirski Walenty Grabosz Józef Cyrman Biesowo Biskupiec Kolno Stanclewo Po w. O s t r ó d a : Emma Łagodna Klara Kniffel Podlejki Po w. S z c z y t n o : Anna Gross Ida Rogala Pasym Rumy Po w. M r ą g o w o : August Schad Maria Kompot Anastazja Makarowska Mojtyny Piecki Wojnowo ILUSTRACJI 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z Warmii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielewska, 1959. 2. Gospodarz i gospodyni w warmińsko-mazurskiej odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, w Olsztynie, nr. inw. 711 E i 712 E. Fot. A. Kuraczyk, 1946. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja Muzeum Mazurskie, w Olszty­ nie nr. inw. 713 E i 714 E. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekonstrukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie, nr. inw. 572 E. i 573 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z „Elbinger Wiesenbuch", 1421. 6. Chłop spod Elbląga z XV w. Repr. z „Elbinger Wiesenbuch", 1421 7. Ubiór wojaka pruskiego wg Hennenbergera 1584. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym z połowy XVII w. Rep. z pracy: Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. 9. Ubiór kobiecy z Prus, z poł. XVII w. wg E. Weise, Elbląg 1935, 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 11. Prusowie w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. - Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 53 �Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja. Fot. J. Gardzielewska 1959. Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926. Ryc. 14. Męska koszula przyramkowa, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, d — tył, e-e przyramki, f— rękaw, g—i — podpasze. Podziałka 1:30. Ryc. 15. Podkoszulki: a — szkic orientacyjny, b—kołnierz c — motywy stebnówek na podkoszulkach. Podziałka a, b — 1:8, c — 1: 6. Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem", A — przód, B — tył, C — część kroju: d — przód, a — tył, e — karczek, f — rękaw, g — h—mankiet, i — podpasze, j — k — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 17. Spodnie: A — przód, B — tył, C — krój. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I — I I przód, C — tył, A, B przód C — tył d — krój przodu, e — piec, f — kołnierzyk. Podziałka 1 :15. Ryc. 19. Szkice kamizelek z początku XX w. Podziałka 1 : 15. Ryc. 20. Jaka z początku XX w. A — przód, B. — tył c — e — części kroju — rękaw, g — kołnierz. Po­ działka 1:15. Ryc. 21, Sukmana z końca XIX w., Rekonstrukcja, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — część górna, e część dolna, f. — klin, g — h tył (plecy) i , j — części rękawa, K — mankiet, L — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 22. Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn, 1958. Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow. Biskupiec według fot. F. Klonowskiego 1959 r. Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z pocz XX w. Bredynki, pow.Biskupiec Fot. Fr.Klonowski 1959 Ryc. 25. Liszka. Torba z lipowego łyka z końca XIX w, Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 73 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 26. Okrycia głowy. A — kapelusz filcowy z końca XIX w. B —; „Kołpak" — czapka futrzana Rekonstrukcje. Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśniowej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 1222 E Fot. A. Kuraczyk, 1959. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubiorze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym. Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901. Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX. A—wygląd z przodu, B —tyłu d —płat tylny, d — płat przedni c — przyramki, f — rękaw, g — podpasze, h — mankiet, h — wykończenie mankietu, j — zdobienie kołnierza. Podziałka 1:30. Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192. Ryc. 32. Spódnica z końca XIX w. pow. Mrągowo. Nr inw. 675 E. Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Fot. A. Kuraczyk. Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 34. Krój spódnicy: d — przód, d\ d , — płaty boczne, d — tyły, e — marszczenie, g — fragmenty spód­ nicy 1 —pliska, 2—falbanka 3—wypustki; n —fałdy, i —pasek. Rysunki wykonano na podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych F. Klonowskiego. Ryc. 35. Suknia dziewczęca z końca XIX w. Smolajny, pow. Lidzbark. Muzeum Mazurskie nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 36. Staniki kobiece westki A — przód, B — tył d — płat przedni, e — boczny, f — tylny (plecy), g — klin. Podziałka 1:15. Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowno pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 38. Kabaty z końca XIX w. A — przód, b — tył, c — krój: d — płat przedni, e — boczny, f — plecy, g —kołnierz, h, i — części rękawa, j — zdobienie k — naszycie. Podziałka 1:20. Ryc. 39. Kabat z końca XIX pow. Biskupiec i Mrągowo Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 675 E. Fot. A. Kuraczyk. 1956. Ryc. 40. Fartuchy. Z lewej fartuch na ściąganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku C — główny płat fartucha, d — falbanka, e —motyw koronki, f —karczek, g—pliska, h, j — koronka. Po­ działka 1:20. Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie nr. inw. 674 E. fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 43. Warmianki w ubiorach odświętnych według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958. Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1955, 1 1 1 1 1 3 54 2 2 �Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym wg H. G. Clasena. Weimar 1942 rys. 191. Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Repr. wg P. Dudeck Heilsberg, 1939. Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorze odświętnym. Repr. Reske. Olsztyn, 1920. Ryc. 48. Czepek A z boku, B — z tył, C — części kroju, d — krój denka, c—otok g — h wstążka. Podziałka 1:10 Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne kwiaty, z I I poł. XIX w.pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ skie w Olsztynie, nr. inw. 108 E. Fot. F. Klonowski 1959. Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi, Fot. Z. Drzewiecki, 1948. Ryc. 51. Czepek warmiński z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107 E. Fot. Fr. Klonowski, 1959 r. Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. Ryc. 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import sukna zagranicznego w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732. Ryc. 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78 E, 79 E. 145 E, 144 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 146 E, 150 E, 142 E, 148 E, Fot. A. Kuraczyk, 1959 r. Ryc. 56. Czepek warmiński, I I poł. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie nr. inw. 112 E. Fot. Z. Drze­ wiecki, 1947. Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobione złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki 1948. Ryc. 58. Mapa I . Zasięg ubioru warmińskiego na tle fizjografii terenu. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rys. 59. Mapa I I . Zasięg ubioru warmińskiego i jego zróżnicowanie. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rysunki wykonano ńa podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych Fr. Klonowskiego. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — obecny stan ubioru ludowego na Warmii str. 8. Rozdział I I — Zarys historyczny ubioru, str. 10. Rozdział I I I — Zasięg badanego ubioru, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis war­ mińskiego ubioru męskiego, str. 16. Rozdział V — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru męskiego, str. 20. Rozdział VI — Ogólny opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 28. Rozdział VII — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 31. Rozdział VIII — Materiały i wytwórcy, str. 41. Rozdział IX—Zdobiny str.46.Przypisy, str.48. Wykaz literatury, str. 50. Wykaz informatorów, str. 53. Spis ilustracji, str. 53. Stresz­ czenie w języku rosyjskim, str. 56. Streszczenie w języku angielskim, str. 60. �PE3IOME BapMHHCKHH HapOflHblH KOCTKDM, onHCaHHblff B HaCTOSIlU,eH MOHOI"pact>HH H0CHJ1H WHT6J1H KD>KHOW M3CTM BapMHH H MaCTH COCeAHeH TeppHTOpHH. Ha3BaHHe 3Toro pafioHa BbiBOflHTca OT npyccKofi npoBHHUHH BapMHH, KOTopaa 6bijia T S K me KSK H flpyrne npyccKHe njieMeHHbie npoBHHUHH 3aBoesaHa B X I I I BeKe OpneHOM KpecT0H0cu,eB. H3 o6pa30BaHHofi B 1243 rofly BapMHHCKOH enapxHH (dominium), CKoe Sbijia enHCKoncTBO, BcneflCTBe c riojibuieH, óujio BbiflejieHa cyBepeHHaa B KOTOPOM TpeTba nacTb H H3 Hee B/iacTb npHHafljiewajia nopaweHHa OpneHa o6pa30BaHO enHCKoncKoe BjiafteHHe KawflOMy HOBOMy e n n c K o n y enapxHH: BapMHH- KpecTOHoeueB B 1466 rofly n o c n e 13 JieTHefi npncoeflHHeHO K FlojibCKOMy KopoJieBCTBy. BapMHa, ynpaBjiaeMaa BOHHH nojibCKHMH enHCKo- naMH, 6biJia non BjiaflbiHecrBOM nojibiiiH « o 3772 r., T . e. flo n e p B o r o pa3flejia nojibiiiH. B 1945 rofly, nocne pa3rpoMa rnTjiepoBCKOH FepMaHHH, BapMHa 6bijia CHOBa npHeoeflHHeHa K n o j i b i i i e u B H a c r o a m e e BpeMa BxoflHT B c o c r a B o^biiiTHHCKoro BoeBOECTBa riojibCKOH HapoftHofi Pecny6;iHKH. TeppHTopHa BapMHH HMeeT $opMy HenpaBHjibHoro neTbipexyrojibHHKa H cocraBJiaeT Tenepb MeTbipe noBeTa: 6paHeBCKHH, nHfl36apcKnfi. cocTaBJiaeT ceBepHyro ojibLUTHHCKHH rpaHHiry u H SHCKyneuKHH. H a n 6 o j i e e cocTaBJiaeT peKa riacneHRa. B BapMHH npowHBaeT CeBepHbie y3Kaa cropoHa npHMMKaeT K BncjiHHCKOMy 3ajiHBy. 3anaflHyio MeTbipexyroJibHHKa npHpoflHyKD rpaHHiry B H a c r o a m e e BpeMa OKOJIO 240 Tbicai nojiaKOB. 3eMJiH BapMHH, KOJiOHH3HpoBaHHbie B TeneHMe B C K O B rjiaBHbiM o6pa30M HeMuaMH, 6ojibuiHH CTBO KOTOpbIX COCTaBJiajlH nOMemHKH, B 06/iaCTH HapOAHOH KyjlbTypbl HMejOT OHeHb CKpOMHbie flOCTHWeHHa. HapoflHaa KyjibTypa H C Hefi HapoflHbifi BapMHH, B ojibLUTHHCKOM Ma3ypcKoro noBeTe, KOCTKDM B KDWHOH coxpaHHjiHCb no cne HacTH jiHfl36apcKoro panoHa Ha TeppH-ropHH, 3acejieHH0H BpeMa, eflMHCTBeHHo B K O K H O H H SncKyneuKoro nOBeTOB H nać™ CMewHoro nnaBHbiM o6pa30M MejiKonoMecTHbiMH KpecrbsiHaMH, npe- HMymecTBeHHo nojiaKaMH. HapoflHbifi KOCTKDM B BapMHH HCMe3 cpaBHHTejibHO SbicTpo, 3HaHHTe/ibHo ó b i d p e e neM B flpyrHx pafioHax rioflbUJH, BcnencTBHe CHjibHoro BJiHaHHa ropoflCKoft KyjibTypw H orpOMHoro pa3BHTHS teKCTHjibHOH npoMbiiiijieHHOCTH, coMeHCTByrouTeH nHKBHflauHH pyiHbix flepeB6HCKHx TKau,KHX MacTepcKHX. B nepHOfl Me>Kfly flByMa MHpoBbiMH B O H H B M H nojibCKoe HaceneHHe BapMHH, 3a6oTauieeca o coxpaHeHHH najio B cBoeM MCCTHOM KOdiOMe Ha eweroflHO opraHH30BaHHbix poflHMbix TpaflHU,HH BbiCTy- Cbe3flax CoK>3a nojiaKOB B FepMaHHH, Flocjie oCBo6o»tfleHHa BapMHH B 1945 r o a y , BapMHHCKHH KOCTKDM 6biji HaHOBo BBeneH H npHflaeT 6jiecK rocyflapcTBeHHbiM npa3flHecrBaM H pa3HMM apTHCTHMecKHM BbiCTynjieHHaM. B HaCTOamee BpeMa 3TOT KOCTKJM, peKOHCTpyHpOBaHHblH COBMeCTHO C M33ypCKHM KOCTK3MOM, aBJiaeTCa npeflCTaBHTeJlbCKHM HapaflOM paHOHOB BapMHH H Ma30BHn; H O C H T ero HaceneHHe MRCTHoro npoHCxo>KAeHHa H oceBuiHe npHLuejibUbi H3 npyrHx pafioHOB. BapMHHCKHH KOCTKDM HMeeT HeKOTOpyK) CB33b C HapaflOM KOCTfOMOM IlOBHCflHa H M330BHH H B 6o^ee flaJieKOM MywcKOH PaÓOMHH KOCTKDM COCTOSH H3 6ejlOH COCeflHHX 3THHHeCKHX Tpynn, C HapOflHbIM pOflCTBe C KailiyÓCKOM H KypnCBCKHM Hapafl. nOJTOTHaHOH py6ailIKH, CJjJiaHe^eBOH „aMKH", „BaHHKa", MaHMlllKH H xojimeBbix HJTaHOB H A H iuepcTaHbix, ujHTbix H3 BajiaHOH iuepCTH. 0 6 y B b 6bijia 3HMOH HOCHJIH MexoBbie KpacHbiM, ronyóbiM cepMary, HJIH uianKM. Ha CHHHM noflBa3aHHyKD npa3flHHKH iiiHypKaMH, no/iOTHaHWM KOCTKDMaMH- HOCHJIH rojiyóoB noacoM. 6e/iyKD KaM3on, aKy, CHHHe, rojiy6b;e, nbHaHyra HJIH pewe, nepHbie, flepeBaHHaa HJIH KO>KaHaa. py6axy, 3aBS3aHHyKD Ha uiee CHHKDKD H3pep,Ka HJIH KopHMHeByKD nojiocaTbie niTaHbi. noflo6paHHbie UBeTOM K „ a K e " npaTajin B rojieHHma c a n o r , Ha3biBaeMbix „CKypwHaMH", TojioBHbiM ^eTpoBaa yóopoM MywHHH 6biji 3HMOH >KeHaTbix. XojiocTbie JIKDHH peflKo HOCHJIH Hafióojiee (cBapeSHbiH ero 56 6biJia „KOJinaK", T . e. MexoBaa uuiana, oKaHMJieHHaa jieHTOH. Hapafl HapaflHWM 6MJI KOCTKDM LuanKa, a JICTOM cojiOMeHHaa X O J I O C T H X MywHHH B O C H O B H O M He ouinnajica HJIH OT Hapafla cepMary. CBafleÓHoro macpepa, reHepaji). OH 6 H J I onoacaH nepe3 njieno Ha3bmeMHOro „npomeK" HJIH njiau,MHCTp>K uBeTHofi jieHTOH, wame B c e r o 6 e j i o - r o j i y 6 o H . LUjiana yKpameHa 6yKeTOM HCKyccTBeHHbix UBeTOB H pa3HouBeTHbiMH JieHTaMH. TaKHe >Ke JieHTbi GHJIM �npHKpenJieHhi K cepMare. B npaBoft pyKe y Hero ôfaiji K H V T , a B J I C B O H csaAeOHbiH >xe3.n, yKpauieHHbiH uaeTaMH H jiemaMH. 3 n M o ñ MyîKHHHbi oAeBajiH Tyjiynbi, 6apainK0Bbie turaHU, a B flopory Hapamajmcb B flJiHHHyra R O X O A M U;yro, nOMTH flO IUHKO.TTOT0K LUHHCTIb C LUHpOKHM BOpOTHHKOM HAH neJiepHHOH, Ha3bIBaeMOH „3aKpOKOM"- >KeHCKHH HapHfl. B 6yAHH >KeHLu,MHb[ oflGBajiH /ibHSłHyro p y ô a u i K y c fl/iHHHbiMH pyKasaMH, ;,BHCTeK", loÖKy, „KHTejib'', „ o f l c n o f l e K " M (papiyK. C o ß n p a a c b B flopory, HaôpacbiBajiH Ha ranoBy H nJieHH SojibmoH inepcTSHoii nJiaTOK. fleByujKH BM6CTO ,,Ka6aTa" (KacJjTaHa) H O C H A H „BecTKy" T . e. poA KacpTaHa 6e3 pyKaBOB. KpacoHHbiM H HBeTHCTHM ôbiBaeT Hapsfl BapMHHCKHx MÍ6HIHHH no jibHHHoro no/iOTHa c fljiHHHbiMH pyKaBaMH 3aKOHseHa MaHwereaMH, npa3p,HHKaM. P y ô a u i K a H3 3acierHyTbiMH Ha nyroBHu>i, ôe/ioro BepxHaa oflOKfla BapMHHCKHx HieHinHH 3TO nnoTHO o6.neraK>mHH H npHrHaHHbifl K rjwrype „ n a ö a T " c A J I H H H O H K>6KOÍÍ, yKpameHHOH y noAona o6opnaMH H CKJiaRKaMH. B npa3AHHHH0M Hapsifle npeoô/iaflaiOT T K 3 H H C nepejiHBaMH> KpacHo-RopHHHeBbiMH, KpacHO-CHHHMH, KpacH0-3ejieHbiMH. TK5MG MeTHaTbie H noJiocaTbie T K 3 H H . HH>KHne B Hanajie XX Beua npHHa/iHCb B HapoflHOM K O C - HD6KH B BapMHH oôbiKHOBeHHo 6biBaK)T no^ocaTbie HJIH H3 MaTepHH, Ha3blBaeMOH „CTpyKC". riepeilHHKOB K npa3flHHHHOM Hapüfly OÔbIKHOBeHHO He H a n ô o n e e AeKopaTHBHbiM sneMemOM B weHCKOM npa3AHHHOM „TBapfla MblLVKa", BblLUHTblñ BapMHHCKHe weHmHHbi 30A0THMH, CepeÓpaHbIMH öojTbuiHe uBeiHbie HJIH KaineMHpoBbie oneBajiH. Hapsine aBJiaeTca nennHK, Ha3bmaeMbiH UBeTHbIMH HHTK3MH. H a H A H TypeuKHe ma/in, a nue™ HaôpacbiBanH HanHHaa c XX Bena LuepcTHHbie, KjieTMaîbie H / I H nepHbie nnaTKH. 3HMOÍÍ BapMHHCKHe >KeHLLI,HHbI HOCHJ1H HeCKOJIbKO KDÔOK H BBTHblH H A H ÖapaLLIKOBblH Ka6aT, BoTHHKH HOCHJIH BbicoKHe, uiHypoBaHHbie. fleByiiiKH yKpamaJiH B O J I O C H UBeiaMH, a 3HMOH HaKJiaflbiBa^H Ha roAOBy UBeTHOH HAH MepHblH n/iaTOK, CTCOWeHHblH TpeyrOXIbHHKOM H 3HBa3aHHbIH non noflöopoHKOM. FlepeneHb MA/irocTpauHH PHC 1. ripa3flHHMHbiH Hapsîfl KpecTb3HCKOH napbi H3 BapMHH, KOHua XIX Bena. CJJOT. 9i. rapfl3e/ieBCKa PHC. 2. XO3SIHH H xo3siHKa B BapMHHCKO-Ma3ypcKOH 6 y A H e ñ PHC. 3. BapMHHCKO-Ma3ypcKHH npa3AHHHHbiH HapaA M O n o n ë w n Hp. HHBeHTapa 513 E H 514 E. <J)OT. fl. K y p a - PHC. 4. BapMHHCKHfl npa3flHHMHbiM B OjibiuTbiHe. Hp. HHBeHTapsi 711 HHK, 1956 E H 712 E. Í>OT. ñ . KypaHHK, 1946 HapaA. PeKOHCTpyKUHs T . MoA3e/ieBCKOH H B. rpaôoBCKOH. Ma3ypcKHÍí E. OOT. fl, KypaHHK, 1956 PHC. 5. MywHHHa H meHinHHa XV Bena. PenpoAynqHsi 3afAaBHOro PHC. 6. KpecTbaHHH 1421 H3 OKpeCTHocTen PHC. 7, HapsiA n p y c c K o r o BOHHa no 8. ripyccbi. MojiOAOwëHbi B 3nb6noHra, XV 1421 PHC. TeHHeHÔeprepy, 1584 Hap^Ae 3ar/iaBHoro JIHCTB M3 K H H T H r. nOAOBHHW XII Bena. fio MaAbHHKa H3 PIpyccHH, nojiOBHHw E. B a ñ 3 e , 3^b6/ioHr 1935 PenpoAy«UHa XVII Bena. PenpOAyKUHS H3 XII Bexa. E. B a ñ 3 e , 37ib6ii0Hr, 1935 r. PHC 9Í. HapoHbCKH. PenpoAyKqnsi M3 tpyfta r. PHC. 11. flpyccbi B 6yAHHHHoK OAe>KAe, nojioBHHbi XII PHC 12. HapaA MOJIOACWH BapMHHCKoñ 3eMJiH. PeKOHCTpyKUHa. «PoTorpacpH» M. rapH3eneBCKa 1959 PHC 13. HapaA m a z e p a . PHC, 14. MywcKHe py6aiiiKH: I — p y ö a a i K a c n/ienHKOM, Ha3biBaeMaa co PenpoAyKUHs BCTaBKaMH Ha no Bena, no X. TapTKHoxy, /leHnu,Hr, E. UAmmnemo. KpyjieBeu,, 1926 1É84 r. 1 r. r. pyôaiiiKOH c TanepoM. II — p y ô a u i K a nAewax — „np>KHpaMKaMH". A — BMA cnepeAH, B — B H A C38AH, C — KpoHKH: d - nepeAHaa l a c r b , d MbimeMHaa TpyAa r. 9. >KeHCKHH HapaA H3 PIpyccHH, nonoBHHa 10. HapaA BÊK. r. npa3AHHHHOM X. TapTKHOxa, J l e ñ n u n r , 1684 PHC r. n u c í a H3 K H H T H „ 3 ^ b 6 n H H r e p BHCceH- r. „ 3 ^ b 6 ^ H H r e p BwcceHOyx" PHC. r. r. M y 3 e ñ B O^bixiTbrne, Hp. HHBeHTapa 572 E H 573. 6yx" 1959. ofle>Kfle. PeKOHCTpyKUHSi. Ma3ypcKHH My3eii nacTb 3aAHSH n a c î b e - n/ienHKO, f - pynaB, g - h - MaHweT, i - noA- nacTb, j - k - BopoTHHK. I i l K a n a 1 :30 PHC 15. MaHHUiKH: a PHC 16. M y w c u a a „niKHpaMKOBaa" p y ô a u i K a : A — nepeflHaa nacTb, B — 3aAHaa, C — MacTb uiHTba, d - B H A - O 6 L U , M H 4epre>K, b - BOPOTHHK, c - MOTMBW O Ö U J H B K H . UlKa/ia a, b - 1:8, c - 1:6 cnepeAH a BMA C3aAH, e - n^emiKo, f - pynaB, g, h - MaHweia, i - noAMbimenHaa nacTb, j , k - B O P T H H K . LUnajia 1:3 PHC 17. BpioKH: fl - B H A cnepeAH, B - B H A C 3 3 A H , C - u p o ñ ü a . LLlKaAa 1 :30 PHC. 18. >KHjieTbi KOHi^a XIX Bena. PeKOHCTpyKuHa I - II B H A cnepeAH C - B H A C3aAH fl, B - nepeAHaa n a c î b , c - 3aAHaa n a c î b , d - KpoiÍKa n e p e A H e ñ , nacTH - e KpoHKa cnHHw, - „aKH". l i l n a j i a PHC. f - B O P O T H H H O K . III - Kyp-roMKH 1:15 19. H e p î e w n « H n e t o B Hanajia XX B . LLlKa^a 11 : 5 57 �PHC. 20. 5ÍRa - ñ - nepeAHSH PHC. 2 1 . CepMarn - nacTb, B - 3aAHaa n a c r b C - e Mac™ KpoftKH, 9 - B O P O T H H K . „cyKMaHbi'' KOHua X I X B . PeKOHcrpyKUHH. ñ C - n a c r a KpoHKH: d - BepxHaa p y x a B a . k - MaHweTa PHC. nepeflHaa MacTb B - 3aAHaa 4acTb, nacrb, e - 3aAHaa nacrb, f - KJTHH, g - h 3ap, (cnHHKa) i - j - naCTH 1 - BOPOTHHK. lÜKa/ia 1 : 3 0 . 22. My>KHHHM H3 BapMHH, B cepMarax no COCJIHH repMaHOBHH. TpaBiopa c T p y n a T. Mofl3e/ieBCKoPi. HapOAHbie KOCTHDMbl BapMHH H Ma3ypCKOH 3eMJlH. O/lbLUTblH, 1958. PHC 23. ,,KniOMnbi"~ p a ô o n a a o ö y B b . BpeftbiHKH, Ô H C K y n e u K o r o noBera, cpoT. <t>. KnëHOBCKOro, 1959 r. PHC. 24. >KHTejib BapMHH KJISHOBCKH, PHC B COJIOMCHHOH 1959 imiane Hanajia X X B. BpeflbiHKH, ÔHCKyneuKoro n o B e i a . Í>OT. r. 2 5 . JlHiiiKa. CyMa H3 jinnoBoro jibiKa KOHU.3 XIX BeKa. K O 3 J I H H , ojibuiTbiHCKoro noBeTa, Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 73 E . <J>OT. fl. KypaHHK 1959 r. PHC 2 6 . TOJIOBHOH y 6 o p . ñ - cpeTpoBas uijisna KOHua X I X B . , B -"'KOJinaK,, - MexoBaa mariKa. PeKOHCTpy- KU,HH. Puc, 27, TaGaKepKa H3 BHuiHëBOH Kopw - o/iburrbiHCKoro HHBerapa 1222 PHC. E, <t>OT ft. KypaHHK, 1959 noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ B O/ibiiiTbiHe, Hp. r. Y 28. >KHTejibHHu,a BapMHH B npa3flHHHHOM HapoflHOM KocTKDMe. PeKOHcrpyKiiHs Í>OT. ñ . KypaHHK, 1956 r. PHC 2 9 . BapMHHcnaa »teHiuHHa B npa3AHHHH0M Hapane. PenpoAyKiina PHC 30. >KeHCKaa B - pyoauwa 1 BHfl C3eAH, d co BCTaBKaMH - 3aAHaa Ha nacTb, d noAMbiLueHHaa nacTb, h - M3H>KST, h 1 2 njienax ñ . BjiyAay. LLlTyTrapT, 1901 r. (np>KHpaMKaMH), KOHu,a X I X B . A - B H A cnepeAH nepeAHaa nacrb, c - B C T 3 B K H - npwHpaMKH, f - pyKaB, - OTAe/ma MaHweTa, j - BbiuiHBKa Ha BopoTHHKe. LLlKajia g- 1:30. PHC. 3 1 . BapMHHCKaa meHinHHa B npa3AHHHH0M Hapafle. PenpoAyKu,Ha F, K n a c e H a , B e ñ M a p 1942 r* pHC 192. PHC. 32. lOôKa KOHua X I X BeKa. CMO/iaiiHbi, jiHA36apKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OnbUJTbiHe. <POT. ñ . KypaHHK. PHC. 33. r i o / i o c a T a a roÔKa KOHua X I X BeKa, CMOjiañHbi, jiHA36apaKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B LiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 784 E. $>OT. ft. KypaHHK, 1956 LilKaJia PHC. Onb- r. 1:20. s 34. rioKpoił IOÔKH d . d 3 - SoROBbie nacTH, d 2 - nacTH cnHHKH, e - côopKH, g - cpparMeHT K>6KH 1 - CK/iaAKa, 2 - o ô o p K a , c - KaHTbi, h - $a.riAbi, i - noacoK. PHC. 35. FIjiaTbe AeByniKH KOHua X I X BeKa. JlnnoBO, noBeT MpoHr. Ma3ypCKnñ My3eñ, Hp. HHBeHTapa 790 E. * O T . ft. KypaHHK, 1956 r. PHC. 3 6 . >KeHCKHe JIH<Í>HHKH „ B C C T K H " . A - B H A cnepeAH, B - B H A C3aAH, d - nepeAHaa nacTb, f - 3aAHaa (cnHHKa), g - K J I H H . LU.Ka.na PHC. 37. > K C H C K H H KacjrraH Hanajia X I X Beua, SÎKyôoBHO, noBeT Hp. HHBeHTepa 793 E. (POT. fi. KypaHHK, nacTb, e - ôoKOBaa 1:15. MpoHr. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, 1956. PHC. 38. KaM30Jibi - „ K a o a T b i " KOHua X I X BeKa. A - B H A cnepeAH, b - B H A C3aflH, c - KpoñKa: d - nepeAHaa PHC. 3 9 . KaM30Ji c nacTb, e - 6oKOBaa nacTb, f - cnHHKa, h , i - nacTb pyKaBa, j - y3op, k - HaujHBKa. KHTcneM KOHU,a X I X BeKa, ÖHCKyneuKoro H MpoHrcKoro B OAbLUTbiHe, Hp. HHBeHTBpHa 673 E . <t>OT, fi. KypaHHK, 1956 noBeTOB. Ma3ypcKHH My3eti roAa. PHC 40. nepenHHKH. C jieBofí nepeAHHK c TeceMKOñ, c n p a B o ñ KpoñKa nepeAHHKa Ha njieHHKe. C - niaBHaa PHC. 4 1 . FlepeAHHK c nacTb d - o ô o p K a , e - M O T H B KpyweBa, f - njienHKo, g - CKfiaflKa, h, i - KpyweBo. fi. PHC. r e c r e o ñ , B e p w ö o B o noBeT MpoHr. KypaHHK, 1955 42. ílepeAHHK KO Hua X I X BeKa H3 o/ibiiiTbiHCKoro HHBeHTapa 747 E. <Î>OT. R" KypaHHK, 1956 PHC Ma3ypcKHH M y 3 e ñ , Hp. HHBeHTapa 43. >KeHLU,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ 44. ripa3AHHHHbiH nepeflHHK E. «POT. fi. KyapHHK, 1955 HapaAax no KOHqa X I X BeKa. Ma3ypcKHñ 45. BapMHHCKHe WHTejibHHUbi B HapoAHOM KOÇTKDMC no PHC 46. >KeHiii,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix TaHAbcoepr, 1939 Hp COCJJHH FepMaHOBHH. TpaBiopa My3eñ OnbLUTbiH, 1958 H3 TpyAa r. B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 674 r. PHC flyAeKy, B O/ibUJTbme, roAa. T . MoA3ejieBCKoñ — HapoAHbie KocrfOMbi BapMHH H M a 3 y p c K o ñ 3eww. PHC 674 E. <t>oT. r. ofleaHHax T. KjiaceHy. B e ñ M a p 1942 r., pwc. 191 nepeA 3aMKOM B JlHA36apKe. PenpoAyKu,Ha no r. PHC 47. BapMHHCKHe HieHujHHbi H3 E 3 ë p a H B npa3AHHHHOM HapaAe. PenpoAyKu,Ha PeuiKe. OjibuiTbiH, 1920 r. PHC. 48. H e n e i i . A — B H A c6oKy, B — B H A C3aAH, C — n a c r a Kpoa, d - K p o ñ AOHbiuiKa, c - O S O A O K , g - PHC. 49. BapMHHCKHH nennHK c BbiiiiHTbiM nëcTpbiM qßeTOHHbiM y3opoM, II no/ioBHHa h - JieHTOHKa. LilKana 1:10. M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 108 E. CPOT. cp. KjiëHOBCKH, 1959 X I X BeKa. Ma3ypcKHH r. PHC 50. AoHbiiiiKO BapMHHCKOTO nenua, yKpameHHoe BbiaiHBKOH 3OAOTOH H H T K O H . <ÎOT. 3. PHC. 5 1 . BapMHHCKHH nenHHK. II noAOBHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHH PHC. 52. Be/ieHHe jibHSHoro noiiOTHa. PenpoAyKUHa PHC 53. 3arjiaBHbiH A H C T 3AHKTa, o r p a H H H H B a r o m e r o HMnopT 3arpaHHHHoro cyKHa B K H H J K C C K O H r i p y c c H H , O O T . «Pp. KjiëHOBCKH, 1959 KpyneBeu, 58 1732 r. flpweBeuKH, 1948 r. M y 3 e í í , Hp. HHBeHTapa 107 E. r. H3 rpyfia X . FapTKHoxa, J l e ñ n i i H r , 1684 r. �Puc. 54. flepeBHLUKM jyisi OTTHCKB Ha TKaHax. nPjioBHHa X I X Bena, Ma3ypcKHñ HHBCHTapa 78 E, 79 E, 145 E, 144 E. 9or. PHC 55. flepeBHLUKH fljia oTTHCKa Ha HHBeHTapa 146 E, 150 E, 142 PHC TKaHHX. riojioBHHa XIX Bena. Ma3ypcKHñ PHC 57. flpHteBeuKH, floHbiuiKO 1947 My3efi B OjibiiiTbiHe, Hp. E. 56. BapMHHCKHñ neneii, I I nojio-BHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHÍí Í>OT. 3 . M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. ñ . KypanHK, 1959 r. M y 3 e ñ , Hp. WHBeHTapsi 112 E. r. BapMHHCKoro wennHKa, yKpameHHoe 3ajiOTbiM LUHTbëM. <Í>ÓT. 3, flpweBeuKH, PncyHKH HaroTOBjieHbi Ha ocHOBaHHH Tpyna: T. Mofl3ejieBCKa — HaponHbie K o c n o M u 1948 r. BapMHH u M a 3 y p c K O ñ 3GM.HH, OjlbllITblH 1958 H nO flaHHblM <t>. K/lëHOBCKOrO. C o j e p w a BBejTCHHe Hue cTp. 3. f / i a ß a I — HacioHinee cocTOHHHe HapoflHoro KocTiOMa B BapMHH, d p . — HcTopHHeCKHH cmepK KOCTOMa, c i p . 10. D i a B a I I I — TeppHTopHanbHaa c n e n y e M o r o KOCTK)M8 CTp. 14. EnaBa I V — 0 6 m e e Ba V — r i o f l p o Ô H o e onncaHHe 8. T / i a ß a I I rpaHHua pacnpocrpaHeHHH H C - onHcaHHe My>KCKoro Kocrroina B BapMHH, d p . MywCKoro KOCTiOMa B BapMHH, CTp. 20. HnaBa V I 0 6 m e e 16. D i a - onwcaHHe weH- CKoro KOCTKDMa B BapMHH, CTp. 28. HnaBa V I I — r i o n p o Ö H o e onHcaHHe weHCKoro KocnoMa B BapMHH, crp. 3 1 . EnaBa VIII. MaiepHaJibi H npoH3BOflHTe.nH, CnHCOK jiHTepaTypu, d p . 48. Ha pyccKOM H3bme, d p nepeneHb dp. 4 1 . EnaBa X I — HHtpopMaTopoB, Y3opbi, CTp. 50. CnHCOK 56. Pe3K)Me Ha aHmHHCKOM H3biKe, d p 60. CTp. 46. ripHOaBjieHHe, dp. H-nniocTpaUHH, Pe3iOMe CTp. 53. 