67 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/849c64cb1fdfbe6de6d57b4ebab30866.pdf c22f262e00987fd10f7c03d4626a23b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6175 Title A name given to the resource Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny, I / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.82 ( mapa nr 13 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny I, Oprac. Anna Mączyńska. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne. b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30de23aa506edf3f0d4a494edaeedd1d.pdf 53b351941e5d06e713a02101b600191c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6176 Title A name given to the resource Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny, II / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.90 ( mapa nr 14 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny, II Oprac. Anna Mączyńska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają len zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne". b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstępach czasu? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f67954c38cc5b2547456494227cccec.pdf 1f8ea8c8c8e6130f440c5f0a880d0c53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1305 Title A name given to the resource Sposób odżywiania wsi podhalańskiej w świadomości jej mieszkańców. Możliwości i cele badawcze / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.137-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-1861 ZO-ИА S Z R O M B A - R Y S O W A IIIKM PAN, Kraków) (Pracownia Etnologii SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIEJ W ŚWIADOMOŚCI J E J MIESZKAŃCÓW. MOŻLIWOŚCI I C E L E B A D A W C Z E W swych nie pozbawionych a k c e n t ó w osobistych pracach Pani Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa kładzie nacisk na kontrasty „ p o m i ę d z y g i n ą c y m na naszych oczach obrazem dawnej wsi, a tym co się rodzi w s p ó ł c z e ś n i e " (Kutrze­ ba-Pojnarowa 1988, s. 10), podkreślając nieprzemijające wartości t k w i ą c e w kulturze ludowej, nie zawsze u ś w i a d a m i a n e przez ś r o d o w i s k o wiejskie, a lak istotne dla t o ż s a m o ś c i naszej kultury. Prezentowane w monografii T r z c ś n i o w a spojrzenie na w i e ś „z progu rodzin­ nej zagrody" jest zarazem dialogiem badacza z m i e s z k a ń c a m i eksplorowanej s p o ł e c z n o ś c i na temat potrzeb, osądów, m o ż l i w o ś c i i l ę k ó w przeszłej i w s p ó ł ­ czesnej wsi. Z w r ó c e n i e uwagi na ś w i a d o m o ś ć przeobrażeń i spojrzenie na a k t u a l n ą r z e c z y w i s t o ś ć z perspektywy czasu minionego pozwala s t w o r z y ć ob­ raz w a r t o ś c i w ł a s n y c h w z o r ó w kulturowych. Refleksje te skłaniają do zastano­ wienia się nad m o ż l i w o ś c i ą przeprowadzenia badań nad w y o b r a ż e n i a m i , poję­ ciami i s ą d a m i oraz w y p ł y w a j ą c y m i z nich zachowaniami werbalnymi i nie­ werbalnymi m i e s z k a ń c ó w wsi, np. w sferze sposobu o d ż y w i a n i a . Planowane przeze mnie badania terenowe w wybranych wsiach p o d h a l a ń s k i c h mają m.in. z w r ó c i ć u w a g ę na odbicie w ś w i a d o m o ś c i ich m i e s z k a ń c ó w wartości rodzime­ go p o ż y w i e n i a , na kierunki przemian i potrzeb na p r z y s z ł o ś ć , przy r ó w n o c z e s ­ nym szukaniu motywacji f o r m u ł o w a n y c h sądów. Kierując się p r z e m y ś l e n i a m i G. Kioski (1979, s. 115) na temat ś w i a d o m o ś c i historycznej i jej e l e m e n t ó w , takich jak: sądy, pojęcia, wartości, w r a ż e n i a , emocje, m o ż n a s f o r m u ł o w a ć pytania o odbicie w ś w i a d o m o ś c i badanej s p o ł e ­ c z n o ś c i takich zjawisk kulturowych, jak: głód, ograniczenia konsumpcyjne, zbytek, nakazy i zakazy ż y w i e n i o w e , nawyki i innowacje, regionalizm kulinar­ ny, nieumiarkowane jedzenie i picie, zjawisk podlegających w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat r ó ż n y m emocjom i ocenom, a także r ó ż n o r o d n e m u warto­ ściowaniu. Badanie p o ż y w i e n i a stwarza - jak s ą d z ę - d u ż e m o ż l i w o ś c i poznawcze, na co z w r ó c i ł j u ż z r e s z t ą u w a g ę B. Malinowski, pisząc: „nie m o ż n a z r o z u m i e ć kultury, d o p ó k i się nie zbada jej nutrytywnych instytucji w odniesieniu do przygotowywania i s p o ż y w a n i a jedzenia, do zdobywania pokarmu oraz jego rozdzielania i gromadzenia" (Malinowski 1980, s. 133). Zakładając, że kultura to także k s z t a ł t o w a n i e uwagi, planowane badania terenowe z m i e r z a ć będą do poznania c z ł o w i e k a poprzez jego sądy na temat zdobywania i konsumowania ż y w n o ś c i , a także - poprzez powstające w tym zakresie stereotypy. K s z t a ł t o w a - �138 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA nie uwagi to sens dialogu d ą ż ą c e g o do uświadamiania sobie w ł a ś c i w o ś c i , o d r ę b n o ś c i i przemian wybranej do b a d a ń dziedziny kultury. W i e ś p o d h a l a ń s k a i jej kultura s t a n o w i ą w odczuciu s p o ł e c z n y m fenomen w skali c a ł e g o kraju (Reinfuss 1988, s. 9-16). W j a k i m stopniu i czy w o g ó l e odnosi s i ę to do p o ż y w i e n i a , o d p o w i e d z i e ć powinny przyszłe badania terenowe. Sytuacja gospodarcza ludności góralskiej jeszcze nawet z p o c z ą t k u X X w. była niezykle c i ę ż k a , a głód b y ł w ó w c z a s zjawiskiem c z ę s t y m , odbijając s i ę r ó w n i e ż na psychice m i e s z k a ń c ó w gór. J. S z c z e p a ń s k i napisał: „ B y w a także, ż e po okresach wielkiej biedy i o g r a n i c z e ń , nędzy i głodu, jedzenie staje s i ę symbolem życia i miarą wartości. Dla wielu ludzi m o ż n o ś ć jedzenia do syta staje się w a r t o ś c i ą n i e o d p a r t ą . Stary góral żyjący w niedostatku całe ż y c i e m a r z y ł o t y m , by zostać cesarzem i m ó c codziennie j a d a ć p o l e w k ę z łoju. T ł u s z c z bowiem b y ł n a j w y ż s z y m w s k a ź n i k i e m z a m o ż n o ś c i i ilość tłuszczu na kartoflach miarą dostatku" ( S z c z e p a ń s k i 1984, s. 96). Stwierdzenie to m o ż e b y ć punktem wyjścia dla pytań na temat głodu, a zarazem i zbytku, zjawisk prze­ ciwstawnych i dlatego c z ę s t o występujących obok siebie w ś w i a d o m o ś c i mie­ s z k a ń c ó w w s i . Pytania winny więc d o t y c z y ć definiowania tych pojęć przez l u d n o ś ć g ó r a l s k ą oraz z w i ą z a n y c h z nimi d o ś w i a d c z e ń . Głód - jak wiadomo - ma s z c z e g ó l n e z d o l n o ś c i koncentrowania uwagi i sił na zdobywaniu p o ż y w i e ­ nia. Wyzwala marzenia o obfitym jedzeniu, b ę d ą c y m n a j w y ż s z y m dobrem. P r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć c h o c i a ż b y relacje z o b o z ó w zagłady, gdzie prowadzo­ no rozmowy na temat jedzenia i wymieniano między s o b ą przepisy kulinarne, których realizacja w przyszłości miała być pełnią s z c z ę ś c i a . 1 O „ g ł o d o w y c h " , „ z ł y c h " , „ p ł o n y c h " czy „ t w a r d y c h " latach na Podhalu m ó w i ą relacje z obecnego i u b i e g ł e g o wieku, kiedy to elementarne klęski, zarazy, nieurodzaje i t o w a r z y s z ą c e im choroby d z i e s i ą t k o w a ł y m i e s z k a ń c ó w w s i . P o d s t a w ą w y ż y w i e n i a były w ó w c z a s r ó ż n e g o rodzaju trawy, placki z mąki owsianej z dodatkiem sieczki lub plew, gnijące ziemniaki i l p . (zob. Jostowa 1955, s. 19n). Latem na p r z e d n ó w k u , jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , „jadało się co tylko p o p a d ł o " , stwierdza w swym pamiętniku urodzona w 1929 r. mieszkanka Cichego G ó r n e g o , podając s p o s ó b przyrządzania g ł o d o w e j po­ trawy zwanej warmusem ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73). Jedno z pytań p r z y s z ł y c h b a d a ń terenowych winno w i ę c d o t y c z y ć świado­ m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi podhalańskiej o d n o ś n i e głodu, z w i ą ­ zanych z nim s k o j a r z e ń i d o ś w i a d c z e ń . Z d a r z y ć się bowiem m o ż e i lak, że w y s t ą p i on tylko w k o n t e k ś c i e pogwałcenia tradycji kulinarnej, w w y n i k u czego np. biesiadnik oczekujący bezskutecznie na ulubioną p o t r a w ę b ę d z i e s i e d z i a ł przez całe wesele „o g ł o d z i e " - jak stwierdza mieszkaniec wsi g ó r n o ­ śląskiej. M o ż e też o p u ś c i ć wesele „o g ł o d z i e " - jak mówi góral ż y w i e c k i - w w y n i k u niedopatrzenia przez gospodarzy o b o w i ą z k u tzw. nukania, t j . za­ praszania do jedzenia, bez k t ó r e g o nie p r z y s t ę p o w a n o do s p o ż y w a n i a potraw". Trudna sytuacja materialna ludności podhalańskiej z m u s z a ł a j ą do - coraz, liczniejszych od lat o s i e m d z i e s i ą t y c h X I X w. - emigracji zarobkowej. Rozmod­ lenie „ m a c i e r z y ń s t w e m natury, lej naszej ziemi ż y w i c i e l k i " , j a k poetycko pisa! w swych p a m i ę t n i k a c h góral podhalański Wojciech Brzega (1969, s. 131), �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHAl-AŃSKIFJ 139 z d e r z a ł o s i ę z twardymi warunkami, w a l k ą o przetrwanie i k o n i e c z n o ś c i ą opu­ szczenia rodzinnej wsi w poszukiwaniu „życia", czyli ś r o d k ó w utrzymania. Pracy szukano na Węgrzech, a od ostatniego dwudziestolecia X I X w. w A m e ­ ryce P ó ł n o c n e j ( M i s i ń s k a 1971, s. 44n). N a d c h o d z ą c e stąd listy m o g ł y b y być także poddane analizie z punktu widzenia ewentualnych s ą d ó w i opinii na lemat sposobu o d ż y w i a n i a . W literaturze na o g ó ł nie znajdujemy danych m ó w i ą c y c h o w p ł y w i e emigracji na przemiany w konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j górali podha­ lańskich, u t r z y m u j ą c y c h do dzisiaj ż y w e kontakty z A m e r y k ą . W i a d o m o ś ć , j a k ą podaje w swej pracy M . Misińska (1971, s. 59), ogranicza się do stwierdzenia, ż e niektórzy „ A m e r y k a n i e " starali się w p r o w a d z i ć jadanie na oddzielnych talerzach, co we wsi s p o t k a ł o s i ę z przyjęciem negatywnym. Poprawa sytuacji materialnej górali podhalańskich wiąże się z „ o d k r y c i e m " Zakopanego z k o ń c e m X I X w. przez dr Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o i sukcesywnym n a p ł y w a n i e m tam letników. O d t ą d lo „gość, pan stali się osią, kolo której obracają się wszystkie materialne sprawy g ó r a l s k i e g o bytu" - stwierdza S. Witkiewicz, d o d a j ą c : „ten g o ś ć ze s w ą b e z i n t e r e s o w n ą m a n i ą do Tatr, a nastę­ pnie m a n i ą życia, uratowania zdrowia, spłynął w podtatrzańską dolinę w takiej obfitości, ż e p r z e w r ó c i ł wszystko do góry nogami" (Witkiewicz 1970, s. 35-36). Źródła m i l c z ą , w j a k i s p o s ó b odbiło się to na sposobie o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h . N i e k t ó r z y skłonni są nawet widzieć negatywne skulki tego zjawiska, a S. Witkiewicz w r ę c z pisał: „ D o b r o b y t wzrasta, a j e d n o c z e ś n i e Góral pod wieloma w z g l ę d a m i żyje gorzej, biedniej i brzydziej" (tamże, s. 38). Z k o ń c e m u b i e g ł e g o wieku W. Matlakowski, lekarz z w y k s z t a ł c e n i a , lak c h a r a k t e r y z o w a ł s p o s ó b o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h : „Pod w z g l ę d e m b y t o w y m i fizjologicznym ż y w i e n i e się górali jest niezmiernie ciekawem i na­ stręcza kilka g ł ę b o k i c h pytań. Z punktu widzenia naszego smaku i naszego podniebienia wszystko co ten lud jada, jest n i e z n o ś n e m , jeżeli nie w s t r ę t n e m . Z punktu fizjologicznego jest tak dalekim od średniej, przecięlnej normy białka, w ę g l o w o d a n ó w i tłuszczów, wymaganych przez powagi i ich dzieła najbardziej uznane, iż cały ten lud górski w y m r z e ć winien od dawna, jeśli nie w y m r z e ć , to c i ą g l e c h o r o w a ć na nieżyt jelit i ż o ł ą d k a . A tu nie tylko nic choruje na p r z e w ó d pokarmowy, lecz jest z d r ó w i o ile sądzić na oko [...] nie gorzej się przedstawia od ludu naszego z innych okolic kraju" (Matlakowski 1901, s. 162). Autor ten n a s t ę p n i e dodaje: „na swoje j a d ł o zapatruje się góral optymistycznie" (s. 195), s k a r ż ą c się nieraz na brak ż y w n o ś c i , a niekoniecznie na jej jakość. „A że len brak m u s i a ł c z ę s t o d o s k w i e r a ć ludziom, ukazuje się z licznych o p o w i a d a ń wiarygodnych ludzi, lub prawem kontrastu w y w n i o s k o w a ć się daje / ich po­ c h w a ł , z ich pojęć o z b y t k u " , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m jest zanotowana przez autora p o w y ż s z y c h słów, W. Matlakowskiego, w y p o w i e d ź górala: „ n a s u t mąki owsia­ nej na m a ś l a n k ę , z a m i e s z a ł i jad; a inni palrzęcy nazywali to specyjał i ślina im leciała" (s. 165). Na pojęcie zbytku i o c e n ę sposobu o d ż y w i a n i a w p ł y w a j ą bowiem uwarunkowania gospodarcze, kształtujące ś w i a d o m o ś ć k o n s u m e n t ó w , o d m i e n n ą c z ę s t o od s ą d ó w badaczy. 3 Z w r ó c e n i e uwagi w przyszłych badaniach na postawy i z w i ą z a n e z nimi emocje na temat pewnych potraw i z a c h o w a ń im t o w a r z y s z ą c y c h b ę d z i e miało �140 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA na celu ukazania przemian w hierarchii wartości ludności góralskiej, dla której d ł u g i e lata owsiany placek, zwany moskalem, jadany w południe, zabierany do szkoły, na polowania, p r z y w o ż o n y j a k o g o ś c i n i e c (Jostowa 1955; W i n c ł a w s k i 1971, s. 73, 226), z a s t ę p o w a ł niedostępny chleb. Ten oslalni bowiem jeszcze po I I wojnie światowej nie b y ł codziennym ś r o d k i e m spożycia i w w i ę k s z o ś c i rodzin - na przykład w Cichym G ó r n y m - był nadal wydzielany. „ C z ę s t o matki robiły znaki na chlebie - jak pisze p r o w a d z ą c y w tej wsi badania W. W i n c ł a w s k i - ażeby k t ó r e ś z dzieci nie o d k r o i ł o kawałka chleba samowolnie" (1971, s. 74). Dla urodzonej w 1929 r. mieszkanki tej wsi wydarzeniem dużej wagi b y ł przejazd (w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ) przez wieś piekarza z chlebem, k t ó r e g o r o z c h o d z ą c y s i ę w k o ł o zapach m u s i a ł j ą i wielu m i e s z k a ń c ó w wsi z a d o w o l i ć ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73-74). Dla ludności góralskiej trudno d o s t ę p n e bylo też m a s ł o , m i ę s o a nawet s ł o n i n a . T o t e ż m y ś l i w s t w o i k ł u s o w n i c t w o stanowiły w a ż n e ź r ó d ł o zaopatrze­ nia w m i ę s o kozic, świstaków a nawet n i e d ź w i e d z i (Kantor 1912, s. 382-393). Konsumpcja mięsa zawsze była d u ż y m wydarzeniem, a jak podaje autor mo­ nografii Czarnego Dunajca, J. Kantor, (1907, s. 69) podanie m ę ż c z y ź n i e przez ż o n ę s ł o n i n y ugotowanej w kapuście było w y r ó ż n i e n i e m utrzymywanym w ta­ jemnicy przed d z i e ć m i a także sąsiadami w obawie, by nie poszła po wsi w i e ś ć : „u nich dobrze sic karmiom". G ó r a l s z c z y z n a , b u d z ą c a od końca X I X w. tak d u ż e zainteresowanie inteli­ gencji, znalazła w osobie S. Witkiewicza p i e w c ę jej „dodatnich cech plemien­ nych". W skarbach kultury góralskiej widział on „znaki duchowego dorobku narodu", „ s a c r u m narodowe" i źródło odrodzenia ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Majda 1979, s. 33n., 114). D z i a ł a l n o ś ć S. Witkiewicza i w s p ó ł c z e s n y c h mu s p o ł e c z n i k ó w była niezwykle d o n i o s ł y m wydarzeniem dla utrwalenia przeko­ nania w ś r ó d górali o wartości ich artystycznego z w ł a s z c z a dziedzictwa, które z n a l a z ł o wyraz. m.in. w folklorze s ł o w n y m , bogatym w różnego rodzaju treści anegdotyczne, a m o g ą c y m b y ć - jak się wydaje - ź r ó d ł e m interesujących nas wątków . 4 Poetka ludowa, Wanda Czubernatowa, wydala zbiorek „ w i e r s z y kuchen­ nych", pisząc w nim z sentymentem o tradycyjnych potrawach regionalnych , a także o o b o w i ą z u j ą c e j n i e g d y ś zasadzie sięgania - w e d ł u g s t a r s z e ń s t w a - po jedzenie (1988, s. 13). Zwyczajom kulinarnym poświęca też u w a g ę J. Kantor, który podaje reguły zachowania się przy stole: „nie j e ś ć ł a k o m i e , szybko", „ r a z e m w s t a w a ć od m i s k i " g d y ż d ł u ż s z e jedzenie jest objawem o b ż a r s t w a , a po jedzeniu k ł a ś ć łyżki na d ó ł w y ż ł o b i e n i e m , g d y ż o d w r o t n ą stroną znaczy niena­ sycenie (Kantor 1907, s. 69). 5 Skupiając u w a g ę badacza na zagadnieniach istotnych dla obrazu w s p ó ł c z e s ­ nej i przeszłej wsi nic m o ż n a p o m i n ą ć n a d u ż y w a n i a przez l u d n o ś ć wiejską alkoholu, co j u ż z p o c z ą t k i e m X X w. budziło zaniepokojenie s p o ł e c z n i k ó w , w i d z ą c y c h ź r ó d ł o tego zjawiska w nagłym przejściu górali „z nędzy do bogac­ twa" i ł a t w i e j s z y c h zarobkach, które szły na w ó d k ę (S.D. 1908, s. 8 ) . P r ó b k ą ukazania lego zagadnienia w opinii młodzieży szkolnej dal W. W i n c ł a w s k i . 6 7 �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODltAIAŃSKIEJ 141 W i e ś p o d h a l a ń s k a w ciągu X X w. uległa olbrzymim zmianom. J u ż w 1906 r. S. W i t k i e w i c z pisał: „ Z m i e n i ł o się wszystko, wszystkie warunki i formy ludzkiego życia od kościoła do karczmy" ( W i t k i e w i c z 1970, s. 30). A n i on, ani inni mu w s p ó ł c z e ś n i i późniejsi badacze nie wykazywali jednak w i ę k s z y c h z a i n t e r e s o w a ń o d ż y w i a n i e m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zasygnalizowano nie zawsze korzystne zmiany w j a d ł o s p i s i e g ó r a l s k i m ( S l o m k ó w n a 1938, s. 3)'~\ który po I I wojnie światowej usiłowały r e w a l o r y z o w a ć konkursy na tradycyjne potrawy l u d o w e . 6 1 0 W zmieniającej się współcześnie rzeczywistości obraz konsumpcji ż y w n o ś c i o ­ wej w świadomości ludności podhalańskiej nie jest, i nie może być, jednolity, lak jak i różna jest percepcja dokonujących się przeobrażeń w pożywieniu, które nie budziło dotąd szerszych zainteresowań i emocji badaczy, ani samych górali, długie lata nie widzących konieczności, a przede wszystkim możliwości, przemian. Zmiana postaw i w y m a g a ń to zmiana systemu wartości, mająca głębszy sens dla kultury. Toteż zwrócenie uwagi na zagadnienie pożywienia i jego miejsce w hie­ rarchii wartości m o ż e mieć szersze znaczenie dla badań nad kulturą ludową. W t y m krótkim artykule z a s y g n a l i z o w a ł a m niektóre kierunki przyszłych p o s z u k i w a ń badawczych nad p o ż y w i e n i e m j a k o wartością ze w z g l ę d u na z w r ó ­ cone ku niemu postawy ludności góralskiej, postawy m o g ą c e ukazać stosunek ludności do w ł a s n e g o dziedzictwa kulturowego. Ś w i a d o m o ś ć tożsamości kul­ turowej, lo ś w i a d o m o ć wartości tego, co w y t w o r z y ł y poprzednie pokolenia, r ó w n i e ż w sferze emocjonalnej i moralnej (jak c h o c i a ż b y szacunek dla ż y w n o ­ ści, a w s z c z e g ó l n o ś c i chleba), tego co wynika z potrzeb zakorzenienia w tra­ dycję g o d n ą z a p a m i ę t a n i a , ale r ó w n i e ż i tego, co wprawdzie odbierane nega­ tywnie stanowi p r z e s z ł o ś ć w s i . „ F e n o m e n p o d h a l a ń s k i " lo nie tyle przykład rewaloryzacji kultury l u d o w e j , ile przekonanie o sensie i woli dziedziczenia i modyfikowania dziedzictwa kulturowego. 11 Przyszłe badania terenowe zmierzać więc będą do ukazania obrazu emocjonal­ nej identyfikacji oraz reakcji na konsumpcję żywnościową, w różnym stopniu afirmowaną i n e g o w a n ą przez mieszkańców współczesnej wsi podhalańskiej. Przypisy ^ l i . Oberlyńska (19S1. s. 138) relacjonująca swoje przeżycia na wygnaniu pisze: „Przypuszczam, że z ogólnego głodu właśnie wzięła się (eż ogólna psychoza na lemat kuchennych przepisów. Dyktują ic sobie wszystkie, zapisują chemicznym ołówkiem na zmoczonych szmatkach i wszywają, pod podszewki najakieśupragnione. cudowne »polem«. - Materiały własne z Dąbrówki Wielkiej koło Bytomia i Milówki w łieskidzie Żywieckim. Я * Przytoczone w pracy Wineławskiego < l*>71, s. 246-28]) listy nie zawierają jednak interesujących nas danych. ^ Przejrzane dotychczas prace (np. Pach 1977; Wnuk I9S1 i in.) nie dostarczyły jednak pożądanego materiału. ^ Czubernatowa wymienia m.in. kwaśnieć z grzybami i placki ziemniaczne pieczone na blasze. 6 Cytat za: Majda 1979. s. 30. ^ Na pytanie: „Czy widziałeś w życiu pijanego człowieka?" młodzież wybuchała śmiechem, tłumacząc: ..To la's, jakby się ktoś nas pytał, czy widzieliśmy w życiu krowę" (Wincławski 1У77. s. Ы>п). ^ Zob. prace magisterskie pisane w Katedrze lytnograťii Słowian U.I w Krakowie: H. Marczak. Stan bailan етоц!aficznyclt na Podhalu napixlslmeiepiimienniensa .: lal 19J5-19XJ, Archiwum Kb.S UJ. nr 30,4: M . Wesołowska, Sian badań eim>%rufic.:nycli na Podlialu w okresie międzywojennym. Archiwum Kt:S it.l. nr 341. S. Żurowski. Stan badań eino^iafu-ziiyelt na Podlialu do 1'JIS r. Archiwum KUS UJ, nr 213. Autorka pisze: „Szkoda by zdrowy poniekąd sposób odżywiania się górali zmodyfikował się zby t gwałtownie przez wprowajzc:ie potraw mniej wartościowych a droższych". �142 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA W 1968 r. M u z e u m i m . W . Orkana w Rabce zorganizowało konkurs Iradyeyjnyeh potraw l u d o w y c h . / . Z e g a d l ó w n a , autorka Kuchni góralskiej, pisze: „ B y tradycyjne góralskie j a d ł o nie odeszło w niepamięć, organizuje sit; od w i e l u lat w Łopusznej K o n k u r s Potraw R e g i o n a l n y c h " (1985, s. 6 3 ) . Ц N a s k o n s o l i d o w a n i e i w y o d r ę b n i e n i e k u l t u r o w e Podhala n i e w ą t p l i w y w p ł y w miała działalność S. W i t k i e w i c z a . W. M a t l a k o w ­ skiego oraz B. 'i M . D e m b o w s k i c h , którzy b u d z i l i i n i c j a t y w y w ś r ó d samych górali (zob. M a j d a 1979, s. 116). Na lemat rewaloryzacji k u l t u r y l u d o w e j zob. też: Kutrzeba-Pojnarowa 1985, s, 45-65. LITERATURA В r z с g a W. 1969 Żywot górala poczciwego (Wspomnienia i gawędy), Kraków. C z u b c r n a t o w a W. 1988 Wiersze kuchenne, Zakopane. J o s t o w a W. 1955 Tradycyjne pożywienie ludności Podhala, Wroclaw 1955, |nadb.:] „ L u d " , t. 4 1 : 1954. К a n 1 o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, Prace i Materiały A n l r o pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7, Kraków. 1912 Lud Podhala, „ Z i e m i a " , R. 3, s. 382-393. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63 K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości (o rewaloryzację kultury ludowej), [ w : ] Kultura wsi - kryzys wartości?, Warszawa, s. 45-65. 1988 Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. (Refle­ ksje etnografa), B r z o z ó w . M a j d a J. 1979 Góralszczyzna w twórczości Stanisława Witkiewicza, Wroclaw. M a l i n o w s k i B. 1980 Dzieła, t.2, Warszawa. Matlakowski W. 1901 Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarysy życia ludowego napisał..., Warszawa. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne (wybrane zagadnienia), Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i , Seria Etnografi­ czna, nr 15, Ł ó d ź . N o w i c k i M. 1865 O świstaku, Kraków. [O b e r t у ń s к а В.] Rudzka M . 1981 Wdomu niewoli, t . l Warszawa. P a c h A. 1977 Drzewiej pod Giewontem, Warszawa. R e i n f u s s R. 1988 Podhalański fenomen, „Polska Sztuka Ludowa", R. 42., nr 1-2, s. 9-16. �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIl-J 143 S. D . 1908 Nagląca sprawa, „ Z a k o p a n e " , nr 26, s. 8. S ł o n i k ó w na M . 1938 Odżywianie ludu góralskiego, „ Z a k o p a n e " , R. I , n r 8 , s. 3. S z c z e p a ń s k i J. 1984 Sprawy ludzkie, Warszawa. Ś w i e r z L. 1877 O przewodnikach tatrzańskich, fw.J Pamiętni к Towarzystwa Tatrzań­ skiego, t. 2. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej, Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i t k i e w i c z S. 1970 Po latach [ w : ] Dzieła zebrane, t. 3, cz. 2, Kraków, W n u k W. 1981 Gawędy Skalnego Podhala, Kraków. Z e g a d ł ó w n a Z. 1985 Kuchnia góralska, N o w y Sącz. Zofia Szromba-Rysowa N O U R I S H M E N T A N D FOOD HABITS OF T H E MOUNTANEERS OF P O D H A L E A N D T H E I R IDEAS A B O U T T H E M . PROJECT OF RESEARCH. Summary T h e author presents the project of her field study on food and nourishment in selected villages of Podhale, a mountainous region in the South of Poland. She considers the possibilities of studying that sphere of culture as reflected in peasants'ideas, concepts and judgments and their verbal and non-verbal behaviour. The main problem of the study is the mental and conceptual dimension of such phenomena as: famine, food shortage and restraints, customary restraints, food habits and innovations, culinary regionalism, excessin eating and drinking. People's emotions, values and attitudes connected with food are going to be taken into conside­ ration as well. Another problem of the study are the changes in the sphere of food in peasant culture of the presented region. They are closely connected with the changing living standard of rural families. A characteristic transition can be observed from poverty connected with starvation provoking dreams about abundance of food to well-being and sufficient nourishment. The improvement of the mountaneers'living conditions were brought about by many factors: immigration ю the U S A and Hungary (since the 80 ties of the 19th century) and the ..discovery" of /.akopane as a fashionable holiday resort with tourists and holiday markers being a good source of income for the local population. Basing on archival material and survey field study the author managed to reconstruct the diet and food habits of the peasants in Podhale at the end of the 19th century. She presents a characteristic hierarchy of valuation of particular foodstuffs, bread at the top of it. Bread was not easily avaible in those times. Ii was substituted by a sort of simple oatcakes (called ..moskal") �144 ZOFIA SZROM BA-RYSOWA which were eaten for lunch, taken to school by children but also given as gifts. A s late as the years following the Second World War bread did not belong to everyday diet. Mothers used to portion bread out to children who were not allowed to cut slices without permission. Butter, meat and bacon belonged lo scarce products too. Insufficiency in proteins was supplemented by meat of game (chamoises, marmots and sometimes bears) from legal hunting as well as poaching. Scarcity of food had contributed to the attitudes of respect for foodstuffs, especially bread. Another problem, very important in the past and present way of life of peasants is excessive drinking. It began to trouble all those who were engaged in improving peasants'morals and standards of living at the beginning of the twentieth century, 'they pointed at the sudden transition from poverty to well-being as the rotit of alcoholism of rural folk. O n e subject more discussed in the article is food regionalism and the organization of competitions in preparing traditional local dishes. The purpose of such competitions is to support the cultural tradition of Podhale and to arouse people's interest in their own cultural heritage. Translated by A n n a K u e z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5645298a1ad5556b52fef61262154d8c.pdf ccb015db232bcff84d14a6affc5898f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource demonologia ludowa czarownice Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5708 Title A name given to the resource Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.215-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 AGNIESZKA PIEŃCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SPOSOBY ROZPOZNAWANIA D O M N I E M A N Y C H CZAROWNIC (W ŚWIETLE B A D A Ń POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO) Ta czarownica nazywała się Jasmewska, to ona przed wschodem słońca wychodziła z chałupy i jak pastuch pędził krowy, to latała i jakby ziemię zbierała... (Psucin, okol. Pułtuska) Wprowadzenie Według definicji etnologicznych mianem „czarownictwa" określa się typ praktyk i przekonań polegający na wierze w działanie nadzwyczajnej mocy właściwej jednostkom nią obdarzonym, co zwykle odbywa się bez ich woli lub nawet wiedzy (witchcraft) oraz na świadomym stosowaniu specjalnych technik, czynności i zabiegów o charakterze magicznym (czarów), mających spowo¬ dować skutki pożądane dla ich wykonawców (sorcery) (Buchowski 1987: 59). A zatem określenie „czarownik"/„czarownica" odnosi się zarówno do osób świa¬ domie wykonujących praktyki magiczne, jak i do tych, których oddziaływanie miało miejsce niezależnie od ich woli. W polskiej kulturze tradycyjnej starano się rozpoznać odpowiednio wcześniej domniemaną czarownicę, aby zabezpieczyć się przed jej szkodliwym wpływem. O wierze w czary w Polsce dowiadujemy się już z wczesnośredniowiecznych wykopalisk archeologicznych i późniejszych materiałów dotyczących procesów o czary, pochodzących głównie z X V I - X V I I I wieku (Jasiewicz 1967: 458). Na¬ leży wspomnieć, iż opisywane przekonania były często obcej proweniencji. Po¬ pularne do dziś wierzenie o odbieraniu przez czarownice mleka cudzym krowom przywędrowało do Polski z Zachodu, prawdopodobnie pod koniec średniowie¬ cza, upowszechniając się w X V I I - X V I I I wieku (Baranowski 1967: 89-90). Pro¬ cesy o czary nasiliły się szczególnie w wieku X V I i X V I I , kiedy to w zachod¬ niej Europie ich ofiarą padła wielka liczba kobiet, oceniana na kilka milionów �216 Agnieszka Pieńczak (Jasiewicz 1967: 458-460). Rozwój tych przekonań wiązał się ze średniowieczną religijnością ludową, kształtowaną przez Kościół, podkreślającą wpływ sił dia¬ belskich, odpowiedzialnych za wszelkie nieszczęścia spadające na ludzi: wszystko zło, z którym człowiek się stykał, było przedstawiane jako wynik perfid¬ nej diabelskiej działalności (...). Nieurodzaj, zaraza na bydło, choroby, nieszczę¬ śliwe wypadki czy nawet inne osobiste niepowodzenia tłumaczono powszechnie działalnością sił nieczystych, które z dziwnym uporem uwzięły się na rodzaj ludzki (Mieczkowska 1987: 87). Czarownictwo powiązane było również z niekorzystną sytuacją gospodarczą. Oskarżenia o czary występowały najczęściej w okresach przełomowych, szcze¬ gólnie w czasach kryzysu (Buchowski 1987: 60). Tutaj między innymi tkwiły ko­ rzenie wierzeń dotyczących działalności czarownic, odnotowywanych w polskich źródłach etnograficznych w X I X wieku oraz w pierwszej połowie X X wieku. Przykłady tradycyjnego czarownictwa można napotkać już w polskich mate¬ riałach ludoznawczych. W niektórych XIX-wiecznych opisach znajdują się in¬ formacje o rozpoznawaniu czarownic oraz wykonywaniu przez nie praktyk ma¬ gicznych. Można w tym miejscu wymienić chociażby dzieła Kolberga, w których występują wzmianki o tej tematyce, przeważnie z terenów południowej i central¬ nej Polski (np. Kolberg 1962a, 1962b, 1965a, 1965b, 1967). Wspominam o tym, bowiem ówczesne dane są rozproszone i nie dają pełnego obrazu omawianego zagadnienia w polskiej kulturze ludowej. Współcześnie tradycyjne czarownictwo jest tematem nieco zapomnianym, co wynika między innymi z zaniku wielu elementów dawnej kultury duchowej. Nie miejsce tu na całościowe ukazywanie stanu badań; podam jedynie przykła¬ dy literatury etnograficznej poruszającej tę tematykę. O czarownictwie pisano w okresie powojennym w niektórych monografiach regionalnych, zwykle na marginesie zagadnień związanych z wierzeniami, magią i wróżbami oraz trady¬ cyjnym rolnictwem (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Czarownictwo nie zostało dokładniej opracowane w obszernej monografii Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej — pewne informacje na temat cza¬ rownic znajdują się jedynie w artykule poświęconym religijności ludowej (Tomi¬ cki 1981). Problematyka ta tylko sporadycznie stanowiła przedmiot głębszego zainteresowaia badaczy, ujmujących jednak czarownictwo jako szersze zjawi¬ sko społeczno-kulturowe, związane głównie z występowaniem procesów o czary (np. Baranowski 1951, 1952). W zasadzie brakuje opracowań przedstawiających czarownictwo na terenie całego kraju, z uwzględnieniem chronologii jego występowania i zróżnicowa¬ nia przestrzennego. Z tego właśnie powodu w niniejszym artykule przedstawię niepublikowane wcześniej wyniki badań Polskiego Atlasu Etnograficznego, któ¬ rego jednym z naczelnych zadań jest ukazywanie zróżnicowania kulturowego �217 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic rozmaitych zjawisk z zakresu tak zwanej kultury tradycyjnej . Badania atlasowe nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (w tym nad czarownictwem) prowadzono prawie w całej Polsce, z wyjątkiem ziem zachodnich i północnych, które, nie¬ stety, zostały pominięte z powodu ograniczeń finansowych. Utrudnia to analizę przestrzennego występowania omawianego zjawiska, między innymi na terenie Warmii i Mazur. Niemniej, niektóre z uzyskanych informacji zaprezentowałam na przykładowej mapie etnogeograficznej (mapa ta dotyczy występowania prze¬ konania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy). Pozostałe niepełne dane nie nadawały się do opracowania kartograficznego, dlatego też przedstawiłam je wyłącznie w formie opisowej. 1 Charakterystyka materiałów źródłowych i metody badawczej Podstawą źródłową artykułu są niepublikowane do tej pory materiały Pol¬ skiego Atlasu Etnograficznego. Do ich niewątpliwych zalet można zaliczyć to, iż pozyskano je w stosunkowo krótkim czasie w różnych częściach Polski, podczas badań nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (lata 1982-1990). Badania te prze­ prowadzili pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego PAN we Wrocławiu w 272 punktach badawczych . Ważne jest to, że we wszystkich wsiach „atlaso¬ wych" stosowano jednolity kwestionariusz badawczy . Dzięki temu otrzymano względnie porównywalne dane dotyczące wiedzy i wierzeń ludowych. Umoż¬ liwia to studia porównawcze, z użyciem w tym celu metody etnogeograficznej. 2 3 Współcześnie działalność atlasowa polega nie tylko na uporządkowaniu bogatego, unikatowego materiału etnograficznego, zbieranego w ciągu kilkudziesięciu lat przez grupę wykwalifikowanych ba¬ daczy terenowych, ale również na jego opracowaniu w formie komentarzy i odpowiadających im map. Chodzi tu bowiem o ukazanie chronologii występowania badanych elementów kulturowych i przed¬ stawienie, w miarę możliwości, zmian zasięgów ich występowania. Niezwykle cenne jest w tym przy¬ padku objęcie badaniami terenowymi całej Polski (stała sieć badawcza liczy 341 wsi), co umożliwia ukazanie całościowego obrazu zróżnicowania kulturowego. O tym, że działalność atlasowa jest dalej żywa w środowisku etnologicznym, świadczy fakt, iż prace kartograficzne są kontynuowane, a ich wy¬ miernym wynikiem jest opracowywanie kolejnych tomów Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnogra¬ ficznego. Z inicjatywy redaktora serii, Zygmunta Kłodnickiego, w Cieszynie opracowano dotychczas cztery tomy Komentarzy, z których jeden poświęcony został wiedzy i wierzeniom ludowym (Lebeda [Pieńczak] 2002). Więcej o Polskim Atlasie Etnograficznym, jego stanie i perspektywach rozwojowych, pisze Z. Kłodnicki (1991). Sieć punktów badawczych była zatem okrojona w stosunku do wspomnianej wyżej stałej sieci. Wywiady przeprowadzano zwykle z kilkoma informatorami. We wsiach zamieszkałych przez ludność napływową rozmawiano nie tylko z autochtonami, jeśli ich zastano, ale również z osadnikami (pocho¬ dzącymi z reguły z różnych terenów) i przesiedleńcami (głównie z Kresów Wschodnich). Materiały te zbierano za pomocą rozbudowanego kwestionariusza-notatnika do badań PAE nr X I , Wiedza i wierzenia ludowe (opracowanego przez J. Klimaszewską). Część tego kwestionariusza, do¬ tycząca zagadnienia „Człowiek", obejmowała dwa pytania z zakresu wiary w osoby rzucające uroki. Jedno z nich dotyczyło bezpośrednio czarownicy: „IV. Człowiek: 1. Co opowiadają o czarownicy? Po czym j ą poznać? Kto j ą uczył czarów? Komu zapisywała duszę? Gdzie jest Łysa Góra? Kto i jak na nią jeździ? W jakiej postaci się pokazuje? Jak czaruje i jak odbiera mleko?". 1 2 3 �218 Agnieszka Pieńczak Większość z tych materiałów przedstawiono wcześniej w formie map (Lebeda [Pieńczak] 2002), nie objęły one jednak zagadnień czarownictwa. Okazało się, że w wyniku prac atlasowych uzyskano stosunkowo bogaty obraz wierzeń funkcjonujących nadal w Polsce w latach 80. X X wieku, z których wiele zajmowało dawniej istotne miejsce w ludowym światopoglądzie. Należy jednak dodać, że informacje dotyczące samych czarownic były często dość ogólniko¬ we; niekiedy pojawiały się spore braki w wypowiedziach. Mogło to wyniknąć z układu kwestionariusza, bowiem dane te pochodzą z odpowiedzi na dwa pyta¬ nia znajdujące się na końcu notatnika. Braki te mogły być także spowodowane niewłaściwym prowadzeniem wywiadu przez badacza, a częściej zapewne nie¬ chęcią informatorów do odpowiadania na pytania o czary, traktowane przez nich jako zabobony. Na wyniki badań wpłynęły również inne, ogólniejsze czynniki. Można tu wymienić chociażby zanik wielu dawnych praktyk, wynikający z roz¬ woju oświaty, migracji powojennych (np. odpływu ludności wiejskiej do miast), czy oddziaływania kultury popularnej na stosunek do świata. Spowodowało to redukcję wielu wierzeń do przesądów lub wręcz całkowity ich zanik (Lebeda [Pieńczak] 2002: 11-12). Analiza zebranego materiału atlasowego ukazała jednak, że zjawisko to było szeroko rozpowszechnione w polskiej społeczności wiejskiej. Czarownictwo by-ło żywe nie tylko przed I I wojną światową, ale również w okresie powojennym. Jesz­ cze w latach 50. i 60. X X wieku wskazywano osoby podejrzane o ten proceder . Na podstawie analizy licznych danych okazało się, że pewne elementy tych przeko¬ nań nie zostały zarzucone. Do niedawna w niektórych rejonach północno-wschod¬ niej Polski wierzono w istoty półdemoniczne (zmory) i działalność czarownic we współczesnym środowisku wiejskim . Wiara w tak zwane uroczne oczy była wciąż obecna w codziennym życiu, mimo że już w ograniczonym zakresie. Materiał na temat ludowego czarownictwa, zebrany podczas prac atlasowych, obejmuje szereg zagadnień wymagających dokładnych analiz porównawczych. W niniejszym artykule omawiam jedynie niektóre dane dotyczące czarownictwa. Odnoszą się one do sposobów rozpoznawania czarownic przez członków społecz¬ ności wiejskiej, z uwzględnieniem ich cech fizycznych, przedmiotów i zwierząt znajdujących się w ich otoczeniu, czasu działalności, profanowania przez nie nie¬ których zachowań religijnych oraz często przypisywanej im zdolności odbierania mleka krowom. Pozostałe bogate informacje dotyczące sposobów rzucania uroków i ich odczyniania staną się być może w przyszłości zalążkiem kolejnego artykułu. Oprócz materiałów atlasowych wykorzystałam również wybraną literaturę et¬ nograficzną — zarówno prace ogólne, poświęcone słowiańskiej kulturze ducho4 5 Grabniak (okol. Zwolenia). O występowaniu wiary w czarownice w latach 60. i 70. X X wieku wiemy również z niektórych danych pochodzących z literatury etnograficznej (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Szyfer 1975). Wskazały na to badania prowadzone przez autorkę w 2002 r. w Zalesiu (okol. Siemiatycz) i Dybowie (okol. Sokołowa Podlaskiego). 4 5 �219 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic wej (Moszyński 1967; Urbańczyk 1991), omawiające historię czarownictwa (Ba­ ranowski 1951, 1952), jak i niektóre monografie regionalne dotyczące wierzeń ludowych, w tym również z zakresu czarownictwa (Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Rozpoznawanie czarownic po wyglądzie Badane osoby podawały, że można niekiedy rozpoznać czarownicę po jej wyglądzie. Zdaniem informatorów, najczęściej identyfikowano j ą po „dziwnym spojrzeniu" , wtedy, „gdy gapi się na człowieka". Stwierdzano, iż posiada ona „ostry wzrok", którym rzuca uroki nie tylko na ludzi, ale również na zwierzęta domowe, co w konsekwencji powoduje chorobę, a nawet śmierć. Za zajmującą się czarami uznawano osobę mającą „świdrowate" , „rybie" , chytre" oczy, cza¬ sem z żółtymi cętkami czy też zielone . Symboliczne znaczenie przypisywano także kształtowi brwi — jeżeli były zrośnięte ze sobą, było to widomym znakiem kontaktów z siłą nieczystą . Również nietypowy kształt zębów wskazywał na odmienność , co stanowiło podstawę kategoryzowania większości postaci de¬ monicznych i półdemonicznych (np. wierzono, iż strzyga rodziła się z podwójny¬ mi zębami). Kolejnym elementem, być może związanym z seksualnością i pożą¬ daniem, były u czarownicy rozpuszczone, czasem wręcz rozczochrane włosy . Czarownice wyróżniały się swoim wyglądem również w inny sposób. Wyra¬ żało się to głównie w noszeniu przez nie odmiennego stroju. Wierzono więc, iż czarownica ubierała się na czarno , nosiła chustkę na głowie lub nawet kilka chustek , ubierała się na opak , na przykład podczas rezurekcji nosiła spódnicę na lewą stronę . Zauważano także, że zwracała uwagę swoim sposobem zacho¬ wania. Według badanych osób, czarownica kulała , pluła , wylatywała przez 6 7 10 8 9 11 12 13 14 15 17 16 18 19 20 21 Np. Jaźwiny (okol. Dębicy). Nakonowska Wola (okol. Włocławka). Dąbrówka Leśna (okol. Obornik). Modła (okol. Głogowa). Futoma (okol. Rzeszowa). Nowa Wieś (okol. Szamotuł). Suszec (okol. Pszczyny). Potwierdzają to również dane z terenu Wielkopolski (Jasiewicz 1967: 479). Suszec (okol. Pszczyny). Bartne (okol. Gorlic), Brzozowa (okol. Tarnowa), Wilczyna (okol. Szamotuł), Potulin (okol. Wą¬ growca). Zawady (okol. Tomaszowa Lubelskiego), Kijewice (okol. Przasnysza), Krajkowo (okol. Śremu). Bartne (okol. Gorlic), Jata (okol. Niska), Potok Górny (okol. Biłgoraja). Nietuszkowo (okol. Chodzieży). Kuźnica Grabowska (okol. Ostrzeszowa). Łąka i Futoma (okol. Rzeszowa). Jasionka (okol. Krosna). Kostrzyń (okol. Białobrzegów). 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 �220 Agnieszka Pieńczak komin , nosiła miotłę lub na niej jeździła , siedziała na łopacie chlebowej . Podobno w pobliżu czarownicy wyczuwano również słodki, mdły zapach, powo¬ dujący pogorszenie samopoczucia kontaktującej się z nią osoby . Podczas badań atlasowych pozyskano także inne, interesujące informacje. Okazało się, iż czarownice w pewnych sytuacjach mogły przybierać różne po¬ staci. Według wypowiedzi jednej z osób, po zachodzie słońca potrafiły nawet przemieniać się w przedmiot materialny . 22 23 24 25 26 27 Kiedyś [informator — A.P.] szedł wieczorem drogą. Nagle zobaczył toczące się wprost na niego koło. Rozstawił nogi, a gdy koło wtoczyło się między nie, ścisnął kolana i nagle zobaczył, że to nie koło, ale kobieta. To była czarownica. Prosiła go, by j ą puścił, bo ona w nocy musi się tak przemieniać. Puścił ją, a ona znowu zamieniła się w koło, które potoczyło się dalej (Lubojna, okol. Częstochowy). Wierzono także, iż czarownica ukrywała się pod postacią żaby lub ropuchy, siedzących w pobliżu obory . To przekonanie było rozpowszechnione w polskiej tradycji słownej jeszcze w latach 80. X X wieku, co ukazuje mapa (zob. aneks 1). Niekiedy celowo krzywdzono ropuchę, aby rozpoznać czarownicę. Kobieta, która ukrywała się pod jej postacią, posiadała ranę w tym samym miejscu, co skaleczona ropucha, na przykład na ręce czy na nodze . W niektórych przypadkach, jak twierdzono, czarownice nie wyróżniały się niczym szczególnym pod względem fizycznym od pozostałych członków danej zbiorowości. 28 29 Nie różniły się od innych kobiet we wsi. Nieraz nie wiedzieli nawet, która z kobiet jest czarownicą (Wilcza, okol. Rybnika). Powyższe przekonania odpowiadają tradycyjnym polskim wierzeniom ludo¬ wym, według których czarownicami stawały się najczęściej kobiety. To właśnie im w kulturze ludowej przypisywano kontaktowanie się z siłą nieczystą. Pod względem symbolicznym reprezentowały płciowość, zło i wszelką inną nega¬ tywną działalność. Zbigniew Jasiewicz podkreśla, iż przeświadczenie o szkodliJastrzębia (okol. Radomia). Żurawnica (okol. Zamościa). Jata (okol. Niska), Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Jastrzębia (okol. Radomia). Łąka (okol. Rzeszowa). Zdunek (okol. Ostrołęki). Czas ten uważany jest za okres nasilonej aktywności rozmaitych sił nieczystych. Jest to wierzenie prawdopodobnie pochodzenia zachodnioeuropejskiego (Baranowski 1967: 92). Zarówno ropuchę, jak i żabę jednoznacznie traktowano jako nieczyste, powiązane ze światem podziem¬ nym, uważając je za wcielenie złych duchów (Kowalski 1998: 644-645). Znalazło to nawet odbicie w nazewnictwie. Z literatury etnograficznej wiemy, że na Warmii i Mazurach ropuchę określano nazwą „czarownica" (Szyfer 1975: 159). Suków (okol. Radomia), Lewiczynek (okol. Nowego Tomyśla), Zatom Stary (okol. Międzycho¬ du). Podobne wierzenie występowało na ziemiach zachodnich: Brzezina (okol. Brzegu) — osadnicy z Margoli (okol. Biłgoraja), Starczówek (okol. Ząbkowic Śląskich) — przesiedleńcy z okol. Buczacza. 2 2 23 2 4 2 5 2 6 27 2 8 29 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 221 wości kobiet i wykonywaniu przez nie szkodliwych praktyk magicznych, silnie zakorzenione u ludów rolniczych, zostało przejęte przez Kościół i uzupełnione koncepcją szczególnej podatności kobiet na szatańskie pokusy (Jasiewicz 1967: 461). Znalazło to również bezpośrednie odbicie w wyobrażeniach dotyczących cech fizycznych i zachowań czarownic, wskazujących wyraźnie na ich społecz¬ ną odmienność. Urbańczyk podaje, że według słowiańskich wierzeń czarowali konkretni ludzie, obdarzeni niezwykłymi predyspozycjami, wyrażającymi się w rzucaniu uroków, odbieraniu krowom mleka, lataniu w powietrzu, wylatywa¬ niu kominem (Urbańczyk 1991: 50). Kazimierz Moszyński wspomina ponadto, że istotne było tu również samo rozróżnienie terminologiczne, bowiem osoby do¬ konujące magii szkodliwej były zwane właśnie czarownikami czy czarownicami, w odróżnieniu od ludzi oddających się pożytecznym zabiegom, czyli znachorów, mądrych, guślarzy, wróżów, lekarzy (Moszyński 1967: 344). Owo wyróżnienie czarownic spośród innych członków społeczności wiejskiej wiązało się szczególnie z ich cechami fizycznymi. Tradycyjne wyobrażenia odno­ towane w literaturze etnograficznej dotyczyły występowania kilku istotnych cech, wyodrębniających osoby zajmujące się czarami. Zwracano uwagę głównie na po¬ szczególne elementy twarzy. Istotne były zwłaszcza oczy, uważane powszechnie za „zwierciadło duszy", stąd też nietypowy kolor czy kształt oczu łączono z cechami nadprzyrodzonymi. Według autora Kultury ludowej Słowian, czerwone oczy od dawna przypisywano wiedźmom i czarownikom, a także osobom złym (Moszyń¬ ski 1967: 609). Potwierdza to również Anna Szyfer — według niektórych wierzeń warmińskich i mazurskich czarownice charakteryzowały złe, kose, czerwone oczy, niekiedy zamiast źrenic miały one w kącikach oczu „kozły" (Szyfer 1975: 159). O „koziełkach" w oczach wspominano także w Wielkopolsce; zwracano tam rów¬ nież uwagę na „ślipia fałszywe" oraz ogólną brzydotę czarownicy, posiadającej wychudłe, cienkie nogi i „grabiaste" stopy (Jasiewicz 1967: 467, 475). Przedmioty i zwierzęta znajdujące się w otoczeniu czarownicy Mieszkańcy wsi wierzyli dawniej, że czarownice w swym otoczeniu posiada¬ j ą określone przedmioty oraz zwierzęta. Przekonania te zostały jednak w niewiel¬ kim stopniu potwierdzone w badaniach atlasowych. Czarownice mają podporządkowane sobie niektóre zwierzęta, które dbają o ich sprawy finansowe, znoszą im pieniądze i inne dobra, na przykład są to koty, gawro¬ ny zwane popularnie krukami (Rudzieniec, okol. Gliwic). Podano również, że czarownica wieszała w izbie na sznurkach butelki, które hałasowały podczas przeciągu , czy też miała na drzwiach domu przybite kołki . 