53. �S U M M A R Y T h e n a t i o n a l dress of the by r e g i o n of W a r m i a described i n the present monography has b e e n worn i n h a b i t a n t s o f t h e s o u t h e r n p a r t o f W a r m i a a n d of t h e t e r r i t o r y n e x t t o i t . T h e n a m e o f t h i s r e g i o n c o m e s f r o m t h e P r u s s i a n p r o v i n c e o f W a r m i a , w h i c h w a s , j u s t as t h e o t h e r Prussian t r i b a l provinces, conquered of W a r m i a w a s b y t h e O r d e r o f t h e C r u s a d e r s i n t h e X I I I t h c e n t u r y . T h e diocese f o u n d e d i n 1243 a n d o u t o f i t s t h i r d p a r t the sovereign power was h e l d b y an episcopal d o m i n i u m was alloted where e a c h s u c c e s s i v e b i s h o p of t h e d i o c e s e . T h i s d i o c e s e , a f t e r a w a r w h i c h l a s t e d 13 y e a r s a n d w a s f o l l o w e d b y t h e d e f e a t o f t h e O r d e r o f C r u s a d e r s i n 1466, has b e e n j o i n e d t o t h e K i n g d o m of Poland. W a r m i a was governed b y P o l i s h bishops a n d r e m a i n e d u n d e r t h e P o l i s h r u l e u p to 1772, i . e. t o t h e first p a r t i t i o n of Poland. I n 1945, a f t e r W a r m i a , was again incorporated i n the boundaries the defeat of the Hitlerian German Reich of the P o l i s h R e p u b l i c a n d makes n o w a p a r t of the Province of Olsztyn. T h e t e r r i t o r y o f W a r m i a has a s h a p e o f a n i r r e g u l a r of quadrangle a n d contains the present districts B r a n i e w o , L i d z b a r k , O l s z t y n a n d B i s k u p i e c . T h e shortest side of t h a t q u a d r a n g l e forms the northern f r o n t i e r a n d l i e s close t o t h e V i s t u l a B a y ; t h e w e s t e r n n a t u r a l f r o n t i e r o f W a r m i a i s f o r m e d b y t h e r i v e r Pasle_ka. W a r m i a i s i n h a b i t e d at t h e p r e s e n t t i m e b y a b o u t 240 t h o u s a n d s o f P o l e s . The n o r t h e r n area of W a r m i a w h i c h was colonized d u r i n g several centuries the most part of t h e m belonging to the gentry, in the sphere of f o l k - c u l t u r e achievement. The the part southern folk - culture, and the of W a r m i a , v i z . i n the f o l k - dress, h a v e b e e n kept t i l l the d i s t r i c t of O l s z t y n , i n the m a i n l y by shows present southern part Germans, a very mediocre days o n l y i n of the d i s t r i c t s of L i d z b a r k a n d B i s k u p i e c , as w e l l as i n t h e n e i g h b o u r i n g r e g i o n o f t h e M a z u r y , o n a t e r r i t o r y i n h a b i t e d m a i n l y b y p e t t y f a r m e r s , most of t h e m b e i n g Poles. T h e n a t i o n a l dress i n W a r m i a d i s a p p e a r e d comparatively quickly, m u c h quicker than i n other regions o f P o l a n d because o f t h e s t r o n g i n f l u e n c e o f t h e u r b a n c u l t u r e a n d o f t h e i m m e n s e d e v e l o p m e n t o f t h e t e x t i l e i n d u s t r y . I n the p e r i o d b e t w e e n the t w o W o r l d W a r s t h e P o l i s h p o p u l a t i o n of W a r m i a the o l d traditions appeared i n regional in dresses at t h e a n n u a l meetings Germany. After the deliverance o f W a r m i a i n 1945, t h e W a r m i a d r e s s w a s reconstructed a n d adds l u s t r e to the official festivities a n d to a l l sorts of artistic performances. A t t h e present t i m e this costume, w i t h the reconstructed M a z u r y c o s t u m e , is t h e r e p r e s e n t a t i v e T h e W a r m i a dress i s p a r t l y r e l a t e d t o t h e d r e s s o f t h e costum of Powisle and M a z u r y and remains together dress o f the W a r m i a and M a z u r y regions a n d is w o r m b y t h e n a t i v e p o p u l a t i o n as w e l l as b y n e w c o m e r s — keeping organized by the Polish Union in that region. neighbouring ethnic groups, w i t h the folk i n a m o r e d i s t a n t r e l a t i o n s h i p w i t h t h e f o l k - costumes of t h e K a s z u b y a n d K u r p i e r e g i o n s . Men's The w o r k - garment was composed costume of a white l i n e n shirt, of a flannel jacket called „jaczka", waist- coat c a l l e d „ w a n i k " , c o t t o n or w o l l e n trousers s e w n of f e l t w o o l . T h e foot - gear w a s m a d e o f w o o d o r l e a t h e r . I n w i n t e r f u r caps w e r e w o r n . T h e f e s t i v e costume was composed of a w h i t e l i n e n s h i r t t i e d w i t h a red, b l u e or d a r k - b l u e s t r i n g , a blue spencer, jacket, seldom a d a r k - b l u e or b r o w n overcoat called „ s u k m a n a " w i t h a l i n n e n belt. The trousers were d a r k - blue, blue, b l a c k seldom striped, matching t h e colour of the jacket. L o n g boots by called „ s k o r z n i e " w e r e put on t h e m . The head was covered i n w i n t e r a „ k o l p a k " , i . e. b y a f u r c a p a n d i n s u m m e r b y a s t r a w o r f e l t h a t w i t h a r i b b o n . T h e c o s t u m e o f bachelors ,,sukmana". d i d not practically The most or „ p l a t m i s t r z " He differ decorative wore a from festive garment. He u s u a l l y a w h i t e a n d b l u e one. H i s h a t w a s red ribbons. Same coloured a w e d d i n g stick, ornamented 60 the dress w a s the ribbons garment of m a r r i e d men. Bachelors costume of t h e best - m a n had adorned a coloured ribbon w h o was belted seldom wore the called „ p r o s z e k " around his shoulder w i h t a b u n c h of a r t i f i c a l f l o w e r s e n d w i t h c o l o u - w e r e p i n n e d to the sukmena. A w h i p was i n his r i g h t hand w i t h f l o w e r s and r i b b o n s i n his left one. and �In winter men wore sheepskin coats, quilted fur trousers and w h e n they travelled they put on a l o n g overcoat almost r e a c h i n g the ankles w i t h a b r o a d collar or w i t h a cape called ,,zakrok". Women's The everyday women's dress included: linnen dress shirts with long sleeves, b o d i c e s called shirts called „ j u b k a " , spencers, called „ k i t e l " , petticoats called „ o d s p o d e k " and aprons called „wistek" „fartuch". W h e n t r a v e l l i n g they p u t on the head and shoulders a b i g w o o l l e n kerchief. G i r l s w o r e spencers w i t h o u t sleeves c a l l e d „ w e s t k a " i n s t e a d o f j a c k e t s c a l l e d „ k a b a t " . T h e f e s t i v e c o s t u m e o f w o m e n i n W a r m i a is c o l o u r e d a n d p i c t u r e s q u e . I t consists o f a w h i t e l i n n e n s h i r t w i t h l o n g sleeves a n d skirt buttoned a d o r n e d at t h e b o t t o m w i t h cuffs. T h e n comes a t i g h t , w e l l flounces and folds. The fitted tissues o f the i n r e d - b r o w n , r e d - b l u e a n d r e d - g r e e n shades. S i n c e t h e jacket — kabat a n d a long festive dress are iridescent, b e g i n n i n g of t h e X X t h c e n t u r y striped a n d s q u a r e tissues b e c a m e s f a s h i o n a b l e . P e t t i c o a t i n W a r m i a are m o s t l y s t r i p e d o r o f a p a t t e r n called , , s t r u k " . N o a p r o n is w o r n t o g e t h e r w i t h t h e f e s t i v e d r e s s . T h e m o s t d e c o r a t i v e p a r t o f t h e w o m e n ' s f e s t i v e c o s t u m e is a b o n n e t c a l l e d , „ t w a r d a m y c k a " e m b r o ­ idered with golden, s i l v e r or c o l o u r e d strings. The Warmia women cover their shoulders with big coloured k e r c h i e f s made o f cashemire or T u r k i s h tissue and since the X X t h c e n t u r y w i t h w o o l e n square or b l a c k k e r c h i e f s . I n w i n t e r t h e W a r m i a w o m e n w e a r s e v e r a l s k i r t a n d a j a c k e t , w a d d e n , o r t r i m m e d w i t h s h e e p s k i n . T h e f o o t w e a r consists o f l a c e d b o o t s . G i r l s a d o r n t h e i r h a i r w i t h f l o w e r s a n d i n w i n t e r put a b l a c k or c o l o u r e d k e r c h i e f o n t h e head, f o l d e d i n a t r i a n g l e and t i e d o n the L I S T Fig. Fig. 1. F e s t i v e garments of a J. Gardzielewska, 1959. peasant OF chin. P L A T E S couple from W a r m i a . End of the X I X th century. Photo by 2. F a r m e r a n d h i s w i f e i n w o r k - g a r m e n t s , w o r n i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n ­ struction M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 711 E a n d 712 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , 1946. Fig. 3. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e y o u t h i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n . M u s e u m Fig. 4. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e W a r m i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n o f T . M o d z e l e w s k a a n d W . G r a b w s k a , of t h e M a s o v i a P r o v i n c e , i n v e n t o r y n u m b e r 513 E a n d 514 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. Museum of the Masovia P r o v i n c e i n Olsztyn, inventory number 572 E a n d 573 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. Fig. 5. M a n and woman of the X V th vicinity of century. Reproduction of the f r o n t i s p i e c e of t k e „Eibinger W i e s e n b u c h " , 1421. Fig. 6. P e a s a n t from the Elbląg. Reproduction of the frontispiece of the ..Eibinger W e i s e n b a c h " , 1421. Fig. 7. D r e s s o f a P r u s s i a n Fig. 8. P r u s s i a n s . A y o u n g c o u p l e i n f e s t i v e w a r i o r according to Hennenberger 1584. garments, m i d d l e of the X V I I th century. Reproduced f r o m a w o r k o f C h . H a r t k n o c h , L e i p z i g , 1684. Fig. Fig. 9. W o m a n ' s d r e s s ; P r u s s i a , m i d d l e o f t h e X V I I t h c e n t u r y . A c c o r d i n g t o E . W e i s e , E l b l ą g 1935. 10. G a r m e n t o f a p e a s a n t by Fig. f r o m the P r o v i n c e of Prussia, m i d d l e of the X V I I t h century. D r a w n J. N a r o ń s k i . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k o f E . W e i s e . E l b l ą g , 1935. 11. Prussians i n daily costumes. Middle of the XVII th c e n t u r y . A c c o r d i n g to Ch. Hartknoch, L e i p z i g 1684. Fig. 12. G a r m e n t s o f t h e W a r m i a y o u t h , r e c o n s t r u c t i o n . P h o t o b y J . G a r d z i e l e w s k a Fig. 13. C o s t u m e o f a b e s t m a n . R e p r o d u c e d 1959. Fig. 14. M e n ' s s h i r t s : I — s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p c a l l e d „ k o s z u l a z t a l a r e m . " I I — s h i r t c a l l e d , „ p r z y - a c c o r d i n g t o E . S c h n i p p e l . K r ó l e w i e c 1926. r a m k o w a " A — f r o n t part, B — back, C — parts of cut d — front, d' — back e — shoulder — strap f — sleeve, g - c cuft, i — a r m - p i t , j - k c o l l a r . Scale 1:30 Fig. 15. P o n c h o : a — g e n e r a l s k e t c h , b — c o l l a r , c — m o t i v e s o f f i n i s h i n g . S c a l e : a. b - i : 8 , a - 1:30 Fig. 16. M a n ' s shirt with d — front part, shoulder - straps; a - back, A — front e — collar strap, part. f — sleeve, B — back part, g, h — c u f f , c — part of i — armpit part. embroidery, j . k collar, S c a l e 1:30 Fig. 17. T r o u s e r s : A — f r o n t p a r t , Fig. 18. W a i s t c o a t s , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . R e c o n s t r u c t i o n : I — I I f r o n t p a r t , C — b a c k , A , B — f r o n t , C — back, d — cut Scale of the B — back part, c— cut. Scale front, e — cut of t h e 1:30 back, f — collar, I I I — Jackets called „ J a k i " . 1:15 Fig. 19. D r a w i n g o f w a i s t c o a t s o f t h e b e g i n n i n g o f t h e X X t h c e n t u r y , S c a l e 11:5 Fig. 20. J a c k e t called „jaka''. A — front part, B — b a c k , C — e: p a r t s o f c u t o f t h e sleeve, 9 — c o l l a r 61 �Fig. 2 1 . L o n g r u s s e t coat c a l l e d „ s u k m a n a " , e n d o f t h e X l X t h century. Reconstruction. A — front part. B. Back, C — parts of the cut: d — upper part e — l o w e r part, f — gore, g — h — back, i , j — parts, of t h e sleeve, K — c u f f , Fig. 22. M e n f r o m W a r m i a L — c o l l a r . Scale in „sukmana" 1:30. c o a t s a c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m tbe w o r k , o f T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 23. W o r k i n g shoes c a l l e d „ k l u m p y " . B r e d y n k i , d i s t r i c t of B i s k u p i e c , p h o t , b y F . K l o n o w s k i , 1959. Fig. 24. W a r m i a p e a s a n t i n a s t r a w h a t . B e g i n n i n g o f t h e X X t h piec . P h o t , o f F r . K l o n o w s k i century. B r e d y n k i , district of B i s k u ­ 1959. Fig. 25. B a g m a d e o f l i m e - t r e e b a s t c a l l e d „ L i s z k a " E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . K o ź l i n , d i s t r i c t o f O l s z t y n . Fig. 26. H e a d - w e a r . A — f e l t h a t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y B — f u r c a p c a l l e d „ K o ł p a k " . M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y n u m b e r 73 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1959. Reconstruc­ tions. Fig. 27. S n u f f — b o x m a d e o f b i r c h b a r k . D i s t r i c t o f O l s z t y n , M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , Fig. 28. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e f o l k d r e s s . R e c o n s t r u c t i o n . P h o t o , b y A . K u r a c z y k , 1959. Fig. 29. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e d r e s s . R e p r . A . B l u d a n , S t u t t g a r d 1901. Fig. 30. W o m a n ' s s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p s c a l l e d „ p r z y r a m k o w a " , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . A — f r o n t inventory number part, B — b a c k 1222 E , p h o t , o f A . K u r a c z y k , 1959. 1 part, d —back 2 piece, d — front piece, c - shoulder — straps — „ p r z y r a m k i " , 1 f — s l e e v e , g — a r m — p i t p a r t , h — c u f f , h — c u f f f i n i s h i n g , j , — c o l l a r o r n a m e n t a t i o n . S c a l e 1:30. Fig. 3 1 . W a r m i a w o m a n i n f e s t i v e dress. R e p r o d u c e d Fig. 32. S k i r t . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t o f L i d z b a r k , M u s e u m P r o v i n c e i n O l s z t y n . b y H . K . C l a s e n , W e i m a r 1942, D r a w i n g 192. Fig. 33. S t r i p e d s k i r t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t of L i d z b a r k M u s e u m o f t h e Photo by A . Kuraczyk. Province in Olsztyn. Inventory number 1 3 Fig. 34. C u t o f t h e s k i r t : d — f r o n t Fig. 35. Y o u n g g i r l ' s d r e s s . E n d o f t h e X l X t h Masovia 784 E P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. part, d , d — side 2 pieces d — back, e — folds, g — f r a g m e n t of the s k i r t I — crease 2 — f l o u n c e , c — e d g i n g s , n — f a l d s i — g i r d l e . c e n t u r y . L i p o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f t h e Maso­ 36. W o m e n ' s b o d i c e s c a l l e d „ w e s t k i " . A — f r o n t p a r t , B — b a c k p a r t d — f r o n t p i e c e , e — side piece, v i a P r o v i n c e . I n v e n t o r y n u m b e r 790 E . Fig. f — b a c k piece, g — gore. Scale Fig. 37. W o m a n ' s 1:15. spencer. B e g i n n i n g of the X I X t h c e n t u r y . J a k u b o w n o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m of t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , n u m b e r o f i n v e n t o r y 793 E . P h o t . A . K u r a c z y k 1956. Fig. 38. J e r k i n s , e n d of the X I X th century. A — front part, b — back part, cut: d — front side p i e c e , f — b a c k , h , i — p a r t s o f t h e s l e e v e j — f i n i s h i n g k — l a p s . S c a l e Fig. 39. J a c k e t called „ k a b a t z k i t l e m . " E n d of the X I X t h piece, e — 1:20. century. District of Biskupiec M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. I n v e n t o r y number and Mrąg. 675 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k . 1956. Fig. 40. A p r o n s . F r o m t h e l e f t s i d e a p r o n with lace, f r o m the r i g h t one c u t of a p r o n gore, C — m a i n p a r t o f t h e a p r o n , d — f i n i s h i n g , e — m o t i v e o f lace, f — g o r e , g — f a ł d , h , i — l a c e . Fig. 41. A p r o n w i t h shoulder — strap. W i e r z b o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f the M a s o v i a Inventory number Province 764 E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , 1956. Fig. 42. A n a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y , f r o m t h e O l s z t y n d i s t r i c t M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e Fig. 43. W o m e n f r o m W a r m i a i n f e s t i v e c o s t u m e s , a c c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m t h e in Olsztyn. Inventory number 747 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. work of T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 44. F e s t i v e a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y Fig. 45. W a r m i a w o m e n i n f o l k c o s t u m e s a c c o r d i n g t o H . U . C l a s e n . W e i m a r 1949, d r a w i n g 1 9 1 . Fig. 46. W o m e n o f t h e W a r m i a P r o v i n c e i n f e s t i v e dresses i n f r o n t o f t h e L i d z b a r k C a s t l e . R e p r o d u c t i o n Fig. 47. W a r m i a w o m e n f r o m J e z i o r a n y i n f e s t i v e dresses. R e p r o d u c e d Fig. 48. B o n n e t . A — s i d e p a r t , B — b a c k p a r t , c — p a r t s o f c u t , d — c u t of t h e b o t t o m , c — b r i m , g — h . Fig. 49. W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h m o t i v e s o f m a n y — c o l o u r e d f l o w e r s . S e c o n d h a l f o f t h e X I X t h number 674 E . b y A . K u r a c z y k , 1955. a c c o r d i n g t o D u b e c k . H e i l s b e r g 1936. r i b b o n . Scale century. b y R e s k e . O l s z t y n 1920. 1:10. Muzeum of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 108 E . P h o t o by K l o n o w s k i 1959. Fig. 50. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h a g o l d e n t h r e a d . P h o t o o f Z , D r z e w i e c k i , 1948. Fig. 5 1 . W a r m i a b o n n e t , s e c o n d h a l f o f t h e X I X t h c e n t u r y . D i s t r i c t o f O l s z t y n M u s e u m of t h e M a s o v i a Fig. 52. W h i t e n i n g o f f l a x l i n e n . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k of C h . H a r t k n o c h L e i p z i g , 1684. Fig. 53. F r o n t p a g e o f t h e e d i c t l i m i t i n g t h e i m p o r t a t i o n of f o r e i g n c l o t h to the P r i n c e d o m of Prussia, Province, inventory number K r ó l e w i e c 1732. 62 107 E . P h o t o b y F r . K l o n o w s k i , 1959. �Fig. 54. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s . M i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of t h e M a s o v i a Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 78 E . 79 E , 145 E . 144 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , Fig. 55. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s , m i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of the Masovia Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 145 E , 150 E , 142 E , 148, E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , Fig. 56. W a r m i a b o n n e t . S e c o n d h a l f o f t h e X l X t h Province. Inventory number Fig. 112 E . P h 57. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t , 1959. century. District of Olsztyn M u s e u m of the Masovia o b y Z . D r z e w i e c k i , 1947. decorate i w i t h a golden embroidery. Photo by Z. Drzewiecki, 1948. D r a w i n g s m a d e o n base of T . M o d z e l e w s k a ' s W a r m i a and M a z u r y Provinces, w o r k „Stroje l u d o w e W a r m i i i M a z u r " — F o l k dresses o f O l s z t y n 1958, also a c c o r d i n g Table of data gathered by Fr. K l o n o w s k i . Contens I n t r o d u c t i o n — p a g e 3. P a r t I — a c t u a l s t a t e o f t h e f o l k c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e — 8. P a r t I I — historical essay of the folk c o s t u m e — p a g e 10. P a r t I I I — b o u n d a r i e s o f t h e p a g e 14. P a r t I V — g e n e r a l d e s c r i p t i o n description of the of the m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 20. P a r t V I — g e n e r a l dress i n W a r m i a , p a g e 28. P a r t V I I — d e t a i l e d d e s c r i p t i o n o f t h e w o m e n ' s P a r t V I I I — Materials and producers, page 41. Part I X — ornamentations, I n d e x o f l i t e r a t u r e , p a g e 48. I n d e x o f i n f o r m a n t s , page R u s s i a n , p a g e 56. S u m m a r y i n E n g l i s h , page 60. investigated m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 16. P a r t V — 50. L i s t d e s c r i p t i o n of the costume, detailed women's dress i n W a r m i a , page 31. p a g e 46. A d d i t i o n , of i l l u s t r a t i o n s , page page 53. S u m m a r y 53. in ��_ — ._ . Granica historyczna Warmii jest granicą: 1. Zasięgu zwartego występowania t. zw. „twardej m$Ghi"t. j . czepka haftowanego złotymi, sre­ brnymi i kolorowymi nićmi, występu jącego jako element czysto warmiński w stroju kobiecym. 2. Dominanty koloru czerwonego uchodzącego za kolor katolieki-polski zarówno w ubiorze męskim (czerwona kamizelka, wanik) jak i w kobiecym. 3. Dominanty koloni niebieskiego w sukmanie męskiej. Południowa granica zwartego zasięgu elementów warmińsko-mazurskich jest granicą: 1. Noszenia ubiorów bardzo obcisłych, ściśle dopasowanych do figury. 2. Noszenia w większej mierze ubiorów w kolorach: zielonym, niebieskim (w miejsce czer­ wonego, noszonego na Warmii). 3. Powszechniejszego noszenia granatowej sukmany używanej w stroju świątecznym, gdy na Warmii dominuje niebieska. 4. Noszenia przez kobiety, haftowanych zlotem czepków. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1955 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 W Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 (3) Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 w 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 P) Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski. 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 U8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 (i» Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 W) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 P). Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn — Strój Krakowski �Z a s i ę g i u b i o r ó w w m o n o g r a f i a c h k o l e j n o o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j g ó r a l i s z c z a w n i c k i c h , 2. S t r ó j d o l n o ś l ą s k i ( P o d g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , Białej, 7. S t r ó j ł o w i c k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , pyrzycki, 5, S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 14. S t r ó j 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 21. S t r ó j podlaski ( n a d b u ż a ń s k i ) , K r a k o w s k i (w druku). 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , łańcucki, 15. S t r ó j 19. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , 22. S t r ó j k a s z u b s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y 10. S t r ó j s p i s k i , 20. S t r ó j 23. S t r ó j s i e r a d z k i , 11. S t r ó j opoczyński, piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, biłgorajsko-tarnogrodzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i , 25. Strój � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/449e7e9bc809a2e64633ed16adce5842.pdf 64cf299b355d259cdc1313f63b549985 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5662 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5264 Title A name given to the resource Strój Zagórzan / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.6; 63 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Flizak, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LU D OWYCH SEBASTIAN FLIZ AK STRÓJ ZAGÓRZAN POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ V S T R O J Ó W L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA S E B A S T I A N STRÓJ F L I Z A K ZAGÓRZAN r i PIL W R O C Ł A W ZESZYT 6 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: J Ó Z E F GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK OKŁADKA: ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZE BARWNE: JERZEGO K A R O L A K A UKŁAD GRAFICZNY: ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA N A U K O W A POZNAŃ KLISZE JEDNOBARWNE I WIELOBARWNE ZAKŁADY G R A F I C Z N E I M . M. K A S P R Z A K A W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 25. VI. 1956. Podpisano do druku 2. II. 1957. Druk ukończono w lutym 1957. Zam. nr 298/184 Cena zł 26,—. K-20 �WSTĘP Wśród górali polskich zamieszkujących Beskidy wyróżnia się grupa Zagórzan, zamiesz­ kujących doliny położone w północnej stronie Gqrcow i w części przyległego Beskidu Wyspowego. Siedziby Zagórzan są oddzielone na południu wałem Gorców od sąsiednich Podhalan. Na północnym wschodzie grzbiety Ćwilina, Mogielicy i Snieżnicy oddzielają Zagórzan od Lachów. Na północnym zachodzie oddzielają Zagórzan garby Bydłoniowej, Szczebla i Lubonia od grupy Kliszczaków. W ten sposób teren Zagórzan stanowi zwarte terytorium ograniczone zewsząd górami, co wyjaśnia nazwę tej grupy górali, zanotowa­ nej w poł. ub. w. przez Wincentego Pola (mapa). 1 Tereny zamieszkane obecnie przez Zagórzan stanowiły jeszcze w X V I I I w. część pusz­ czy, ciągnącej się wówczas od Myślenic po grzbiety Karpat, stanowiących granicę między Polską a Węgrami. Pierwsi osadnicy zaczęli na tych terenach osiedlać się jeszcze w X I V wieku; największe jednak nasilenie akcji kolonizacyjnej przypadało na czasy Kazimie­ rza Wielkiego, kiedy to zostały wydane przywileje lokacyjne dla niezbyt odległych od terenu Zagórzan Myślenic (1342 r.), Stróży (1348 r.J, Pcimia (1351 r.) czy Lubnia (1360 r.). Niedługo po nich odbyła się lokacja miejscowości położonych w samym centrum intere­ sującego nas obszaru, t j . Mszany Górnej (1365 r.) i Olszówki założonej „na surowym ko­ rzeniu" w 1388 r. a także Niedźwiedzia, położonego u stóp Gorców, o którym najwcze­ śniejsza wzmianka pochodzi z 1398 r. Ludność zasiedlająca tereny Gorców i przyległego Beskidu Wyspowego przybywała tu wzdłuż dolin rzecznych z przeludnionego, jak na ówczesne warunki gospodarcze, krakowskiego Powiśla. Była to ludność rolnicza, rdzen­ nie polska bez domieszek obcych elementów etnicznych. Jedyną wzmianką historyczną mogącą świadczyć o ewentualnym udziale Niemców w dawnym osadnictwie tych stron znajdujemy w niepotwierdzonych skądinąd zapiskach parafialnych w Mszanie Dolnej, pochodzących z X V I I lub X V I I I w., w których zanotowano niesprawdzoną tradycję o części Mszany zw. Rosenberg, całkowicie zniszczonej w czasie najazdu szwedzkiego . 2 3 W X V w. zjawili się na terenie polskich Beskidów Wołosi, ludność rumuńska trud­ niąca się pasterstwem, która wędrowała z dalekiego Bałkanu przez Siedmiogród w głąb Karpat zachodnich, pociągając za sobą elementy południowo słowiańskie i ruskie. Ko­ czownicy wołoscy nie ominęli również terenów zamieszkanych przez Zagórzan, o czym świadczą niektóre nazwy miejscowe takie jak: Magura, Przysłop, Kiczora i Turbacz . O osadnictwie wołoskim świadczą również liczne nazwiska Zagórzan takie jak: Lupa, Sutor, Fudala, Ogiela, Drobola a także zachowana do dziś bogata nomenklatura i orga­ nizacja pasterska. 4 W X V I w. sporo pasterzy wołoskich osiedliło się na stałe we wsiach górskich asymilując się z czasem całkowicie wśród dawniejszych osadników polskich. Najstarszą wśród osad założonych w rejonie Gorców przez pasterzy wołoskich jest granicząca z terytorium Zagórzan od południowego wschodu wieś Ochotnica, założona w 1416 r. Na terenie zagórzańskim zostało stwierdzone osadnictwo wołoskie w Mszanie Górnej, Olszówce i Po­ ił 3 �dobinie. W czasach, feudalnych wsie Zagórzan były własnością królewską; niektóre z nich, jak Mszana Dolna, Kasinka, Olszówka i Raba Niżna pozostały królewszczyznami do cza­ sów zaboru tej części Małopolski przez Austrię. Inne osady, jak klucz wielkoporębski i Kasina Wielka przeszły w ręce szlacheckie. W skład klucza Poręby Wielkiej wchodziły oprócz wsi tej nazwy: Niedźwiedź, Podobin, Zawada, Witów, Konina, Łostówka, Łętowe, Mszana Górna i Lubomierz założony w 1600 r. przez Sebastiana Lubomirskiego . Po zaborze południowej Małopolski przez Austrię rząd austriacki rozsprzedał pozostałe królewszczyzny osobom prywatnym. Mszanę Dolną zakupił w 1801 r. Piotr Wodzicki, od którego z kolei nabył ją w 1816 r. Antoni Juszczakiewicz. Inne wsie niegdyś królewskie często zmieniały właścicieli, na koniec uległy parcelacji wśród miejscowych wło­ ścian. Zagórzanie w okresie wzrastającego konfliktu między wsią a dworem wzięli ma­ sowy udział w rewolucji chłopskiej w 1846 r. zwłaszcza że ziemia Zagórzan jest uboga, trudna do uprawy i nie sprzyja większemu rozwojowi rolnictwa. Zaorywane pastwiska zamieniane na grunt uprawny zaspokajały częściowo głód ziemi, jednakże przyczyniło się to do zmniejszenia pogłowia bydła i owiec, stanowiących dawniej poważną pozycję w gospodarce Zagórzan. Trudności gospodarcze powodowały, że z terenów zagórzańskich już w X V I I I w. wyruszały gromady sezonowych robotników rolnych na północ za Wi­ słę i na południe przez Karpaty na Nizinę węgierską. Pod koniec X I X w. rozwinęła się wśród Zagórzan emigracja zarobkowa do wielkich ośrodków przemysłowych Francji lub Stanów Zjednoczonych A. P. Wśród góralskich grup etnicznych, zamieszkujących polskie Karpaty, Zagórzanie stano­ wią ogniwo środkowe; jedynie na północy sąsiadują z podgórskimi Lachami. Wiele cech wspólnych łączy Zagórzan z mieszkającymi na północnym zach. Kliszczakami, (na połud­ nie od Myślenic). Analogie te zaznaczają się szczególnie w stroju ludowym. Strój Zagórzanina składał się z płaszcza zwanego hazuką, uszytego ze sukna samodzia­ łowego czarnego, rzadziej białego, kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , ze spodni rów­ nież ze samodziałowego białego sukna, z krótkiego serdaczka bez rękawów sięgającego do pasa, sporządzonego z biało wyprawionych skór owczych, a zdobionego aplikacjami ze skórki czerwonej i zielonej. Serdaczek noszony był na koszuli pod hazuką. Nogi obuwano w kierpce skórzane, przywiązywane do stopy rzemiennymi paskami. Głowy nakrywali chłopi kapeluszami z filcu, wyrabianymi w małomiasteczkowej manufakturze. Zagórzariskie spodnie miały zawsze dwa przypory, a ozdobione były haftem wykonanym włóczką lub stamentem koloru czerwonego i siwego. Za okrycie zimowe służyły bogatszym gospoda­ rzom serdaki i kożuchy. Uzupełnieniem dostatniego stroju zagórzańskiego były w X I X wieku pasy zapinane na sprzączki. Strój kobiecy codzienny i odświętny sporządzony był w całości z płótna domowego. Na codzień nosiła Zagórzanka bieliznę z grubego płótna, spódnicę spodnią z białego a wierzchnią z farbowanego płótna lub tkaniny fabrycznej, drukowanej. Do stroju od­ świętnego należała też koszula z cienkiego płótna, spódnica i fartuch zdobiony dołem zębami i haftem oraz zapaska. Na plecy zarzucała łoktuszkę, a głowę okrywał czepiec. Bogate ubierały się w spódnice i zapaski wełniane lub jedwabne. Fartuchy i czepce wypełniały hafty w postaci latorózek, gwiazdek, punktów itp. Na nogi wkła­ dano kierpce, a od święta buty z miękkimi cholewami a później sznurowane trzewiki. Wyraźne odrębności zarysowują się natomiast, gdy porównujemy ubiór Zagórzan z ubiorami górali nowotarskich, sąsiadujących z Zagórzanami od północy. Pewne ele­ menty odzieży górali nowotarskich takie jak: niski kapelusik filcowy z wąską krezą, ozdobiony muszelkami a dalej brązowa cucha zdobiona nie haftem lecz ślakami, t j . wą­ skimi paseczkami czerwonego sukna, wąskie spodnie zdobione po bokach lampasem, są obce Zagórzanom. Różnice zaznaczają się również i w stroju kobiecym. Sąsiadujący z Zagórzanami od wschodu górale sądeccy, jakkolwiek niejeden szczegół stroju przejęli od Zagórzan, różnią się także od nich ubiorem w sposób widoczny. Wy­ stępują tam jeszcze do dziś starodawne gurmany szyte z białego sukna, spodnie białe weł5 ; 4 �Ryc. 1. Góral w tradycyjnym odświętnym stroju. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953 6 niane zdobione dokoła przyporów węzłem rycerskim . Kobiety w Sądeczyźnie ubierały się w spódnice z płótna domowego, czarne lub granatowe katanki, a od święta w gorsety . Najbardziej odróżniały się od zagórzańskic h ubiory Lachów, stykających się z Zagó­ rzami na płn. wsch. skrawku zagórzańskiego regionu. Lachy stanowią pod względem kul­ turowym osobną grupę, posiadającą wiele elementów nawiązujących do bardziej na północ osiadłych grup krakowskich. W męskim stroju Lachów występują zupełnie obce 1 5 �grupom góralskim górnice, t j . długie płaszcze sięgające poniżej kolan z białe­ go samodziałowego płótna, a dalej białe sukmany zdobione czerwonym sznur­ kiem, granatowe kaftany bez rękawów i buty z cholewami, do których wpusz­ czano spodnie . Ubiory kobiet natomiast niewiele różnią się od ubioru Zagórzanek. Różnice te zacierają się tym bar­ dziej, że niektóre elementy stroju kobie­ cego jak np. białe, haftowane chusty czepcowe, noszone zarówno przez gor­ czańskie góralki jak i kobiety z podgó­ rza były zakupywane w tych samych ośrodkach. Ogólnie stwierdzić należy, że w dziedzinie stroju kobiecego teren Za­ górzan znajdował się wyraźnie w sferze wpływów idących tu z północy. 8 Ryc. 2. Współczesny typ górala z obszaru Za­ górzan, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953 Rozdział I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO ZAGÓRZAN Począwszy od I wojny światowej tradycyjny ubiór ludowy Zagórzan znajduje się w sta­ nie wzrastającego zaniku. Według wypowiedzi miejscowej ludności przyczyny tego zja­ wiska są różne, na plan pierwszy wysuwają się jednakowoż momenty gospodarcze. Górale gorczańscy odeszli przeważnie od gospodarki dawnego typu, opartej na domowej obróbce produkowanych w własnym gospodarstwie surowców. Pociągnęło to za sobą pewne kon­ sekwencje i w zakresie stroju ludowego; zmniejszał się stale wyrób płótna i sukna samo­ działowego, a przemysł fabryczny, którego produkcja również uległa z biegiem czasu zmianie, nie dostarczał już pewnych dodatków potrzebnych do dekoracji zagórzańskicr. ubiorów. Na ogół stwierdzić należy, że najistotniejszą przyczyną zanikania ubiorów ludo­ wych, a wśród nich także zagórzańskich jest ich wysoka cena, nie wytrzymująca konku­ rencji z o wiele tańszymi ubiorami fabrycznymi. Nie bez znaczenia była też tendencja do wyrównania różnic klasowych. Według opinii Zagórzan sąsiedzi z terenów półnonych wyśmiewali ich strój, przy czym przedmiotem docinków miały być zwłaszcza podwójne przypory u spodni. Istnieje również stała tendencja do ubierania się według mody miejskiej, zwłaszcza wśród młodzieży, która odnosi się do ubiorów tradycyjnych z niejaką obojętnością jeśli nie pogardą; starsi uzasadniają niekiedy niepraktyczność daw­ nych ubiorów; hazuka np. zdaniem ich musiała być zarzucona, bo to okrycie „ani na zimno, ani na ciepło". W dzisiejszym ubiorze Zagórzan, zwłaszcza w ubiorze męskim, zachowało się niewiele elementów tradycyjnych. Zagórzanie chodzą do pracy najczęściej w podniszczonych ubra6 �niach miejskich, które czasem uzupełnia stary serdak, połatane kierpce, sukienne spodnie, a w lecie spodnie z samodziałowego płótna, Nawet wśród starszych gospodarzy rzadko który wkłada na głowę góralski kapelusz z Nowego Targu. Świąteczny ubiór jest już prze­ ważnie zupełnie miejski; niektórzy tylko noszą jeszcze białe, pięknie cyfrowane spodnie lub białe serdaki. Do wyjątków należą starzy gospodarze, posiadający pełny zagórzański strój odświętny. Jest ich zaledwie kilkunastu na całym omawianym obszarze, i w stro­ jach tych występują tylko na większe uroczystości. Młodzież męska ubiera się w dni świąteczne po miejsku. Zagórzański ubiór kobiecy, jakkolwiek też uległ dużym zmianom, zachowuje bardziej swój dawny, wiejski charakter. Dawne samodziałowe spódnice, haftowane koszule i białe rańtuchy należą już do przeszłości, jednakże utrzymuje się nadal zwyczaj narzucania chu­ stek na głowę, noszenia fałdzistych spódnic i zapasek, okrywania się wełnianymi chustami od zimna. Czasem można widzieć dziewczynę w gorsecie odziedziczonym po matce lub babce. Na ogół jednak młode kobiety i dziewczęta wkładają coraz częściej plisowane spód­ nice, bluzki z krótkimi rękawami, miejskie płaszcze i berety. W ten sposób ubiór ich upodabnia się całkowicie do ubiorów miejskich. T Ryc. 3. W spółczesne ubiory Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. 7 �R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ZAGÓRZAN Ubiór Zagórzan noszony na przełomie X I X i X X w. w tej formie, w jakiej widzimy go na fotografii z Poręby Wielkiej, przedstawia jeden okres w rozwoju tego stroju. W od­ leglejszej przeszłości, tj. w X V I I i X V I I I w. górale gorczańscy mieli niewątpliwie ubiór inny pod wzglądem kroju, a także zdobin, lecz nie możemy go odtworzyć dla braku źródeł. Natomiast można zrekonstruować ubiór noszony na przełomie X V I I I i XIX w. w oparciu o wiadomości przekazane przez J. R os t w o r o w s k i e g o w jego „Diariuszu podróży z 1813 r." , w którym autor opi­ suje strój ludowy we wsi Dobrej. Niecc materiałów dla rekonstrukcji stroju gor­ czańskiego zawiera „Ułamek z podróże archeologicznej" po Galicji J. L e p k o w s k i e g o i K. J e r z m a n o w s k i e g o z 1849 r. . Na tej podstawie można ustalić skład ubioru męskiego Zagórzan, który był charakterystyczny dla tej grupy. We­ dług obu źródeł Zagórzanie nosili płaszcz koloru brunatnego, a w Dobrej koloru białego, wyszywany czerwonym bawełnia­ nym sznurkiem i spięty pod szyją, co wskazywałoby, że był noszony jak zarzutka na plecach. W Mszanie była no­ szona krótka brunatna burka zarzucana na plecy. Dokument z 1808 r. z Lubomierza poświadcza, że płaszcze takie były zdo­ bione wyszyciami z czerwonej włóczki. Wprawdzie przytoczone źródła nie wspo­ minają o spodniach, jednakże na podsta­ wie innych wzmianek można przyjąć, iż były one jak w pobliskiej wsi Dobrej opięte na nogach na węgierską modę. Spodnie takie opasane były szerokim pa­ sem na biodrach. Na nogi wkładano sznu­ rowane chodaki. Był to prawdopodobnie strój sprzed 1800 r., jednakże rekonstruk­ cja ta nie znajduje potwierdzenia w obec­ Ryc. 4. Ubiór górala z Lubnia, pow. Limanowa z poł. XIX w. Album J. Kopernickiego, Types nej tradycji Zagórzan. Zagórzanie uro­ et costumes de la Pologne Nr 154. Państwowe dzeni między 1860 a 1870 r. stwierdzają Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. J. Krieger zgodnie, że hazuki noszone w czasach ich 9 10 młodości nie różniły się niczym od tych, które noszono po I wojnie światowej. Także o obcisłych i opiętych spodniach starzy informatorzy wiejscy nic nie słyszeli, możliwe więc, że notatki Łepkowskiego i Jerzmanowskiego były powierzchowne, a relacja nie­ ścisła. Oba źródła stwierdzają natomiast zgodnie, że odświętnym okryciem kobiet był rańtuch wspomniany przez Rostworowskiego, zw. obrusem przez Łepkowskiego i Jerzmanow­ skiego. Rańtuch okrywał głowę, a częściowo i twarz, końce zaś jego zwisały do kolan. Inne części stroju kobiecego nie są wymienione. Opierając się na materiale znajdującym się w rękopisie z Olszówki z XVII w. , możemy zrekonstruować strój góralki spod Gor11 8 �ców odświętnie ubranej. Składał on się z białego rańtucha i białej lnianej łoktuszki, zarzucanej na plecy. W zimie wdziewano serdak z rękawami. Bogatsze góralki nosiły szerokie bawełniane lub wełniane spódnice, a biedniejsze biały, płócienny fartuch. Bogate gospodynie nosiły szuby i sukienki. Na codzień do pracy wkładano płócienne spódnice i chustki na głowę; nogi obuwano w kierpce. W I poł. X I X w. gospodarstwo góralskie miało charakter gospodarstwa naturalnego, którego główną cechą była samowystarczalność. Sporządzano więc odzież z domowego płótna, sukna ze skór owczych; w ten sposób gospodarka naturalna sprzyjała zacho­ waniu tradycyjnego stroju przez długie lata. Jednakże w poł. X I X w., t j . w okresie Wiosny Ludów, zaszła w położeniu górali radykalna zmiana. Akt uwłaszczeniowy z 17 kwietnia 1848 r. wyzwalał ich nie tylko od wyzysku, ale z wszelkiej zależności od dworu. W następ­ stwie uwłaszczenia poprawiła się sytuacja gospodarcza chłopów, tak że lata 1860—70 sta­ nowiły okres widocznej poprawy gospodarczej. Także i emigracja zarobkowa do bliższych i dalszych krajów wpłynęła na przemiany wsi wyrażające się również i w odzieży. Przed 1848 r. większość góralskich wychodźców do Węgier pozostawała w tym kraju na zawsze . W Dobrej widział J. Rostworowski w 1813 r. spodnie „kroju węgierskiego", mógł to być jednak wpływ mody idący z Podhala, a nie wprost z Węgier. Natomiast w I I poł. X I X w., jak wspominają starzy informatorzy, wracający z Węgier górale roz­ powszechnili noszenie butów i barchanowego kabata zw. anklikiem. Wpływ mody słowac­ kiej wyraził się w kapeluszach z szerokim rondem, które nazywano orawiokami. Z końcem X I X w. wytworzyła się tu nowa klasa społeczna, mianowicie proletariat ro­ botniczy. Byli to synowie chłopscy, którzy z braku pracy i zarobku wędrowali do miast austriackich, a także do Niemiec i Danii. Powracający z Prus lub Ameryki przeważnie już góralskiego stroju nie przywdziewali. Do I wojny światowej przeważał jeszcze wśród Zagórzan tradycyjny strój ludowy. Ciekawą grupą zbliżoną pod pewnymi względami do Zagórzan są Kliszczacy są­ siadujący od płn.-zach. z Zagórzanami których ubiór opisał nieznany autor w pracy pt. „Dziennik podróży etnograficznej między K l i szczakami w 1910 r.", który błędnie zaliczył Kliszczaków do Zagórzan . Anonimowy ten autor stwierdził, że już wtedy w takich miejscowościach jak Tokarnia, Łętownią, Więcierza, Więciorka i Osielec strój góralski był mało noszony. Zanik kliszczackiego ludowego stroju zaczął się od 1860 r., a kierpce i białe samodziałowe spodnie przestano nosić w Skawcach i Mucharzu około 1895 roku. Na podstawie tego dziennika można odtworzyć ubiór kliszczacki z 1910 r. W tym czasie sąsiedzi Zagórzan, Kliszczacy nosili górnice i spodnie z bliałego sukna zw. guniami. Ciemno-brązowe górnice zdobione były czerwony­ mi sznurkami na przodzie i krajach. Kliszcza­ cy nosili wąskie spodnie z jednym przyporem i dwiema kieszeniami; spodnie były zdobione 12 13 Ryc. 5. Kobiecy ubiór odświętny noszony jeszcze w końcu XIX w. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S.. Flizak, 1950. �Ryc. 6. Gajowi w ubiorach zagórzańskicK Poręba Wielka, pow. Limanowa, 1912 r. szeroką niebieską lub czerwoną tasiemką naszytą u przypora, kieszeni i wzdłuż nogawic. Najbardziej charakterystyczną częścią ubioru Kliszczaków były płócienne, szerokie spo­ dnie z frędzlami u dołu. Zagórzanie nosili zupełnie odrębny strój góralski, toteż wyróżniali się od swoich sąsia­ dów z północy, t j . od Lachów, do których czuli z dawien dawna pewien antagonizm. Lachy różnili się od górali nie tylko ubiorem, lecz także i gwarą, która dla górali miała z powodu dualnej końcówki wa brzmienie komiczne. W ubiorze przedmiotem lekcewa­ żenia była górnica i buty z podkówkami; wyrażało się to w następującym powiedzeniu: „Lachu podkówcorzu, nie chodź po smętorzu, Pana Boga nie znos, podkówkąm się zegnos". I na odwrót, góral w guni i kierpcach był w oczach Lacha przedmiotem ostrych docinków . Antagonizm grupowy, aczkolwiek nie tak ostry, istniał i wewnątrz samej góralszczyzny, dzieląc ją na dwa obozy. Dp jednego należeli Zagórzanie i Podhalanie, do drugiego Kliszczacy. W oczach Zagórzan i Podhalan „Kliszczakom było daleko do praw­ dziwych górali". Uważano ich za grupę pośrednią między Lachami a góralami i dlatego patrzano na nich z niejakim lekceważeniem Mimo antagonizmu, nieliczne elementy stroju lachowskiego przeniknęły do strojów górali, mianowicie kaftany i żupany. Te części ubiorów przejęli górale tym łatwiej, że Kasina Wielka należała od najdawniejszych czasów do 1804 r. do parafii w Skrzydlnej. W 1804 r. w Kasinie W. została utworzona osobna parafia. Stykając się każdej niedzieli z Lachami w Skrzydlnej przejęli Zagórzanie ich modę w zakresie ubioru odświętnego. Odzież ta jednak w poł. X I X w. została zarzucona. Terenem na którym lachowska kul­ tura materialna mieszała się z kulturą góralską były peryferyczne wsie: Gruszowiec, Jur­ ków, Chyżówki, Półrzeczki, Dobra i Porąbka. W Dobrej, Porąbce i Gruszowcu nosili chłopi białe spodnie z granatowymi wyszywkami i kaftany bez kołnierza i bez rękawów, z czer14 10 �wonymi obszywkami, sięgające do połowy uda. Noszono też buty „polskie", choć w Jur­ kowie, Chyżówkach, Wilczycach i Półrzeczkach noszono lachowskie kikle, tj. płócienne bluzy, które koło Limanowej wdziewano i na święta. We wsiach tych wierzchnim okry­ ciem były sukmany ze śtamontom jak i lachowskie górnice z pacześnego płótna oraz gurmany z brązowego sukna z zielonym obszyciem na kołnierzach i rękawach. Przełomowym okresem dla stroju ludowego wśród Zagórzan były lata 1900—1910, w których pojawiają się na wsi coraz częściej ubiory miejskie. Zjawisko to miało podłoże gospodarcze; albowiem ok. 1900 r. wspólnoty gruntowe dotychczas zaniedbane uległy podziałowi między indywidualnych gospodarzy. Wszystkie odłogi zostały zajęte pod uprawę, a górale wprowadzają do gospodarki coraz częściej maszyny i nawozy sztuczne. Te po­ wolne przemiany w dziedzinie gospodarczej wyraziły się również w zagórzańskim stroju ludowym . Proces zanikania poszczególnych części tradycyjnego ubioru zagórzańskiego zaczął się już wcześniej: tak np. sukienka czyli szuba, najparadniejszy ubiór kobiecy, którą zagórzańskie gospodynie nosiły wcześniej, bo w X V I I w — wyszła z mody przed 1880 r. Jeszcze wcześniej znikły rańtuchy; łoktuszki zaś. czepce i buty z miękkimi cholewami zo­ stały zarzucone przed 1900 r. Męską hazuką wypiera baja, wygodniejsza w pracy koło domu i w lesie. Po 1900 r. przejawia się wśród młodych moda noszenia spodni z nogawicami zwężonymi, u dołu rozcinanymi (ryc. 11). Ten krój spodni utrzymał się dotąd, podczas gdy krój spodni podhalańskich stracił swoją ekspansywność. Białe spodnie sukienne wykazu­ ją największą żywotność ze wszyst­ kich elementów stroju ludowego Zagórzan, Kliszczaków i Podhalan; stwierdził to najwcześniej Witkie­ wicz u chłopów zakopiańskich. Noszą je dotąd chłopi w Porębie Wielkiej i Mszanie Dolnej, a Kliszczacy w Krzeczowie i Lubniu ubie­ rali się w nie do I wojny światowej. Także i kierpce utrzymują się na­ dal. W latach międzywojennych zaznaczył się wpływ kierpców pod­ halańskich. Moda podhalańska wy­ rażała się również w noszeniu brą­ zowych kożuszków bez rękawów, obcisłych spodni z parzenicami o wielkich rozmiarach. Był to pęd nowy, który porwał szczególnie młodzież, istniała bowiem ogólna tendencja do wyolbrzymiania zna­ czenia mody podhalańskiej . 16 17 18 Zagórzański strój ludowy nie był zupełnie jednolity; istniały pewne różnice w zdobieniu, a nawet w kroju, przy pomocy którego R y s p o w ę , Mszana Dolna, . Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. 7 M ż c z y z n a w h a z u c e 11 �lud zaznaczał swoją odrębność. Odrębność ta zaznaczała się we wsiach obejmujących jed­ ną parafię której zasięg pokrywał się najczęściej z obszarem dworskim . W ludowym stroju zagórzańskim zaznaczają się również pewne cechy zależne od mody, a także wieku i stanu posiadaczy. Oto parobcy z bogatych rodzin nosili buty z cho­ lewami o 3—6 karbach. W Łętowem, Mszanie Górnej, Podobinie i Rabie Niżnej dopełnieniem kawalerskiego stroju były pawie, a nawet strusie pióra przy kapeluszu. Wyraźnie także zaznaczały się różnice klasowe w odświętnym ubiorze kobiecym. Bogate góralki ubierały się w spódnice wełniane lub jedwabne, natomiast biedne nosiły spódnice z domowego płótna, ręcznie farbowanego. Wierzchnim okryciem bogatych góralek były sukienne sukienki i szuby; chałupnice i komornice okrywały plecy łoktuszkami. Bogate góralki miały do stroju odświętnego piękne buty, a żony zagrodników nosiły tylko kierpce. Gdy pod koniec X I X w. weszły w miejsce łoktuszek chustki, bogate góralki kupowały wełniane kosztowne burdyski i kocówki, biedne zaś zadowalały się chustkami bawełnianymi. Gorsety bywały niekiedy brokatowe, a sznury czerwonych grubych korali świadczyły o bogactwie ich właścicielki. Pod względem gospodarczym można podzielić społeczeństwo góralskie na trzy klasy, tj. bogatych, średniozamożnych i biedaków. Pasterstwo i owczarstwo stanowiło uboczne zajęcie w gospodarstwie i nie dało podstawy do powstania osobnej grupy społecznej paste­ rzy, gdyż pasaniem bydła i owiec zatrudniali gospodarze służbę i dzieci. Rzemieślnicy, jak krawcy i kuśnierze ubierali się po chłopsku; kowale zwłaszcza z miasteczek ubierali się po miejsku, choć jeśli który był miejscowego pochodzenia nosił ubiór góralski. Nieliczni szewcy nosili się, jak pamięć sięga, zarówno do pracy jak i na święta zawsze „po pańsku", tj. po miejsku. Niektórzy chłopi znajdowali dodatkowe źródło dochodów w handlu bydłem, deskami, płótnem a także w sporządzaniu skrzyń i kołodziejstwie. Dawało to niezły dochód i sprzyjało rozwojowi bogatszego stroju. Ubiór małorolnych i komorników był skromniej­ szy i mniej ozdobny. Natomiast dość dużą rolę odegrała moda umundurowania wojskowego przyniesiona w te strony przez tych, którzy w wojsku służyli. Tradycja wiejska przeka­ zała wiadomość, że żołnierze po nienagannym wysłużeniu kilkunastu lat w szeregach, wra­ cali na wieś w mundurach wojskowych, to też w I I poł. X I X i X X w. nie brakło na wsi mężczyzn, którzy nosili niektóre części odzieży austriackiego munduru. Wojskowa czapka noszona była przez pastuszków, a wojskowe spodnie i buty wdziewane były do serdaków i hazuk. 19 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU ZAGÓRZAN Rzut oka na mapę fizjograficzną Polski przekonuje nas, że grupa Zagórzan znajduje się w niewielkim co do obszaru zakątku na północ od Gorców, w części Beskidu Wyspo­ wego i doliny rzeki Raby oraz jej dopływu Mszanki. Obszar ten zamieszkują Zagórzanie różniący się od górali podhalańskich zarówno strojem, jak i innymi cechami w za­ kresie kultury. Ogólnie stwierdzić trzeba, że zasięg badanego stroju jest niezbyt wielki w porównaniu np. z obszarem strojów lachowskich, a nawet podhalańskich i kliszczackich. Granice obszaru zamieszkanego przez Zagórzan biegną wzdłuż grzbietów górskich Ćwilina, Mogielicy i Snieżnicy na wschodzie, następnie granica biegnie równolegle do doliny Kasinki, prawobrzeżnego dopływu Raby, przecina Rabę i biegnie na zachód grzbietami Szczebla i Lubonia mniej więcej po Rabę Niżna, po czym zatacza głęboki łuk na połud­ niowy zachód aż do Turbacza, skąd wzdłuż Gorców aż do źródlisk Kamienicy, dopływu Dunajca zamyka południowy zasięg obszaru Zagórzan. Jest to najdalej na południe biegnący zasięg stroju zagórzańskiego. Granica wschodnia biegnie mniej więcej od doliny Kamie­ nicy na północ ku źródliskom Kasinki. Obszar ten przepływa rzeka Mszanka ze swym dopływem i Porębą, wpadającą do Raby (mapa). 12 �Tablica I Sfrój Zagórzan. mai. J. Karolak �Pełne formy osiągnął strój zagórzański w łatach 1860—1880, kiedy tc maniera podha­ lańska nie dotarła jeszcze na północną stronę Gorców. Całość stroju męskiego Zagórzan z Poręby Wielkiej lub Mszany Dolnej składała się wówczas z następujących części: koszuli, białego serdaczka bez rękawów, hazuki z czarnej wełny wyszywanej czerwoną włóczką i średnioszerokich spodni z białego sukna. Nogi owinięte w lniane onuce chroniły skó­ rzane kierpce przymocowane rzemykami (ryc. 24). Głowę ochraniał kapelusz (ryc. 25) zdobiony pasemkami z czerwonego stamentu lub kostkami. Był to ubiór na codzień i na święta, noszony na ogół powszechnie w regionie zagórzańskim. Ubiory sąsiednich grup gó­ ralskich, jak Nowotarżan, t j . części Podhalan sąsiadujących na północy z Zagórzanami były bardzo podobne; prawie identyczna z hazuką była gunia zdobiona pąksem, a nie włócz­ ką, spodnie były bardziej obcisłe, kożuszki bez rękawów brązowe, kapelusze z szerokim rondem zdobione kostkami, niegdyś zaś stamentem. Kierpce były powszechnie używane. Ubiór góralski z Kamienicy, a więc z terenów bardziej na wschód położonych wykazuje cechy częściowo wspólne z ubiorem zagórzańskim, jednakże zachodzą i tu pewne różnice. Do tej grupy etnicznej przeniknął wpływ stroju zagórzańskiego; chłopi w Kamienicy i Łącku zarzucili białe gurmany, a przejęli gorczańską hazukę, pozostawiwszy tylko samą dawną nazwę . Podobnie jak Zagórzanie nosili górale z Kamienicy i Łącka szerokie białe spodnie z czarnymi lampasami. Najbardziej zbliżony ubiór do zagórzańskiego stroju mieli Kliszczacy, mieszkający w stronie północno-zachodniej. Szczególnie charakterystyczne są dla stroju Zagórzan hazuki. Hazuki zagórzańskie były skrawane w dwojaki sposób: jeden zwano krojem mszańskim, a drugi porębskim. Krój mszański odznaczał się tym, że hazuka nie przylegała ściśle do ciała, lecz była dość wolna. Panował on w północnej stronie regionu, t j . w Mszanie Dolnej, Słomce, Kasince Małej, Kasinie Wiel­ kiej, w Glisnem, Rabie Niżnej, Łostówce i Łętowem — krój porębski zaś w południowej części, głównie w Porę­ bie Wielkiej, Olszówce, Podobinie i Nie­ dźwiedziu. Hazuki szyte w edług tego drugiego kroju zwanego krzyżowym były ,,pasowne" i uwydatniały kształty. W północnej części Mszany Górnej, która należała do parafii dolno-mszańskiej, przyjęty był krój mszański, w po­ łudniowej zaś, należącej do parafii niedźwiedzkiej, przewagę miały hazuki kroju porębskiego (krzyżowego). W po­ zostałych wsiach chłopi nosili hazuki obu krojów. Ostatecznie wziął górę krój mszański. Jak krój hazuk dawał podstawę do podziału regionu na dwie części, tak i w zdobinach był pewien szczegół, któ­ ry ten podział również potwierdzał. Oto hazuki z Mszany Dolnej, Kasinki Małej i Kasiny Wielkiej znamionowała obRyc. 8. Gospodarz i gospodyni w odświętnych ubio«,.,-. i LŁ rach. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszona którą mirska, 1953. składały się trzy sznurki ze stamentu, 20 T w o d k a d o ł e m w z d ł u z 13 �dwa czerwone, a między nimi trzeci, czerwony lub niebieski. W Porębie Wielkiej, Ko­ ninie, Niedźwiedziu i Podobinie hazuki wolne były od tej obwódki uznanej za szczegół zdobniczy pospolity i brzydki. W pozostałych wsiach widać było hazuki obu typów. Je­ dni chłopi nosili hazuki z obwódką, inni bez niej. Aby zapobiec strzępieniu się hazuki dołem, krawcy porębscy zawijali sukno na całym obwodzie i zaszywali je. Skutkiem tego była ona sztywna. Między hazuką a górnicą, noszoną przez Kliszczaków zachodziła minimalna różnica zaznaczająca się także i w zdobieniu. Górnice były bardziej skromne i miały uboższe zdobienia, jednakże starzy informatorzy pamiętający dobrze strój kliszczacki twierdzą, że chłopi z Lubnia i Pcimia mieli na górnicach wyszycia w postaci wy­ datnych kogutków i dużych kółek. Moda hazuk z kogutkami panowała jakiś czas nawet w sąsiadującej z Mszaną Dolną Rabie Niżnej i Olszówce, lecz przed I wojną została zarzucona. Zagórzanie nosili na całym obszarze spodnie płócienne zw. płócienkami. Płócienki ta­ kie spełniały dwojaką rolę: były bielizną a zarazem i portkami do pracy; natomiast w po­ staci przyodziewku odświętnego występowały w przeszłości tylko w regionie kliszczackim oraz na północnej krawędzi regionu zagórzańskiego w Kasince Małej, Kasinie Wiel­ kiej, częściowo w Glisnem i Rabie Niżnej W innych wsiach nawet najstarsi chłopi przeczą, by za ich pamięci były noszone od święta szerokie płócienki ze strzępkami. W Kasince Małej spodnie takie były w użyciu na codzień, choć bez strzępków jeszcze po I wojnie. Zasięg białych samodziałowych spodni pokrywa się niemal całkowicie z zasięgiem ha­ zuki. Obejmuje on zresztą całą kliszczacką góralszczyznę, a nadto spodnie takie są no­ szone w Gruszowcu i Jurkowie, gdzie zamiast hazuki były noszone białe sukmany. Spodnie wąskie na wzór węgierski, zw. podhalańskimi, zostały przyniesione na obszar Zagórzan w latach międzywojennych, chociaż przyjęły się nierównomiernie. Przyjęły się one np. w Porębie Wiel­ kiej, Koninie i Olszówce, natomiast w Lubomierzu zachował się w równym stopniu dawny szeroki krój spodni w „cyrwone snurki". Znane były również spodnie szare z sukna tkanego z czarnej i białej wełny, czyli spodnie z siwego sukna. Noszono je w Gruszowcu, Jur­ kowie, Półrzeczkach i Chyżówkach. Na pograniczu lachowskim w Jurkowie, Półrzeczkach i Dobrej a także w Chy­ żówkach i Wilczycach znane były spod­ nie skórzane. Eyc 9. Starszy chłop w letnim ubiorze roboczym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1951. 14 Zasięg białego serdaczka bez ręka­ wów jest również typowy dla wszyst­ kich wsi zagórzańskich. Służy on do pracy i do ubioru odświętnego. Nie był noszony tylko w Jurkowie, gdzie lud­ ność nosiła kożuszki brązowe tak jak i w Gruszowcu a także w Rabie Niżnej. Na terenie Kliszczaków przed I wojną noszono serdaczki brązowe obok bia­ łych, Wierzchnie płócienne okrycie ko­ biece zw. łoktuszką było w powszech­ nym użyciu w regionie Zagórzan i Klisz- �czaków do końca X I X w. W Pcimiu na­ zywano je prześcieradłem. Ozdobna od­ miana łoktuszki, tak zwany obrus, była pospolita u Kliszczaków i dłużej się tam utrzymała. Wierzchnim okryciem bogatych chło­ pek była do końca X I X w. sukienka i jej odmiana, szuba. Ze źródeł pisanych wiemy, że sukienka była znana w regio­ nie zagórzańskim w X V I I w. Także ano­ nimowy pisarz wspomina w dzienniku podróży przy wyliczaniu ubiorów kliszczackich w X I X w. o sukienkach i szu­ bach . 21 Ryc. 10. Zagórzanin w hazuce. Mszana Gór­ na, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Do pracy na roli i koło domu wdziewa Zagórzanin byle jakie ubranie; widzimy więc często chłopów przy orce lub młocce odzianych w serdaczki bez rękawów, w kabatach pod serdaczkiem, w białych spodniach i obutych w kierpce. Znaczna ilość gospodarzy pracuje jeszcze w spodniach z białego samodziałowego sukna, ozdobionych czerwonymi lampasami i bogatym haftem z czerwonej włóczki dokoła przyporów (ryc. 13). W domu za całe ubranie służy chłopu koszula z grubego domowego płótna oraz płócienki, t j . spod­ nie uszyte z płótna domowym sposobem. Powszechnym obuwiem na codzień były kierpce z wołowej skóry. Bogatsi gospodarze i ich synowie wkładali od święta buty z cholewami, na które wypuszczali nogawice białych spodni. Młodzi parobcy noszą odzież miejskiego pochodzenia zarówno do pracy jak i od święta. Obecnie męski strój Zagórzan jest w większości pochodzenia miejskiego. Najlepiej można to zauważyć w niedzielę, gdy lud gromadnie wychodzi z kościoła; mężczyźni w bia­ łych spodniach i serdaczkach bez rękawów nałożonych na bluzkę lub marynarkę są w tym zbiorowisku w mniejszości. Dopełnieniem tego tradycyjnego stroju regionalnego są góralskie kapelusze z kostkami wkładane na głowę z niejaką fantazją (Tabl. I). Pierwotne wierzchnie okrycie tak charakterystyczne dla tutejszego ludu, jakim jest hazuka z czar­ nego wzgl. białego samodziałowego sukna, wyszło z użycia po I wojnie światowej. Od 1930 r. krawcy zamówień na nie nie otrzymują. To samo odnosi się do serdaków, da­ wniejszego zimowego okrycia. Serdak z rękawami z białych skór owczych, biało wy­ prawionych, nie sięgał kolan. Przód miał ozdobiony czerwonymi i zielonymi aplikacjami. 