30 30 31 Burakowskie (okol. Węgrowa). Kozietuły (okol. Grójca). 31 �222 Agnieszka Pieńczak Być może popularne dawniej wierzenia dotyczące szczególnych związków czarownic z pewnymi zwierzętami wynikały z ograniczonych kontaktów miesz¬ kańców wsi z osobami podejrzanymi o czary. Były one wyalienowane, mieszkały samotnie, z reguły na granicy wsi, z dala od innych. Symbolicznie znajdowały się w swoistej antyprzestrzeni, poza bezpiecznym i oswojonym terenem wsi, przyna¬ leżnym do lokalnego „kosmosu". Zapewne dlatego wyobrażano sobie, że czarow¬ nice posiadały przedmioty i zwierzęta, które wykorzystywały w odmienny sposób niż reszta społeczności. Według Piotra Kowalskiego, szczególnie koty uważano za wcielenie demonów lub przynajmniej szatańskich pomocników (Kowalski 1998: 242); nieco więcej informacji na ten temat podaje Barbara Ogrodowska. W domu i obejściu czarownicy przebywał zawsze czarny kot, kruk, oswojona mysz (pijąca mleko z jednej miski z kotem), wąż, ropucha lub sowa. Wierzono także, że czarownica albo pokumany z nią diabeł mogą wcielać się w te zwierzęta (Ogrodowska 2001: 40). Aktywność czarownic w okresach granicznych Z badań atlasowych wynika, że wierzono dawniej w szczególną aktywność czarownicy po zachodzie słońca. W jednej z miejscowości jeszcze w latach 80. X X wieku istniał zakaz wpuszczania o tej porze obcych osób do obory, w oba¬ wie przed rzuceniem uroku na zwierzęta . Ponadto uważano, że właśnie po za¬ chodzie słońca „nie wolno mleka wynosić poza chałupe, bo się mleko burdzić będzie" . W celu ochrony przed czarami starano się odpowiednio wcześniej rozpoznać czarownicę — już tylko niektóre z badanych osób pamiętały, w jaki sposób to czyniono. 32 33 Samej z siebie to czarownicy nie można poznać, ale jak wiedzieć, co trzeba zrobić, to ona sama przyjdzie do chałupy (Dębogóra, okol. Gryfina — informację podał przesiedleniec z Rudnej, Polesie). Najbardziej rozbudowane wątki na ten temat pochodziły z terenów południo¬ wej i wschodniej Polski, a przytaczali je szczególnie przesiedleńcy z dawnych Kresów Wschodnich. By rozpoznać czarownicę, proszono dawniej trzech żebra¬ ków o przyniesienie wody pochodzącej z trzech studni oraz gałązek. Zebrane gałęzie należało spalić, a wodę zagotować przed wschodem słońca — wówczas czarownica przychodziła do danego domu . Czarownica mogła ujawnić się rów34 32 33 34 Biskupin (okol. Żnina). Brzegi (okol. Nowego Targu). Gąbice (okol. Gryfic) — informacja dotyczy Wołyńskiego. �223 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic nież w momencie, gdy przyszła do danego gospodarstwa w sprawie pożyczki w świąteczny dzień, na przykład w wigilię Bożego Narodzenia , w Wielką Nie¬ dzielę lub Wielki Poniedziałek . Opisane powyżej przekonania wiązały się z wiarą w szczególną aktywność czarownic w okresach przełomowych, granicznych. Dotyczyło to cyklu roczne¬ go, a głównie niektórych dni świątecznych, oraz granic czasowych cyklu dobo¬ wego. Jak podaje Ryszard Tomicki, solarne, lunarne i kościelne obrzędy przejścia należały do okresów granicznych między różnymi stanami rzeczywistości, stąd też znacznie częściej wtedy niż kiedy indziej pojawiały się istoty demoniczne i czarownice (Tomicki 1981: 39, 41). Wierzono, że osoby obce przychodzące po zachodzie słońca do domu mogły być szczególnie niebezpieczne. O tej porze niechętnie wpuszczano do domu podejrzane osoby w obawie przed potencjal¬ nym nieszczęściem, spowodowanym ich obecnością. Wskazane było stosowanie wówczas odpowiednich zabiegów ochronnych. Według Marii Brylak, gdzienie¬ gdzie szczelnie zamykano obory, kreśląc święconą kredą lub wapnem na ich wro¬ tach znak krzyża, wkładano też pod próg przedmioty żelazne, służące jako środki apotropeiczne (Brylak 1970: 304). 35 36 Profanowanie przez czarownicę czynności religijnych Podczas badań atlasowych odnotowano przekonania o rozpoznawaniu cza¬ rownicy po profanacji przez nią pewnych czynności religijnych. Jak już wspo¬ mniałam, czarownicę można było poznać po zachowaniach odbiegających od norm uznawanych przez daną zbiorowość, w tym również dotyczących aktywno¬ ści związanej z religią . 37 Ta baba, co zbiera zioła po polach i miedzach w oktawę Bożego Ciała, jak w koś¬ ciele nieszpór się odprawia, to była czarownica (Korytów, okol. Grodziska Mazo¬ wieckiego). Czarownica dokonywała swoistej profanacji niektórych czynności religij¬ nych, na przykład podczas rezurekcji wielkanocnej obchodziła z procesją kościół tylko raz, a nie dwa lub trzy razy , podobnie czyniła podczas procesji Bożego 38 Kacwin (okol. Nowego Targu). Januszewice (okol. Włoszczowy). Inne tego typu zachowania czarownicy w Wielkopolsce opisuje również Jasiewicz (1967: 475), natomiast Tomicki podkreśla reifikację języka liturgicznego w związku z mówieniem po łacinie przez czarownice na Kujawach (Tomicki 1981: 35). Futoma (okol. Rzeszowa), Czarna (okol. Dębicy), Lipnica Dolna (okol. Bochni), Goląsza (okol. Będzina), Golczowice (okol. Olkusza), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Potok (okol. Opatowa), Potok (okol. Kielc), Babice Stare (okol. Pruszkowa). W Ratajach (okol. Wrześni) mówiono, że czarownica w ogóle nie szła w tym dniu z procesją, lecz zostawała w kościele. 35 36 37 38 �224 Agnieszka Pieńczak Ciała ; mogła też modlić się w odmienny sposób . Zdarzało się, że nie wchodzi¬ ła do kościoła, lecz jedynie leżała obok niego plackiem na ziemi . Każda z osób obecnych w kościele podczas mszy mogła rozpoznać kobietę zajmującą się cza¬ rami, gdy wyrwała księdzu nitkę z sutanny i owinęła j ą sobie wokół palca. Ujaw¬ niona w ten sposób czarownica miała mieć skopek na głowie . Uważano także, że czarownica nie znosiła krzyży, dlatego na Wniebowstąpienie leżała „na krzyż do góry nogami" ; potrafiła również wchodzić na krzyż „gołym tyłkiem" . Cza­ rownicą bowiem — jak gdzieniegdzie wierzono — można było zostać „trąc dupę po Bożej Męce" . Uczestnictwo w obrzędowości kościelnej było dla mieszkańców wsi swoistym dowodem przynależności do boskiego porządku świata. Ryszard Tomicki słusz¬ nie zauważa, że traktowano je jako jeden z istotnych obowiązków ludzi wobec Boga i świętych, mających zapewnić podtrzymanie naturalnego i pożądanego biegu wypadków (Tomicki 1981: 47). Jak pisze dalej autor, istotą działań czarowniczych było naruszanie naturalnego porządku w świecie, przez wykonywanie czynności odwrotnie, „na wspak" (Tomicki 1981: 53). 39 40 41 42 43 44 45 Odbieranie przez czarownice mleka krowom Powszechnie uważano, iż czarownica utrzymywała ożywione kontakty z dia¬ błem. Zawierała z nim pakt, biorąc udział w orgiach i bluźnierczych rytuałach, a w zamian za to pobierała od szatana tajemne nauki, głównie w zakresie technik magicznych (Ogrodowska 2001: 39). Były to reminiscencje motywów przynie¬ sionych przez Kościół z Zachodu i dopasowanych do lokalnych warunków wsi polskiej (Jasiewicz 1967: 469). Przekonania te odnajdujemy również w materia¬ łach zebranych podczas badań atlasowych. Opowiadali, że taka, co to robiła czary, to musi z diabłem być, bo innego prawa nie ma (Lipnica Wielka, okol. Nowego Targu). Demon ten pomagał jej w czarowaniu, a w szczególności w odbieraniu mleka okolicznym gospodarzom. Świadczy o tym chociażby następująca wypowiedź: Słupia (okol. Jędrzejowa), Lelów (okol. Włoszczowy). Gułów (okol. Łukowa). Modła (okol. Głogowa) — informację podali przesiedleńcy z Klimkówki (okol. Gorlic). Ryczeń (okol. Góry Śląskiej) — informację podali przesiedleńcy z miejscowości Prużany (Nowo¬ gródzkie). Z literatury przedmiotu dowiadujemy się, że skopki te z reguły nie były widoczne dla innych osób, oprócz księdza (Ogrodowska 2001: 40). Topolany (okol. Białegostoku). Promnik (okol. Kielc). Wierzenie to odnotowano także u osadników: Modła (okol. Głogowa) — osadnik ze Święciechowa (Lubelskie). Rudziniec (okol. Gliwic). 39 4 0 41 4 2 43 4 4 45 �225 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Były dwie siostry, jedna miała dużo mleka, druga — nie. Poprosiła więc siostrę, by jej pomogła. Poszły na łąkę, tam rosła kępa rokity. Czarownica powiedziała: „Rokita, rokita, przyszła do Ciebie kobita, niesie duszę i ciało, bo jej się masła zachciało". W tej rokicie mieszkał diabeł — przez takie zaklęcie wchodziła z nim w konszachty i mogła zdobywać mleko (Rudziniec, okol. Gliwic). Sądzono, iż czarownica odbierała mleczność krowom, sprawiając, że mleka było mało, było chude lub zmieszane z krwią. Według danych przytoczonych przez Marię Brylak, wierzono, że czarownica potrafiła doić mleko także z wszyst¬ kich żyjących stworzeń, na przykład z królików czy myszy, a nawet z przedmio¬ tów martwych, jak powróz, uzda, kij (Brylak 1970: 303). Panowało przekonanie, że kontakty z diabłem zapewniały czarownicy wyższy status materialny. Zgodnie z informacjami z południowej Polski, kobiety zajmu¬ jące się czarami posiadały więcej dóbr niż inni członkowie społeczności lokalnej. Należące do nich krowy dawały więcej mleka , a więc czarownice wytwarzały więcej masła od innych , a czasem — jak wierzono — odbierały mleko całej wiosce, same mając go w nadmiarze . Czarownica, na przykład, otrzymywała pełne naczynie masła, wlewając do maselnicy jedynie odrobinę śmietany. 46 47 48 Gospodyni robiła masło i jej ciągle nie wychodziło, poszła do sąsiadki pożyczyć maselnicę, a ona mówi do gospodyni: „Rób masło wieczorem, to dużo będzie". Tak też zrobiła, masła było dużo; rozdzieliła na kupki i mówi: „Dzięki ci Boże" — a tu za oknem głos jej podpowiada: „Nie mów dzięki ci Boże, mów dzięki ci Jasiu" [diabeł — A.P.]. Gdy nie powiedziała tego — masło się wściekło. Sąsiadka była ciotą (Szklana Huta, okol. Sieradza). Znalazło to nawet odbicie w niektórych powiedzeniach — gdy danej osobie nadspodziewanie wiodło się w życiu, mawiano że „ma ciotę" . Informator nie sprecyzował bliżej tego stwierdzenia, można jedynie przypuszczać, iż chodzi tu o obecność czarownicy w danym gospodarstwie. Czarownica mogła odbierać mleko, wykonując rozmaite zabiegi magiczne, odbywane z reguły w okresach granicznych. Podczas czarowania istotne znacze¬ nie miały nie tylko przedmioty związane z krową czy oborą, ale również wypo¬ wiadane zaklęcia (zob. aneks 2). 49 [Czarownice] jeździły na „ozogach" [miotłach do wymiatania pieca chlebowego — A.P.] po krzyżowych drogach i szkodziły ludziom. Jeździły (...) rano przed 46 47 48 49 Głuchów (okol. Staszowa), Słupia (okol. Jędrzejowa). Korczyska (okol. Łaska). Zakrzewo (okol. Rawicza). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). „Ciota" to określenie czarownicy, popularne w Wielkopolsce. �226 Agnieszka Pieńczak wschodem słońca po łące i zbierały rosę, mówiąc przy tym: „moje mleczko, moje mleczko" (Borszowice, okol. Jędrzejowa) . 50 Czarownica mogła również w tym celu chodzić rankiem po łące, mówiąc: „Trzecia część dla mnie, czyli śmietana!" . W pewnych przypadkach można było odzyskać mleko — nie tylko poprzez wykonanie odpowiednich zabiegów, ale również wypowiedzenie magicznej for­ muły, stanowiącej dokończenie słów czarownicy: „Biorę pożytek, ale nie wszy­ tek!". Pamiętano nawet, iż jakiś mężczyzna zebrał kilka gałązek ziela i kończąc wypowiedź czarownicy, rzekł: „A ja wszytek!", co w konsekwencji spowodowa¬ ło wyciek mleka z końskiej uprzęży. Podobny wątek przytoczono w Całowaniu (okol. Otwocka), gdzie pewien mężczyzna widział kobietę zbierającą zioła. Ów mężczyzna szedł za czarownicą w znacznej odległości, zbierał te same zioła i bił lejcami po miedzy, mówiąc: „A ja reszte, a ja reszte!". Po powrocie do domu po­ wiesił zioła w stajni, a wtedy zaczęło lecieć z nich mleko . Znano również inne sposoby odbierania mleka, do których zaliczano przede wszystkim „złe spoj¬ rzenie" czarownicy , pochwalenie przez nią czegoś (np. „Ale bedzieta mieli mleka!" ), wymówienie określonego przekleństwa oraz pożyczenie przez nią czegoś z cudzego gospodarstwa . Tego typu formuły słowne były istotne w myśleniu magicznym. Piotr Kowal¬ ski pisze, że słowo jest równie ważne jak gest, a mówienie o czymkolwiek zakła¬ da zmysłową obecność przedmiotu wypowiedzi (Kowalski 1998: 296). Tę myśl szerzej rozwija Anna Engelking, stwierdzając, iż słowa wypowiedziane spełniają się, mają moc uobecniania, przywoływania tego, do czego się odnoszą—tak jak­ by nazwa była związana z desygnatem więzią naturalną. Jak ujął to Gerardus van der Leeuw, „kto wypowiada słowa, wprawia w ruch moce" (za Engelking 2000: 75). Dlatego też polskie czarownice często mówiły: „zbieram pożytek, ale nie 51 52 53 54 55 56 57 W Wodzieradach (okol. Łaska) i Pniewie (okol. Kutna) czarownica odbierała również mleko krowie, zbierając poranną rosę. Wiszniów (okol. Hrubieszowa). W Węglewie (okol. Konina) przytoczono podobne opowiadanie: „Czarownica chodziła po łąkach po Bożym Ciele. Rękami zagarniając, mówiła: «Bierę dobytek, ale nie wszytek!». Szedł za nią chłop i mówił: «A ja resztę!». Po przyjściu do domu chłop powiesił lejce, to leciało z nich mleko. On widział, jak czarownica odbiera mleko". We wsi Ogrodziska (okol. Lubina) informator pochodzący z Lwowskie¬ go podał jedynie, że czarownica chodzi z lejcami po łące i zbiera rosę. Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Żurawnica (okol. Zamościa), Bogoria (okol. Sandomie¬ rza), Psucin (okol. Pułtuska), Wierzchlesie (okol. Sokółki), Smolniki (okol. Szubina) i in. Grabczak (okol. Opola). Wierzenie znali także przesiedleńcy z okolic Buczacza, mieszkający w Starczówku (okol. Ząbkowic Śląskich). Węglew (okol. Konina). Wróblów (okol. Wschowy). Wola Owsiana (okol. Kutna), Gwiazdowo (okol. Sławna). Szczególnie niebezpieczne było to tuż po ocieleniu się krowy — Niebieszczany (okol. Sanoka), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Nosów (okol. Opatowa). 5 0 51 5 2 53 54 55 56 57 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 227 wszytek", zapewniając sobie na dłuższy czas powodzenie w odbieraniu mleka krowom okolicznych gospodarzy. Zróżnicowanie przestrzenne czarownictwa w świetle badań atlasowych Badania atlasowe wykazują, że niektóre z zagadnień analizowanych w arty­ kule w większym stopniu zachowały się w latach 80. X X wieku w południowo¬ -wschodniej Polsce aniżeli w innych częściach kraju. Związane były one głównie z rozpoznawaniem czarownicy po wyglądzie oraz na podstawie obserwowane­ go profanowania przez nią pewnych czynności religijnych. Być może wpłynę­ ła na to większa zachowawczość kultury ludowej na tym terenie lub też sam sposób prowadzenia badań. Pod względem przestrzennym, elementy te w pół­ nocno-wschodniej Polsce występują jednak w rozproszeniu, nie tworząc więk­ szych skupisk. Na tej podstawie można więc przypuszczać, iż dawniej tworzyły one znacznie rozleglejsze zasięgi, czyli były powszechniejsze niż w okresie pro¬ wadzenia badań. Stosunkowo zwarty zasięg niektórych zjawisk zauważa się nato­ miast w Wielkopolsce. W kilku wsiach tego regionu pamiętano głównie o rozpo¬ znawaniu czarownicy na podstawie jej wyglądu, tylko w jednej wsi wspominając o jej odmiennych zachowaniach w kwestii religijności. Inne przekonania, zwią¬ zane na przykład z ukrywaniem się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy, okazały się w latach 80. X X wieku żywe na obszarze Polski, o czym świadczy opracowana mapa (aneks 1). Z cech tego zasięgu można jednak wnioskować, że wierzenie to w owym okresie zaczynało stopniowo zanikać, gdyż w wielu miej¬ scowościach nie odnotowano jego występowania, a rzadziej — stwierdzono brak odpowiedzi. Mimo to, można było uznać je za wciąż istotny element folkloru badanych społeczności. Zakończenie Na podstawie zebranego materiału można stwierdzić, iż w pamięci badanych, wywodzących się głównie z grona osób starszych, zachowało się jeszcze nieco cennych informacji dotyczących czarownictwa. O ich wartości świadczy fakt, że pochodzą one z badań prowadzonych w całej Polsce, mniej więcej w jednako¬ wym okresie, z użyciem w tym celu jednolitego kwestionariusza. Dzięki temu materiały stanowią istotne uzupełnienie dotychczasowych źródeł poświęconych czarownictwu. Jak się okazało, wiele z tych informacji posiada jednak fragmen¬ taryczny charakter, zachowując się w pamięci badanych jedynie w szczątkowej formie. Badania wskazały ponadto na różnorodność uzyskanych opisów. Dotyczy to chociażby cech fizycznych kobiet zajmujących się czarownictwem. Większość �228 Agnieszka Pieńczak z tych danych wskazuje jednak na wyraźną odmienność tych osób od innych członków społeczności. To, co tworzy pewną wspólną płaszczyznę analizowa¬ nych przekonań, dotyczy szczególnych zachowań czarownic, odbiegających od powszechnie przyjętych norm w zakresie religijności czy działalności gospo¬ darczej. Bardzo zróżnicowane są opisy sposobów odbierania mleka, pokazujące lokalne odrębności poszczególnych wątków. Wspólne w nich jednak jest to, iż czarownica posługuje się w tym celu pewnymi obiektami i wypowiada magiczne formuły. Jak się okazało, rozpoznawanie domniemanych czarownic w czasie prowa¬ dzonych badań nie było już tak istotne, jak wcześniej, kiedy warunki życia na wsi były znacznie trudniejsze, a przy tym — jak wierzono — czary zapewnia¬ ły lepszy status materialny. Co jeszcze istotniejsze, nastąpiły głębokie zmiany w mentalności mieszkańców wsi. Nie zaskakuje więc fakt, że badania atlasowe prowadzone w latach 80. X X wieku ukazały, iż czarownictwo należy do zjawisk zanikających w kulturze ludowej badanych społeczności lokalnych. Słowa kluczowe: Polski Atlas Etnograficzny, przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, wierzenia ludowe, tradycyjne czarownictwo, sposoby rozpoznawania czarownicy �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 229 Aneks 1. Mapa ukazująca występowanie przekonania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy I 5 | 6 1 7 l 8 l 9 |10111112113|14115116 J17 J 1 8 | 1 9 1 2 0 [21J22123l2A-t25|26|27t2BJ29130J31 j3213313A-135|36)37|38|39 k o l Objaśnienia znaków: Czarownica w celu odbierania mleka może przybierać postać: 1 — żaby, 2 — ropuchy, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 80. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). �230 Agnieszka Pieńczak Aneks 2. Obiekty wykorzystywane przez czarownicę podczas odbierania mleka krowom W poniższym zestawieniu wyodrębniono poszczególne obiekty stosowane przez czarownicę podczas odbierania mleka (w tym celu czarownica wykorzy­ stywała niektóre części stroju, narzędzia gospodarskie, pożywienie oraz elemen­ ty środowiska naturalnego). Obiekty te wykorzystywane są do wykonywania od¬ powiednich czynności magicznych. OBIEKTY używane przez czarownicę Sposób wykonywania czynności magicznych masło zostawia je w stajni , topi je na słupie u danych gospodarzy biała narośl podobna do sera zostawia j ą na progu stajni gałąź chodzi z nią po bruzdach i powtarza „biorę pożytek, ale nie wszytek" (z gałęzi jakoby trysnęło mleko, a później okazało się, że krowa należąca do jednej z kobiet we wsi utraciła mleko) 58 59 60 61 garść powietrza idzie przez wieś i chwyta powietrze w garść, a następnie kładzie je do koszyka — tam, gdzie przechodziła, tam „krowy się nie doiły" 62 źdźbło słomy wyrywa je ze strzechy grudka ziemi bierze ziemię spod krowich kopyt „do trzeciego razu" , zbiera ręką śla­ dy krów pędzonych na pastwisko , udojone na pastwisku mleko wlewa w krowie ślady 63 64 65 66 krowie łajno przesuwa je , zbiera j e wierzba, słupek w oborze doi j e maselnica chodzi z nią po granicach butelka rozlewa mleko w pobliżu butelki, a następnie podrzuca pustą butelkę pod oborę 67 68 lub pali nim w piecu , 69 70 71 72 Łęki Strzyżowskie (okol. Krosna). Jastkowice (okol. Tarnobrzegu). Niebieszczany (okol. Sanoka). Kaliski (okol. Łosic). Łysaków (okol. Mielca). Lipnica Dolna (okol. Bochni), Stawce (okol. Kraśnika). Głuchów (okol. Staszowa), Pątnów (okol. Wielunia). Zapałów (okol. Jarosławia), Załucze (okol. Włodawy), Promnik (okol. Kielc), Dzierzązna (okol. Sieradza). Załucze (okol. Włodawy). Kopisk (okol. Białegostoku). Gola (okol. Olesna), Kocierzowy i Mała Wieś (okol. Radomska), Modliszewice (okol. Koń¬ skich). Obidowa, okol. Nowego Targu. Nosów (okol. Opatowa). Ciszkowo (okol. Czarnkowa). Szerzyny (okol. Jasła). 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 7 0 71 7 2 �231 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic worek zbiera do niego mleko, chodząc wcześnie rano po miedzy fartuch trzepie nim w kierunku krowy , pociąga za sznurki , przywiązuje burcok (zapaskę) i idzie koło krowy, którą sobie upatrzyła we wsi; po po­ wrocie do domu odwiązuje zapaskę i przywiązuje j ą do drabiny, a na¬ stępnie pociągając za troki fartucha, doi do wiadra mleko, zawieszając później fartuch w innych miejscach 74 73 75 76 ręcznik zbiera nim rosę na łące chustka ciągnie za rogi chustki sznur chodzi po polach i „ciągnie sznur" , doi mleko ze sznura zawieszonego na płocie należącym do osoby, której krowę chce zaczarować ; na dro¬ dze, po której goniono krowy na pastwisko, baba rozciągała sznurek, coś mówiła i podrzucała siteczko — krowy traciły mleko 77 78 79 80 81 sito wiosną czarownice latały po łąkach z rzeszotem i mówiły: „biere poży¬ tek, ale nie wszytek" 82 cep wylewa mleko na ziemię i młóci je cepem gwóźdź przybija do ściany i doi go zioła zbiera je i wypowiada specjalną formułę — z reguły: „zbieram pożytek, ale nie wszytek" , zbiera je do podołka , zbiera je na miedzach wiosną , gotuje je w południe 83 84 85 86 87 88 BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1951 Najdawniejsze procesy o czary w Kaliszu, Lublin, Łódź: Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze. 1952 Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź: Łódzkie Towa¬ rzystwo Naukowe. 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 Rudziniec (okol. Gliwic). Potok (okol. Opatowa). Grabniak (okol. Garwolina). Dęba (okol. Puław). Wierzchlesie (okol. Sokółki). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). Komorów (okol. Kolbuszowej). Babice (okol. Oświęcimia). Łysaków (okol. Mielca). Potulin (okol. Wągrowca). Dęba (okol. Puław). Łąka (okol. Rzeszowa). Żochy Stare (okol. Wysokiego Mazowieckiego). Nienadowa (okol. Przemyśla), Wola Korzeniowa (okol. Szydłowca). Łąki Strzyżowskie (okol. Krosna). Orle (okol. Radziejowa). �232 1967 Brylak M . 1970 Agnieszka Pieńczak Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego, Łódź: Państwowe Wydawnic¬ two Naukowe. Wierzenia ludowe, w: R. Reinfuss (red.), Monografiapowiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 285-308. Buchowski M . 1987 Czarownictwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Termi¬ ny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 59-60. Engelking A . 2000 Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław: Wydawnictwo Funna. Jasiewicz Z. 1967 Czary, w: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 457-486. Kłodnicki Z. 2001 Polski Atlas Etnograficzny — historia, stan obecny, perspektywy, „Lud" 85, s. 239-275. Kolberg O. 1962 a Krakowskie, Dzieła Wszystkie, t. 7, cz. I I I , Wrocław, Poznań: Polskie To¬ warzystwo Ludoznawcze. 1962 b Lubelskie, Dzieła Wszystkie, t. 17, cz. I I , Wrocław, Poznań: Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. 1965 a Pomorze, Dzieła Wszystkie, t. 39, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1965 b Śląsk, Dzieła Wszystkie, t. 43, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1967 Tarnowskie-Rzeszowskie, Dzieła Wszystkie, t. 48, Wrocław, Poznań: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lebeda [Pieńczak] A. 2002 Wiedza i wierzenia ludowe, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, t. 6, Wrocław, Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uni­ wersytet Śląski, Filia w Cieszynie. Mieczkowska D. 1987 Nietolerancja i zabobon w Polsce w XVII -XVIII wieku, Warszawa: Książka i Wiedza. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa: Książka i Wiedza. Ogrodowska B. 2001 Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Księży Werbistów. �233 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Szyfer A. 1975 Tomicki R. 1981 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn: Wydawnic¬ two Pojezierze. Religijność ludowa, w: M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia polska. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław: Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich, s. 29-70. Urbańczyk S. 1991 Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Agnieszka Pieńczak THE WAYS OF RECOGNISING SUPPOSED WITCHES (IN T H E L I G H T OF THE STUDY OF T H E POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS) (Summary) Descriptions of different forms of traditional witchcraft in Poland can be found in the earliest ethnographic works. However, they are fragmentary and often presented as part of a broader discussion of beliefs, magic and fortune telling. The article is based on unpublished materials of the Polish Ethnographic Atlas, collec­ ted in the 1980s of the 20 c. One of the main assumptions of the Atlas was to show the cultural diversity of different elements of traditional culture. Belief in witchcraft became very strong particularly in the 16 and 17 centuries, mainly because of the bad economic situation. Even as late as the second half of the 20 c. in rural communities some people were suspected of witch practices. The article discus¬ ses selected aspects of traditional witchcraft, in particular ways of recognising witches (on the basis of the external appearance, characteristic objects, profanation of religious practices etc.). Some of the beliefs analysed in the article are still present, particularly in eastern Po¬ land. However, the material gathered in the Atlas is rather fragmentary. th th th th Key words: Polish Ethnographic Atlas, spatial description of cultural phenomena, folk beliefs, traditional witchcraft, ways of recognising a witch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9b9ac445f6d25aa34fedd3e025362cc.pdf ceff1663b00218dbad67257219d80ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:731 Title A name given to the resource Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.171-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI SPOSTRZEŻENIA N A T E M A T K U L T U R Y L U D O W E J D A N I I Niniejszy artykuł nie m a na celu przekazania pełnego obrazu k u l t u r y l u d o w e j D a n i i . Należałoby w t y m celu przeprowadzić pogłębione badania t e ­ renowe, potrzebna jest też dokładna znajomość l i t e r a t u r y . Natomiast p o ­ niższe spostrzeżenia opierają się na obserwacjach poczynionych w terenie i p o d s t a w o w y c h pozycjach z l i t e r a t u r y . Ponadto pewnej ilości materiałów dostarczyły duńskie muzealne kolekcje etnograficzne. Oczywiście, t a k i e ujęcie nie wyczerpuje całości zagadnienia. Zasygna­ lizowane są j e d y n i e te elementy duńskiej k u l t u r y l u d o w e j , które są b a r ­ dziej t y p o w e , charakterystyczne, czy wreszcie takie, które uderzają swo­ ją specyfiką. Zwrócenie szczególnej u w a g i na niektóre zagadnienia w y n i ­ k a stąd, iż w a r t o m o i m zdaniem, spojrzeć na kulturę ludową D a n i i po­ równawczo, zestawiając ją z elementami polskiej k u l t u r y l u d o w e j , w a r t o zwrócić uwagę t a k na podobieństwa, j a k i na różnice. Należy p r z y t y m pamiętać, że mówiąc o duńskiej k u l t u r z e l u d o w e j można mieć na myśli j e d y n i e to, co spotyka się w muzeach i skansenach (przynajmniej jeśli chodzi o j e j aspekt m a t e r i a l n y ) . Szybkie b o w i e m uprzemysłowienie k r a j u , r e f o r m y agrarne i oświatowe doprowadziły do u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j k r a j u , a t r a d y c y j n a k u l t u r a w s i jest już pojęciem h i s t o r y c z n y m . Drobne wyjątki, ograniczone do n i e w i e l k i c h , i z o l o w a n y c h obszarów i p e w n y c h elementów k u l t u r y społecznej, n i e zmieniają tego obrazu. Z drugiej strony społeczeństwo duńskie określa się często m i a n e m społeczeństwa chłopskiego, co oznacza, że p r z y nielicznej w a r s t w i e szla­ checkiej k u l t u r a l u d o w a n i e t y l k o brała, lecz i dawała, a j e j ślady można odnaleźć w k u l t u r z e całego k r a j u i wszystkich w a r s t w społecznych. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KULTURY LUDOWEJ DANII K u l t u r a l u d o w a D a n i i jest r e z u l t a t e m położenia geograficznego tego k r a j u — pomostu między k o n t y n e n t e m europejskim a Półwyspem S k a n ­ d y n a w s k i m . W a r u n k i topograficzne D a n i i nie stwarzają przeszkód d l a k o m u n i k a c j i wewnętrznej. K r a j jest płaski, pozbawiony w y s o k i c h w z n i e - �172 MAREK ARPAD KOWALSKI sień i dużych rzek. Natomiast wszędzie n i e m a l obecne jest morze, które czyni dogodną łączność między p r o w i n c j a m i i w y s p a m i duńskimi. D a n i a jest też k r a j e m j e d n o l i t y m narodowościowo. W p r a w d z i e do 1660 r. w skład królestwa wchodziły Skania, H a l l a n d i Blekinge, obecne p r o w i n ­ cje południowoszwedzkie, a do 1814 r. N o r w e g i a była połączona unią per­ sonalną z Danią, t o j e d n a k podobieństwa w k u l t u r z e ludowej państw s k a n d y n a w s k i c h są w y n i k i e m raczej dawniejszych i c h dziejów, sięgają­ cych okresu Wikingów. Należy wspomnieć jeszcze o Niemcach zamiesz­ kujących południowe pogranicze k r a j u , u nasady Półwyspu J u t l a n d z k i e ­ go, oraz o potomkach osadników holenderskich sprowadzonych w 1520 r. na wyspę Amager, leżącą pod b o k i e m Kopenhagi. W obu t y c h przypadkach m a m y j e d n a k do czynienia z g r u p a m i n i e w i e l k i m i , nie e k s p a n s y w n y m i k u l t u r o w o , które t y l k o lokalnie mogły wywierać swój wpływ na duńskie sąsiedztwo. Różnice w k u l t u r z e regionów D a n i i zależne są przeto w głównej m i e ­ rze od warunków geograficznych. T a k na przykład mieszkańcy małych w y s p i wybrzeży, obyci z żeglugą, b y l i zarówno r o l n i k a m i , j a k i r y b a k a ­ m i czy m a r y n a r z a m i . Młodzi chłopcy często zaciągali się n a s t a t k i . Po porzuceniu zawodu m a r y n a r z a w r a c a l i do r o d z i n n y c h gospodarstw, ale i w t e d y n i e z r y w a l i k o n t a k t u z morzem. T r u d n i l i się rybołówstwem, zaś kolejność zajęć wyznaczały p o r y r o k u : po sezonie pracy n a r o l i , następo­ wał sezon połowów. Niezależnie od tego kwitł chłopski h a n d e l przybrzeż­ n y (peasant t r a d i n g ) . W y r o b y rzemieślnicze i płody rolne, przewożone łodziami i k u t r a m i , kursowały między sąsiednimi wybrzeżami i w y s p a m i . Ten charakter nosił też handel z Norwegią, Szwecją i W y s p a m i F r y z y j ­ s k i m i . Przedsiębrano i dalsze w y p r a w y — do H o l a n d i i , A n g l i i i na pół­ nocny A t l a n t y k , w pogoni za w i e l o r y b a m i . Powszechność żeglugi p r z y ­ brzeżnej tłumaczy się t y m , że morze było bardziej dogodnym t r a k t e m niż d r o g i u t r z y m a n e w złym stanie; tłumaczy się też b r a k i e m dużych, spławnych rzek, j a k wreszcie koniecznością u t r z y m y w a n i a łączności mię­ dzy dziesiątkami duńskich wysp. 1 R o l n i c t w o było dominującym zajęciem n a półwyspie J u t l a n d z k i m i n a dużych w y s p a c h (jak n p . Zelandia, Fionia, L o l l a n d , Falster, Langel a n d i inne). T a m jednak, gdzie gleby były jałowe, ustępowało ważniej­ szemu wówczas gospodarczo i wyspecjalizowanemu rzemiosłu. Ogólnie rzecz biorąc t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a D a n i i była zasadni­ czo j e d n o l i t a , z n i e w i e l k i m i t y l k o odmiennościami r e g i o n a l n y m i . Pod t y m względem, w porównaniu z Danią, Polska p r z y p o m i n a istną mozaikę. Za zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m mogłoby przemawiać w p r a w d z i e rozbicie 1 W g określenia duńskich autorów. P. M i c h e l s e n , peaseant culture, C o p e n h a g e n 1955. H. R a s m u s s e n , Danish �KULTURA LUDOWA DANII 17.3 t e r y t o r i u m D a n i i n a w i e l e wysp, ale też istniała między n i m i doskonale rozwinięta łączność. Uderzającą cechą duńskiej k u l t u r y l u d o w e j jest j e j związek z morzem, w stopniu porównywalnym ze znanych n a m przykła­ dów j e d y n i e z Kaszubami. Dzięki t e m u k u l t u r a l u d o w a D a n i i miała cha­ r a k t e r o t w a r t y . W p ł y w y zewnętrzne i n o w i n k i k u l t u r o w e docierały n i e t y l k o za pośrednictwem w a r s t w wyższych i od g r u p sąsiednich, ale były adaptowane bezpośrednio przez poszczególne regiony w obręb t r a d y c y j ­ n y c h wartości k u l t u r o w y c h . T r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a przez długi czas miała oparcie w systemie k o m u n w i e j s k i c h , które zanikły dopiero po przejściu n a gospodarkę f a r ­ merską, a więc w X I X w . A ż do tego stulecia osadnictwo miało charakter z w a r t y , wieś była s k u p i s k i e m zagród, mieszkańcy żyli w b l i s k i m sąsiedzt­ w i e . Był to więc t y p osadnictwa ciągle jeszcze dominujący w Polsce. Je­ d y n i e na B o r n h o l m i e i w części J u t l a n d i i istniało osadnictwo rozproszone, gdzie każda f a r m a stała osobno, z dala od i n n y c h , n a należącym do niej gruncie. We wsiach istniały f o r m y samorządu wewnętrznego, decydującego o t a k i c h sprawach, j a k prowadzenie wspólnych prac r o l n y c h , wypasanie zwierząt w e wspólnym stadzie, wzajemna pomoc sąsiedzka, organizowa­ nie uroczystości w i o s k o w y c h . Samorząd dyktował też w z o r y postępowa­ nia i obyczajowości w obrębie w s i . Uwagę zwraca istnienie specyficznie duńskich organizacji — w i e j s k i c h b r a c t w — w k o m p o n o w a n y c h w system samorządowy. Były to m i a n o w i c i e b r a c t w a gospodarzy, które zajmowały się s p r a w a m i ekonomicznymi. Skupiając starszych i zamożnych gospoda­ r z y one t o właśnie stanowiły organizację samorządową. Niezależnie od n i c h istniały b r a c t w a młodzieżowe: męskie i dziewczęce. Aranżowały one wspólne dla całej społeczności uroczystości, obrzędy i ceremonie. O d g r y ­ wały istotną rolę p r z y organizacji dożynek, zapustów, tłustego c z w a r t k u , nocy świętojańskiej, wreszcie p r z y t a k i c h wydarzeniach, j a k małżeństwo. Natomiast po z a w a r c i u małżeństwa i objęciu własnego gospodarstwa, chło­ piec stawał się członkiem b r a c t w a gospodarzy, dziewczyna również z r y ­ wała z młodzieżowym b r a c t w e m żeńskim i zajmowała się domem oraz gospodarstwem. D a w n i e j w każdej w s i znajdował się g r o m a d z k i d o m n a ­ leżący do bractwa, w którym g r o m a d z i l i się członkowie. Odbywały się t a m wieczornice, uroczystości, zabawy. Później, w r a z z maleniem znaczenia b r a c t w , p o d o b n y m celom służył w y n a j m o w a n y od właściciela największy zazwyczaj w e w s i dom, w którym jeden pokój przeznaczano na tańce. W lecie gromadzono się też w stodole albo po p r o s t u na podwórzu, pod gołym niebem. Pieniądze i żywność na poczęstunek zbierano urządzając korowód od zagrody do zagrody. Samorząd w i e j s k i stał się n i e e f e k t y w n y , g d y większość chłopów z w o l ­ n y c h gospodarzy stała się dzierżawcami i p o d d a n y m i K o r o n y , Kościoła �174 MAREK ARPAD KOWALSKI i p r y w a t n y c h posiadaczy ziemskich. Widać t u pewne różnice między r e ­ gionami. Bardziej uciążliwe f o r m y poddaństwa istniały na Z e l a n d i i , F a l ster i L o l l a n d , natomiast n a B o r n h o l m i e p r a w i e n i e było w i e l k i c h posia­ dłości szlacheckich. Wyspa była królewszczyzną, dominowały na niej d u ­ że gospodarstwa chłopskie t y p u farmerskiego. System dzierżawy feudalnej przywiązywał chłopów do ziemi, a po w i e l k i m kryzysie r o l n y m w 1730 r. został rozciągnięty na cały k r a j . Ża­ den chłop w w i e k u od 4 do 40 l a t nie mógł opuścić swojego miejsca u r o ­ dzenia. Zmniejszało t o chłonność k u l t u r y l u d o w e j , zawężało k o n t a k t y ze światem zewnętrznym. W miejsce dawniej rozwiniętego h a n d l u chłopskie­ go oraz specjalizacji w p r o d u k c j i r o l n e j i rzemieślniczej pojawiła się sa­ mowystarczalność gospodarcza, uzależniająca w rezultacie wieś od miast i szlachty. Jednakże feudalizm duński n i e był t a k uciążliwy, j a k w Polsce i i n n y c h k r a j a c h Europy, gdzie szlachta „posiadała" s w o i c h chłopów, spra­ wując n a d n i m i pełnię władzy. Co więcej, poddaństwo feudalne trwało w D a n i i krótko. Już w końcu X V I I I w . podjęto pierwsze r e f o r m y z m i e ­ rzające do uwłaszczenia chłopów. W 1787 г., chłopi o t r z y m a l i wszystkie p r a w a obywatelskie, a w r o k później zniesiono system feudalnej dzierża­ w y . W i e k X I X przyniósł dalsze r e f o r m y . 2 BUDOWNICTWO W t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e duńskim d o m i n u j e t z w . p r u s k i m u r , czy też według innego, a też niezbyt precyzyjnego określenia duńskie­ go — k o n s t r u k c j a półdrewniana. Szkielet stanowiła istotnie k o n s t r u k c j a drewniana, wolną przestrzeń natomiast w y l e p i a n o słomą zmieszaną z g l i ­ ną. Później j a k o materiału budowlanego zaczęto używać cegły (pocz. X I X w.), a jednocześnie pojawiła się k o n s t r u k c j a sumikowo-łątkowa. O i l e ta ostatnia występowała sporadycznie na bardziej zalesionych wyspach, to pierwsza, gdzie słoma i g l i n a zostały zastąpione cegłą, pojawiła się w południowo-zachodniej D a n i i i rozprzestrzeniła się n a cały k r a j . Widać w t y m wyraźnie wpływy niemieckie, podobnie zresztą j a k i w Polsce. Szybkie przyjęcie się w całej D a n i i pruskiego m u r u , który wyparł t z w . konstrukcję półdrewniana, było spowodowane w dużej mierze ubóstwem lasów, co zmuszało do sięgnięcia po inne materiały budowlane niż d r e w n o . D a c h y zasadniczo były dwuspadowe, j e d y n i e l o k a l n i e w północnej J u t l a n d i i naczółkowe, k r y t e słomą, trzciną i wrzosem, a n a wybrzeżu także trawą morską. Z a b u d o w a n i a tworzyły zamknięty czworokąt. Składały się z d w u l u b 2 op. Ogólny zarys cit. duńskiej k u l t u r y ludowej dają M i c h e l s e n i Rasmussen, �KULTURA LUDOWA 175 DANII większej ilości budynków — uzależnione to było od ilości zwierząt w go­ spodarstwie i , oczywiście, zamożności właścicieli. D o m mieszkalny, na ogół j e d n o t r a k t o w y , a od końca X V I I I w . — powszechniejszy, d w u t r a k t o w y , stał b o k i e m do u l i c y . Naprzeciw niego — w d r u g i m końcu podwó­ rza — u s y t u o w a n a była stajnia. W południowej J u t l a n d i i bardzo często stajnia znajdowała się p o d j e d n y m dachem z domem mieszkalnym, a czwo­ r o b o k zagrody tworzyły pozostałe b u d y n k i . Często powiększano chałupy przez d o b u d o w y w a n i e z o b u stron przybudówek o różnym przeznacze­ n i u — m i e s z k a l n y m i gospodarczym. D a w n i e j razem ze stajnią b u d o w a n o oborę, oba pomieszczenia znajdowały się pod j e d n y m dachem. Gospodar­ stwo od strony d r o g i zamknięte było stodołą. Później, g d y w południowo-zachodniej J u t l a n d i i hodowla bydła stała się i s t o t n y m zajęciem, obory poczęto sytuować naprzeciw d o m u mieszkalnego, na miejscu stajni, te zaś przesunęły się na miejsce obór. W t e d y również karmę dla bydła poczęto umieszczać w oborze, poprzednio b o w i e m przepędzano zwierzęta do sto­ doły l u b stajni d l a dania i m paszy. Podłoga w oborach w y b r u k o w a n a b y ­ ła p o l n y m i k a m i e n i a m i , w południowo-zachodniej J u t l a n d i i zaś wyłożona cegłami. Nawóz ze stajni i obory gromadzono w dole k o m p o s t o w y m u m i e ­ szczonym w pobliżu stajni l u b stodoły. P r z y stajni umieszczano spichrz na paszę — czasem było i c h k i l k a , w zależności od rodzaju paszy. J e d y ­ nie owce nie miały swojego stałego pomieszczenia — t r z y m a n o j e w staj­ n i l u b w oborze, m i m o że h o d o w l a t y c h zwierząt była bardzo rozwinięta. Stodoła dzieliła się na d w i e części — w jednej z n i c h umieszczano przewiane już ziarno, w drugiej słomę i siano. Podłoga była g l i n i a n a albo stanowiło ją po prostu klepisko. Z i a r n o z reguły umieszczano w części, która miała podłogę glinianą. W t y c h regionach k r a j u , w których dawał się odczuć b r a k g l i n y , budowano podłogę drewnianą. Chałupa mieszkalna składała się zasadniczo z trzech pomieszczeń: r e ­ prezentacyjnej i nie używanej na codzień białej izby (overstue), z izby czarnej, ośrodka życia, która była zarazem kuchnią {stue) i z k o m o r y , której przeznaczenie zmieniało się zależnie o d a k t u a l n y c h potrzeb. D o ­ piero z upowszechnieniem się k o m i n a w X V I I I w., życie w chałupie r o z ­ przestrzeniło się na wszystkie pomieszczenia . 3 Pod oknem, w czarnej izbie znajdował się długi stół. N a j e d n y m jego końcu, pod ścianą, siadał gospodarz, służba i dzieci naprzeciwko okna, n a d r u g i m końcu stołu — żona gospodarza, w pobliżu k u c h n i . W tej izbie też stało duże łoże z zasłonami, d l a gospodarzy. Dziewczęta ze służby spa­ ły w komorze, chłopcy w stajni. Reprezentacyjna izba, overstue, używana była t y l k o odświętnie. Wzdłuż ścian stały s k r z y n i e i szafy wypełnione n i e 3 O b u d o w n i c t w i e i a r c h i t e k t u r z e w k u l t u r z e l u d o w e j D a n i i pisze M . N . z o w a, Kriestjanskoje narodów zarubieżnoj żiliszcze Ewropy, zapadnoj i jużnoj M o s k w a 1967. Skandinawij, [ w : ] Kultura Moroi byt �176 MAREK ARPAD KOWALSKI używaną na codzień zastawą i u b r a n i a m i . W overstue znajdowało się też łóżko d l a osoby ewentualnie chorej. Łóżka były spotykane n a w e t w najuboższych domach. Miały one róż­ ne f o r m y . N a J u t l a n d i i tworzyły właściwie zamykaną n a d r z w i alkowę, czasem nawet podwójną, przedzieloną szafą •—• j e d n a strona przeznaczona była d l a gospodarzy, d r u g a d l a dzieci l u b służby. Mniejsze dzieci spały w s k r z y n i zawieszanej n a d łożem rodziców. N a wyspach natomiast czę­ stsze były łóżka w b u d o w a n e w ścianę, l u b w o l n o stojące, czterokolumnowe, z zasłoną . Wolno stojące pojedyncze łóżka pojawiły się na w s i do­ piero w X I X w . 4 W k u c h n i pod o k n e m stała ława, pod którą umieszczano najpotrzeb­ niejsze, podręczne narzędzia; t a m też umieszczano kurę l u b gęś w y s i a d u ­ jącą j a j k a . Zajęcie miejsca na ławie było d y k t o w a n e obyczajem — n a j ­ bliżej gospodarza siadał człowiek najstarszy, dalej młodsi, wreszcie k o ­ b i e t y i dzieci. ROLNICTWO Z a b u d o w a n i a mieszkalne i gospodarcze zgrupowane w e w s i stały na z i e m i należącej do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli. Natomiast obszary u p r a w ­ ne stanowiły wspólną własność całej społeczności w i e j s k i e j , wspólnie też były u p r a w i a n e . Z i e m i a t a okalała wieś szerokim pasem i dzieliła się n a t r z y pola, odpowiednio do u p r a w i a n y c h na n i c h rodzajów zbóż. Jedną część przeznaczano pod jęczmień, drugą pod żyto, trzecia ugorowała d a ­ nego r o k u . Była t o więc trójpolówka. Każde z pól dzieliło się z k o l e i na znaczną ilość zagonów, w y d z i e l o n y c h pomiędzy poszczególnych chłopów według zasady, że każdy r o l n i k miał do u p r a w y tę samą ilość z i e m i t e j samej klasy. Zagony miały więc różne r o z m i a r y i tworzyły istną szachow­ nicę. Każdy miał nieco dobrej i złej ziemi, a pola do niego należące roz­ proszone były nawet i w s t u kawałkach. T e n system zmuszał wieś do wspólnej pracy. Z e b r a n i gospodarze z całej w s i p o d e j m o w a l i decyzję, k i e d y należy rozpocząć żniwa, a k i e d y orkę, od czyjego zagonu rozpocząć pracę. P r z y orce posługiwano się początkowo radłem. Narzędzie to na Ze­ l a n d i i było w użyciu jeszcze w X I X w . Później pojawiła się odkładnica, wreszcie pług koleśny, ciężki, do którego zaprzęgano d w a do sześciu k o n i . Brona, podobnie j a k i pług, była d r e w n i a n a . A l e gdy odkładnicę w y k o ­ nywał z żelaza w i o s k o w y k o w a l , to kolce b r o n y były również drewniane. O d czasu do czasu odnawiano je, a tę prostą pracę mógł wykonać każdy gospodarz. Z i a r n o siano ręką, za zasobnik służył słomiany kosz z d r e w W g k l a s y f i k a c j i podanej s z a w a 1969. 4 p r z e z Słownik terminologiczny sztuk pięknych, War­ �KULTURA LUDOWA 177 DANII n i a n y m dnem. Przy żniwach posługiwano się kosą, dawniej natomiast — sierpem. N a n i e w i e l k i c h pólkach, na w y s p i e Fano jeszcze do X X w . uży­ w a n o t y l k o sierpa. Po zżęciu zboża p r a c o w a l i wszyscy, wiążąc j e w snopy i układając w stogi. Młocka odbywała się zimą. N a g l i n i a n y m k l e p i s k u stodoły układano snopy w d w u rzędach, kłosami do siebie i młócono cepami, w których b i j a k był p r z y t w i e r d z o n y do rękojeści wiązadłem ze skóry świni l u b w ę ­ gorza, zależnie od części k r a j u . (Jeszcze jeden zatem dowód na wszech­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e darów morza w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . ) Po w i a ­ n i u , które odbywało się metodą rzucania ziarna pod w i a t r , część ziarna przeznaczano n a przyszłoroczne zasiewy, część sprzedawano, część zatrzy­ m y w a n o na własny użytek. Młyny, zwłaszcza wodne, nie były w gospodarstwach rzadkością, ale zazwyczaj jeden większy młyn obsługiwał całą okolicę, t y m bardziej że chłopi m u s i e l i odstawiać ziarno do wskazanego i m przez pana młyna, szczególnie w t e d y , g d y pojawiły się w i a t r a k i . Wyparły one młyny wodne o d o m o w y m charakterze i zmonopolizowały przemiał ziarna. W i e k X I X przyniósł zasadnicze r e f o r m y agrarne. Z l i k w i d o w a n a zo­ stała k o m u n a l n a własność ziemska. Wspólne pola rozparcelowano pomię­ dzy i n d y w i d u a l n y c h gospodarzy, scalając zarazem należące do n i c h g r u n ­ t y . Zniknęło pojęcie t r a d y c y j n e j w s i , każde gospodarstwo zlokalizowane zostało na należących do niego polach, przekształcając się w farmę. N a miejsce trójpolówki w p r o w a d z o n o płodozmian, pojawiły się udoskonalone narzędzia. Dało t o podstawę do powstania gospodarki f a r m e r s k i e j , w któ­ rej d o m i n u j e specjalizacja rolna, zależnie o d warunków glebowych i k l i ­ m a t y c z n y c h regionów, nastawiona zresztą w w i e l k i e j mierze na eksport. Zmieniło się położenie chłopów. Dzierżawcy stali się właścicielami ziemi, którą u p r a w i a l i . Powstała też n o w a w a r s t w a społeczna — l u d z i n i e po­ siadających z i e m i i wynajmujących do pracy własną siłę roboczą. W y ­ w o d z i l i się o n i z d a w n y c h małorolnych gospodarzy i chałupników. Poło­ żenie i c h , przypominające w a r u n k i b y t u polskich chałupników, szybko zmieniło się. W a r s t w a t a stała się wkrótce r o b o t n i k a m i r o l n y m i . s HODOWLA Zwierzęciem używanym do pracy był koń. Jedynie w p r z y p a d k u cięż­ szych prac używano wołów, które obecnie jako zwierzęta pociągowe już zaniknęły, podobnie zresztą j a k k o n i e — w ostatnich t r z y d z i e s t u latach. Rzadko natomiast używano k o n i p o d w i e r z c h . Wyjątek s t a n o w i B o r n h o l m . N a dziedzińcach tamtejszych kościołów zachowały się zaczepy, słu5 syning Michelsen, Rasmussen, med Arbejdskraft, op. cit. K o b e n h a v n 1915. 12 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X V I I / 1 P o r . też C. S o n n e , Landbrugets For- �178 MAREK ARPAD KOWALSKI żące do uwiązywania k o n i na czas mszy. J a k już b o w i e m powiedziano, B o r n h o l m był królewszczyzną, gdzie szlachta nie miała swoich włości. N a t o m i a s t m i e j s c o w i chłopi p r o w a d z i l i intensywną gospodarkę f a r m e r ­ ską, która w y d a t n i e przyczyniała się do i c h wzbogacenia. Dzięki t e m u i c h t r y b życia był naśladownictwem po części obyczajów w a r s t w w y ż ­ szych — stąd często w tekście podkreślane odrębności k u l t u r y regio­ nalnej tej w y s p y . Największe znaczenie gospodarcze w h o d o w l i miało bydło. E k s t e n s y w ­ ną hodowlę bydła, z przeznaczeniem n a eksport, prowadzono o d d a w n a , zwłaszcza w specjalizującej się w t y m południowej D a n i i . Istniały szlaki, którymi z J u t l a n d i i przepędzano całe stada. Była to h o d o w l a z przezna­ czeniem t a k n a mięso, j a k i na mleko. Niemałe znaczenie miała hodowla t r z o d y c h l e w n e j ; powszechna była w D a n i i h o d o w l a owiec, której główny p r o d u k t stanowiła wełna. W każ­ d y m gospodarstwie znajdowały się w a r s z t a t y t k a c k i e . H o d o w l a owiec kwitła w okręgu Tonder na J u t l a n d i i , a nadwyżki wełny sprzedawano w pozostałych regionach k r a j u , a nawet za granicą. K o z y były zwierzęciem rzadko s p o t y k a n y m , natomiast rozwinięta na bardzo szeroką skalę była hodowla d r o b i u : k u r , kaczek, gęsi, uważana za zajęcie w y b i t n i e kobiece. Sprzedawano drób do H o l a n d i i i N a d r e n i i , a ce­ lował w jego h o d o w l i okręg Ribe w południowo-zachodniej J u t l a n d i i . Bydło, owce i świnie wypasano n a wspólnych, w i o s k o w y c h p a s t w i ­ skach położonych n a zewnątrz pól u p r a w n y c h i odgrodzonych od n i c h pło­ t a m i . I n w e n t a r z z całej w i o s k i tworzył stado powierzane w i o s k o w e m u pastuchowi, któremu dodawano do pomocy dwóch l u b t r z e c h chłopców. Pastuch zaopatrzony był w k i j z nałożonymi nań żelaznymi pierścienia­ m i , którym, grzechocząc, zwoływał zwierzęta, i w bat do k i e r o w a n i a sta­ d e m ; towarzyszył m u pies. Rano sygnałem r o g u dawał znać mieszkańcom w i o s k i , iż poczyna gromadzić stado. Z p a s t w i s k powracał wieczorem, s y ­ gnalizując r o g i e m swój powrót. Zwierzęta miały n a szyjach zawiązane d r e w n i a n e kołatki l u b metalowe dzwoneczki, dające znać, g d y któreś o d ­ dalało się od stada. W t e n sposób pastuch mógł łatwo kontrolować oddane m u pod opiekę zwierzęta. Wszystkie sztuki znaczono c h a r a k t e r y s t y c z n y m i nacięciami na uszach l u b w y p a l a n y m i z n a k a m i — s y m b o l a m i przynależności do określonego właściciela, dzięki czemu każdy mógł łatwo odnaleźć w stadzie należące do niego zwierzęta. Były też — oprócz i n d y w i d u a l n y c h — z n a k i określa­ jące przynależność do w s i . W zimie i n w e n t a r z t r z y m a n o cały dzień wewnątrz przeznaczonych do tego budynków, l a t e m zwierzęta znajdowały się p o d dachem t y l k o n a noc. W zimie p r o b l e m e m była pasza, m i m o iż w s k u t e k sprzedaży części b y ­ dła i świń oraz przeznaczenia niektórych sztuk na mięso ilość zwierząt �KULTURA LUDOWA DANII 179 w gospodarstwie zimą zmniejszała się. K a r m i o n o zwierzęta z b i e r a n y m i wcześniej liśćmi jesionu (pasza powszechna n a B o r n h o l m i e ) , wrzosem, sia­ n e m i słomą pozostałą z młócki, żołędźmi. Pojono je, zależnie od p o r y r o k u , w p o l u l u b p r z y s t u d n i n a podwórzu. M i m o wcześniejszych starań o zabezpieczenie p o k a r m u , często brakowało nawet t r a w y . Większość b o ­ w i e m obecnych łąk stanowiły bagna. Zmniejszała się przeto w zimie m l e ­ czność krów, a często zdarzało się, że niejedna sztuka padała z głodu. R e f o r m y rolne objęły i hodowlę. I t u z l i k w i d o w a n o wspólne p a s t w i ­ ska, rozpoczęto zakrojoną n a szeroką skalę meliorację gruntów. P o p r a ­ wiło t o znacznie w a r u n k i paszowe, a h o d o w l a stała się jedną z eksporto­ w y c h specjalizacji D a n i i . RYBOŁÓWSTWO Chłopi duńscy, zwłaszcza mieszkańcy wybrzeży, łączyli często zajęcia rolnicze z rybołówstwem. Rodzaj pracy wyznaczały p o r y r o k u . Małorolni gospodarze i chałupnicy l a t e m uzupełniali swoje dochody połowami w ę ­ gorzy i i n n y c h r y b . Było to rybołówstwo na małą skalę, rzeczne albo przybrzeżne — używano ościeni i n i e w i e l k i c h , p r o s t y c h sieci. Często rybołówstwo stawało się zasadniczym zajęciem. Wówczas d o ­ glądanie gospodarstwa było obowiązkiem żony i dzieci. Pomagały też one p r z y połowach, wyciągając sieci n a brzeg. Tego rodzaju gospodarka r y b n a rozwinęła się w zachodniej J u t l a n d i i , gdzie piaszczyste gleby i karłowate gospodarstwa nie mogły w pełni zaspokoić potrzeb tamtejszych mieszkań­ ców. Tam, gdzie rybołówstwo stanowiło zajęcie równorzędne z r o l n i c t w e m , w okresie połowów r y b a c y w r a z z p o m o c n i k a m i opuszczali wieś i w z n o s i l i p r y m i t y w n e , sezonowe chaty w pobliżu łowisk. Szczególnie powszechne były jesienne połowy na śledzie i węgorze, gdy te ostatnie spływały z wód wewnętrznych do morza. Potencjalne k o n f l i k t y regulowane były p r a w e m do brzegu, którego określone o d c i n k i należały do położonych n a d morzem l u b r z e k a m i w s i . Rybacy z jednej w s i t w o r z y l i spółki połowowe, oparte n a zasadach spół­ dzielczych, w pełni porównywalne z kaszubskimi maszoperiami. N i e w y ­ klucza się zresztą, że organizacja maszoperii przywędrowała n a Pomorze właśnie z D a n i i . 6 N a t e m a t m a s z o p e r i i piszą m . i n . Z . В a t o r o w i с z, Zespołowe rybolówistwc n a polskim wybrzeżu, P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , t . V I I I - I X , Ł ó d ź - L u b l i n 1951: J . K u c h a r s k a , Gospodarcze i społeczne podstawy maszoperii kaszubskich, tamże' F. L o r e n t z , A . F i s c h e r , T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi — kultura ludowe i iązyk, T o r u ń 1934. P o r . też W . B l a n k ę , Die Seefischerei Nordwest-Europas, Ham­ b u r g 1956. 0 �180 MAREK ARPAD KOWALSKI Węgorze łowiono w jazach, plecionych z prętów i drewna, zastawia­ n y c h n a rzekach. Do połowu śledzi używano sieci s t a w i a n y c h — stosowa­ no je szczególnie w fiordach, a zwłaszcza w bardzo r y b n y m L i m f j o r d w północnej J u t l a n d i i . W w o d a c h wewnętrznych i fiordach łowiono j e ­ sienią śledzie sieciami ciągnionymi. N a wybrzeżu natomiast r y b a c y nocą wypływali w morze, zagarniając ławice w e włókę l u b sieć t z w . k u r t y ­ nową . N a płyciznach południowo-zachodniej D a n i i używano nadal zresz­ tą stosowanej metody pod nazwą vadehavet, wykorzystując odpływy m o ­ rza. N a brzegu w y k o p y w a n o głęboki dół, odgrodzony od s t r o n y morza plecionką z gałęzi. W czasie odpływu morza r y b y pozostawały w dole i należało j e t y l k o wyjąć. 7 Industrializacja k r a j u i specjalizacja zajęć sprawiły, iż zniknęła w a r ­ s t w a rolników-rybaków. Rybołówstwo mogło przejść z fazy połowów przybrzeżnych na szersze wody, uniezależniając się od k r u c h y c h łódek w y s t a w i o n y c h na fale i p o d m u c h y w i a t r u . Umożliwiło to duńskim r y b a ­ k o m ekspansje nie t y l k o n a łowiska bałtyckie, ale również na Morze Pół­ nocne i A t l a n t y k . Jednocześnie w i e l u chałupników żyjących t y l k o z poło­ w ó w n a małą skalę stało się pełnomorskimi r y b a k a m i . Swoistą formę połowów stanowiły polowania n a f o k i i w i e l o r y b y . Te pierwsze dosyć często pojawiały się d a w n i e j n a Bałtyku. Do połowu f o k używano właściwie p r y m i t y w n y c h metod, t a k i c h j a k pułapki w f o r m i e s t a w i a n y c h sieci, w które wplątywały się f o k i , l u b żelazne h a k i w b i j a n e w piasek w miejscach, gdzie gromadziły się zwierzęta. Wędrując do w o ­ dy, nadziewały się one na h a k i . Tłuczono też po p r o s t u f o k i pałkami. Tę metodę pamiętają jeszcze starsi r y b a c y z wysepek położonych w cieśninie Kattegat. F o k i dostarczały w i e l u produktów potrzebnych w gospodar­ stwie. Z tłuszczu w y t a p i a n o oliwę do lamp, do konserwowania płaszczy i długich, sięgających za k o l a n a r y b a c k i c h butów, ze skóry szyto zimowe płaszcze, w y k o n y w a n o wreszcie najróżniejsze drobiazgi, j a k n p . taba­ kierki. Zdarzały się przybrzeżne polowania na w i e l o r y b y , z rzadka i na d e l ­ f i n y . I c h tłuszcz w y t a p i a n o na olej, mięso jedzono. Połów dzielony był zgodnie z t r a d y c y j n y m i zasadami, które każdemu r y b a k o w i określały jego część, nadto pewną część oddawano miejscowe­ m u posesjonatowi oraz duszpasterzowi. RZEMIOSŁO Dzisiejsza specjalizacja zajęć, g d y każda f a r m a zaopatruje się w p o ­ trzebne j e j p r z e d m i o t y w mieście, t y p o w a jest d l a epoki przemysłowej. N i m j e d n a k do tego doszło, gospodarstwa miały charakter samowystar' Michelsen, Rasmussen, o p . cit. �KULTURA LUDOWA 181 DANII czalny, a chłop i jego rodzina b y l i nie t y l k o r o l n i k a m i i r y b a k a m i , lecz także rzemieślnikami. Dotyczy to zwłaszcza p r o s t y c h narzędzi i sprzętów, które każdy potrafił wykonać na własny użytek. Proste sprzęty d r e w n i a ­ ne w y k o n y w a n o zwykłym nożem, ze słomy pleciono zasobniki na ziarno i mąkę, k o b i e t y tkały wełnę. Istniała wszakże pewna specjalizacja, p r z y t r u d n i e j s z y c h bądź m n i e j p o p u l a r n y c h w y r o b a c h , j e d n a k i ona zamykała się zasadniczo w obrębie wąskiej stosunkowo społeczności l o k a l n e j . Stopnie specjalizacji były różne. W regionach, gdzie ziemia była jało­ w a — rozwijało się rzemiosło. Podobne zjawisko występowało w latach głodu, k r y z y s u . Rzemiosło stanowiło wówczas dodatkowe, a nierzadko Rye. 1. M o d e l o w a n i e kolanach. n a c z y n i a n a desce t r z y m a n e j n a Przedstawiona t u czarna ceramika chodniej Jutlandii byla w y t w o r e m z kobiecym za­ �182 MAREK ARPAD KOWALSKI wręcz niebagatelne źródło dochodu. D l a w i e l u uboższych chłopów, nie mogących wyżyć z ziemi, rzemiosło stawało się p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Człowiek t a k i stawał się często specjalistą c e n i o n y m w e w s i , a n a w e t w szerszej okolicy. Często rzemieślnik ów zupełnie tracił k o n t a k t z ziemią i całkowicie poświęcał się swojej profesji. Z j a w i s k o to nieobce było i w Polsce; podobnie j a k w D a n i i , rodzaj zajęć wyznaczony był przez bogactwo i n d y w i d u a l n e g o człowieka i w a r u n k i przyrodnicze regionu. Z d r u g i e j s t r o n y n i e zawsze można przeprowadzić wyraźny podział między wyspecjalizowaną produkcją rzemieślniczą, a tą przeznaczoną na użytek domowy. T a k n a przykład k o w a l był n i e m a l w i o s k o w y m urzędni­ k i e m , pracującym za regularną opłatą — nie od sztuki, lecz, b y t a k rzec, pozostawał p r a c o w n i k i e m e t a t o w y m . Niezależnie od tego pełnił funkcje, lekarza i weterynarza. Chociaż każdy chłop z pomocą r o d z i n y i sąsiadów potrafił wznieść chałupę, t o j e d n a k cieśle i stolarze b y l i zatrudniani, j a k o eksperci do w y k o n y w a n i a bardziej specjalistycznych prac, j a k n p . łącze­ nie belek, oraz spełniali funkcję technicznych doradców całości b u d o w y . G a r n c a r s t w o było zajęciem bardzo rozwiniętym. Słynęła czarna ce­ r a m i k a z J u t l a n d i i , p r z y czym w a r t o zwrócić uwagę, że zajęcie t o należa­ ło do kobiet, tajemnice p r o d u k c j i przechodziły z m a t k i na córkę. Czarna ceramika — o d p o w i e d n i k naszych siwaków — rozwinęła się początkowo w zachodniej J u t l a n d i i , później rozpowszechniła się na całym Półwyspie. Mężczyzna pomagał t y l k o w w y p a l a n i u naczyń, natomiast całość p r o ­ d u k c j i pozostawała w rękach kobiecych. Koło garncarskie, m i m o iż znane w D a n i i od X I I w., nie było używane przez w i e j s k i c h rzemieślników. Uży­ w a l i go j e d y n i e zawodowi, cechowi garncarze miejscy. C i sporadycznie t y l k o t r u d n i l i się czarną ceramiką, przeważnie b o w i e m w y p a l a l i naczynia na czerwono i p o k r y w a l i glazurą. T a k więc wiejscy garncarze m o d e l o w a l i glinę na desce t r z y m a n e j n a kolanach. Czarny k o l o r naczyń o t r z y m y w a n o dzięki w y p a l a n i u i c h w szczelnie zamkniętym piecu, do którego nie dochodził tlen, a dzięki t e m u n i e następowało u t l e n i a n i e zawierających żelazo składników g l i n y . Dopiero od początku X I X w . w y r o b y fabryczne, k r a j o w e i zagraniczne (angielskie k a m i o n k i , a później naczynia metalowe) zaczęły wypierać w y ­ r o b y wiejskiego, tradycyjnego garncarstwa. D r e w n o było surowcem rzemieślniczym stosowanym w każdym gospo­ darstwie. W y k o n y w a n o z niego narzędzia drobne i części większych. A l e i t u , j a k w p r z y p a d k u garncarstwa, istniały lokalne ośrodki rzemieślni­ cze. T a k więc d r e w n i a n e chodaki, łyżki, naczynia i koła do wozów p r o ­ d u k o w a n o w e wschodniej J u t l a n d i i , n a g r a n i c y z j e j środkową, bezleśną częścią. W o z y natomiast w lesistych rejonach okręgu Silkeborg w zachod­ niej J u t l a n d i i . P r o d u k t y te rozprowadzano z k o l e i po całym k r a j u . N i e zawsze jeden rodzaj rzemiosła mógł zapewnić u t r z y m a n i e , łączono �KULTURA LUDOWA DANII 183 więc w j e d n y m ręku rozmaite specjalizacje, pozostając zasadniczo p r z y t y m s a m y m surowcu. T a k więc kołodziej mógł być zarazem cieślą, cieśla zajmował się też w y p a l a n i e m cegieł czy m a l a r s t w e m . Interesujące n a t o ­ miast, że specjalistą od k r y c i a dachu słomą nie mógł być n i k t i n n y , t y l k o fachowiec zajmujący się tą właśnie dziedziną. O ile b o w i e m każdy chłop sam potrafił naprawić dach w razie potrzeby, to do w y k o n a n i a nowego dachu sprowadzano już dekarza. Rzemiosło łączyło się w D a n i i ze sztuką, która wyrażała się w ozdob­ n y m meblarstwie, w zdobieniu ornamentem r y t y m przedmiotów użytku R y c . 2. B o g a t o o r n a m e n t o w a n e krzesło z 1795 r. p o ­ chodzące z północnej Z e l a n d i i — w y r ó b w i e j s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w z tego r e g i o n u D a n i i �184 MAREK ARPAD KOWALSKI codziennego, t a k i c h j a k łyżki, maglownice i t d . M e b l a r s t w o zasadniczo b y ­ ło do siebie zbliżone stylowo w całej D a n i i , różniło się n i e w i e l k i m i t y l k o o d m i a n a m i l o k a l n y m i . Prawdopodobnie dlatego, iż za wzór służyły t u meble mieszczańskie i dworskie, które bardziej albo m n i e j zręcznie k o ­ piowano. S t y l m e b l i l u d o w y c h był przeto uzależniony do zręczności sto­ larza i od upodobań estetycznych miejscowego szlachcica. Bogatą o r n a ­ mentykę i rzeźbienie m e b l i przyniósł zasadniczo renesans. T a k więc płytę stołu często p o k r y w a n o płasko rzeźbionym ornamentem, starannie mode­ l o w a n o nogi, t a k stołu, j a k i i n n y c h sprzętów — krzeseł, łóżek, szaf. M a ­ lowanie m e b l i przyszło późno, w r a z z przyjęciem się k o m i n a na w s i , g d y d y m snujący się po izbie nie zasłaniał w i d o k u a n i nie niszczył p o w i e r z c h ­ n i d r e w n i a n y c h sprzętów. I znów, t a k j a k w w i e l u i n n y c h dziedzinach k u l ­ t u r y l u d o w e j , t a k i w meblarstwie, nowoczesne sprzęty pojawiły się p o ­ czątkowo w południowej części k r a j u , skąd dopiero rozprzestrzeniły się na resztę D a n i i . P l e c i o n k a r s t w e m z a j m o w a l i się ludzie starsi, niezdolni już do efek­ t y w n e j pracy w r o l n i c t w i e czy w y s p e c j a l i z o w a n y m rzemiośle. W y r a b i a n o kosze z łoziny, kosze n a ziarno i mąkę pleciono ze słomy. Splatano z niej długi warkocz i przeciągano przez specjalne pierścienie, d l a lepszego skrę­ cenia. Następnie spiralnie, poczynając o d dna, pleciono kosz. Konstrukcję, dla wzmocnienia przeplatano łoziną. Z rozszczepionych gałęzi krzewów owocowych w y k o n y w a n o l i n y i sznury. T k a c t w o należało do ważniejszych zajęć. Wełnę i l e n t k a n o p r a k t y c z ­ nie w każdym domu. Służba, nie posiadająca własnych owiec, często o t r z y ­ mywała część zapłaty w f o r m i e surowej wełny czy już utkanego płótna. Nadwyżki p r o d u k c y j n e sukna sprzedawano w miastach, na targach. Sta­ nowiło ono wreszcie część w i a n a wychodzącej za mąż dziewczyny. T k a ­ c t w e m zajmowały się kobiety. N i e j e d n o k r o t n i e gromadziły się one w j e d ­ nej izbie razem przędąc — była to jednocześnie okazja do zabawy i do spotkania towarzyskiego. Chociaż t k a c t w o było zasadniczo d o m o w y m za­ jęciem, to z biegiem czasu przekształciło się w wyspecjalizowane rzemio­ sło t y p u zawodowego. W miarę r o z w o j u p r o d u k c j i t k a c k i e j p o j a w i l i się wiejscy k r a w c y . Od początku X I X w . k r a w i e c t w o , zaraz po t k a c t w i e , sta­ ło się najpowszechniejszym zawodem w w i e j s k i m rzemiośle profesjonal­ n y m . Można w tej dziedzinie wyodrębnić pewne lokalne ośrodki. K o r o n ­ k a r s t w o rozwinęło się w południowo-zachodniej D a n i i , wokół miasta Т 0 П der; mieszkańcy okręgu H a m m e r u m w środkowej J u t l a n d i i specjalizowali się w pończosznictwie. Pozostałe gałęzie t k a c t w a i k r a w i e c t w a były p o ­ pularne w całym k r a j u . Zawodowe rzemiosło nie było j e d n a k n a w s i duńskiej zbyt liczne. Wła­ dze b o w i e m długi czas utrzymywały m o n o p o l miast n a w y r o b y rzemie­ ślnicze. Poza m i a s t a m i m o g l i pracować kowale, cieśle, stolarze, bednarze, �KULTURA LUDOWA DANII 185 ceglarze, garncarze, kołodzieje, murarze, kuśnierze, tkacze, k r a w c y i szew­ cy. Pozostałe zawody były zarezerwowane d l a członków cechów m i e j s k i c h . P r a w a te upadły w X I X w., g d y z l i k w i d o w a n o w miastach system cecho­ w y . Przyczyniło się t o n a krótko do znacznego ożywienia rzemiosła na w s i , ale dalsze z m i a n y zachodzące w D a n i i przekształciły wkrótce r z e m i o ­ sło w przemysł. STRÓJ Stroje ludowe w D a n i i , to stroje z X I X w . One to odróżniały spekta­ k u l a r n i e wieś od miasta i różnicowały w sposób widoczny, acz właściwie powierzchowny, poszczególne regiony k r a j u . Niewiele zachowało się prze­ kazów z czasów dawniejszych, nic n i e w i a d o m o w l i t e r a t u r z e duńskiej 0 początkach s t r o j u l u d o w e g o . Wiadomo t y l k o , że rozwinął się w X V I I I w . Farbować zaś poczęto stroje w X I X w., j e d y n i e r y b a c z k i z północno-wschodniej Z e l a n d i i i z Fane pozostały p r z y czarnych. Przypuszcza się, że zasadniczo duńskie stroje ludowe pochodzą od. ubiorów mieszczańskich i szlacheckich okresu renesansu i b a r o k u . Istotnie, charakter całości i wygląd szczegółów zdaje się potwierdzać to p r z y p u ­ szczenie. Strój kobiecy składał się z czepka (kornetu), chusty na szyję, serdaka bez rękawów, ze s t a n i k i e m ściśle dopasowanym do ciała. Pod serdakiem noszono bluzkę robioną na drutach, z rękawami. N a długą spódnicę zakła­ dano na co dzień f a r t u c h w y k o n a n y z pospolitego, lichego raczej m a t e ­ riału. Strój męski składał się z robionego na d r u t a c h czepka, długiego do k o l a n k a f t a n a z szerokimi rękawami. Często noszono zamiast k a f t a n a krótką kurtkę, a pod nią kamizelkę bez rękawów, wreszcie koszulę. Spo­ dnie noszono krótkie, do k o l a n , na nogach długie skarpety. O b u w i e co­ dzienne jednakowe było dla mężczyzn i kobiet — drewniane chodaki, ale p r z y dobrej pogodzie i od święta zakładano skórzane b u t y ze s r e b r n y m i sprzączkami. 8 Pochodzenie s t r o j u ludowego od u b i o r u w a r s t w wyższych jest, według duńskich autorów, p o t w i e r d z e n i e m t e o r i i , że k u l t u r a l u d o w a powoduje „pogarszanie się dóbr k u l t u r o w y c h , jest naśladownictwem k u l t u r y klas w y ż s z y c h " . Stroje przechodziły do k u l t u r y ludowej drogą obserwacji 1 naśladownictwa. Różnice regionalne wyrażające się w n i c h polegają m . i n . na t y m , że na niektórych obszarach p r z y j m o w a n o pewne wzory, n a i n ­ n y c h — nie. Decydowały t u całkowicie s u b i e k t y w n e względy. Najbliższe 9 8 Tamże. 9 Tamże. �186 MAREK Rye. 3. Strój XIX w . Dostrzec męski ARPAD KOWALSKI wieśniaka z Zelandii, można r ó w n i e ż f r a g m e n t powego d l a czarnej izby, tzw. z połowy wnętrza t y ­ stue miasto z t a r g i e m stawało się dla chłopów atrakcją kulturalną i w z o r ­ cem — tworzyły się przeto lokalne t y p y strojów. Większe przy t y m zróżnicowanie można dostrzec w u b i o r a c h kobie­ cych, k o b i e t y b o w i e m były bardziej odizolowane od świata zewnętrznego niż mężczyźni. O ile w u b i o r a c h męskich można dostrzec tendencję do pewnej u n i f i k a c j i pod wpływem w z a j e m n y c h kontaktów i szybszego p r z y j m o w a n i a n o w i n e k , o t y l e k o b i e t y stanowiły element bardziej trądy- �KULTURA LUDOWA DANII 187 c y j n y , k o n s e r w a t y w n y . W y r o b y m a n u f a k t u r o w e długo nie mogły trafić na wieś, a to dzięki rozwiniętemu t k a c t w u d o m o w e m u i n a t u r a l n e m u k o n ­ s e r w a t y z m o w i chłopskiej k u l t u r y . Ów k o n s e r w a t y z m rządził l u d z k i m za­ chowaniem się i postępowaniem w określonych sytuacjach. Dotyczyło to także strojów noszonych zgodnie z tradycją i przeznaczonych na k o n k r e t ­ ne okazje, a przechodzących z m a t k i na córkę. W w i e l u momentach przytoczony t u wywód może być zakwestionowa­ ny, n i e podejmuję j e d n a k z n i m p o l e m i k i , staram się b o w i e m przekazać w t y m względzie j e d y n i e poglądy duńskich badaczy. Godzi się jeszcze zauważyć, że istniały stroje codzienne i stroje świą­ teczne, przeznaczone n a specjalne okazje, T a k n p . uzupełnieniem s t r o j u niedzielnego była b a r w n a chusta zakładana przez k o b i e t y n a szyję, w rę­ k u zaś trzymały niewielką chusteczkę, w którą owijały śpiewnik udając się do kościoła. Dopełnieniem były małe srebrne kadzielniczki, z którymi udawano się do świątyni. Dziewczęta niezamężne nie przybierały n i c z y m głowy, dopiero ślub, który zmieniał i c h status społeczny, powodował pewne z m ia ny w ubiorze. Zakładano m i a n o w i c i e pannie młodej czepek, z którym j a k o kobieta za­ mężna nie rozstawała się już do śmierci. Obyczaj oczepin, podobnie j a k w Polsce, był j e d n y m z k u l m i n a c y j n y c h punktów wesela i odgrywał i s t o t ­ ną rolę w obrzędowości w s i duńskiej. Wyróżniał się strój rybaków i m a r y n a r z y . Rybacy t w o r z y l i pod pew­ n y m i względami odrębną społeczność, łatwo rozpoznawalną po o d m i e n ­ n y m s t r o j u . Żeglarze nosili więc długie spodnie, podczas g d y zasadniczym elementem męskiego s t r o j u ludowego były spodnie sięgające do k o l a n . N a k r y c i e m głowy były k a p t u r y podobne do m a r y n a r s k i c h . Jednocześnie w regionach położonych na wybrzeżach te elementy s t r o j u zawodowego łączyły się ze s t r o j e m l u d o w y m , który w ogólnych zarysach był znany w całej D a n i i . Strój t e n zaniknął w X I X w., początkowo wśród mężczyzn, później wśród kobiet. T y l k o na bardziej izolowanych, małych wyspach n i e k i e d y starsze k o b i e t y używają jeszcze fragmentów d a w n y c h strojów ludowych. OBYCZAJE I OBRZĘDY Obrzędy w obrębie k u l t u r y t r a d y c y j n e j pełniły doniosłą integracyjną funkcję — łączyły społeczność, przypominały o wspólnych interesach. W y ­ różnić można d w a rodzaje obrzędów: doroczne, uzależnione od kalenda­ rza, a duński r o k obrzędowy był n i e m n i e j bogaty niż polski oraz obrzędy związane ze szczególnymi w y d a r z e n i a m i ludzkiego życia. Pierwsze były wspólne dla całej w s i ; obchodzone przez całą społeczność łączyły wszyst- �188 MAREK ARPAD KOWALSKI k i c h mieszkańców. D r u g i e miały charakter r o d z i n n y , czasem z uczestni­ c t w e m najbliższej g r u p y sąsiadów. Obrzędy doroczne w znacznej mierze wiązały się z kalendarzem k o ­ ścielnym. Były t o święta o rodowodzie czysto chrześcijańskim, j a k i takie, które wywodziły się z okresu przedchrześcijańskiego, a zostały adaptowa­ ne przez Kościół, który w t e n sposób utrwalał swoje wpływy. Najważniejsze w r o k u obrzędowym było Boże Narodzenie. P r z y g o t o ­ w a n i a zaczynały się już jesienią, g d y b i t o zwierzynę i szykowano mięso na to święto. Warzono też specjalne p i w o dosładzane m i o d e m i c u k r e m z jęczmienia. Krótko przed Bożym Narodzeniem pieczono jasny chleb żyt­ n i oraz ciasta w f o r m i e zwierząt, które przechowywano do wiosny, k i e d y to przed pierwszą orką r o l n i k i koń zjadali je. Ten zabieg magiczny miał zapewnić obfite plony. K u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m świąt była w i g i l i a ob­ chodzona szczególnie uroczyście. Kolacja składała się z kaszy i r y b , n i m j e d n a k przystąpiono do wieczerzy, gospodarz zjadał j a k o pierwszy t r z y łyżki kaszy. Pierwszą, b y w nadchodzącym r o k u obrodziło żyto, drugą — za owies, trzecią — za jęczmień. Świętom towarzyszył szereg obrzędów i zabiegów magicznych, n p . w y c z y t y w a n o z n a k i wróżące przyszłość. T a k więc w ogrodzie o k r y w a n o słomą drzewa owocowe i potrząsano n i m i , b y dźwigały dużo owoców w przyszłym r o k u . N a stole w i g i l i j n y m stały d w i e świece — przed gospodarzem i jego żoną. Czyja świeca pierwsza się w y ­ paliła, t e n miał pierwszy umrzeć. W y s y p y w a n o też nieco jedzenia szczu­ r o m i myszom, bo gdzie jest i c h dużo, t a m jest obfitość jedzenia. I t e n zabieg miał przynieść bogactwo. Ponadto w kącie izby odsypywano nieco kaszy i chleba d l a goblinów — d o m o w y c h duchów r o d z i n n y c h . Obecność goblinów miała zapewnić szczęście i powodzenie gospodarstwu i d o m o w i . Wierzono też, że prezenty świąteczne przynoszą trolle, d u c h y opiekuńcze człowieka. Zarówno gobliny, j a k i iroZZe są elementem f o l k l o r u s k a n d y ­ nawskiego z czasów przedchrześcijańskich. Po w i g i l i i , w ciągu d w u d n i Bożego Narodzenia odbywały się zabawy młodzieżowe ze śpiewami, tańcami i pochodami masek. Uroczystości t r w a ­ ły do Nowego R o k u , który bywał w i t a n y hałaśliwie, strzelaniną, b i c i e m o d r z w i g l i n i a n y c h garnków, t a k że często zdarzało się, iż gospodarz z n a j ­ dował następnego dnia swój wóz na dachu albo konstatował, że k o m i n jest zatkany gliną l u b smołą. Istniał też zwyczaj „Dwunastej N o c y " , licząc od w i g i l i i . Dzień t e n przypadał na 6 stycznia. Cały okres dzielący jedno święto od drugiego był porą wróżb. T a k więc codziennie, poczynając od w i g i l i i , gospodarz zazna­ c z a ! w i z b i e n a sosrębie rodzaj pogody w d a n y m d n i u , co miało wróżyć, j a k a będzie pogoda w ciągu następnych d w u n a s t u miesięcy. N a Z e l a n d i i istniał zwyczaj, że g d y wszyscy jeszcze siedzieli p r z y kolacji, gospodarz wdrapywał się na dach i wykrzykiwał donośnym głosem i m i o n a trzech �KULTURA LUDOWA 189 DANII mędrców: Kacper — M e l c h i o r — Baltazar. T a k daleko, j a k słychać było jego głos, miało być zażegnane niebezpieczeństwo pożaru w ciągu całego roku. „Dwunastej N o c y " t z w . ludzie z gwiazd chodzili po w s i . Było to za­ zwyczaj trzech młodycE chłopców p r z y b r a n y c h w białe szaty i stożkowate kapelusze zwieńczone k o r o n a m i — s y m b o l i z o w a l i trzech króli niosąc na drągu papierową gwiazdę, w e wnętrzu której paliła się świeca. Zaglądali oni do każdego gospodarstwa śpiewając o trzech królach w Betlejem i o Herodzie, a występ kończyli życzeniami szczęścia i bogactwa d l a d o m u . Gospodarze wywdzięczali się i m poczęstunkiem, jadłem i pieniędzmi. Czę­ sto ubodzy chłopi p i e l g r z y m o w a l i w t e n sposób po okolicy, zbierając jał­ mużnę. Zwyczaj ten, j a k się wydaje, p r z y p o m i n a nieco nasze chodzenie z szopką. Następny dzień po „Dwunastej N o c y " był poświęcony duńskiemu świę­ t e m u , księciu K n u d o w i . Obrządek t e n t a k silnie przyjął się w D a n i i , że istnieje nawet powiedzenie mówiące, że „Święty K n u d w y r z u c a Boże Narodzenie". Tłusty Czwartek był okazją do zabawy przed długim okresem postu. Obchodzenie tego d n i a miało w D a n i i bardzo żywe tradycje. Dekorowano i z b y brzeziną, młodzież sporządzała sobie m a s k i . Korowód t a k i krążył po całej w s i ze śpiewem i tańcami. Dzień kończył się obrzędem „bicia k o t a w baryłce". Chodzono m i a n o w i c i e z niewielką beczką, okładając ją k i j a ­ m i . Zwyczaj ten, którego genezę t r u d n o wytłumaczyć, jest reminiscencją d a w n y c h rytuałów m a g i i płodności i bogactwa. Ze w s i przeniósł się szyb­ ko do miast, gdzie był obchodzony równie żywiołowo i powszechnie, j a k n a w s i . Obecnie p o d t r z y m y w a n y jest t y l k o wśród młodzieży szkolnej, z i n ­ n y c h zaś d a w n y c h elementów tłustego c z w a r t k u zachowała się t y l k o t r a ­ dycja w y p i e k u pączków i faworków. Wielkanoc jest natomiast pozbawiona otoczki jakiejś bardziej rozbudo­ wanej obrzędowości. Ceremonie zanikły o d 1536 г., g d y D a n i a zerwała z katolicyzmem, przechodząc n a l u t e r a n i z m . Utrzymał się j e d y n i e zwyczaj święcenia w kościele jadła: ziarna, j a j e k i kiełbasy. W a r t o przy t y m za­ uważyć, że podobnie j a k w Polsce, istniał w D a n i i obyczaj m a l o w a n i a j a ­ jek. Sposobów było wiele — były więc kraszanki, pisanki, i t d . 1 0 Dzień 1 maja był uroczystością p o w i t a n i a nadchodzącego lata. Rozpa­ lano na wzgórzach ogniska i tańczono wokół nich. Członkowie młodzie­ żowego bractwa, każdy z zieloną gałęzią w ręku, t w o r z y l i korowód o d w i e ­ dzający gospodarstwo po gospodarstwie. Zatrzymując się przed każdymi d r z w i a m i , odśpiewywano piosenkę witającą lato i życzącą gospodarzom szczęścia i d o b r o b y t u , na zakończenie zaś zdobiono d r z w i p r z y n i e s i o n y m i 1 0 K . U l d a 11, Les oeufs für Volkskunde, de paques t . L I V , B a s e l 1958. au Danemark, [ w : ] Schweitzerisches Archiv �190 MAREK ARPAD KOWALSKI z i e l o n y m i gałęziami. N a głównym placu w i o s k o w y m sadzono m a j o w e drzewko zdobione gałęźmi i k w i a t a m i . Mężczyźni zaś d e k o r o w a l i konie w y k o n a n y m i przez k o b i e t y wieńcami, urządzając galopady od w s i do w s i . Szczególne znaczenie magiczne miała noc świętojańska. Przed zacho­ dem słońca ściągano gałęzie n a polach i t a m układano w stogi. Chodziło 0 to, b y zboże rosło t a k wysokie, j a k w y s o k i był stóg. Wieczorem rozpala­ no ogniska, p r z y których gromadziła się cała n i e m a l społeczność w i o s k i . Ogień odpędzał od w s i złe duchy, a d y m przynosił płodność t y m polom, nad które dotarł. Przeto ogniska rozpalano w k i l k u p u n k t a c h w s i , b y każ­ d y mógł mieć zapewnione bogactwo. Ogniska zresztą pojawiały się p r z y w i e l u obrzędach i okazjach. T a k więc w południowo-wschodniej D a n i i i na wyspie R01T10 rozpalano o g n i ­ ska na świętego P i o t r a (22 I I ) — przed w y r u s z e n i e m rybaków na morze. Również Zielone Świątki n i e obywały się bez ognisk. Wracając do nocy świętojańskiej — po zachodzie słońca zbierano zioła, wierzono, że właściwości lecznicze gromadzą się w n i c h w szczególnie dużym natężeniu właśnie w tę noc. Z k o l e i wieczorem rosa leczyła oczy, a noc wzmagała siłę magiczną iwiętych źródeł, czczonych jeszcze w p o ­ gańskich czasach. Jeszcze w początkach obecnego stulecia ludzie groma­ d z i l i się wokół świętych źródeł, p i l i z n i c h wodę, o b m y w a l i się nią. Wreszcie zwyczaje żniwne. Starano się, b y żniwa n a w s z y s t k i c h polach ukończyć jednocześnie. C i b o w i e m , którzy opóźniali się, r y z y k o w a l i , że zostaną okrzyknięci „żniwnymi p a r o b k a m i " — wyśmiewanymi za l e n i ­ stwo, opieszałość w pracy bądź niezręczność. W t a k i c h przypadkach spo­ rządzano sporą kukłę trzymającą w ręku żartobliwe l u b pełne d r w i n p i ­ smo, w którym wyliczone były p r z y w a r y opóźnionych w żniwach r o l n i ­ ków. Kukłę tę ustawiano na p o l u niefortunnego gospodarza. Po ukończe­ n i u zasadniczych żniw pozostawiano w p o l u k i l k a nieściętych łodyg, m a ­ jących zapewnić w przyszłym r o k u w i e l k i urodzaj. O s t a t n i snop zebrany z pola był specjalnie w i e l k i i ciężki. Czasem nawet wkładano w e ń do środ­ k a kamień, zapewniając sobie to, iż następne zbiory będą t a k w i e l k i e 1 ciężkie, j a k ów snop. N a t y m j e d n a k nie kończyły się magiczne rytuały żniwne. Snop ten, specjalnie p r z y b r a n y i dekorowany, ładowano na ostat­ n i zjeżdżający z pola wóz, b a r w n i e p r z y b r a n y i u m a j o n y . Snop był zna­ k i e m dla całej w s i , iż żniwa są zakończone. Żona gospodarza, po wjeź­ dzie ostatniego w o z u z pola ze zbiorami, w sposób uroczysty zamykała bramę obejścia. N a podwórzu g r o m a d z i l i się wszyscy mieszkańcy — go­ spodarze, dzieci, służba, spędzano też cały i n w e n t a r z . Symbolizowało to nagromadzenie bogactw w domu, które wystarczą dla każdego. Istniało też wierzenie, że dziewczyna, która wiązała ostatni snopek, w ciągu r o k u w y j d z i e za mąż. Sezon żniw zamykał się „żniwami d o m o w y m i " — w y s t a ­ wną ucztą, w której uczestniczyli wszyscy mieszkańcy w s i . �KULTURA LUDOWA DANII 191 Obrzędy rodzinne wiązały się z poszczególnymi fazami życia czło­ wieka. Chrzest stawał się jednocześnie włączeniem do społeczności. Nadawano przeto dzieciom i m i o n a dziadków l u b k r e w n y c h , b y zapewnić nieustanną więź rodzinną. Wierzono też, że wybór odpowiedniego i m i e n i a zapewnia określoną przyszłość. Po ceremonii kościelnej, w chałupie ochrzczonego dziecka odbywał się festyn, n a który spraszano k r e w n y c h i najbliższych sąsiadów. Zaproszenie odbywało się poprzez przekazywanie wyróżnionym ozdobnej, ornamentowanej laski. T e n rodzaj „listów" znany był i n a w s i polskiej. Następną fazą było przejście od dzieciństwa do młodości. Dziecko s t a ­ wało się od tej p o r y członkiem młodzieżowego bractwa, otrzymując zbiór p r a w i obowiązków. W i d o m y m znakiem tego przejścia była k o n f i r m a c j a . Obyczaj t e n n i e niósł ze sobą większych uroczystości, ale o d tej p o r y młodzi ludzie zakładali już strój dorosłych. Największym w y d a r z e n i e m był ślub. Młodzi o t r z y m y w a l i własne g o ­ spodarstwo, przestając być odtąd k o m p a n a m i w młodzieżowych b r a c t w a c h . Do czasu zawarcia małżeństwa dziewczyna nosiła długie włosy. W przed­ dzień ślubu ścinano j e j warkocz i zakładano czepek mężatki. Szaty w e s e l ­ ne były nader strojne, a panna młoda zakładała na głowę specjalny k o r ­ net w kształcie k o r o n y , w y k o n a n y z c y n y l u b nawet posrebrzany. Często taką koronę wypożyczano z kościoła od żony pastora, do której obowiąz­ ków należało też strojenie p a n n y młodej. Ostatnia wreszcie ceremonia życiowa wiązała się ze śmiercią człowie­ ka. Uwagę zwracają t u niektóre specyficzne zwyczaje — t a k więc, gdy zmarła kobieta brzemienna, wkładano j e j do g r o b u nożyczki, igły, n i c i i u b r a n k o dziecięce — rzeczy potrzebne dziecku, b y zmarła nie musiała wracać i prosić o nie. Trumnę, wyprowadzając ją do kościoła, wynoszono przez okno l u b specjalne d r z w i , b y śmierć nie wróciła do domu. M i m o b o w i e m f a t a l i s t y cznego oczekiwania na nią, społeczność w i e j s k a jako zbiorowość broniła się przed śmiercią. * Obecnie większość obrzędów, obyczajów i p r a k t y k magicznych już nie istnieje. Te które zachowały się, przetrwały w zmienionej f o r m i e i pozba­ w i o n e zostały swojego pierwotnego znaczenia, sprowadzając się zasadni­ czo do f u n k c j i zabawowych. Co więcej, adaptowane przez miasto, nie są już elementem k u l t u r y l u d o w e j , a stały się składnikiem k u l t u r y narodo­ w e j . Najbardziej t r a d y c y j n y charakter m a Boże Narodzenie, które s t w o ­ rzyło sobie solidną tradycję, koncentrującą się wokół udekorowanej i i l u ­ m i n o w a n e j jodły, wokół której tańczono i p r z y której wręczano sobie p r e - �192 MAREK ARPAD KOWALSKI zenty. Nota bene zwyczaj takiego obchodzenia Bożego Narodzenia p r z y ­ szedł do D a n i i z Niemiec, początkowo do miast i rozprzestrzenił się na w s i , a w końcu X I X w . w całym k r a j u . WIES DUŃSKA DZISIAJ Dzisiejsza wieś duńska p r z y p o m i n a raczej krajobraz przemysłowy. D o ­ minują t u zdecydowanie gospodarstwa farmerskie. Za b u d ow a nia r o z p r o ­ szone stoją n a skomasowanych g r u n t a c h . Obszar f a r m w a h a się od 20 do 100 hektarów j a k o najbardziej opłacalnych. Specjalizacja r o l n a bądź h o ­ d o w l a n a wyznaczana jest w a r u n k a m i g l e b o w y m i i k l i m a t y c z n y m i poszcze­ gólnych regionów. T a k więc w y s p y południowe Falster, L o l l a n d i m n i e j ­ sze, specjalizują się w u p r a w i e buraków c u k r o w y c h , F i o n i a i Zelandia — to obszary u p r a w y pszenicy, J u t l a n d i a i pozostałe w y s p y — to inne ga­ t u n k i zbóż i z i e m n i a k i . Podobnie rzecz się m a z gospodarką hodowlaną. Istnieje rejonizacja w h o d o w l i bydła, t r z o d y chlewnej, owiec. Każda f a r ­ m a posiada możliwość pełnego korzystania z maszyn r o l n i c z y c h , są k o n ­ sultanci r o l n i , doradzający f a r m e r o w i odpowiednie działania, zapewniona jest możliwość dostarczania sztucznych nawozów w potrzebnej ilości i p o ­ trzebnego rodzaju. Ponadto wieś duńska, p r a k t y c z n i e rzecz biorąc, w ca­ łości jest uspółdzielczona. P r z y czym i t u istnieje ścisła specjalizacja. Są więc spółdzielnie mleczarskie, hodowlane, mięsne, drobiarskie, spółdziel­ nie maszynowe, spółdzielnie zajmujące się dostawą pasz i nawozów. Odpowiednio, w regionach wybrzeża istnieją spółdzielnie rybackie, w y ­ posażone w nowoczesny sprzęt i k u t r y , działające na t y c h samych zasa­ dach, co spółdzielnie rolne i hodowlane. Industrializacja w s i duńskiej doprowadziła w s z y b k i m czasie do za­ n i k u t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , której j e d y n i e pewne elementy prze­ trwały w pamięci starszego pokolenia, bądź zachowały się p r z y życiu, w szczątkowej wszakże f o r m i e . Wieś została z u n i f i k o w a n a , co było ułat­ w i o n e małymi różnicami w k u l t u r z e poszczególnych regionów. Ważniej­ sze j e d n a k to, że obecnie k u l t u r a w s i nie różni się od k u l t u r y miast. W y ­ tworzyła się w s t o p n i u chyba rzadko gdziekolwiek s p o t y k a n y m k u l t u r a ogólnonarodowa, obejmująca cały k r a j i identyczna n i e m a l w każdym regionie. Siady t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j odnaleźć można właściwie t y l k o w muzeach. I t u w a r t o zwrócić uwagę na f a k t , że t a t r a d y c j a jest nader ż y w o eksponowana i p r z y p o m i n a n a społeczeństwu. Świadczyć o t y m m o ­ gą chociażby p r o g r a m y szkolne, obejmujące nauczanie o k u l t u r z e l u d o w e j oraz częste w y c i e c z k i do muzeów i skansenów. K u l t u r a l u d o w a w D a n i i jest b o w i e m t r a k t o w a n a jako pełnoprawna część k u l t u r y ogólnonarodowej. P r z y p o m i n a o dziejach k r a j u i o podłożu, z którego wyrosło współczesne społeczeństwo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/188b1deac7b28f33e92d92502ae20241.pdf 80b43eb34e6262964c2a094f18d93d6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3405 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3192 Title A name given to the resource Spotkanie cyganologów na Węgrzech / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz SPOTKANIE CYGANOLOGÓW NA WĘGRZECH W dniach 25—28 sierpnia 1980 r. o d b y ł o się w Loanyfalu spotkanie e y g a n o l o g ó w z 8 k r a j ó w europejskich. Inicjatorom Lewarów i Kołderaszy, następnie Cyganów Polskich, a naj­ bardziej pogardzanymi przez resztę są Cyganie K a r p a c c y . Z a ­ i gospodarzom spotkania byl znany z licznych publikacji na te­ chowali oni najmniej tradycyjnych e l e m e n t ó w kultury. mat j ę z y k a c y g a ń s k i e g o — J ó z s e f Vekerdi, na co dzień kierujący Mirella Karpati. W działom wymiany zagranicznej Biblioteki Narodowej w różnice m i ę d z y g r u p ą Sinti a R o m a m i ; ci pierwsi jednak często Buda­ peszcie. B y ł o to na p ó ł oficjalne spotkanie, u c z e s t n i c z y ł y w nim odczuciu e y g a n o l o g ó w istnieją zasadnicze na z e w n ą t r z m a n i f e s t u j ą s w ą w s p ó l n o t ę ż R o m a m i . osoby b ę d ą c e w osobistym bądź listowym kontakcie z Vokerdim, K a r i Huttunen. Cyganie z F i n l a n d i i , nie z n a j ą c y j ę z y k a romani, a wzajemnie znające się czy to z publikacji, czy t e ż b l i ż s z y c h o d m a w i a j ą K e ł d e r a s z o m (którzy są niedawnymi przy-byszami na k o n t a k t ó w na p ł a s z c z y ź n i e z a i n t e r e s o w a ń c y g a ń s k i c h . Rozmowy te tereny) przynależności do w s p ó l n o t y c y g a ń s k i e j . W ostatnich i dyskusje t iczyly się w uroczej scenerii letniskowej, malowniczej latach jednak, pod w p ł y w e m coraz bliższych z nimi k o n t a k t ó w , m i e j s c o w o ś c i , w ogrodzie gospodarza spotkania; tu też, w starej z d a j ą się z m i e n i a ć t ę o c e n ę . M ó w c a zastanawia się nad kryteria­ willi zostali zakwaterowani goście. mi W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele rozmaitych pro­ określenia grupy cygańskiej; wymienia cechy uważano w Finlandii za „ t y p o w o c y g a ń s k i e " (muzyka, taniec). Dochodzi fesji, k i e r u n k ó w , z a i n t e r e s o w a ń zawodowych, a więc etnografo­ do wniosku, żo m o ż n a by t ę g i u p ę określić przy pomocy w s p ó l ­ wie, socjologowie, j ę z y k o z n a w c y , historycy, redaktorzy czasopism n y c h cech gospodarowania. oyganologicznych, w y k ł a d o w c y języków, dziennikarze, narze itp. D l a części z nich zjazd w Leanyfalu misjo­ b y ł postojem w letniej w ę d r ó w c e śladami c y g a ń s k i c h t a b o r ó w czy w poszuki­ waniu osad C y g a n ó w o s i a d ł y c h . W sumie dom pana Vokerdiogo gościł w ciągu dnia 16 zaproszonych o s ó b . B y l i to: z Czechosło­ wacji — Milena Hubschmannova; z Finlandii — K a r i H u t t u non; z Francji — Henriettę D a v i d oraz A n d r ó Barthelomy wraz z dwoma klerykami; z Niemiec — Herman Arnold; z Polski — A d a m Bartosz; z W ę g i e r — J ó z s o f Vekerdi, Elemór Varnagy, Gyorgy M ś s z a i o s . Gaboi Grabócz oraz zaproszeni dla w y g ł o s z e n i a tylko w y k ł a d u — Biilint Sarosi i Ferenc Herczog; z W ł o c h —• Bruno Nicolini, Mirella K a r p a t i i Giulio Soravia; z Wielkiej B r a t y n i i — D a v i d Smith. otnocentryzmu, hamuje nasze rozważania od curnpocentryzm, c h c i e l i b y ś m y jasno określić granicę Rom—gadzio. Tymczasem Cyganie nie m a j ą tego problemu, m a j ą ś w i a d o m o ś ć różnic, a są one wielkie z a r ó w n o n a linii Rom—gadzio, jak też m i ę d z y od­ miennymi grupami Cyganów, między klanami i rodzinami. N a s t ę p u j e jednak, podobnie jak na c a ł y m ś w i e c i e proces miesza­ nia się kultur, co prowadzi do powstania ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y , a co za t y m idzie, t a k ż e unifikuje ich kulturę. David Smith. Istotnie, różnico m i ę d z y Cyganymi są d u ż e . Alo różnica m i ę d z y gadziami a R o m a m i jest instytucjonalna, poza t y m , żo istnieje obiektywnie. W Wielkiej B r y t a n i i ich koczownictwo jost zalegalizowane prawnie. Buduje się dla nich pola Obrady zasadniczo o d b y ł y się w c i ą g u trzech dni według ustalonego p o r z ą d k u : d z i e ń pierwszy — kultura i j ę z y k , dzień drugi — zagadnienia społeczne, dzień trzeci — problemy edukacji i rodzinne. biwakowe. Często inicjatorami są bogaci Cyganie i takie biwaki są bardzo chętnie obierane przez C y g a n ó w na miejsce postoju. Są bowiem usytuowane i urządzone z zachowaniem wszelkich w y m o g ó w c y g a ń s k i e j m e n t a l n o ś c i . Obozowiska urządzone przez Ponieważ dyskusja odbywała się w bardzo swobodnej atmosferze, b y ł a spontaniczna i wielokierunkowa., trudno jest ją zrelacjonować. Przedstawię więc zasadnicze, znaczące tezy i informacje. Dzień Herman Arnold. Nie m o ż e m y się w tej dyskusji w y z w o l i ć lokalne w ł a d z e są omijane lub nawet celowo niszczone, jako twory obce, nie zachęcające do postoju. S t ą d negatywny stereo­ typ Cygana utwierdza się w opinii g a d z i ó w . Około 00% ludności koczowniczej obecnie biwakuje na swoich prywatnych biwakach, pierwszy reszta —• to biwaki p a ń s t w o w e . — kultura i język. Henriettę David. Zjawisko to podobnie przedstawia się we F r a n c j i. Mirella Karpati. Mimo, żo istnieje mocne poczucie identyfikacji Bardzo szanuje się tu wszelkie obozowiska urządzono z inicjaty­ z g r u p ą , to wy szefów r o d ó w . jodnak Występuje ogromne zróżnicowanie wśród C y g a n ó w . Czy więc m o ż n a m ó w i ć w ogóle o kulturze C y g a n ó w Mirella jako kulturze w m i a r ę jednolitej ? z kompensacji znanej i u innych s p o ł e c z e ń s t w na tym stopniu Karpati. Manifestacja bogactwa u Cyganów wynika A n J r ć Barthelemy. Owszem, Cyganie i d e n t y f i k u j ą się, ale jest rozwoju. to identyfikacja negatywna, nie pozytywna. Nie bowiem Milena Hubschmannova. W y n i k a to przede wszystkim z braku jednolitej kultury C y g a n ó w . Oni nie s t a w i a j ą się w opozycji akceptacji przez otoczenie, m a n i f e s t u j ą więc to, co sq, w stanic ma Rom*—gadzio, ale w ł a ś n i e w opozycji do innych grup. J e s t prze­ zaprezentować cież tak wiolo różnic j ę z y k o w y c h i obyczajowych. Nie identyfi­ przecież często analfabetami. —• a więc bogactwo, egzotyczny folklor. Są kują się z kulturą C y g a n ó w jako o g ó ł u , bo oni tej kultury w skali Giulio makro nio oceniają jako zjawisko pozytywne. i j ę z y k , starają się d o s t o s o w a ć do otoczenia, i tuk np. publicznie Н э г т а п Amalii. Nie jest więc m o ż l i w e podanie definicji R o m ó w . u ż y w a j ą swego j ę z y k a (w K a l a b r i i ) tylko w sytuacjach szczegól­ Giulio Sorivia. Rozbicie dialektalne nie decyduje o braku w s p ó l ­ n y c h (w o b e c n o ś c i policji itp.). noty kulturowej. Wszak w Italii do k o ń c a X I X w. m ó w i ł o się Andre Barthelemy. N a l e ż y się z a s t a n o w i ć szczególnie nad dwoma r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Poczucie w s p ó l n o t y c y g a ń s k i e j n a s t ą p i , aspektami kultury c y g a ń s k i e j , a mianowicie: jakie gdy Soravia. Chociaż zachowują swą tradycyjną kulturę elementy zaktywizuje się c y g a ń s k a inteligencja, czego z a c z ą t k i już obser­ kultury i gdzie, pozyskali oraz — jak zatracają elementy tradycyj - wujemy. nej kultury. M ó w c a przewiduje, że w k r ó t k i m czasie Cyganie Adam Bartosz. Sytuacja w Polsce jest odmienna, g d y ż s p o ł e c z e ń ­ z a t r a c ą lub t e ż zatracili: tabu, wierzenia, j ę z y k . N a l e ż y stwo nasze jest bardziej homogeniczne. Natomiast istnieją róż­ śledzić u w a ż n i e , jakie elementy z otoczenia przejmują w zamian. nico m i ę d z y Cyganami wynikające z odmienności dialektu, obyczaju i historii. P o s z c z e g ó l n e szczepy c y g a ń s k i e różnią się w powszechnie uznanej hierarchii. I tak n a j w y ż e j ocenia się Gyorgy Mćszaros. w Na Węgrzech gadziowie, k t ó r z y związki m a ł ż e ń s k i e z Cyganami z o s t a j ą dziś wchodzą „zromanizowani". С,"£~.