15 �Była to odzież trwała i ciepła, choć dziś rzadko spotykana. W dalszych od Mszany Dol­ nej wsiach chłopi wdziewają sporadycznie serdaki do kościoła. Rzadziej niż serdaki noszono kożuchy, sięgające niżej kolan podobnie jak hazuki. Na święta noszą obecnie wyłącznie buty. Ryc. 11. Młody góral w ubiorze odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Męski strój obrzędowy różnił się od stroju odświętnego tylko nielicznymi szczegółami. Do ślubu szedł młody góral z Poręby Wielkiej czy Mszany Dolnej w tym samym ubra­ niu, które wdziewał na święta lub na niedzielę. Był to biały serdaczek, białe spodnie i hazuka. Na nogi wkładał buty z cholewami, dawniej spuszczane, rzadziej karbowane albo też kierpce. Tylko na kapeluszu miał białą wstążkę i biały bukiet ze sztucznych kwiatów, zw. pusą. W Jurkowie nakładał młody wianek ze sztucznych kwiatów wokół kapelusza, a z przodu sukmany przypinał wstążkę. Drużbowie z Mszany Dolnej mieli na kapeluszach czerwone wstążeczki i czerwone pusy ze sztucznych kwiatów. Drużbowie Jurkowscy natomiast zatykali za kapelusze 16 �pusy z pawich piór. Przy serdaczkach lub na hazuce miał drużba z przodu przyszytą chu­ steczkę, którą fantazyjnie zarzucał na ramię, a nadto drobne kwiatki. Na bogatych wese­ lach drużbowie jeździli konno, więc do popędzania konia miał każdy przywiązany do ręki kańczug. Z czasem objazd konny wyszedł ze zwyczaju, lecz kańczug u ręki utrzymał się jeszcze przez dłuższy czas. Ubiór pogrzebowy odznaczał się pewnymi różnicami lokalnymi. W Łętowem np. wkła­ dano zmarłemu koszulę i płócienki, na nogi kupne skarpetki a na to wszystko długą płó­ cienną koszulę. W Kasinie Wielkiej ubierano zmarłego w dwie koszule i dwoje płócienek, a na nogi nakładano kierpce. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Bieliznę męską i kobiecą nazywają Zagórzanie przewdzianiem. Do męskiego prsewdziania należy koszula i płócienki, tj. kalesony. Dawniejsza koszula męska miała krój p o n c h o podłużnego: obecnie obok tego występuje krój „z karczkiem". Robocze koszule szyto z lnianego płótna grubego, koszule odświętne z płótna cienkiego. Koszulę krojono w ten sposób: sztukę płótna składano przez pół, wycinano otwór na szyję, rozcinano płat przedni i zszywano dwa płaty z boków. Cechą staromodnej koszuli były tzw. przykłady przyszywane na barkach, które markowały przyramki (ryc. 12). Pod pachami wstawiano tzw. ćwikle kwadratowe, łączące rękawy ze stanem. Wokół wycięcia na szyję nakładano Ryc. 12. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przody, e — tyl­ ne części, f — półkarczek, g — przyszycie kołnierza, g — zwanego „oszywką" do przyramka zwanego „przy­ kładom" — g. Dla wzmoc­ nienia kołnierz posiada 3 „serca" — g , h — kołnierz, i — rękaw, j — mankiet. Podług szkicu Marii Nawieśniak. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Podziałka 1 :30. 1 s oszywkę, a płótno pod nią marszczono. Między przykładami a oszywką bywały wszy­ wane małe języczki zw. sercami. Serca dzieliły oszywkę na trzy równe odcinki i wyzna­ czały kanty, wzdłuż których koszula powinna być składana, wzmacniały też oszywkę. U najdawniejszych koszul roboczych rękawy były zakończone okrągło, podobnie jak nogawice płócienek. Koszule takie nie były krojone do zapinania. Gdy więc chłop pod­ niósł rękę, rękaw zesuwał się na łokieć. Koszulę zawiązywano pod szyją tasiemką; do­ piero pod koniec X I X w. przyszywano niciane guziczki. Na męską koszulę wychodziło 5 do 7 łokci płótna szer. 70—75 cm. Koszula była długa, sięgała niekiedy niżej kolan. Latem Zagórzanin wypuszczał koszulę na płócienki i przepasywał się rzemiennym pas­ kiem. 2 Strój Zagórzan 17 �Koszula odświętna miała wywijany kołnierz i rękawy z oszyweczką lub mankietami zapinanymi na guziczki. W I I poł. X I X w. haft na męskich koszulach nie występo­ wał, nawet i wśród bogatych. W Rabie Niżnej mężczyźni nie nosili wyszywanych ko­ szul. Dopiero pod koniec X I X w. zaczął się rozpowszechniać haft na męskich koszulach, choć pierwsze zdobiny były bardzo skromne. Dopiero przed 1914 r. objawia się skłon­ ność do bardziej sutego zdobienia męskich koszul odświętnych. Haft wykonany był bia­ łymi nićmi. Krój z karczkiem wszedł w modę przed I wojną. W latach międzywojennych zapeł­ niano gors koszuli męskiej haftem. Koszula nie nadająca się do użytku nazy­ wała się draga. Dzieci, chłopcy do 6-ciu lat nosili długą koszulę, a ok. 1890 r. zasiadali w niej nawet na ławach szkolnych. Po wyrośnięciu z długiej koszuli otrzymywał chło­ piec płócieńki, a ok. 14 roku — sukienne portcęta. Portki płócienne, spodnie Do bielizny należą również płócieńki zrzadka zw. gaciami. Nosili je i noszą mężczyźni pod sukiennymi spodniami, a chłopcom służyły do 14-roku za jedyne okrycie nóg, choć i dorośli parobcy i chłopi wychodzili latem w pole do pracy w samych płócienkach. W Podobinie oraz okolicznych wsiach zagórzańskich szyły kobiety płócieńki z nogawicami niezbyt szerokimi, zeszywanymi od wewnątrz z przyporem wycinanym nieco z pra­ wej strony. Przytrzymywano je sznurkiem wetkniętym w odpowiedni szew w pasie. Chłopu do przytrzymywania płócienek wystarczał powrózek z lnianych kłaków. Później robiono w tym miejscu osobne klamerki do przewlekania paska. Nogawice płócienek nie były skrawane lecz proste. W XIX w. weszły w użycie kalesony skrawane po miejsku. Płócieńki dla mężczyzn miały wszyty w rozkroku ćwikieł. Kieszeni nie przyszywano do Ryc. 13. Spodnie odświętne., bogato zdobione. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 18 �nich nigdy. Na tę część bielizny służyło płótno gładsze, natomiast na płócienki do roboty używano płótna grubszego, zgrzebnego i skrawano je nieco odmiennie, bo przypór wy­ cinano z przodu a nie z boku, zaopatrywano go guziczkami do zapinania. Przyszywano także kieszenie, chociaż nie było to regułą. Płócienki takie nosił chłop na pasku jak spod­ nie sukienne. W Mszanie Dolnej nazywano je portkami płóciennymi. W północnej części Beskidu Wyspowego nosili chłopi spodnie płócienne nazywane płócienkami a w Kasince M. zgrzebniokami. Noszono też płócienki odświętne zw. w Kasinie W. portkami. Nogawice portek płóciennych były bardzo szerokie, ozdobione u dołu mereżką - cyrką i frędzlami, powstałymi z wyprucia wątku. U spodu wzmac­ niane były listwą. Spodnie takie miały ćwikle, a przypór pośrodku. Takie płócienne portki szyły szwaczki lub krawcy. W Kasince M. i Kasinie W. nawet poważni gospo­ darze wdziewali płócienne portki do kościoła jeszcze w latach międzywojennych, choć chłopi pod Gorcami wstydzili się tego stroju. W Kamienicy jeszcze i teraz chodzą w spod­ niach płóciennych do kościoła. Sukienne spodnie zw. portkami zwą w Kasinie W., Gruszowcu i Jurkowie guniorkami a w Kasince M. portkami gunianymi. w Pcimiu guniami. Spodnie takie szyto z białego sa­ modziałowego sukna lub z sukna siwego. Według tradycji, białe portki głównie wy­ różniały chłopa od pana. O chłopie ze wsi, który przywdział ubiór miejski mówiono: ,,Cy on to juz pon, ze wdzioł corne portki?" Poważni gospodarze wstydzili się ubrań z kupnych materiałów fabrycznych. W ciągu ostatnich 70 lat istniały 4 fazy przemian w kroju i zdobieniu spodni. Naj­ starsi informatorzy podają, że przed 1870 r. krój spodni był dwojaki. Większość chłopów nosiła spodnie średnio-szerokie, wolno spadające, lecz nie opierające się na stopach. Drugi krój spodni miał szerokie nogawice, rozcięte u dołu u zewnętrznej strony. W tym miejscu przyszyta była kłapturka z tego samego sukna zaopatrzona w haftkę. Nogawice Ryc. 14. Spodnie robocze. Glisne, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1952. 19 �były dostatecznie szerokie a rozcięcie u dołu nie służyło żadnym celom praktycznym. Kie­ szeń była tylko jedna, przyszyta od wewnątrz. Oba typy spodni miały dwa przypory. Tuż przed I wojną zapanowała moda noszenia spodni węższych, w których nogawice musiały z konieczności mieć z boku rozcięcie, (ryc. 43) były one ozdobione różnokoloro­ wymi nićmi w postaci tzw. kitosa, w Ka­ sinie W. noszącego nazwę kitajki. Ten krój był bardzo żywotny i utrzymuje się dotąd na omawianym obszarze (ryc. 16). Po I wojnie młodzież przyjęła spod­ nie mody nowotarsko-zakopiańskiej, a po I I wojnie, t j . w okresie odwrotu od stro­ ju regionalnego, spodnie weszły w 4. fa­ zę przemian. Z braku włóczki i stamentu nie zdobi się ich już parzenicą, lecz skromnym wyszyciem z czarnej włóczki w formie zbliżonej do rombu. Rozpowszechnił się też krój spodni z jed­ nym przyporem, przedtem bardzo rzad­ ki. Informator z Łętowego podaje, że portki z jednym przyporem, skromnie wyszywane, nie rozcięte u dołu służyły do roboty. Spodnie o kroju nowotarskozakopiańskim utrzymały się dotąd w Po­ rębie W., Koninie, Jesionowie i Olszów­ Ryc. 15. Północny zasięg szerokich płócienek ce. W Lubomierzu połowa mężczyzn nosi z frędzlami spodnie dawnej mody, które lud określa jako portki ,,z cyrwonymi snurkami", spodnie zaś podhalańskie nazywają „z cornymi snurkami". Po I I wojnie zaczęli krawcy zdobić spodnie zagórzańskie na sposób podhalański. Po­ jawiają się też portki z wąskimi nogawicami i jednym przyporem bez parzenic (ryc. 14). Ostatnio najmodniejsze są zagórzańskie spodnie z „cyrwonymi snurkami" zaopatrzone podhalańskim kłapciem. Krój spodni góralskich jest tym charakterystyczny, że boczny szew nogawicy nie jest doprowadzony do pasa w prostej linii, lecz przebiega przez tył, tworząc zakole załamane na środkowym szwie. Charakterystyczne są dwa przypory. W związku z krojem pozo­ staje zdobienie; boczny szew jest przykryty kolorowym sznurkiem ze stamentu lub włóczki. W I I poł. X I X w. w Mszanie D. i Porębie W. starczył jeden sznurek skręcony z czerwonego i siwego stamentu, w Kasinie W. sznurek czarny, w Jurkowie, sznurek czer­ wony lub zielony, a w Tenczynie — dwa lub trzy sznurki czerwone. Zdobiny pod przy­ porami były niepokaźne, a w Kasinie nie było ich wcale. Spodnie robocze były zdobione skromnie. Ok. 1880 r. w Porębie W. boczne szwy takich spodni przykrywał jeden sznu­ rek czerwono-niebieski, krzyżówka zaznaczona była haftem w kształcie prostego krzyżyka, a wyloty nogawic nie były niczym upiększone. Wokół przyporów spodni roboczych umieszczano sznurkowe obwódki (ryc. 9). Dążność do coraz bogatszego zdobienia ubioru wyraziła się po I wojnie w naśladow­ nictwie mody podhalańskiej i przesadnej ornamentyce (ryc, 43). Bogata ornamentyka otacza nie tylko przypory, ale szwy i kieszenie a także dół spodni. Spodnie płócienne są przytrzymywane rzemiennymi paskami. Utrzymał się dotąd zwy­ czaj wdziewania portek na lewą stronę w celu zaszanowania strony prawej a także by uchronić się przed ewentualnymi czarami. Na spodnie wychodziły 4 łokcie samodziałowego sukna szerokości łokcia. Według in­ formacji Wincentego Nawieśniaka z Gronoszowej, liczącego 56 lat, krawiec przykrawał 20 �naprzód jedną a potem drugą nogawkę. Miarę brał przy pomocy nitki na której ozna­ czał węzełkami długość poszczególnych odcinków. Jeżeli sukno było wąskie, a szerokość nie dochodziła do 60 cm, wstawiał klin, aby nogawica u góry miała szerokość 32 cm. (ryc. 16). S p o d n i e s k ó r z a n e . We wschodniej części, gdzie zaznaczają się wpływy Lachów, noszą Zagórzanie w zimie do dziś jeszcze spodnie skórzane, sporządzone ze skórek mło­ dych koźląt lub baranów, wyprawionych przez kuśnierza. Kuśnierz przykrawa spodnie Ryc. 16. Spodnie góralskie. A — przód, B — tył, C — części kroju okazu I , D — części kroju okazu I I . I — pochodzi z Glisnego, własność Ja­ na Zięby, I I — z Kasinki, pow. Li­ manowa. Rys. Eleonora Janikowska. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Pań­ stwowego Inst. Bad. Szt. Lud., 1956 r. na sposób miejski tzn. wycina jeden przypór z przodu a nogawice zeszywa od zewnątrz. Skórzane spodnie opatrzone są w duże guziki, które ułatwiają przytrzymanie ich paskiem. W Kasince M. noszą chłopi również spodnie skórzane, zwykle ze skóry ogołoconej z wełny. W Kasinie W. nieliczni chłopi nosili spodnie z koziej skóry, ale jeszcze przed I wojną. Kaftany i żupany W źródłach pisanych, t j . w testamentach i inwentarzach znajdują się wzmianki o ubio­ rach w I poł. X I X w. dziś całkiem zapomnianych. Do takich należy kaftan i żupan, o którym mamy wiadomość z 1797 r. Jan Cichórz, gospodarz z Koniny urodź. 1872 r., po­ dał informację, że chłopi nosili także kaftany. Kaftan nie miał rękawów ani wycięcia pod brodą, a sięgał do pasa. Kołnierz koszuli był widoczny. Kaftany szyto z zielonego sukna, a obszywano sznurkami i zdobiono szelążkami. Ten strój został wyparty przez kamizelki. Bronisława Mrozkowa z Kasiny W. podała informację, że żupan był strojem bogatych gospodarzy. Strój ten był wcięty w pasie, dołem obszerny na wzór krakowskiego ubra­ nia. Żupany szyto z granatowego sukna a zdobiono paciorkami i kolorowymi nićmi po­ dobnie jak w Dobrej i Skrzydlnej. W Kasinie W. był więc żupan ubraniem powszech­ nym, skoro pamięć o nim przetrwała, natomiast w Mszanie D. i Porębie W. tradycja żupana zaginęła. Być może że przetrwał on w Kasinie pod wpływem pobliskich Lachów, u których żupan odgrywał tę rolę, co u górali serdaczek bez rękawów. 22 A n k 1 i k' W ostatnim dziesięcioleciu X I X w. rozpowszechnił się we wsiach zagórzańskich bar­ chanowy kabat zw. anklikiem koloru ciemno-niebieskiego lub zielonego z rękawami, bez 21 �podszewki, sięgający do pasa. Wprowadzili go robotnicy wracający z pracy z Budapesztu i Wiednia. Ponieważ był ciepły i niedrogi, przyjął się powszechnie jako część męskiej odzieży roboczej. Nabywano go na jarmarkach u handlarzy tandetnej odzieży. Wyszedł z użycia po pierwszej wojnie światowej Hazuki, g ó r n i c e i sukmany Hazuka w chłopskim stroju zagórzańskim odgrywa tę rolę co płaszcz. Jest to okrycie typu p o n c h o podłużnego, którego zasadniczą cechą jest to, że przednie płaty są prze­ dłużeniem płata tylnego. Poza granicami regionu zagórzańskiego nazwa hazuka była po­ tocznie używana w Spytkowicach ok. 1870 r. Hazuki szyto z czarnego i białego sukna samodziałowego, choć białe uchodziły za odzież pod­ lejszą, odpowiednią służbie, wy­ rostkom lub biednym chłopom. Wszelako we wsiach, jak Gruszowiec i Jurków białe sukmany były prawdopodobnie na wzór lachow­ skich białych górnic, wyłącznie okryciem wierzchnim. Ryc. 17. Hazuka. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części stano­ wiące przód i tył (poncho), e — klin boczny, f — rękaw, g — kołnierz. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. J. Łepkowski i K. Jerzmanowski wspominają, że „Górale w okolicy Mszany chodzą w krótkiej, na plecach zawieszonej burce, brunatnej barwy". Notatka ta z 1849 r. nie znajduje jednak potwierdzenia przez miejscową tradycję, według której hazuki były dość długie i sięgały niżej kolan. Chłop wdzie­ wał hazukę na plecy i wciągał rękawy na ręce; wyjątkowo tylko zawieszał ją na ple­ cach spinając sznurkiem pod brodą. Wtedy rękawy wolno zwisały po bokach. Zwisa­ jące rękawy, gdy ich wyloty były zapięte haftkami, oddawały w razie potrzeby takie usługi jak torby; chłop umieszczał w nich flaszki z napitkiem, chleb itp. Było zresz­ tą wyrazem kawalerskiej fantazji, takie noszenie hazuki, aby ładny serdaczek lub kamizelka na piersiach była lepiej w i ­ doczna. Krój hazuki nie był jednakowy; różni­ ły się one nieco w zależności odparafii.Wparafii mszańskiej hazuki były nieco obszerRyc. 18. Zasięgi prostego (1) i krzyżowego (2) kro­ ju hazuki. (3) obszar kroju mieszanego. Rys. Kry­ styna Woźnińska, 1956 T. 22 �niejsze (ryc. 17—19). Hazuki kasińskie były bardzo obszerne i długie, sięgały niemal do kostek. Pierwotne rękawy hazuk były opatrzone w tzw. kłapytki, t j . klapy ochraniające zewnętrzną część dłoni. Ale od 1890 r. stały się one niemodne i dłużej utrzymały się tylko w Olszówce. Charakterystyczną częścią hazuki są poły zw. przez Zagórzan pachami, w Olszówce trokami a przez Kliszczaków fałdami. U ich wierzchołków widzimy rozcięcie przez które ręka wchodzi pod hazukę dla ochrony przed zimnem. Kieszeni tu nie ma, tylko w Olszówce przyszywano ją na specjalne żądanie. Na hazukę wychodziło 7 łokci sukna szerokiego na 1 łokieć. Jeżeli sukno było wą­ skie, trzeba było na rękawy i pachy więcej materiału. Wziąwszy miarę składał krawiec Ryc. 19. Hazuka o kroju krzyżowym. A— przód, B — tył, C — części kroju: d przód z częściami rękawa i tyłu, e — płat tylny, £ — kliny boczne, g — doszyte części ręka­ wa. Podług modelu krawca Wincentego Nawieśniaka. Mszana Dolna, pow. Limano­ wa, 1956. Podziałka 1 :30. sukno w poprzek, przez co powstawały dwa płaty liczące ok. 2,10 m. Teraz odmierzał i odcinał długość hazuki. Długość rękawa wynosiła przeciętnie 82 cm. Kraj prawego płata podwijał krawiec pod spód w celu umieszczenia haftek. Osobno wykrawał kołnierz dług. 50 cm szer. 6 cm. Hazuka miała zwykle u spodu kieszeń przyszytą po lewej stronie u góry. Hazuki zdobiono sznurkiem z włócz­ ki lub stamentu. Podstawę ozdoby sta­ nowiły trzy sznurki biegnące obok sie­ bie nierozdzielnie. Młodzi sadzili się na bogatsze ozdobienia (ryc. 7, 10). Na plecowym płacie wyszywał kra­ wiec czerwoną i siwą włóczką ornament (ryc. 46). Ten sam układ zdobin obiegał kraje rękawów. Hazukę otrzymywał chłopak ok. 10 roku życia. Kliszczacka górnica miała również krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Jedy­ ny okaz tego stroju jest przechowany w Muzeum Regionalnym w MyśleniRyc. 20. Zasięg białej sukmany. Rys. K. Woźnińska. 1956 r. 23 �cach. Górnica uszyta jest z sukna samodziałowego koloru brązowego i wykazuje krój podobny do mszańskiej hazuki. Posiada kłapytki i kie­ szenie. Wzmianki anonimo­ wego autora o ozdobach gór­ nicy zgadzają się z obrazem w albumie I . Kopernickiego. Ryc. 21. Serdak. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat tylny, e — przedni, f — części rękawa. Mszana Dolna, pow. Li­ manowa. Ze zbiorów Sekcji Zdo­ bnictwa Państw. Inst. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1:30. Sukmana ze stamontom z Gruszowca, Dobrej lub Jurkowa nie może być zaliczona do okryć typu poncho podłużnego, gdyż tylny płat przedzielony jest od płatów przednich szwami na ramionach. Sukmana była więc, jak się zdaje, wytworem krawiectwa miej­ skiego, mającego swój ośrodek w Nowym Sączu, którego zasięg stykał się w tej okolicy z zasięgiem prymitywnego krawiectwa góralskiego. Sukmana jest wcięta w pasie. Między płatem tylnym a przednimi ma wstawione kliny, które niżej pasa czynią ją obszerniejszą niż hazuka. Sukmany szyto z białego, rzadziej szarego sukna samodziałowego. Zdobiny na sukmanie są znacznie uboższe niż na hazuce. Materiałem zdobniczym jest sznurek z czerwonej włóczki, któremu towarzyszy krzyży­ kowy haft jak na hazuce. Kołnierz zdobią czasem aplikacje (ryc. 25). Kożuchy i serdaki Na ogół kożuchy nie cieszyły się taką wziętością u górali, jak u Lachów. Pod Gorcami kożuch wyszedł z użycia wcześ­ niej niż hazuka, natomiast w Kasince M. niektórzy gospodarze wkładają kożuch zi­ mową porą idąc do kościoła. Kożuchy były w użyciu głównie we wsiach, gdzie hodo­ wano dużo owiec. Na kożuch wychodziło 5 skór owczych, a gdy i tego nie wystarczało, kuśnierz do­ dawał na braki tzw. fleki, kawałki skóry pozostałe po wycięciu otworów na rękawy. Kożuch był w pasie wcinany, sięgał głębo­ ko niżej kolan. Zapięcie miał takie jak u serdaka, choć nie korzystano z tego. Zdo­ bienia były też takie, jak na serdaku. Na środku pleców umieszczał kuśnierz węzeł, tj. ornament ze „stamentu" i zielonej skór­ ki. Ostatni kożuch uszył kuśnierz Stani­ sław Bańka z Mszany G. jeszcze w 1925 r. Ryc. 22. Mężczyzna w letnim ubiorze odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. 24 �Ryc. 23. Serdaczek z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Wierzchnim okryciem był serdak z białych skórek owczych na biało wyprawionych. Nie było to jednak okrycie tak powszechne jak hazuka, na ogół był noszony przez bogat­ szych chłopów. W czasie silnych mrozów, gdy wypadło iść w dalszą drogę, zarzucał gospo­ darz na serdak hazukę albo też pod serdak wkładał serdaczek bez rękawów. Na serdak wychodziły 4 skóry dużych owiec. Największą dawał kuśnierz na plecy, na przednie płaty przeznaczał dwie skóry, a na dwa rękawy jedną dużą skórę lub dwie mniejsze. Serdak winien sięgać do połowy ud. Kołnierz był wykonany z czarnego rumuńskiego baranka, obramowanie krajów, czyli tzw. oprymę, sporządzano również z takiego baranka. Serdak 25 �zapinano na pętelki z owczej skóry i takież knebelki ze skóry lub na metalowe tzw. kuś­ nierskie guziki. Ozdabiano je wyszyciami i aplikacjami jak serdaczki bez rękawów. Ser­ daki kieszeni nie miały. Serdaki kobiece różniły się od męskich tylko białą oprymą. Serdaczek Obok białych spodni wykazał biały serdaczek bez rękawów najwięcej żywotności, gdyż dotąd służy jeszcze Zagórzanom i do pracy i jako część stroju odświętnego (ryc. 23). Na serdaczek wychodziły dwie skóry z białych owiec. Na skórę biało wyprawioną nakładano liczne aplikacje koloru czerwonego ze skóry baraniej lub cielęcej oraz koloru zielonego ze skóry koziej czy też sarniej. Do zdobienia używany był stament czerwony, zielony i siwy. Całość zdobin dzieli się na część górną zw. „dużym strojem" i część dolną zw. „klinami". Wykrój na szyję, kraje płatów przednich i kraj dolny jest obłożony opuszczką czyli oprymą. Otwory na ręce otoczone są listewką zw. węclikiem. Serdaczek zapina się na pętelki, tak jak kożuch. Przody serdaczka zdobią stereotypowe zdobiny (ryc. 23). Serdaczek jest zaopatrzony w dwie kieszonki. Po zarzuceniu hazuki ok. 1930 r. serdaczki stały się wierzchnim okryciem do stroju odświętnego, gdyż chłopi wkładają je na bluzy i kurtki. Po I I wojnie serdaczek biały stał się niemodny, a chłopi zaopatrują się w gotowe zakopiańskie serdaczki koloru brązowego. Kliszczacy, jak świadczą fotografie w albumie I . Kopernickiego, nosili również kożusz­ ki bez rękawów, ale teraz nikt już ich nie używa. Obuwie Zagórzanie chodzą w lecie koło domostwa boso, do pracy mężczyźni i kobiety nakła­ dają kierpce. Kierpce są typowym obuwiem góralskim. Wykonywano je z wołowej lub cielęcej skóry kupowanej na jarmarkach u handlarzy z Rabki. W I poł. X I X w. przywiązywano kierpce do nóg za pomocą powrózków skręconych z wełny zw. nawlokami. Pod koniec X I X w. uży­ wano w tym celu rzemiennych pasków. W kierpcach wyróżniają się dwa okrajki, chroniące stopę z boków. Okrajek przy pięcie i w połowie odległości od szpica posiada dziurki, niezbędne dla przymocowania kierpca do nogi rzemykiem (ryc. 50). Do kierpców owijano stopy białymi onuckami. Przy obuwaniu się do cięższej pracy góral okręcał rzemieniami dolne części nogawek. Na zi­ mę podczas mrozów zwilżano wierzchnią onucę, by pokryła się lodem; dzięki temu było w stopy cieplej. W poł. X I X w. kierpce były obuwiem od­ świętnym. Stary chłop z Ka­ siny W. podaje, że idąc do ko­ ścioła chłopi nieśli kierpce w rękach i obuwali się przed ko­ ściołem, po czym w drodze Ryc. 24. Kierpce typu podhalań­ skiego. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. 26 �Ryc. 25. Zdobiny na kołnierzu hazuki i kapeluszu. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. powrotnej do domu znów nieśli je w rękach. W X I X w. kierpce były nie zdobione, dopiero po I wojnie wprowadzono kierpce podhalańskie z liczną ornamenta­ cją (ryc. 24). Takich kierpców nie przewiązywano rzemieniami, lecz utrzymywały się na stopie dzięki rzemykowi przeciągniętemu nad stopą i spinającemu oba okrajki. Na napiętku okrajki takiego kierpca były zszyte. Ten ostatni typ kierpców znalazł nielicznych odbiorców w Niedźwiedziu i jeszcze mniej w Mszanie D. Obuwie to jest przydatne tylko przy lekkiej robocie w lecie. Według informacji starych chłopów buty zostały wprowadzone przez robotników wra­ cających z Pesztu, Wiednia, Ostrawy i innych miast. Do I wojny buty nosili tylko bogatsi chłopi w dni uroczyste. Poważni gospodarze chodzili w niedzielę w butach z cholewami, lecz na cholewy mieli zawsze spuszczone białe spodnie. Parobcy sadzili się na buty z cho­ lewami z trzema do sześciu karbami. Biedniacy i średniacy używali po dawnemu kierp­ ców. W Jurkowie, w sąsiedztwie Lachów paradnym obuwiem były „polskie buty" z twar­ dymi cholewami zeszytymi z tyłu. Po I I wojnie z braku skóry sporządzają chłopi obuwie podobne do kierpców z gumy oponowej. Jest ono trwalsze, lecz pod względem formy szpetne i niehigieniczne. Kierpce z rzemykami są już na wsi wielką rzadkością. Nakrycie głowy W I I poł. X I X w. kawalerowie strzygli włosy krótko, gospodarze zaś nosili dłuższe lub długie włosy, spadające na kark i plecy. Jednakże ta moda zanikła już przed 80 laty. Od 27 �święta smarowano włosy masłem lub słoniną. Zarost golono powszechnie, tylko nieliczni nosili wąsy, które były oznaką światowości. Starsi mężczyźni nakładali na głowę kapelusze z dość szerokim rondem z wąską, siwą lamówką po kraju. Kapelusze takie były jednak mniejsze niż kapelusze podhalańskie lub orawioki. (ryc. 25). Młodzi chłopi, zwłaszcza parobczaki nosili kapelusze z małym rondem dla parady. Główkę zdobiły trzy pasma czerwonego stamentu, później paciorki nizane na nitki. Po paciorkach nadeszła moda zdobienia kostkami. W Niedźwiedziu i Porębie W. zdobiła kapelusze plecionka z cienkiego mosiężnego drutu. Pod koniec X I X w. nieliczni starsi chłopi nosili kapelusze z rzemienną podpinką opa­ trzoną w sprzączkę, która spinała całość. Podpinka była z czerwono wyprawionej skóry. Chłop zapinał ją pod brodą udając się w drogę. Na omawianym obszarze czapek na ogół nie noszono, choć szyli je kuśnierze z czar­ nego i białego baranka. Także na jarmarkach były czapki do nabycia. W spisach spadko­ wych są rzadko wymieniane czapki chłopskie, t j . barankowe. Ryc. 26. Pas „zbójnicki" z końca XIX w. Łętowe, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Pasy W poł. X I X w. pasy były zjawiskiem pospolitym, jeszcze w I I poł. X I X w. noszono skórzane pasy do stroju dostatniego. Były dwa rodzaje pasów: pasy „zbójnickie" szerokie, ze świńskiej lub wołowej skóry, zapinane na 4 do 6 sprzączek, które okrywały talię od bioder po pachy. Takie pasy nabijane były kabzlami, gwoździkami lub mosiężnymi witeczkami (ryc. 26). Chłop wkładał pas na koszulę w święta, do tańca lub do podróży. W pasach zbójnickich występowali nieliczni chłopi jeszcze w ostatnim dziesiątku XIX w. z okazji uroczystych świąt. Jedyny pas zachował się w Łętowem jako pamiątka po pra­ dziadkach. Gdy moda wyszła z użycia, poprzerabiano je na kierpce. Pospolitsze od pasów zbójnickich były tzw. srosy, szerokie na dwie dłonie, zapinane na dwie sprzączki. W takim pasie przechowywał chłop pieniądze, hubkę i krzesiwo. Oba rodzaje pasów wyszły z użycia na schyłku X I X w. We wsiach graniczących z Lachami jak Jurków, Chyżówki, Gruszowiec były w użyciu pasy krakowskie, wąskie z- dwiema sprzączkami i miechem, znane z opisu O. Kolberga jako oposki. Teraz, gdy pasy należą do przeszłości, lud nazywa oba rodzaje srosami. U oposka prawie zawsze miał chłop składany nóż z jednym ostrzem, przywiązany na sznurku. Był to zwyczaj czysto lachowski. Rękawice Dla ochrony od mrozu chłopi pracujący w polu lub przy furmankach wkładają wełniane rękawice własnego wyrobu. Ze względów praktycznych łączy furman rękawice powróz­ kiem, który zawiesza na szyi. Rękawice sporządzają chłopi samodzielnie z wełny. Na zro­ bienie rękawic trzeba dwóch dni pracy i pół kilograma wełny. 