эЬ no'.omi:,!;!, p r z e j m u j ą c obce elementy nie filtrują kul­ tury g a d z i ó w , a raczej ją imitują. P r z e j m u j ą z kultury g a d z i ó w * W relacji u ż y w a m zamiennie t e r m i n ó w Лот i Cygan. T a k w ł a ś n i e , różnie, jedni konsekwentnie inni zamiennie, wypo­ wiadali się uczestnicy spotkania. 156 selektywnie to elementy, które są u w a ż a n e za negatywne a więc alkoholizm i a g r e s y w n o ś ć . — �Kai'i Huttunen. W y n i k i b a d a ń n a d C y g a n a m i nie d o c i e r a j ą do nieb. W z w i ą z k u z t y m w F i n l a n d i i zamierza się ut\voi'z\ć specjal­ no p r o g r a m y w radio i T V p o ś w i ę c o n o Cy-gauoiu. Obecnie mieszka ich w F i n l a n d i i okoli 0000. łlalillt Sarosi. M u z y k a о у д н н а к а jost r ó ż n a w z n k ż a o ś e i ot! o d b i o i e y , d l a k t ó r e g o Cygan gra. I t a k jo.sl inna m u z y k a dla. W ę g r ó w , a i n n a dla swego c y g a ń s k i e g o ś r o d o w i s k a . W k a ż d y m k r a j u m u z y k a c y g a ń s k a jest inna. P r a w d z i w o więc jest o k r e ś l e n i e np. węgierska muzyka cygańska, r u m u ń s k a muzyka cygańska ot e. Sy.czogólne t r u d n o ś c i s ą z o k r e ś l e n i e m cech c y g a ń s k i e j mu­ z y k i , bo przecież Cyganie na W ę g r z e c h bardzo p ó ź n o , w p o ł o w i c X I X w. zajęli się m u z y k o w a n i e m . G r a j ą przy t y m melocii" europejskie, uży-wają i n s t r u m e n t ó w europejskich (st. simkowo n o w y c h ) ; i c h i n t e r p r e t a c j a zawiera e l e m e n t y wschodnie, alo k t ó r e ? T a n i e u c h w y t n o ś ć w i n t e r p r e t a c j i , sposobie t r z y m a n i a i n s t r u m e n t ó w — to s z c z e g ó l n a , c y g a ń s k a s p e c j a l n o ś ć . Cygan zna g u s t y o d b i o r c ó w i w y c h o d z i i c h oczekiwaniom naprzeciw. Gra t a k , j a k tego oczekujemy. N i o ma więc m u z y k i c y g a ń s k i e j . Jest m u z y k a c y g a ń s k a danego k r a j u . József Vekerdi. T a k sarno j a k f o l k l o r k a ż d e g o k r a j u się r ó ż n i , t a l i i f o l k l o r C y g a n ó w jest w k a ż d y m k r a j u r ó ż n y . K a r i Huttunen. W F i n l a n d i i istnieje r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n o z r ó ż n i c o w a n i e m u z y k i granej dla C y g a n ó w i dla siebie. Bardzo n i e c h ę t n i e o b c y m p r e z e n t u j ą swe oryginalne, c y g a ń s k i e p i e ś n i . Bruno Nicolini. Jest wiolo g r u p c y g a ń s k i c h nio u p r a w i a j ą c y c h muzyki, ale m u z y k a i taniec g r a j ą w i e l k ą i o l ę w ich psychice. R e a g u j ą na n i ą spontanicznie, ekspresyjnie. Mirella Karpati. N i c jost. to cecha t y l k o c y g a ń s k a . Podobnie na. m u z y k ę r e a g u j ą i inne l u d y . Dzioń drugi — problematyka społeczna. 7 Milena Hubschmannova. Proponuje, aby k a ż d y z u c z e s t n i k ó w s p o t k a n i a p r z e d s t a w i ł łu-ótko s y t u a c j ę Cy-ganów i cyganologii w swoim kraju. M i r e l l a Karpati. Przedstawia d z i a ł a l n o ś ć Opora N o m a d i , g ł ó w n e j organizacji z a j m u j ą c e j się p r o b l e m a t y k ą C y g a n ó w we. W ł o ­ szech. Henriettę David. W c F r a n c j i istnieje specjalna u s t a w a r z ą d o w a o b e j m u j ą c a w s z y s t k i c h k o c z o w n i k ó w , nie w y d z i e l a j ą c osobno C y g a n ó w . I s t n i e j ą t u organizacje o z a s i ę g u europejskim, k t ó r e z a j m u j ą się poznaniem C y g a n ó w i p o m o c ą dla nich. G ł ó w n a r o l a t y c h organizacji t o : — d o k u m e n t a c j a dotychczasowych prac i informacja o m c i i . —• badanie o p i n i i o koczownikach, — opracowanie p r o g r a m u zwalczania ich b i e d y . I s t n i e j ą t e ż , dotowano przez p a ń s t w o , p r y w a t n e organizacje, k t ó r o u r z ą d z a j ą obozowiska dla k o c z o w n i k ó w . Opracowano w z w i ą z k u z t y m u s t a w ę o sposobie finansowania i u r z ą d z a n i a obozowisk. Istnieje toż m i ę d z y m i n i s t e r i a l n y k o m i t e t do spraw koczowników. K a r i Huttunen. Cyganie w F i n l a n d i i z a j m o w a l i się t r a d y c y j n y m i u s ł u g a m i d l a l u d n o ś c i rolniczej (kowalstwo, kastrowanie z w i e r z ą t h o d o w l a n y c h , w e t e r y n a r i a , praca soz. n o w a w polu). S ą od d a w n a osiadli, nie k o c z u j ą . W 1907 r. p. w s t a ł a organizacja, k t ó r a m i a ł a na celu zbadanie i spopularyzowanie k u l t u r y c y g a ń s k i e j w celu ich zasymilowania. Adam Bartosz. W Polsce nie istnieje ż n d n r , organizacja zajn. u j ą e a się Cyganami l u b badaniem ich k u l t u r y . Zajmuje się n i m i a d m i ­ nistracyjnie odpowiedni departament, p r z y Ministerstwie Spraw W e w i i c t i z n y c h . N a t o m i a s t badania prowadzono są. na ogól przez pojedynczych l u d z i zainteresowanych t ą p r o b l e m a t y k ą . W latach ostatnich p o w s t a ł y j e d n a k dwa o ś r o d k i zainteresowali cyganologicznych, oba z w i ą z a n o z etnografami. P r z y Uniwer­ sytecie W a r s z a w s k i m d z i a ł a Loch M r ó z , k t ó r y s k u p i ł grono stu­ d e n t ó w i r e a l i z u j ą w s p ó l n y p r - g r a m badawczy. D r u g i o ś r o d e k t w o r z y się w Muzeum - O k r ę g o w y m w T a r n o w i e , gdzie p o w s t a ł z a l ą ż e k kolekcji cygan- logicznej. O ś r o d e k ton dzial.i w kontakcie z K a t e d r ą . E t r i o g i a u i Slowian l * J . David Smith. W W i e l k i e j B r y t a n i i jest o k o ł o 60 000 k o c z o w n i k ó w Z tego w i e l u m a s t a ł o mieszkania — k o c z u j ą sezonowo. D l a za­ c h ę c e n i a ich do osiedlenia so^ buduje się b i w a k i . I tak od 1970 r . zbudowano 160 takich pól b i w a k o w y c h , dobrze u r z a d z o n v c l i . Milena. Hubschmannova. W C z e c h o s ł o w a c j i mieszka około 300 000 R o m ó w . S ą t o : R o m o w i e s ł o w a c c y — s t a n o w i ą c y ok. 80% całej p o p u l a c j i c y g a ń s k i e j i R o m o w i e w ę g i e r s c y — k t ó r z y stano­ w i ą o k . 10% l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . Obie to g r u p y s ą z d a w n a o s i a d ł e . N a t o m i a s t R o m o w i e Olascy (Wlascy, Walascy, W o ł o s c y ) s t a n o w i ą ok. 5—10% i do 1959 r. b y l i k o c z o w n i k a m i . Ponadto i s t n i e j ą bardzo m a ł o liczebnie grupy R o m ó w czeskich oraz S i i i t i . S ą honiogcnicziiio e t n i c z n i . W czasie w o j n y z 8000 R o m ó w czeskich o c a l a ł o tydko ok. 600 o s ó b . Reszta s t a ł a się o f i a r ą nie­ mieckich o b o z ó w . P r o b l e m e m jost ogromna ilość R o m ó w we Wschodniej S ł o w a c j i , gdzie jost i c h o k o ł o 40% i do niedawna b y l i bardzo zali żni oil l u d n o ś c i i-oiniozoj. Obecnie w i e l u i c h w y ­ e m i g r o w a ł o do Czech. S y m p t o m a t y c z n e ji st, żo o ile w Czechach o k . 70% R o m ó w zamieszkuje w miastach, to na S ł o w a c j i o d w r o t ­ n i e : na wsi mieszka ok- 70% s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń s k i e j . Ferenc Herczeg. W ę g r y zamieszkuje ЗЛО ООО C y g a n ó w , co s t a n o w i o k . 3,5% ludni ści. Z tej liczby о к . 1.4 000 żyje na bardzo n i s k i m poziomie. W lOłil r. w y d a n o a k t n o r m u j ą c y status C y g a n ó w i o k r e ś l a ­ j ą c y sposoby- ich asymilacji. P o w o ł a n o m i ę d z y m i n i s t e r i a l n y k o m i t e t do spraw C y g a n ó w , k t ó r y k o o r d y n u j e p r a c ę w s z y s t k i c h i n s t y t u c j i za.jmujący-ch się Cyganami. W i e l k i m p r o b l e m o m jest a l k o h o l i z m C y g a n ó w , a n a l f a b e t y z m i p r z e s t ę p c z o ś ć . Szczególne nad/.lejo w proc-sio a,sv inilaoji w i ą ż e się z i n t o ł i g e n e j ą c y g a ń s k ą . Dzioń t r z e c i — p r o b l e m y wychowawcze. Elemer Varnagy. N a W ę g r z e c h m a m y 80 000 dzieci w w i e k u s z k o l n y m . P r z y t y m do s z k o ł y u c z ę s z c z a 98% t y c h dzieci, z czego t y l k o 30% k o ń c z y szkołę p o d s t a w o w ą . A ż 30% dzieci umieszczo­ no w s z k o ł a c h dla o p ó ź n i o n y c h w r o z w o j u . N a l e ż y p r o b l e m c y g a ń s k i r o z p a t r z e ć nie j a k o n a r o d o w o ś c i o w y , a n i rasowy, a w y ­ ł ą c z n i e j a k o s p o ł e c z n y . J i s t to g r u p a u p o ś l e d z o n a socjalnie, nio a k c e p t o w a n a przez s p o ł e c z e ń s t w o k r a j n . Mirella Karpati. Cyganie muszą, sami d e c y d o w a ć o swej k u l t u r z e ; czy c h c ą b y ć C y g a n a m i , czy c h c ą p r z e j ą ć k u l t u r ę otoczenia. Andre Barthelemy. N i e jest to m o ć i i w e , g d y ż b ę d ą c p r z e d s t a w i ­ cielami w ł a s n e j k u l t u r y nie s ą w stanic d e c y d o w a ć ś w i a d o m i e o t a k i m wyborze. Elemer Varnagy. C y g a n ó w nie n a l e ż y a s y m i l o w a ć , ani t y m bardziej p o d d a w a ć segregacji. N a l e ż y ich w y ł ą c z n i e i n t e g i o w a ó /.o spi ileozni iścią w ę g i e r s k ą . Colom wy chowania ma b y ć likwidacja n e g a t y w n y c h s p o ł e c z n i e k o m p o n e n t ó w ioh kultury- a ekspono­ wanie p o z y t y w n y c h (taniec, m u z y k a ) . T y l k o integracja m o ż e s ł u ż y ć zachowaniu c y g a ń s k i e j k u l t u r y . W szkoło istnieje w i e l k i odsiew c y g a ń s k i c h dzieci. 1 tak w pierwszych klasach jost 20% c y g a ń s k i c h u c z n i ó w a w ó s m y c h t y l k o 6%. Milena Hubschmannova. S y t u a c j a t a i l i c z b y z b l i ż o n o s ą do w a r u n k ó w w Czechach. System odukaoji dzieci c y g a ń s k i c h josL bardzo m a ł o e f e k t y w n y . Wręcz jost i m obcy-, i g n o r u j ą c y wai u n k i otiiosocjalnc, ję-/.yk. ty-p a n d o p o l e g i a z n y . Giulio Soravia. Sytuacja, w I t a l i i jest i d e n t y c z n a , i to nio t y l k o w stosunku do C y g a n ó w . W szkoło uczy się języka, literackiego, k t ó r y jest bardzo różny- od d i a l e k t ó w . R o z w a ż a się m o ż l i w o ś ć u ż y w a n i a dial-.laiów w szkole, pozwolenia bycia d w u j ę z y c z n y m i . Gabor O a b ó c z . B a d a j ą c z n a j o m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o u dzieci s t w i e r d z i ł , że j ę z y k w ę g i e r s k i jest u nich bogatszy, r o b i ą w n i m o wiole mniej b ł ę d ó w , niż p o s ł u g u j ą c się j ę z y k i e m c y g a ń s k i m . B a d a n u b y ł y jednak o parto na bardzo malej p r ó b i e . Henriettę David. W e F r a n c j i nio r a ; p r o g r a m u e d u k a c j i cyge.ńк к н л dzieci. SU su jo się więc r ó ż u " m e t o d y . W НКЧ0 i', o d b y ł a sio, z u d z i a ł o m C y g a n ó w , k' nfereneja nauczycieli, k t ó r z y z a j m u ­ j ą się d z i e ć m i c y g a ń s k i m i . Пал u l Smith. P y t a n i e o j u-a.-tiavaaio C y g a n ó w nic jest s ł u s z n e . N a l e ż y p. stawać p y t a n i e — j a k a bodzie generacje. C y g a n ó w w przyszłości '{ Odpowi* d ź jest prosta, — w y k s z t a ł c o n a ! 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f643201ad6dd3d29d2e9e4d9a9dfc4a4.jpg c2aa10ce1a015983acc1f336196d2463 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Spotkanie na Skupniowym Upłazie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Gąsienicowa (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; owoce leśne ; przetwórstwo produktów żywnościowych ; strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia grupę osób handlujących jagodami (borówkami) na Skupniowym Upłazie, widoczny jest góral w stroju podhalańskim, w tel pejzaż górski Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.IV_O.5.1.4_01 Dolina Gąsienicowa owoce leśne pożywienie produkty żywnościowe przetwórstwo produktów żywnościowych Skupniów Upłaz strój regionalny zbieractwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f172a35d96189813e9ba6bddc59893d3.pdf 77940172db2cc2f060e0b500243b6c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1008 Title A name given to the resource Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K. Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.321-338 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI I KUCZYŃSKI SPOTKANIE POLSKIEGO ETNOLOGA STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Z B A D A C Z E M D A L E K I E G O W S C H O D U W. K. A R S E N I E W E M NA TLE ZWIĄZKÓW POLSKO-ROSYJSKICH W BADANIACH SYBERII W dziejach badań rozległych obszarów azjatyckiej części Rosji p r z y ­ padających na w i e k X V I I - X X , raz po raz splatają się losy naszych pod­ różników i badaczy z r o s y j s k i m i e k s p l o r a t o r a m i t y c h ziem. Przykładów t a k i c h m a m y wiele. Dotyczą one zarówno pierwszych eksploracyjnych w y p r a w r o s y j s k i c h za U r a l , w skład których w c h o d z i l i także P o l a c y , jak również późniejszych kontaktów n a u k o w y c h naszych badaczy, w y ­ mieniając chociażby badania Bajkału prowadzone przez Benedykta D y ­ bowskiego, w i e l o k i e r u n k o w e prace badawcze K a r o l a Bohdanowicza, czy wreszcie bardzo specjalistyczne badania A l e k s a n d r a Czekanowskiego, Jana Czerskiego, Leona Barszczewskiego, Leonarda Jaczewskiego i i n ­ nych. Na t e n temat istnieje już interesująca l i t e r a t u r a , a ostatnie prace organizacyjne w t y m przedmiocie — t j . polsko-radzieckie sympozja — zainicjowane przez prof. dr. Józefa Babicza z Zakładu H i s t o r i i N a u k i , T e c h n i k i i Oświaty Polskiej A k a d e m i i N a u k oraz przez M u z e u m Z i e m i , posunęły znacznie stan naszej wiedzy współczesnej, odkrywając w i e ­ le nie znanych dotąd f a k t ó w . Podobne przykłady m a m y również n a obszarze e t n o g r a f i i k r a j o w e j , w o s t a t n i m b o w i e m okresie pojawiły się 1 2 3 ' A . K u c z y ń s k i , Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t 23: 1979 z 1, s. 119-152. 2 W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy c z y ń s k i , Syberyjskie Jakutów, szlaki, podróżnicy Wrocław " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i Ludność polska w Rosji 1973; A . K u - badacze kultury Łukawski, 1863-1914, W r o c ł a w 1978. dziedzinie geologii i geografii, pod r e d . A . Łaszkiewicza, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i t. 82: 1972; Russko-polskie swjazi w obłasti nauk o ziemie, N. A . W o s k r i e s i e n s k o j i W. W. T i c h o m i r o w a , M o s k w a 1975. 21 - Warszawa i T e c h n i k i " , t. 112: 1977; Z. • H i s t o r i a kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w ca zbiorowa i odkrywcy, 1972; A . A r m o n , Polscy Etnografia Polska X X V I I / ! pra­ i Techniki", praca zbiorowa pod r e d . �322 ANTONI KUCZYŃSKI interesujące opracowania dotyczące tego t e m a t u , zarówno o c h a r a k t e ­ rze szerszych syntez, j a k też monotematycznych ujęć «. Prace te, oprócz dokumentowania wkładu Polaków w badania etnograficzne i p r z y r o d ­ nicze na rozległych terenach Syberii, zaświadczają nieraz o dużej pomo­ cy, jaką o t r z y m y w a l i Polacy ze s t r o n y rosyjskich i n s t y t u c j i n a u k o ­ w y c h , j a k również poszczególnych osób. Znana jest n p . w h i s t o r i i b a ­ dania S y b e r i i pomoc Rosyjskiego T o w a r z y s t w a Geograficznego , świad­ czona na rzecz polskich zesłańców, którzy przebywając za U r a l e m po­ d e j m o w a l i różnorodne prace badawcze. Ponadto badacze ci współpra­ c o w a l i z i n n y m i placówkami n a u k o w y m i , n p . muzea, u n i w e r s y t e t y , któ­ re prowadziły własne prace eksploracyjne w terenie. Włączano też Po­ laków do ekspedycji n a u k o w y c h i n s p i r o w a n y c h przez Rosyjską A k a d e ­ mię N a u k oraz różne u n i w e r s y t e t y rosyjskie ». W i n s t y t u c j a c h t y c h za­ t r u d n i a n i b y l i również Polacy w charakterze pracowników n a u k o w y c h , którym pozwalano w ten sposób rozwijać swe zainteresowania. T a k więc w i r k u c k i m m u z e u m pracowali: Aleksander Czekanowski i Mikołaj W i t ­ k o w s k i , w e Władywostoku natomiast kustoszem miejscowego m u z e u m był Bronisław Piłsudski, który na zesłaniu podjął się badań n a d k u l t u ­ rą i językiem Ajnów, stając się po latach j e d n y m ze znakomitszych w Europie autorytetów w t e j dziedzinie. Z podobnych kontaktów n a u ­ k o w y c h korzystał Wacław Sieroszewski, prowadzący swe pionierskie prace nad kulturą Jakutów, oraz E d w a r d P i e k a r s k i , autor m o n u m e n t a l ­ nego słownika języka jakuckiego, który przebywał n a zesłaniu w J a ­ k u c j i , później natomiast mieszkał w Petersburgu pracując w Rosyjskim M u z e u m N a r o d o w y m , M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , piastując j e d ­ nocześnie ważne funkcje w t o w a r z y s t w a c h n a u k o w y c h . W r o k u 1927 w y b r a n o go członkiem korespondentem A k a d e m i i N a u k ZSRR, a w czte­ r y lata później został j e j członkiem h o n o r o w y m . 5 ii Osobnym zupełnie rozdziałem w dziejach n a u k i polskiej są studia Polaków na uczelniach cesarstwa rosyjskiego — u n i w e r s y t e t a c h , aka­ demiach medycznych, i n s t y t u t a c h w e t e r y n a r i i , i n s t y t u t a c h politechniczHistoria 4 | kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, praca zbioro- w a pod r e d . J . B a b i c z a i A . Kuczyńskiego, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i i T e c h n i - j- k i " , t. 103: 1976; K u c z y ń s k i , j; również p r z e d m i o t e m ] i 1' etnograficzny. i kultur pierwotnych świata", Dokładniej ludowych Syberyjskie...; A r m a n , sesji naukowej zorganizowanej świata, ;]: s. 117-124; t e n ż e , Udział Polaków ¡1: świata, " K u l t u r a jj. B i; rzystwem 'j! etnografii..., w o tej k o n f e r e n c j i i pierwotnych op. cit. T e m a t y k a ta była p o d nazwą: " P o l s c y badacze roku 1978 p r z e z kultur zob. A . K u c z y ń s k i , "Przegląd w poznawaniu Polonijny", kultur ludowych wrocławski Polscy ośrodek badacze R . V I : 1980, z. 1, ludowych i pierwotnych i Społeczeństwo", n r 3: 1979, s. 311-316. T . Słabczyński, Geograficznym, Związki [w:] polskich Historia badaczy kontaktów Syberii z Rosyjskim polsko-rosyjskich w Towadziedzinie s. 151-162. « Wiadomości z tego o k r e s u znajdują się w A. Kuczyńskiego, W. A r m o n a i Z. Łukawskiego. cytowanych już powyżej pracach �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 323 n y c h i i n n y c h . Z grona t y c h studentów wyłonili się następnie z n a k o m i ­ ci badacze i o d k r y w c y w w i e l u dziedzinach n a u k i rosyjskiej, profesoro­ wie różnych uczelni i eksploratorzy t e r e n o w i — geografowie, geologo­ wie, kartografowie, botanicy i i n n i . Cieszyli się o n i dużym uznaniem i autorytetem n a u k o w y m na terenie Rosji, a po odzyskaniu niepodleg­ łości przez Polskę (1918) s t a n o w i l i poważną część k a d r y n a u k o w e j p o l ­ skich uczelni \ Tak więc raz po raz w h i s t o r i i badań S y b e r i i s p o t y k a m y się ze współ­ pracą Rosjan i Polaków, która oprócz oczywistych korzyści dla n a u k i złożyła się n a pewne zbliżenia będące nośnikiem przyjaźni i osobistych kontaktów nacechowanych chęcią niesienia pomocy n a u k o w e j i m a ­ terialnej p o l s k i m badaczom. O sprawach t y c h spotkać można szereg różnych i n f o r m a c j i w pracach polskich autorów, wspominających z wdzięcznością tę pomoc. Jest to więc jeszcze jeden temat mało znany w historii polskich badań poza U r a l e m , mieszczący się w rozdziale " n a u ­ ka i przyjaźń", o l b r z y m i e j m o n o g r a f i i tułaczej n a u k i polskiej, czekają­ cej na swego autora. Wspomniana powyżej i n s t y t u c j o n a l n a pomoc, j a ­ ką niosły P o l a k o m poszczególne uczelnie, muzea czy i n s t y t u t y na t e r e ­ nie Rosji, nacechowana była osobistą serdecznością ze s t r o n y niektórych przedstawicieli ówczesnych sfer n a u k o w y c h Rosji i stanowiła ważny czynnik łagodzący stresy zrodzone zesłaniem, życiem w odosobnieniu, świadomością powikłanych życiorysów nie spełnionych nadziei i u t r a c o ­ n y c h szans. L u d z i e c i , którzy j a k o zesłańcy włączyli się w n u r t badań n a u k o w y c h i o d k r y w c z y c h na S y b e r i i i , b y l i zaledwie małą cząstką p o l ­ skiej diaspory za U r a l e m , a m i m o to niektórzy z n i c h zasłynęli po l a ­ tach jako a u t o r y t e t y na p o l u geografii i geologii, językoznawstwa i et­ nografii. Dodać należy, że tzw. zesłańcy p o l i t y c z n i w y w o d z i l i się z krę­ gu l u d z i o dużym s t o p n i u świadomości społecznej, w y n i e s i o n y m z m u ­ rów uczelni bądź z d o b y t y m w r a m a c h pracy samokształceniowej. T u t a j na zesłaniu pozostawali więc w nieustającej bezczynności społecznej, a t o ciążyło i m jeszcze bardziej. " J a k i e życie t u ciężkie i p r z y k r e ! . . . W y t a m o t y m wyobrażenia n i e m a c i e — Pisał W. S i e r o s z e w s k i — i sądzić n i e możecie, bo i opisać tego n i e można w liście, nawet w całym s z e r e g u listów..., bo to t r z e b a odmalować w całym s z e r e g u obra­ zów... Tęsknota do k r a j u , «żal za życiem u t r a c o n y m marnie», u c z u c i e n i e m o c y w o ­ bec siły, która cię dusi, p r a g n i e n i e i niemożebność jakiejś c e l o w e j , r o z u m n e j dzia­ łalności 1 to w i e c z n e u c z u c i e n i e p o k o j u , podobne z a p e w n e t y l k o do u c z u c i a w ę d r o w ­ nego p t a k a , n i e posiadającego własnego gniazda..., w i e l e , w i e l e i n n y c h T z e c z y , które obiegły cię zewsząd... Szczęśliwi, godni zazdrości c i , co pracować mogą i którym pracować dozwalają" . 8 Zesłańcy szukając na w y g n a n i u nowej f o r m y czynnego życia zajmo| Łukawski, u -c pDyTdiLZCZCL op. ci*., s. 122 i i n n e . JŁi Ji. I A. -A. IV., W rOCIćiW i y o 4 , S. 4U4-4Uł>. �ANTONI KUCZYŃSKI J 324 |j; I' ¡1 ||j w a l i się nierzadko rzemiosłem, h a n d l e m , r o l n i c t w e m , pracą pedagogiczną. Część z t y c h Sybiraków z p r z y m u s u , która powędrowała za U r a l prosto z murów wyższych uczelni, a często gimnazjów, zamieszana w r ó ż r ne f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej, szukała na zesłaniu możliwości k o n t y n u o w a n i a s w y c h pasji n a u k o w y c h i nierzadko zastępowała j e p r a ­ ca w uprzednio n i e znanych i m dziedzinach. T a k n p . student I n s t y t u t u Weterynaryjnego w Charkowie, P i e k a r s k i , pod wpływem obserwacji ży­ cia Jakutów podjął się pionierskiego zadania stworzenia m o n u m e n t a l n e ­ go po dzień dzisiejszy słownika języka jakuckiego. Niedoszły absolwent U n i w e r s y t e t u Dorpackiego, Czekanowski, zasłynął j a k o badacz geologii Syberii, a słuchacz Carskiego I n s t y t u t u Szlacheckiego w W i l n i e , młody Czerski, poprzez udział w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m zasłużył sobie na ze­ słanie, które okazało się zbawienne dla pomnożenia w i e d z y o budowie geologicznej S y b e r i i i j e j geografii. Z grona "Proletariatczyków", które wydało t a k wiele znaczących postaci w naszym r u c h u r e w o l u c y j n y m , w y w o d z i l i się badacze t e j m i a r y , co Wacław Sieroszewski i Feliks K o n , chociaż pierwszy z n i c h znany jest u nas przede w s z y s t k i m jako pisarz, d r u g i natomiast jako w y b i t n y działacz r e w o l u c y j n y . 1 I Ta n a u k o w a działalność wygnańców p o l i t y c z n y c h dobrze się S y b i r o w i : "dziś, k i e d y staje się wspominam dla mnie wówczas jasne, te d a w n e że w i e l u n a d a l e k i północny wschód, się zaczepić o życie, znaleźć otaczających go l u d z i i w minione spośród bodaj ocalało surogat okazywaniu przysłużyła czasy — pisał po l a t a c h K o n — wygnańców politycznych, rzuconych jedynie jego dzięki sensu w i m choćby drobnej t e m u , że udało badaniu, pomocy im studiowaniu w i c h twardej w a l c e o byt. Przyszły historyk zesłania rozstrzygnąć problem, c z y m się tłumaczy fakt, że ze środowiska litycznych wyszło tylu będzie uczonych musiał badaczy, poświęcić c z a s u , jeśli publicystów zechce wygnańców po­ itd., itp. Wszak większość zesłańców j e s z c z e w l a t a c h sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubieg­ łego s t u l e c i a , k i e d y r u c h r e w o l u c y j n y pisarzy, dużo zaczynał przybierać c h a r a k t e r m a s o w y s t u d e n c i , którzy n i e ukończyli studiów, seminarzyści, a n a w e t gimnazjaliści. A n a k m i m o to n a całym o l b r z y m i m to nowe nazwiska zesłańców, obszarze którzy Sybiru rokrocznie wnosili określony wkład wybijały — to jed­ się coraz do n a u k i " . 0 Dążąc do określenia w miarę realistycznych motywów podejmowania badań n a u k o w y c h na zesłaniu l u b działalności p u b l i c y s t y c z n e j czy pisar­ skiej, w a r t o w t y m miejscu zacytować f r a g m e n t wspomnień Sieroszew­ skiego, który t u w J a k u c j i , powodowany dążnością pozostawienia po so­ bie trwałego śladu, podjął decyzję stania się pisarzem. "Pamiętam r a z , już dobrze po południu — w s p o m i n a w s w y c h pamiętnikach — zabłądziłem n a odległe jezioro i w w y s o k i c h s z u w a r a c h ukryłem się tuż n a d w o ­ dą w oczekiwaniu wszystko jednocześnie k y 8 F. przelotu inne, t a k i e po otaczających Kon, Narodziny dzikich kaczek swojemu mnie wieku. piękne na wieczorne i n i e zwykłe!... ludzi, i c h dusze Wspomnienia, proste, żerowiska ... t a k i e tu Przypomniałem sobie ich uczucie ziemne, ich Warszawa 1»69, s. 446-447. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 325 ' l 1 d r a m a t y ciche, a j e d n a k n i e m n i e j wstrząsające niż namiętność t y c h i n n y c h m i e s z - § kańców d a l e k i c h m i a s t ... C a l a nieskończona r o z m a i t a nieskończoność świata w s t a - I ła p r z e d e mną i wstrząsnęła m n i e swą głębią i mocą ... D r e s z c z d z i w n y , bolesny, i r o z k o s z n y przejął m n i e , j a k gdyby nadejście D u c h a ... Poczułem, że staję się nagle I i n n y m człowiekiem i ze z d u m i e n i e m śledziłem za dokonującą nętrzną robotą... N a g l e błysnęło j a k p i o r u n p o s t a n o w i e n i e : ko to, c o m t u widział, c o m przeżył, i w t e n sposób się w e m n i e w e w - I Będę opisywał w s z y s t - I przekażę bliźnim również cząstkę siebie ... Choć umrę, n i e zginę bez śladu. Powiększę ogrom | świata p r z e z ! | a t o m mojej w i e d z y i mego współczucia" . f 10 \f. Tak więc na S y b e r i i kształtowały się nowe zainteresowania wśród w i e l u zesłańców. C i , których przygotowanie i n t e l e k t u a l n e było większe, s t w o r z y l i interesującą literaturę poświęconą t y m obszarom, a praca badawcza stała się i s t o t n y m składnikiem i c h zesłańczej b i o g r a f i i . " P r a c a t a była normalną ucieczką od wyniszczającej cia i n i e «zamiłowanie zbierać siatki Pustka materiały zesłańców zajmowało życia, niemożność się jakuckiego, badaniem prowadzenia n i e usiłujmy kraju zmuszały do c h w y t a n i a się za c o k o l w i e k , a później dziesiątki też tłumaczyć, Jakutów tej roboty, : i" | J. monotonii zesłańczego ży- do l i n g w i s t y k i * kazało P i e k a r s k i e m u p r z e z do słownika ' z pobudek do której człowieka że i lat !i dzie- i i ideowych. \ ciągnęło, ;j dopiero dobierało się do tego |f ideologiczną p o d b u d o w ę " « . jj Istotnie, t a k było naprawdę i jest to t y m bardziej zdumiewające zjawisko ze względu na fakt, że właśnie ci uwięzieni przez cara, skazani na życie w odosobnieniu p a t r i o c i , którym nierzadko zmieniono karę śmierci na p r z y m u s o w y dozgonny pobyt n a S y b e r i i , t a k bardzo p r z y służyli się ziemi, która wyznaczona dla n i c h została jako miejsce k a r y , jako więzienie bez k r a t . Od tego czasu upłynęło wiele l a t , a wydarzenia dobre i złe przesypał stopniowo popiół zapomnienia, nie t y l k o ze względu n a trudną do­ stępność do źródeł znajdujących się w a r c h i w a c h ZSRR, lecz często też wręcz z p o w o d u urzędowego nieistnienia tego t e m a t u . W t e j przebogatej, nie napisanej po dzień dzisiejszy monografii, pt. Polskie dzieło kulturalne i gospodarcze za Uralem, obejmującej wiele interesujących p r o b lemów, s p o t y k a m y często — m n i e j może znaczące od m o n u m e n t a l n y c h dokonań badawczych — dowody bezintersownej pomocy ze s t r o n y Rosjan, świadczonej na rzecz Polaków podejmujących trudną pracę b a dawczą na rozległych obszarach rozciągających się na wschód od U r a l u . J e d n y m z t a k i c h problemów, spinających klamrą współczesność z przeszłością, jest mało znany dotąd epizod z w y p r a w y polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego do Głodów i Oroczonów, których osady rozciągały się w K r a j u N a d a m u r s k i m . D o t y c z y o n spotkania ze z n a k o m i t y m znawcą t y c h terenów, Władimirem A r s e n i e w e m , a u t o r e m f u n d a m e n t a l n y c h prac o K r a j u U s s u r y j s k i m , obejmujących problematykę geo­ graficzną oraz historyczno-etnograficzną. Ponadto badacz t e n dokonał i i ! | | \ 10 W. S i e r o s z e w s k i, Dzieła, t. 16, K r a k ó w 1958, s. 616-618. 11 K o n , op. c i t , s. 380-381. j . | : I \ :I 1: i i j j \ ! ; ! 1 1 �fii 326 [ ANTONI KUCZYŃSKI szeregu ustaleń k a r t o g r a f i c z n y c h dotyczących t y c h obszarów, od 1900 r. prowadził b o w i e m Arseniew liczne eksploracje terenowe, początkowo na własny koszt, potem natomiast z subsydiów rządowych. Podać t u t a j należy, że właśnie Arseniew, który t a k wiele udzielił P o n i a t o w s k i e m u ważnych i n f o r m a c j i o w a r u n k a c h p r a c y w terenie n a d a m u r s k i m , po skoń­ czeniu szkoły w o j s k o w e j w Rosji s k i e r o w a n y został do P o l s k i i stacjo­ nował początkowo w Ostrołęce, później natomiast na Powązkach pod Warszawą. T a k więc po czternastu latach od w y j a z d u z P o l s k i s p o t y k a się A rsen i e w z naszym badaczem P o n i a t o w s k i m , który przybył na D a l e k i Wschód z odległej Warszawy. Celem w y p r a w y Poniatowskiego było ustalenie, czy pośród p o p u l a c j i tubylczej K r a j u Nadamurskiego z n a j d u ­ ją się t y p y antropologiczne p o k r e w n e I n d i a n o m amerykańskim. Rezulta­ t y wcześniej prowadzonych badań etnograficznych na terenie północ­ no-wschodniej A z j i (W. Bogoraz, W. Jochelson) wykazywały b o w i e m istnienie w k a t a l o g u k u l t u r o w y m mieszkających t a m ludów daleko idących podobieństw z kulturą I n d i a n . N a gruncie t y c h ustaleń powsta­ ła wręcz fascynująca j a k na owe czasy teoria pochodzenia I n d i a n ame­ rykańskich z obszarów A z j i , którzy poprzez Cieśninę Beringa, A l e u t y i Alaskę m i e l i przybyć na k o n t y n e n t amerykański i z czasem szeroko rozprzestrzenić się daleko na południe, aż po Ziemię Ognistą. Sądzono więc, że "czerwonoskórzy" Indianie A m e r y k i to odłam p o k r e w n y bądź nawet identyczny, z żółtolicymi t u b y l c a m i rubieżnych obszarów pół­ nocno-wschodniej A z j i — Czukcze, K o r i a c y , J u k a g i r z y , I t e l m e n i . Dążąc do wyjaśninia tego p r o b l e m u przedsięwzięto szereg różnorodnych badań porównawczych. Analizowano i n w e n t a r z k u l t u r o w y I n d i a n oraz t z w . o k r a j n y c h ludów A z j i . W s u k u r s etnografom p r z y c h o d z i l i antropologowie przeprowadzający specjalistyczne badania t y c h ludów, zestawiając ca­ łe ciągi pomiarów ciała luzkiego, j a k wzrost, obwód głowy, wskaźniki t w a r z y , nosa i inne g r u p y wskaźników skalicznych. J e d n y m z t y c h bada­ czy był Aleś Hrdlićka, czeski antropolog, przebywający w Stanach Z j e d ­ noczonych, entuzjasta t e o r i i o a z j a t y c k i m pochodzeniu I n d i a n a m e r y ­ kańskich. Jadąc w swą podróż badawczą na Syberię, przebywał on krót­ ko w Warszawie, gdzie zaproponował K a z i m i e r z o w i Stołyhwie w y p r a ­ wę do jaskiń n a d Jenisejem, a za jego pośrednictwem P o n i a t o w s k i e m u badania w e Wschodniej S y b e r i i . Na tę wyprawę antropologiczno-etnograficzną do K r a j u Nadmurskiego wyjechał P o n i a t o w s k i z Warszawy z początkiem maja 1914 r. z r a m i e n i a Smithsonian I n s t i t u t i o n oraz U n i Pnl^w L T T ^ L ™ n™ y " g t o m e , z zadaniem badan w s r o d Goldow n a d A m u r e m i Oroczonow n a d C h u n g a n . Ze wstępu do dzien­ n i k a w y p r a w y d o w i a d u j e m y się, ze m i m o u s t a l o n y c h wcześniej związ­ ków k u l t u r o w y c h między l u d a m i A z j i północno-wschodniej a I n d i a n a m i amerykańskimi f a k t t e n nie mógł być wystarczającym dowodem na po­ parcie tezy o azjatyckiej kolebce "czerwonoskórych", ze względu na f a k t zapożyczeń. W a s z �SPOTKANIE "Również siebie S. P O N I A T O W S K I E G O i stwierdzenie zamieszkałymi pokrewieństwa Czukczami i Z W. A R S E N I E W E M fizycznego Kanakami 327 między s t o s u n k o w o z jednej strony a n o c n y c h wybrzeży P a c y f i k u n i e mogło być dość s i l n y m i a r g u m e n t a m i liwości { p r z y j m o w a n y c h mi hipotezy byłoby amerykańskimi kałymi". a pół­ w o b e c moż­ p r z e z niektórych autorów) p r z y b y c i a t y c h ludów do A z j i z A m e r y k i Północnej. N a t o m i a s t wyższej blisko Indianami bez porównania ważniejsze d l a p o t w i e r d z e n i a stwierdzenie ludami pokrewieństwa syberyjskimi, fizycznego możliwie daleko po­ między Indiana­ siebie zamiesz­ od 12 Tak określony cel w y p r a w y wymagał więc w y j a z d u na D a l e k i Wschód. Po drodze zatrzymał się P o n i a t o w s k i w Petersburgu, gdzie za­ warł szereg interesujących znajomości z ówczesnymi przedstawicielami etnografii rosyjskiej, którzy wcześniej p r o w a d z i l i badania na rozległych obszarach S y b e r i i . Oprócz cennych r a d i wskazówek odnośnie do w y ­ prawy, jakie otrzymał od t y c h l u d z i , wszyscy z n i c h s t a r a l i się przyjść m u z pomocą. Ówczesny wiceprezes T o w a r z y s t w a Geograficznego w Pe­ tersburgu, Szokalski, dopomógł m u w załatwieniu p r z e p u s t k i na p o r u ­ szanie się po terenie objętym wyprawą. Od L . Sternberga — p r a c o w n i ­ ka M u z e u m Etnograficznego Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , który j a k o ze­ słaniec p o l i t y c z n y spędził k i l k a l a t na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Niwchów — otrzymał P o n i a t o w s k i list polecający do Arseniewa, d y r e k t o r a m u z e u m w Chabarowsku, który udzielił m u dużo cen­ n y c h r a d i wskazówek odnośnie do w y p r a w y . Z okresu p o b y t u w Pe­ tersburgu datuje się także spotkanie Poniatowskiego z P i e k a r s k i m , któ­ r y opowiedział m u swoją historię, z a n i m stał się z n a n y m badaczem ję­ zyka jakuckiego. Odnotowując m n i e j znane f a k t y z b i o g r a f i i Piekarskie­ go podać należy, że wśród Jakutów spędził on 18 l a t i dopiero w r o k u 1905, głównie przez w s t a w i e n n i c t w o Sternberga i Radłowa, udało m u się wrócić do Rosji i zamieszkać w Petersburgu, gdzie pracował w M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n y m , przygotowując w y d a w a n i e ogromnego słownika języka jakuckiego, z materiałów zgromadzonych podczas zesłania. Prze­ bywając w J a k u c j i mieszkał początkowo P i e k a r s k i w r a z z i n n y m i ze­ słańcami, co relacjonuje P o n i a t o w s k i e m u : "urażony docinkami Jakutów, że żyje u n i c h n a łasce — zażądał dla siebie ziemi i p o m i m o p r z e p r o s i n i próśb Jakutów n i e odstąpił o d s w e g o z a d a n i a . Z w i e l ­ kimi trudnościami spośród których prowadził zwłaszcza względu n a b r a n i e w pierwszych bogacze latach uciskający przez Piekarskiego gospodarkę biednych byli wśród mu Jakutów, niechętni w obronę t y c h o s t a t n i c h . W r e s z c i e sobie wielką p o w a g ę wśród Jakutów, zaprowadził u n i c h sądy p o l u b o w n e , ze wyrobił poma­ gał im w s t o s u n k a c h z władzami a d m i n i s t r a c y j n y m i itd. Żegnano go z żalem i b a r ­ dzo o w a c y j n i e . Pobytu w I Z Jakutką miał s y n a , o typie m o n g o l s k i m , który był podczas m e g o kursie Następnie P i e k a r s k i W oddziału języków wschodnich ożenił isię z Rosjanką Uniwersytetu z Jakucka, Petersburskiego. a l e d z i e c i z nią n i e m a . 1913 r o k u jeździł w s w e r o d z i n n e strony, zaś w 1914 wybierał się do 14 S. P o n i a t o w s k i , w 1914 roku, Dziennik " L u d " , t. 50: 1966, s. 16. wyprawy do Kraju Goldów i Warsza- Oroczonów �ANTONI 328 KUCZYŃSKI w y , ale bodajże w niej n i e był. P o p o l s k u mówi b a r d z o Czekanowskiemu, k i e p s k o , a i to zawdzięcza który zaczął go douczać i pod którego w p ł y w e m zaprenumero­ w a ł sobie «Dziennik P e t e r s b u r s k i * . Mówiłem z n i m o S i e r o s z e w s k i m , «12 lat w k r a ­ j u Jakutów». P i e k a r s k i w i d z i t a m liczne błędy, wynikające z niedostatecznego nowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego w y d a n i a tej książki pod opa­ redakcją i z d o d a t k a m i P i e k a r s k i e g o , o ile zgodzi się n a to S i e r o s z e w s k i " . 18 i i; ij, li jj Później, już po opuszczeniu Petersburga w d n i u 18 maja 1914 r., podczas dalszej podróży na miejsce badań spotyka również P o n i a t o w ­ s k i polskie ślady n a S y b e r i i . I t a k np., w k a n c e l a r i i generała-gubernator a w Chabarowsku poznaje zarządzającego kancelarią sekretarza o naz­ w i s k u W i t a l i Aleksandrowicz Z a k r e w s k i , którego określa "perikińczyk i e m " , ten b o w i e m oświadcza m u , że "chodził do szkoły, a następnie na p r a w o w Warszawie". I n n y m z n o w u z r u s y f i k o w a n y m P o l a k i e m pocho­ dzącym z U k r a i n y był W i n c e n t y D o b r o w s k i , z zawodu agronom, p r a c u ­ jący wówczas j a k o kustosz w m u z e u m w Chabarowsku. W tymże s a m y m m u z e u m spotyka woźnego, który dobrze znał Piłsudskiego z okresu j e go p o b y t u na D a l e k i m Wschodzie, gdzie wsławił się p i o n i e r s k i m i bada­ n i a m i n a d życiem i kulturą Ajnów. P o t e m spotyka jeszcze kolejnego zruszczonego Polaka o n a z w i s k u Strzyżewski, piekarza i c u k i e r n i k a w Chabarowsku oraz brata wspomnianego poprzednio polskiego antropo­ loga Stołyhwy, o n a z w i s k u Bradłyński, który "pojechał przed r o k i e m ze Stołyhwą n a d Jenisej, a następnie został na S y b e r i i " . S p o t k a n i przez Poniatowskiego o w i " d a w n i P o l a c y " to t y l k o n i e l i c z n i z t y c h przedsta­ w i c i e l i naszego n a r o d u , którzy zamieszkiwali na D a l e k i m Wschodzie. Z l i t e r a t u r y wspomnieniowej o tematyce syberyjskiej w y n i k a , że m i e ­ szkała t u t a j duża ilość Polaków. W Chabarowsku n p . b y l i to kolejarze, p r a c o w n i c y Zarządu K o m u n i k a c j i Wodnej, rzemieślnicy i k u p c y . Część z n i c h rekrutowała się z zesłańców, którzy uwikłani w r u c h p a t r i o t y c z ­ n y na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego m u s i e l i w oddaleniu od s t r o n r o d z i n n y c h wyzbyć się marzeń o w o l n e j Polsce. Poważną grupę s t a n o w i l i na D a l e k i m Wschodzie Polacy, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach rosyjskich nie m o g l i znaleźć pracy w P r z y w i ślańskim K r a j u . "Wszystkie posady rządowe były wówczas w Polsce t r u d n o dostępne dla Polaków. M o g l i o n i natomiast emigrować w głąb rosyjskiego i m p e r i u m na dalekowschodnie rubieże, na «oswojenie» P r i moria obszarów n a d A m u r e m do K r a i u Ussurviskiego n a Kamczatkę obszary wówczas n i e m a l pustynne, jeśli chodzi o inteligencję" j a k pisał S. M . Saliński w książce Ptaki powracają do snów. A w d o d a t k u w y ­ jazd na D a l e k i Wschód dawał niemałe p r z y w i l e j e , przykład roczny u r l o o no dziesięciu latach oracv d o d a t k i do Doborów możność bezpłat­ nego o t r z y m a n i a działki na władne gospodarstwo różne u l g i podatkowe i t a k dalej 1 8 P o n i a t o w s k i, op. cit., s. 78-79. �SPOTKANIE "Chętnych do w y j a z d u pracę tę h o j n i e S. P O N I A T O W S K I E G O posyłano n a wielką płacono, co się w efekcie bardzo obszernej Polacy monografiii: Z W. 329 ARSENIEWEM pracę, l e c z z a w s z e za i m p e r i u m grubo opłacało. T o temat do na Dalekim p o l s k i c h n a d P a c y f i k i e m . Dość powiedzieć w pionierską Wschodzie, wielkiej skrócie, że p o d w a l i n y sagi dziejów pod g o s p o d a r ­ cze i k u l t u r a l n e z a g o s p o d a r o w a n i e t a m t y c h o l b r z y m i c h odłogów i wciągnięcie t y c h azjatyckich polskiej kresów myśli w zasięg cywilizacji t e c h n i c z n e j , polskiej — to dzieło przedsiębiorczości polskich przede pionierskich rąk, wszystkim" . 1 4 Cały niemalże ówczesny przemysł na D a l e k i m Wschodzie — stocz­ nie, gorzelnie, f a b r y k i przetworów r y b n y c h , c u k r o w n i e , garbarnie i t p . — to także spory wkład polskich rąk i myśli polskich inżynierów. O n i b u ­ dowali również mosty, tunele, w i a d u k t y i dworce kolejowe na o l b r z y m n i e j trasie kolejowej Irkuck-Charbin-Władywostok 1 . W latach 1895¬ 1905 w i e l u Polaków osiedliło się na D a l e k i m Wschodzie. To o n i w r a z z r o s y j s k i m i osadnikami b u d o w a l i o l b r z y m i , j a k na owe czasy, p o r t w e Włodywostoku, będący r o s y j s k i m kluczem do P a c y f i k u . W i e l u polskich specjalistów pracowało wówczas w t y m mieście. W i c h rękach znajdowa­ ły się szpitale i apteki. O n i pracowali w sądownictwie i a d m i n i s t r a c j i , zjednując sobie uznanie władz carskich. Na D a l e k i m Wschodzie p r o ­ w a d z i l i badania przyrodnicze trzej uczestnicy Powstania Styczniowego: D y b o w s k i , W i k t o r Godlewski i Michał J a n k o w s k i oraz w s p o m n i a n y już B. Piłsudski, przyczyniając się do poznania t y c h ziem. Badacze ci w z b o ­ gacili n a u k i przyrodnicze, etnografię i archeologię o szereg i n t e r e s u ­ jących realiów dotyczących Dalekiego Wschodu. P e w n y m nawiązaniem do i c h prac były badania etnograficzne, prowadzone t u t a j tuż przed I wojną światową przez znakomitego etnologa polskiego Poniatowskiego nad kulturą Goldów i Oroczonów. Badania te, które przerwane zostały na s k u t e k w y b u c h u I w o j n y światowej, stanowią cenne dopełnienie do materiałów gromadzonych współcześnie przez etnografów i archeologów radzieckich. Ostatnio n p . pisał o t y m B. P. Polewoj na łamach miesięcz­ nika " D a l n y j Wostok", stwierdzając między i n n y m i : 5 "rezultaty etnograficznych i antropologicznych badań P o n i a t o w s k i e g o powinny być szczegółowo p r z e a n a l i z o w a n e przez u c z o n y c h r a d z i e c k i c h . Materiały te. są także cennym badaczu Z relacji źródłem o znakomitym Poniatowskiego wynika, z wdzięcznością z a t e m w s p o m i n a m y że był Dalekiego Wschodu o n człowiekiem K. Arseniewie. o bogatej W. osobowości, p o l s k i c h patriotów, którzy udostępnili n a m te d o k u m e n t y publikując j e w 1966 r o k u " 16 . Odnośnie do spotkania Poniatowskiego z Arseniewem, to z zapisów dziennika, który prowadził nasz badacz, w y n i k a , że po raz pierwszy spot­ kał się on z n i m w d n i u 3 czerwca 1914 r o k u , k i e d y to złożył wizytę 14 S . M . S a 1 i ń s k i , Ptaki 1 5 J. J a n k o w s k i , niejszych powracają do snów, W a r s z a w a w i mostowcy Mosty do końca 1 wojny Polsce światowej, polscy 1974, s. 104-105. (od czasów " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i najdaw­ i Techniki", t. 83: 1973, s. 267-276. 1 8 B . P. P o l e w o j , Etnograf W o s t o k " , n r 9: 1976, s. 135. S. Poniatowskij o W. K. Arseniewie, "Dalnyj �; ANTONI 330 i' I 111 w c h a b a r o w s k i m m u z e u m posiadając list polecający od Sternberga, któr y otrzymał podczas p o b y t u w Petersburgu. Zwięzłe zapisy poczynione przez Poniatowskiego informują: | j "Środa 3/VI... W j | niego * bardzo 1 KUCZYŃSKI wzrostu m u z e u m zastaję A r s e n i e w a . Szczupły, trochę wyżej niż śred- lat 40 (jak s a m później powiedział) t w a r z s y m p a t y c z n y m wyglądzie. Rozgadaliśmy j a k między dobrymi o trochę s u r o w y m , ale się, p r z y c z y m od r a z u \ ! ła się a t m o s f e r a , znajomymi. Arseniew [ j m u z e u m , objaśnia, mówi trochę o własnych b a d a n i a c h . M u z e u m >•' n y przez s c o w y c h r z e c z y bardzo bogate. Z a j m u j e \ I imię. jednego Zawiera z byłych niewielką mnie obrazów w sali Grodekowa, posiedzeń, po odnośnie -do m i e j ­ o d d z i e l n y dwupiętrowy b u d y n e k , generał-gubernatorów, galerię wytworzy- oprowadza postawio- którego też przyrodę, nosi etnografię ¡i' i archeologię. O s t a t n i a głównie z badań własnych A r s e n i e w a ' . P r z e d m u z e u m li' s t a r e p o m n i k i grobowce dzińskie, j e d e n z n i c h w kształcie ogromnego żółwia ( s y m - stoją ¡1 b o i nieśmiertelności) pochodzi z N i k o l s k a U s s u r y j s k i e g o , gdzie z n a l e z i o n o go w z i e - \'r mi. l\ i: ich dziale n a d z w y c z a j n e j wartości posąg s z a m a n a z w s z e l k i m i a k c e s o r j a m i , o f i a r o w a n y W zakresie Arse- niewowi etnografii najbogaciej reprezentowani naję tamże p a n a W i n c e n t e g o D o m b r o w s k i e g o . j n y , n i e rozumiejący już p r a w i e ¡1 Z i, jakoby ji umawiamy zawodu o 12 w w numerze. ¡'j obecnie zaś k u s t o s z m u z e u m . D o m b r o w s k i pewnym miejscu w się z A r s e n i e w e m \\-. J e s t to z r u s y f i k o w a n y P o l a k z U k r a i - po p o l s k u , więc muszę z n i m mówić po r o s y j s k u . agronom, w ii ji w z g r o b u s z a m a n a p r z e z jegoż s y n a . Oglądam z b i o r y od 4 do 4 i 1/2, p o z - I i: Oroczowie, mieście i Dombrowskim południe, po c z y m w r a c a m Czwartek znajdują się kości mówi, przy że słyszał, kopaniu do h o t e l u n a herbatę, którą 4/VI. I d z i e m y o 12 z A r s e n i e w e m i Dombrowskim pijałem kopać z a c z e p i a i c h , i d z i e m y do z a j a z d u , właściwie szopy, w której zwykle rzekome kości, n i c podobnego n i e m a i n i e było, wracając s p o t y k a m y Oroczorów. niew zamawia ziemi, pójść w to m i e j s c e następnego d n i a Arseniew się z a t r z y m a l i , A r s e - i c h , ażeby p r z y s z l i następnego d n i a r a n o do m u z e u m . Z a c z y n a p a - jj dać deszcz. Idę z A r s e n i e w e m li j e d z i e m y do Łopatinów, którzy mieszkają n i e d a l e k o za pocztą. Z a j m o w a l i : t a m coś n a obiad, potem s i e d z i u m n i e do 5 pp., w r e s z c i e ji 3 bardzo s k r o m n i e urządzone pokoje... Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów j|. i Goldów n a I m a n , a l e t a m n i e bardzo ;'' i b y l i w k i l k u czy n a w e t \\[ i m poszło, więc u d a l i się potem n a A m u r k i l k u n a s t u w s i a c h między C h a b a r o w s k i e m a Dogoszem. Zapomogę dostał n a to I w a n A l e k s a n d r o w i c z z Władywostoku, więc t a m też oddał I: do M u z e u m ii 2 godzin, burchany, dają o których mówiłem wyżej. Bawimy m i trochę pożądanych wiadomości. O k a z u j e i] wybierają i; dwóch uczniów ze szkoły r e a l n e j m i e j s c o w e j , się do Goldów zaczynając u Łopatinych się, że i w od S a k a c z i a l a n u , p r z y w około tym roku c z y m biorą ze sobą której Łopatin j e s t n a u c z y c i e l e m f: p r z y r o d y . Łopatin, s a m z pochodzenia S y b i r a k , uczył się w s z k o l e r e a l n e j w C h a - j barowsku, •. grafią i; j e j i m n i e kino., gdzie też spędzamy wieczór n a nędznym p r o g r a m i e . .,!: a następnie skończył przyrodę w K a z a n i u , gdzie też zajmował się e t n o - u Adlera. Piątek Łopatinowi 5/VI. S z u k a m r a n o idę do M u z e u m zeum Ponieważ oprócz gipsu wypadła zdatnego lekcja, więc A r s e n i e w proponuje do odlewów, a l e n a próżno. Potem z i n s t r u m e n t a m i , które n i e s i e « B a j k a » t r a g a r z Chińczyk ... W m u ­ Arseniewa i Dombrowskiego z a w i e d l i n a s , robię więc d l a p o k a z u są Łopatinowie, natomiast Oroczoni o d l e w u c z n i a , a następnie demonstruję moje i n s t r u m e n t y i martinowską technikę pomiarów. P o obiedzie pakuję, j e s t e m trochę l' przeziębiony j; się maścią B o r g e t a , 'i S t e r n b e r g , i n a d r u g i dzień wstaję z d r o w y . i' II ¡i' (cały dzień deszcz), a l e o p i j a m którą w r a z się herbatą z cytryną z i n n y m i l e k a m i wynotował wysmarowuję m i przed wyjazdem Sobota 6/VI ... P r z y c h o d z i A r s e n i e w , r a d z i kupić kołdrę chińską z a r u b l a jako �SPOTKANIE S . P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 331 podkładkę do s p a n i a i u m a w i a m y się n a popołudnie do Łopatinów. Idę n a obiad, potem s z u k a m kołdry po chińskich s k l e p i k a c h , ale n i e mają. O 6 popołudniu z A r s e n i e w e m do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, idę a p o t e m z n i m do A r s e n ł e - w a . A n s e n i e w mieszkał ... z a m o s t e m w w i l i i swego p r z y j a c i e l a topografa, p u ł k o w ­ n i k a A c h m a n i e t o w a . Własne m i e s z k a n i e p r z e d n i e d a w n y m c z a s e m zwinął i wysłał żonę do swego majątku w tombowskiej c z y s a r a t o w s k i e j g u b e r n i i , ponieważ jechać n a w y p r a w ę do Oroczonów i Goldów, czekał n a decyzję ostateczną ttiego,. który obiecywał dać m u środki już w i w końcu, j a k się wkrótce m a r c u , a t y m c z a s e m wciąż okazało, to n i e dał, odkładając miał Gondazwodził tę sprawę do 1916 roku. Arseniew, syn obywatela z i e m s k i e g o , skończył szkołę realną, p o t e m dał go do szkoły w o j s k o w e j , ojciec o d ­ choć s a m n i e miał do tego o c h o t y i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu p a ­ r u miesięcy n a Powązkach pod W a r s z a w ą . Już j a k o oficer zabrał się do uczenia i się przyrody ... hodował Służąc z książek zwierzęta, robił np. n a Powązkach zakładał zaledwie 2 razy się za t o wówczas w Warszawie, gorliwie bardzo pociągała Wschodnia której naturalnie interesowała S y b e r i a , p r z e n o s i się więc t a m bodaj i z początku n a własny k o s z t r o b i ekspedycję, a p o t e m od rządu ... W akwaria pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w d o m u . Mówił, że ciągle go wówczas i solidnego sobie zbiory i t d . I n n e r z e c z y w c a l e go n i e interesowały. był w c a l e n i e poznał. Z a j m o w a ł k u r s u uniwersyteckiego, dostaje w 1900 r o k u n a n i e zapomogi c z a s i e s w y c h w y p r a w p o z n a j e j a k n i k t dotąd cały k r a j U s s u r y j s k i , robi mnóstwo zdjęć t o p o g r a f i c z n y c h , z b i e r a k o l e k c j e geologiczne, zoologiczne, e t n o ­ graficzne, archeologiczne. R o b i puszczalnie słownik z czasów języka Oroczonów-udihe ( p r z y myśla własną transkrypcję materiału spis i p l a n y w i e l k i c h r u i n , robót t z w . średniowiecznego r o s y j s k i c h przeszedł tów swych czeskie badań oczerki dla mu książka się pierwszorzędnego to z p o w o d z e n i e m , bo Krają, jak mi kursu nauk przyrodniczych uniwersy­ gruntownie coś 28 c z y 29 i niewątpliwie od przeciętnego s t u d e n t a ... J a k o j e d e n Arseniew ogromny książkę: Wojennoje istoriczeskie gdzie obok geologii, geografii, z rezulta­ i geografi- b o t a n i k i , zoo­ i t d . n i e p o t r z e b n i e wsadził u w a g i o c h a r a k t e r z e s t r a t e g i c z n o - t o p o - wskutek publiczności tekstu wydaje Ussuryjskowo logii i etnografii gra&cznym, s a m bardzo gruntowniej ziemnych, przy­ spisuje fonetyczną), w ogóle z b i e r a mnóstwo ze w s z y s t k i c h d z i e d z i n . U d a j e przeszedł o w i e l e «Bochaj», c z y m n i e znając i n n y c h t r a n s k r y p c j i , o b ­ n a i w n i e mówił z 33 w i e l k i c h podręczników tetów państwa czego książka niedostępna. m a atlas Zaś została autor z mnóstwem wydana dostał jako zaledwie własnych «sekretnaja>., jeden naturalnie egzemplarz. map Arseniewa Obok pierwszorzędnej wartości. K a p i t a l n i e j s z e są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w C h a b a r o w s k i c h d z i e n n i k a c h , a które p r z y g o t o w u j e kowej. Siedzimy u Arseniewa obecnie do d r u k u w do 11 wieczór, oglądając formie jego m a p y , mapę książ­ Amuru i omawiając e w e n t u a l n y wspólny w y j a z d i p o b y t w S a k a c z i a l a n i e . Poniedziałek 8 V I . N a 11 idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi p o d m o i m k i e ­ runkiem odlew Arseniewa, daną m i przez A r s e n i e w a Koło później 5 przychodzi Arseniew, ze s w y c h w y p r a w , omawiamy broszurę Matieriały gadamy wyprawę. Obiad, po ustorii Ussuryjskowo sobie, opowiada po c z y m c z y t a m m i niektóre krają. przygody pochłaniam j e z o g r o m n y m z a i n t e r e s o w a n i e m . O p o w i a d a o sta­ r y m G o l d z i e D e r s u Uzała, który kiedyś w n o c y przyszedł zgłodniały do j e g o obo­ zowiska w wspólne przygody szeniem: tajdze i odtąd p r z e z k i l k a i n i e r a z ratując «nie mogąc nigdy przestać lat towarzyszył m u w w y p r a w a c h , życie. O p o w i a d a opowiadać o nim z prawdziwym ze względu dzieląc wzru­ n a jego k r y s t a l i c z n i e czystą naturę... Obozowali r a z późną jesienią n i e d a l e k o ujścia r z e c z k i L i f u do j e z i o r a C h a n k a . �I i' ł ii ANTONI 332 Arseniew zaproponował było dość w i e t r z n o , i ¡1 KUCZYŃSKI s t a r e m u , by poszli i wskazywał razem na kaczki. n a jakieś d a l e k i e Dersu n i e w powiedział, że s a m pójdzie, poszedł z n i m r a z e m . P o l o w a n i e godzin, małe przy c z y m dość się oddalili s t r u m y k i wpadające wieczór, k i e d y trzeba bliżej przeciągając w lekko śniegową i rozumieli Arse­ potrwało kilka niejednokrotnie przeskakując d r o b n e rozgałęzienia. T y m c z a s e m pod w i a t r się zaczął wzmagać, coraz ale już było p r z e s k a k i w a l i , zamieniły się t e r a z wiatr zimno, c i e m n o bo mu chmurę. Wzięli ,się do o d w r o t u , dmący od j e z i o r a zaczęło się robić ubrani lub jej s t r u m y k i , które poprzednio s z e r o k i e r z e k i , bo Wkrótce od obozowiska, było pomyśleć o p o w r o c i e , czarną za późno. M a l u t k i e do L i f u odradzał, c h m u r k i , a l e skoro coraz i padać bardziej coraz dobrze, że s t r a s z n a p u r g a , rozlewał ich wody. gęstszy śnieg. O b a j która się właśnie byli rozpoczęła i mogła potrwać ze t r z y d n i , może i c h stąd już n i e wypuścić żywych. D e r s u zwró­ cił się: «jeżeli n i e będziesz m n i e teraz słuchać, zginiemy» i zabrał się żywo do ści­ n a n i a pęków s i t o w i a i t r z c i n y , każąc A r s e n i e w o w i częli ścinać i zgarniać n a kupę p r z y c o r a z mroku. Arseniew przemoczony wkrótce zgubił robić toż s a m o . P o s p i e s z n i e z a ­ większym śniegu i zwiększającym nóż, D e r s u kazał m u r w a ć i zziębnięty A r s e n i e w sitowie się rękami, a l e n i e długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, b y się to n a co zdało i wkrótce upadł n a ziemię n a pół zmarznię­ ty. T e r a z d o p i e r o zrozumiał n a co była p o t r z e b n a trzcina. Dersu zaczął go mia­ n o w i c i e zarzucać tą trzciną i s i t o w i e m , a k i e d y nawalił już wielką kupę, s a m się wczołgał pod nią i położył obok niego, koło siebie pod kupą t r z c i n y i s i t o w i a śnieg zawalił i c h coraz b a r d z i e j , a l e leżąc ocaleni b y l i od z a s v o a n i a śniegiem i zaczęli się p o w o l i rozgrzewać. Przeleżeli t a k p o d śniegiem całą dobę i dopiero n a drugi dzień popołudniu stru¬ purga ustała, chwycił m i e n i a c h i j e z i o r k a c h wrócili do s i l n y mróz i już po zamarzniętych obozowiska. T o znów opowiadał A r s e n i e w -o różnych s p o t k a n i a c h w tajdze. R a z np. odszedł s a m daleko w i e c z o r e m n a p o l o w a n i e i spostrzegł w tajdze samotną nędzną kę. Wszedł do n i e j i zastał starego lepian­ Chińczyka p o s z u k i w a c z a «żeńszenia». S t a r y już 46 l a t mieszkał s a m o t n i e w p u s z c z y , zupełnie n i e widząc l u d z i z wyjątkiem dzającego go 2 razy do r o k u Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, odwie­ nabojów i żywności w z a m i a n za n a z b i e r a n i e p r z e z s a m o t n i k a k o r z e n i a «żeńszenia». L e p i a n ­ k a i j e j urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, s t a r y był c h o r y , leżał zgorączkowan y n a tapczanie, n i e mając s t a n gospodarza A r s e n i e w sił zapalić ognia i przygotować sobie s t r a w y . Widząc został p r z y n i m n a noc, rozpalił w piecu, zrobił s t a r e ­ m u kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał j a k s t a r y z n a c z n i e się uspokoił i w r e s z c i e całkiem uciszył. Z r a n a n i e chcąc budzić Chińczyk, cicho wstał i poszedł z l e p i a n k i , n i e żegnając się z gospodarzem. ku d n i a c h zdarzyło się A r s e n i e w o w i lepianki. wszedł Zapragnął więc wszystko zobaczyć, do niej t a k samo, budzić gospodarza, jak i z wielkim jak w przechodzić ze s w y m i się ma przypadkowo zdziwieniem chwili, kiedy który teraz leżał w zobaczył, z niej po tym samym Po k i l ­ ludźmi koło tej poznany że cichu jej wewnątrz wychodził, samej gospodarz, pozostało n i e chcąc m i e j s c u i t a k , j a k go otulił A r s e n i e w , a l e już umarły. I mówił A r s e n i e w dużo j e s z c z e o w y s o k i e j liczkach na umieszczonych przez Chińczyków, żeńszenia i myśliwych, s a m o t n y c h dróżkach l u b przełęczach z n a p i s a m i j a k np.: «przechodniu, w t a ­ k i e j to a t a k i e j odległości stąd z n a j d u j e i etyce mieszkańców p u s z c z y , o t a b ­ poszukiwaczy weź czego Opowiadał C i potrzeba* o polowaniu się m o j a l e p i a n k a . Jesteś głodny, idź t a m i j a k podobno gościność nigdy na tygrysa lub n a jelenia, kiedy nie bywa poszli nadużywana. z Dersu czato­ wać w nocy koło p o l a n y , n a którą miało wyjść stado. J e l e n i e zawiodły, n a t o m i a s t rozległ się n i e d a l e k o n e m przejmuje. potężny Arseniew się r y k coraz wścieklej r y k t y g r y s a , co i n a j d z i e l n i e j s z e g o oczekując napaści, skierował lufę w powtarzać, ale D e r s u myśliwego zim­ stronę, skąd zaczął położył strzelbę n a z i e m i , upadł na. �SPOTKANIE kolana i zwrócił wiedzieli S. P O N I A T O W S K I E G O się do t y g r y s a bowiem, Z W. A R S E N I E W E M z przemową. Przepraszał że to m i e j s c e , n a którym t y g r y s 333 go, że t u p r z y s z l i , n i e poluje, tłumaczył tygrysowi, że p u s z c z a j e s t w i e l k a , m i e j c a dość d l a w s z y s t k i c h , więc i oni z a r a z pójdą poszu­ kać sobie innego. A r s e n i e w miał wielką o chotę zmierzyć się z t y g r y s e m (zabił p o ­ t e m d w a jeszcze), ale p r z e z wzgląd n a D e r s u zaniechał z a m i a r u i odeszli stamtąd nie n a p a s t o w a n i bowiem przez tygrysa. temem, a l e już m o c n o Po (Goldowie nigdy n a t y g r y s a n i e polują, wspólnego z n i m i pochodzenia, v i d e dalej A k t a n k a od A m b a , j e s t on jest ich to­ bodaj w y k l u c z o n y m ) . — I j e s z c z e j e d n a opowieść o D e r s u . p a r u l a t a c h włóczęgi z Arseniewem zdarzyło się D e r s u , że spudłował kiedyś do z w i e r z a , zmarkotniał s t a r y i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on s a m n a świecie i wkrótce n i e będzie miał kto polować d l a niego rzyny l u b złapać ryby. Arseniew wzruszył się i przypominając zwie­ staremu, ile to r a z y ocalił m u on życie, powiedział, że z a to on już go od siebie n i e puści. D e r s u nic n i e odpowiedział, a l e k i e d y zdarzyło i m się być po p e w n y m cach ujścia L i f u , kę powiedział: zaprowadził A r s e n i e w a «w to m i e j s c e od w i e l u do tajgi i wskazując czasie w okoli­ n a maleńką polan­ lat znosiłem znalezione przeze m n i e żeń- szenie, weź j e sobie w s z y s t k i e z a to, coś m i wówczas mówił» i przypomniał swój c h y b i o n y strzał. D e r s u przyszedł w p r a w d z i e z Arseniewem do m i a s t a , ale n i e mógł w n i m długo wytrzymać, już po p a r u t y g o d n i a c h w y b r a ł się n a p o l o w a n i e dalekiego od C h a b r a n o w s k a przez jakiegoś podmiejskiego obłowić z a l e d w i e paroma do n i e ­ p a s m a C h i c h c y r . N i e s t e t y s a m padł t a m ofiarą, z a b i t y włóczęgę a l b o i kolonistę Moskala, r u b l a m i i dubeltówką. Zabójstwa który mógł się Chińczyków l u b G o l - dów czy Oroczonów w t a j d z e p r z e z M o s k a l i zdarzają się, j a k mówił A r s e n i e w , coraz częściej. P o wyjściu A r s e n i e w a skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek 9/VI ... W r a c a m do d o m u , telefonuje Arseniew, że do m u z e u m przy­ szedł Orocz, idę więc t a m o 3. O r o c z o m Sulendża B a t a n i z n a d O n i u j a albo T r o i c koj r z e c z k i (vide nież, za to w choty, «Oroczoni — ubraniu przyszedł Przyprowadził zasięgnąć brata udihe» N . 1.). T w a r z b a r d z o i n d y j s k a , całość rów­ i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. M a s u ­ porady starszego l e k a r s k i e j , gorączkuje, od siebie, któremu sił n i e m a , płuca niedźwiedź, strasznie bolą. pokie­ reszował t w a r z i rozerwał oko. Z całego d o m u (2 rodzin) zostało i c h t y l k o dwóch, r o d z i n y obu w y m a r ł y w zeszłym r o k u n a ospę. E p i d e m i a ta grasowała z ogromną siłą, o p o w i a d a l i i m później G o l d o w i e w S a k a c z i a l a n i e , j a k k i l k u M o s k a l i z T r o i c k o - w o w y b r a ł o się p o t e m niew pokazuje n a O n i u j , ograbiać wymarłe O r o c z o n o m m u z e u m , obstalowuje «stoibizna» Oroczonów. i c h n a j u t r o r a n o , potem Arse­ wracam do d o m u i układam r u l o n i k i z bilonem. Środa Dżen 10/VI. R a n o (Dzian) mierzę O r o c z o n a , robię zdjęcia z Torgonu, który przyszedł razem z niego i ze starego z Oroczonami. Dzian Golda przyjechał również do l e k a r z a , ale n i e wziął ze sobą pieniędzy. N i on, n i s t a r s z y O r o c z o n n i e rozumieją po r o s y j s k u , j e d e n zakupują p r o w i a n t w puszkach, konserwy 75 r b . Kupuję tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. P o obiedzie z K u n s t a i A l b e r t s a ; m l e k o zgęszczone i c u k i e r k i , k a k a o , masło mięsne, j a r z y n y , kompoty, s u c h a r k i itd. ogółem b l i s k o za też trochę naczyń k u c h e n n y c h i narzędzi o b o z o w y c h (łopata, czaj­ nik, kociołek, kubeł, k u b k i ) . P r z y c h o d z i Strzyżewski, uczeń 6 k l a s y m i e j s c o w e j szkoły r e a l n e j , który został się umyślnie n a d r u g i r o k , ażeby towarzyszyć A r s e n i e w o w i że A r s e n i e w dostał Strzyżewskiego już ze sobą. odmowną Idziemy odpowiedź od na wyprawę. Mówi mi, Gondattiego. do C z u r y n a , gdzie kupuję Wobec tego m u płaszcz i długie buty, po c z y m wstępujemy n a chwilę do M u z e u m . G r y s z a dostaje biorę gumowy stamtąd dubeltówkę z' w a r u n k i e m , ażeby strzelał p t a k i d o zbiorów m u z e a l n y c h . Z o s t a w i a m Dombrowskiemu pieniądze n a k o s z t a wysyłania do W a r s z a w y z funduszów W. B r u n a . M i a n o w i c i e przed wyjazdem zbiorów z a k u p i o n y c h wręczył m i D r W a c ł a w Brun I �ANTONI 334 KUCZYŃSKI 275 Tb. n a k u p n o zbiorów, które przeznaczył d l a Z b i o r ó w E t n o g r a f i c z n y c h Przemysłu i R o l n i c t w a . A r s e n i e w go, dzięki c z e m u , przesyłka Chabarowska wy. Z dał m i n a k l e j k i z firmą m u z e u m m o i c h zbiorów do C h a b a r o w s k a była bezpłatna, a z znów z n a k l e j k a m i m u z e a l n y m i z b i o r y miały w ę d r o w a ć muzeum wracamy z Gryszą do d o m u Muzeum Chabarowskie- n a herbatę, przynoszą do Warsza­ nam w tym c z a s i e 3 duże d r e w n i a n e p a k i z p r o w i a n t a m i od K u n s t a i A l b e r t s a . Czwartek u 11/VI. R a n o w M u z e u m K u n s t a trochę p r o w i a n t u o d l e w O r o c z o n a , po c z y m dokupuję oraz biorę 140 (funtów) gipsu w jeszcze dużych b l a s z a n k a c h . Kupuję też l a t a r n i e do n a m i o t u . P a k u j e m y się, G r y s z a p o m a g a . Wieczorem oraz wizytę wieczorem czas składam kartę wizytową pożegnalną u Łopatinów, s t a t k i e m do T r o i c k o w o g d y Łopatiny ze s w o i m i u Gornów, których n i e zastaję mamy bowiem i stamtąd w jechać z Gryszą w domu, w piątek górę łodzią do S a k a c z i a l a n u , u c z n i a m i mają jechać motorówką w pod­ poniedziałek wprost do Sakaczialanu. ... Sobota Potem 13/VI. R a n o kończymy p a k o w a n i e , później piszę 9 listów i k a r t , strzygę krótko włosy. N a n a chwilkę do Muzeum. wieczór jadę do Arsenie- w a , który m i c z y t a wyjątki ze s w y c h n a d z w y c z a j n i e c i e k a w y c h dzienników. P o t e m idę z n i m do Łopatinów, z którymi u m a w i a m y się jechać wspólnie w poniedzia­ łek. ... N i e d z i e l a 14/VI. R a n o piszę listy, potem kościół 11-12 1/2, p o t e m o b i a d i l i s t y . O 5.00 idę do Strzyżewskich. O j c i e c koło 40, całkiem zruszczały P o l a k , p i e k a r z - c u kiernik, m a t k a R o s j a n k a , prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem p r z y c h o d z i G r y s z a p i j e m y r a z e m herbatę i r o z m a w i a m y ży, s i l n y , bardzo piszę l i s t y , o jego n a u c e . Chłopak d u ­ l u b i n a u k i p r z y r o d n i c z e , u c z y się dość dobrze, k o l e k c j o n u j e owa­ d y itp. B r a k m u dobrego w y c h o w a n i a i dlatego musiałem m u później n i e r a z ostro wsiąść n a k a r k , c o za każdym r a z e m dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać n a deszcz, wróżąc kiepską pogodę n a d n i następne. Poniedziałek 15/VI. D e s z c z e od r a n a . P r z y c h o d z i G r y s z a , n i e w i e m y , czy Ł o ­ p a t i n y jadą dziś, ale koło 11 przychodzą i c h realiści, mówiąc, że o 2.00 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się n a wóz, regulując hotel i j e d z i e m y n a wybrzeże, gdzie stoi d a n a do naszej d y s p o z y c j i motorówka p r z e z o j c a jednego z jadących z Ł o patinami wymi: uczniów, p. P i o t r a Priamurskoj Iwanowa Obłasti, bardzo Delie, zarządzającego majątkami ły s p o k o j n y chłopak, przeszedł właśnie do 5 k l a s y , zaś jego k o l e g a j e w , s y n leśniczego, bardzo perypetiach i siedzeniach w państwo­ wysoką figurą. S y n jego, K o l a , dość nieśmia­ Żenią W o r o p a - wesoły, s i l n y chłopak, przeszedł bodaj do 4 po długich niższych k l a s a c h . Przyjeżdżam n a przystań, Łopatiny już czekają, n i e m a t y l k o chłopców. Ładujemy r z e c z y n a motorówkę, przyjeżdżają mówi do m n i e j a k n a j l e p i e j chłopcy i państwo Delie. po p o l s k u , ale j a k później słyszałem, n i e uważa Ona się już za Polkę, choć podobno miało to m i e j s c e d a w n i e j . O n Łotysz, a dzieci n a t u r a l ­ nie w y c h o w a n e Delie po r o s y j s k u i w prawosławiu. Motorówka rządowa d a n a n a m p r z e z jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo miła. A m u r o l b r z y m i a , wspaniała r z e k a . . . " szybko ... J a z d a bardzo 1 7 Jeszcze w t y m s a m y m d n i u dotarł S. P o n i a t o w s k i do osady Sakaczialan, gdzie 16 czerwca 1914 r. rozpoczął badania. I t a k przez następne d n i aż do 8 sierpnia 1914 r. zmieniał k o l e j n o miejsce p o b y t u przenosząc się ze w s i do w s i , prowadząc badania antropologiczne i etnograficzne. Na skutek w y b u c h u I w o j n y światowej badania zostały przerwane. Już 12 sierpnia 1914 r. uczestnicy b y l i w Chabarowsku. T u t a j P o n i a t o w s k i " P o n i a t o w s k i , op. cit, s. &2-90. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. ARSENIEWEM 33* zajęty p r z y g o t o w a n i a m i do odjazdu znajduje czas na d w u k r o t n e s p o t k a ­ nie się z A r s e n i e w e m . Obaj planują wspólne badania w latach 1915¬ 1916. W d n i u 24 sierpnia 1914 r. opuszcza P o n i a t o w s k i Chabarowsk. D o planowanej wspólnie z A r s e n i e w e m ekspedycji nie dochodzi, natomiast materiały z odbytej w 1914 r. w y p r a w y po w i e l u b u r z l i w y c h k o l e j a c h zostały dopiero w y d a n e w r o k u 1966, i to w bardzo s k r o m n e j f o r m i e , z całą pewnością nie w t a k i e j , na jaką zasługiwały ze względu na i c h wartość merytoryczną i osobę badacza. Ze spotkań o d b y t y c h z A r s e n i e w e m wyniósł P o n i a t o w s k i przekona­ nie, że w p o l u w i d z e n i a tego badacza mocno tkwiły s p r a w y c y w i l i z a ­ cyjnych wpływów n a postawy tubylców, co ukazane zostało przez niego poprzez losy p r y m i t y w n e g o D e r s u Uzały, człowieka tajgi, dzikiego w t y m rozumieniu, jakie t e m u słowu nadałby J a n J a k u b Rousseau, t z n . czło­ wieka nieskażonego cywilizacją, o którym sam A rs e nie w " n i e może prze­ stać opowiadać ze względu na jego krystalicznie czystą naturę", wspo­ mina w d z i e n n i k u P o n i a t o w s k i . Los p r y m i t y w n e g o Dersu jest w p e w ­ n y m sensie odbiciem stosunków panujących w dzikiej tajdze długo przed jej kolonizacją, w której zgodnie ze sobą współżyli ludzie i przyroda. A n i m i z m D e r s u Uzały to echo odległych wierzeń, które pod wpływem c y w i l i z a c j i zaczęły zanikać, podobnie j a k znikło szereg i n n y c h elemen­ tów k u l t u r o w y c h właściwych tutejszych l u d o m . Mieliśmy t u t a j rów­ nież do czynienia ze znaczną depopulacją, w w y n i k u której spadła liczeb­ ność t u b y l c z y c h rodów, a nierzadko też niektóre z n i c h starte zostały z powierzchni ziemi. Sądzić należy, że wskazanie przez Arseniewa cech charakteru tkwiących w osobowości " d z i k i e g o " D e r s u Uzały jest jego osobistą refleksją n a d t y m , co w gruncie rzeczy s t a n o w i pierwotną w a r ­ stwę w w y c h o w a n i u człowieka, zło czy dobro, i n s t y n k t współżycia czy i n s t y n k t agresji i niszczenia. Jest to więc n i e z w y k l e interesujący d l a etnografa obraz z o p t y m i s t y c z n y m kluczem, chociaż pokazany on zo­ stał w f o r m i e zwięzłego s t u d i u m etnologicznego, lecz zbeletryzowanej opowieści, której w a l o r y literackie spotkały się z wysoką oceną M a k s y ­ ma Gorkiego. P r z y j a z n y stosunek Dersu Uzały do p r z y r o d y nakazuje m u t a k samo traktować ludzi. Jest on osobą, która w swej istocie rów­ nie przyjaźnie t r a k t u j e przyrodę oraz t y c h , których coraz więcej spo­ t y k a w d z i k i c h ostępach t a j g i penetrowanej przez białego człowieka, ba, stara się i m pomagać i nieraz r a t u j e z rozlicznych opresji. Jest t o więc często występujący m o t y w w e wszelkich opowieściach, obrazujących proces kolonizacji, w których, j a k na ironię, p r y m i t y w n i e j s i od białych eksploratorów żółtolicy czy czerwonoskórzy t u b y l c y charakteryzujący się otwartością, szczerością czy chęcią ofiarowania swojej przyjaźni, g i ­ ną z r e k i bardziei cvwilizowaneso orzvbvsza Dersu żviacv w taidze iest człowiekiem p r a w n y m , p o d o b n y m do równie p r a w y c h I n d i a n a m e r y k a n skich którzy jeśli walczą z białym człowiekiem, t o t y l k o w obronie i f �ANTONI 336 jj! jj!-- KUCZYŃSKI własnej ziemi, a posiadających również swojego bohatera cechującego się mądrością i prawością, j a k i m jest s t w o r z o n y przez białego człowieka W i n n e t o u . Odbywając swe wędrówki po dzikiej tajdze patrzył A r s e n i e w na wszystko, co go otaczało, o k i e m etnografa. Dostrzegał odległy i n i e ­ zwykły świat wierzeń i zwyczajów, chwytał n a gorąco u l o t n e wrażenia, póki nie znikły m u z pola widzenia przesłonięte przez nowe doznania. A ponadto teren jego eksploracji, m i m o n o m i n a l n e j w o w y m czasie przynależności do i m p e r i u m rosyjskiego, stanowił przysłowiową "ziemię niczyją", będącą terenem i n f i l i t r a c j i różnych wpływów, posiadających swoją historię pełną d r a m a t y c z n y c h wątków. Klucząc po niezbadanym terenie raz po raz napotykał Arseniew świadectwa t y c h dramatów, j a k chociażby wspomniana w d z i e n n i k u Poniatowskiego śmierć Chińczyka w zgubionej w głębi t a j g i lepiance. Dostrzegał też odmienność różnoję­ zycznych ludów, których liczebność stanowiła już wówczas na s e t k i , był znawcą umiejącym t r a f n i e scharakteryzować najważniejsze oblicze ich k u l t u r y , o czym świadczy chociażby mapa z objaśnieniami etnogra­ f i c z n y m i , sporządzona dla Poniatowskiego. T a k więc ciągłe przebywanie w terenie złożyło się na to, że A rs e nie w n i e p r z e r w a n i e chłonął zew­ sząd to niewyczerpane bogactwo etnograficznego żywiołu. Bez wątpie­ nia posiadał też duży talent l i t e r a c k i , każde b o w i e m z jego dzieł cha­ r a k t e r y z u j e się wartkością opisów a u t e n t y c z n y c h zdarzeń i faktów. Świadczą o t y m również jego r o z m o w y z P o n i a t o w s k i m , który wspo­ m i n a w d z i e n n i k u , że g d y "przechodzi Arseniew, gadamy sobie, opowia­ da m i niektóre przygody ze s w y c h w y p r a w , pochłaniam je z o g r o m n y m zainteresowaniem". K i e d y indziej z n o w u odnotowuje, że czytał m u on wyjątki ze s w y c h nadzwyczajnie c i e k a w y c h dzienników, podkreślając z uznaniem, że w dużym d o r o b k u tego badacza "kapitalniejsze są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w chabarowskich d z i e n n i ­ kach, a które p r z y g o t o w u j e obecnie do d r u k u w f o r m i e książkowej". Ta fascynacja t e k s t a m i Arseniewa znalazła swoje odbicie w d z i e n n i k u Poniatowskiego, który wiele miejsca poświęcił w n i m opisowi losów Dersu Uzałv Nadmienić t u t a i należv że wedłue n a i n o w s z v c h badań n a co zwrócił uwagę w s p o m n i a n y już Polewoj, do spotkania Arseniewa z Dersu doszło 3 sierpnia 1906 r., natomiast wszystkie zdarzenia z t y m związane cofnął autor w swoich książkach do r o k u 1902, k i e d y to f a k ­ tycznie miała miejsce w y p r a w a w dolinę r z e k i L i f u , niedaleko j e j ujścia do Jeziora Chanka. P o n i a t o w s k i natomiast, zdaniem Polewoja, miał czytać najwcześniejszą wersję losów Dersu Uzały, opowiadania które w p i e r w o t n e j w e r s j i opublikował J . A. Sem w czasopiśmie " D a l n y j Wo¬ s t o k " , n r 9: 1972. Ponadto z losami tego dzikiego człowieka t a j g i zapoz¬ nał się P o n i a t o w s k i przed ukazaniem się książki Arseniewa zatytuło­ wanej W debrjach Ussurijskogo krają. Był więc nasz badacz c e n i o n y m przez Arseniewa słuchaczem, któremu czytał swe d z i e n n i k i . 1 Chabarowskie spotkanie z A r s e n i e w e m , w i e l k i m znawcą k u l t u r y l u - �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O 337 Z W. A R S E N I E W E M nadamurskich, z n a k o m i t y m k a r t o g r a f e m , a także w y b i t n y m p o d ­ różnikiem, pomogły P o n i a t o w s k i e m u w sformułowaniu bardziej o p t y ­ malnych założeń badawczych. Dzięki n i e m u uzyskał też z n a k o m i t y c h przewodników terenowych, a znajomość z małżeństwem Łopatinów w znaczący sposób wpłynęła na pewność naszego badacza, że przyjęte plany badawcze możliwe są do zrealizowania. Zaznaczyć t u t a j należy, że organizatorzy w y p r a w y , t j . wspomniane powyżej amerykańskie i n ­ stytucje naukowe, określiły w głównych zarysach r e j o n badań, który obejmował Goldów n a d A m u r e m i Oroczonów n a d C h u n g a r i . Natomiast dalszej szczegółowej lokalizacji terenów eksploracji miał dokonać sam Poniatowski po zasięgnięciu o p i n i i czynników miejscowych. D l a orga­ nizatorów w y p r a w y miał on dostarczyć określony materiał antropolo­ giczny, t j . p o m i a r y wskaźników ciała dokonywane metodą G. M a r t i n a , gipsowe o d l e w y t w a r z y oraz materiał zdjęciowy. Będąc j e d n a k etnolo­ giem zamierzał P o n i a t o w s k i zgromadzić p r z y okazji materiał etnogra­ ficzny, stąd też niezmiernie ważna dla tego przedsięwzięcia okazała się znajomość z A r s e n i e w e m , który znając teren badań, a także l u d z i , w istotny sposób przyczynił się do zgromadzenia materiału naukowego, dotyczącego życia i k u l t u r y miejscowych ludów. Jeśli m o w a o s t o s u n k u Arseniewa do naszego badacza i jego r o l i , jaką wniósł w końcowe p r z y ­ gotowanie w y p r a w y , w a r t o może t u t a j wspomnieć o t y m , j a k on sam ocenił spotkanie z P o n i a t o w s k i m . Tuż po przyjeździe Poniatowskiego do Chabarowska, który — j a k w i e m y — przyjechał t u z l i s t e m polecają­ cym od Sternberga, doszło do spotkania o b u badaczy. W j e d n y m z listów, który wysłał A r s e n i e w tuż po t y m s p o t k a n i u , pisał o n S t e r n b e r g o w i : "Złożył m i wizytę polecony przez Pana S. P o n i a t o w s k i . Poznaliśmy się dobrze i dokonaliśmy pomiarów antropologicznych tubylców oraz zdję­ liśmy gipsowe o d l e w y i c h t w a r z y . Okazałem j e m u pełną życzliwość". Natomiast już po wyjeździe Poniatowskiego na badania w k o l e j n y m liście Arseni ew pisał, że badacz nasz d ó w "przebywał w Chabarowsku stosunkowo długo. Poznaliśmy się wzajemnie i poświęciliśmy sobie s t o s u n k o w o dużo c z a s u . O n nauczył m n i e robić g i p s o w e o d l e ­ w y l u d z k i c h t w a r z y . Dziękuję P a n u s e r d e c z n i e , z a to, że przesyła P a n do m n i e l u ­ dzi, t a k b a r d z o rozmiłowanych w antropologii się w i e l u n o w y c h swoją wiedzę" 18 r z e c z y mających i etnografii. O d niego odbicie w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j dowiedziałem i wzbogaciłem . Dzisiaj, g d y po latach c z y t a m y relacje z w y p r a w y na te dalekie prze­ strzenie n a d a m u r s k i e , m i m o w o l i stają n a m przed oczami losy p o l ­ skich badaczy S y b e r i i , którzy w i n n y c h zgoła w a r u n k a c h — b o w i e m j a k o zesłańcy — p o d e j m o w a l i pionierskie nieraz eksploracje terenowe. W p r a ­ cy t e j s p o t y k a l i się o n i j e d n a k z dużą życzliwością władz miejscowych oraz z pomocą, jaką nieśli i m niektórzy przedstawiciele ówczesnej n a u - 18 22 - Polewoj, op. cit., s. 134. Etnografia Polska X X V I I / ! �338 ANTONI KUCZYŃSKI k i rosyjskiej. T a k j a k Arseniew okazał w i e l e życzliwości Poniatowskie­ m u , t a k i n n i Rosjanie pomagali p o l s k i m badaczom, czyniąc historię kontaktów polsko-rosyjskich w badaniach na S y b e r i i bardziej żywą i spersonifikowaną. I oczywiście, niezależnie od tego, j a k kręte nieraz były d r o g i t e j pomocy, widać, że n i e na próżno p o d e j m o w a l i o n i ten t r u d . Poprzez pracę j e d n y c h , a pomoc d r u g i c h Syberia stawała się bar­ dziej bliska c y w i l i z a c j i , potem zaś cywilizację tę wzbogacała poprzez z y s k i czerpane z bogactw u k r y t y c h w zmarzlinie. I jeśli dzisiaj jesteśmy świadkami intensywnego r o z w o j u gospodarczego s y b e r y j s k i c h przestrze­ n i , nie p o w i n n a schodzić n a m z pola widzenia świadomość, że jest w t y m również mała cząstka zesłańczego losu w i e l u pokoleń Polaków. f i i \ i f i t i i i j 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0adb27cd25fbe354b40506dac41a350a.pdf 1b2797b4601d813275262e839691da3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3470 Title A name given to the resource Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiegoi jego biografem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.143-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller Moich rozmówców, Helenę Wayne-Malinowską i prof. Michaela Younga z Uniwersytetu w Canberrze, poznałam ponad dziesięć lat temu podczas konferencji z okazji 100-lecia urodzin Bronisława Malinowskiego, którą na Uniwersytecie Jagiellońskim zorganizowaliśmy pod kierownictwem prof. Andrzeja Palucha. Było to, jak na owe czasy, gigantyczne przedsięwzięcie. Zaprosiliśmy antropologów ze wszystkich znaczących ośrodków naukowych, a także uczniów Malinow­ skiego (Sir Raymonda Firtha i Lucy Mair) oraz jego trzy córki z rodzinami. Zespół nasz przygotował na tę konferencję serię wykładów dotyczących życia i twórczości Malinowskiego, potem wyda­ nych w Polsce i Wielkiej Brytanii. Mnie w udziale przypadło opracowanie biograficzne dotyczące jego polskiej młodości. 1 Wiązało się to z niemal detektywistycznym poszukiwaniem materiałów archiwalnych; zagłębianiem się w atmosferę Krakowa początku naszego wieku, z jego salonami pań profcsorowych, ale także z kawiarnianym życiem bohemy. Bardzo w tym była pomocna autobiograficzna powieść Stanisława Ignacego Witkiewicza 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, w której jego przyjaciel - Bronisław Malinowski, jest sportretowany jako jedna z ważniejszych postaci. Zainteresowana twórczością swego ojca jest także Helena Wayne. Helena urodziła się w południowym Tyrolu we Włoszech, gdzie jej rodzice mieli dom. Była reporterką magazynu „Life", edytorem książek, producentką telewizyjną w BBC. W 1984 roku na zaproszenie Cross Cultural Research 143 �Rodzina Bronisława Malinowskiego, Oberbozen 1926. Od lewej: Józefa, Wanda, Bronisław, Elsie i Helena on Women opracowała tekst Bronisław Malinowski: the Influence of Various Women on His Life and Works. [którego tłumaczenie zamieszczamy obok - przyp. red.]. Ostatnio Helena Wayne wydała dwa tomy listów swych rodziców (The Story of a Marriage) . Jak czytamy na okładce: „Listy (...) były pisane przez Malinowskiego i jego żonę, Elsie Masson, od roku 1916 do jej śmierci w 1935. Stanowią one kronikę ich spotkania, ich późniejszego nadzwyczajnego małżeństwa, pokazując Malinowskiego w nowym świetle, nie jako nauczyciela i uczonego, lecz jako męża, ojca i przyjacie­ la. Jego żona, jak dotąd szerzej nieznana, ukazuje się jako kobieta obdarzona poczuciem humoru, odważna i utalen­ towana." Przeglądając te dwa grube tomy zauważyłam, że Malinowski w czasie swego pobytu na Nowej Gwinei często powraca wspomnieniami do swej matki, Zakopanego, przyja­ ciół, np. w liście z 17.XI.1917: „Byłem dzisiaj usposobiony bardzo metafizycznie, szczególnie wieczorem. Poszedłem na spacer wokół wyspy o ósmej. Jest silna południowa bryza, i palmy kokosowe szeleszczą liśćmi w charakterystyczny suchy sposób jak deszcz padający na blaszany dach. Byłem bardzo smutny i samotny, i szeptałem twoje imię w ciemność nocy i mówiłem wicie słodkich słów do ciebie po polsku. Często zastanawiam się jak i kiedy zaczniemy uczyć się polskiego. Niebo jest piękne: jest Wenus na zachodzie i Jowisz wschodzi zaraz po siódmej, a Orion pojawia się po ósmej i to jest najpiękniejsze niebo w całym roku. W Polsce to jest zimowe niebo i tak dobrze pamiętam Orion i Syriusz wysoko na niebie ponad pokrytymi śniegiem polami w Zakopanem. Witkiewicz był specjalistą od konstelacji i imion gwiazd i miał dobrą wiedzę astronomiczną i często rozmawialiśmy o gwiaz­ dach i podziwialiśmy niebo. Niebo, jak morze, ma tę doskona­ łą niezmienność i trwałość." Z listów do przyszłej żony wynika także, że cały czas brał pod uwagę osiedlenie się 2 4 5 144 w Polsce: „O wiele bardziej chciałbym pracować w miejscu takim jak Australia czy Polska, które wymaga pomocy, niż w wielkim kraju takim jak Anglia czy Nicmcy." „Według wszelkiego prawdopodobieństwa, jak tylko wojna się skoń­ czy, powinienem znaleźć jakieś akademickie stanowisko, które będzie bardzo marnie opłacone (profesor nadzwyczajny w Krakowie dostaje mniej niż 400 funtów rocznie) lecz my oboje nie mamy nic przeciwko życiu w biedzie, niepraw­ daż?" Po śmierci matki pisał: „Połączenie między moją przeszłością a teraźniejszością zostało złamane, i teraz moje życie będzie niekompletne.(...) Przez mój umysł przelatują kawałki i strzępki mojego poprzedniego życia i wydaje się, że wszystko zmieniło swe oblicze. Moja matka była niezwykle istotnym elementem w moim życiu, mimo że nie czułem tego wyraźnie. To jest ta przeklęta cecha mojego charakteru, aby przyjmować za rzecz naturalną to co się ma i tęsknić za czymś czego się nie ma. Czuję się odcięty od mego kraju, od wszystkiego co jest stabilne i trwale, od ziemi niemal. Ostatnio wydawało mi się coraz bardziej, że chciałbym wrócić z tobą do Polski i że nasz obowiązek a także szczęście są z tym związane. Teraz przeraża samo myślenie o powrocie do kraju. To już nigdy nie będzie to samo." Po powrocie z Australii spędzili rok na Wyspach Kanaryjskich (gdzie Malinowski pisał Argonautów Zachodniego Pacyfiku) prob­ lem powrotu do Polski ciągle był rozważany. Tym razem to Elsie sugerowała: „Uważam, że jesteś na rozstajach dróg, Broniu, i że to jest ten punkt, kiedy się podejmuje ważne decyzje. Jeżeli odrzucisz krakowską propozycję w nadziei na coś lepszego, bardziej nęcącego lub przynoszącego więcej kudos, sądzę, że później będzie ci się to wydawało jedną z tych 'zdrad',o których mówi Conrad, i że staniesz się kimś w rodzaju Conrada i będziesz musiał porzucić tę fikcję, że kiedyś znowu będziesz Polakiem..." fi 7 8 9 �Malinowski z córkami: Wandą i Heleną Kwestia ewentualnej katedry dla Malinowskiego w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim była jednym z problemów, które starał się rozwikłać prof. Michael Young. Z mojej kwerendy w Archiwum UJ wynikało, że to Malinowski po powrocie z Australii napisał do prof. Jana Rozwadowskiego list sugeru­ jący, że chciałby objąć katedrę etnologii, gdyby UJ chciał takową powołać. Rada Wydziału Filozoficznego, po zasięg­ nięciu opinii specjalistów, „na posiedzeniu 10.111.1922 r. zgodnie postanowiła zwrócić się do ministerstwa o mianowa­ nie dr. Malinowskiego profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii począwszy od 1.X.1922 r. z obowiązkiem prowa­ dzenia wykładów z tego przedmiotu przez pięć godzin tygodniowo, jak również ćwiczeń z uczniami przez dwie godziny tygodniowo'"". W czasie swojej wizyty w kraju jesienią 1922 roku Malinowski ostatecznie zdecydował się nie przyjąć katedry, o czym donosił dziekanowi Dziewońskiemu: „Przede wszystkim pragnę wyrazić jak głęboko wdzięczny i wzruszony jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo szczupłej jeszcze, pracy naukowej. Z prawdziwym żalem tedy muszę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nau­ czycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, które muszę bez zwłoki opracować. Materiały te, zebrane podczas trzech wypraw do Nowej Gwinei 1914-1918, obejmują wszystkie zakresy etnologii: materialną kulturę, socjologię, ekonomię, wierzenia i rytuały, a także teksty językowe. Z jednej strony materiał ten musi być jak najprędzej ujęty w formę skończoną, gdyż z każdym rokiem i miesiącem świeżość wrażeń i ścisłość wspomnień się zaciera. Z drugiej strony, jako etnograf terenowy, pragnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę, ale nie mogę nowej pracy rozpocząć przed obrobieniem materiału z Nowej Gwinei. Wobec tego żadnych nowych obowiązków nie mogę przyjąć, poza skromną pozycją, a raczej synekurą, którą posiadam w Londynie jako 'lecturer in Social Anth- ropology' przy London School of Economics and Political Science, będącej częścią Uniwersytetu Londyńskiego. Pozy­ cja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam tylko przez 9 tygodni rocznie, a dochód z niej wystarcza mi na skromne całoroczne utrzymanie się za granicą. (...) Na zakończenie chciałbym wszkże wyraźnie zaznaczyć, że od­ mowa moja nie jest powodowana niechęcią powrotu z krainy funtem i pensem płynącej do bądź co bądź rozcieńczonych stosunków materialnych w kraju. Na dowód tego wymienię, że w kwietniu bieżącego roku ofiarowano mi - i to nawet nie bez presji - stałą pozycję w Londynie z pełną płacą i całorocz­ nym zajęciem i że oferty tej nie przyjąłem z wymienionych tu powodów,"" Nie wiem jak ostatecznie Michael Young zinterpretuje ten cały splot powodów, dla których Malinowski wybrał „brytyjską" a nie „polską" drogę kariery, nie będzie to na pewno zadanie łatwe. Mam jednak nadzieję, że ostatnia wizyta w Polsce pozwoli mu na głębsze zrozumienie „pol­ skiego tla" swego bohatera. Biograf interesował się jednak nie tylko Malinowskiego życiem naukowym, ale w większej nawet mierze, jego życiem prywatnym. Staraliśmy się, na przykład, odtworzyć kalen­ darium życia i podróży z okresu wczesnej młodości Broni­ sława. Okazało się, że jako piętnastolatek, z powodów zdrowotnych, był już dwa razy w Egipcie. Do gimnazjum regularnie uczęszczał tylko przez rok - do IV klasy, a pozo­ stałe zaliczał jako ekstern. Później, pod koniec studiów, odbył podróż do Włoch, a następnie, po rygorozach, na dłużej osiadł na Wyspach Kanaryjskich. Te wszystkie podróże zorganizo­ wała, ogromnym zapewne wysiłkiem, jego matka, wdowa po profesorze UJ, aby ratować zdrowie syna. Jednak najbardziej intrygujące były oczywiście nasze poszukiwania dotyczące kobiet w życiu młodego Malinows­ kiego. Był on nieodrodnym dzieckiem swej epoki, a jego „młodopolskość" w tym zakresie była najmniej problematy- 145 �czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a06310fc3077aedb3ee3f8ddf2ea3f8.pdf faa569ccf71a31f52714caddd130cf5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5265 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource dialog międzykulturowy stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4887 Title A name given to the resource Spotkanie z innym w dialogu międzykulturowym / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.21-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L I I : 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABEIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa SPOTKANIE E INNYM W DIALOGU MIĘDEYKULTUROWYM* Trzy możliwości stały zawsze przed człowiekiem, ilekroć spotkał się z Innym: mógł wybrać wojnę, odgrodzić się murem, mógł nawiązać dialog Ryszard Kapuściński (2004) 1 WARUNKI DIALOGU I JEGO CELE Słowo 'dialog' jest obecne w języku potocznym, w pracach naukowych, w polityce, w mediach. Powstają centra dialogu, firmy i pisma mające „Dialog" w nazwie lub tytule. Mam wrażenie, że słowo 'dialog' jest nadużywane. Mówi się np. o dialogu kultur w odniesieniu do festiwali, podczas których przedstawiciele różnych grup etnicznych prezentują swój dorobek: pieśni, tańce, rękodzieło, potrawy . Terminem 'dialog kultur' określane jest spotkanie z odmienną kulturą przy okazji wyjazdów turystycznych, także tych krótkotrwałych, o charakterze masowym, organizo¬ wanych przez wyspecjalizowane firmy , mimo że kontakt z Innym jest tu najczꜬ ciej znikomy, powierzchowny. Moim zdaniem, w obydwu wspomnianych tu dla przykładu przypadkach należałoby raczej mówić o zaproszeniu do dialogu (zapro­ szeniu, z którego można skorzystać lub nie) i stworzeniu wstępnych warunków, by mógł on zaistnieć. Na nadużywanie słowa 'dialog' wskazał ks. Waldemar Chrostowski. „Edarza się - pisał - że dwóch ludzi spotka się na ulicy albo zjedzą razem obiad - i to jest od razu nazywane dialogiem [przez dziennikarzy - dop. I.K.]. A oni tylko pospacerowali sobie, zjedli i porozmawiali. [...] Bywa, że ktoś, kto nie ma nic do powiedzenia, albo chce omijać drażliwe kwestie, mówi, że uprawia dialog. Nie brakuje także przejawów doraźnego koniunkturalizmu [ . . . ] " , traktowania 2 3 * Artykuł ten jest znacznie poszerzoną wersją tekstu przedstawionego przeze mnie podczas konferencji nt. „Komunikacja i dialog kultur", która odbyła się w Będlewie w dn. 13-15 czerwca 2008 roku. Jej organizatorami byli: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M . Cytat ten wybrał również jako motto swego artykułu Krzysztof Podemski (2007, s. 38). Na takie rozumienie dialogu wskazuje np. artykuł Kingi Czerwińskiej i Sylwii Żwak (Czerwiń­ ska, Żwak 2007). Patrz np.: Liśkiewicz 2007; Podemski 2007; Turystyka... 2005. 1 2 3 �22 IWONA KABZIŃSKA dialogu w sposób instrumentalny, wykorzystywania go dla doraźnych celów poli­ tycznych (Dialog bywa... 1998). Czymże więc jest prawdziwy dialog? Jakie są jego cechy? Jakie warunki po­ winny zostać spełnione, by można było mówić o takim dialogu? Termin 'dialog' wywodzi się z greckiego dialogein - rozmawiać (Rusecki 2004, s. 33). Można by więc uznać za uzasadnione pojmowanie każdej rozmowy jako dialogu. Przychylam się jednak do poglądu, że stawianie znaku równości mię¬ dzy wszelką rozmową i dialogiem jest daleko idącym uproszczeniem. Tego zdania jest np. cytowany wcześniej W. Chrostowski. Również Michaił Bachtin twierdził, że nie można traktować dialogu jedynie jako „rozmowy, [a nawet jako] sporu, polemiki, parodii" (za: Brocki 2008, s. 141). Taka „wąsko pojmowana dialogiczność [...] jest niewystarczająca" (tamże). Bachtin określił wymienione „formy dialogowości" jako „zewnętrzne, najbardziej oczywiste, ale [zarazem najbardziej] pospolite" (tamże). Znak równości między dialogiem (w tym przypadku antropologicznym) i rozmo¬ wami, „jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym" stawia Vincent Crapanzano (za: Ostojska 2007, s. 20). Polemizuje z nim Dennis Tedlock, słusznie, według mnie, zwracając uwagę, że gdyby dialog antropologiczny nie różnił się niczym od codziennej rozmowy, „każdy z nas byłby antropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji mógłby zyskać status etnograficz¬ nego" (za: Ostojska 2007, s. 20) . Dialog stanowi podstawę kontaktów interpersonalnych, jest warunkiem po¬ rozumienia i społecznego rozwoju. Jest również przedmiotem filozoficznej reflek¬ sji (pisali o nim m.in. Arystoteles i św. Augustyn) (Rusecki 2004, s. 29). Wielu badaczy, m.in. Martin Buber, Franz Rosenzweig i Emanuel Levinas, wskazywało na dialogiczny charakter życia ludzkiego oraz rolę, jaką dialog odgrywa w spot¬ kaniu z Innym (za: Domańska 2005, s. 144; patrz też: Brocki 2008, s. 115-170; Kaniowska 2006; Ostojska 2007). Według B. Mannheima i D. Tedlocka, w „ży­ wym dialogu należy poszukiwać reguł społecznego działania" (The Dialogic Emergence... 1995, s. 2; za: Brocki 2008, s. 128) . Bachtin uznał dialog za sposób „językowej ekspresji życia człowieka" (Cudowska 2003, s. 131) i stwierdził, że istnieje tylko jeden rodzaj poznania, a jest nim właśnie poznanie poprzez dialog (za: Brocki 2008, s. 142). Podkreślił ponadto, że dialog nie polega jedynie na „wczuwaniu się w sytuację innego", ani też na przy¬ jęciu jego perspektywy, sposobu postrzegania świata, nie chodzi o „«wżywanie 4 5 4 Tedlock zauważa również, że w dialogu antropologicznym niezbędna jest znajomość zasad komunikacji międzykulturowej oraz chęć zrozumienia odmienności przez badacza podejmującego rozmowę z Innym (tamże). Spotkanie z Innym może stać się ,,punkt[em] wyjścia antropologicz­ nej działalności, [...] dociera[nia] do tego, co odmienne poprzez dialog" (Crapanzano 1990; za: Ostojska 2007, s. 18). Komentując to stanowisko Marcin Brocki dodaje, że w „żywym dialogu" uczestniczy także etnolog jako autor tekstów, będących jednym z efektów jego prac (Brocki 2008, s. 128); patrz też: Jakobson 1989; Ricoeur 1989 (za: Brocki 2008, s. 135-137; Kaniowska 2006). Osobiście nie jestem zwolenniczką przedstawiania etnologicznych badań terenowych jako formy dialogu, nie będę tu jednak polemizować z tą koncepcją. 