28 �Spinki, torby i fajki Do stroju dostatniego należały mosiężne spinki, którymi spinano koszule na piersiach. U schyłku X I X w. spinki używane były w ubiorze codziennym i odświętnym przez sta­ rych, poważnych gazdów, natomiast kawalerowie nie używali ich, a w ostatnim dziesiątku XIX w. wyszły całkiem z użycia. Bacowie i juhasi, kupcy i handlarze nosili torby skórzane lub wełniane u lewego boku przeznaczone na żywność, pieniądze i inne przedmioty. W źródłach z I poł. X I X w. znaj­ dują się nieliczne wzmianki o torbach używanych wśród gospodarzy . W X I X w. palenie papierosów było przywilejem kawalerów i stanu wolnego; żonaci mężczyźni palili fajki. Zagórzanie mieli fajki drewniane, gliniane lub porcelanowe. Tych ostatnich było najmniej. Natomiast rozpowszechnione były podhalanki, t j . gliniane fajeczki oprawione w mosiężną blachę z krótkim, wygiętym cybuszkiem. Ze Słowacji sprowadzano zapiekanki, t j . fajki z gliny szamotowej. Napełniwszy ją tabakiem chłop popluwał i za­ piekał ogniem. Największym wzięciem cieszyły się łososinki, t j . fajki drewniane, z grusz­ kowego, orzechowego lub brzozowego drewna. Fajka była wewnątrz opatrzona w buksę, czyli metalową puszkę, a na zewnątrz nakrywało ją mosiężne okucie. Do fajki należał cybuch wkręcony do tulejki. Tanie, pospolite fajki miały cybuch z drzewa jałowcowego esowato wygiętego. Fajka służyła niekiedy jako narzędzie walki w karczemnych bitkach, jednakże podkreślić należy, że ten rodzaj walki był w opinii publicznej potępiony. Tytoń fajkowy nosił chłop już to w macherzynie ze świńskiego pęcherza, już to w irchowym mieszku. Za najlepszy materiał uchodziła skórka z worka jądrowego baranów. Mieszek miał kształt woreczka, zaopatrzony był w rzemyk, który go ściągał. Chłop zatykał mieszek za pas między koszulę a spodnie, tak, że ozdoba z paseczków zwisała kiściem na białych spodniach. Przy mieszku nie mogło brakować przetyczki, t j . mosiężnego drucika do przeczyszczania fajki i cybucha. Niekiedy mieszek służył chłopu za portmonetkę. 23 Ryc. 27. Typ fajki używanej przed 1914 r. Pisarzowa, pow. Limanowa. Rys. Zdz. Pysz, 1953 r. 29 �R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Pierwotnie zagórzańskie kobiety nosiły strój sporządzony w całości z domowego, lnia­ nego płótna. Stary gospodarz w Kasinie W. informuje, że w okresie 1880—1890 r. „nikt nie uświadczył drukowanego ubioru na kobiecie", lecz cały jej strój odświętny był biały. Codzienny ubiór kobiety w I I poł. X I X w. składał się z koszuli, stanika, katanki, białego „fartucha" a na nim z farbowanej lub drukowanej spódnicy. Na głowie chusteczka, a na nogach kierpce. Strój ten służył kobiecie zasadniczo we wszystkich porach roku przy Hyc. 28. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. pracy w domu lub w polu. W zimie przywdziewała do wyjścia na wieś lub na jarmark serdaczek z rękawami. Mężatki okrywały głowę w święta czepcem, a na barki zarzucały łoktuszką; nogi odziewały w buty z miękkimi cholewami. Codzienny strój dziewcząt nie różnił się od stroju mężatek; nie nosiły tylko czepców, lecz zawiązywały na głowach tanie chusteczki nabyte w sklepie. Do kościoła szły z od­ krytą głową. 30 �Od początku X X w. zachodziły coraz większe zmiany w zagórzańskim stroju kobiecym. Zarzucono czepce i łoktuszki, tylko stare kobiety nosiły jeszcze łoktuszki i buty z chole­ wami, młode zaś kobiety zaczęły nosić sznurowane trzewiki. Coraz częściej wkładano wełniane lub bawełniane chustki produkcji fabrycznej, a spódnice, katanki i gorsety szyto z materiałów kupnych. Po I wojnie proces przemian przybrał szybsze tempo, a strój młodszej generacji kobiet upodobnił się do miejskiego. Nieco dłużej zachowały się pewne elementy tradycyjnego ubioru w stroju weselnym. W Mszanie Dolnej panna młoda wdziewała do ślubu co najmniej 4 spódnice, każda w cztery bryty, a najparadniejszą spódnicę bengalową na wierzch. Spódnica ta była w pasie mar­ szczona, podszyta u dołu listwą z tęższego płótna, szeroką na 25 cm. Spódnica była pra­ sowana w kanty. Taka spódnica czyli „fartuch" była przechowywana w skrzyni, złożona przez pół, tak że po wdzianiu zachowywała pierwotne kanty. Do stroju ślubnego należała koszula z haftowanym kołnierzem i mankietami, na którą wkładano gorset. Na barki zarzucała panna młoda przejrzysty rąbek bengalowiy, a biedniejsze z braku rąbka otulały się chustką czepcową, którą z tego powodu nazywają do dziś jeszcze rąbkiem. Włosy sple­ cione w jeden lub dwa warkocze, przystrajano „gierlandą" ze sztucznych białych kwia­ tów. Na szyi wiązano sznury korali, a na nogi wkładano buty z miękkimi cholewami. W Kasinie W. przed 30-ma laty panna młoda wkładała do ślubu wełnianą spódnicę koloru kremowego, bluzeczkę i korale, na głowę — wianek mirtowy. W Jurkowie, gdzie gorsety nawet przed I wojną nie były używane, wkładano do ślubu zamiast gorsetu białą wizytką, t j . rodzaj bluzki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Koszule kobiece w X I X w. miały krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , szyte były z lnia­ nego, samodziałowego płótna. Kawałek płótna składano w poprzek, wycinano okrągły otwór, a przedni płat rozcinano niezbyt głęboko. Taka koszula kobieca zawsze była krótka, nie miała kołnierza, a nieraz brakowało jej i oszywki. Na barkach były naszyte przy­ kłady, t j . fałszywe przyramki, pod pachami wstawiano kwadratowe ćwikle, a pod oszywkę serca; w ten sposób kobiece koszule niczym nie wyróżniały się od koszul męskich. U naj­ dawniejszych koszul rękawy były długie, później zaczęto je skracać do połowy przedra­ mienia lub do łokcia. Oszywki u rękawów zapinano na guziczki lub wiązano tasiemką, a nawet kawałkiem sznurka. Ryc. 29. Kobieca koszula z koń­ ca XIX w. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —płat przedni i tylny, e — rękaw, f— mankiet, g — rękaw, zeszyty, widziany z góry, h — przyramek, hi — żabka, i — kołnie­ rzyk. Własność Marii Stróżak. Niedźwiedź, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1 : 30. Odświętne koszule były szyte z cienkiego, lnianego płótna, domowego wyrobu i różniły się od koszul roboczych tylko przyozdobieniem. Główną ozdobą koszuli odświętnej był szeroki kołnierz, bardziej lub mniej zahaftowany. Na jednym z dotąd przechowywanych 31 �eksponatów widać angielski haft (ryc. 32). Pospolitym haftem była tzw. robótka (ryc. 31). Wzdłuż przecięcia na piersiach, które zamykało się uwrociem, tj. krótką poprzeczną listewką, biegła listewka zdobiona robótkami, t j . płaskim haftem. Dość szerokie rękawy zakończone oszyweczkami zaopatrzonymi krajem w ząbki były zapinane na dwa guziczki. Wokół oszywek u rękawów i u szyi przyszywano kupne krezki. Zbiory pod szyją były chwytane igłą (połowa zbioru ma 4 nitki płótna). Ryc. 30. Kobieca koszula do stroju weselnego z 1904 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przed­ ni i tylny (poncho), e — rę­ kaw, i — mankiet, g — podpasze, h, h — części pseudo przyramka, i — przód, koł­ nierzyk i mankiety zdobione drobnym białym haftem. Własność Franciszki Karpierz. Mszana Górna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Se­ kcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1 : 30. x Zdobiny na kobiecych i męskich koszulach były zawsze wykonane białymi nićmi, choć w odleglejszej przeszłości, tj. w XVII w., kobiety na tym terenie haftowały koszule nićmi jedwabnymi . Wszelako ustna tradycja nie potwierdza mody kolorowego wyszycia. Krój koszuli z karczkiem został wprowadzony przed I wojną, a przyjął się powszechnie w latach międzywojennych. Kobiety kliszczackie — według anonima — szyły sobie koszule z grubego, zgrzebnego płótna. Na tym terenie był zwyczaj wdziewania na święta dwu koszul: pod spód grubą, na wierzch ozdobniejszą z haftowanym kołnierzem i przodami. Kołnierz i rękawy zapi­ nano na guziczki. Dzieciom do lat 6-ciu, a niekiedy nawet i dłużej za cały ubiór służyła długa koszula. 24 Ryc. 31. Haft na przodzie koszuli kobiecej sprzed 1914. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 32 �Spódnice Współczesna spódnica noszona powszechnie przez Zagórzanki jest rezultatem powol­ nego rozwoju, którego dawniejsze etapy są mało uchwytne i dopiero na podstawie źródeł pisanych w X V I I I w. dowiadujemy się pewnych szczegółów. Mówią one o fartuchach przedsobnich i zasobnich kobiet wiejskich, przez które rozumie się okrycie w rodzaju zapa­ sek, przypasanych z przodu i z tyłu. Spełniały one w owych czasach to zadanie, które speł­ nia obecnie spódnica . Ten sposób okrycia zostawił ślad w sposobie szycia spódnic z ma25 Ryc. 32. Koszula kobieca. A — przód, B — tył, C części kroju: d, d — podołek, f — części karczka, g — rękaw, h — mankiet, i — kołnierzyk. Wła­ sność Anny Widziszowej. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Ba­ dań Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. x teriału kombinowanego, praktykowanym w I I poł. X I X w. we wsiach zagórzańskich. Kobiety szyły tu spódnice do roboty częściowo z domowego płótna, długie sięgające do pięt. Jeżeli spódnica z materiału fabrycznego miała mieć 5 półek, to piątą półkę wsta­ wiano z domowego płótna i wszywano do oszywki z przodu. Ta przednia część była krótsza 0 8—10 cm; zakrywała ją kobieta zapaską o 2—3 brytach. Postępowano niekiedy i odwrot­ nie, spódnice z domowego płótna w 4 półki uzupełniano z tyłu jedną półką szytą z koloro­ wego kupnego materiału. Jeżeli z przodu przypasywała kobieta zapaskę z takiego samego materiału co tylna półka, całość wyglądała tak, jak gdyby spódnica była wykonana w ca­ łości z materiału fabrycznego. Lniana półka wstawiana z przodu nazywała się przodnik. Pierwotnie zagórzański strój kobiecy był cały płócienny, atoli w źródłach z X V I I I 1 pocz. X I X w. jest mowa o spódnicach „tercynalowych", „kałamajkowych", „kamloto- Ryc. 33. Haft na tiulowej chustce z końca XIX w. Okolice Mszany Dolnej. Fot. R. Reinfuss, 1950. 3 Strój Zagórzan �wych", „dymowych", adamaszkowych i o „bawełniczkach". Były to stroje bogatych chło­ pek. Noszono również spódnice „tybetowe". Spódnicę taką z kwiatami na czarnym tle przechowywała Anna Dudzik z Łostówki. Według tradycji z końcem X I X w. ulubiony był kolor różowy; w jaskrawych kolorach były rozmiłowane szczególnie lubomierzanki. Zofia Kołodziej z Łostówki licząca obecnie ok. 78 lat, podaje, że kobiety wiejskie naśla­ dujące modę szlachcianek lub mieszczanek ubierały się w spódnice z obręczami, na wzór krynolin. Wiadomość tę należy odnieść do początków X I X w. Jednakże ogół kobiet ubie­ rał się w spódnice z domowego płótna, czyli w tzw. fartuchy. O takich fartuchach wspo­ mina również anonimowy pisarz w swoim pamiętniku podróży. Ponieważ jednak białe fartuchy łatwo się brudziły, zaczęto je farbować. Zwyczaj farbowania jest dość dawny. Z 1818 r. pochodzi wiadomość z Łętowego o spódnicach płótnianych, kolorowych ; nie mogło to być nic innego jak farbownice. Do farbiarni posyłano już to płótno, już to gotowe spódnice, które farbowano na całej powierzchni na kolor czarny, granatowy lub niebieski. Niekiedy powstawał narzut z kwiatków różnej wielkości lub dołem szlaczek zw. koruną lub galonem. Farbownica szyta z jednego kawałka płótna bez półek nazywała się „spód­ nicą całkowitą". Kobiety farbowały sobie także spódnice w domu, tylko bez kwiatków i szlaczków. Po takich spódnicach przyszła moda na spódnice drukowane, czyli durkowane fabrycznego pochodzenia, ale te nosiły tylko bogate gaździny. Ówczesne spódnice zwłaszcza odświętne były szerokie, szyte z 6—7-miu półek. Na takie spódnice wychodziło 10 i więcej łokci materiału. Dołem spódnica miała szeroką listwę z tańszej tkaniny, dochodzącą niekiedy do h m szerokości. W ten sposób (nakrochma­ lona) spódnica była dołem usztywniona. Na spódnicach wykonywano zakładki, naszywano tasiemki, zwane siutasiem. Kraj spódnic ostrych, t j . wełnianych obszyty był szczoteczką dla ochrony, a kraj fartuchów, sznurkiem. Wśród spódnic osobne miejsce zajmuje odświętny fartuch. Była to spódnica z bardzo cienkiego płótna lnianego, często z bengalu, tiulu, haftowana, przeznaczona na wierzch. Wdziewano ją tylko do kościoła lub na święta, zabawy, wesela i chrzciny. Fartuch bywał ozdobiony kolorową wstążeczką przeciągniętą przez obrobione dziurki wzdłuż dol­ nego brzegu. Gdy ostatecznie zapanowały spódnice z materiałów fabrycznych, Zagórzanki wkładały haftowany fartuch pod wierzchnią, najparadniejszą spódnicę. Far­ tuchy białe z grubego płótna na codzień wkładano bezpośrednio na ciało. W latach międzywojennych szyto spódnice z całego kawałka płótna, tzw. „spódnice całkowite". W źródłach pisanych znachodzą się nieliczne wzmianki o spódnicach całkowi­ tych. Najdawniejsza pochodzi z 1802 r. W inwentarzu po Michale Cieśli z Podobina jedną 26 l Ryc. 34. Gorset sprzed 1914 r., z czarnego aksamitu, dekoracja srebrny szych, słomka. Pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 34 �pozycję zajmuje spódnica całkowita. Spódnice takie były łatwe do uszycia, a jeżełi nie były farbowane, służyły pod spódnicę drukowaną. Przeważnie jednak w latach między­ wojennych góralki nabywały gotowe spódnice i gorsety w Górze Sw. Jana i po koniecznej przeróbce nosiły takie spódnice lachowskiego pochodzenia. Obecnie przeważnie noszą ko­ biety spódnice z 4—6-ciu półek, a młodsze noszą spódnice znacznie węższe i krótsze. Zapaski Uzupełnieniem stroju kobiecego zarówno odświętnego jak i codziennego była zapaska. Zapaski na codzień szyły kobiety z taniego materiału fabrycznego — tzw. „zapaski corne" — albo z płótna domowego, niekiedy zgrzebnego. Jako część stroju odświętnego musiała być zapaska uszyta z materiału kosztowniejszego i ozdobiona koronką lub krepinką. W zapiskach z I poł. X I X w. znajdują się częste wzmianki o zapaskach „cycowych" i płóciennych zdobionych koronkami, „krożalkami". W I I poł. X I X w. noszono zapaski bengalowe zdobione ręcznym haftem. Ok. 1880—90 r. były modne różowe zapaski ozdo­ bione krepinką lub cyrką, noszono też zapaski tiulowe, muślinowe i batystowe, a w X X w. także alpagowe z ręcznym haftem w kolorze czarnym, niekiedy różnokolorowym. Na zapaskę zużywano przeważnie 2 bryty płótna. Zapaska była krótsza od spódnicy. Niekiedy zapaska spełniała rolę peleryny; w drogę na jarmark zarzucała ją kobieta na plecy, a troki wiązała pod brodą. Staniki i gorsety Na codzień wkładała kobieta na koszulę stanik z płótna domowego. Krojem zbliżał się stanik do gorsetu, składał się z trzech płatów, miał głębokie wycięcie z przodu i zapinał się na guziczki domowej roboty. Niekiedy tylny płat podszywały kobiety pod bluzkę, płaty przednie zostawały wolne. Po wdzianiu zapinano wpierw stanik, potem bluzkę. Takie staniki zszyte z bluzką noszą jeszcze dość powszechnie starsze gospodynie. Stanik ręka­ wów nie posiadał. W I I poł. X I X w. były pospolite gorsety z atłasu malowanego w kwiaty. Taki materiał mógł być w kolorze czarnym, niebieskim, granatowym i czerwonym. Niekiedy używano aksamitu. Stare kobiety podają, że gorsety z atłasu w kwiaty miały zamiast kaletek falbanki dł. 3—4 cm. Najstarsze gorsety były szyte ze satyny czerwonego koloru z fabrycz­ nymi kwiatami, a pod koniec X I X w. noszono adamaszkowe gorsety koloru cielistego z wytłaczanymi kwiatami i drobnymi, gęstymi kaletkami. Tradycja podaje, że w 1860—80 r. noszono gorsety z tybetu w kolorze czarnym, granatowym lub czerwonym, wyszywane Ryc. 31. Gorset z czarnego aksamitu, dekoracja szych, cekiny. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 35 �krepinką. Pod koniec X I X w. zdobiono gorsety szychem (ryc. 34, 35), a późniejsza moda wprowadziła zdobienie szelążkami i koralikami. Obecnie noszą kobiety gorsety z czarnego lub rzadziej, liliowego aksamitu. Gorset składa się z 3-ch płatów, lecz w dawnych czasach płat tylny był łączony z przednimi nie przez zeszycie, lecz według wiarogodnej relacji kobiet, przez związanie za pomocą wstążeczek, jak to się i dziś jeszcze robi z gorsecikami dla małych dziewcząt. U dawnych gorsetów były drobne kaletki nie zachodzące na siebie, ale od 40 lat wykonuje się kaletki większe, nakłada się je brzegami i zdobi. Między Mszaną Dolną a Porębą Wielką można zauważyć różnice w zdobieniu gorsetu; w Porębie W. i innych wsiach podgorczańskich ulubionym motywem jest oset, z koralików zielonych, białych, żółtych (ryc. 40). W Mszanie D. zdobi się gorsety w stylizowane kwiaty i „latoróżki". W Rabie Niżnej noszą dziewczęta gorsety z przeładowanymi ozdobami w postaci wielkich ostów i kaletek wielkości dłoni. Sukienki Sukienka, t j . wierzchnie okrycie szlachcianek i mieszczanek, przeszła wcześniej do ludu, a na góralszczyźnie podgorczańskiej była noszona już w X V I I w. . Suknia, zw. w póź­ niejszych źródłach sukienką lub szubą, była modnym i zbytkownym odzieniem bogatych dziewcząt i kobiet do połowy X I X w. O sukienkach jest często mowa w kontraktach ślub­ nych, testamentach i spisach spadkowych. Czytamy więc o sukienkach czerwonych z fu­ trem, o karmazynowych z nowymi lisami, o granatowych i zielonych sukienkach z baran­ kami. Starsze kobiety informują o sukienkach i szubach swoich babek i prababek. Ewa Skowronek, urodź, w 1875 r. w Kasinie W., podaje, że szuba była odzieniem na święta z czarnego sukna, podbita czerwoną lub zieloną podszewką, sięgała do kostek. Wokół szyi był wykładany kołnierz, a z tyłu na wysokości bioder „zbiory" zapinane na jeden rząd guzików. Taką szubę noszono jeszcze w 1885 r. Istnieje również tradycja szuby bez fałdów, szytej z czerwonego sukna, podbitej barankiem, zapinanej na piersiach na klamry. Szuba jak i sukienka była strojem kosztownym, sukienka dostatniejszym, a szuba skromniej­ szym. Wiekowe wieśniaczki pamiętają szuby z białej skóry, jak serdaki nie pokryte suk­ nem, w pasie wcinane z jednym fałdem w tyle. Przód i rękawy takiej szuby były bardzo bogato zdobione. Na osobną wzmiankę zasługuje relacja chłopa ze Słomki, który podał, że odmianę tego stroju stanowiły sukienki z peleryną sięgającą do łokci . Gdy moda się zmieniła, sukienki poprzerabiano. Na góralszczyźnie kliszczackiej ok. 1860 r. noszono jesz­ cze szuby od święta, szczególnie w porze zimowej, było to bowiem okrycie podbite futerkiem, a więc ciepłe. 27 28 Ryc. 36. Gorset sprzed 1914 r. z jedwabiu drukowanego. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 36 Łoktuszki, rąbki, r a ń t u c h y J. Łepkowski i K. Jerzmanowski, któ­ rzy w 1849 r. przejeżdżali przez Mszanę, zauważyli kobiety odziane w białą płachtą. Biała płachta to łoktuszka. Lud rozróżnia między łoktuszka a łoktuszą. Łoktusza bo­ wiem to prześcieradło ze zgrzebnego płótna lnianego, służące do zaścielania łóżka. Łoktuszka był to płat z cienkiego, lnia­ nego płótna dług. 4 łokci, a szer. 3,5 łokcia. Ponieważ płótno samodziałowe jest wąskie, zszywano dwa kawałki. Łoktuszkę nakła­ dała kobieta na plecy złożoną wzdłuż, r j > a końce jej przytrzymywała na przodzie ręką. Jedyną ozdobą łoktuszki była me- �reżka zw. zwykle cyrką, rzadziej siatką. W po­ rze zimowej wdziewała kobieta pod łoktuszkę serdaczek z rękawami. W okresie gdy nie były znane żelazka do prasowania t j . na po­ czątku XIX w., kobiety nacierały łoktuszkę dla połysku gotowanym kartoflem, a potem gładziły szklanym maglownikiem. Oprócz łoktuszek służyły kobietom za okrycie tzw. obrusy, czyli łoktuszki z płótna tkanego w białe desenie . O obrusach są wzmianki w dokumentach dotyczących wy­ prawy ślubnej gospodarskich córek. Tradycja utrzymuje, że takie wzorzyste płótna wyra­ biano w Kasince M. Z końcem X I X w. ko­ biety zarzuciły łoktuszki i obrusy, a na ich miejsce weszły w modę wełniane i baweł­ niane chusty fabrycznego pochodzenia. Do ślubnego stroju używano jako wierzch­ niego okrycia rąbków. Kobieta okrywała rąb­ kiem ramiona, gdy wypadło jej wystąpić w uroczystym stroju. O rąbkach są dość częste wzmianki w spisach mas spadkowych. Są to rąbki płócienne, z koronkami, a z tra­ Ryc. 37. Mężatka w stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. dycji wiadomo, że były noszone rąbki z bengalu, batystu, tiulu, muślinu, lnianego płótna, a nawet perkalu. Cenione były bengalowe rąbki ażurowe, które nie zasłaniały gorsetu i wstążek. Rąbek był to prostokątny płat białego materiału dł. 2 m, szer. 80 cm, który kobieta zarzucała na barki, a końce zgarniała do ręki. Niekiedy zamiast rąbka używano „chustki czepcowej", przez którą do dziś rozumieją rąbek. Brzegi rąbka zdobiły koronki lub siatka. Odosobnioną informację podał Piotr Masłowiec z Raby Niżnej, urodź, w 1880 r., który wyjaśnił, że: „rąbki zakładały kobiety na głowę, tak jak zakonnice", lecz wypowiedź ta odnosi się prawdopodobnie do rańtucha, którego nazwa wśród ludu zaginęła. Rańtuch był pokrewny łoktuszce i rąbkowi, ą termin ten znajduje potwierdzenie w licznych spisach mienia ruchomego, choć obecnie jest on obcy. Na całym badanym obszarze tylko dwie kobiety twierdziły, że rańtuch jest to rąbek. Rańtuch był sporządzony z bardzo cienkiego płótna domowej roboty takiej długości, by po śmierci gospodyni mógł służyć do okrycia trumny, a także mensy ołtarzowej. Rań­ tuch służył jako okrycie pleców, nie posiadał wyszyć, jedynie przed okryciem trumny przyszywano doń z jednej strony kilkucalowy haft . W Porębie W. i Mszanie D. był rańtuch okryciem odświętnym kobiet i stanowił część osobną obok łoktuszki, rąbka i chustki czepcowej . Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że 10-letnim dzieciom, mającym paść bydło, nakładano na wypadek chłodu płachtę, tzw. paruche, służącą normalnie do zaścielania łóżek. Węższy koniec płachty zakładano dziecku na głowie i wiązano na węzeł z tyłu. Płachtę obwijano wokół szyi i wiązano na piersiach. Skutkiem podwinięcia drugiego końca paruchy do góry tworzyła się dołem kobiałka, do której można było włożyć bądź jaki przedmiot, np. chleb. Nazywało się to opasterczyć chłopca lub dziewczynę. Zwyczaj ten po I wojnie został zaniechany i tylko ubogie dzieci chodziły tak odziane po śmigórzcie, tj. w okresie Świąt Wielkanocnych. 2<J 30 31 37 �Chusty Oprócz łoktuszek kobiety zagórzańskie nosiły w X I X w. dla okrycia pleców wełniane chusty . Pod koniec X I X w. w następstwie wzrastającego dobrobytu zaczęły napływać na wieś wełniane i ba­ wełniane chusty fabrycznego pochodze­ nia, które wyparły płócienne łoktuszki. Spośród licznych gatunków chust utrzy­ mały się dłużej tzw. „kocówki", t j . chusty wełniane w wielkie kraty na tle popie­ latym, ciemnozielonym, granatowym i in­ nym, zakończone frędzlami. Chusty takie wyszły z mody po I wojnie, choć spora­ dycznie można jeszcze zobaczyć starszą kobietę okrytą w kocówkę. Po kocówkach zapanowały „burdyski" zw. w handlu >,luizami". Były to chustki wełniane, „tureckie", z fantazyjnym rysunkiem wy­ konanym techniką tkacką. Burdyski były bardzo kosztowne, a cena takiej chustki równała się cenie jednej krowy. Wyszły z mody zupełnie. Na lato służyły „tybetki", tj. chustki wełniane z wyborowego materiału, oz­ dobne w kolorowe kwiaty rzucane na białe, bordowe lub inne tło. Chustki takie były przetykane jedwabiem w wąskie prążki. Tybetki były wytworne i trwałe, przed nową modą poprzerabiały je ko­ Ryc 38. Biały haft na chustce tiulowej z końca XIX w. biety na spódniczki dla małych dziew­ Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss,, 1950. czynek. Natomiast chustki tureckie, kraciaste, zdobne w jaskrawe pasy nie były znane w regionie zagórzańskim, a ci którzy pielgrzymowali na Kalwarię, twierdzą, że najwięcej kobiet odzianych w chustki tureckie przychodziło z Krakowa. Niemniej kosztowne od burdysek i tybetek były chustki barankowe, grube, wełniane koloru czarnego, będące doskonałym okryciem zimowym. Chustki barankowe już nie są noszone, choć bogatsze gospodynie pieczołowicie je przechowują. W ostatnich czasach chustki takie pojawiają się znowu na jarmarkach. Do przyodziewy kobiecej sprzed I wojny należały „kaźmierki", t j . lekkie chustki weł­ niane z frędzlami koloru czarnego. Obecnie zdarza się jeszcze, że bogate gospodynie nakła­ dają kaźmierki na ramiona. Jest to odzież starszych kobiet od święta. Najlichszy gatunek chusty na plecy, wyrabianej z bawełnianych nici dla dzieci do szkoły, stanowią „nicianki". Nicianki wyszły z użycia po I wojnie. Po I wojnie rozpowszechniły się chustki „półletnie", t j . wełniane w kolorze szarym, popielatym, drapowym z nadrukowanymi pasami szer. 12 cm. W handlu dzieliły się na kilka gatunków, które określano terminami: „krakowianka", „warszawianka", „łodzian­ ka", „polonia". Starsze kobiety dotąd chętnie się nimi okrywają. Zagórzanki nosiły chusty złożone na krzyż, obecnie składają chustki na pół i zarzucają na ramiona, sposób nosze­ nia na krzyż zachował się na Podhalu (ryc. 39). 32 38 �Ryc. 39. Kobiety we współczesnych ubiorach odświętnych. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Obuwie Zagórzanki nosiły podobnie jak mężczyźni kierpce ze skóry wołowej lub cielęcej. Wkła­ dały je na nogi owinięte onuckami i przywiązywały rzemykami lub powrózkami. Po domu nosiły kierpce płotcane, t j . sporządzone z kawałka sukna wyciętego ze starej hazuki lub spodni. Uszycie ich nie było trudne. Kierpce płotcane musiały być podszyte skórą lub kawałkiem sukna. Takie kierpce nosiły i dzieci. Do odświętnego stroju kobiecego należały buty, o których są wzmianki w dokumentach z 1817 r. W X I X w. kobiety nosiły powszechnie buty z miękkimi cholewami robione na jedną nogę; w terminologii szewskiej miały one nazwę butów „na przeżucie". Buty takie mniej się zużywały. Po butach z cholewami, t j . pod koniec X I X w., pojawiły się kamaszki z gumami w cho­ lewkach i trzewiki sznurowane na wysokich obcasach, podkutych mosiężnymi podkówkami. Do butów i trzewików wkładano nogę owiniętą w onuckę. Pończochy pojawiły się krótko przed I wojną. Współcześnie kobiety nie noszą na codzień kierpców, a do kościoła noszą sznurowane trzewiki. Młode nakładają półbuciki. Uczesanie i ubiór głowy Zagórzanki rozczesywały włosy na boki zostawiając środkiem przedział; taką fryzurę nazywano włosami ozprosconymi; zaczesywanie włosów wprost ku tyłowi było uważane za przesadę. W poł. X I X w., jak twierdzą sędziwe informatorki, kobiety plotły dwa war­ kocze, które zwisały swobodnie na plecach. Gdy w modę weszły szpilki zw. iglicami, zwi­ jano warkocze w tyle głowy w ósemkę lub wiązano je „w koszyczek" przy pomocy lada 39 �jakiego strzępka. Zakładanie warkocza w kół­ ko na tyle głowy uważano za naśladowanie mody miejskiej. Tradycja podaje, że dziew­ częta nie pielęgnowały specjalnie włosów. Zamożniejsze gospodynie okrywały głowy chusteczkami jedwabnymi, półjedwabnymi i tybetowymi, a po domu używały tanich chustek perkalowych. Ubogie kobiety sporzą­ dzały sobie same lada jakie chustki na głowę. Wiązano je pod brodą, a niekiedy z tyłu na szyi, np. w polu przy żęciu zboża. Stare kobiety podają, że pod koniec XIX w. „było w użyciu homełko". Była to obrączka z drewnianego pręta lub drutu o średnicy 15 cm, którą kobieta zakładała na głowę pod włosami. Homełko obejmowało część głowy od połowy ciemienia do połowy potylicy; aby jego obwód uwydatnić, obwijała je kobieta szmatkami. Na fryzurze uformo­ wanej w ten sposób zawiązywała chusteczkę, która przy pomocy homełka podnosiła nieco sylwetkę głowy. Szczegół ten dodawał kobie­ cie — według ówczesnego smaku — powabu. Integralną część uroczystego stroju mężatki stanowił czepiec. Chustki czepcowe nazywa­ ne są w zapiskach związkami, choć termin ten Ryc. 40. Dziewczyna w tradycyjnym stroju od­ nie jest używany obecnie. Jest to termin pod­ świętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyhalański', który oznaczał długie, do ręcznika szomirski, 1953. podobne płótno z wyszyciami na końcach, słu­ żące do czepienia kobiet . U Zagórzan istnieje termin „wywiązać głowę", który oznacza oczepiny. Chustki czepcowe, zw. również czepcami, sporządzano z bardzo cienkiego i deli­ katnego płótna lub z tiulu, weby, szyfonu. Oddawano je do haftowania miejscowym hafciarkom. Chustki tiulowe posyłano do Makowa. Gotowe chustki czepcowe z haftem ma­ szynowym były do nabycia w handlu. Haft na czepcach wykonywano białymi nićmi, główny ornament na tyle głowy przedstawiał kwiat lub zespół form roślinnych. Boki upięk­ szał szlak z gwiazdek i kwiatów. Obecnie tylko starsze kobiety umieją wiązać chustki czepcowe. Czepiec okrywał głowę mężatki w czasie wesela i odtąd należał stale do jej stroju uroczystego, obrzędowego. Obecnie owija się nim niemowlęta do chrztu. 33 Tradycja głosi, że dawniej wiązano czepiec zmarłej kobiecie; zwyczaj ten był prakty­ kowany do niedawna w Jurkowie. Korale i krajki W dawnych zapiskach korale są często wymieniane jako część uposażenia dziewczyny. Korale nizano na nitki, t j . wojki . Kosztowne korale nizano na struny skrzypcowe. Na dolnej wojce był przywiązany hanysek, t j . wisiorek, medalik lub moneta, a nierzadko i' wojskowe ordery austriackie. Obecnie korale są mniej noszone, a jako ozdoba zastępcza przyjęły się szklane pe­ rełki. Prawdziwe korale noszą obecnie tylko do czarnej sukienki, choć starsze kobiety noszą je jeszcze po dawnemu . Dawny strój uzupełniała krajka. Wyraz ten jest już obecnie na wsi nieznany i led­ wie kilka starszych kobiet słyszało o krajce od swych matek. W inwentarzach spotykamy 34 40 �kilkakrotnie krajką i na podstawie tych da­ nych możemy wnioskować, że zagórzańskie kobiety przepasywały się w talii do stroju odświętnego krajką. Wyraz krajka niezrozumiały obecnie w mowie potocznej przetrwał w weselnej piosence: „Cyjaz to dziewcyna w tyj cyrwonej krajce, drobniusieńko postępuje ..." (Łostówka) Ryc. 41. Dziewczyna w stroju odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W okresie gospodarki samowystarczalnej każde gospodarstwo musiało mieć znaczny zapas płótna na bieliznę osobistą i pościelową, lecz tkactwo domowe nie było równo­ miernie postawione we wsiach zagórzańskich. Choć tkacza nie brakowało w żadnej wsi, to ogół gospodyń oddawał przędzę knapom w Rabce i Kasince Małej. W tej to wsi wpoł. XIX w. stał w każdej chałupie warsztat tkacki, a płótna na nich tkane miały szeroką sławę; przewyższały one szerokością płótna rabczańskie (szer. 75 cm). Tradycja podaje, że niektórzy tkacze pracowali na warsztatach wielonicielnicowych i wyrabiali płótno w desenie, czyli tzw. obrusy. Rodzina Żądłów w Łopusznej k. Kasinki szczyciła się sław­ nym tkaczem, nazwiskiem Antoni Żądło, który w I I poł. XIX w. wyrabiał deseniowe płótno tak trwałe i piękne, że miało zbyt aż za Wisłę. Szyciem trudniły się biedniejsze kobiety i komornice; szyły w rękach nićmi kręco­ nymi w domu, żeby nie wydawać pieniędzy na kupno nici fabrycznych. Za pracę otrzy­ mywały zapłatę w pieniądzach lub w produktach. Z samodziałowego płótna, jeżeli było dostatecznie szerokie i gęste, szyto spódnice. Płótno do farbowania oddawano do farbiarni Horowitza i Herbsta w Rabce . Według tradycji Horowitz objeżdżał jarmarki na własnym wozie, przyjmował płótna i gotowe fartuchy do farbowania. Płótno farbo­ wano na kolor czarny lub granatowy z białym wzorkiem lub bladoróżowymi kwiatusz­ kami. Farbiarnie rabczańskie farbowały w sposób dość trwały, tak że kolory w praniu się nie ścierały ani nie pełzły. 35 W I I poł. X I X w. napłynęły do wsi góralskiej wyroby przemysłu włókienniczego, głównie czeskie i wiedeńskie, a między nimi szczególną wziętość miał tybet i kaszmir. 41 �Spódnice z tybetu noszą i dziś jeszcze niektóre kobiety, spódnice kaszmirowe są już rzadkością. Odświętne koszule męskie i kobiece, fartuchy i zapaski haftowały miejscowe hafciarki zw. „wyszywaczkami". Najbardziej znanymi były: Zofia Cieluchowa z Niedźwiedzia, zmarła przed 1914 r., Julia Chudomiętowa z Witowa, Anastazja Janas z Mszany Dol­ nej (zm. w 1930 r.), Franciszka Stożek zw. Kantusiową (zm. w 1937 r.), i Franciszka Nawieśniak, pracująca bez pomocy tamborka (?m. przed 1915 r.). Obecnie najbardziej znaną i cenioną jest Katarzyna Kącik z Koniny. Ryc. 42. Narzędzia do wy­ prawiania skóry i filcu, a — skąpa do oczyszczania, b — deszczulka do wykonywania rękawic, c — mała skąpa, d, e — narzędzia do wyrobu kitasów, i — gręplówka zw. fachpongą służącą do roz­ trząsania wełny na puch, fi — oprawa drewniana, f — struna z jelita, g — karbowane narzędzie do puszczania struny w ruch, h — garbunek, i piony. Rys. Seb. Flizak 1953. Podziałka: a — 1 :18, b — 1 : 24, c — d — 1 : 6, f — i — 1 : 30. 2 Materiały odzieżowe, t j . chustki, tybet, kaszmir na spódnice, aksamit na gorsety ku­ powały kobiety u handlarzy na jarmarkach, bądź w sklepach w Mszanie Dolnej i Nie­ dźwiedziu lub dalej za granicą regionu w Myślenicach i Nowym Targu. Kupcy naby­ wali swoje towary w wielkich magazynach w Krakowie, ale tradycja mówi, że najlepsze wyroby przychodziły z Czech. Handlem jarmarcznym trudnili się Żydzi i handlarze chłopskiego pochodzenia z Nowego Targu, Rabki i Makowa. Hazuki i baje sporządzano z sukna samodziałowego z czarnych owiec. Miało ono tę wadę, że po latach rudziało. Z białego sukna szyto przede wszystkim spodnie, rzadziej hazuki. W Porębie W., Niedźwiedziu, Mszanie Górnej i Kasince dla chłopców i służby szyto hazuki z białego sukna, które było materiałem tańszym. W Gruszowcu i Jurkowie a częściowo w Kasinie W. i zagórzańskich wsiach peryferycznych szyto z białego sukna sukmany i spodnie, ale tkano też i sukno „siwe". Na spodnie oprócz samodziałów uży­ wano także fabrycznego sukna wyższej jakości, które w potocznej mowie nazywano „ma­ szynowym" a niekiedy suknem „kromskim" i tak występuje ono w źródłach pisanych. Rozróżniano trzy gatunki tego sukna, a ponieważ było ono szersze niż samodział, przeto przy krojeniu spodni zbyteczne były kliny. Takie sukno wyrabiano przed I wojną w No­ wym Targu, lecz właściwą jego ojczyzną jest Słowacja. Handlarze przywozili je do Mszany Dolnej, Niedźwiedzia na jarmarki ze Spiszą i Nowego Targu (do 1930 r.). Sukno „kromskie" było znacznie droższe od zwykłego, a miało i tę właściwość, że bar­ dzo się kurczyło. Aby temu zapobiec skrapiał je krawiec po skrojeniu materiału wodą 42 �i zawijał w płótno. W latach międzywojennych wyrabiano sukno z wełny białych raso­ wych owiec, które miękkością i połyskiem górowało nad suknem z wełny owiec nieraso­ wych. Do zdobienia hazuk u spodni używali krawcy włóczki i „stamentu"; użycie włóczki poświadczone jest w dokumencie z Lubomierza w 1808 r. Włóczka była z delikatnej przę­ dzy wełnianej zw. „kamgarn"; za najlepszą uchodziła włóczka z wełny „tybetyjskiej". Stament był materiałem pośledniejszym i tańszym, sporządzany z grubej wełny; sprze­ dawano go na tzw. „lalki". Lalka ważyła 10 dkg, a 1 dkg zawierał 10 pasm. Dla przy­ ozdobienia spodni z dwoma przyporami zużywał krawiec 15 dkg stamentu. Zaopatry­ wano się weń głównie w Porębie Wielkiej, Olszówce, Mszanie Dolnej i Nowym Targu, a gdy w handlu zabrakło stamentu, krawcy sami farbowali nici, choć ten materiał rychło płowiał. Drut mosiężny na haftki kupowano w sklepach. Zagórzanin nie kupował tasiemki do oszyweczki w sklepie, bo do chałupy przynosił mu domokrążca, t j . wędrowny handlarz, który zbierał szmaty. We wsiach zagórzańskich, które zachowały resztę stroju ludowego, jeszcze i dziś pra­ cują krawcy chłopscy; szyją spodnie, rzadziej baje, a hazuk już nikt nie zamawia. Naj­ bardziej znanym i cenionym krawcem jest Wincenty Nawieśniak w Mszanie Dolnej. Niewątpliwie krawcy wywierali wpływ na strój ludowy; niektórzy z nich jak np. Win­ centy Nawieśniak z Gronoszowej twierdzą, że inicjatywa nowych sposobów zdobienia wy­ chodziła od klientów a szczególnie od kawalerów, krawiec zaś stosował się do swoich odbiorców. Gdy po I wojnie domagano się bogatszych wyszyć i większego doboru ko­ lorów, W. Nawieśniak powiększył obwód serca pod przyporami i użył włóczki w 8-miu ko­ lorach. Wzór na serce upatrzył na malowidle ściennym w kościele. Wzdłuż lampasu wy­ szywał motywy roślinne w kolorze zie­ lonym. Ta innowacja zyskała mu szeroką sławę w odległych wsiach, jak Kamie­ nicy, Łącku i Tęczynie. Ulepszył on także krój spodni; zerwał z krojem tra­ dycyjnym stosującym nogawice „biczowate" (tj. krojone w prostych liniach z góry na dół), a wprowadził krój „klo­ szowy" i „oficerski" na wzór spodni miejskich. Jak długo strój ludowy utrzymywał się niezachwianie, tak długo rzemiosło krawieckie popłacało i w każdej wsi miało przynajmniej jednego przedsta­ wiciela. Byli też specjaliści; jedni umieli szyć piękne hazuki, inni celowali w kro­ jeniu i zdobieniu portek. Istniał też pe­ wien podział pracy; jeżeli znał dobrze krój krzyżowy, nie brał się do krojenia hazuki na sposób mszański. Krawcy re­ krutowali się z uboższej warstwy chłop­ stwa, choć każdy prawie miał chałupę i kawałek gruntu. Więksi krawcy mieli swoje warsztaty i trzymali uczniów. Wincenty Nawieśniak informuje, że na­ uka krawiectwa nie była trudna i trwała zazwyczaj przez dwie zimy. Mistrzowie Ryc. 43. Odmiana stroju podhalańskiego. Podobin, pobierali wynagrodzenie za pracę w piepow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. niądzach, lecz przyjmowano je również 43 �1 — a — najstarsza, e—g zdobiny zwane „krajce" przy lampasie, e —z XIX w., f — z lat 1920—39, g —zdobina w miejsce „krajca", h — zdobina na nogawicy, i—1 inne zdobiny, i — krokiewka rzadka, j — gęsta, k — ściebonka, 1 — haft gałązkowy. Rys. Sebastian Flizak, 1953. w innej formie, np. drzewo na opał lub zaoranie gruntu. Za uszycie hazuki liczyło się tyle, ile za jeden dzień orki parą koni. Wielu krawców prowadziło wędrowny tryb życia; wtedy krawiec był zapraszany przez gospodarzy do wykonania określonej roboty, po wykonaniu której przenosił się na inne miejsce. W krawieckiej robocie zaznaczała się indywidualność wykonawcy, tak że po ubiorze można było poznać, kto go szył. Takim typowym przedstawicielem krawców był Kasper Dydek z Mszany Dolnej (zm. 1910 r.), który całe życie pracował po chałupach. Źródła pisane z I poł. X I X w. podają nazwiska 2 krawców: Jakuba Wnęka z Mszany Górnej, oddanego w rekruty w 1805 r. i Jana Guzikowskiego z Niedźwiedzia z 1821 r. Z czasem chłopscy krawcy przestawili warsztaty na krawiectwo miejskie. Takim był Jakub Płoskonka w Słomce. Szył hazuki i białe portki dla chłopów, a kroju miejskiego nauczył się od swego czeladnika z Bydgoszczy. W latach międzywojennych Płoskonka pracował dla klienteli małomiasteczkowej. Położenie społeczno-gospodarcze dzielili z krawcami kuśnierze, rekrutujący się z drobnorolnego chłopstwa i uprawiający rzemiosło dziedzicznie. Żyjący dotąd kuśnierze, pro­ wadzący warsztaty jeszcze w latach międzywojennych są wnukami dawnych zagórzańskich kuśnierzy. Kuśnierze wyprawiali sami skóry na serdaki, serdaczki i kożuchy. Materiał zdobni­ czy jak „szeron" na zielone „okrączki" albo skórkę czerwoną sprowadzali kuśnierze w naj44 — �dawniejszych czasach z Budapesztu, a później kupowali je w Nowym Targu. Gdy w handlu zabrakło tych artykułów, zaczęli je sami produkować. „Oprymy" czyli opuszczki były do nabycia w Starym i Nowym Sączu, w Nowym Targu i Myślenicach, a handlarze sprowadzali je z Rumunii i Węgier. W X X w. w każdej niemal wsi pracował jeden kuśnierz, a w niektórych było ich kilku. Zazwyczaj byli to małorolni chłopi, którzy zajmowali się kuśnierstwem, żeby nie próżnować w zimie. W lecie kuśnierz był rolnikiem. Przechowała się wiadomość, że do wiosek zagórzańskich przybywali kuśnierze z Dobczyc, którzy łatali stare kożuchy, a za robotę otrzymywali jedzenie i niewielkie wynagrodzenie w gotówce. Po I wojnie już się jednak nie pojawiali. Współcześnie żyją jeszcze 4 kuśnierze, którzy tuż po I wojnie prowadzili warsztaty, lecz gdy brakło odbiorców warsztaty zamknęli. Był to Stanisław Bańka z Mszany Górnej, Michał Burdel z Mszany Dolnej, Michał Góralik w Słomce i Władysław Kotarba w Kasince M. Rzemiosła nauczyli się od swych ojców i dziadków. Antoni Góralik ojciec Michała pracował z trzema synami i przerabiał rocznie ok. 2.000 skór (zm. 1916 r.). Gdy po 1932 r. popyt na białe serdaczki ustał, a w modę weszły kurtki kupowane na jarmarkach, Michał Góralik zamknął warsztat. Najdłużej prowadził swoje rzemiosło Stanisław Bańka, który szył jeszcze w czasie okupacji serdaczki bez ozdób. W Niedźwiedziu miał warsztat kuśnierski stryj jego Jan Bańka, o którym wspomina z uznaniem Józef Pieniążek w pracy „O ginącym stroju ludowym" ogłoszonej w „Wier­ chach" w 1934 r. Skórę na kierpce kupowali chłopi od handlarzy na jarmarkach, ci zaś nabywali ją w garbarniach, których było kilka. W Limanowej były czynne dwie garbarnie produku­ jące skórę na kierpce i zelówki do butów, w Nowym Targu jedna, a w Zębrzycach — Ryc. 45. Zdobienie przyporów t.zw. wyszywką z kogutkiem. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. 45 �największa. Oprócz tego wielu chłopów trudniło się garbarstwem chałupniczym. Chłopi kupowali też chętnie skórę importowaną ze Spiszą, która przewyższała krajową dosko­ nałością wyprawy. Spiszacy przywozili na jarmarki pocięte kawałki skóry o wymiarach już ustalonych. Skóra taka czarna lub żółta była idealnie miękka i można było z niej uszyć kierpce nie tylko wygodne, ale pod względem formy doskonałe. Chłopi stwierdzają, że kierpce służyły dzień w dzień przez okres 7 miesięcy, a ze skóry spiskiej przez rok a nawet do 2-ch lat. Po I wojnie import skór ze Spiszą ustał. We wsi był co najmniej jeden specjalista do szycia kierpców. Kobiety i dzieci nosiły po domu w zimie kierpce „płotcane", tj. szyte z sukna, najczęściej z hazuki. Takie kierpce szył mąż żonie lub syn matce. W lecie wokół domu chodzono boso, ale w czasie żniw obuwano nogi w kierpce. Kierpce z gumy oponowej, w jakich teraz chłopi powszechnie chodzą, szyją specjaliści posługując się drutem do ściągania szwów. Buty mało kto nosił. W Mszanie D. był w I I poł. X I X w. tylko jeden szewc. Na jar­ marki wynosił dwie lub trzy pary butów zawieszonych na kiju przez ramię, ale często wracał z nimi do domu nie znalazłszy nabywcy. W Kasinie W. zapewniają, że modę no•szenia butów wprowadzili sezonowi robotnicy z Pesztu, Wiednia i innych miast. Na przełomie X I X i X X w. weszło jednak szewstwo w Mszanie D. w okres rozkwitu. Majster szewski Stanisław Miechorczyk zorganizował sobie taki warsztat, w którym jeden czeladnik mógł dziennie zrobić 12 par butów; miał bowiem odpowiednie maszyny, które nadawały warsztatowi charakter małej fabryczki. Skórę sprowadzał wagonami, a to­ war eksportował aż do Wiednia (zm. w 1917 r.). Buty karbowane, paradniejsze umiał wy­ rabiać tylko majster Sroga w Lubniu. W Kasinie W. przed I wojną dwóch braci Nowaków wyrabiało także buty karbo­ wane. Na przełomie X I X i X X w. istniały wytwórnie kapeluszy w Nowym Targu i Myśle­ nicach. W Nowym Targu pracuje dotąd trzech kapeluszników. Rzemiosło kapelusznicze istniało tu od bardzo dawna, wszelako osobnego cechu w Nowym Targu nie było. Rodzina Szymkiewiczów utrzymuje tradycję kapelusznictwa od 1800 r., a Józef Szymkiewicz je­ den z czynnych jeszcze obecnie kapeluszników przejął rzemiosło od swego dziadka i ojca. Według informacji Ignacego Szymkiewicza w czasach najdawniejszych do wyrobu kape­ luszy służyła sierść bydła rogatego. W X I X w. kapelusznicy zakupywali na Węgrzech wełnę z owiec bierek, która przewyższała jakością wełnę owiec beskidzkich. Później sprowadzano wełnę z Bielska, a i chłopi dostarczali własnej wełny, aby nabywać kapelu­ sze po niższej cenie. Sporadycznie sami chłopi po wsiach trudnili się wyrobem kapelu­ szy. Taki kapelusznik pracował w X I X w. w Lubomierzu na Swiniej Górze. Kapelusznicy nowotarscy otrzymywali z Bielska i Myślenic tflkże półfabrykaty do farbowania i wykończenia. Były to tzw. „stożki" oraz „kapliny" na kapelusze damskie. Kapelusznik zatrudniający 2-ch czeladników mógł wyprodukować tygodniowo ok. 50 ka­ peluszy. Na jeden kapelusz wychodziło 10—20 dkg wełny. W X I X i na pocz. X X w. Szymkiewicze objeżdżali ze swym towarem jarmarki w dość dalekim promieniu: odwiedzali Zakopane, Czarny Dunajec, Łącko, Jabłonkę, Terstenę na Słowacji, Rabkę i Jordanów. Byli też handlarze którzy roznosili kapelusze po chałupach w specjalnych koszykach. W Słomce mieszkał Wojciech Trzop, handlarz kapeluszy, u któ­ rego kupowali nie tylko górale, ale także i Lachy w Szczyrzycu i Górze Sw. Jana. Gó­ ralom dostarczał kapeluszy z szerokimi skrzydłami, Lachom z wąziutkimi, bo takich wy­ magała tamtejsza moda. Kapelusznictwo było rzemiosłem dziedzicznym. Ojciec Ignacego Szymkiewicza wyra­ biał tak doskonale kapelusze, że uzyskał medal Grand Prix na wystawie w Paryżu w 1910 r. . Obecnie kapelusznicy zarzucają swój zawód z powodu trudności w nabywaniu surow­ ców i małego zbytu. 36 46 ��R o z d z i a ł IX ZDOBINY Zasadniczy zrąb zdobin odzieży góralskiej stanowi szamerunek sznurkowy. Na naj­ starszych płaszczach na ogół ubogich w zdobiny widzimy na płatach piersiowych po obu stronach po jednym rzędzie szamerunku. Są to trzy sznurki z czerwonego stamentu za­ wsze nierozdzielnie ze sobą związane. Anonim w „Dzienniku podróży między Kliszczakami nazywa je „trójsznurkowym obszyciem". Takie też przyozdobienia widać na fo­ tografiach Kriegera z regionu kliszczackiego a także na eksponatach muzealnych w My­ ślenicach. Na obszarze zagórzańskim występuje na najstarszych hazukach taki szamerunek zdwojony; po obu stronach połów i na kołnierzu widzimy po dwa rzędy naszytego „trójsznurka". Obiega on kraje płaszcza, końce rękawów, otwory kieszeniowe, szwy pod pa­ chami i stanowi ozdobę krawędziową (ryc. 7, 10, 25). Ze sznurków składają się pierwotne podstawowe ozdoby na spodniach pod przypo­ rami i lampasy (ryc. 13, 14). Trójsznurek na zagórzańskiej hazuce składa się z 2-ch czerwo!< * \ / * O * X * *l)* =0 e Ryc. 46. Zdobiny wykonane na odzieży Zagórzan: a — na plecach hazuki czerwoną i siwą włóczką, b — rozeta wyszyta na karku, c — wę­ zeł wykonany ze stementu i zielonej skórki na plecach kożucha, d — i zdobiny wy­ szyte na hazuce. Rys. Seb. Flizak, 1953. nych i jednego czerwono-niebieskiego, który biegnie między dwoma czerwonymi, a na­ zywa się w języku krawców „przekręconym". W punktach końcowych, t j . pod kołnie­ rzem i w pasie sznurki tworzą małe kutasiki. Na spodniach zagórzańskich w X I X w. są sznurki czerwono-niebieskie lub czerwone, u Kliszczaków czarne lub granatowe. Kliszczacy zdobili swe „gunie" także taśmami czarnymi, niebieskimi, rzadziej czerwonymi, wreszcie plecionką z kolorowych sznurków, nie spotykaną u innych górali. Na hazukach i górnicach szamerunek sznurkowy stanowił szkielet, na którym roz­ budowywano system zdobin (ryc. 7). Zdobiny były wykonane ściegiem: „wodnym" i „krzy­ żykowym"; na spodniach stosowali nadto krawcy ścieg gałązkowy. Ścieg krzyżykowy zwa­ no „krokiewką" albo „cyfrem". Krokiewka znajduje się na najstarszych płaszczach kliszczackich i zagórzańskich przede wszystkim na kołnierzu, na którym koncentruje się głów­ nie kunszt zdobniczy wiejskiego hafciarza. Do systemu ornamentacyjnego hazuki nale­ żały łańcuszki, kółeczka i kulki wykonane ściegiem wodnym, zw. „stebnem" (ryc. 2, 10). Układ zdobin nie był stały, lecz podlegał zmianom; tylko zdobiny krańcowe — sznurek i gwiazdki nie zmieniały swego położenia. 47 �Ryc. 47. I . Haft na koszuli: a — na narożniku karczka, b — na mankiecie, c—d — na kołnierzyku. II. Haft na chustce czepcowej z końca XIX w. Własność St. Misiurowej z Podobina, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Do zdobin wykonanych wodnym ściegiem należały także rozety. Na hazuce było ich zawsze trzy, t j . pośrodku kołnierza i na rękawach. Rozety na hazukach wykonywane były w kolorze czerwonym i siwym, wzgl. niebieskim. Główny haft na spodniach, t j . ozdoby koło przyporów, serca pod przyporami i zdo­ biny pod kieszeniami wykonane były ściegiem wodnym i krzyżykowym. Na tym właśnie miejscu widuje się niekiedy ornament zw. „sosenką" wykonany ściegiem gałązkowym. Najcelniejszym ornamentem na spodniach jest „serce" (ryc, 44, 45). Pierwotnie była to skromna zdobina sznurkowa, w miejsce której rozbudowano później stopniowo okazały haft, przypominający podhalańską parzenicę. O rozmiarach, kształcie i barwie serca, na przełomie X I X i X X w. dają wyobrażenie eksponaty muzealne w Rabce sporządzone w 1934 r. w Porębie Wielkiej. Krawiec Marcin Michalczewski (lat 75) odtworzył wier­ nie haft z pierwowzoru powszechnie przyjętego w X I X w. (ryc. 44). Na uwagę zasługuje brak haczykowatych wyszyć na obwodzie stanowiących właściwość spodni północnej czę­ ści regionu tj. w Kasince M., MszanieD., i innych wsiach okolicznych. Haczyki te zw. „kogutkami" przyszły prawdopodobnie od Kliszczaków, gdzie były ozdobą górnic. Na zagórzańskich hazukach w Glisnem, Rabie Niżnej i w Olszówce pojawiały się przez pewien czas w X I X w. kogutki, lecz nie przyjęły się na stałe, a w latach międzywojennych już ich nie widywano. We wsiach podgorczańskich nie przyjęły się kogutki ani na hazukach, ani na spodniach. Lampas sznurkowy przecięty jest niżej kieszeni haftem, który krawcy nazywają kraje albo krzyżówka. Pierwotna forma tego ornamentu była bardzo zbliżona do „węzła" pod przyporami (ryc. 46 c). Kraje przeszedł również rozmaite przemiany; w X I X w. był to hafcik w formie 6-ciu pętelek symetrycznie rozłożonych po obu stronach lampasu, wy­ szyty w kolorze czerwonym i niebieskim (ryc. 44 e-g). Gdy w lampasie liczba sznurków zwiększyła się do 5—7—9, krawiec zmuszony był rozbudować także kraje. W latach międzywojennych był on pospolicie w postaci elipsy przeciętej linią lampasu przez krót­ szą oś (ryc. 44 f). W końcowym stadium rozwoju kraje stracił ślad dawnej formy i został zastąpiony przez rozety (ryc. 44 g). Do zdobin na odzieży sukiennej należą też pompony, drobne na płaszczach, wydatne na spodniach, na krańcach rozcięcia u nogawic. 48 �Zagórzańskie serdaki, kożuszki i kożuchy mają charakterystyczny wygląd dzięki ko­ lorowym aplikacjom i wyszyciom na białym tle. Serdaczek bez rękawów ma na przed­ nich płatach aplikacje z czerwonej i zielonej skórki w formie czterolistnej koniczyny, uło­ żonej wzdłuż linii biegnącej pionowo, już to w postaci wąskich liści wyrastających z zakrętów linii falistej (ryc. 48). Te dwa zasadnicze rodzaje zdobin podlegają licznym kombinacjom z innymi zdobinami ze skóry i stamentu lub włóczki. Powtarza się więc wielokrotnie haft łańcuszkowy wykonany czerwonym stamentem. Charakterystyczne są również „kopijki", t j . obłączki w 2-ch kolorach: czerwonym i siwym zw. w Kasince „pa4 Strój Zagórzan 49 �nienkami". Pośrednie miejsce między haftem a aplikacją zajmuje „okrączka" i „nawłóczka". Pierwsza jest to wąziutki pasek koziej lub sarniej skórki, zabarwionej na zielono lub czerwono, którym kuśnierz przetyka skórę kożuszka lub serdaka, a bieg jego ma kształt zygzakowaty lub schodkowaty. „Nawłóczka" jest również z tego samego mate- Ryc. 49. a) Haft ażurowy na fartuchu z końca XIX w. Haftowała Teresa Stożek Kantusiowa. Podobin, pow. Limanowa, b) Haft płaski i stebnowanie. Kobieca koszula do ślubu. Mszana Górna, pow. Lima­ nowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud. 1953. riału przez skórę przewlekana; w wykończonej postaci ma podobieństwo do szeregu za­ przęgów trójkowych (ryc. 48). Osobno należy wymienić „guziczki", t j . drobne kółeczka z czerwonej skóry, które w długim szeregu towarzyszą „kopijkom". Na przednich płatach u dołu w narożach umieszczone są stylizowane tulipany z czer­ wonej skórki (ryc. 48). Zdobina pod kołnierzem na płacie plecowym zwana jest „węzłem". Zagórzańskie motywy zdobnicze na koszulach, fartuchach i chustkach czepcowych to motywy roślinne, tzw. latorózki. Na większych płaszczyznach widzimy „latorózkę" za­ wsze w powiązaniu z haftem ażurowym, gwiazdkami itp. Na wąskich kołnierzach i mę­ skich gorsach występuje bez związku z innymi zdobinami. Motyw ten jest zawsze wyko­ nany ściegiem atłasowym; jest symetryczny (ryc. 47). Rozbudowane układy splecionych z sobą „latorózek" znajdujemy na narożnikach chustek czepcowych. Układ taki grupuje się wokół jednego haftu, górującego nad pozostałymi, tworząc zawiły kompleks listków gwiazdek, dziurek (ryc. 38). Na wielu chustkach w centrum znajduje się tzw. „robótka" okolona drobnymi dziurkami lub latorózkami (ryc. 38). „Robótka" jest drugim podstawo­ wym elementem hafciarstwa wiejskiego. Robótki mają różny kształt, pospolicie brzegi ich tworzą kółka, rzadziej elipsy niekiedy kształt litery S (ryc. 38, 47). Sztuka kompozycyjna hafciarek polega na grupowaniu zdobin w pewne całości orga­ niczne; na chustkach czepcowych umieszczają 6 punktów zgrupowanych wokół 7-ego. Rytmiczność w układzie kompozycji jest nalepiej widoczna na fartuchach. Dołem fartu­ cha biegną zazwyczaj dwa równoległe pasy zdobin, złożonych z poszczególnych kom­ pleksów. Hafty dziurko we występują także w formach geometrycznych, kolistych i elip­ tycznych, rzadziej w kształcie rombu (ryc. 47). Hafty na koszulach męskich i kobiecych są wykonane białymi nićmi. Są to najczęś­ ciej linie faliste urozmaicone latorózkami lub rzadziej haft angielski. 50 �Na czarnych zapaskach alpagowych zdarzają się hafty kolorowe. Dawniej były nie­ kiedy noszone spódnice z haftowanymi, barwnymi dużymi kwiatami, lecz to strój im­ portowany od Lachów. Do zdobin prymitywnych należy „cyrka", t j . mereżka stosowana na łoktuszkach i fartuchach oraz tzw. „sznurek", którym szwaczki upiększały kołnierze i gorsy koszul męskich i kobiecych. Charakterystyka źródeł Przy opisie stroju Zagórzan oparłem się głównie na własnych wspomnieniach z okresu od 1890 r., które uzupełniłem informacjami starszych Zagórzan. Jedyny dawny opis zagórzańskiego stroju nakreślony przez ludzi wykształconych jest zawarty w „Ułamku podróży archeologicznej po Galicji odbytej w 1849 r." J. Ł ep k o ws k i e g o i K. J e r z ­ m a n o w s k i e g o. Jest to opis stroju męskiego i kobiecego z, okolic Mszany Dolnej, nie­ stety bardzo pobieżny a w szczegółach budzący wątpliwości. Opis ubioru chłopskiego z Jurkowa podał Juliusz Z b o r o w s k i w „Ludzie" z 1929 r. na podstawie informacji tamtejszego proboszcza ks. Sroki. Opis ten jest zgodny ze sta­ nem faktycznym, lecz uwzględnia tylko szczupły wycinek terytorium zagórzańskiego i to pas góralszczyzny przejściowej. Ikonografia, tak bardzo pomocna przy historycznym rekonstruowaniu strojów ludo­ wych, nie posiada na tym terenie żadnych zabytków. W szczęśliwszym położeniu jest góralszczyzna kliszczacka, gdyż tamtejsze ubiory utrwalił Krieger w I I poł. X I X w. w kilku fotografiach znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Naj­ dawniejsza fotografia przedstawiająca chłopów z Poręby W. w tradycyjnych ubiorach pochodzi z 1910 r. a więc z okresu późnego. Rękopis anonima „Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami z 1910 r." traktujący o ubiorach nie tylko kliszczackich lecz i zagórzańskich jest źródłem niepew­ nym, a niektóre relacje są niejasne lub sprzeczne. Przemysłowi ludowemu na Podgorczu, a w szczególności farbiarstwu poświęcił nieco uwag Roman R e i n f u s s w dziele pt. „Polskie druki ludowe na płótnie"(Warszawa 1953 r.). Autor stwierdził, że w Rabce, Niedźwiedziu i Dobrej farbiarze farbowali płótno domowe na ubiory kobiece. Nie można również pominąć milczeniem opisu strojów ludowych w Dobrej zawar­ tego w „Diariuszu podróży odbytej w 1813 r." przez Jana R o s t w o r o w s k i e g o w świetle którego mieszkańcy tej wsi i okolicznych włości okazują się rdzennymi góra­ lami. Ubiory Dobrzan były w owym czasie bardzo zbliżone do podhalańskich, jednakże ta góralszczyzna przyjęła z biegiem czasu całkowicie kulturę materialną Lachów i stała się punktem wyjścia ekspansji lachowskiej na Jurków, Gruszowiec, Półrzeczki i Chyżówki. Przy gromadzeniu materiałów do tej monografii oraz przy jej opracowaniu kie­ rowałem się cennymi wskazówkami i zachętą prof. dra Romana Reinfussa, za co mu skła­ dam gorące podziękowanie. Rys. 50. KJerpiec z okresu 1920—39. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1951. 