5 �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 23 [się] w inną kulturę»", lecz o otwarcie się na odmienność (Bachtin 1986; za: Cudowska 2003, s. 129) Jedną z cech dialogu, na którą wskazywał Bachtin, a za nim inni badacze, jest „polifoniczność", rozumiana jako „równouprawnienie wielu głosów, odmiennych dyskursów i narracji rzeczywistości społecznej" (Cudowska 2003, s. 131; por. Bronk 1988; Gadamer 1993; 2003; za: Ostojska 2007, s. 24-25). Nie ma w nim miejsca na autorytaryzm i demagogię (Cudowska 2003, s. 131). Niezbędne jest również „«dobrowolne odsłonięcie»" się partnerów wobec siebie (Bachtin 1970; za: Cudowska 2003, s. 132; por. Brocki 2008, s. 140) . Fundamentalne znaczenie ma umiejętność cierpliwego słuchania (Rozmowa z... 1998; por. Boon 1979; Geertz 1973; Tokarska-Bakir 1995; za: Brocki 2008, s. 126). Zdaniem niektórych reprezentantów nurtu dialogicznego w antropologii, słuchanie rozmówców jest ważniejsze od obserwacji, ma „zająć jej uprzywilejo¬ wane miejsce" (Boon 1979; za: Brocki 2008, s. 126). Nie podzielam tego poglądu. Przychylam się natomiast do tych autorów, którzy - jak np. Tedlock - uważają, że słuchanie i obserwacja są równie ważne, uzupełniają się (za: Ostojska 2007, s. 20; patrz też Kaniowska 2006, s. 21-23). Zasadniczym celem dialogu jest „wymiana poglądów i poszukiwanie wspólne¬ go stanowiska w jakiejś sprawie" (Rusecki 2004, s. 33). Dochodzi tu do konfron¬ tacji odmiennych stanowisk, pojawia się wiele pytań wymagających udzielenia odpowiedzi, „ujawniają się nowe sensy i prawdy" (Słownik... 1977; za: Cudowska 2003, s. 131). Dialog nie polega na odrzuceniu „własnej perspektywy poznawczej". „Nie wzbo¬ gaca [to bowiem] w żaden sposób życia o nowe sensy (Cudowska 2003, s. 131). Chodzi tu o wyjście „poza obszar wspólnie podzielanych przekonań" (Crapanzano 1990; za: Ostojska 2007, s. 20). Zdaniem niektórych badaczy, o prawdziwym dia¬ logu można mówić tylko wtedy, kiedy pojawiają się różnice zdań między jego uczestnikami (tamże). Partnerami dialogu nie mogą być wyłącznie ludzie, „którzy nam odpowiadają, którzy nam potakują. Dialog dopiero wtedy staje się autentycz¬ ny, kiedy rozmawiamy z tymi, którzy są dla nas niewygodni, może nas obrazili" (Rozmowa z. 1998). „Gdy ktoś identyfikuje się ze mną, zobaczy tylko to, co ja już widzę, nie wzbogaci w ten sposób mojej interpretacji świata [ . ] " (Cudowska 2003, s. 131; patrz też: Bronk 1988; Gadamer 2003; za: Ostojska 2007, s. 24). Etnologowie/antropolodzy kultury wiele uwagi poświęcają dialogowi międzykulturowemu. Uczestniczą w nim (lub mogą uczestniczyć) osoby należące do róż¬ nych grup kulturowych, mające odmienne poglądy i doświadczenia, kierujące się w życiu różnymi wartościami. Chodzi tu o „wzajemne poznanie własnych argu¬ mentów, motywów i postaw" (Posern-Zieliński 2004, s. 41), a w konsekwencji - unikanie uprzedzeń, nietolerancji, patrzenia na świat przez pryzmat stereotypów. 6 6 W latach 1970. prace Bachtina na temat dialogu stały się inspiracją dla wielu zachodnich antropologów. Przyczyniły się też do rozwoju nurtu dialogicznego (dialogizmu) w antropologii. W centrum uwagi znajduje się tu m.in. relacja: „badany - badacz - tekst - odbiorca" (Brocki 2008, s. 116). Etnografia postrzegana jest jako „transformacja cudzego głosu, cudzej mowy [ . . . ] " , jej „tematyzacja" (Vrhel 1993; za: Brocki 2008, s. 117; por. Rabinow 1977; za: Brocki 2008, s. 117-120). �24 IWONA KABZIŃSKA Bardzo ważne jest również „poszukiwanie wspólnych wartości [i] konstruowanie przestrzeni dla własnej kulturowej ekspresji" (tamże). „Dialog międzykulturowy jest otwartą i pełną szacunku wymianą poglądów między jednostkami i grupami należącymi do różnych kultur, która prowadzi do głębszego zrozumienia pojmowania świata przez innych" (Sadowski 2008, s. 213 ). Biorą w nim udział reprezentanci różnych grup kulturowych, a jego podstawą jest poszanowanie i akceptacja norm prawnych, religijnych, obyczajowych oraz tole¬ rancja (tamże, s. 212-213). Zdaniem Sadowskiego, żeby prowadzić dialog międzykulturowy „niezbędny jest [również] przynajmniej elementarny pakiet wspólnie podzielanych wartości, konieczne jest wzajemne zainteresowanie, gruntowna wiedza [na przykład] o mniej¬ szościach i o większościach kulturowych, wiedza przynajmniej na temat dotychcza¬ sowych podstawowych form relacji między nimi, [oraz] kompetencje kulturowe do realizacji dialogu w praktyce [ . ] " (tamże, s. 214). Sadowski wyróżnia trzy grupy wartości. Do pierwszej z nich, akceptowanej - jego zdaniem - przez dużą część polskiego społeczeństwa, zalicza „poszanowanie godności ludzkiej, wol¬ ności, równości, państwa prawa, demokracji, braku zgody na dyskryminację [ . ] " . Do drugieje grupy należą wartości określone jako dodatkowe. Są to: partnerstwo kultur, pluralizm i relatywizm kulturowy, respektowanie interesów mniejszości kulturowych, wolność wyboru poszczególnych kultur (tamże). Upowszechnienie wartości zaliczonych do tej grupy wymaga, jak twierdzi Sadowski, „cierpliwej i długookresowej socjalizacji" (tamże). Trzecią grupę stanowią „wartości spe¬ cyficzne", „oczekiwane [m.in.] przez poszczególne mniejszości narodowe i et¬ niczne" (tamże). Od ich spełnienia zależy powstanie płaszczyzny dialogu (tamże) i zapewne także jego powodzenie. Nie może być mowy o autentycznym dialogu bez szacunku dla kulturowej odmienności i przekonania, że Inny nie znaczy gorszy (Cudowska 2003, s. 133). Niezbędna jest akceptacja różnic kulturowych, pojęta najprościej jako traktowanie Innych życzliwie, w sposób otwarty (Preece 2007, s. 38). Przekonujące jest dla mnie rozróżnienie akceptacji i tolerancji przedstawione przez Jennifer Jackson Preece. „Tolerować - jej zdaniem - znaczy «znosić lub być cierpliwym» w sto¬ sunku do kogoś/czegoś, kto/co nam nie odpowiada [ . ] " (tamże). Tolerancja może być uznana za „negatywną politykę powściągliwości, podczas gdy akceptacja jest pozytywną polityką wsparcia" (tamże). Inaczej pojmuje tolerancję Walerij Tiszkow. Według niego, nie można o niej mówić np. wówczas, gdy mieszkańcom jakiejś miejscowości nie przeszkadza budo¬ wa meczetu albo synagogi w sąsiedztwie istniejącej tam dotychczas cerkwi prawo¬ sławnej. Świadectwem tolerancji jest dopiero zaangażowanie miejscowej ludności 7 8 7 Sadowski powołuje się na fragment tekstu ze strony internetowej http://www.feminoteka. plnews.php.readmore = 1613). Bardzo ważne są również kompetencje intelektualne, instrumentalne, interpretacyjne i moralne (Cudowska 2003, s. 132). Nie każdy więc, jak widać, może uczestniczyć w dialogu, a jego prowa­ dzenie jest sztuką wymagającą od jego uczestników określonych umiejętności. Do tego wniosku prowadzą także uwagi dotyczące dialogu międzykulturowego poczynione przez Sadowskiego. 8 �25 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM w budowę świątyni wznoszonej przez przedstawicieli innego wyznania (Tiśkov 2005, s. 116). Preece uznałaby zapewne takie działanie za akceptację odmienności. Sądzę, że sposób rozumienia tolerancji jest istotny dla udziału w dialogu międzykulturowym i spojrzenia na to zjawisko. Inną kwestią, która - moim zdaniem - powinna zainteresować badaczy, jest rola, jaką odgrywa dialog w procesie zmian społecznych, jak również w przemianach charakteru poszczególnych społeczeństw i relacji międzyludzkich. Niektórzy badacze uważają dialog międzykulturowy za jedyny sposób „budo¬ wy społeczeństw prawdziwie wielokulturowych" (Posern-Zieliński 2004, s. 41). Cytowany autor twierdzi, że w tego typu społeczeństwach, zróżnicowanych pod względem kulturowym, etnicznym, rasowym, religijnym, obyczajowym, dominują tendencje integrujące, a pojawiające się napięcia i konflikty są „rozwiązywane [ . ] szybko, skutecznie i z zastosowaniem procedur demokratycznych" (tamże). Posern-Zieliński, moim zdaniem, pisze o ideale społeczeństwa wielokulturo¬ wego. W rzeczywistości, jak zauważa Sadowski (i co każdy może zaobserwować we własnym kraju i poza jego granicami) w społeczeństwach, które uważają się za demokratyczne, „relacje międzykulturowe w znacznym zakresie nadal nie mają charakteru demokratycznego" (Sadowski 2008, s. 208). Autor pyta: Dlaczego tak się dzieje? (tamże), nie udziela jednak odpowiedzi na to pytanie. Część badaczy uważa, że uczestnictwo w dialogu stanowi warunek „ewoluo¬ wania współczesnych społeczeństw od wielokulturowości do międzykulturowości" (np. Cudowska 2003, s. 128; Czyżewski 2004, s. 30-31). Zwolennicy tej koncep¬ cji postrzegają społeczeństwa wielokulturowe inaczej, niż czyni to np. PosernZieliński. Ich zdaniem, nie dochodzi tu do bliższych kontaktów między two¬ rzącymi je grupami, a odmienność jest przyczyną dyskryminacji. Otwarcie się na siebie zróżnicowanych kulturowo grup następuje dopiero w społeczeństwach międzykulturowych. Takie społeczeństwa cechuje m.in. wzajemne zrozumienie odmienności i wymiana kulturowa (tamże). „Akceptuje się [w nich ponadto] [ . ] polifoniczny obraz świata, nieuzurpujący sobie prawa do jednej tylko jego inter¬ pretacji" (Cudowska 2003, s. 133). Dopuszczane są do głosu „inne stanowiska aksojologiczne, etyczne i estetyczne" (tamże). Jeszcze inaczej proces transformacji społeczeństw przedstawia Sadowski. Mówi on o przeobrażaniu się społeczeństw zróżnicowanych kulturowo (w warun¬ kach demokracji) w społeczeństwa pluralistyczne, a następnie dopiero w spo¬ łeczeństwa wielokulturowe, tj. takie, „w którym problemy z zakresu współżycia międzykulturowego rozwiązywane są poprzez wdrażanie do życia zbiorowego zasad równości i wolności w sferze kulturowej" (Sadowski 2008, s. 205) . Nierzadko za dowód wielokulturowości uważana jest obecność w tej samej miejscowości domów kultury, w których (w każdym z osobna) prezentowany jest 9 10 9 Na temat różnych możliwości rozumienia tolerancji patrz np.: Tolerancja ijejgranice... (2004). Zdaniem tego badacza, w Europie Środkowo-Wschodniej można dziś jedynie mówić o społe­ czeństwach wielokulturowych jako „kategorii perspektywicznej"; na tym obszarze zróżnicowanie kulturowe dopiero „uzewnętrznia się, staje się widoczną strukturalną cechą społeczeństwa" (tamże). 1 0 �26 IWONA KABZIŃSKA dorobek sąsiadujących ze sobą na określonym obszarze grup etnicznych, naro­ dowych, regionalnych. Sytuację tę lapidarnie ujął Krzysztof Czyżewski: „Mamy wielokulturowość, bo mamy różne domy kultury" (Czyżewski 2004, s. 30). Przy­ pomniał on również, że we współczesnym świecie wielokulturowość jawi się często jako „archipelag kultur"; „to są różne wyspy, odrębne ośrodki, które bronią poszczególnych, odrębnych tożsamości kulturowych" (tamże, s. 31). Zdaniem Czyżewskiego, konieczna jest zmiana tej sytuacji, usunięcie murów oddzielających od siebie poszczególne kultury i reprezentujące je ośrodki, zainteresowanie się inny¬ mi kulturami, poznanie ich, uczynienie kroku w kierunku dialogu, który umożliwia przejście od społeczeństwa wielokulturowego do międzykulturowego (tamże). Trudno mi opowiedzieć się jednoznacznie za jedną ze wspomnianych tu przy¬ kładowo koncepcji. Dyskutowanie tej kwestii nie jest celem moich rozważań. Chciałabym przede wszystkim zasygnalizować konieczność podjęcia systema­ tycznych badań nad miejscem dialogu w społeczeństwach złożonych z przedsta­ wicieli wielu kultur, jego udziałem w procesie zmian społecznych oraz stosun­ kiem przedstawicieli różnych kultur do dialogu i warunkami umożliwiającymi jego zaistnienie lub utrudniającymi je. Znakomitym miejscem dialogu międzykulturowego może być pogranicze kul¬ turowe, tu bowiem najczęściej dochodzi do spotkania z Innym. Obszar ten „zawie­ ra w sobie [jednak również] potencjał [...] konfliktogenny" (Adamiak 2005, s. 218). To, czy pogranicze stanie się widownią konfliktów, czy dialogu zależy od wyborów dokonanych przez jego mieszkańców. Czy opowiedzą się za wojną, wznoszeniem murów, czy za współdziałaniem i rozwiązywaniem pojawiających się problemów przez podjęcie dialogu? Choć we współczesnym świecie dużo mówi się o dialogu, droga ta - moim zdaniem - w praktyce wybierana jest najrzadziej (por. Tiśkov 2005, s. 116). Pogranicza są nierzadko widownią napięć, zderzają się tam bowiem i konkurują ze sobą interesy różnych grup, m.in. większości i mniejszości (Sadowski 1995b, s. 12). Na pograniczu ma miejsce „nieustanna konfrontacja zmiennych wpływów kulturalnych, politycznych i gospodarczych [ . . . ] " (Żołędowski 2003, s. 72-73). Występuje tu m.in. zjawisko polegające na narzucaniu własnej kultury Innym przez grupę dominującą. Zmusza j ą to do obrony własnej tożsamości (tamże). Zdaniem Ryszarda Kantora, kultury pogranicza nierzadko są ofensywne, nastawione na kon¬ frontację, wręcz agresywne (Kantor 1996, s. 29), dlatego też - jak można wnio¬ skować - dominują tu konflikty, napięcia i animozje. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie „dlaczego na jednych pograni¬ czach odbywa się kooperacja, podczas gdy na innych rywalizacja lub konflikt" (Sadowski 1995a, s. 42). Często decyduje o tym historia, nawet „bardzo odległa przeszłość" (Sadowski 2001, s. 15; por. Żołędowski 2003, s. 231-324). „To, co należy do przeszłości", pisze Agnieszka Adamiak, „wydaje się być balastem i swo¬ istego rodzaju barierą dzielącą ludzi, ponieważ wspomnienia bolą, a urazy pielęg¬ nowane są pieczołowicie jak najdroższe pamiątki. [...] Potrzeba [...] dużo dobrej woli, by mimo różnych obciążeń z przeszłości otworzyć się na tego drugiego, innego, a w dużej mierze przecież swojego" (Adamiak 2005, s. 234). Przezwy- �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 27 ciężenie „balastu historii" jest, zdaniem Michała Horoszewicza, jednym z celów dialogu (Braterski dialog... 1999/2000; patrz też: Horoszewicz 2001). Charakter relacji między grupami spotykającymi się na pograniczach kultu­ rowych zależy również m.in. od uwarunkowań ustrojowo-politycznych, sytuacji społeczno-ekonomicznej, liczebności i przestrzennego rozmieszczenia poszczegól­ nych grup, możliwości udziału mniejszości w życiu publicznym, charakteru więzi łączących członków mniejszości narodowych z Macierzą, zróżnicowania reli¬ gijnego mieszkańców tych obszarów i stosunków między różnymi Kościołami (szerzej patrz: Żołędowski 2003). Niezależnie od tego, jak kształtują się relacje między mieszkańcami pogranicza kulturowego, jest tu zawsze (przynajmniej po¬ tencjalnie) miejsce na autentyczny dialog (patrz: Adamiak 2005, s. 218). Trzeba jednak - przypomnę - opowiedzieć się za nim, wybrać ten sposób postępowania i konsekwentnie realizować podjętą decyzję. DIALOG MIĘDZYRELIGIJNY We współczesnej Europie stosunkowo często mówi się o dialogu międzyreligijnym. Podejmowane są też inicjatywy świadczące o głębokim zainteresowaniu tą formą kontaktów z przedstawicielami innych wyznań (szerzej patrz: np. Chrostowski 1997; Horoszewicz 2001; Hryniewicz 1993; Kabzińska 2002; Pawłowicz 2004; Sakowicz 2004). Kwestia dialogu międzyreligijnego powinna, moim zdaniem, w większym niż dotychczas stopniu zainteresować etnologów/antropologów kultury. Jest on bo¬ wiem częścią dialogu międzykulturowego. Uczestniczą w nim wyznawcy różnych religii, a od relacji między nimi w dużej mierze zależy charakter stosunków spo¬ łecznych na pograniczach kulturowych. Szersza dyskusja na temat dialogu międzyreligijnego zapoczątkowana została przez Sobór Watykański I I . Wcześniej był on podejmowany na niewielką skalę (patrz np. Nosowski 2001, s. 107 ). „Po tragicznych doświadczeniach świato¬ wych wojen, izolacjonizmu systemów społeczno-politycznych, konfrontacyjnych postaw [ . ] zaczęto uświadamiać sobie potrzebę prowadzenia dialogu niemal na wszystkich płaszczyznach życia ludzkiego [ . . . ] " (Rusecki 2004, s. 29). Jedną z takich płaszczyzn jest religia (tamże). Fundamentalne znaczenie dla upowszech¬ nienia dialogu międzyreligijnego miała deklaracja „Nostra aetate". Opowiedziano się w niej za koniecznością podjęcia dialogu między członkami Kościoła Kato¬ lickiego i przedstawicielami innych wyznań, w tym także niechrześcijańskich, wskazano również sposoby prowadzenia tego dialogu (szerzej patrz: Solarz 2004; Pawłowicz 2004; Chrostowski 1997). Dialog międzyreligijny rozumiany jest jako „«całokształt pozytywnych i kon¬ struktywnych stosunków międzywyznaniowych z osobami i wspólnotami innych 11 1 1 Zbigniew Nosowski podaje przykład księdza Michała Piaseczyńskiego z diecezji łomżyń¬ skiej, który był prekursorem i promotorem dialogu między chrześcijaństwem i judaizmem na tym terenie w latach 1930. (tamże). �28 IWONA KABZIŃSKA religii mających na celu wzajemne poznanie i obopólne ubogaceniem" (Urban 2004, s. 149) . Nie ogranicza się on wyłącznie do kwestii teologicznych, lecz uwzględnia szeroki kontekst kulturowy. Religia, przy całej swojej wyjątkowości, wymiarze duchowym, teologicznym, transcendentalnym, jest postrzegana jako część kultury . Papież Paweł V I określił dialog jako narzędzie „przełamywania przesądów i braku zrozumienia między grupami ludzkimi" (Urban 2004, s. 145). Uznał go za „środek służący zdobywaniu takich dobrych celów, jak wolność religijna, kultura, porządek publiczny, czy inne dobra społeczne" (tamże). Spostrzeżenia te nie do­ tyczyły jedynie „dialogu międzyreligijn[ego] w ścisłym znaczeniu tego słowa". Paweł V I mówił bowiem również o „spotkaniu kultur", którego nie można pominąć w działalności Kościoła Katolickiego i jego kontaktach z innymi religiami (tamże). W wielu dokumentach wymienione zostały cechy dialogu, jego przymioty. Na¬ leży do nich np. jasność, łagodność, ufność i roztropność. Jasność - precyzuje papież Paweł V I - oznacza mówienie w sposób zrozumiały. Ufność zakłada, że przystępując do dialogu mamy do siebie zaufanie. Roztropność polega na uwzględ¬ nieniu okoliczności, do kogo się mówi i w jaki sposób. Jeśli chodzi o łagodność - pisał papież - „nie przystoi, aby dialog był nadęty pychą, zawierał ostre słowa, urażał dotkliwie innych [...]. Dialog nie posługuje się twierdzeniami autorytar­ nymi, niczego nie narzuca, niesie [...] pokój, odrzuca fanatyzm, toleruje sprze¬ ciwy, skłania do szerokich poglądów. Przy tym wszystkim dialog [o czym już była mowa] nie może być wyrzekaniem się własnej tożsamości" (Rozmowa z o. Markiem Nowakiem... 2000). Na konieczność zachowania własnej tożsamości przez uczestników dialogu wskazuje też np. David Novak (2000; 2001) (por. Sakowicz 2004, s. 279; Rozmowa z... 1998). W dokumencie ogłoszonym w roku 1984, noszącym tytuł Postawa Kościoła wobec wyznawców innych religii. Refleksje i wskazówki dotyczące dialogu i misji, zaznaczono, że „dialog jest przede wszystkim stylem działania, postawą [...] Za¬ kłada uwagę, szacunek i przychylność wobec drugiego człowieka, a także uznanie jego osobowej tożsamości, jego sposobów wyrażania siebie, jego wartości. [ . ] " (Pawłowicz 2004, s. 66). Sformułowano również podstawowe zasady dialogu. Mówi się tam również m.in. o „równości wszystkich ludzi", godności istoty ludz¬ kiej, chrześcijańskiej miłości i szacunku wobec każdej osoby, braku „jakiejkol¬ wiek dyskryminacji", „poszanowaniu prawa do wolności sumienia i wolności reli¬ gijnej, czyli prawa jednostek i wspólnot do wyznania i praktykowania własnej religii, [ . ] wykluczeniu z działalności ewangelizacyjnej wszelkich form przy12 13 1 2 Józef Urban powołuje się m.in. na dokument Papieskiej Rady do spraw Dialogu Międzyreligijnego oraz Kongregacji do spraw Ewangelizacji Narodów, z 19 maja 1991 roku, zatytułowany Dialog i przepowiadanie. Nawiązuje także do encykliki Jana Pawła I I Redemptoris missio. Badacze wyróżniają wiarę, rozumianą jako określony system wierzeń, i kulturę religijną, tj. system zachowań, norm i relacji międzyludzkich, które są następstwem przyjęcia określonej religii (Baranowski 1971, s. 167-188). Moim zdaniem, rozróżnienie to ma jedynie charakter porządkujący, systemy wierzeń funkcjonują bowiem zawsze w ludzkich zbiorowościach, stanowiąc część ich kultury, kształtują j ą i mają znaczący wpływ na ludzkie zachowania. Przyczyniają się też do powsta¬ wania określonych wzorów kulturowych, instytucji i więzi społecznych. 1 3 �SPOTKANIE E INNYM W DIALOGU MIĘDEYKULTUROWYM 29 musu, nieuczciwego nakłaniania, wyśmiewania i poniżania jakichkolwiek osób wyznających inne przekonania i wierzenia" (tamże, s. 67). Dialog międzyreligijny nie może prowadzić do asymilacji lub synkretyzmu (Bartoszewski 1998, s. 7 ; patrz też: Sakowicz 2004, s. 279). Na kwestie te zwraca­ j ą również uwagę twórcy deklaracji Dabru emet, ogłoszonej 10 września 2000 roku, będącej „żydowskim oświadczeniem na temat chrześcijan i chrześcijaństwa" (Dabru emet... 2001, s. 56), a zarazem „odpowiedzią na chrześcijańską inicjatywę teolo­ giczną" (Novak 2001, s. 68). Podkreślają oni stanowczo, że dialog międzyreligijny nie może być drogą do asymilacji, zmiany praktyk religijnych, synkretyzmu lub kon¬ wersji, ani też do wzrostu liczby małżeństw mieszanych między przedstawicielami różnych wyznań. Nie może w nim być również mowy o triumfalizmie i upieraniu się, że któraś ze wspólnot jest depozytariuszką prawdy najwyższej i ostatecznej (Dabru emet... 2001, s. 58; Novak 2000, s. 40-41; patrz też: Kabzińska 2002). Dialog międzyreligijny jest (lub może być) prowadzony na różnych poziomach. „Podstawową formą dialogu jest tzw. dialog życia, zwany też dialogiem codzien¬ ności bądź dialogiem codziennego życia" (Sakowicz 2004, s. 278; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 67-68). Polega on na akceptacji kulturowej odmienności, życz­ liwym stosunku do Innych, poczuciu solidarności, współuczestniczeniu w smut¬ kach i radościach innej grupy oraz budowaniu wspólnego społeczeństwa (tamże). Eugeniusz Sakowicz podaje, że „ta forma dialogu obejmuje najszerszy krąg uczest¬ ników" (tamże). Nie wiadomo jednak czy informację tę należy odnieść do rzeczy¬ wiście licznego uczestnictwa wielu osób w „dialogu życia", czy też jest tu jedynie mowa o potencjalnej możliwości takiego udziału. Kolejną „formą dialogu jest dialog doktrynalny, zwany też dialogiem teologicz¬ nym, dialogiem wymiany teologicznej, dialogiem specjalistów bądź ekspertów" (Sakowicz 2004, s. 279; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 69-70). Jego celem jest m.in. „zrozumienie doktryny, w której wyrażają się najważniejsze treści każdej religii. [ . ] Dialog o charakterze doktrynalnym realizuje się w drodze rozmów, wymiany poglądów, nie zaś polemik. W dialogu tym, ze względu na jego charakter, zaanga¬ żowani są eksperci: teologowie, filozofowie, antropolodzy oraz znawcy kultury . E tego powodu dialog ten często określany jest właśnie jako dialog specjalistów bądź dialog ekspertów, którymi są zwykle oficjalni przywódcy religijni bądź też liderzy poszczególnych mniejszych społeczności. [ . ] " (Sakowicz 2004, s. 279). Istnieje również forma dialogu określana jako „dialog wymiany religijnego do¬ świadczenia, czyli dialog modlitwy" (tamże). „Na tym poziomie osoby silnie zako¬ rzenione we własnych tradycjach religijnych dzielą między sobą ich własne bogac¬ two duchowe, ich własne doświadczenie Boga" (Pawłowicz 2004, s. 69). Eygmunt Pawłowicz podkreśla, że „ta forma dialogu jest bardzo trudna, ponieważ wymaga [ . ] nie tylko sympatii i otwarcia na wyznawcę innej religii, ale również zdol¬ ności do relacji na poziomie o wiele bardziej pogłębionym" (tamże). Obowiązują 14 15 1 4 Autor powołuje się na wypowiedź bp. Stanisława Gądeckiego na temat dialogu. Zaproszenie do udziału w dialogu specjalistów „antropologów i znawców kultury" świadczy, moim zdaniem, o postrzeganiu tej formy dialogu międzyreligijnego jako części dialogu międzykul¬ turowego, a religii jako części kultury. 1 5 �30 IWONA KABZIŃSKA tu zasady dotyczące generalnie dialogu międzyreligijnego, Nie może być mowy 0 relatywizmie, indyferentyzmie, ani synkretyzmie. „W dialogu modlitwy każdy pozostaje sobą: jest wierny tożsamości, która stanowi znak rozpoznawczy danej religii" (Sakowicz 2004, s. 279). Jedna z form dialogu określana jest jako „dialog wspólnych dzieł". Jego istotą jest „współpraca wyznawców różnych religii [...] na płaszczyźnie humanitarnej, społecznej, ekonomicznej i politycznej" (tamże, s. 281). „[...] Dialog dzieł [...] ma uwrażliwić [...] na wszelkie problemy współczesnego świata", takie jak głód, nędza, bezrobocie, przymusowe migracje, łamanie praw człowieka, wojny, różnego typu konflikty (tamże). Bardzo ważna jest troska o pokój, zarówno w skali lokalnej, jak 1 międzynarodowej (Sakowicz 2004, s. 279; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 68-69). Odpowiedniki wymienionych tu form dialogu międzyreligijnego można, moim zdaniem, znaleźć w szeroko rozumianym dialogu międzykulturowym, nie będą¬ cym wyłącznie spotkaniem przedstawicieli różnych konfesji. Dialog życia, w tym przypadku, obejmuje codzienne kontakty osób reprezentujących różne kultury, łączy się z otwartością na odmienność, jej akceptacją, a także poczuciem bliskości i zaangażowaniem w budowę wspólnego społeczeństwa. W dialogu specjalistów uczestniczą przywódcy poszczególnych grup kulturowych, znawcy ich dziedzictwa, a nierzadko zarazem znawcy dziedzictwa innych grup. Dialog dzieł przejawia się m.in. w niesieniu pomocy potrzebującym, niezależnie od ich wyznania lub identy¬ fikacji etnicznej, narodowej i kulturowej , podejmowaniu prób mających na celu czynienie świata lepszym, choćby w jego lokalnym wymiarze. Ma on - przy¬ pomnijmy - „uwrażliwiać na problemy współczesnego świata, budować pokojowe relacje między różnymi grupami kulturowymi" (Sakowicz 2004, s. 281). O takiej formie dialogu jest mowa m.in. w deklaracji „Dabru emet". Jeden z jej punktów głosi bowiem, że „Żydzi i chrześcijanie muszą razem pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju" (Dabru ernet... 2001, s. 58). Wprawdzie część Żydów sprzeciwia się podejmowaniu dialogu z chrześcijanami ze względów teologicz¬ nych, politycznych i historycznych (szerzej patrz: Novak 2001), pojawiają się jednak głosy przypominające o tym, że „w przeszłości były okresy, w których Żydzi i chrześcijanie potrafili żyć razem i porozumiewać się ze sobą z szacunkiem i w pokoju" (Novak 2001, s. 69). Zdaniem Novaka, „obecny klimat polityczny [ . ] pozwala [ . ] budować [stosunki między wyznawcami judaizmu i chrześci¬ jaństwa] na tych doświadczeniach z przeszłości, które były pozytywne, niezależnie od tego, jak były nieliczne" (tamże; por. Krajewski 2001, s. 103). Taka postawa cechuje zwolenników autentycznego dialogu, do których bez wątpienia należy rabin Novak, jeden z twórców deklaracji „Dabru emet". Szczególnie wymowne jest, moim zdaniem, podejmowanie dialogu mimo braku pozytywnych doświadczeń w kontaktach z Innymi, głębokich zranień, będących 16 1 6 Znakomitym przykładem są, moim zdaniem, działania rozmaitych organizacji charytatyw¬ nych, często powiązanych z określoną religią, oferujących jednak pomoc wszystkim potrzebującym bez względu na ich identyfikację etniczną lub narodową i wyznanie. O takich działaniach szerzej piszę w artykule poświęconym różnym obliczom transformacji zachodzącej obecnie w Republice Białoruś (Kabzińska 2006/2007, s. 28-40). �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 31 np. efektem wydarzeń historycznych, poczucia krzywdy. To dialog, w którym może nastąpić spotkanie katów i ofiar, w którym może dojść do szczerej rozmowy, wybaczenia (co nie znaczy zapomnienia), a w konsekwencji do daleko idących zmian w relacjach między różnymi grupami. Szukając odpowiedników form dialogu międzyreligijnego w dialogu międzykulturowym nie wspomniałam dotychczas o dialogu wymiany religijnego doświad¬ czenia (dialogu modlitwy). W dialogu międzykulturowym można również mówić o doświadczeniu. Wynika ono m.in. z uczestnictwa biorących w nim udział osób w kulturze własnej grupy i grup sąsiednich, przeżywania własnej tożsamości, m.in. w zetknięciu z tożsamością Innych i jej manifestacjami w życiu codziennym. Są to również doświadczenia wynikające ze wspólnoty losów, udziału w histo¬ rycznych wydarzeniach, narracji o nich, pamięci. Mogą być one „przedmiotem wymiany". Każdy z uczestników tej formy dialogu pozostaje wierny swojej tożsamości etnicznej, narodowej czy kulturowej. Zachowany więc zostaje jeden z zasadniczych warunków dialogu. Występowanie dialogu międzyreligijnego i - szerzej - międzykulturowego na różnych poziomach jest, według mnie, ogromnie interesującym problemem badawczym dla etnologów/antropologów kultury. Badając proces dochodzenia do dialogu, jego przebieg i efekty, dotykamy zarazem kwestii kontaktu kulturo¬ wego, relacji „swój"- „inny" - „obcy", integracji, relacji między różnymi grupami kulturowymi (w tym - wyznaniowymi) oraz między grupą dominującą i mniej¬ szościami. Opis i wyjaśnienie tych zjawisk dostarcza nam znakomitych informacji, na których podstawie można mówić o funkcjonowaniu społeczeństwa zróżnico¬ wanego kulturowo. Są one również niezwykle przydatne w badaniach o charak¬ terze syntetyczno-porównawczym (np. w skali europejskiej). K L I M A T I KULTURA DIALOGU Dla upowszechniania różnych form dialogu niezbędny jest klimat sprzyjający otwarciu się na Innych (Cudowska 2003, s. 132-133; Sadowski 2008, s. 203-204). Konieczne jest budowanie kultury dialogu (Pamięć... 2002, s. 54). Niezbędne jest także poszukiwanie wspólnego, zrozumiałego dla wszystkich języka. Nie chodzi przy tym jedynie o samo opanowanie języka pełniącego rolę lingua franca w ko¬ munikacji między różnymi grupami, jak by wynikało z książki Preece (2007, s. 146) , lecz o wykorzystanie kompetencji językowych do prowadzenia auten¬ tycznego dialogu, o czym już Preece nie wspomina. Powodzenie dialogu międzykulturowego zależy m.in. od uczestnictwa w nim osób reprezentujących organa władzy państwowej, instytucje zajmujące się wychowaniem i edukacją, środki masowego przekazu, organizacje działające w społeczeństwie obywatelskim. Powinien on być również przedmiotem badań 17 1 7 Wspomniany fragment książki nosi tytuł „Dialog w społeczeństwie międzynarodowym" (s. 146-147). �32 IWONA KABZIŃSKA naukowych i monitoringu (Tiśkov 2005, s. 110). Działania podejmowane na tak szeroką skalę miałyby przede wszystkim na celu kształtowanie sprzyjających dia¬ logowi postaw tolerancji, umiejętności rozwiązywania konfliktów, otwartości na inne kultury (tamże, s. 110-117). Andrzej Sadowski uważa, że „w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo wy¬ czerpały się możliwości dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzykulturowych. Wymagają one podjęcia wielkiego wyzwania publicznego w postaci strategii, a w dalszej mierze także programów wspierania przeobrażeń z zakresu międzykulturowego współżycia w kierunku tworzenia (się) nowego ładu [...] [tego] współżycia. Dalszy brak zainteresowania w praktyce życia zbiorowego spra¬ wami współżycia międzykulturowego sprzyjać będzie raczej utrzymaniu się wza¬ jemnej izolacji, stratyfikacji, a nawet dyskryminacji kulturowej, nieakceptowanych procesów asymilacyjnych, aniżeli prowadzić do powstania nowego ładu [...]. Ład ów trzeba wspierać poprzez zróżnicowane działania prawno-polityczne, ale prze¬ ważnie poprzez działania edukacyjne, poprzez stymulowanie procesów zbliżenia i wzajemnego poznania między przedstawicielami poszczególnych kultur, a więc poprzez tworzenie odpowiednich warunków do dialogu oraz poprzez stymulowa¬ nie i organizowanie dialogu międzykulturowego" (Sadowski 2008, s. 203). O podejściu do dialogu w znacznym stopniu decyduje, moim zdaniem, stosunek do drugiego człowieka oraz sposób widzenia siebie w relacjach z innymi ludźmi. Trudno przypuszczać, by zwolennikiem autentycznego dialogu mogła być osoba dążąca za wszelką cenę do realizacji własnych celów, bezwzględnie rywalizują¬ ca z innymi, uwzględniająca jedynie własny punktu widzenia, przekonana o swej nieomylności. Świadectwem stosunku do innych osób, a zarazem jednym z warunków dialogu, jest wspomniana już umiejętność słuchania. Mam wrażenie, ze dla współczesnego człowieka jest to niezmiernie trudne. Brak umiejętności słuchania siebie nawza¬ jem jest zauważalny w codziennych kontaktach międzyludzkich, w dyskusjach polityków i publicystów, w wywiadach prowadzonych przez dziennikarzy. Jak w tej sytuacji, nie słuchając Innych, można podjąć z nimi dialog? OD FILOZOFICZNYCH TRAKTATÓW DO PRAKTYKI SPOŁECZNEJ Zwykłemu człowiekowi, często zmęczonemu i zniechęconemu codziennymi doniesieniami o różnego typu konfliktach, stykającemu się na co dzień z kłamstwem i manipulacją , może się wydawać, że we współczesnym świecie nie ma 18 1 8 19 Zdaniem Zygmunta Baumana, wiek X X I jest wiekiem kłamstwa, ludzie bowiem coraz częściej posługują się nieprawdą dla osiągnięcia określonych korzyści (Wiek kłamstwa... 2004; patrz też: Zarembina 2005). Dubravka Ugresic mówi o 'kulturze kłamstwa', opisując sytuację w państwach powstałych po rozpadzie Jugosławii i sposoby działania niektórych polityków (Ugresic 2006). Zjawisko to jest obecne w polityce, w mediach, w życiu publicznym. Wybrane mechaniz¬ my manipulacji odsłania Eryk Mistewicz (W jaki sposób. 2008); patrz też: Obamiacy. 2008; Zarembina 2005. 1 9 �33 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM miejsca na dialog, spełniający wymienione wcześniej warunki, różniący się defi¬ nitywnie od zwykłej rozmowy. Można też wątpić czy jest on skutecznym narzę¬ dziem zmian, śledząc sytuację w krajach, w których mimo wiele obiecujących zapisów konstytucyjnych i mnogości dokumentów mających gwarantować prze¬ strzeganie tzw. standardów europejskich, lekceważone są prawa mniejszości etnicznych, narodowych, kulturowych, gdzie dochodzi do konfliktów w wyniku zderzenia różnych interesów grupowych oraz odmiennych wizji społeczeństwa (np. modelu integracyjnego z asymilacyjnym lub secesjonistycznym) . Pojawia się również pytanie, jak prowadzić dialog, gdy obowiązuje nas tzw. poprawność polityczna? Na kwestię tę wskazuje Posern-Zieliński, przypominając jednocześnie, że w dialogu międzykulturowym chodzi przede wszystkim o sku¬ teczne rozwiązywanie problemów. Nie można „skrywać [...] [ich] pod warstwą «nowomowy» czy pozornych działań i w konsekwencji pozwalać im trwać w hi¬ bernacji aż do kolejnego momentu eksplozji antagonizmów" (Posern-Zieliński 2004, s. 41). Badacz podkreśla, że odrzucenie zasad dialogu i poszukiwania porozu¬ mienia prowadzi do tego, że każda ze stron trzyma się ściśle „swoich pryncypiów, uważając je za jedynie słuszne, ostateczne i niepodważalne" (tamże). Sprzyja to upowszechnianiu się postaw nietolerancji, powoduje napięcia w stosunkach międzyetnicznych i utrudnia integrację (tamże). Brak dialogu prowadzi do izolacji poszczególnych osób i zbiorowości kulturowych, sprzyja ugruntowaniu stereo¬ typowych obrazów Innych, narastaniu lęku przed nimi, nieporozumieniom i kon¬ fliktom (Sadowski 2008, s. 213). Konflikty, napięcia, społeczne lęki i niepokoje mogą się jednak okazać znako¬ mitym punktem wyjścia do dialogu, jeśli tylko zostanie on uznany przez „różne strony" za narzędzie oczekiwanych, pożądanych zmian. Jeśli przyjmiemy, powo¬ łując się na Heraklita, Denisa de Rougemont czy Edgara Morina, że konfrontacja różnych wzorów zachowań, walka przeciwieństw, jest zjawiskiem w konsekwen¬ cji pozytywnym, prowadzi bowiem do „dialogu pluralizmów", który „wytwarza zmianę" (Morin 1989, s. 820; za: Gajda 2003, s. 35) , do „najpiękniejszej har¬ monii" (de Rougemont 1995, s. 45), do uznania Europy za „ojczyznę [ . ] twór¬ czej niezgody" (tamże) . Zdecydowana większość mieszkańców Europy z pewnością nie zna pism Morina, ani innych filozofów, ma jednak własne poglądy np. na temat zjawiska określonego przez niego jako „spotkanie rozmaitości, antagonizmów, konkurencji i komplementarności" (za: Gajda 2003, s. 35). Postrzega też na swój własny sposób 20 21 22 2 0 O konfrontacji różnych modeli społeczeństwa pisze Żołędowski 2003; patrz też np. Kurcz 2005; Kabzińska 2007. Zdaniem Morina, „geniusz europejski tkwi nie tylko w pluralizmie i zmianach, ale także w dialogu pluralizmów, który wytwarza zmianę [...] w życiu i stawaniu się kultury europejskiej ważne jest zapładniające spotkanie rozmaitości, antagonizmów, konkurencji, komplementarności, to znaczy właśnie ich dialogika [ . . . ] " (Morin 1988, s. 820; za: Gajda 2003, s. 35). Cytowany przez de Rougemont Heraklit twierdził, że „to, co stawia sobie wzajemnie opór, to i współdziała ze sobą, a z walki przeciwieństw rodzi się najpiękniejsza harmonia" (de Rougemont 1995, s. 45). 2 1 2 2 �34 IWONA KABZIŃSKA konflikty i dialog. Poznanie tych poglądów, sposobów widzenia określonych wzo¬ rów kulturowych i idei, jest znakomitym zadaniem dla etnologów/antropologów kultury. Można np. poszukiwać odpowiedzi na pytania: Czym jest konflikt i dia¬ log według osób należących do badanej przez nas grupy/badanych grup? Jakie postawy przyjmują wobec tych zjawisk? Które z nich jest im lepiej znane? Czy podejmują dialog międzykulturowy, międzyreligijny, a także np. dialog obejmujący członków tej samej społeczności, tej samej grupy etnicznej, religijnej, by rozwią¬ zywać nękające j ą problemy? Jeśli tak, to w jaki sposób to czynią? Czy widzą ograniczenia uniemożliwiające lub utrudniające prowadzenie dialogu? Co, według nich, jest w tym przypadku największą przeszkodą? Jak można j ą usunąć? Czy podzielają pogląd, że w praktyce społecznej trudniej o dialog na różnych pozio¬ mach, niż o konflikty i brak współdziałania? Czy potrafią wskazać możliwość zmiany takiej sytuacji? Czy istnieje - ich zdaniem - „recepta" na dialog międzykulturowy? Kolejne pytanie może dotyczyć dialogu jako wartości. We współczesnej Europie wiele mówi się o wspólnych wartościach, takich jak: pokój, przedsiębiorczość, dobrobyt, demokracja (rozumiana jako odrzucenie tota¬ litaryzmu i wszelkich odmian rządów autorytarnych), praworządność, świeckość wolność, równość oraz altruizm (Pomian 2004, s. 217-227). Do wartości tych można także zaliczyć dialog. Jest on również uważany za narzędzie kulturowo bliskie Europejczykom , jeden z wyróżników Europy . Wymienione tu wartości, w tym - dialog, są elementami idealnego obrazu naszego kontynentu. Mają też swoje, konkurujące z nimi, przeciwieństwa. Żadna z nich nie jest powszechna, ani dominująca i być może nigdy taką się nie stanie. Nie znaczy to jednak, że nie należy do nich dążyć. Dla przyszłości Europy ważne są wybory, jakich dokonują jej mieszkańcy. Za którymi z wymienionych tu wartości (a może za ich przeciwieństwami) opowie się większość Europejczyków? Jakie będą motywy tych wyborów? Jakie motywy kierują obecnie tymi, którzy uznają określone wartości za „swoje" i na tym fun¬ damencie budują swoje życie? W jaki sposób wybory dokonane przez członków poszczególnych grup kulturowych wpływają na relacje z Innymi? Dialog międzykulturowy ma do spełnienia bardzo ważną rolę w zróżnicowanej kulturowo przestrzeni (nie tylko europejskiej). Jest niezbędną w sytuacji spotka¬ nia z Innym rozmową, spełniającą określone warunki, połączoną z poszukiwaniem 23 24 25 26 27 2 3 Pomijam tu kwestię dialogu wewnątrzkulturowego, może on być jednak równie ważnym spo¬ sobem rozwiązywania problemów jak dialog międzykulturowy. Twierdzi tak np. Tiszkow (Tiskov 2005, s. 116). Tego zdania jest np. Ronald Inglehart (Żakowski 2004). Narzędziami „kulturowo bliskimi Europejczykom" są również, według niego, perswazja, tolerancja i uznanie odmienności. Według Czyżewskiego, miejscem dialogu międzykulturowego jest przede wszystkim Europa Środkowa. Podkreśla on zarazem, że zjawisko to jest niezwykle rzadkie we współczesnym świecie (Czyżewski 2004, s. 30). Europa Środkowa byłaby więc miejscem wyjątkowym pod tym względem. Z poglądami Czyżewskiego polemizuję w jednym z artykułów (Kabzińska 2005/2006). Krzysztof Pomian zwraca np. uwagę na trudności w realizowaniu idei praworządności, de¬ mokracji i równości w wielu krajach Europy (Pomian 2004, s. 220-222). 2 4 2 5 2 6 2 7 �35 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM możliwości porozumienia, dokonania zmian na lepsze (w przekonaniu jego uczest¬ ników). Dialog jest także zaproszeniem do przezwyciężania ograniczeń utrudnia¬ jących lub wręcz uniemożliwiających spotkanie z Innym. Jest wyzwaniem do zmian istniejącej sytuacji nie tylko wówczas, gdy budzi ona głębokie niezadowole¬ nie, rodzi konflikty, lęki, ale także, jeśli chcemy pełniej otworzyć się na Innego, poznać go, zrozumieć, zaakceptować. Jeśli chcemy odpowiedzieć na jego potrzebę poznania, zrozumienia i zaakceptowania nas. EUROPEJSKI ROK DIALOGU MIĘDZYKULTUROWEGO I CO Z TEGO W Y N I K A W sierpniu 2004 roku narodził się pomysł uznania roku 2008 za Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego. Komisja Europejska i Parlament Europejski zaakceptowały tę propozycję w październiku 2005 r., przyznając na odpowiednie działania 10 mln euro (Czerwińska, Żwak 2007, s. 39, przyp. 1). Inicjatywa ta ma przede wszystkim na celu „«promocję dialogu międzykulturowego jako instrumentu umożliwiającego obywatelom europejskim, jak również wszystkim osobom miesz¬ kającym w Unii Europejskiej, zdobywanie wiedzy i umiejętności, dzięki którym będą oni w stanie odnaleźć się w bardziej otwartym, a równocześnie bardziej złożo¬ nym środowisku»". „Dialog międzykulturowy jest traktowany jako ważne remedium na utrzymujące się zjawiska, między innymi stereotypizacji, rasizmu, ksenofobii, nietolerancji, dyskryminacji, a nawet przemocy względem przedstawicieli innych grup kulturowych, jak również osiągania wymaganej spójności społecznej w spo¬ łeczeństwach zróżnicowanych kulturowo" (Sadowski 2008, s. 203-204) . Nie zauważyłam, by wspomniana inicjatywa została spopularyzowana choćby przez media, by stała się przedmiotem publicznej dyskusji. Nie wykorzystano więc okazji do upowszechnienia idei dialogu, zainteresowania nim jak najszerszych krę¬ gów społeczeństwa. Kilkadziesiąt znanych mi osób, które spytałam o Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego, stwierdziło, że nigdy o nim nie słyszało . Żadna z tych osób nie potrafiła też wskazać przykładów dialogu międzykulturowego, a możliwości kształtowania rzeczywistości społecznej za pośrednictwem dialogu oceniono sceptycznie. Sam dialog uznano za ideał, który nigdy nie stanie się do¬ minującym wzorem kulturowym w Europie i w innych krajach świata, zwłaszcza w tych, które nie mają doświadczeń z systemem demokratycznym i nie są nim zainteresowane. Nie zanegowano jednak konieczności dążenia do niego, opowie¬ dzenia się po stronie dialogu. Sądzę, że ten sposób myślenia nie jest odosobniony. Upowszechnianie idei dialogu międzykulturowego, wskazywanie jego przykła¬ dów, podobnie jak wychowanie do dialogu i tworzenie sprzyjającego mu klimatu 28 29 2 8 Autor powołuje się na: http://europa.eu.int/como/culture/portal/index en.htm. Na początku września 2008 r. w warszawskim tramwaju zauważyłam mężczyznę w średnim wieku, ubranego w koszulkę z napisem „2008 - Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego". Byłam chyba jedyną osoba, która zwróciła uwagę na ten napis; nie zauważyłam, by ktoś spośród wielu pasażerów przyglądał się mu, by wzbudził on zainteresowanie i komentarze. 2 9 �36 IWONA KABZIŃSKA społecznego wymaga długiego czasu. Warto jednak, jak sądzę, podjąć ten wysiłek, chociażby po to, by coraz więcej osób miało świadomość, że w świecie, w którym żyjemy istnieją nie tylko wojny, różnego typu konflikty, napięcia, przemoc, kon¬ kurencja ale również zjawiska, takie jak dialog, że mamy możliwość dokonywania wyborów nie tylko w teorii, ale też w praktyce. Chociaż badacze coraz częściej podejmują temat dialogu międzykulturowego i zwracają uwagę na konieczność zwiększenia społecznego zainteresowania tą kwestią, brakuje publikacji ukazujących szczegółowo przykłady dialogu, jego uczestników, warunki umożliwiające podjęcie rozmów i trudności, które należy pokonać, by dialog mógł zaistnieć. Sadowski np. informuje, że zamierza „przedstawić [ . ] kilka uwag na temat dialogu międzykulturowego w Polsce", odwołując się do przykładu województwa podlaskiego (Sadowski 2008, s. 213). Ogranicza się jednak do kwestii znajo¬ mości „wspólnego języka jako podstawowego kodu kulturowego do prowadze¬ nia" tego rodzaju dialogu (Sadowski 2008, s. 214). Badania przeprowadzone przez Sadowskiego wśród mieszkańców Białegostoku wykazały, że „językiem poro¬ zumienia międzyetnicznego w mieście jest i pozostaje język polski. Ewentualne prowadzenie dialogu międzykulturowego może odbywać się jedynie w języku narodowej większości" (tamże, s. 215). Autor ubolewa nad brakiem znajomości języków innych grup etnicznych i narodowych przez mieszkających w Białym¬ stoku Polaków (m.in. białoruskiego, litewskiego i ukraińskiego), jak też nad nie¬ znajomością ojczystego języka przez wielu przedstawicieli mniejszości (tamże, s. 214-215). W cytowanym artykule nie znajdziemy żadnych przykładów dia¬ logu, mowa jest jedynie o spełnieniu jednego z jego warunków, jakim jest istnie¬ nie wspólnego języka, w którym dialog ten może być prowadzony. Autor pisze o ewentualnej możliwości prowadzenia dialogu. Nasuwa to przypuszczenie, że dotychczas nie został on podjęty (stąd - być może - brak jego przykładów we wspomnianym artykule). Pisząc o pograniczu jako miejscu konfliktów i dialogu, Adamiak odwołuje się do wyników własnych badań przeprowadzonych w Sejnach, na pograniczu polsko¬ -litewskim, wśród mieszkających tam Polaków i Litwinów. W artykule jest przede wszystkim mowa o negatywnym wpływie doświadczeń historycznych na postawy mieszkańców miasta wobec Innych. W rozdziale zatytułowanym „Pogranicze - prze¬ strzeń dialogu" czytamy o bardzo dobrze układających się - zdaniem rozmówców autorki - stosunkach sąsiedzkich. „Nieporozumienia [najczęściej] wywoływane są przez jednostki, które świadomie wykorzystują negatywne doświadczenia z prze¬ szłości i inne sporne kwestie, w celu osiągnięcia korzyści (np. uzyskania poparcia wyborczego" (Adamiak 2005, s. 230). Do wywołania konfliktów przyczyniają się też - zdaniem badanych - dziennikarze szukający sensacji, księża, którzy nie chcą lub nie potrafią dostosować godzin nabożeństw do oczekiwań wiernych należących do różnych grup narodowościowych, a także niektóre osoby pochodzące z rodzin mieszanych i te, które zmieniły identyfikację narodową (tamże). Adamiak pisze ogólnie o tym, że „obszary pogranicza to przykłady koopera¬ cji na wielu płaszczyznach życia społecznego, kulturalnego czy gospodarczego" �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 37 (tamże, s. 231), nie podaje jednak żadnego przykładu tego typu współdziałania. Ogólnikowo brzmią też słowa o „znaczeniu wspólnych inicjatyw zmierzających do przełamywania wrogości, niechęci, wzajemnych stereotypów" (tamże). Jakiego rodzaju są to inicjatywy? Kto je podejmuje? Jakie są ich efekty? Jeśli na pytanie to można odpowiedzieć na podstawie badań przeprowadzonych przez autorkę, dlaczego w napisanym przez nią tekście brak odniesień do rezultatów tych badań i stosownych przykładów? Można się spodziewać, że w najbliższym czasie będzie się ukazywać coraz więcej prac poświęconych kwestii dialogu międzykulturowego, w tym również międzyreligijnego, na pograniczach kulturowych. Prac, w których przedstawione zostaną konkretne przykłady takich działań, drogi dochodzenia do dialogu, który pozwala na przełamanie istniejących podziałów i uprzedzeń, inicjatywy świadczące o autentycznym zainteresowaniu dialogiem i ich skutki. Konieczne jest przejście od teoretycznych rozważań do opisu działań, u których źródeł leży chęć podjęcia dialogu. W opisach tych nie może zabraknąć odniesień do szerszego kontekstu społeczno-kulturowego i historyczno-politycznego. Są one niezbędne m.in. dla zrozumienia okoliczności, w jakich podejmowany jest dialog, wyzwań stojących przed tymi, którzy w nim uczestniczą, a także ukazania owoców działań określa¬ nych przez ich uczestników (i przez badaczy) jako dialog. LITERATURA A d a m i a k A g n i e s z k a 2005, Pogranicze - przestrzeń dialogu i rywalizacji. Na przykładzie Ziemi Sejneńskiej, [w:] Granice na pograniczach, red. J. Kurczewska, H. Bojar, Wydawnic­ two IFiS PAN, Warszawa, s. 217-236. B a c h t i n M i c h a i ł 1970, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N . Modzelewska, PWN, Warszawa. - 1983, Bachtin. Dialog - język - literatura, red. E. Czaplejewicz, E. Kasperski, PWN, Warszawa. - 1986, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, PWN, Warszawa. B a r a n o w s k i B o g d a n 1971, Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski środkowej, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B a r t o s z e w s k i W ł a d y s ł a w 1998, Jesteśmy jednym obrazem, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 7-12. B o o n J e a n 1979, Saussure/Pierce a propos language, society, and culture, Semiotica, vol. 27, nr 1-3, s. 83-101. B r o c k i M a r c i n 2008, Literatura - Dialog - Przekład, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antro¬ pologii Kulturowej, Wrocław. B r o n k A n d r z e j 1988, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. B r a t e r s k i d i a l o g . . . 