51 �Przypisy 1 Wincenty Pol — Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, str. 122. Kazimierz Dobrowolski, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim, Lwów 1931 r. str. 81. Liber Memorabilium parafii Mszana Dolna. Zdzisław Stieber, Nazwy miejscowości w Gorcach. Lud Słowiański, I , Kraków 1934. Dobra te oddał Zygmunt I I I Lubomirskiemu w 1607 r. za kopalnię soli w Lednicy. Klucz porębski przeszedł następnie w ręce Sanguszków, a w XVIII w. w ręce Wodzickich, u których pozostawał do 1945 r. Kasina Wielka znajdowała się również w rękach prywatnych. W 1597 r. zapisana została przez Przecława Niewiarowskiego konwentowi dominikanów w Krakowie i pozostała w jego władaniu aż do konfiskaty dóbr zakonnych dokonanej przez Józefa I I . Mieczysław_ C h o 1 e w a, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, Lud t. 36, Lublin 1946 r., str. 269. Op. cit, str. 269. Roman Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Lud t. 36, str. 230—238. Jan R o s t w o r o w s k i , Diariusz podróży odbytej 1813 r. w Krakowskie, Gallicją i Sandecki Cyrkuł. Rękopis PAN, nr 1783, ogłoszony przez Juliusza Zborowskiego w XVIII t. „Ludu" z 1929 r. J. Ł e p k o w s k i i K. Jerzmanowski, Ułamek z podróży archeologicznej odbytej w 1849 r., Biblioteka Warszawska 1850. Inwentarz majątku po Janie Królu z Olszówki z 1693 r., Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej, nr 909. Wychodźstwo do Węgier. Sprawy Gromadzkie państwa Poręba Wielka 1796—1855 r. w Archiwum Państw, w Krakowie. „Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r." — autor nieznany — Rękopis nie wydany — w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Oto lachowska złośliwa rymowanka: „górolu, górolu gdzieś górolkę podzioł? W lesie pod choiną kyrpcami ją odzioł". is Wyszydzano ich szerokie płócienki ze strzępkami. Wyrazem tego lekceważenia był passus w przemówieniu inż. Andrzeja Galicy z Poronina na zjeździe Związku Podhalan w Nowym Targu w 1912 r., którym ten mówca określił góralszczyznę płn. jako „naród gaciaty", z góralami mało wspól­ nego mający. Zagórzanie mieli się też za coś lepszego od „gaciatych Kliszczaków". O spodniach takich wspomina E. Starek, Strój spiski, str. 14. Porównaj też R. B e d n á r i k , Hmotna Kultura, Kultura Slovenskego ludu, tabl. XVIII. Slov. Vlastiveda I I Bratislava (1943) oraz J. Ma r k o v, Slovensky ludowy odev v minulosti, Bratislava, 1956 rye. 64, 87, 92, 93, 147, 148, 153, 161, Sona Ko vace vico va, Ludowy textil v Hornom Navohrade, str. 85, 88. przyp. Red. Podziałowi uległa współwłasność gruntowa, nie wspólnoty. Podział przeprowadzili sami chłopi w drodze wzajemnego porozumienia bez udziału i pomocy urzędowych geometrów, celem uniknięcia kosztów. Inwentarz majątku po Janie Królu z Olszówki z 1693 r. — Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej, nr 909. Moda podhalańska wyrażająca się w noszeniu brązowych kożuszków bez rękawów, obcisłych spodni z parzenicami fantastycznych rozmiarów i dziwacznym zdobieniu kierpców miała podłoże poli­ tyczne. Po odbudowie państwa polskiego, tj. po 1920 roku, nastąpił wśród inteligencji kult góral­ szczyzny wyhodowany przez literatów i artystów. Góral z Zakopanego był w owym pojęciu chłopem najwyższej klasy, pełnym brawury, rycerskości, górujący wrodzoną inteligencją. W wojsku pułki pod­ halańskie miały płaszcze odrębnego kroju, a na głowach kapelusze z piórkami. Przez górali rozu­ miano lud z Podhala, a w szerszym znaczeniu także Zagórzan, Kliszczaków i inne pokrewne ugrupo­ wania etniczne 2 3 4 5 6 7 8 8 11 11 12 13 14 10 1,7 18 52 �18 Do parafii niedźwiedzkiei, której granice pokrywały się z granicami dominium Poręba Wielka należały wsie: Niedźwiedź z Witowem, Poręba W., Konina, Podobin, Zawada, Łostówka, Łętowe, Lubo­ mierz i płd. część Mszany D. Do parafii dolnomszańskiej należała: Mszana Dolna z Mieściskiem i Gronoszową, Słomka, Glisne i część płn. Mszany G. Ta ostatnia wieś była przed uwłaszczeniem własnością dziedziców Poręby W., lecz pod względem administracji kościelnej była podzielona między dwie para­ fie: niedźwiedzką i dolnomszańską. Kasinka M., choć do końca XIX w. stanowiła odrębne dominium, należała do parafii Mszana D. Tuż przed I wojną mieszkańcy Kasinki M. uzyskali parafię we własnej wsi, postawili kościół w 1912 r. Olszówka z Rabą Niżna miała własną parafię tak jak Kasinka W. Gurmany te miały ozdoby ze sznurków czerwonych i granatowych. W „Dzienniku podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r.". „Rejestr Jakóba Wsolaka z Koniny, jak wiele wydał posagu córce Katarzynie wychodzącej w 1794 r. za Antoniego Szwaję" zeznany przy świadkach w Porębie Wielkiej dn. 1. IV. 1797 roku. Zawiera wzmiankę o żupanie darowanym zięciowi Antoniemu Szwai. Inwentarz majątku po Michale Cieśli z Podobina z 1802 r. zawiera wzmiankę o kaftanie. Inwentarz po Janie Dawcu z Lubomierza z 1805 r. zawiera wzmiankę o żupanie. W inwentarzu po Wawrzyńcu Miechorczyku z Łętowego z 4. I I I . 1817 r. jest zdanie: „Syn Józef wybrał m. in. 2 żupany i 1 kaftan". W inwentarzu po Augustynie Dziedzinie z Mszany Górnej z 16. III. 1817 r. jest powiedziane: „Syn Jan odebrał m. in. żupan". Inwentarz po Janie Liberdzie z 24. LX. 1817 r. mówi o żupanie. Inwentarz po Antonim Sutorze z Łostówki zawiera pozycję „Torba pisana ku boku". 1814 r. — jest to jedyna wiadomość o torbie w całym materiale źródłowym. Na dowód mogą posłużyć trzy pozycje z inwentarza po Janie Królu z Olszówki z 1693 r. Wśród przyodziewy kobiecej jest wymieniona: koszula białogłowska „harasem" przeszywana, koszula mała, jedwabiem przeszywana, koszula białogłowska lniana, cienka na ramionach koło szyi i na piersiach „strasem szyta". Patrz też Zygmunt Gloger — Encyklopedia staropolska. Warszawa 1903 r. W aktach Poręby W. w inwentarzu po Michale Kałafucie z 1815 roku znajduje się wzmianka o fartuchu przedsobnim. Inwentarz majątku po Wojciechu i Reginie Kuczajach z Łętowego spisany 29. XII. 1818 r. wylicza wśród przyodziewy 2 płótniane spódnice kolorowe wartości 5 złotych górskich. Dowód na to mamy w inwentarzu po Janie Królu z Olszówki z 1693 r., gdzie wśród kobiecej odzieży zapisana jest „suknia garazynowa nowa z pasamonami trzema dołem". Jako 6-letni chłopiec widziałem sukienkę przechowywaną w skrzyni już przez nikogo nie przy­ wdziewaną. Wierzch był karmazynowy, spód z białego drobnego baranka, a zapięcie na piersiach stanowiły klamry ze srebrnej lamy. Inwentarz po Stanisławie Godku z Podobina z 18. X. 1800 r. zawiera zdanie: „Córka Regina Starmachowa wzięła łoktuszkę". W inwentarzu po Reginie Krzysztofiakowej z Lubomierza oszacowa­ nym d. 3. V. 1808 r. znajdujemy: „W przyodziewie 1 łoktuszka złotych górskich 5, łoktuszka nowa zło­ tych gór. 16. W inwentarzu po Michale Kałafucie z Poręby Wielkiej spisanym d. 15. 1. 1815 r. wymie­ niona jest w ruchomiźnie kobiecej łoktuszka. Inwentarz majątku po Macieju Starmachu z Poręby Wielkiej spisany d. 5. X. 1816 r. zawiera zdanie: „Córka Barbara wzięła m. in. 2 łoktuszki". Inwen­ tarz po Jakubie Adamczyku z Podobina otaksowany w 1817 r. podaje: „Córka Regina wybrała między innymi 1 łoktuszkę nową i 1 przechodząca wartości 14 złotych górskich. W zapisie przedślubnym Teresy Michalczanki z Kasinki M. z 12. VI. 1932 wśród przyodziewy wymienione są 2 łoktuszki. — Córka Antoniego Sutora z Łostówki Agnieszka odebrała m. in. obrus R. 1815. Relacja pochodzi ze wsi Pisarzowej, Antoni Górczyk lat 63. Z. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t. 4, str. 140. W inwentarzu po Reginie Krzysztofiakowej z Lubomierza z dn. 3. V. 1808 r. w przyodziewie podana jest chustka wartości 2 zł. gór. 15 gr. W „opisaniu, jak wiele córki po śp. Antonim Sutorze w posagu odebrały" znajdujemy: Tekla 2 chustki wartości 6 florenów, Agnieszka 1 chustkę kartunową wartości 6 florenów. Teresa Michalczanka w kontrakcie przedślubnym z 12. VI. 1832 r. podaje we wyprawie ślubnej 1 chustkę turecką. Inwentarz po Wojciechu i Reginie Kuczajach z Łętowego spisany 29. XII. 1818 r. obejmuje m. in. także 2 chustki wartości 3 florenów 45 groszy. Bronisław Dembowski, Słownik gwary podhalańskiej, Kraków 1894. W źródłach, z których korzystałem, występują korale od 3—8 wojek. Dokument z 1824 r. prze­ kazał wiadomość o 4-ch niciach korali, na których było po 60 sztuk. Roman Reinf uss wykazał w dziele „Polskie druki ludowe na płótnie", Warszawa 1953 r., że istniała także farbiarnia w Niedźwiedziu, wszelako nawet najstarsze kobiety nic o niej nie wie­ dzą. Relację R. Reinfussa potwierdził jednak Jan Bulik z Niedźwiedzia (lat 74), który we wczesnej młodości słyszał od matki o farbiarni w Niedźwiedziu. Według przypuszczeń informatora farbiarnia przestała farbować ok. 1865 r. Tytuł tego dokumentu brzmi: Exposition Internationale Musée du Travail et de la Mutualité. Diplôme de Grand Prix croix-insigne et Medail d'or décerné a Monsieur Jan Ignacy Szymkiewicz. Paris 9. XI. 1910. Krzyż i złoty medal z herbem Paryża ob. Ignacy Szymkiewicz przechowuje z pietyzmen? 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 52 83 31 35 36 53 �LITERATURA 1. Anonim, Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r. w poszukiwaniu za odzie­ niem ludowym — Rękopis w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2. Mieczysław Cholewa, Stroje ludowe ziemi Sądeckiej — „Lud" t XXXVI. Lublin 1946. 3. Bronisław Derabows k i , Słownik gwary podhalańskiej — Kraków 1894. 4. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Dzieje wsi Niedźwiedzia w powiecie limanowskim. Lwów 1931. 5. Agnieszka Dobrowolska, Strój Jacków jabłonkowskich — „Prace i Materiały Etnograficzne'' t. VII — Lublin 1348/49. 6. Sebastian F 1 i z a k, Ekspansja podhalańskiej kultury ludowej „Lud", t. XXXIV Lwów 1936. Prze­ miany w kulturze materialnej Zagórzan —„Orli Lot" nr 3 z 1948 r. Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan (wyd. w Archiwum Etnograficznym nr 4) Poznań, Łódź 1952. 7. Józeł G a j e k, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych „Lud" XLI, Wro­ cław 1954. 8. Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana — Warszawa 1903. 9. Franciszek K o t u l a , Strój rzeszowski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin 1951. 10. J. Ł e p k o w s k i i K. Jerzmanowski, Ułamek podróży archeologicznej po Galicji odbytej w 1849 r. „Biblioteka Warszawska" 1850. 11. Józef P i e n i ą ż e k , O ginącym stroju ludowym — „Wierchy" 1934. 12. Wincenty Pol, Rzut oka na. północne stoki Karpat — Kraków 1851. 13. Tadeusz i Stefan R a d l i ń s c y , Geografia Polski „Wiedza o Polsce" t. III. 14. Józef Raf acz, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej — Warszawa 1935. 15. Roman Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie „Lud" t. XXXVI. Polskie druki ludowe na płótnie —• Warszawa 1953. Stroje górali szczawnickich — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin 1949. Ubiory górali beskidowych — Rękopis. 16. Jan R o s t w o r o w s k i , Diariusz podróży odbytej 1813 r. w Krakowie, Gallicyą i Sandeeki Cyr­ kuł — Rękopis PAU nr. 1783 ogłoszony przez J. Zborowskiego w XXVIII t. „Ludu" 1929. 17. Tadeusz Seweryn, Parzenice Góralskie — Kraków 1930. Strój dolno-śląski (Pogórze) Atlas Pol­ skich Strojów Ludowych, Lublin 1950. 18. Edyta Starek, Strój spiski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 19. Stefania Ulanowska, Boże Narodzenie u górali zwanych Zagórzanami „Wisła" t. III z 1888 r. 20. Tadeusz Prus-Wi ś n i o w sk i, Beskid Wyspowy —„Ziemia" nr. 11—12 z 1947 r. 21. Juliusz Zborowski, Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813 — „Lud" t. XXVIII. 22. Sprawy gromadzkie państwa Poręba Wielka, Mszana Dolna, Kasina Wielka, Dobra — Materiały rękopiśmienne w Państw. Archiwum w Krakowie. 23. Księgi gromadzkie we wsi Kasina Wielka od 1513—1804 r. w zbiorze „Księgi sądowe wiejskie' wydane przez PAU — Kraków 1921. 24. Rękopis w Bibliotece U. J. nr. 909. 25. Wieś Dobra w powiecie limanowskim — Kraków 1838. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. Góral w tradycyjnym odświętnym stroju. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 2. Współczesny typ górala z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 3. Współczesne ubiory Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa, Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 4. Ubiór górala, z Lubienia, pow. Limanowa z poł. XIX w. Album J. Kopernickiego. Types et costumes de la Pologne Nr 154. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. J. Krieger, druga połowa XIX w. Ryc. 5. Kobiecy ubiór odświętny noszony jeszcze w końcu XIX w. na obszarze Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 6. Gajowi w ubiorach zagórzańskich. Podobin, pow. Limanowa, 1912. Ryc. 7. Mężczyzna w hazuce, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 8. Gospodarz i gospodyni w odświętnych ubiorach. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszo­ mirska, 1953. Ryc. 9. Starszy chłop w letnim ubiorze roboczym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1951. Ryc. 10. Zagórzanin w hazuce. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 11. Młody góral w ubiorze odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszo­ mirski, 1953. 54 �Ryc. 12. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przody, c — tylne części, f — półkarczek, g — przyszycie kołnierza gi — zwanego „oszywką" do przyramka zwanego „przy­ kłady" — g, Dla wzmocnienia kołnierzy posiada 3 „serca" — g2, h — kołnierz, i — rękaw, j , — mankiet. Podług szkicu Marii Nawieśniak. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Po­ działka 1 :30. Ryc. 13. Spodnie odświętne, bogato zdobione. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 14. Spodnie robocze. Glisne, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1952. Ryc. 15. Mapa: Północny zasięg szerokich płócienek z frędzlami. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 16. Spodnie góralskie. A — przód, B — tył, C —• części kroju okazu I , D — części kroju oka­ zu II. I — pochodzi z Glisnego, własność Jana Zięby, I I — z Kasinki, pow. Limanowa. Rys. Eleonora Jankowska. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Ryc. 17. Hazuka. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części stanowiące przód i tył (poncho), e — klin boczny, f — rękaw, g — kołnierz. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Mapa. Zasięgi prostego (1) i krzyżowego (2) kroju hazuki. 3. Obszar kroju mieszanego. Rys. Krystyna Woźnińska, 1956 r. Ryc. 19. Hazuka o kroju krzyżowym. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód z częściami rękawa i tyłu, e — płat tylny, f — kliny boczne, g — doszyte części rękawa. Podług modelu krawca Wincentego Nawieśniaka. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 20. Mapa. Zasięg białej sukmany. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 21. Serdak. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat tylny, e — przedni, f — części rę­ kawa. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw Inst. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 22. Mężczyzna w letnim ubiorze odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 23. Serdak z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Ryc. 24. Kierpce typu podhalańskiego noszone przez Zagórzan. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wy­ szomirska, 1953. Ryc. 25. Zdobiny na kołnierzu hazuki i kapeluszu. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 26. Pas „zbójnicki" z końca XIX w. Łętowe, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 27. Typ fajki używanej przez Zagórzan, przed 1914 r. Widok ogólny, z boku i z tyłu. Pisarzowa, pow. Limanowa. Rys. Z:dz. Pysz, 1953 r. Ryc. 28. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wy­ szomirski, 1953. Ryc. 29. Kobieca koszula z końca XIX w. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni i tylny, c — rękaw, f — mankiet, g — rękaw, zeszyty widziany z góry, h — przyramek, hi — żabka, i — kołnierzyk. Własność Marii Stróżak. Haftowała Julia Chudomęt, Niedźwiedź, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1:30. Ryc. 30. Kobieca koszula do stroju weselnego z 1904 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni i tylny (poncho), e — rękaw, f — mankiet, g — podpasze, h, hi — części pseudo przyramka, i — Przód, kołnierzyk i mankiety zdobione drobnym białym haftem. Własność Franciszki Kapacz. Szyła Maria Węglarzowa, szwaczka wiejska. Mszana Górna, pow. Lima­ nowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Ludowej, 1056. Po­ działka 1 : 30. Ryc. 31. Haft na przodzie koszuli kobiecej sprzed 1914 r. Słomka pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 31. Koszula kobieca. A — przód, B — tył, C części kroju: d, di — podołek, f — części karczka, g —rękaw, h — mankiet, i — kołnierzyk, Własność Anny Widziszowej. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Badań Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 33. Haft na tiulowej chustce z końca XIX w. Okolice Mszany Dolnej. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 34. Gorset sprzed 1914 r. z czarnego aksamitu, dekoracja srebrny szych, Słomka, pow. Limano­ wa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 35. Gorset z czarnego akasmitu, dekoracja szych, cekiny. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. Ryc. 36. Gorset sprzed 1914 r., z jedwabiu drukowanego, Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. Ryc. 37. Mężatka w stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 38. Biały haft na chustce tiulowej z końca XIX w. Mszana Dolna, pow, Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. 55 �Ryc. 39. Kobiety we współczesnych ubiorach odświętnych. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 40. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszo­ mirski, 1953. Ryc. 41. Dziewczyna w stroju odświętnym Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 42. Narzędzia do wyprawiania skóry i filcu: a — skąpa do oczyszczania, b — deszczułka do wy­ konywania rękawic, c — mała skąpa, d, e — narzędzia do wyrobu tzw. „kitasów", f — grępówka zwana fachpongą służąca do roztrząsania wełny na puch, fi — oprawa drewniana, 12— struna z jelita, g — karbowane narzędzie do puszczania struny w ruch, h — garbunek, i — piony. Rys. Seb. Flizak, 1953. Podziałka. a—1:18, b —1:34, c —d—1:6, f — i — 1:30. Ryc. 43. Odmiana stroju podhalańskiego. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 44. Zdobiny wyszywane na spodniach Zagórzan w układzie od najstarszych: a—d zdobiny wy­ szyte pod przyporem, a — najstarsza, e—g zdobiny zwane „kraje" wszyte przy lampasie, e — z XIX w., f — z lat 1920—39, g — zdobina zastosowana w miejsce „krojca", h —zdo­ bina na nogawicy, i—1 inne zdobiny i — krokiewka rzadka, j — gęsta, k — ściebonka, 1 — haft gałązkowy. Rys. Seb. Flizak, 1953. Ryc. 45. Spodnie zdobione koło przyporów tzw. wyszywką z kogutkiem. Mszana Dolna, pow. Lima­ nowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 46. Zdobiny wykonane na odzieży Zagórzan: a — zdobina wyszyta na plecach hazuki czerwoną i siwą włóczką, b — rozeta wyszyta na karku hazuki, c — węzeł wykonany ze stamentu i zie­ lonej skórki naplecach kożuch, d—i zdobiny wyszyte na hazuce. Rys. Seb. Flizak, 1953. Ryc. 47. I . Haft na koszuli: a — na narożniku kar czka, b — na mankiecie, c—d — na kołnierzyku II. Haft na chustce czepcowej z końca XIX w. Własność St. Misiurowej z Podobina, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw Inst. Bad. Szt. Lud. 1956. Ryc. 48. Zdobiny na serdaku pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Ryc. 49. a) Haft ażurowy na fartuchu z końca XIX w. Haftowała Teresa Stażek Kantusiowa. Podo­ bina, pod. Limanowa, b) Haft i stebnowanie. Kobieca koszula do stroju weselnego. Mszana Górna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Ryc. 50. Kierpce z okresu 1920—39. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1951. Ryc. 51. Mapa. Rozmieszczenie grup etnicznych w rejonie Zagórzan. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 52. Mapa. Zasięg ubioru Zagórzan. Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Strój Zagórzan. Malował J. Karolak. Tablica II. Strój Zagórzan. Malował J. Karolak. Rysunki wykonała Magda Meissnerówna. �CoflepjKaHiie Ha ceBepe CKjioHa ropnpB H nacra OcTpoBHoro Becitiifla nocejiHJiiicb 3aryxtaHe, KOTopbie coeraKOCBeHHO STHHnecKyio rpynny MejK^y noarajianaMH M KjiHiuaKaMii. Kx TpaflMUMOHHbie HapHflti Tenepb yace HcnesaioT, H O H6KOTopt>ie M X lacrar, Kan 6ejibie HiTaHM M 6ejibie cep,n;aKH npocymecTBOBajiM flo C H X nop. 3aryjKaHCKMM K O C T I O M 6biji 3aBMCHMbi¿i O T S K O H O M H H G C K M X npHHMH H MOflU. OKOHnaTejibHO ycTynwji O H MecTa ropoflCKHM Hapa^aM, H O KpecTbaHe c npaKTJinecKMx B3rjiaflOB HOCHTbfloC H X nop cyKOHHbie uiTaHbi, cepflaKM 6e3 pyKaBOB H jianra, H O He va K O J K H a c pe3MHOBofi I H M H M . Ha nepejioMe XVIII H XIX B . H O C M J I M 3aryjKaHe KOCTiOMbí cflejiaHHbie va caMOTKaHOK, H O va apxwBHMx M C T O H H H K O B 3HaeM, H T O ^eHiuHHbi H O C M J I M napaflbi cflejiaHHbie c (baSpwHHbix jiaTepnaJ I O B . TlOR KOHeU. XIX B . HaHMHaiOT MyXÜHHHbl H OCHTb TOpOfiCKIie Hapa/J,bl. OHH TO KpeCTbHHe, KOTOpbK xoflujiH 3a paOoToü B Gojibinne ropo^a, a BepHyBnincb B sepeBHio coxpaHMjiM ropoflCKwe KocTHDMb:. Hepefl nepBofi B O H H O Ü MOJKHa 3aiweTMTb M3MeHeHwa B TpaflMUMOHHbix KOCTioMax, cy>KeHbie uiTaHbi M SoraTbie yKpaineHMa. nocjie nepBOü B O Í J H M MOJioflbie KpecTbaHe npHHHMaiOT coBceM MOijy noflrajiHH, MCKJiiOHaa «iryxbi» (BepxHaa ofleaífla ropnoB B cbopMe nejiepMHKH). nocjie BTopoü BofiHbi MOJio^bie JViyjKHMHbl HaiajIM HOCHTb TOJIbKO rOpOflCKHe KOCTIOMbl. TaKJKe CaMO MOJIOflbie >KeHinHHbI HOCaT TOJibKO ropoflCKwe Hapa^bi, a nosiHJibie coxpaHaiOTb MOfty C B O H X MaTepeñ. MyjKCKOíí K O C T I O M 2KMTejieií 3aryjKa C O C T O M T va ópioK c 6ejioroflOMOTKaHHOrocyKHa, H3 cep^aKa 6e3 pyKaBOB, va njiarua c HepHoñ mepcTH Ha3. «ra3yKoü», va jianTeñ vi nuianw c oBe^ben mepcTH. 3aHMMaeT O H TeppnTopnio c ropn,OB no Turma M OpyjKH H c TmeMenrarmii no CKaBy, H O Ha Tep~ piiTopnr-1 KjiHinaK T . 3H. rypajibmn3He MbicjieHHHKOH nc*re3 coBceM. Ha 3 T 0 Ü caMoñ TeppMTopwií JKeHmHHbi H O C M J I M «jioKTyuíKM», 6ejibie cpapTyxH, a Ha Hora o6yBajiM canora c MarKHMH rojieHKinaMH. MyjKiHHa npn paSoTe na nojie M J I M soina HaKjiaflWBaeT Ha ce6a ropoflCKHü K O C T I O M , Sejibie SpioKH H 6ejibiM cep^an; S T O nepescHTOK TpaflHUHOHHoro Hapa.ua. floMa o^eBaeT pySaxy vi «nojiOTHaHKH» (uiTaHbi vaflOMOtKaHHoronojioraa). Ha Horax H O C M J I M jianTH H3 K03KH, Tenepb pe3HH0Bbie canora H J I H jianra H 3 pe3HH0B0ií innHbi. nepeMeHbi MyjKCKoro Hapa.ua KacaioTbca HCKjnoHHTejibHO 6pioK. B nojiOBHHe XIX B . H M C J I H O H M flBOÜHyío noKpoÜKy: oflMH cpacOH HaKa3biBa.i pa3pe3 B HM3y niTaHMHbi, B T O P O Í I M M C J I uiTaHHHbi 6e3 pa3pe3a. KaK B O ^ H O M T B K M B spyroM cpacone niTaHHHbi 6buiH cpe^He HiMpoKMe M iiMejiM ^Ba «nuninopbi» (flBapa3pe3bi). nepefl nepBOií B O Ü H O Ü MOJio^bie MyjKiHHM npnHHMaioT MOfly 6ojiee y3Knx HiTaHHH M 6oraTbix yKpataeHMíi. nocjie nepBoü BoiiHbi OBJia^ejm y3Kiie SpioKii, yKpanieHHbie uejiKOM no noflrajiaHbCKOMy oópa3qy. HaKOHei; nocjie B T O P O M B O M H M MOJiOAbie MyjKTOHM OTKa3biBaioTca O TflOMOTKaHHbix6pioK, noTOMy H T O B OTcyTCTBMH rapyca He MOrjin O H M óbiTb yKpaineHbi no yBajKaeMOMy BKycy. Ha njienax M rpyflM H O C M J I M MyjKHHHM Sejibie cep^aKH 6e3 pyKaBOB c anjiHKai^HaMbi. BepxHeü oflesiaoü Sbijia «ra3yKa» T. 3 H . njiam va HépHeroflOMOTKaHHorocyKHa, noKpoüKM «fljiHHHoro noHxo». HecoBeprneHHOjieTHaa MOJiofless n cjiyjKSa H O C M J I M rasyKM M3 Sejioro cyKHa. Hx noKpofíKa He Sbijia Be3ae oflMHaKOBa. XapaKTepHOü nepToií pySax U I M T M X M3flOMOTKaHHoronojiOTHa BbijiM «HBMKJie» KBazjpaTHbie KycKH nojiOTHa npMniMTbie no^MbiniKoií M «nuiMKJiaflbi» — KycKM nojiOTHa Ha njienax. Ha rojioBe H O C M J I M iiijianbi M 3 MecTeHKOBOií MaHydpaKTypw yKpameHHbie pa^oM KpacHOro CTaMeHTa H K O C T O H K O M . JlanTM M 3 BOJIOBOIÍ K02KM npMBa3HB3JIM HepHbIMM peMeHHMM. ÜHM He 6bIJIM OpHaMeHTMpOBaHbl. 2CencKaa o^easfla nepBonaMajibHO 6bina c^ejiaHa nojiHOCTbio H3 jibHaHoro ^OMOTKaHHoro nojiOTHa. ByaHMHHMM HapaaoM BteHmMHbi 6 M J I 6ejibiíi nepe^HMK M io6Ka upauíeHHaa M J I M C y3opoM; py6auiKa Ha KOTopyío HaKJiaflMBajiM J I M C O H M K M J I M «KaTaHKy» M cepaaK 3 pyKaBaMM Ha 3MMy Ha rojioBe HOCMjia 3KeHnj,MHa xycTKy, a Ha Horax canorM. B npa3flHHHHbieflHM3aBH3biBajia Ha rojiOBy neneuj a Ha cnMHy 3aKMflbiBaJia «jioKTyuíKy». npa3flHMHHbie canora HMe^H MarKHe rojieHMma. BJIHIOT 57 �SCeHCKan pySaniKa Miaejia noKpoíi .zjjiMHHoro «noHxo», 6wjia Bcer^a KopoTKaa M 6e3 BopoTHMKa. TaK KaK TA MyjKCKan MMeJia «r^BHKJie» noaMbiiuicoñ M«nuiMKJiaflbi» Ha nnenax. IIpa3flHMHHaH pySauíKa OTHHHanacb O T ejKeflHeBHOñ TOHMiieü MaTepMeü TA I H M P O K M M B B I U I M T W M B O P O T H M K O M . Pa6oHMe K>6KH HteHiUMiibi nacTMHHO c KynHOíí MaTepMM, nacTMMHO M3flOMOTKaHHOronojiOTHa. 3TM nocjie^HM KpaCMJIH JKeKmHHbi «oiwa, JIM6O «aBajín B KpacHjmbio B PaSxy. K K>6Ke npHHasjiejKají nepeflHMK, npa3jj,HHHHbiíi 6 M J I cflejiaH c .¡rparoueHHCM MaTepMH. B 6yflHHHHMít aenb xceHmwHa o«eBajia Ha py6auiKy J I M < P H K K , noKpoÜKOü npn6jinjKeHHbiíi K KopceTy, JIM6O «KaTaHKy». KopceT 6 W J I rjiasHoft HacTK) npa3,T;HMHHOM oflejK^bi KopceTM S M J I H pa3yKparueHbi cycajibHbtM 30JIOTOM, noTOM «mejibOHJKKaMH» — nojibCKMMM CTapMHHbiMM MejiKHMM MOHeTaMM, a Tenepb KopajiJioBbiMH 6ycaMn. BepxHeü ojj,e5KflOM 6bijia « J I O K TymKa» — KycoK TOHKoro nojiOTHa cJiosceHHoro nonojiaM, J I H 6 O CKaTepTb H3 y3opnaToro nojiOTHa. npn6jiMJKeHHbifí K jiOKTyuíKe 5biji KpaeuieK c 6eHrajiK>, T I O J I I O , 6aTMCTy M J I M TaKsce c TOHKoro jibHHHoro nojiOTHa. PaHbiue O T jiOKTyniKM Mcne3 va M O A M paHbTyx M njiaTbe, BepxHHH oflejKfla SoraTbix jKeHHuiH. ÜJiaTbe M J I M uiy6a irpMKpHBajia TajiMio O T rúen no mMKOJioTKy. Bepx S T O T O njiaTbH 6 M J I CHHHÍÍ MJIM KapMa3HH0BbIM, nOfl6MTMÜ 6ejIbIM BapaiHKOM.flOManpMKpMBajIM JKGHIHHHbl TOJIOBy XyCTOHKaMH 3aBH3aHHbiMH no/i 6opoflOM. K npa3AHHHHOMy Hapn/jy 3aMyjKHeií HíeHmHHbi npMHaaJiejKají neneu.. XycTKa «HenpoBan» cflejiaHan H3flejiMKaTHOííMaTepww 6biJia BbiuiMTa. rjiaEHMMM opHaMeHTawM óbijiM naeTbi JIM6O KOMnjieKCbi pacTHTejibHbix cpopM. Ha Horax MMejia JKeHiUHHa JianTM, a B npa3^HMHHbie flHH Ha^eBajia canora c inarKHMH rojieHMmaMM, B KOHije XIX B . 6 O T H H K M .flonojiHeHMeMnpa3^.HHHHOfl OflejKflbl 6bIJIM KopajuioBbie 6ycbi. MyjKCKHe HapHflbl 6bIJIM UIMTbie MeCTHbIMM nOpTHblMM H CKOpHHKaMM, a JKeHCKMe UIBeHMH M BblUIMBajIbIin>maMH. CanOXHMKM MMejIH KJIMeHTypy HCKJIIOHMTejIbHO JKeHCKyK), JIM6O H3 MyJKHMH MaJIO KTO H O C M J I canora. 3 T M peMecjieHHiiKH npoMcxo;ji«iH M ? 6e#Hbix KpecTbHH. nopraioü pa6oTaji rrpeHMyíHecTBeHHO y ee6aflOMa,H O 6biJiH Tosce nopTHbie, KOTopbie nyTeuiecTBOBajiM c MecTa Ha MecTO. B HacToainee BpeMH poSoTaiOT eme HeMHoroHMCJieHHbie nopTHbie, O H M U I M I O T MCKjiioHHTejibHo 6ejibie iuTaHM, Be^b ;<ra3yK» H M K T O yace He 3aKa3bmaeT. B KajKflOM AepeBHM pa6oTaji X O T H 6bi O / J ; M H C K O P H H K . PeMecjieHHHnecTBO cKopHssiHoe 6bmo HacjieflCTBeHHoe KaK Hnp. B dpaMMjiHH BaHbKyB TA3 Hefl3bBefl3H, TA3 KOTOpblX Heo6MKHOBeHHO TajiaHTJIMBblM 6bIJI H H BaHbK, yMepuiMÜ B 1937 r. COBpeMeHHO pa6oTaeT TOjibKO O , H ; H H C K O P H H K B MuiaHe rypHeü njieMHHHMK BcnoMHHHyToro ñiia. IÜHTbéM 3aHHMajincb SeflHbie síeHmMHbi, 6e33eMejibHbie KpecTbHHKH. BbiiHHBajibrt(imbi B M U I M BajiM py6axn, nepe^HHKH, BOo6me jibHHHbie nacTH oaejKflbi, TiojieBbie M 6eHrajib03bie OTcwnajiw sceHmwHbi 30 MaKOBa. IIIepcTHHaH oflejKfla 6bijia oKawMJieHa uiHypKOM w BbiuiMTaa rapycoM TA cTaivieHTOM. Ha ra3yKax BflOJib uiHypKOB KpacHoro M J I M KpacHOceporo rapyca HaxopMJiacb BbituwBKa T . Ha3. «i(Mdpp». Ha uiTaHax Sojiee yKpauíeHHbi SbiJiM «nuiMnopbi». B oSmeni yKpauíeHHH Ha uiTaHax 3aryjKaH 6bijiH CKpoMHbie, yMepeHHbie. Ha cep^anKax M cepflaKax HaKJiaflbinaHO anjiMKai^MM c K O J K M KpacHoü TA 3ejieHOíí, KpoMe T O T O npwMeHHjiM BbiuiHBKM M3 pa3Hou,BeTHoro cTaMeHTa. JKeHCKMe Hapaflbi 6bijiM yKpauíeHbi MepesíKofi, 3y6HMKaMM, 3Be3flOHKaMM M TOHKaMH. BbiiHMBKM 6bijin nojiHbie, njiocKMe M nopMCTbie. O C H O B H M M SJieMeHTCM BbIHIMBOK eCTb «JIHT0py3Ka» M «po6yTKa» T. Ha3. BblIHMBKa «TOJIbeflO». BblUIMBaJlblríMríbl BbiniMBajIIÍ MCKJIIOHMTejIbHO ÓejIbIMM HMTKaMM. PEECTP PMCyHKOB Pyc. 1. Topeí; B TpaflMUMOHHOM KOCTioMe. JIocTyBKa, ye3fl JlMMaHOBa. <E>OT. 36. BbiuioMMpcKH, 1953. PMC. 2. CoBpeMeHHWM T M I I ropqa M3 TeppwxopMM 3aryscaH, ye3fl JlMMaHOBa. 4>OT. V. BbimoMHpcKa, 1913 r. PMC. 3. CoBpeMeHHaa o^escfla xMTejiew 3ary?Ka. nopeH6a BejibKa, ye3« JlMMaHOBa. <E>OT. C. <f>jiM3aK, 1950 r. PMC. 4. K O C T K I M rop^a, M3 JlK)6eHH, ye3fl JlMMaHOBa, c noJiOB. X I X B . Ajib6oM H . Ko^epHM^Ke^o Types et costumes de la Pologne JYs 154. TocyflapcTBeHHbiM STHorpadpMMecKMÍl My3eü B KpaKOBe. <Í>OT. H . Kpwrep. P M C . 5. JKeHCKaa npa3flHMHHaa oflex/p HomeHa eme B KOHLíe X I X B . nopeHSa BejibKa, ye3fl JlMMaHOBa. <Í>OT. C. «&jiM3aK, 1950 r. PMC. 6. JlecHMHbiíí B 3aryscaHCK0ií ofleHqje. noflo6MH, ye3« JlMMaHOBa, 1912 r. PMC. 7. MyacHMHa B rasyue, ye3Ji JlMMaHOBa. CE>OT. 36. BbiuiOMMpcKM, 1953 r. PMC. 8. X O 3 H M H M xo3HMKa B npa3«HHHHbix KoerioMax. JIocTyBKa, ye3Ji JlMMaHOBa. * O T . Tp. BbimoMMpcKa, 1953 r. P M C 9. noscMJibiM MyjKHMHa B jieTHeü oflejKfle paBoneri. noflo6MH, ye3A JlMMaHOBa, * O T . C. *jiM3aK, 1951 r. P M C . 10. 