1999 [wyd. 2000], Braterski dialog wymaga przedyskutowania i krytycz¬ nego rozbioru własnych pozycji obu stron. Rozmowa z red. Michałem Horoszewiczem, [rozm. A. Kuśmirek], Maqom. Biuletyn Informacyjny Instytutu Dialogu Katolicko-Judaistycznego, nr 1 (7), s. 5-16. C h r o s t o w s k i W a l d e m a r 1997, Rozmowy o dialogu, „Vocatio", Warszawa. C r a p a n z a n o V i n c e n t 1990, On Dialogue, [w:] The Interpretation of Dialogue, red. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago-London, s. 269-292. �38 IWONA KABZIŃSKA C u d o w s k a A g a t a 2003, Postawa „niewspółobecności" antropologii filozoficznej M . Bachtina w dialogu międzykulturowym, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Białystok, s. 127-135. C z e r w i ń s k a K i n g a , Ż w a k S y l w i a 2007, Berliński Karnaval der Kulturen miejscem dia­ logu kultur, [w:] Osiągnięcia naukowe młodzieży akademickiej w XXI wieku, red. A. Bobryk, R. Droba, A. Falba, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s. 39-41. C z y ż e w s k i K r z y s z t o f 2004, Dialog międzykulturowy w regionie Europy Środkowej, [w:] Europa Środkowa: wspólnota czy zbiorowość?, red. R. Zenderowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 29-35. D a b r u e m e t . . . 2001, Dabru emet. Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijań­ stwa ogłoszone 10 września 2000 roku, tłum. S. Krajewski, Więź, nr 8 (514), s. 56-58. D i a l o g b y w a . 1998, Dialog bywa instrumentalizowany, rozmowa z księdzem Waldemarem Chrostowskim..., [rozm. G. Górny, R. Tichy], Fronda, nr 9-10, s. 1-6. D o m a ń s k a E l ż b i e t a 2005, Mikrohistorie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. G a d a m e r H a n s - G e o r g 1993, Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Intern Esse, Kraków. - 2003, Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. G a j d a J a n u s z 2003, Europejskość i polskość jako kategoria wspólnotowych wartości trans­ misji dziedzictwa kulturowego jednoczącej się Europy, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Bia¬ łystok, s. 33-43. G e e r t z C l i f f o r d 1973, The Interpretation of Cultures, Basic Books, New York. H o r o s z e w i c z M i c h a ł 2001, Przez dwa millenia do rzymskiej synagogi. Szkice o ewolucji postawy Kościoła katolickiego wobec Żydów i judaizmu, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardy­ nała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa. H r y n i e w i c z W a c ł a w 1993, Kościoły siostrzane. Dialogkatolicko-prawosławny, „Vocatio", Warszawa. J a k o b s o n R o m a n 1989, W poszukiwaniu istoty języka, t. 1, PIW, Warszawa. K a b z i ń s k a I w o n a 2002, „Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa, Etnografia Polska, t. XLVI, z. 1-2, s. 77-100. - 2005/2006, Europa Środkowa: Pogranicze? - Wspólnota? - Miejsce dialogu międzykultu­ rowego?, Rocznik Wschodni, nr 11, s. 90-113. - 2006/2007, Dwa oblicza białoruskiej transformacji, Rocznik Wschodni, nr 12, s. 18-41. - 2007, Miejsce polskiej mniejszości narodowej w społeczeństwie obywatelskim Republiki Litewskiej, [w:] Etniczność i obywatelskość w Nowej Europie. Konteksty edukacji między¬ kulturowej, red. J. Nikitorowicz, D. Misiejuk, M . Sobecki, Trans Humana, Białystok, s. 252-265. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2006, Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii, Etno¬ grafia Polska, t. L, z. 1-2, s. 17-34. K a p u ś c i ń s k i R y s z a r d 2004, Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku, Universitas, Kraków. - 2006, Ten Inny, Wydawnictwo Znak, Kraków. K r a j e w s k i S t a n i s ł a w 2001 [głos w dyskusji], Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 102-104. K u r c z Z b i g n i e w 2005, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. L i ś k i e w i c z D a m i a n 2007, Turystyka X X I w. jako jedna z form dialogu międzykulturowego, [w:] Turystyka i podróżowanie w aksjologicznej perspektywie, red. M . Kazimierczak, AWF, Poznań, s. 181-189. M o r i n E d g a r 1989, Myśleć Europa, przeł. J. Łęczyński, Wola,Warszawa. N o s o w s k i Z b i g n i e w 2001 [głos w dyskusji], Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 105-107. �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 39 N o v a k D a v i d 2000, Do czego dążyć i czego unikać w dialogu żydowsko-chrześcijańskim, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 5 (511), s. 36-41. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna Żydom?, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 8 (514), s. 65-77. O b a m i a c y . . . 2008, Obamiacy, hilaryści, makkejnowcy. Rozmowa z prof. Tomaszem Tabako, wykładowcą retoryki i studiów komunikacji na Georgia State University w Atlancie, o języku i kodach kampanii prezydenckiej, [rozm. J. Makowski], Polityka, nr 25, 21 czerwca, s. 50-53. O s t o j s k a E l i z a 2007, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych, Lud, t. 91, s. 17-33. P a m i ę ć . . . 2002, Pamięć za skrzypiącą bramą. Rozmowa z Krzysztofem Czyżewskim, szefem Ośrodka Pogranicze w Sejnach, o odkłamywaniu kresowej historii, [rozm. K. Janowska], Polityka, 16 marca, s. 54-55. P a w ł o w i c z Z y g m u n t 2004, Dialog międzyreligijny w Polsce, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 65-84. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2007, Od zakazu opuszczania Domu do nakazu dialogu z Innym. Ewo­ lucja etyki podróżowania, [w:] Turystyka i podróżowanie w aksjologicznej perspektywie, red. M . Kazimierczak, AWF, Poznań, s. 37-48. P o m i a n K r z y s z t o f 2004, Europa i jej narody, tłum. M . Szpakowska, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A l e k s a n d e r 2004, Negocjowanie tolerancji, czyli między groźbą kon­ fliktu a dążeniem do współdziałania, [w:] Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, red. A. Posern-Zieliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 25-41. P r e e c e J e n n i f e r J a c k s o n 2007, Prawa mniejszości,przekład M . Stolarska, Sic!, Warszawa. R a b i n o w P a u l 1977, Reflection on Fieldwork in Morocco, University of California Press, Berkeley. R i c o e u r P a u l 1989, Język, tekst, interpretacja, PIW, Warszawa. R o u g e m o n t D e n i s , de 1995, List otwarty do Europejczyków, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa. R o z m o w a z... 1998, Rozmowa z ks. prof. Waldemarem Chrostowskim, [rozm. J. Ostałowski], Rzeczpospolita, 25.05.1998, s. 7. R o z m o w a z o. M a r k i e m N o w a k i e m . . . 2000, Rozmowa z o. Markiem Nowakiem, domi¬ nikaninem, członkiem Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów, [rozm. L. Molak], Niedziela War¬ szawska, Dodatek do tygodnika Niedziela, 23.01.2000, s. IV. R u s e c k i M a r i a n 2004, Chrystologiczne podstawy dialogu międzyreligijnego, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 29-64. S a c h a r c z u k J o a n n a 2005, Dialog kreujący tożsamość międzykulturową, [w:] Kierunki ba­ dawcze młodzieży akademickiej, red. K. Jankowski i in., Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s. 229-233. S a d o w s k i A n d r z e j 1995a, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Trans Humana, Białystok. - 1995b, Socjologia pogranicza, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, red. A. Sadowski, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, Białystok, s. 12-19. - 2001, Harmonia i konflikty na pograniczach, [w:] Pogranicza etniczne w Europie. Har¬ monia i konflikty, red. K. Krzysztofek, A. Sadowski, Uniwersytet w Białymstoku, Instytut Socjologii, Białystok, s. 11-24. - 2008, Dialog w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, [w:] Etniczność. O przemia¬ nach społeczeństw narodowych, red. M . Szmeja, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków, s. 203-217. S a k o w i c z E u g e n i u s z 2004, Dialog chrześcijaństwa z islamem w nauczaniu Jana Pawła I I , [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 259-288. Słownik... 1977, Słownik Wyrazów Obcych PWN, PWN, Warszawa. �40 IWONA KABZIŃSKA S o l a r z F r a n c i s z e k 2004, Stosunek Kościoła do religii niechrześcijańskich w świetle soboro­ wych schematów deklaracji Nostra aetate, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 85-121. T e d l o c k D e n n i s 1983, The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsyl¬ vania Press, Philadelphia. The Dialogic Emergence... 1995, The Dialogic Emergence of Culture, red. B. Mannheim, D. Tedlock, University of Illinois Press, Urbana. T i s k o v V a l e r i j A . 2005, Kul'tura tolerantnosti v Rossii, [w:] tegoż Etnologia i politika, Nauka, Moskva, s. 110-117. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nie­ przezroczystej, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1, s. 13-22. Tolerancja... 2004, Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, red. A. Posern-Zieliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Turystyka... 2005, Turystyka jako dialog kultur, red. Z. Krawczyk, E. Lewandowska-Tarasiuk, J.W. Sienkiewicz, Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa. U g r e s i c D u b r a v k a 2006, Kultura kłamstwa, tłum. D.J. Cirlić, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec. U r b a n J ó z e f 2004, Dialog międzyreligijny a działalność misyjna Kościoła, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H . Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 143-157. V r h e l F r a n t i s e k 1993, Bachtinowskie inspiracje w postmodernistycznej etnografii, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne, z. 32, s. 7-22. W j a k i s p o s ó b . . . 2008, W jaki sposób reżyseruje się polską politykę. Rozmowa z Erykiem Mistewiczem, [rozm. M . Karnowski], Dziennik, 04.06.2008, s. 19-21. W i e k k ł a m s t w a . . . 2004, Wiek kłamstwa. Z prof. Zygmuntem Baumanem rozmawia Jacek Żakowski, Polityka. Niezbędnik inteligenta, dodatek do tygodnika Polityka, 11.12.2004, s. 3-9. Z a r e m b i n a J o l a n t a 2005, Kłamstwo popłaca, Newsweek, 17.07.2005, s. 64-65. Ż a k o w s k i J a c e k 2004, Różni nas seks. Rozmowa z Ronaldem Inglehartem, Polityka, nr 14, s. 55. Ż o ł ę d o w s k i C e z a r y 2003, Białorusini i Litwini w Polsce, Polacy na Białorusi i Litwie. Uwa¬ runkowania współczesnych stosunków między większością i mniejszościami narodowymi, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. IWONA KABZIÑSKA MEETING THE OTHER I N THE INERCULTURAL DIALOGUE Summary Word dialogue is becoming very popular nowadays, but it is also being abused. Quite often every talk is described as a dialogue, though the talk to be called a dialogue should fulfill some criteria. Some of the dialogue's features are: the search for the common view of certain matters, the confrontation of attitudes, acquaintance with the argumentation and activities of the participants, also asking questions and giving the answers. A l l these features develop mutual understanding and help to comprehend the distinctness. Mikhail Bakhtin wrote that one of the dialogue's conditions is polyphonicity, i.e. equality of many voices, different discourses and narratives. There is no place for autocracy, demagogy and enforcing one's own will. The essential is the skill of patient listening, the will to communicate, mutual respect and acceptation. For Ethnologists/Cultural Anthropologists the most important is the intercultural dialogue, which is aimed at learning the arguments, motifs and attitudes of those who participate in the dialogue. �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 41 It allows the better understanding of how Others perceive the world, helping this way to avoid prejudices, intolerance and looking at the world by the prism of stereotypes. The author points out the relationship between intercultural dialogue, the tolerance and acceptation. She focuses on the role played by the dialogue in the evolution of societies and conditions which make it difficult or even impossible. Quite often the unbreakable barrier is the history of relations between various groups. Overcoming the burden of the past is not only a necessary condition but also one of the dialogue's aims. Significant section of the article discusses the interdenominational dialogue, which is as pointed out by the author a part of intercultural dialogue. The article describes the features, aims and levels of such dialogue (the authors cited write about the dialogue: of life, of experts, of works and of the exchange of experience). The author believes the intercultural dialogue (not only interdenomina­ tional) can be led generally on the same levels. The relation to the other human and the way we perceive ourselves in such relation determine the adoption of certain attitude towards the dialogue. The ability to listen to the Others, necessary to lead the dialogue is a testimony of the high regard for Them. According to the author there is an urgent need to pass from theoretical discussions over the dialogue's nature to social practice. A t the same time the researchers should pay more attention to social behaviors which are believed to be the examples of the dialogue. EU Parliament announced 2008 as the European Year of the Intercultural Dialogue. The author points out this initiative didn't gain prominence and was not popularized (e.g. by media). Many people have never heard of it. It seems like the chance to spread the idea of intercultural dialogue was wasted. Even though the dialogue is considered to be one of the European values, a distinguishing feature of Europe, we experience too little manifestations of it in social practice. There are not many publications presenting the examples of intercultural dialogue and how it changes the relations between various groups. The author presumes this situation is going to change rapidly as researchers' interests in the various forms of dialogue will soon intensify. For societies which neglect wars, conflicts and building the walls, the dialogue is one of the way they might choose. The question arises whether they are willing to do so? J. D. Adres Autora: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/754418db15d4c7d0ffd01282f5faf07f.pdf e5cc991cfb53278b7841310bdf68a366 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3653 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.347-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P O K O N K U R S O W E J W Y S T A W Y PRZEMYSŁU L U D O W E G O W WĘGROWIE ROMAN Staraniem miejscowej Spółdzielni Przemyślu Ludo­ wego, stanowiącej placówkę terytorialną Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, otwarto w pierwszych dniach września 1952 r. w Węgrowie wy­ stawę, której celem był przegląd w y r o b ó w Spółdziel­ ni i zestawienie ich z materiałami wykonywanymi przez lud na własne potrzeby. W obszernej sali zgro­ madzono wiele eksponatów, wśród których na pierw­ szy plan wybijał się swoją liczebnością dział tkactwa i w y r o b ó w siatkowych, a następnie dział wycinanek, Inne dziedziny ludowej twórczości artystycznej, jak pisankarstwo, wyroby z drzewa czy ciasta, reprezen­ towane były, niejako symbolicznie, kilkoma zaledwie okazami. Z punktu widzenia etnograficznego najciekawszy był niewątpliwie zespół tkanin zebranych przez orga­ nizatorów wystawy z terenu wsi. Występują tu g ł ó w ­ nie pasiaki i tkaniny przetykane. Wśród pasiaków istnieje duża rozmaitość w zależności od przeznacze­ nia tkaniny. Mamy w i ę c tzw. „plachty" łączone z dwóch szerokości materiału, u ż y w a n e do nakrywania łóżek i zawieszania w drzwiach jako zasłony, jako Ryc. 1. Dywan tkany w 1923 zielonego lnu i białej bawełny przez M. Orzeszek. Jartypory. RE1NFVSS zapaski (fartuchy), płachty siewne i chodniki. P ł a c h ­ ty wykonane są najczęściej z lnu, jakkolwiek w y j ą t ­ kowo zdarzają się również tkane w e ł n i a n y m w ą t k i e m na lnianej, czy bawełnianej osnowie (noszą w ó w c z a s nazwę „dywanów"). Wykonane są one bądź splotem rypsu płóciennego, bądź splotem rządkowym. Wiązki barwne, złożone z pasów szerokości 1/2 — 7 cm, mają najczęściej układ asymetryczny, choć zdarzają się też wiązki o kompozycji symetrycznej. W zestawieniach barwnych, mimo używania kolorów ostrych, przebija się tendencja przygaszenia ich jaskrawości przez od­ powiednie kombinowanie barw i operowanie różnymi szerokościami pasów. Raporty kolorystyczne mają nie­ kiedy dużą skalę barw. Przykład takiego raportu znaj­ dujemy na grubym pasiaku lnianym, tzw. „parcia­ nym", wykonanym przez Annę Śladowską z Woli Orzeszowskiej. Raport tego pasiaka o stałym układzie asymetrycznym składał się z barw: ciemnozielonej (3 cm), żółtej (3 cm), czarnej (1 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (1 cm), „malinowej" (2 cm), czarnej (1 cm), żółtej (1 cm), ciemnozielonej (3 cm), żółtej (2 cm), czar­ nej (Va cm), żółtej (V* cm), niebieskiej (2 cm), „mali- Ryc. 2. Dywan z wełny czerwonej. �nowej" (2 cm), czarnej (1 cm), różowej (1 nitka), ciem­ nozielonej (3 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (6 cm), niebieskiej (7 cm). Wśród płacht pasiastych wystawiono również k i l ­ ka pasiaków ozdobionych przetykaną „kostką". W grupie tej zwracała u w a g ę tkanina w kolorze ciem­ nozielonym w przetykane białe pasy (ryc. 1), wykona­ na przez Mariannę Grzeszek z Jartyporów. Inny zupełnie charakter mają pasiaki przeznaczo­ ne na zapaski i płachty siewne. Na wystawie pokazano kilka odmian takich zapasek. Jedną stanowią bardzo interesujące pod w z g l ę d e m kolorystycznym zapaski „smolne" używane do pracy codziennej, tkane w drob­ ne paseczki o przewadze koloru czarnego, łączonego z czerwonym i ciemnozielonym lub żółtym. Na ogół w y w o ł u j ą one wrażenie ciemnych. Druga odmiana — to zapaski „gurowe" o białym zasadniczo tle w czer­ wone paseczki lub prążki, tkane czerwoną bawełną kupną, czyli tzw. ,gurem". Wśród zapasek gurowych spotyka się również bogate wzory przetykane. Trzecia odmiana zapasek wykonana jest z pasiaka o w ą s k i m układzie pasków tkanych w kolorach białym, czerwo­ nym i szaroniebieskim. W sumie paski te dają z pew­ nej odległości wrażenie szaropopielatych. Podobne do nich są pasiaki używane na płachty siewne. Кус. 3. Dywan z lnu czerwonego i białej wełny w „mętliki" lub „migotki" wyk. przez Marian­ nę Kuśmierczyk (lat 48) w 1952 r. Pasiaki-chodniki wykonane są z grubego partu lub z tzw. „szmaciaka". Pasiaki parciane mają niekiedy bardzo piękne ze­ stawienia kolorystyczne, na które składają s i ę ciepłe, intensywne barwy, jak czerwona, pomarańczowa, żół­ ta, z ciemniejszymi wstawkami użytymi dla stonowa­ nia całości. Osobną grupę stanowiły na wystawie tkaniny prze­ tykane, przeważnie dwukolorowe, o wzorach kompo­ nowanych na zasadzie kraty (ryc. 2) lub w "kręgi" (ryc. 3). Dzięki umiejętnej selekcji materiału, prze­ prowadzonej przez organizatorów wystawy, w dziale tym słusznie nie pokazano bardzo rozpowszechnionych na Podlasiu „dywanów" o wzorach zwierzęcych (je­ lenie, indyki itp.) lub naśladujących fabryczne kapy. Wśród tkanin bieliźnianych wystawiono obrusy i ręczniki, które dzięki ogromnej biegłości technicznej podlaskich tkaczek zadziwiają widza bogatą fakturą lub ciekawym wzorem. Ryc. 4. Dywan biało-czarny w jodełkę (swo­ bodna przeróbka ze starego dywanu) rivyk. <w la­ tach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską (lat 48). Węgrów. Produkcję tkacką spółdzielni reprezentowały licz­ ne tkaniny, głównie lniane i lniano-bawełniane, na­ wiązujące układem wzoru do ludowych pasiaków lub tkanin przetykanych. Tkaniny wykonane przez spół­ dzielnię, staranne pod względem technicznym, mają jednak zupełnie odmienną gamę kolorystyczną niż ta, która cechuje tkaniny podlaskie. Zjawisko to nie ujawniało s i ę z pełną wyrazistością, kiedy pomieszano w ekspozycji tkaniny wykonane przez Spółdzielnię z tkaninami wiejskimi. W momencie jednak, gdy wy­ roby Spółdzielni wydzielone zostały osobno, różnice zarysowały się w sposób uderzający. Produkcja Spół­ dzielni utrzymana jest w gamie kolorystycznej o prze­ wadze tonów zbielonych (seledyn, jasny brąz, żółty, jasnoniebieski), obcych nie tylko terenowi Podlasia, ale w ogóle kolorystyce ludowej. Przesunięcie to, jak się następnie wyjaśniło, wynika z w a r u n k ó w tech­ nicznych, uzależnione jest bowiem od jakości surowca, który barwidny jest centralnie w farbiarni C.P.L. i A. w Warszawie. �Oczywiście trudno to zapisać C.P.L. i A. na poczet zasług. Zdajemy sobie sprawę, że Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, organizując ludową wy­ twórczość w terenie, ma prawo, a nawet obowiązek w p ł y w a n i a na stronę estetyczną produkcji. Akcja ta musi być jednak w pełni świadoma, głęboko przemyś­ lana, przedyskutowana w gronie plastyków i etnogra­ fów, nigdy zaś nie powinna wynikać z momentów przypadkowych, na przykład z chęci doraźnego u p ł y n ­ nienia zapasu tego czy innego surowca. W zakresie tkactwa ludowego przesunięcie gamy kolorystycznej, czy też sprowadzenie jej na w i ę k s z y m obszarze geo­ graficznym do wspólnego mianownika jest r ó w n o ­ znaczne z zatarciem najistotniejszych cech artystycz­ nych i regionalnych. Czymże w końcu będzie s i ę róż­ nił pasiak opoczyński od podlaskiego czy kurpiow­ skiego, jeśli wykonamy je w tej samej tonacji barw­ nej, narzuconej przez farbiarnię C.P.L. i A-? z trzech elementów (grzybki i dwa rodzaje drzewek), występujących w stale powtarzających się zespołach, które w sposób równomierny wypełniają pole zdob­ nicze. Układ ich, dzięki silnie zaakcentowanym liniom poziomym i pionowym, jest bardzo przejrzysty. Bordiura, zdobiona skromnie szeregiem" linii zygzakowa­ tych, stanowi doskonałe zamkHięcie tej bardzo pod względem kompozycyjnym jednolitej całości. Eksperymentowanie i dopasowywanie produkcji do aktualnych w a r u n k ó w surowcowych nie miałoby ujem­ nych następstw, gdyby ograniczało się tylko do licz­ nych w ramach C.P.L. i A. nie-ludowych wytwórni przemysłu artystycznego, gdzie z natury rzeczy wszel­ kiego rodzaju przypadkowość nie pociąga za sobą skutków tak bardzo ujemnych. W dziale tkanin, prócz w y r o b ó w nawiązujących do pasiaków i przetykanych „dywanów", znalazły się również dużych rozmiarów kapy i makaty wykonane z tak zwanej ,¿pakulanki", czyli najgrubszej przędzy pozostałej przy czesaniu lnu. Wyroby te, mimo niskogatunkowego surowca, nie robią ujemnego wrażenia. Ciepły żółtoszarawy ton nie farbowanej przędzy har­ monizuje z czerwonawym kolorem wzoru biegnącego wzdłuż brzegów. Dzięki umiejętnemu doborowi splotu całość ma fakturę urozmaiconą. Spośród d y w a n ó w tkanych z pakulanki na specjalną u w a g ę zasługiwał dywan haftowany wełną w duże gwiaździste motywy, wypełniające okna kraty (ryc. 5). Dywan ten, wyko­ nany przez Albinę Rostek z Woli Orzeszowskiej, n a ­ wiązuje do haftowanych tkanin z połowy ubiegłego stulecia, które spotykamy niekiedy na stopniach ołta­ rzy w podlaskich kościołach. Eksperymentem, który w przyszłości może dać jak najlepsze rezultaty, są próby prowadzone przez kie­ rownictwo Spółdzielni w Węgrowie, zmierzające do wypracowania podlaskiego dywanu dwuosnowowego. Dywany takie spotykane są na Podlasiu dosyć często, ale były wykonywane przez tkaczy miejskich i to pra­ wie zawsze ludzi obcego pochodzenia, nie związanych z terenem Podlasia. Obecnie próby stworzenia dwuo­ snowowego dywanu podlaskiego podjęła, z inicjatywy Spółdzielni, Dominika Bujnowska. T a utalentowana tkaczka rozpoczęła s w ą działalność na terenie Węgro­ wa przed paru laty od kopiowania starych okazów dwuosnowowych dywanów „tkaczowskich", które jeszcze tu i ówdzie znajdują się na Podlasiu jako po­ zostałości po tkaczach miejskich. Zachęcona przez kie­ rowniczkę Spółdzielni M. Tomerle do prac bardziej samodzielnych, Bujnowska zaczyna komponować wzo­ ry własne. Wśród wystawionych d y w a n ó w . Bujnow­ skiej niewątpliwie najlepszy jest „Las" (ryc. 4), dywan czarno-biały stanowiący swobodną przeróbkę podob­ nego tematu zaczerpniętego z dywanu starego. Deko­ racja części środkowej skomponowana jest zaledwie Ryc. 5. Dywan pakułowy poszywany wykonany w 1952 r. przez Albinę Rostek Wola Orzeszowska, pow. Węgrów. wełną, (lat 25). Ryc. 6. Dywan szaro-czarny, wykonany w latach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. �Drugi z d y w a n ó w Bujnowskiej, przedstawiony na ryc. 6, również nawiązuje do dawnych d y w a n ó w „tkaczowskich". Łączy je z nimi motyw winorośli, przy­ niesiony zapewne przez Bujnowską z Białostockiego (por. dywan dwuosnowowy z okolic Augustowa publi­ kowany W „Polskiej Sztuce Ludowej" 1951, nr 6, s. 187), meandrowy wzór na bordiurze i zgeometryzowany ośrodkowy motyw roślinny występujący na bia­ łych polach szachownicy. Dopiero w ostatnich swoich pracach Bujnowska w zupełności odrywa się od wzo­ rów dawniejszych, starając się rozwiązać kompozycję tkaniny w sposób samodzielny. Pierwszą z serii tych prac jest dywan zatytułowany przez autorkę „Ogród owocowy" (ryc. 7). W pracy tej Bujnowska zachowuje jeszcze szachownicowy podział tła występujący na dy­ wanie poprzednim, ale pola szachownicy wypełnia motywami w ł a s n e g o pomysłu, przedstawiającymi w a ­ rzywa i kwiaty ogrodowe oraz szereg postaci ludz­ kich, zapewne ogrodników i ogrodniczek. W bordiurze jako motyw wprowadza drewniany parkan mający podkreślać, ż e wszystko, co znajduje się wewnątrz, to jest właśnie „ogród". Ryc. 7. Dywan 1950—52 przez czerwono-czarny wyk. w latach Dominiką Bujnowską. Węgrów. Ryc. 8- Dywan zielono-czarny wykonany w la­ tach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. Pierwsza całkowicie samodzielna praca Bujnow­ skiej pod w z g l ę d e m artystycznym jest jeszcze bardzo niejednolita. Analizując szczegóły wypełniające poje­ dyncze pola znajdziemy wiele m o t y w ó w rozwiązanych pod w z g l ę d e m dekoracyjnym zupełnie dobrze, na przykład słoneczniki umieszczone na osi pionowej, podwójne szeregi kalarepek na polach czarnych, czy cały szereg m o t y w ó w przy dolnym brzegu dywanu. Obok tego zdarzają się jednak rozwiązania zupełnie słabe (na przykład cały drugi szereg od dołu). Całość, mimo ż e nałożona jest na siatkę szachownicy, która powinna nadać kompozycji pewną zwartość i związać ją konstrukcyjnie, sprawia wrażenie wewnętrznie nie zorganizowanej i przypadkowej. Nadmiar różnego ro­ dzaju m o t y w ó w powoduje wrażenie chaosu i pewnej pstrokacizny. Następnym z tej grupy jest dywan o tematyce fi­ guralnej, zatytułowany „Gospodarstwo wiejskie" (ryc. 9). Przedstawia on kobiety wiejskie i dzieci w otocze­ niu domowego ptactwa, krów i baranów, ustawionych w pięciu poziomach jeden nad drugim, przy czym sceny umieszczone w szeregach nieparzystych i pa­ rzystych powtarzają się między sobą z niewielkimi odmianami. Bordiurę tworzy ułożony na zmianę mo­ tyw kosza z kwiatami i dzbanka. W porównaniu z po­ przednim, dywan ten jest w układzie swym bardziej przejrzysty i spokojniejszy. Gdy zanalizujemy układ kompozycyjny poszczególnych szeregów, nie znajdzie­ my w nich nic, co można by wytknąć autorce jako błąd, poza drobną jedynie uwagą, że w szeregu dru­ gim i czwartym należałoby przedstawione tam zwie­ rzęta ustawić ściślej we właściwych pionach. Nato­ miast, gdy obserwujemy całość, wyczuwa się pewien brak równowagi między prawą i l e w ą stroną pola zdobniczego, wynikający stąd, że po lewej stronie w szeregach nieparzystych ustawia autorka stale jedną postać, po.prawej zaś — dwie. Całość niewątpliwie zyskałaby pod względem kompozycyjnym i stałaby się bliższa ludowej tradycji dekoracyjnej, gdyby sze­ reg środkowy (trzeci) został zakomponowany w po­ rządku odwrotnym w stosunku do szeregu pierwszego �Ryc, 9. Dywan biało-czarny wykonany w latach 1950—52 przez Bujnowską. Wągrów. i ostatniego. Nie całkiem szczęśliwe wydaje mi się również rozwiązanie bordiury, gdzie zarówno w par­ tiach pionowych jak i poziomych odnosi się wrażenie nadmiernego stłoczenia. Elementy bordiury nie są w ogóle zbyt szczęśliwie dobrane. Gdybyśmy bowiem poszczególne elementy od siebie nieco odsunęli, mo­ głaby się zagubić ciągłość i zwartość układu paso­ wego. Wypowiedziane wyżej uwagi krytyczne nie stoją bynajmniej na przeszkodzie, aby Dominikę Bujnow­ ską uznać za wybitną artystkę ludową i z jej przysz­ łą twórczością wiązać jak najbardziej optymistyczne nadzieje. Uprawnia nas do tego trzeci, najnowszy dy­ wan Bujnowskiej, przedstawiający „Drogę przez wieś'' (ryc. 8), gdzie z bardzo trudnego zadania potrafiła Dominiką autorka wybrnąć obronną ręką, dając w rezultacie dzieło nienaganne pod w z g l ę d e m artystycznym, sta­ nowiące, zwłaszcza jeśli chodzi o kompozycję, ogromny krok naprzód w stosunku do poprzednich prac samo­ dzielnych. Ostatnią z prac Bujnowskiej wystawionych w W ę g ­ rowie była kopia starego dywanu „tkaczowskiego" o motywie „gwiazd z łapkami" powtarzanym często w pracowni Składanowskich z Wyszkowa (ryc. 10). Nowe jest jedynie kolorystyczne rozwiązanie dywa­ nu, znacznie od pierwowzoru bogatsze, zaprojektowa­ ne przez art. plast. M. Wądołowską, sprawującą w Spółdzielni nadzór artystyczny. Z innych działów produkcji Spółdzielni na u w a g ę zasługują firanki poszywane na siatce, o wzorach na- �wiązujących do podobnych robót spotykanych w po­ staci serwet na stołach podlaskich. W obficie zaprezentowanym dziale wycinanek zo­ stały pokazane zarówno formy wyjściowe, którymi dla wycinanek podlaskich były „gwiazdki" wycinane i sklejane z kolorowych opłatków, jak formy później­ sze z kolorowego papieru. Gwiazdy z opłatka wyko­ nały dla c e l ó w wystawowych Helena Górska z Jaczewa oraz Czesława Rowicka z niezbyt od Jaczewa od­ ległych Górek — Grubaków. Podobne wycinanki spo­ tyka się podobno we wsi Paczuska koło Sokołowa. Forma wycinanek z opłatka jest z reguły ośrodkowa, wieloosiowa („Polska Sztuka Ludowa" 1950, nr 1 — 6, s. 77). Zgodnie z nazwą, wycinanki przybierają n a j ­ częściej kształt wielopromiennej gwiazdy lub rozety przypominającej budową oglądane w powiększeniu płatki śniegu. Z wycinanek opłatkowych rozwinęły się wycinanki papierowe sklejane z kolorowych papie­ rów. W przeciwieństwie do wielowarstwowych wyci­ nanek łowickich czy niektórych kurpiowskich, wyci­ nanka podlaska powstaje przez sklejanie skompliko­ wanych form ażurowych z prostych elementów, na przykład z paseczków w ą s k o ciętego papieru. Kółko, umieszczone w środku, stanowi element łączący ca­ łość konstrukcyjnie i kompozycyjnie, podkreślając za­ łożenie centralne. Specyficzną cechą wycinanek pod­ laskich jest ich dwustronność. Nie są one bowiem, jak gdzie indziej, naklejane na ścianach, ale zawieszane na końskim włosiu lub na nitce u belek powały. Wycinankarstwo, które na Podlasiu zaczęło wyraźnie chylić się k u upadkowi, dźwignęło się ostatnio dzięki akcji zorganizowanej przez Spółdzielnię w Węgrowie. Wśród młodzieży na terenie Górek — Grubaków przeprowadzono pod kierunkiem art. plast. Mieczy­ sława Bartodziejskiego próby wskrzeszenia podlas­ kiej wycinanki — z bardzo dobrymi rezultatami. W wyniku powyższej akcji zebrano obfity i bardzo cie­ kawy materiał, obejmujący paręset sztuk wycinanek o w ł a s n y m odrębnym stylu, różniącym je od wszyst­ kich innych wycinanek ludowych w Polsce. Zagad­ nieniem wycinanek nie będę się na tym miejscu zaj­ m o w a ł szczegółowo, gdyż jest to temat obszerny, w y ­ magający w przyszłości specjalnego opracowania. Na tym miejscu chciałbym jedynie podkreślić właściwe podejście prof. Bartodziejskiego do tego zagadnie­ nia; z trudnego zadania wywiązał się on bardzo umiejętnie, kierując pracami młodych w y k o n a w c ó w w sposób dyskretny, nie krępując ich indywidualnoś- Fotografie wykonał Ryc. 10. Dywan tkany dla kościoła ,w latach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską. Wzór prze­ niesiony ze starego. Węgrów. ci i nie wypaczając regionalnego charakteru podlaskiej wycinanki. Z innych działów sztuki ludowej pokazano na wy­ stawie bardzo niewiele. Należy tu wspomnieć o popu­ larnych „kózkach" prostyńskich wykonanych z ciasta oraz specjalnej formie jajek wielkanocnych zdobio­ nych na powierzchni spiralnym wzorem z naklejonej treści sitowia i pęczkami kolorowej wełny. Jury konkursowe, w którego skład wchodzili przed­ stawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, P a ń s t w o ­ wego Instytutu Sztuki, C.P.L. i A. oraz Spółdzielni w Węgrowie, rozdzieliło między osoby biorące udział w wystawie nagrody pieniężne z funduszów dostar­ czonych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, C.P.L. i A. oraz Zarząd Spółdzielni. Pod uwagę wzięto przede wszystkim osoby zorganizowane w Spółdzielni. Stefan Deptuszewski �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WOJEWÓDZTWIE OLSZTYŃSKIM WŁADYSŁAW GĘBIK Zorganizowana we wrześniu 1952 r. przez Okręgowe Trudności, które napotyka dzisiejszy badacz sztuki Muzeum w Olsztynie Wystawa Sztuki Ludowej objeż­ i kultury ludowej regionu warmijsko-mazurskiego, dża teren w o j e w ó d z t w a , zaglądając nie tylko do miast zwiększa jeszcze fakt, że nauka polska, w przeciwień­ i miasteczek, ale i do wsi. Jest to pierwsza tego ro­ stwie do niemieckiej, ziemią tą interesowała się bar­ dzaju impreza na terenie w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego dzo słabo. Nieliczne pozycje w naszej literaturze nau­ i z tego względu stanowi w a ż n e wydarzenie w życiu kowej stanowią w i ę c dla badacza tego terenu nikłą kulturalnym regionu. stosunkowo pomoc. Jeżeli dodamy, że wojna prawie Niewielkie stosunkowo zainteresowanie miejscowej całkowicie ' zmiotła przechowywane przez lud cenne prasy Wystawą sprawiło, że przy słabej na ogół propa­ dokumenty polskiej kultury ludowej (rękopisy, doku­ gandzie Wystawa ta przeszła na terenie miasta woje­ menty polskiego piśmiennictwa, roczniki terenowych wódzkiego bez większego wrażenia. Podobny brak z a ­ gazet i czasopism, kalendarze, tkaniny, części stroju interesowania ze strony oficjalnych czynników spo­ ludowego, zabytkowe rzeźby, stare instrumenty ludo­ łecznych i oświatowych towarzyszy Wystawie nieste­ we itp.), to będziemy mieli w ogólnych zarysach obraz ty i w innych miejscowościach, do których Wystawa obecnego stanu. Jedyny prawie, ż y w y dokument pol­ dotarła. Sprawozdania z Olsztynka, Ostródy, Morąga, skiej kultury tej ziemi i świadek jej historii — c z ł o ­ Lidzbarka, Giżycka, Mikołajek, Mrągowa, Piecek, Wojwiek — stanowi w całokształcie spraw kulturalnych, nowa i innych miejscowości świadczą jednak, że m i ­ związanych z badaniem tego terenu przez naukę pol­ mo braku odgórnych zainteresowań Wystawa cieszy ską, problem badaj najtrudniejszy. się dużym powodzeniem i jest wszędzie lokalną re­ Wystawa, która jest przede wszystkim obrazem welacją. przeszłości kulturalnej regionu warmijsko-mazurskie­ Na ogół mieszkańcy wojew. olsztyńskiego bardzo go, pokazuje zabytki sztuki ludowej, mające dziś w a r ­ mało wiedzą o przeszłości swej ziemi. Większość nie tość raczej już tylko muzealną. Brak jest nazwisk zna zupełnie historii Warmii i Mazur, ani nie wie nic współczesnych twórców i pokazu ich dzieł. Wpraw­ 0 kulturze dawniejszych mieszkańców tego regionu. dzie tablica ilustrująca rozmieszczenie spółdzielni Tym cenniejszym w i ę c zjawiskiem jest obecna objaz­ tkackich, wikliniarskith i rogożyniarskich świadczy dowa Wystawa regionalnej sztuki ludowej. Dzięki niej o tym, że na terenie wojew. olsztyńskiego istnieją bowiem szerszy ogół mieszkańców wojew. olsztyńskie­ ośrodki twórcze podtrzymujące tradycje sztuki ludo­ go po raz pierwszy zetknie się z zagadnieniem kultu­ wej, ale pokazanie prób współczesnych poczynań, nie ry regionu, na którym mieszka. Z Wystawy skorzy­ tylko zresztą w dziale artystycznego tkactwa, dałoby sta w jednakowej mierze Polak miejscowego pocho­ pojęcie o kierunkach rozwojowych miejscowej w y ­ dzenia, któremu burżuazyjna nauka i propaganda nie­ twórczości ludowej. Ciekawą również byłaby odpo­ miecka narzuciła fałszywy pogląd na te sprawy, jak wiedź na pytanie, czy brak nadzoru artystycznego 1 Polak przybyły tu po roku 1944. Wystawa ukaże im w niektórych naszych spółdzielniach tkackich nie od­ nie tylko najistotniejsze wartości miejscowej sztuki bija się ujemnie na rozwoju ich wytwórczości. ludowej, ale, co ważniejsze, polskość regionu. Ośrodki twórcze polskiej sztuki ludowej, a przynaj­ Co prawda, wiele obiektów, ilustrowanych na Wy­ mniej najważniejszych jej działów (tkactwo, kaflarstawie, już nie istnieje. Uległy one zniszczeniu nie stwo), rozmieszczone były dawniej, jak nas poucza tylko w czasie działań wojennych, ale zatraciły się Wystawa, głównie w powiatach' sąsiadujących z Pol­ w przeszłości, w wyniku walki prowadzonej z polsko­ ską. Nikłe w p ł y w y dworskie pruskiej junkierszczyzny ścią przez miejscowych urzędowych i nieurzędowych na te ośrodki tłumaczą się przede wszystkim tym, że germanizatorów. na Mazurach mieszkał lud biedny, przeciwstawiający Likwidacja polskiej kultury postępowała na terenie się zdecydowanie zakusom germanizatorów, większa Warmii i Mazur dwiema drogami: przyswajania przez zaś własność niemiecka rozmieszczona była głównie germanizatorów najcelniejszych wartości polskiej k u l ­ w bogatszych glebowo powiatach północnych. tury oraz likwidowania twórców i ich dzieł. Wystawa obrazuje sztukę ludową Warmii i Mazur Przyswajanie wartości polskiej kultury ludowej do­ w zakresie budownictwa, tkactwa, kaflarstwa, garn­ konywało się w czasach nowszych pod patronatem carstwa, sprzętarstwa i ubioru. Poszczególne fragmen­ królewieckiego Instytutu „fur Heimatforschung". W y ­ ty Wystawy, rozmieszczone na 11 przenośnych stela­ dawnictwa tego Instytutu lansowały, po odpowiednim żach, obejmują głównie materiał fotograficzny. Dwie spreparowaniu, dokumenty polskiej kultury ludowej niewielkie gabloty, wmontowane w. stelaże poniżej jako dowody niemieckości regionu. Likwidacja t w ó r ­ plansz, zawierają oryginalne okazy sztuki ludowej. ców osiągnęła natomiast najwyższe nasilenie za cza­ Mapa zasięgu chat podcieniowych wykazuje roz­ sów Hitlera i dokonała się w hitlerowskich więzie­ mieszczenie charakterystycznych dla mazurskiego bu­ niach i obozach koncentracyjnych. downictwa podcieni typu szczytowego w powiatach �południowo-wschodnich, typu zaś nadwiślańskiego w powiatach północno-zachodnich. Trafnie dobrane fotografie pokazują nie tylko całe budynki, ale i cie­ kawsze fragmenty zdobnictwa drzewnego spotykane­ go na belkach, schodach, odrzwiach itp. Znajdywane tu i ówdzie napisy wskazują nie tylko na wiek domu, ale i na jego polskie pochodzenie. Dział budownictwa przedstawia obiekty w w i ę k s z o ­ ści dziś niestety już nie istniejące. Ocalałe zaś nielicz­ ne zabytki budownictwa wiejskiego niszczeją w tere­ nie i nic nie wskazuje na to, że podjęte zostaną n a ­ tychmiastowe kroki dla ich uratowania. Smutny ten stan rzeczy w wojew. olsztyńskim jest wynikiem bra­ ku odpowiednich fachowców, w wyniku czego np. od szeregu miesięcy nie mógł być obsadzony tak w tym wypadku potrzebny urząd konserwatora w o j e w ó d z ­ kiego. W dziale tkactwa pokazano na Wystawie zarówno fotografie, jak i oryginalne próbki różnych tkanin. Uzupełnieniem tego działu są fotografie przęślic o bo­ gatej ornamentyce. Przęślice te były dawniej przed­ miotem specjalnej troski zdobniczej ludowych arty­ stów, stanowiły bowiem zwykle najmilszy dar ofiaro­ wany przez chłopca wybrance swego serca. Tkactwo stanowiło niegdyś główne zajęcie kobiet, szczególnie w porze zimowej. Jeszcze i dziś w wielu domach, zarówno na Warmii jak i na Mazurach, spo­ tykamy ocalałe z pogromu wojennego kołowrotki i warsztaty tkackie. Ostatnio nastąpiło nawet znacz­ ne ożywienie w dziedzinie artystycznego tkactwa głównie dzięki założeniu nowych spółdzielni tkackich w powiatach olsztyńskim, mrągowskim i innych. Bogato reprezentowany jest też jeden z najciekaw­ szych działów miejscowej sztuki ludowej, a mianowi­ cie kaflarstwo. Obok tematyki dekoracyjnej próbowali artyści ludowi odtwarzać na kaflach barwne sceny z życia ówczesnej wsi, ilustrując je charakterystyczny­ mi polskimi napisami, cytatami z pieśni, przysłowia­ mi itp. Sprzętarstwo ilustrowane jest na Wystawie fotogra­ fiami malowanych szaf, kredensów, kołysek, skrzyń, krzeseł itp. W dziale garncarstwa natomiast, obok fotografii dzbanów, garnków, mis, flaszek, talerzy itp., widzimy oryginalne okazy garnków i naczyń bliźniaczych. Ze stroju zachowały się jedynie tylko resztki. D a ­ wny strój ludowy mazursko-warmijski zaginął, żyje jednak w tradycji i wspomnieniach miejscowej ludno­ ści, a nawet zachowały się jeszcze gdzieniegdzie dro­ bne jego fragmenty. Szczególnie ciekawą częścią re­ gionalnego stroju ludowego są nieliczne wprawdzie, ale za to dobrze zachowane czepki warmijskie. Warto przypomnieć, że za jeden taki czepek trzeba było nie­ rzadko zapłacić więcej niż za krowę. Tej właśnie czę­ ści stroju poświęcono osobną tablicę oraz pokazano oryginalne czepki. Czepki takie nosiły na Warmii za-, równo panny jak i mężatki. Prace nad rekonstrukcją stroju ludowego regionu warmijsko-mazurskiego, podjęte w r. 1946 przez To­ warzystwo Teatru i Muzyki Ludowej i kontynuowane później przez Ligę Kobiet i Z. S. Ch., doprowadziły do częściowego odtworzenia tego stroju. Znalazło to swój praktyczny wyraz w zaopatrzeniu szatni teatral­ nej Tow. Teatru i Muzyki Ludowej w kilkadziesiąt regionalnych kostiumów ludowych, poza tym skłoniło Ligę Kobiet i Z. S. Ch. do uszycia kompletów strojów dla swych artystycznych grup reprezentacyjnych. Pokazanie tych prób na Wystawie stanowiłoby cen­ ne jej uzupełnienie. Dałoby ono równocześnie podsta­ w ę do krytycznej oceny dotychczasowych osiągnięć na polu praktycznej rekonstrukcji regionalnego stroju ludowego. Wielka szkoda również, że obecnej Wystawie nie to­ warzyszy w objeździe drukowany przewodnik-katalog, jak to miało miejsce w 1948 r. w Olsztynie. Przewod­ nik taki stanowiłby jak gdyby przedłużenie Wystawy— byłby znakomitym materiałem popularyzującym i uzupełniającym zdobyte na Wystawie wiadomości. 1 1 Szczegółowe omówienie tego działu mazurskiej sztuki ludowej, podobnie jak i innych jej działów, znajdzie czytelnik w 4—5 numerze Polskiej Sztuki Ludowej z roku 1948. Pomimo tych drobnych braków, pierwsza objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej Warmii i Mazur spełnia swoją doniosłą rolę w terenie, budzi zainteresowanie problemem sztuki ludowej regionu, wskazuje wyraź­ nie na polskość tej sztuki i jej ścisłą łączność ze sztu­ ką ludową sąsiednich regionów. Należy się też za jej zorganizowanie Kierownictwu Muzeum Regionalnego w Olsztynie • pełne uznanie. SPRAWOZDANIE Z BADAŃ T E R E N O W Y C H POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO OLGA W roku 1952 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przystąpiło do planowych badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą. Przygotowaniem do nich była 2-dniowa konferencja etnografów w dniach 21 — 23 marca 1952 r. w Krakowie. Konferencja obejmowała dwa punkty programu: podsumowanie w y n i k ó w dotychczasowych badań etno­ GAJEKOWA graficznych oraz opracowanie kwestionariusza robo­ czego dla badań nad rolnictwem i hodowlą. Podsumo­ wania w y n i k ó w badań terenowych w Polsce dokonał prof. Moszyński, który scharakteryzował t e m a t y k ę ba­ dań, prowadzonych przy Katedrach Etnografii w War­ szawie, Toruniu, Poznaniu, Lublinie, Łodzi, Wrocła­ wiu i Krakowie, oraz przez Zakład Architektury �w Warszawie, Polską Akademię Umiejętności, daw­ ny Instytut Śląski, oraz dawny Instytut Bałtycki. Po roku 1945 zainteresowanie badaniami terenowymi wzmogło się, szczególnie jeśli chodzi o badania nad kulturą materialną. Równocześnie same badania po­ głębiły się o tyle, że w w i ę k s z y m stopniu kładzie się obecnie nacisk na podłoże gospodarcze i społeczne zja­ wisk etnograficznych. W szczegółowym przeglądzie etnograficznych badań terenowych, dokonanych w ostatnich latach, prelegent wymienił następujące: w latach 1945-47 badania prowadzone pod kierunkiem prof. К. Adamskiej nad tradycyjnymi formami gospo­ darki; badania Koła Naukowego H . К. M, przy U. J . obejmujące inwentaryzację zabytków 13 wsi pow. krakowskiego; badania nad budownictwem i cerami­ ką lubelską w ośrodku lubelskim; badania nad budow­ nictwem, rybołówstwem i rolnictwem, prowadzone przez Toruński Oddział P. T. L . na terenie K u j a w ; badania na terenie spółdzielni produkcyjnych w Wiel­ kopolsce, prowadzone przez Katedrę Poznańską, wre­ szcie badania Uniwersytetu Warszawskiego; badania prof, dr Stelmachowskiej na Kaszubach, dra Zakiego na cmentarzyskach w Szaflarach i Dębnie, dra Reinfussa w Nowotarszczyźnie i na terenach zalanych z powodu budowy tamy na Dunajcu, badania dra Gładysza na Śląsku, badania dr Kowalskiej na Podhalu; wreszcie osobne znaczenie miały badania, na zamówienie P. K . P. G., nad przemysłem małomia­ steczkowym i wiejskim w woj. lubelskim i rzeszow­ skim. T u także wymienić należy badania nad budow­ nictwem wysokogórskim, prowadzone pod kierunkiem prof, dra Antoniewicza oraz prowadzone z wielkim rozmachem badania P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki nad zbieraniem folkloru muzycznego i plastyki ludo­ wej. Na ogół jednak w badaniach tych stosowano roz­ maite kwestionariusze, toteż wyniki ich są bardzo nierównomierne. Także teren badań nie wszędzie był jednakowo obsłużony, do zmapowania zjawisk kultu­ rowych Mazowsza, Podlasia, a nawet Wielkopolski materiały są jeszcze wciąż zbyt ubogie. Różnorodność metod i celów badawczych sprawia, że materiały te są nieporównywalne, a zatem dla celów atlasowych przed­ stawiają mniejszą wartość. Do tych ściśle etnograficz­ nych badań można by dodać badania socjograficzne na terenie Krakowskiego i Podhala, a także badania po­ dejmowane przez kierownictwa m u z e ó w etnograficz­ nych, zwłaszcza na terenie Opoczyńskiego, Kielecczy­ zny, Rzeszowskiego, Kujaw, Mazurów, Kurpiów itp. Charakterystyczną ich cechą jest inwentaryzacja zja­ wisk. Aby uzyskać etnograficzne zdjęcie terenowe dla ce­ lów Polskiego Atlasu Etnograficznego, prof. Gajek zaproponował przyjęcie zasady równomiernego trakto­ wania całości obszaru etnograficznego Polski oraz po­ wierzenia badań etnografom wyszkolonym. Uzasadnił on konieczność bardzo szczegółowej dokumentacji zapisów w terenie, jak również konieczność opracowy­ wania w y n i k ó w badań, zwłaszcza odnoszących się do narzędzi i technik pracy, na jednakowych kartach ar­ chiwalnych, zawierających również konieczną doku­ mentację. Na konferencji opracowano metodą zespołową kwe­ stionariusz do badań nad rolnictwem i hodowlą, w k t ó ­ rym znalazły się następujące grupy zagadnień: środo­ wisko, źródła utrzymania, stan prawny posiadania i użytkowania ziemi, organizacja produkcji, przegląd ro­ ślin hodowlanych, system uprawy, narzędzia pracy i technika, hodowla zwierząt, zbyt i konsumpcja. Te ogólne działy kwestionariusza uzupełnione zostały szczegółowymi uwagami odnoszącymi się do ciekaw­ szych zagadnień etnograficznych, takich jak: paster­ stwo, technika uprawy, narzędzia itp. Obszerny kwe­ stionariusz, uwzględniający również przemiany spo­ łeczne wsi w ciągu X I X w., miał być drogowskazem, pomocą i przypomnieniem dla biorących udział w pra­ cy etnografów. W samej akcji badawczej wzięli udział: dr A. L e w i c ­ ka — Podhale, dr J . Burszta — Żywieckie, dr A. K u ­ trzeba, mgr W. Kwaśniewicz — Krakowskie, mgr Z. Reinfussowa — Kolbuszowskie, mgr K . Wolski — Rzeszowskie, mgr A. Zwolak — Lubelskie, mgr J . J a ­ strzębski, K . Szczypa, mgr B . Guniewicz, mgr Z. Staszczak — Podlasie, dr J . Klimaszewska — K i e ­ leckie, mgr M. Suboczowa — Śląsk Opolski, J . P. Dekowski — Opoczyńskie, dr J . Krajewska — Sieradz­ kie, dr M. Prüfferowa, R. Kukier, H . Antonowiczowa — Kujawy, mgr S. Chmielowski — Pałuki, mgr M. Tarko — Mazurzy Wieleńscy, mgr K . Klęsk — Ziemia Lubuska, Z. Toroński i T. Siudowska — Borowiacy Tucholscy, mgr H. Świątkowski — Łowickie. B a ­ dania prowadzone były przez wymienione osoby w czasie od 1 czerwca do 30 października 1952 r. Obec­ nie opracowuje się nadesłane przez etnografów karty archiwalne, by przygotować pierwsze kartogramy dla rolnictwa i hodowli. Jest rzeczą jasną, że badania nad rolnictwem i ho­ dowlą będą musiały być kontynuowane w roku 1953— chodzi bowiem o to, by przeprowadzić dokładne ba­ dania kontrolne w promieniu kilkudziesięciu kilome­ trów wokół miejscowości reprezentatywnych. Poza tym badania będą musiały objąć t a k ż e te regiony, k t ó ­ re z rozmaitych przyczyn nie zostały uwzględnione w badaniach tegorocznych, jak np. Kurpiowszczyzna, Mazury, Pomorze. Przed szczegółowym opracowaniem nadesłanych materiałów trudno omawiać ich wartość; szczegółowa dyskusja zostanie przeprowadzona na osobnej konfe­ rencji uczestników badań, projektowanej w marcu 1953 roku. Zasadniczą jednak wartość tegorocznych badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego wyznaczają dwa fakty: badania uwzględniają zależność zjawisk kulturowych od podłoża gospodar­ czego, zagadnienie rozwarstwienia wsi, zagadnienie produkcji i związane z tym przemiany historyczne wsi; uwzględniają też potrzebę równomiernego do­ konywania zdjęcia etnograficznego z regionów, przez co powinny stać się użyteczne także i dla monografii regionalnych, planowanych w ramach reedycji dzieł Kolberga. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5960c168c19b75d01803b124512119e1.pdf ecfeb44c9afb4baf084ae721322c0233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3797 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.251-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A WYSTAWA OPOLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J Ryc. 1. Fragment wystawy w Muzeum Opolskim. BARBARA Otwarta w m a j u i czerwcu br. w Muzeum w Opolu W y s t a w a O p o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j n i e była p i e r w ­ s z y m p o w o j e n n y m p o k a z e m l u d o w e j twórczości Z i e ­ m i O p o l s k i e j . Z końcem b o w i e m 1953 i w początkach 1945 r . została o t w a r t a p r z e z W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u ­ k i W R N w O p o l u w y s t a w a p o d t y m s a m y m tytułem, której c e l — z a p o z n a n i e społeczeństwa z b o g a t y m m a ­ teriałem twórczości l u d o w e j Z i e m i O p o l s k i e j o r a z w y ­ k a z a n i e z w i ą z k u s a m e j twórczości z i n n y m i r e g i o n a ­ m i P o l s k i — b y ł p o w o d e m zachęcającym d o k o n t y ­ n u o w a n i a t e j p r ó b y p r z e z następne l a t a . O w ą pierwszą w y s t a w ę p o p r z e d z i ł y l i c z n e prace przygotowawcze, a i c h początek sięga n a w e t r o ­ k u 1952 — czasu, k i e d y w R a c i b o r z u o d b y ł się p r z e ­ gląd s t r o j ó w l u d o w y c h . P r z e g l ą d t e n w ł a ś n i e zrodził myśl z o r g a n i z o w a n i a w y s t a w y z g ł ó w n y m n a c i s k i e m na strój l u d o w y . D o r e a l i z a c j i t e g o p l a n u p r z y s t ą p i o ­ n o w r o k u 1953. O p o l s k i K o m i t e t B a d a ń N a u k o w y c h przeprowadził n a j p i e r w w t y m c e l u konferencję, p o której W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w O p o l u w porozumieniu z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki z a a n g a ż o w a ł d w i e o s o b y (ob. ob. Dąbską i F i s c h e r o w ą ) do p r o w a d z e n i a p e n e t r a c j i i poszukiwań w terenie. B a d a n i a t r w a ł y p r z e z cały o k r e s l e t n i i skończyły się n a początku j e s i e n i . N a k o n f e r e n c j i 28 października 1953 г., która o d b y ł a się w W y d z i a l e K u l t u r y , d o k o n a ­ n o o c e n y z e b r a n e g o materiału, typując najciekawsze o k a z y n a w y s t a w ę . P o c h o d z i ł y o n e z 37 m i e j s c o w o ś c i ' z powiatów: kluczborskiego, p r u d n i c k i e g o , strzeleckiego, o l e s k i e g o i o p o l s k i e g o , c o w y k a z a n o n a niedużej m a p ­ ce całego w o j e w ó d z t w a , u m i e s z c z o n e j w ó w c z a s n a w y ­ s t a w i e . O g ó ł e m e k s p o n o w a n o 187 o k a z ó w z z a k r e s u s t r o j u i jego zdobnictwa, t k a c t w a , p i s a n k a r s t w a i n i e - 246 ВА7.1Б1 IiH co s p r z ę t ó w d o m o w y c h , a w c e l u w y k a z a n i a i c h uży­ teczności — także opartą o t r a d y c y j n e w z o r y l u d o w e produkcję C P L i A . D l a uzupełnienia o k a z ó w z e b r a n y c h w t e r e n i e P r e z y d i u m W R N ogłosiło w t e d y k o n k u r s na strój l u d o w y i i n n e z a b y t k i , za k t ó r e w d n i u o t w a r ­ cia w y s t a w y j u r y przyznało o d p o w i e d n i e n a g r o d y . Na w y s t a w i e m a t e r i a ł p o k a z a n o p o r ó w n a w c z o , zestawiając go z twórczością pochodzącą z i n n y c h r e g i o n ó w P o l ­ s k i , j a k K r a k o w s k i e g o , S i e r a d z k i e g o i M a z o w s z a . Była to więc n i e t y l k o zwykła d o k u m e n t a c j a d o r o b k u prze­ szłości i teraźniejszości, lecz w y k a z a n i e i podkreślenie polskości t y c h z i e m . P o d o b n e cele p r z y ś w i e c a ł y w i ę c r ó w n i e ż w y s t a w i e zorganizowanej w b i e ż ą c y m r o k u p r z y współudziale t y c h s a m y c h czynników i z materiału uzyskanego przy p e n e t r a c j a c h t e r e n o w y c h . J a k w r o k u ubiegłym, t a k i t y m r a z e m u w a g ę s k i e r o w a n o g ł ó w n i e n a strój, toteż o b o k pełnych k o m p l e t ó w w y s t a w i o n o i poszczególne j e g o części, j a k : c z e p k i , k o r o n k i , w s t ę g i , c h u s t y , k o s z u ­ le, z a p a s k i . S t r o j ó w m ę s k i c h n i e p o k a z a n o w c a l e — m a t e r i a ł y p o d t y m w z g l ę d e m , j a k w i a d o m o , są t r u d n e do o d s z u k a n i a w terenie, s t r o j e męskie wyszły b o w i e m z użycia jeszcze w początkach X X w i e k u . L e c z n a w y ­ s t a w i e n i e b y ł o w o g ó l e żadnych n a t e n t e m a t w y j a ś ­ nień a n i w z m i a n k i , co uznać n a l e ż y za p o w a ż n y b r a k . I n n y c h o k a z ó w p o z a s t r o j e m p o k a z a n o b a r d z o mało. Były to s k r z y n i e w i a n o w e , wieńce dożynkowe, p i s a n ­ k i w y k o n a n e g ł ó w n i e p r z e z w y s k r o b y w a n i e w z o r u na k o l o r o w y m t l e j a j a — w s z y s t k o p r z e d s t a w i o n e raczej j a k o uzupełnienie e k s p o z y c y j n e i w y p e ł n i e n i e tła, niż j a k o e k s p o n a t y przyciągające główną uwagę w i d z a . W y s t a w a t a w i ę c , j a k w i d a ć , b y ł a poniekąd w y n i k i e m prac l a t ubiegłych, z uwzględnieniem p o p r z e d n i e j w y - �stawy. Można było rozpoznać e k s p o n a t y już p o p r z e d ­ nio w i d z i a n e , n i e m n i e j j e d n a k p o k a z a n o r ó w n i e ż o k a z y nowe, będące d u ż y m p r z y c z y n k i e m d o d a l s z y c h p r a c i rozważań n a u k o w y c h w b a d a n i a c h n a d s t r o j e m l u d o ­ w y m Z i e m i O p o l s k i e j . D l a t e g o też w a r t o choćby p o ­ bieżnie przyjrzeć się i m z b l i s k a . Wśród czepków można b y ł o w y r ó ż n i ć c z t e r y i c h f o r ­ my, a m i a n o w i c i e : 1) c z e p k i z s z y w a n e z d w ó c h p r o ­ stokątnych k a w a ł k ó w b i a ł e g o płótna, zakrywające uszy, ściągane w t y l e tasiemką i h a f t o w a n e n a p o t y ­ l i c y przeważnie czerwoną b a w e ł n ą ściegiem płaskim, dziurkowanym i krzyżykiem; okazy t y c h czepców p o ­ chodzą z końca X I X i początku X X w i e k u ( r y c . 4 ) ; 2) czepki t z w . „ k a p i c e " , r ó w n i e ż płócienne, l e c z n a podszewce, p o d o b n i e k r o j o n e , b o g a t o h a f t o w a n e k o ­ lorowym jedwabiem, zdobione cekinami, drobnymi s z k l a n y m i k o r a l i k a m i , a także nicią złotą ( r y c . 5 ) ; 3) małe c z e p k i s i a t k o w e , k t ó r e w k ł a d a n o p o d „ k a p i c e " i 4) białe, t i u l o w e , h a f t o w a n e czepce z szeroką k o r o n ­ kową krezą z w z o r z y s t y m i w s t ę g a m i z w i ą z a n y m i w t y ­ le głowy n a dużą k o k a r d ę i luźno p u s z c z o n y m i z p r z o ­ du, p r z y s z y t y m i d o k r e z y powyżej uszu, noszone jeszcze w początkach X X w i e k u ( r y c . 3). W s t r o j u śląskim, a zwłaszcza o p o l s k i m c h a r a k t e r y ­ styczne j e s t u ż y w a n i e k i l k u r o d z a j ó w c h u s t , z k t ó r y c h na w y s t a w i e m o ż n a b y ł o oglądać m a ł e k w a d r a t o w e z frędzlami c h u s t k i w e ł n i a n e o w y m i a r z e około 75 c m , w kwieciste wzory, tzw. „merynki", t a k i e j samej w i e l ­ kości k o l o r o w e c h u s t k i j e d w a b n e i duże w e ł n i a n e c h u ­ sty „tureckie". N a szczególną u w a g ę zasługiwała d a m s k a k o s z u l a weselna z r o k u 1872, o o s o b l i w y m k r o j u i c i e k a w y m hafcie. W y k o n a ł a ją F r . L e l c z u k , a o b e c n i e j e s t o n a w posiadaniu F l o r e n t y n y Koszyk z K o m p r a c h c i c , pow. Opole ( r y c . 8). K o s z u l a t a , o k r o j u p r z y r a m k o w y m marszczonym, u s z y t a była z dwóch gatunków m a t e ­ riału: r ę k a w y w r a z z p r z y r a m k a m i b y ł y z płótna f a ­ brycznego, r e s z t a w r a z z p o d s z y c i e m p r z y r a m k ó w — z płótna l n i a n e g o . W całości k o s z u l a t a p r z y p o m i n a ł a zupełnie r o z b a r s k i „ k a b o t e k " , n i e sięgała w i e l e poniżej pasa, t y l k o j e j p r z o d y i p l e c y w y k o n a n e b y ł y z j e d n e j długości płótna, w m i e j s c u r ę k a w ó w r o z c i ę t e g o u g ó ­ r y n a A szerokości, z a k o ń c z o n e g o k r a w ę d z i ą o b u przodów. Górą p r z y p r z y r a m k a c h o r a z n a p r z o d a c h i z tyłu w o k ó ł o s z e w k i k o s z u l a b y ł a gęsto m a r s z c z o n a , podobnie j a k rękawy p r z y p r z y r a m k u i m a n k i e c i e ; p o d p a c h a m i z n a j d o w a ł y się w s t a w i o n e kwadratowe k l i n y , a o s z e w k ę , która b y ł a w m i e j s c u kołnierza, związywano d w o m a tasiemkami. Na przyramkach i m a n k i e t a c h k o s z u l a b y ł a gęsto h a f t o w a n a : n a m a n ­ kietach bawełną w k o l o r a c h c z e r w o n y m i c z a r n y m , na p r z y r a m k a c h — z ł o t a w y m i b r ą z o w y m . O s z e w k a obszyta była f a b r y c z n ą płócienną bortką. Całość p o ­ twierdzała, że b y ł a t o k o s z u l a w e s e l n a , i ś w i a d c z y ł a o zamożności właścicielki. Na wystawie przedstawiono w c a l e pokaźną ilość o l e s k i c h „ b u r o k ó w " , t j . k i e c e k u s z y t y c h z d w u części: samodziałowego p a s i a k a w e ł n i a n e g o , z s z y t e g o z s u ­ k i e n n y m g r a n a t o w y m s t a n i k i e m , czyli „opleckiem". Wełniaki t e , p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z t k a c k i c h w a r ­ sztatów w W i c h r o w i e ( A n n y S z c z e c i n y i G e r t r u d y M a ­ ciej), w B o d z a n o w i c a c h ( A n n y H u ć ) i w K a r m a n k a c h N o w y c h (Franciszki Winciesz), miały m n i e j więcej o d 50 do 100 l a t . B y ł y t o p a s i a k i o w ą s k i c h p a s k a c h p r z e ­ ważnie w k o l o r a c h f i o l e t o w y m i z i e l o n y m n a c z e r w o ­ n y m t l e . „ O p l e c k i " zaś m i a ł y duże w y c i ę c i a , t w o r z ą c e na r a m i o n a c h dość s z e r o k i e s z e l k i : p l e c y z s z y t e b y ł y z t r z e c h k a w a ł k ó w , a p r z o d y p r z y zapięciach { n a c z t e ­ r y g u z i k i ) o b s z y t e b y ł y wąską, falistą taśmą ( r y c . 5). S w y m i k o l o r o w y m i h a f t a m i ściągały u w a g ę w i d z a zapaski, wśród których wyróżnić można było d w a r o ­ dzaje o d m i e n n e n i e c o k r o j e m i g a t u n k i e m materiału. P i e r w s z y z n i c h t w o r z y ł y z a p a s k i płócienne — a l b o j e d n o b a r w n e , n p . białe, k r e m o w e , a l b o w w ą s k i e p a s k i biało-niebieskie, s z y t e z t r z e c h k l i n ó w i z d o b i o n e n a j ­ częściej h a f t e m j e d n o k o l o r o w y m w y k o n a n y m b a w e ł ­ n i a n y m i nićmi. D r u g i r o d z a j s t a n o w i ł y z a p a s k i z c i e n ­ k i c h w e ł e n l u b ciężkich j e d w a b i ó w , n i e s k r a w a n e , lecz z j e d n e j szerokości, o h a f c i e różnokolorowym wykonanym nicią j e d w a b n ą (na j e d w a b i a c h ) lub wełnianą (na w e ł n a c h ) . T a k n a j e d n y c h z a p a s k a c h , j a k Ryc. 2. Korona dożynkowa z ziarna żytniego, nego i jęczmiennego. Wys. 44 cm. Muz. w pszen­ Opolu. 3 Ryc. 3. Czepek ciszka Marlik biały tiulowy z wstążkami. Wyk. z Prudnika Strzeleckiego (pow. Fran­ Opole). 247 �Ryc. 4. Czepek haftowany bawełną czerwoną i białą. Haft biały dziur­ kowany, płaski. Na krawędzi haft krzyżykowy. 248 �Ryc. 7. Serwetka współczesna. H a f t tradycyjnego wzoru na rękawie Wyk. Beata bangos z Osowiecia Opole). i n a d r u g i c h w y s t ę p u j ą roślinne m o t y w y z d o b n i c z e , które h a f c i a r k i bądź s a m e w y m y ś l a ł y , bądź też o d r a ­ biały z t z w . „ m u s t r ó w " . Osobnego omówienia wymagają stroje. N a w y s t a w i e pokazano i c h zestawy t y l k o z czterech regionów, a m i a n o w i c i e strój o l e s k i , o p o l s k i , s t r z e l e c k i i r a c i ­ borski. W s z y s t k i e o n e w y r a ź n i e różnią się m i ę d z y sobą, toteż n i e m o ż n a o n i c h w s p o m n i e ć t y l k o o g ó l n i e j a k o o całości. T a k n p . n a d z i e w c z ę c y strój r a c i b o r s k i składają się: w i e n i e c ze s z t u c z n y c h k w i a t ó w i b a r w ­ n y c h b a n i e k z szeroką c z e r w o n ą , m a l o w a n ą w k w i a t y wstęgą, w i ą z a n ą w t y l e n a k o k a r d ę ; t z w . „ k o s z u l k a " biała, płócienna, z k r ó t k i m i r ę k a w a m i , obszytymi u krawędzi koronką; k i e c k a wełniana l u b z j e d w a b ­ n e g o r y p s u , f i o l e t o w a , z p l i s o w a n ą d o ł e m falbaną sze­ rokości 30 c m ; z a p a s k a z a d a m a s z k u k r e m o w e g o o r a z „ m e r y n k a " w e ł n i a n a z f r ę d z l a m i , t j . c h u s t a biała w k o l o r o w e k w i a t y , którą p o złożeniu n a r o g i p r z e ­ r z u c a się p r z e z p l e c y , s k r z y ż o w u j e n a p i e r s i a c h , a k o ń ­ ce z w i ą z u j e w t y l e p o d z w i s a j ą c y m ś r o d k o w y m r o ­ giem. Z u p e ł n i e o d m i e n n i e p r z e d s t a w i a się strój o l e s k i . J e ­ go d z i e w c z ę c y k o m p l e t stanowią п р . : „ b u r o k " , t j . spódnica z p a s i a k a w e ł n i a n e g o w k o l o r z e c z e r w o n y m , w wąskie pasy zielono-fioletowe, marszczona i obszy­ t a d o ł e m taśmą z n i e b i e s k i e g o sukna, z doszytym „opleckiem"; c i e n k a wełniana zapaska w kolorze k r e ­ mowym w różowo-fioletowe różyczki; „merynka" 0 r o z m i a r a c h 133 c m , b o r d o w a , z k w i e c i s t y m s z l a k i e m w z d ł u ż k r a w ę d z i , złożona n a r o g i i założona p o d o b n i e jak w stroju raciborskim. Pozostałe z e s t a w y t w o r z y ł y s t r o j e k o b i e t zamężnych. Nie wyglądały one jednak zbyt ciekawie, a b r a k d o ­ k ł a d n y c h w y j a ś n i e ń c o d o okoliczności i okresów, w j a k i c h b y ł y n o s z o n e , m ó g ł nasunąć b ł ę d n e w n i o s k i . O d r ę b n y dział t w o r z y ł a r t y s t y c z n y p r z e m y s ł l u d o w y n a Opolszczyźnie. T u t a j , oprócz s t r o j ó w s z y t y c h n a p o ­ t r z e b y ś w i e t l i c o w e p r z e z k r a w i e c k ą spółdzielnię r e ­ gionalną w O p o l u , p o k a z a n o jeszcze s e r w e t k i i m a k a t ­ k i , których h a f t y o p a r t o n a t r a d y c y j n y c h wzorach ( r y c . 7), o r a z w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . Oceniając t e n m a ­ teriał, s t w i e r d z i ć należy, że r e k o n s t r u k c j e strojów 1 h a f t ó w w y k o n a n e są dość s t a r a n n i e i b l i s k i e a u t e n - według koszuli (pow. Ryc. 8. Koszula weselna z 1872 roku. Krój przyramkowy. Wyk. Franciszka Lelczuk. Własnoeć Florentyny Koszyk z Komprachcic (pow. Opole). 249 �tyczności. N i e m n i e j j e d n a k w i d a ć , że spółdzielnia n i e we wszystkich wypadkach dysponuje odpowiednim s u ­ rowcem; zwłaszcza p o d w z g l ę d e m kolorystycznym w y n i k i n i e są z a d o w a l a j ą c e , n p . taśmy n a „ o p l e c k a c h " czy też p a s i a k i w s t r o j u o l e s k i m m a j ą b a r w y n i e c z y ­ ste, złamane. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że w y s t a w a n i e b y ł a u b o ­ ga w e k s p o n a t y , a m a t e r i a ł d o t y c h c z a s rozproszony w terenie po z g r u p o w a n i u t u t a j wykazał bogactwo i ż y w o t n o ś ć t r a d y c j i . M i m o t o d o całości e k s p o z y c j i w k r a d ł y się p e w n e niedociągnięcia, k t ó r y c h n a p r z y ­ szłość należałoby uniknąć. P r z e d e w s z y s t k i m z b y t n i e natłoczenie m a t e r i a ł u w g a b l o t a c h c z y n a w e t p o z a n i m i ( n p . k o l e k c j a „ b u r o k ó w " w s a l i d r u g i e j ) czyniło w y s t a w ę nieprzejrzystą i ciasną. O k a z y n i e b y ł y n a ­ leżycie u s y s t e m a t y z o w a n e , a poza t y m p r z e d s t a w i o n e zostały bez o d p o w i e d n i e g o k o n t e k s t u : m o ż n a j e b y ł o oglądać luźno n i e m a l w e w s z y s t k i c h t r z e c h s a l a c h ( z a p a s k i , c h u s t y , czepce). C i e k a w y p r z y k ł a d m a r z a n k i ( r y c . 9), będącej w y r a z e m z d o b n i c t w a o b r z ę d o w e g o , u m i e s z c z o n o t u t a j o b o k z e s t a w ó w s t r o j u , co p r z e c i ę t ­ n e g o w i d z a w p r o w a d z i ć m o g ł o w błąd. N i e w s z y s t k i m b o w i e m w i a d o m o , że postać m a r z a n k i , j a k o u o s o b i e n i a z i m y , c h o r o b y i w o g ó l e zła, j e s t w ł a ś c i w i e parodią, p r z e z c o j e j u b i o r u n i e można u w a ż a ć za w i e r n e o d ­ danie stroju tradycyjnego. B r a k odpowiednich m e t r y k i objaśnień o r a z p o d a n i a d a n y c h h i s t o r y c z n y c h , które o k a z y są starsze, a k t ó r e n o w s z e , s p o w o d o w a ł o b n i ż e ­ n i e wartości d y d a k t y c z n e j w y s t a w y . Oczywiście w i a ­ d o m o , że osiągnięcie t a k i c h i n f o r m a c j i p r z y z a k u p i e e k s p o n a t ó w n i e w k a ż d y c h okolicznościach j e s t m o ż l i ­ we, lecz n i e w o l n o i c h pomijać, t a k s a m o j a k określenia z a w o d u i s t a n u zamożności t w ó r c y i właściciela o r a z i c h n a z w i s k . P o d a n y na w y s t a w i e c y t a t : „Strój l u d o ­ w y j e s t w y r a z e m przynależności c z ł o w i e k a d o o k r e ś ­ l o n e j g r u p y społecznej i n a r o d o w e j " — s t w i e r d z a t e n f a k t , a l e go n i e u z a s a d n i a n a p r z y k ł a d a c h . Ryc. 9. „Marzanka" z Prudnickiego. szkolni. Muzeum w Wyk. Opolu. uczniowie Fotografował 250 O m ó w i o n e u s t e r k i są n a t u r a l n i e n i e u n i k n i o n e p r z y o r g a n i z o w a n i u tego r o d z a j u w y s t a w , m i m o to n i e zawsze wynikają one z w i n y organizatorów. Podjęta p e n e t r a c j a t e r e n u i o r g a n i z o w a n i e w y s t a w t o już p o ­ ważny sukces, a k o n t y n u o w a n i e t e j a k c j i n i e t y l k o dostarcza n o w y c h materiałów do wniosków i syntez n a u k o w y c h oraz w dziedzinie popularyzacji wiedzy, a l e t a k ż e g r u n t u j e t w i e r d z e n i e , że s z t u k a l u d o w a n a Opolszczyźnie, w szczególności strój i j e g o zdob­ n i c t w o — w y k a z u j e jedność z ogólnopolską sztuką l u d o w ą w f o r m i e i treści. Stefan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4940afa501402aa4a20aa6f5013ac3a4.pdf 684c00017f10217727e5e66614aed5fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3806 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.6; s.376-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A ANDRZEJ OPACIAN KUBIN WANDA Ryc, 1. Andrzej Opacian Kubin z Fot. Jan Swiderski. Ratułowa. Z wszystkich e n t u z j a s t ó w spośród polskiej inte­ ligencji, k t ó r z y w drugiej połowie X I X . wieku poczęli się z a c h w y c a ć p i ę k n e m ludowej sztuki Podhala, jeden tylko Władysław Matlakowski, sam pochodzący z chłopów, zwrócił u w a g ę w swych pismach na nie­ s ł y c h a n i e ciężkie w a r u n k i bytowe p o d h a l a ń s k i e g o ludu. Jako lekarz p o s t a w i ł on nawet nauce do r o z w i ą ­ zania pytanie: czym m o ż n a w y t ł u m a c z y ć fakt, iż po­ mimo n i e s ł y c h a n i e ubogiego i monotonnego odżywia­ nia się g ó r a l e p r z e j a w i a j ą niezwykłą żywotność, twórczą inteligencję i zaradczość. W idealistycznych zachwytach a r t y ś c i i naukowcy nie zastanawiali się nawet, że ó w ż y w o t n y i zarad­ czy l u d w każdej wolnej od pastersko-rolnej gospo­ d a r k i c h w l i p a r a ł się l u d o w y m rzemiosłem ar'ystyczn y m — bo zbyt nikłe p r z y n o s i ł a plony kamienista gleba p o d g ó r s k a , owiana na dodatek ostrym k l i m a t e m górskim, że zatem w g r ę t u w c h o d z i ł y przyczyny ekonomiczne, a nie wrodzony jakoby człowiekowi artyzm, k t ó r y p c h a ć m i a ł k a ż d e g o górala do tworze­ nia arcydzieł p i ę k n a . I l e k r o ć sama z a p y t y w a ł a m l u d o w y c h w y t w ó r c ó w , co też skłoniło ich do artystycznej twórczości, zawsze o t r z y m y w a ł a m identyczna o d p o w i e d ź : „ P o t r z e b a , pa­ n i ! Bieda!" Artyzm, urzekające piękno ludowych wyrobów pod­ h a l a ń s k i e g o l u d u rodziły s e potem, odruchowo jako w y n i k artystycznej w r a ż l i w o ś c i ludowego t w ó r c y , a t a k ż e jego ambicji osobistych, by prześcignąć l u b doścignąć p o p r z e d n i k ó w . N e inna b y ł a droga twórczości Andrzeja Opaciana Kubina z R a t u ł o w a , uchodzącego dziś na Podhalu za największego z żyjących m i s t r z ó w w dziedzinie ob­ r ó b k i artystycznej metalu. Ojciec jego. Józef Opacian, w y r a b i a ł z dziada p r a ­ dziada g ó r a l s k i e f a j k i . Z małżeństwa z Wiktorią : ,! 376 GENTIL-TIPPENHAUER z Jarosu (osiedla nad N o w y m Bystrem i Zub Suchem), w d o w ą po Kubinie, doczekał się na w s i przydomka K u b i n oraz 3 s y n ó w . Starszy brat Andrzeja wcześnie w y e m i g r o w a ł do A m e r y k i w poszukiwaniu zarobku. P o n o ć , wedle słów K u b i n a , „ u ł a p i w s z y kogoś, bo s^m je n i e p i ś ­ mienny", odezwał się po trzydziestu latach, że żyje w Pittsburgu, z „ p e n s y i " po przepracowanych w ame­ r y k a ń s k i c h fabrykach długich latach. I Andrzej m i a ł w y e m i g r o w a ć do A m e r y k i , gdzie b y ł b y niezawodnie u t o n ą ł w bezimiennej masie p r a c o w n i k ó w fabrycz­ nych, gdyby nie wojna 1914 roku. K t o s i a d y w a ł na „ p o s i a d a c h " w jakiejkolwiek w s i p o d h a l a ń s k i e j l u b sypiał przy ogniu szałasisk na ta­ t r z a ń s k i c h halach, ten wyniósł p e ł n e uszy legendar­ nych opowieści o p a m i ę t n y m po dziś d z i e ń d l a l u d u na Podhalu wydarzeniu, j a k i m b y ł a ta woina. W ciszę zagubionych w lasach wiosek p o d g ó r s k i c h , targanych jedynie w i a t r e m h a l n y m , a p r z y t ł a c z a n y c h czasem ś n i e g a m i , stale z a ś biedą, w życia G ó r a l ­ szczyzny pod austriackim zaborem, życie, k t ó r e g o mo­ notonię p r z e r y w a ł y jedynie m u z y k i wesel l u b w y ­ marsz najdzielniejszych jej s y n ó w po chleb do A m e ­ r y k i , w o w ą m o n o t o n i ę lat b i e g n ą c y c h jednako i po­ dobnie — pierwsza wojna ś w i a t o w a w t a r g n ę ł a jako fala niezapomnianych w r a ż e ń , w s t r z ą s a j ą c y c h , no­ wych i nie znanych! Zabrani do wojska ojcowie rodzin, k t ó r z y nie po­ wrócili j u ż nigdy... Synowie, bracia, mezow'e m d l i nad A d y g ą , w T y r o l u , A l b a n i i , na polach Białorusi czy K a r p a t Wschodnich... A niejeden z o c a l a ł y c h przy życiu — w k i l k a n a ś c i e l a t po skończonej wojnie, przezimowawszy lata na Syberii, uwolniony z niewoli carskiej przez R e w o l u c j ę P a ź d z i e r n i k o w ą , poprzez J a p o n i ę , Gibraltar, F r a n c j ę — p o j a w i ł się przed onie­ m i a ł ą m a ł ż o n k ą , k t ó r a zdołała w y j ś ć za m ą ż za kogo �innego i troje z n i m m i e ć już dzieci... A zaginieni bez wieści, na k t ó r y c h l a t a m i daremnie czekano... Inaczej z n ó w b r z m i a ł y historie tych, k t ó r z y p r z y ­ jechawszy na urlop, nigdy j u ż do wojska nie p o w r ó ­ cili, lecz uciekli w Tatry, gdzie c a ł y m i bandami, u k r y w a j ą c się. przed ż a n d a r m e r i ą , żyli z „polowacki", nocując w kolebach, a zimą w o p u s t o s z a ł y c h s z a ł a ­ sach, wspomagani przez wieś, z k t ó r e j donoszono i m chleb i naboje. Czasem (rzadko) zdradzeni przez swojaka, z k t ó r y m znów przychodziło się potem po­ rachować. Tak u r a s t a ł y p r z e w l e k ł e opowieści, istne sagi g ó ­ ralskie, k t ó r y c h w ą t e k , treść i sens p a m i ę t a w i e ś , z z a d u m ą p o w r a c a j ą c a do nich i r o z p a m i ę t y w u j ą c a po dziś dzień k a ż d y szczegół tych wstrząsających spokojem codziennego życia w y d a r z e ń , w k t ó r y c h k a ż d y b r a ł j a k i ś udział... Spośród zaś tych nielicznych, k t ó r z y cało i zdrowo powrócili do rodzinnych wiosek, k a ż d y mógł godzi­ nami o p o w i a d a ć r ó ż n e dziwne, n i e z w y k ł e przygody i przeżycia, w n o s z ą c e posmak nieznanego i powiew szerokiego ś w i a t a do spokoju odciętych od ludzi i po­ stępu górskich osiedli. Miał i m ł o d y Andrzej, urodzony 1 sierpnia 1892 r o ­ ku w R a t u ł o w i e , n i e m a ł a garść w r a ż e ń i przeżyć do wspominania po powrocie z wojny. Miast do A m e r y k i , w y r u s z y ł w ś w i a t z w o j s k a m i Jego Ces a r s k o - K r ó l e w s k i e j Mości Cesarza A u s t r i i , Lodomerii i Galicji. Sześć lat „ m i l i t e r k i " przyszło m u o d s ł u ­ żyć za ojca i stryka, jak twierdzi, k t ó r z y wojska nie widzieli, p a r a j ą c się jedynie wyrobem fajek i siano­ kosami, jako p o d s t a w ą górskiej gospodarki, na tej p i ę k n e j ziemi p o d h a l a ń s k i e j , k t ó r e j n ę d z a nikogo do podbojów nie kusiła. Szmat Europy przyszło m u zwiedzić pod ogniem szrapneli, w okolicach zalanych błotem, w o d ą i śnie­ giem, w Tyrolu, we Włoszech, Francji, a w k o ń c u na Białorusi. I choć w w y n i k u świadomości, j a k ą uzyskał w tak r ó ż n y c h i dalekich stronach, w ż a d n y c h d i a b ł ó w nie wierzy, „choć ich ta dość po świecie chodzi" — j a k sam stwierdza — ż a d n e g o piekła się nie boi, „choć zawdy cymsi cłowieka strasą, kie m a ł y dziadem, kie w i ę k s y ziandarmem, a starego d i a b ł a m i i p i e k ł e m " — jednako w w y n i k u dziwnych p r z y g ó d wojennych w y ­ niósł dziwne p r z e ś w i a d c z e n i e : że duchy to chyba ist­ nieją z a p r a w d ę ! Dogłębnie bowiem jest przekonany, że jeśli cało i żyw z tej wojny wyszedł, zawdzięcza to interwencji Ryc. г. Srebrna \ajktx góralska ducha młodszego brata, k t ó r e g o przedwczesna ś m i e r ć przed p o w o ł a n i e m do wojska u c h r o n i ł a . Andrzej s p a ł w swojej ziemiance, gdy nagle w no­ cy ujrzał j a k b y na jawie, j a k wszedł nieżyjący j u ż młodszy brat i z a b r a ł m u stojący w kącie karabin. Gdy p r z e r a ż o n y k r z y k n ą ł : cóż pocznie bez broni na wojnie — brat wymownie na niego s p o j r z a ł i z n i k n ą ł . Na drugi dzień, podczas rozpoczynającej się w ś c i e k ­ łej ofensywy nieprzyjacielskich wojsk na austriackie pozycje, w y b u c h szrapnela p o w a l i ł K u b i n a tak za^ s y p u j ą c go ziemią, że oślepł. Widziało, m u się, że wzrok chyba p o s t r a d a ł . Wtedy to nagle zrozumiał gest ducha. P r a s n ą ł o ziem karabin, nie p r ó b u j ą c nawet p r z e t r z e ć oczu, k a z a ł się wieść o s t a ł y m przy życiu kolegom do polowego lazaretu. Lekarze jako tako opatrzywszy ogłuszonego wybuchem K u b i n a odesłali go na tyły o b a w i a j ą c się, że istotnie postra­ dał wzrok. Tak źle nie było. Miał t y l k o źrenica ubabrane piaskiem. N i e d ł u g o potem o d e s ł a n o go z powrotem na front. Lecz dzięki temu u n i k n ą ł śmier­ ci. Tego bowiem w ł a ś n i e dnia, gdy „rzuciwszy w pisrony karabin" k a z a ł się p r o w a d z i ć do szpitala, okopy, w k t ó r y c h m i a ł walczyć, z r ó w n a n e zostały z ziemią przez huraganowy ogień włoski, a cała załoga w y ­ bita w p i e ń w p r z e c i ą g u k i l k u godzin. K i e d y ś później p o k r ę c i ł go reumatyzm w okopach pod Dubnem, ale to tak, że z n ó w widziało m u się, iż k a l e k ą do Wsi powróci. Na szczęście p o k r y ł y mu nogi j a k o w e ś r o p i e j ą c e paskudnie wrzody, że chodzić nie mógł, o b a n d a ż o w a n y przez lekarzy wojskowych jak mumia... W ś c i e k a ł się szwabski komendant, w y ­ m y ś l a ł od s y m u l a n t ó w , posyłał go o r a ć na wieś, aż go lekarze b r o n i l i , lecz w k o ń c u wraz z r o p ą wylazła zeń choroba i ozdrowiawszy p o c z u ł się rześkim jak wprzódy. J e d n a k ż e h o ł d u j ą c starej g ó r a l s k i e j maksymie, „ze i ojciec tyle nie naucy, co świat", choć rad był wo­ jennej włóczędze po świecie, i jemu zwidziało się w końcu, że żyw do domu nie wróci. U k r y w a ć się w Tatrach nie chciał, chociaż spo­ sobności nie b r a k ł o . „Kie się przysięgło, d o t r z y m a ć trza słowa, choćby austryjackiemu cysarzowi" — stwierdza honornie, jako że ze zbójnickiego wiedzie się ponoć rodu. Lecz szósty rok „ m i l i t e r k i " w z a p a d ł y m osiedlu białoruskim, w k t ó r y m ugrzęźli, odbierał m u resztę nadziei wydostania się ż y w y m . P r z y g n ę b i o n y p o w l ó k ł się i on k i e d y ś do s ł y n n e j na całą okolicę „ r u s k i e j prorocki", by ją z a p y t a ć czy żyw wyjdzie z tej wojny. wykonana przez Andrzeja Opaciana Kubina, Fot, A. Wierzbic ku. 377 �I „ Ż y w wyjdziesz, ale — o d p a r ł a m u d r w i ą c o — kiedy na wieś s w o j ą powrócisz, spotkasz przy drodze dziew­ czyną, z k t ó r ą się potem ożenisz. I już na tej w s i pozostaniesz!" Chciało się R u b i n o w i na wieś ż y w y m p o w r ó c i ć , ale i chciało się jeszcze ś w i a t a s k o s z t o w a ć bez w o j n y ! J e d n a k ż e stało się, jako m u „ r u s k a prorocka" prze­ powiedziała. „Bo c ł o w i e k od losu się nie oderwie" — fatalistycznie stwierdza R u b i n . „ R i e po s k o ń c o n e j wojnie seł w R a t u ł o w i e d r o g ą g r a j ą c y na h a l ę — zwidziało m i s i ę dziewce, co k r ó w ska przy drodze pasało..." I z n i ą się ożenił. Z M a ­ rią Słodyczką. „ P a n i — filozoficznie dodaje R u b i n — ale to b y ł a gorycka!" Co do spraw pochodzenia rodu kobiecego ma R u ­ bin, j a k się okazuje, od dawna wyrobione zdanie, ±г p r a w d ę m ó w i owa bajka t w i e r d z ą c a , jakoby A d a m wygnany z Raju m i a ł spłodzić z E w ą siedmiu s y n ó w , a jedną tylko córkę. Riedy przyszło c h ł o p o m baby d a w a ć , aby ród l u d z ­ k i nie w y g i n ą ł , r u s z y ł A d a m do Boga po r a d ę , j a k to sprawiedliwie j e d n ą d z i e w k ą siedmiu chłopa obdzie­ lić. Lecz n i m doszedł, trafił w drodze na d i a b ł a , k t ó ­ r y m u powiedział, aby się zbytnio nie t u r b o w a ł . D o ­ radził m u siedem beczek „ n a r y c h t o w a ć i co j a k ą sa­ micę zwierza ułapi, w s u ć do beczki", a na ostatek do s i ó d m e j w p a k o w a ć d z i e w k ę , po czym n a k r y ć szczel­ nie k a ż d ą b e c z k ę i k a z a ć c h ł o p o m na los szczęścia wybierać! S t ą d to na świecie talk s i ę s t a ł o , że jedna baba to żmija, p r a w d z i w a gadzina! druga chytra jak liszka! trzecia suka rozwleczona abo wilczyca j u r n a ! a t v l k o od czasu do czasu do stworzenia boskiego — kobiety podobna. Wobec śmierci młodszego, a wyemigrowania star­ szego brata do A m e r y k i — przyszło R u b i n o w i siłą rzeczy g o s p o d a r z y ć na ojcowiźnie. A że na Podhalu taka to g a z d ó w k a , iż do niej stale t y l k o d o k ł a d a ć trzeba, „bo inaczej nie w y ż y j e s z " — j a k twierdzi R u b i n , wziął się do w y r o b u fajek i „spinek, z b y r c a k ó w " i ciupag. Od ojca to wiele nauczony nie b y ł , bo ten tylko f a j k i robił, ale roiło się w R a t u ł o w i e za austriackich czasów od chłopów, k t ó r z y się o b r ó b k ą metalu parali. Jak dawno bowiem p a m i ę ć oiców się­ gała, b y ł R a t u ł ó w s ł a w n y m i n a j w i ę k s z y m o ś r o d k i e m fajkarzy, spinkarzy i w ogóle c h ł o p ó w , k t ó r z y s i ę najlepiej „wyznawali" na obróbce metalowych ozdobnych części p o d h a l a ń s k i e g o stroju m ę s k i e g o . S t a ł y tam „ n a oborach" piece do spawania „ t u r l i k ó w " ( „ z b y r c a k ó w k r ó w s k i c h i owczych"). Sam K u ­ bin dopiero rozwalił k i e d y ś piec, co na „oborze" u nich się wznosił, kiedy z a b r a k ł o stalowej blachy, z k t ó r e j się k u ł o „ t u r l i k i " . Bacowskie pasy wyrabiano pierwotnie ze wspa­ n i a ł y c h skór p a s ą c y c h się po słowackiej stronie w o ł ó w w B a ń s k i e j Bystrzycy, j a k to on sam z lat dziecięcych dobrze p a m i ę t a . A l e przynoszono je do R a t u ł o w a do okucia m e t a l o w y m i ozdobami, j a k guzy, k l a m r y i sprzączki. Dzielili się też r a t u ł o w s c y w y t w ó r c y dawniej na s p e c j a l i s t ó w od fajek, od spinek, od ł a ń c u s z k ó w do kapeluszy, „ t u r l i k ó w " , a t y l k o najznamienitsi w y r a ­ biali wszystko bez różnicy. T a k i Molek Laska robił same ł a ń c u s z k i ; Hujawa łańcuszki do kapeluszy, dubeltowe i pojedyncze. Najstarszym w y t w ó r c ą spinek, k t ó r e g o znał R u b i n jeszcze b ę d ą c dzieckiem, b y ł w R a t u ł o w i e stary S t r z ę p , z a m i e s z k a ł y na pograniczu R a t u ł o w a i N o ­ wego Bystrego. Jasiek Skulis od P r ę d z i a k ó w , przezwany R a m i e ń carzem, bo na R a m i e ń c u R a t u ł o w s k i m przemieszkiwał, był to s t a r o ś w i e c k i spinkarz i fajkarz, ale t a k i „od siekiery", j a k go K u b i n o k r e ś l a . Znany b y ł ród f a j ­ karzy S z e l i g ó w i P i ę t k ó w . W czasach młodości K u ­ bina słynęli szeroko trzej bracia Magdziarze, co się pisali Prokopi. Oprócz J a ś k a w y d a ł ten r ó d najbardziej chyba w ś r ó d „ p a n ó w " znanego fajkarza i spinkarza: starego Ignacego Prokopa, k t ó r y nie t y l ­ ko fajki i spinki robił dla wsi, ale i „ w Zakopane" stale je nosił „ p a n o m " na s p r z e d a ż . Był on ponadto z a w o ł a n y m m u z y k i e m w s i a ń s k i m . G r a ł jako p r y m i ­ sta we w ł a s n e j kapeli g ó r a l s k i e j . W ogóle, j a k stwierdza z d u m ą K u b i n , „był to chłop do rzecy, bo stary". Jak tylko j a k i zbieracz czy amator staroświecczyzny ludowej p r a g n ą ł n a b y ć a u t e n t y c z n ą staroświecką s p i n k ę czy fajkę, j u ż m u Prokop obiecywał, że „kajsi takom n a ń d z i e " . W r a c a ł tedy spokojnie od R a t u ł o w a z zadatkiem w kieszeni (o ile go nie p r z e p i ł po drodze „ w k a r c y mie") i b r a ł się do p o s z u k i w a ń ż ą d a n e g o przedmiotu. Ale że t a k bez k o ń c a starych spinek nie s t a ł o na wsi, a po cmentarzach szukać nie chciało m u się ani nie w y p a d a ł o , p o d r a b i a ł ż ą d a n ą „ l a n k ę " czy „ k u t ą " na­ d a j ą c jej s t a r o ś w i e c k i znany sobie w y g l ą d , u b a b r a ł j ą w sadzy i b r u s i ł o s k a ł ę , „co telo piknie do cudu starom s p i n k ę wyzdajał, co by n i k po wierchu nie po­ znał, ze niedawno co dopiero odlana cy w y k u t a " . A że j a k o ś z l a t a m i coraz to więcej m u s i ę c h c i a ł o popić do syta „ k i e zaseł w Zakopane", puścił on nie- �Ryc. 4. Stalowa głowica ciupagi „dla panów" opatrzona miedzianą nakładką na ostrzu. XIX w. Fot. A. Wierzbicka dziło i m o n a j t a ń s z e okazy, o t a n d e t ę — j a k i r o ­ mało „do ś w i a t u " t a k i c h „ b a b r a c e k " , z czasem z w r o ­ nicznie stwierdza K u b i n . Rozmaite bowiem b y ł y ga­ dzonego niedbalstwa a g ł u p o t y p a n ó w , coraz to nie­ t u n k i fajek i r ó ż n e ceny, zależnie od jakości mate­ chlujniej i gorzej podrabianych. r i a ł u (grubość blachy) i rodzaju wykonania. B y w a ł y Nie b y ł a to bowiem nowina dla r a t u ł o w s k i c h c h ł o ­ już fajiki za „szóstkę", za 30 i 50 halerzy. Najlepsi p ó w „eosik" p o d r o b i ć . C h w y c i l i się nawet k i e d y ś za wytwórcy osobiście sprzedawali swój towar na austriackich c z a s ó w p o d r a b i a ć z cyny „szóstki" czwartkowych targach w „mieście" (Nowym Targu). (10 halerzy). Sam K u b i n , j a k to dziś z d u m ą stwierdza, nigdy Ż y ­ A i potem za czasów sanacji r ó ż n i e b y w a ł o . Nawet dom do w o r k a fajek „nie s u ł " . Miał dość n a b y w ­ i granatowa policja po R a t u ł o w i e chodziła. A l e cóż ców. A takie sztuki potrafił w y k o n a ć , że m u za mogła „ n a j ś ć " ? ! j e d n ą i po 5 d o l a r ó w płacili rodacy z A m e r y k i . „ M a s i n y do ś t a n c o w a n i a nie n a ś l i " , bo fajkarze i spinkarze bez niej się obywali. W y s t a r c z a ł y r ę k a Gdzie m o g ł a iść taka ilość fajek, K u b i n nie orien­ i oko oraz sztanca! tuje się. P r a c o w a ł o p i ę t n a s t u fajkarzy co najmniej, On sam, K u b i n , niejeden s t a r o ś w i e c k i kaganek dzień w d z i e ń wieczorami siedząc przy p r y m i t y w n y m podrobił do „ m u z e u m ó w " : „Kie się kuniecnie o stare warsztacie. napierali, to kie się wzion i takom starom ś t u k ę po G ł ó w n y m dostarczycielem m a t e r i a ł u dla ratułow­ s t a r o ś w i e c k u w y k u ł , o b r u s y ł przy watrze, opalił, skich w y t w ó r c ó w b y ł Ż y d Singer w N o w y m Targu. opucył i do muzeumu zaniósł — to w n e t k i j ą powie­ On to hurtowo s p r o w a d z a ł z Wiednia a l p a g o w ą b l a ­ sili na k o ł k u i n a j m ą d r z e j s i panowie gęby rozdzia­ c h ę i różnej g r u b o ś c i d r u t alpagowy, z k t ó r e g o w i a l i , kiele to stare a p i k n e ć " z łatwością specjaliści w y k o n y w a l i pojedvncze lub p o d w ó j n e ł a ń c u s z k i do spinek czy kapeluszy. Od „Cego by c h ł o p dla chleba nie zrobił... — filozo­ Singera detalicznie k u p o w a l i r a t u ł o w i a n i e potrzebny ficznie stwierdza K u b i n . — K i e stryka Andrzeja T o n i m surowiec. sagę z w ó j t o s t w a zrzucili, chycił się i on f a j k i robić. By z głodu nie s k ą p i e c ! " Tej na w i e l k ą s k a l ę zakrojonej, j a k na wiejskie sto­ sunki na Podhalu, w y t w ó r c z o ś c i ludowej kres p o ł o ­ To syn jego, Józef Ż o ł n i e r c z y k Tonsaga, dziś ucho­ żyła wojna 1914 roku. dzi na Podhalu za najsłynniejszego fajkarza. A l e choć to zięć Kubina, ten stwierdza, że Żołnierczyk p o j ę ­ Z n i k n ę l i liczni w y t w ó r c y fajek i spinek. W i e l u pa­ cia nie ma, j a k to n a p r a w d ę fajka w y g l ą d a ć powinna dło na wojnie. I n n i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i . Starsi i j a k i e to się f a j k i rozmaite za austriackich czasów pomarli, a m ł o d s i nie k w a p i l i się do roboty. Z a b r a k ł o robiło! Chciał m u K u b i n p o k a z a ć , aby się przy n i m tradycyjnego m a t e r i a ł u . Z odciętego g r a n i c ą Wiednia nauczył, cóż, gdy starcza m u to, czego s i ę od ojca przestano s p r o w a d z a ć a l p a g o w ą b l a c h ę i d r u t y . Singer n a u c z y ł i na co ma zbyt. przewoził teraz z Bielska b l a c h ę m i e d z i a n ą i od tej pory zaczęły się p o j a w i a ć miedziane spinki I f a j k i Do wojny 1914 r o k u h u c z a ł wieczorami R a t u ł ó w od r u g u j ą c e stary „ b a k f o n " . u d e r z e ń u w i j a j ą c y c h się po skończonej dziennej p r a ­ cy w p o l u górali, k t ó r z y ślęczeli przy kagankach Guziki do koszul i papierosy w z ę b a c h zrobiły i lampach naftowych do p ó ź n a w noc nad w y k o n y ­ swoje. Zapotrzebowanie na f a j k i m a l a ł o . S p i n k i stały waniem fajek czy spinek. K a ż d y s t a r a ł się p a r ę się jedynie n i e d z i e l n ą ozdobą przy koszuli. groszy dorobić fajkarstwem. Dziś zaledwie d w ó c h czy trzech c h ł o p ó w znaleźć by G ł ó w n y m i odbiorcami owych fajek b y l i Żydzi, m o ż n a w R a t u ł o w i e , k t ó r z y potrafiliby jeszcze w y ­ k t ó r z y z w o r k a m i łazili po wsi i zakupywali całą p r o ­ k o n a ć r ó ż n e f a j k i , j a k i e za austriackich c z a s ó w na­ d u k c j ę , ile t y l k o R a t u ł ó w m ó g ł 2robić. J e d n a k ż e cho­ gminnie produkowano. B r a k i blachy miedzianej, 37» �Hyc. Л. Głowica ciupagi z mosiądzu, wykonana przez Andrzeja Opaciona Kubina, Fot. Л. Wierzbicka �Hyc. 7 a i 7b. Stalowa głowica ciupagi z nakładką na ostrzu mosiężną. Fot. Jan Swiderski Wyk. Andrzej Opacian K u b i n . 381 �nie m ó w i ą c o alpadze. Ze starej amunicji, przywo­ żonej p r z e w a ż n i e ze Śląska, wydobywa się potrzebny surowiec i przekuwa na m i e d z i a n ą b l a c h ę . P r z e w a ż ­ nie jednak rozkuwa się na b l a c h ę w ł a s n o r ę c z n i e stare, srebrne monety lub z nich kręci potrzebny drut. S t ą d niezmiernie wzrasta cena samej robocizny. „ K i e by płacili, to my by i ze złota r o b i l i s p i n k i " — śmieje się K u b i n . Stara w y t w ó r c z o ś ć r a t u ł o w s k a podupada. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęli się r a t u ł o w i a n i e p o d r e p e r o w y w a ć finansowo haftem tan­ detnych pantofli „ z a k o p i a ń s k i c h " z j e d w a b n ą sza­ r o t k ą czy ostem, zamawianych masowo przez produ­ centów p a m i ą t e k z a k o p i a ń s k i c h . Dopiero ostatnimi czasy, w z w i ą z k u z rozwojem zespołów t a ń c a i pieśni na p o d h a l a ń s k i e j wsi, wzrosło zapotrzebowanie na tradycyjne spinki, pasy czy c i u ­ pagi. K a ż d y m ł o d z i k stara się ookompietowac s t r ó j tradycyjnymi ozdobami z metalu. Konkursy sztuki ludowej k i e r u j ą u w a g ę na stare u m i e j ę t n o ś c i i wzory. Sam K u b i n przyznaje, że p o c z ą t k o w o i on nie miał ochoty uczestniczyć w konkursach sztuki ludowej. Dlatego to na Konkurs P o d h a l a ń s k i e g o P a m i ą t k a r ­ stwa w 1953 roku nie n a d e s ł a ł w terminie swoich w y r o b ó w i dopiero p o j a w i ł się z n i m i przed s a m ą w y s t a w ą , wskutek czego, mimo wysokiego poziomu Ich j a k o ś c i technicznej i artystycznej, o t r z y m a ł t y l k o d r u g ą n a g r o d ę , i to w drodze w y j ą t k u , a nie p i e r w ­ szą, jaka by m u słusznie p r z y p a d ł a , gdyby p r z y s ł a ł swe w y r o b y w terminie. Stare wzory srebrnych fajek w y k o n a ł dopiero na Ogólnopolską W y s t a w ę Sztuki Ludowej w z w i ą z k u z Dziesięcioleciem Polski Ludowej. Najgorzej działo się z t r a d y c y j n ą w y t w ó r c z o ś c i ą l u ­ dową za c z a s ó w okupacji niemieckiej. W y w ó z k a ludzi przez arbeitsamty, akcja „góralenvolku", z u p e ł n y brak surowca — zniechęcały do j a ­ kiejkolwiek pracy, a o spinkach i fajkach nikt w ogóle nie m y ś l a ł , całą e n e r g i ę w y t ę ż a j ą c na w a l k ę z g ł o d e m i okupantem. Andrzej K u b i n wziął się wtedy do w y r o b u ciupag oraz, co było popłatniejsze, do wyrobu w ł a s n e g o po­ m y s ł u „ m i n c e r z y " (rodzaju wagi rzymskiej). Prostej konstrukcji te „ m i n c e r z e " , o d w a ż a j ą c e z do­ k ł a d n o ś c i ą do g r a m ó w , c h ę t n i e nabywane są przez p o d h a l a ń s k i c h b a c ó w . Ł a t w o je bowiem, i to bez l ę k u 0 uszkodzenie, w y w i e ź ć na wozie, czy też przytroczo­ ne do konia, na g ó r s k i e hale, gdzie s ą n i e o d z o w n ą częścią pasterskiej gospodarki przy o d w a ż a n i u s e r ó w 1 bryndzy. „ M i n c e r z e " te z a p e w n i ł y K u b i n o w i s ł a w ę na ta­ t r z a ń s k i c h halach. Gdziekolwiek latem spacerem zajdzie, w i t a go n a r ó d pasterski, ł a d u j ą c na p o ż e g n a ­ nie serki i „ b u n c " do torby. Specjalnie z a s ł y n ą ł t e ż na Podhalu typ ozdobnej, ciężkiej ciupagi, opracowany przez Kubina i obecnie już rozpowszechniony na c a ł y m Podhalu, od R a t u ­ łowa po Morskie Oko. Nie masz szanującego s i ę bacy, k t ó r y by z okazji redyku nie p a r a d o w a ł z p o d o b n ą c i u p a g ą — c i u p a g ą Kubina. Toporzysko ciupagi z twardego drzewa opala K u b i n w jasnociemne p r ę g i , p o l i t u r u j ą c całość, po czym okuwa stylisko na tradycyjnie spłaszczonej z e w n ę t r z ­ nej stronie „ z b y r c ą c y m i " k ó ł e c z k a m i (rzadziej ć w i e ­ kami). Ozdobnie w y k o n a n y m i miedzianymi ł a p k a m i , o b e j m u j ą c y m i z trzech stron drzewce, osiąga efekt bogactwa i siły toporzyska. Sama metalowa „ r ą b a n k a " opracowana bywa dwo­ jako: albo zwyczajnie odlana z jednolitej masy me­ talowej (ze stali lub m o s i ą d z u ) — ozdobiona jest t r a ­ dycyjnie sztaneowanymi wzorami gwiazdek, p ó ł k s i ę ­ życów i g a ł ą z e k r o ś l i n n y c h ; albo odlana ze stali — zostaje dodatkowo zaopatrzona w m i e d z i a n ą o z d o b n ą p o c h w ę , p r z y k u t ą t a k ż e ozdobnymi ć w i e k a m i do ż e ­ laza. Tak bogato w y g l ą d a j ą c a ciupaga służy jedynie do parady, a nie nadaje się w zasadzie do r ą b a n i a , j a k stara g ó r a l s k a „ r ą b a n k a " , p i e r w o w z ó r obecnych ciupag. ! • -f Sam K u b i n dla siebie odlał srebrne toporzysko, ozdabiając je spotykanym ongi naturalistycznym r y towaniem, p r z e d s t a w i a j ą c y m Giewont, regle i . . . sza­ r o t k ę — w y m y s ł daleko późniejszy, jak wiemy! ! 382 P o m y s ł zaopatrzenia „ r ą b a n i c y " w m i e d z i a n ą po­ c h w ę , c h r o n i ą c ą dłoń przed skaleczeniem o ostrze z żelaza czy stali, znany b y ł już zasadniczo i dawniej, j a k w i d a ć to z posiadanych przez Muzeum T a t r z a ń ­ skie o k a z ó w . Wydaje się, że p o w s t a ł on pcd w p ł y w e m w y m a g a ń „ p a n ó w " w X I X jeszcze wieku, pierwszvch entuzja­ stów Góralszczyzny i sztuki ludowej Podhala, k ó r z y wprowadzili m o d ę zakupywania sobie ciupag do cho­ dzenia na wycieczki w Tatry. Lecz że nie przvzwyczaj o n y m do obchodzenia się z „ r ą b a n k ą " g ó r a l s k ą k a ­ leczyło w i d a ć dłoń ostrze stalowe toporzyska, po­ mysłowi w y t w ó r c y l u d o w i Podhala zaczęli o k u w a ć ostrze w miedzianą pochewkę, przvmocowana ć w i e k a m i do stali, w y k o r z y s t u j