3arysíaHMH B ra3yue. MmaHa TypHa, ye3fl JlMMaHOBa. * O T . Tp. BbimoMMpcKa, 1953 r. P M C 11. Mojiofloü roperi B npa3flHHHHOM KOCTioMe. MmaHa JlojibHa, ye3Ji JlMMaHOBa. 4>OT. 36. BbimoMMpcKM, 1953 r. 58 �Plie. 12. M y j R C K a a p y ö a u i K a . A — nepe^, B — 3aii, C — n a c r a noKpoMKji: d — nepeflirae n a c r a , e — f — nojiymeMKa, g — npraiinBaHMe BopoTHMKa gj Ha3. « O U I M B K O I O » K niiiPipaMKe Ha3. «nuiMKJiafleM» — g. fljia yKpenJieHMa BopoTHMKa HMeeT 3 «cep;j,ua» g , h — B O P O T H M K , i — p y K a B , i — MaHjKeT. I I o o6pa3iry MapMH HaBecbHHK. M m a H a flojibHa, ye3ii J l M M a H O B a , 1956 r. Maciirra6 1 : 30. 13. U l T a H b i npa3flHHHHbie, SoraTO y K p a m e H H b i e . CjioMKa, ye3,ą J l M M a H O B a . * O T . P . P e i r a c p y c c , 1950 r. 3a/j,Hne n a c r a , 2 PMC P M C . 14. PMC. 15. IITraHbi p a 6 o n H e . TjiMCHe, ye3ii J I w M a H O B a . <Î>OT. P . PeiiHdpycc, 1952 KapTMHa. C e B e p H b i í í o 6 b ë M 1956 PMC. 16. r. 6axpoMaMW. noJiOTHHHbMx urraHOB ć UJHPOKMX K. PMC. TopcKMe uiTaHbi. A — nepefl, B — I I o5pa3ua. I — C — n a c r a n o K p o ñ K H I o6pa3ua, D — n a c r a co6cTBeHHOCTb H n a 3neM6bi, I I — M3 3afl, MHCT. 17. MccJieii. 19. n a c r a noKpouKM: d, d g— f—pyKaB, KJIMH, x (1) KpecroBoro (2) K a p r a H a . O ô b ë M npocToro KOJKM MuiaHa MHCT. IIOKPOMKM 3 ra3yKM. OôbëM p a 3 H 0 í í MacuiTaô o6pa3iry PMC. n o p r a o r o BMHueHTero H a B e c H H K a . M u i a H a g — floSaBJieHbie nacra ye3/i JlMMaHOBa, 1956 r. flojibHa, 1 : 30. 20. K a p r a H a . O ô b ë M Sejioñ cyKMaHW. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 r. 21. CepflaK. A — nepep,, B — 3 a f l , C — n a c r a noKpoMKM: d — 3 a f l H H H nacTb, e — n e p e ^ H a a , f — nacTM p y K a B a . Miuana flojibHa, y e 3 « J l M M a H O B a . K o n M p o B a H O M 3 KOjuieKUMM C C K H M M npMKjiaiiHbix M C K y c T B Toe. M H C T . Mccnefl. Hapofl. M c K y c T B a . 1956 r. MacinraS 1 :30. P M C . 22. PMC noKpoíiKM. r. T a 3 y K a KpecTOBOM noKpoMKM. A — nepefl, B — 3afl, C — n a c r a n o K p o ü K H : d — n e p e i i c n a c T pyKaBa. lio Pite. Toe. cocTaBjiatomMe n e flojibHa, ye3fl J l M M a Mccjiefl. M c K y c T B a . 1956 r. — nacra BOPOTHMK. H M M p y K a B a M 3a;j,HeM nacTM, e — 3 a f l H s a nacTb, f — 5oKOBbie n a c r a , PMC. MCKycTB 1 : 30. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 PMC C— KacwHKM, r. KOJijieKij,MM C e K L ( M M npMKjiaflHbix MCKycTB Toe. M 3 MacuiTaB 18. 3ap, 3afl (noHxo), e — SoKOBbiM M HJBa. PMC Hapofl. M c K y c T B a . 1956 r a 3 y x a . A — nepe/j,, B — pefl noKpoüKH n p o M C x o ^ M T M 3 TjiMCHero, ye3fl JÎMMaHOBa. P M C . O j i e o H o p a HHKOBCKa. M3 KOjuieKUMM C C K U M M npMKJiasHbix PMC. Bo3HHHbCKa, r. MyjKnMHa B „nemeM npa3flHHnHOM CKa, 1953 r. 23. CepsaK M3 OKpecTHOCTeü 24. Kepnue noflrajiHHbCKoro rp. PMC 25. PMC. 26. BbiuiOMHpcKa, 1953 K O C T K i M e . IIOfloÔMH, ye3JJ, J l M M a H O B a . <S>OT. Tp. 3aryjKa, ye3fl JlMMaHOBa. rana HOuieHHbie <£>OT. jKMTejiHMM BbiuiOMMp- 1954 r. ye3/i J l M M a H O B a . 4>OT. 36. Bbi- C T . JJ,eriTyiiieBCKM, 3ary>Ka. I I O Ä O 6 M H , r. YKpauieHMH H a BopoTHMKe uiOMMpcKM, 1953 r. ra3yKM M uiJianbi. I l o a c « 3 6 y ñ H H U , K M » ( p a 3 6 o ü H M n M M ) c KOHua MuiaHa XIX B. I y p H a , y e 3 i j J l M M a H O B a . <t>OT. ye3R JleHTOBe, 36. J l M M a H O B a . <£>OT. Bbiuio- MMpcKM, 1953 r. PMC 27. Tpy6Ka PMC. 28. fleByuiKa 36. PMC 29. y n o T p e 6 j i a e M a a 3aryscaHaMM n e p e i i 1914 r. O Ö I H H H B H / J , M 3 CTopoHbi riMcajKOBa, ye3fl JlMMaHOBa. P M C 3/J,3. Ilbiui, 1953 r. B TpaflHHMOHHOM n p a 3 # H H n H O M K O C T H D M C MuiaHa floJibHa, ye3/i JlMMaHOBa. <E>OT. KypMTejibHaa C3aflM. M BbiiHOMMpcKM, 1953 3KeHCKaa py6auiKa h i —• 5Ka6Ka, i — CTBa, 1956 P M C . 30. M3 BOPOTHMK. r. M a c u i T a S 1 SCeHCKaa CBa/j,be6Haa nepeflHaa M 31. PMC 32. BbiuiMBKa py6auiKa c 1904 r. A P . P e i r a c p y c c , 1950 HMe/j,3Be/j,3b, MHCT. nacTb h — nurapaMeK, ye3^ JlMMaHOBa. Hccjie/j,. Hapofl. — nepe^, B — 3 a f l , C — n a c r a ( I I O H X O ) , e — p y K a B , f — MaHHceT, BOPOTHMK M MaHsceTbi yKpameHHbie <î>paHL(MiiiKM K a n a n . M u i a H a T y p H a , nepe^Heii CTpysceK. CeKi^MM n p M K J i a f l H b i x M C K y c T B T o e ceKi^MM n p w K J i a f l H b i x MCKycTB. T o e PMC noKpoÜKH: d — p y K a B C M O T p a CBepxy, McKy- :30. nacTb 3a/j,Haa nuiMpaMKa i — nepeii;, CTBeHHOCTb Co6cTBeHHOCTb MapMM KOJiJieKiiMM C — nacra B . A —nepe/j,, B — 3aR, e — p y K a B , f — MaHJKeT, g — n e p e ^ H a a M 3aflHaa, KonMpoBaHO r. c KOHua X I X nacra py6aiuKM Hapofl. nepe« MeJiKOii Sejioii 1956 h, h x r. d — — nacTM BMUIMBKOM. KonMpoBaHO McKycTBa. 1914 IIOKPOMKM: —- noflMbiiiiKa, ye3fl JlMMaHOBa. M H C T . MccJie^. sceHCKOfi g CO6- M3 KOJiJieKi^MM MacuiTa6 1 : 30. r. CjioMKa, ye3fl J l M M a H O B a . 4>OT. r. XCeHCKaa py6auiKa. A — n e p e « , B — 3afl, C — n a c T M I I O K P O M K M : d, d x — no/j;oji, f — nacra g — p y K a B , h — MaHJKeT, i — B O P O T H M K . C o Ö C T B e H H O C T b AHHbi BMfl3MiiiOBeM. M u i a H a flojibHa, ye3fl J l M M a H O B a . M3 K O J I J I C K I J I M M C e K i ^ M M n p M K J i a ^ H b i x M C K y c T B T o e M H C T . Mccjiefl. Hapofl. M c K y c T B a . , 1956. MacuiTa6 1 :30. 33. BMuiMBKa Ha TJiiojieBOM njiaTKe c KOHu,a X I X B . M u i a H a flojibHa. <I>OT. P . PeftHcbycc, 1950 r. 34. K o p c e T c n ë p H e r o 6apxaTa n e p e i i 1914 r. y K p a u i e r o i a c e p e S p a H b i í i H I M X . CjioMKa, y e 3 i i JlMuiëMKM PMC. PMC MaHOBa. <I>OT. P . P e ü H C p y c c , 1950 P M C 35. KopceT *OT. c nëpHero r. 6apxaTa, yKpauieHMa cepeopaHbiił P . P e ń H c p y c c , 1950 HIMX, 6ycbi. CjioMKa, ye3fl JlMMaHOBa. r. 59 �Puc. 36. KopceT c nenaTHoro u i ë j i K y nepe/r 1914 r. CjiOMKa, ye3a JlMMaHOBa. <E>OT. P. PefóHCpycc, 1950 r. Puc. 37. 3aMy5KHHH j K e m u H H a B n p a 3 f l H n M H 0 M KocTioMe. M m a H a flojibHa, ye3fl JIwMaHOBa. <Ï>OT. C. <ï>jiM3aK, 1950 r. Puc. 38. Bejian BbiiiiMBKa Ha T i o j i b e B O M n j i a T K e c KOHua X I X B . M n i a H a flojibHa, y e 3 i i JlMMaHOBa. <I>OT. P. PMC 39. PeftHdpycc, 1950 JKeHiuwHbi Tp. PMC 40. Puc. 41. PMC. 42. B r. coBpeiweHHbix BbimoMMpcKa, 1953 npa3flHHHHbix KOCTioMax. MmaHa ß o j i b H a , ye3fl JIwMaHOBa. 4>OT. r. fleByiuKa B TpasHHMOHHOJi npa3AHMHH0M KocïTOMe. IIofloSHH, ye3fl JlMMaHOBa. <t>OT. 36. BbiruoMwpcKM, 1953 r. JJ,eByruKa B npa33HiiHH0M KocTioMe. Ü O ^ O Ö M H , ye3,a; JlMMaHOBa. <Î>OT. r p . BwinoMMpcKa, 1353 r. C H a p H ß b i K Bbipa6oTKe c b i p b n : a — C K a n a (iiHCTpyMeHT) K KoxceBeHHOMy aejiy, b — #ocoHKa K H3roTOBJieHHK) pyKaBi-m, c — Majiaa CKana, d, e — CHapaflbi K Bbipa6oTKe T . Ha3. « K M - TacoB», f — HHCTpyMeHT, KOTopbiii p a 3 Ö p a c b i E a e T roM), f i — u i e p c T b Ha n y x (rpeHnyBKa Ha3. dpaxnon- — CTpyHa H 3 K H U I K H , g — MHCTpyMeHT c 3apy6KaMW, K O T O pbiM KOJie6aeT CTpynbi rpeHnyBKM, h — BbiflejiKa K O J K M , i — « n e H b i » . (cHapnflbi K B b i p a ö o T K e K O J K M ) . P M C Ce6. <£jiM3aK, 1953 r. M a c u i T a S : a — 1 :18, 'b — 1 : 2 4 , c 1:6. 1 :30. PMC. PMC. PMC onpaBa, f 2 43. Pofl n o f l r a j i H H b C K o r o Kocnona. I I O S O Ô M H , ye3fl JlMMaHOBa. <J>OT. 3 6 . B M H I O M M P C K M , 1953 r. 44. y K p a i n e H M H B b i i m i T b i e Ha n i T a n a x 3aryjKan: a — d —• yKparueHMH noa miiMnopeM ( n c f l M b i i i i KOM) PMC flepeBHHHaH B xpoHOJiori-itiecKOM paenojiojKeHMM, a — 6 o j i e e C T a p b i e , e—g — yKpameHWH n a 3 . «Kpaür(-> BbiuiMTbie n p M JiaMnace, e—c X I X B . , f — c r. 1920—39, g yKpauieHMe B MecTO «Kpoîiua», h—• yKpameHiie HiTanMHbi, 1—1 — n p y r n e yKpaineHMH i — KpoKi-ieBKa peflKan (cTpanMJibHaa B B I niMBKa), j — rycTaa, k — cii,e6oHKa, 1 — yKpanieHwe BeTKa. P M C C. <£>jiM3aK, 1953 r. 45. yKpaineHMH nuiMnopoB T . H a s . BbiimiBKa c K o r y T K e M (c n e T y n i K O M ) . M m a H a flojibna, ye3Ą JlMMaHOBa. <3?OT. 36. B M H I O M M P C K M , 1953 r. 46. yKpauieimn K O C T I O M O B 3aryjKan: a —• n a cm-iHe ra3yKM KpacHbiM M cepbiM rapycoM, b — p o 3eTKa BbiuiMTa Ha 3aTbijiKy ra3yKM, c —y3eji MsroTOBjieHHbiH M3 C T a M e H T a M 3 e j i e H e í í KOJKM Ha cnMHe KOJKyxa, d —• yKpaineHMH ra3yKM. P M C . Ce6. <£>jiM3aK, 1953 r. P M C 47. 1. BbiuiMBKa Ha py6auiKe: a — H a HayrojibHHKy m e ï ï K M , b — Ha MamKeTe, c —-Ha BopoTHMKy I I . BbiiuMBKa H a nenpoBOM njiaTKe c KOHua X I X B . C o 6 c T B e H H O C T b C T . MMCiopoBen c IIOflo6MHa, ye3fl JlMMaHOBa. M3 KOJuieKipiM CeKręiiH npMKJia^Hbix MCKycTB roc. M H C T . Mccjiefl. Hap. McKycTBa 1956 r. P M C 48. yKparneHMH cep^aKa, ye3fl JlMMaHOBa. <E>OT. C T . JJjenTymeBCKM, 1954 r. P M C 49. 2KeHCKaH CBaae5Han p y ö a n i K a a) A î K y p H a n B b i n i M B K a Ha dpap-ryxe c KOHua X I X B . BMiiiMBajia Tepeca C T a H e K K a H T y c b O B a . rtoflOÖMH, y e 3 ^ JlMMaHOBa. b) EEjiocKaH BbiniMBKa. M r n a H a T y p H a , yesii JlMMaHOBa. K o n n p o B a H O M3 KOJiJieKij,HH CeKi(MH n p M K J i a ^ H b i x HCKycTB Toc M H C T . Mccjie/r. Mapofl. M c K y c T B a , 1956 r. P M C . 50. Kepnue ( j i a n T M ) c n e p M O ^ a 1920—1939 r. Mniana T y p H a , ye3fl JlMMaHOBa. * O T . P. Peimcbycc, 1951 r. P M C . 51. KapTMHa. P a c n p o c T p a H e H H e STHunecKMX r p y n n B p a ñ O H e 3ary>KaH. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 r. P M C . 5 2 . KapTMHa. OSbëM 3aryjKaHCKHx K O C T I O M O B . P M C K. BoąHMH:cKa, 1956 r. Ü J i a n m e T I . 3 a r y j K a H C K M Ü K O C T I O M . P M C . H. K a p o j i R K . I l j i a H m e T I I . 3 a r y j K a H C K H M K O C T I O M . P M C . H. K o p o j i H K . PwcyHKM rpadpMHecKH M c n o j i H M J i a Mar/ja M a ü c H e p y B H a . �English Summary The inhabitants of the northern slopes of Gorce mountains and of parts of the Beskidy area are called „Zagórzanie". They form an intermediate ethnical group living between the „Podhalanie" and the „Kliszczaki" people. Their traditional folk-costume is passing now into complete disuse but some of its parts as: the white trousers and white sleeveless jackets lined with sheepskin, called „serdaczki", are still commonly worn. This folk-costume underwent many changes caused by economic and fashion influences. I n modern times i t had to yield place to town-clothes but peasants still keep wearing for practical reasons woollen trousers, sleeveless „serdaczki" and a foot-gear called „kierpce"- mountainers' low shoes formerly made of soft skin and now of rubber used for tyres. At the turning point from the 18th to the 19th century „Zagórzanie" wore home-spun clothes, though, as i t is known from archival records, women used also to wear dresses of factory made cloth. A t the end of the 19th century men clad i n town clothes made their first appearance i n the villages. They were peasants who emigrated to cities and, coming back to their native places, they kept their town clothes. Before the Great War changes i n the traditional folk-costume may be obser­ ved, both i n cut and ornament,' namely i n the narrower cut of trousers'legs and their richer orna­ ments. After the Great War young peasants wholly followed the fashion of Podhale people with the exception of a short loose jerkin called „cucha". Since World War I I the custon of wearing folkdresses has been completely given up by the young men generation. Young women also wear now town dresses, while the elder one keep to their mothers' fashion. Men's costume Zagórze men's costume, consisting of trousers made of home-spun cloth, of a sleeveless „serdaczek", an overcoat called „hazuka", made of black wool, of „kierpce" and a felt hat made of sheep wool, was worn i n the area from Gorce to Tcim and Stróża, from Trzemeśnica to Skawa. However it disappeared completely in the region inhabitated by the „Kliszczaki" people, i . e. in the mountainious Myślenice area. I n this area women wore a piece of fine folded linen upon their shoulders („łoktuszki") white aprons and high boots with soft legs. Zagórze people, when working outdoors, usually wear town clothes, but often also the remnant parts of the former traditional costume: a white „serdak" and white trousers called „płócienki". As foot­ gear in the whole region „kierpce" were formerly i n use, but nowadays rubber shoes or „kierpce" made of rubber are worn. Changes i n the costumes of men concerned mainly the fashion of trousers. I n the middle of the 19th century they were of twofold cut: one with a vertical slit at the bottom of the legs, the other without slit. I n both types legs were fairly broad. Before the Great War young peasants took to the fashion of wearing narrower legs with more rich ornaments. After the Great War trousers with narrow legs ornamented i n Podhale pattern were dominant. Lastly, after the second World War, the young peasant generation gave up wearing white home-spun trousers as the lack of woollen yarn did not allow to embroider them according to the ruling taste. To protect his back and his chest the „Zagórze" peasant puts on a sleeveless „serdaczek" with applications. As an upper garment he wore formerly a „hazuka", i . e. a claok of home-spun black cloth of a poncho cut. Youngsters and servants used to wear a „hazuka" of white cloth. Its cut was not everywhere the same. The cha­ racteristic features of shirts sewn from home made linen were gussets under arm-pits and straps upon the shoulders. The head-wear consisted of a hat manufactured' i n some small town factory, ornamented with strips of red ribbon or with a string of small bone cubes. „Kierpce" made of oxen skin were tied to the foot with black leather strings and had no ornaments. Women's dress A woman's dress was primarily made completely of home-spun linen. The everyday dress con­ sisted of a white petticoat worn oh the body with a dyed or printed skirt upon it, a shirt on which a bodice or jacket was put on and i n winter „serdaczek" with sleeves. Women used to cover SI �their heads with kerchiefs and on their feet they put „kierpce". On festive days women wore bon­ nets and upon their shoulders the so-called „łok tuszki". The festive foot-gear consisted of high boots with soft legs. A woman's shirt was of an oblong poncho cut, i t was also short and without collar. Like a man's shirt i t had gussets under the arm-pits and shoulder-straps called „przykłady". The difference between a festive and an everyday shirt consisted i n finer fabric and a large embroidered collar. Work-skirts were sewn partly from bought stuffs and partly from home-spun linen. The latter used to be dyed at home or sent to a dyeing factory at the town of Rabka. To the skirt belong an apron, made of coarse material for workdays and a finer one for holidays. On workdays women wore upon shirts bodices of a corset shape or a jacket called „katanka". A corset was a part of the festive dress and was adorned with tinsels, later with coins and nowadays with corals. As outer covering was worn a double folded square piece of fine linen or a patterned linen table-cloth, called „łoktuszka". Similar to „łoktuszka" was a piece of bengal, tulle batiste or also of fine flax linen. Earlier than the „łoktuszka" the „rańtuch" and the gown worn by well-to-do peasant women went out of fashionThe gown or „szuba" covered the body from neck to ankles, its outer side was dark-blue or crim­ son and its was lined with white lamb fur. When at home each woman covered her head with a ker­ chief tied under the chin. To the festive dress of a married woman belonged a bonnet. The kerchief for the bonnet was made of a very fine tissue with embroidery representing a flower or a floral mo­ tive. As foot-gear woman wore „kierpce" and at the end of the 19th century shoes. Finally coral strings completed her dress. Men's costumes were made by local taylors and furriers; women's dresses by seamstresses and embroideresses. Shoemakers had almost exclusively customers among women as but a few men used to wear high boots. Those craftsmen came from the strata of poorer peasants. Taylors worked mainly at their homes but some of them were also itinerant. Nowadays only a few special taylors are still working and they make exclusively white trousers as there is no demand for „hazuka" cloaks. Every village had at least one furrier and this craft was a family heritage as for example i n the Bańka family at Niedźwiedzie, among which the most prominent was Jan Bańka who died i n 1937. Now­ adays there is only one furrier at Mszana Dolna, a nephew of the above mentionned Jan Bańka. Sewing was done by poorer women, by crofters, embroideresses called „wyszywaczki" ornamen­ ted shirts, aprons, and other parts of dresses made of linen. Embroidery on tulle and bengal was done in the town of Maków. ,. Ornaments on woollen men's costumes consisted of lace trimmings and embroideries made from woollen yarn or „stament". Hazuka-cloaks were ornamented with trimmings of red or grey-reddish woollen yarn with a parallelly running cross-stitch called „cyfry". The embroidery of trousers requi­ red a high standard of craftsmanship. On the whole this embroidery was unpretentious and not showy. „Serdaki" or „serdaczki" had applications of green or red leather and colourful trimmings of „sta­ ment" (a sort of tape) Women's dresses were embroidered with simple patterns as drawn-work, notch-work, stars and dots and all other kinds of stitches. The basic element of richer compo­ sitions is the toledo embroidery. Embroideresses used exclusively white threads for their work. 0 LIST OF P L A T E S Fig. 1. Highlander i n traditional festive dress. Łostówka, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 2. Contemporary type of highlander from the area of Zagórze, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 3. Contemporary dress of Zagórze peasants. Poręba Wielka, the district of Limanowa. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 4. A highlander's costume. Lubienia, Limanowa district. J. Kopernicki album — Types et costu­ mes de la Pologne nr. 154. Ethnographical Museum at Cracow. Phot. J. Krieger, second half of the 19th century Fig. 5. Woman's festive dress yet worn at the end of the 19th century. Poręba Wielka, the district of Limanowa. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 6. Forestiers i n Zagórze costumes. Podobin, the district of Limanowa, 1912 Fig. 7. Man i n hazuka, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 8. Farmer and his wife i n festive dress. Łostówka, the district of Limanowa. Phot. G. Wyszo, mirska, 1953 Fig. 9. Elder man in summer work-cloth. Podobin, Limanowa district Phot. S. Flizak, 1951 Fig. 10. Zagórze peasant i n hazuka-cloak. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 11. Young man i n festive dress. Mszana Dolna, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 62 �Fig. 12. A man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d-fronti, e-back, f-half of shoulder-strap g-fragment of collar, g-part called „oszywka". Three parts called „serca" to strengthen the collar — g , h-collar, i-sleeve, j-cuff. Outline by Maria Nawieśniak. Mszana Dolna, Limanowa district 1956 Scale 1 :30 Fig. 13. Richly ornamented trousers, for festive days. Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 14. Work-trousers. Glisne, the district of Limanowa. Phot. R. Reinfuss, 1952. Fig. 15. Map. The northern area where linen trousers with fringes are worn. Drawn by K. Woźninska 1956 Fig. 16. Highlander's trousers. A-front, B-back, C-parts of cut of specimen I , D-parts of cut of speci­ men I I . I-from Glisne, by permission of Jan Zięba. II-from Kasinka, Limanowa district. Drawn by Eleonora Jankowska. From the records: of the Section of Decoratif Art, Institut for Research of Po­ pular A r t , 1956 Fig. 17. Hazuka-cloak. A-front, B-back, C-parts of cut: d, departs forming front and back (poncho), e-side gore, f-sleeve, g-collar. Mszana Dolna, Limanowa district. From the records of the Section of Decoratif Art, Institut for Research of Popular Art, 1956. Scale 1 :30 Fig. 18. Map. The area with hazuka-cloaks of simple cut (1) — of cross cut (2), and 3 mixted cut. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 19. Hazuka-cloak in cross-cut. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front with parts of sleeve and back, s-part of back, f-side-gores, g-sewn parts of sleeve. After a model of the tailor Wincenty Na­ wieśniak. Mszana Dolna, Limanowa district 1956. Scale 1 :30 Fig. 20. Map of the eastern area on which, white overcoats are worn. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 21. Bodice. A-front, B-back, C-parts of cut: d-the back, s-the front, f-parts of sleeve. Mszana Dolna, Limanowa district. A copy from the records of the Section of Decoratif Art, Institut of Research of Popular Art, 1956. Scale 1 : 30 Fig. 22. Man in summer festive dress. Podobin, Limanowa district Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 23. Jacket or „serdak" from the area of Zagórze, Limanowa district Phot. St. Deptuszewski, 1954 Fig. 24. „Kierpce" of Podhale type worn by Zagórze people. Podobin, the district of Limanowa. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 25. Ornaments upon collar of a hazuka-cloak and upon a hat. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 26. Belt called „zbójnicki" from the end of the 19th century. Łętowe, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 27. Smoking-pipe used by Zagórze people before 1914. General view, view from the side and the back. Pisarzowa, Limanowa district. Drawn by Z. Pysz, 1953 Fig. 28. Girl i n traditional festive dress. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 29. A woman's shirt from the end of the 19th century. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front and back, e-sleeve, f-cuff, g-sleeve sewn together, h-shoulder strap, hi-gore called „żabka", i-collar. By permission of Maria Stróżak. Niedźwiedź, Limanowa district. From the records of the Section of Decoratif A r t , Institut of Research of Popular Art, 1956. Scale 1 : 30 Fig. 30. Woman's shirt for wedding ceremony from 1904. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front part and backpart (poncho), e-sleeve, f-cuff, g-arm-pit, h, h^parts of the shoulder strap, i - The front, the collar and the cuffs are ornamented with a fine white embroidery. By permission of Fran­ ciszka Kapacz. Mszana Górna, Limanowa district. A copy from the records of the Section of Decoratif Art, Institut of Research of Popular A r t 1956. Scale 1 : 30 Fig. 31. Embroidery on the front of woman's shirt, from before 1914. Słomka, the district of Lima­ nowa. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 32. Woman's shirt. A-front, B-back, C-parts, of cut: d, d^lower part called „podołek", f-parts of the shoulder-strap, g-sleeve, h-cuff, i-collar, By permission of Anna Widziszowa. Mszana Dolna Limanowa district. 1956. Scale 1 :30 Fig. 33. Embroidery upon kerchief of tulle, from the end of the 19th century. The neighbourhood of Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 34. Bodice of black velvet with gildings, from before 1914. Słomka, the district of Limanowa. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 35. Bodice of black velvet, ornamented with sam and tinsels Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 36. Bodice of dyed silk, from before 1914. Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1952 Fig. 37. Married woman i n festive dress. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 38. White embroidery upon kerchief of tulle from the end of the 19th century. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 39. Women in contemporary festive dresses. Mszana Dolna, Limanowa district Phot. G. Wjn H I mirska. 1953 2 �Fig. 40. Girl in traditional festive dress. Podobin, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 41. Girl in festive dress. Podobin, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 42. Implements for working on raw products and garmsnts of Zagórze peasants: a-the so-called „skąpa" for tanning skins, b-a desk for making gloves, e-a small „skąpa", d, e-tools to make pompons called „kitasy", f-a card called „fachponga" serving to card the wool, f*-a wooden handle, f -a string made of bowels, g-a notched tool to put the string into movement, h - tanning bank, i - implement for working on skin. Drawn by S. Flizak 1953. Scale a — 1 :18, b — 1 :24, c-d — 1 :6, f - i : 1 :30 Fig. 43. Highlander in a transformed Podhale costume. Podobin, Limanowa district. Phot. Z. Wyszo­ mirski, 1953 Fig. 44. Ornaments upon trousers belonging to Zagórze peasants: a-d: ornaments beneath the slit, a — the most ancient one, e-g ornaments called „kraje", e — from the 19th century, f — from 1920—39, g — ornament replacing the „kraje", h — ornament upon the leg of the trousers, i-1 other ornaments for trousers, i — a stitch called „krokiewka", a rather scarce one, j — a thick stitch, k — stitch called „ściebonka", 1 — embroidery called „gałązkowy". Drawn by S. Flizak 1953. Fig. 45. Trousers with ornament called „kogutek". Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomir­ ski, 1953 Fig. 46. Ornaments upon garments of the Zagórze people: a — ornament in the back of a hazuka-cloak made with red and grey woollen thread, b — rosette embroidered on the back of a hazuka-cloak, c — tie made with tape and green skin in the middle of a fur, d-i ornaments embroidered upon hazukacloak. Drawn by S. Flizak, 1953 Fig. 47. Embroidery upon a shirt: a — corner b —ruff, c — collar I I . Embroidery on kerchief from the end of the 19th century By permission of St. Misiurowa. Podobin, Limanowa district. Fig. 48. Ornaments upon „serdak", Limanowa district. Phot. Deptuszewski St., 1954 Fig. 49. a) Transparent embroidery upon apron from the end of the 19th century. Embroidered by Te­ resa Stanek Kantusiowa. Podobina, Limanowa district, b) Flat embroidery and stitching upon woman's shirt for wedding ceremony. Mszana Górna, the district of Limanowa. A copy from the records of the Section of Decoratif A r t , Institutof Research of Popular A r t , 1956 Fig. 50. Shoes called „kierpce" from 1920—39. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1951 Fig. 51. Map of ethnic groups in the region of Zagórze. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 52. Map of the area of Zagórze folk costume. Drawn by K. Woźninska, 1956 Table I Folk costume of Zagórze. Painted by J. Karolak. Table I I The folk costume of Zagórze. Painted by J. Karolak. Drawn by Magda Meissner. 2 ��20» 20' 20'io' 1 \ * l LACHOWSKIE -WARSZAWA 0 v >0 ZASIĘG UBIORU ZAGÓRZAN • • • • • g r a n i c a zasięgu Zagórzan 0 Podzialka 1:200000 2 4 6 Km 20°W Ryc. 52. Mapa zasięgu ubioru Zagórzan 1. Właściwy ubiór Zagórzan. 2. Odmiana północna z wkładem ele­ mentów kliszczackich i lachowskich (portki płócienne z frędzlami). 3. Peryferie południowo-wschodnie z ubiorem mieszanym, zagórzańsko-podhalańskim. 4. Południowo-Zachodnie paryferie Zagórzan z ubio­ rem podhalańskim. Rys. Krystyna Woźninska, 1956 r. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h -wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój p y r z y c k i . Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2, Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój p s z c z y ń s k i , 5. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich. C z ę ś ć I V . MAZOWSZE i S I E R A D Z K I E : 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński.% Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski, 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój ł a ń c u c k i , 5. Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 6. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan. W druku znajdują s i ę : 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Kamocki — Strój sandomierski. / �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Nr CW 2 328'î Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój Górali Szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan ����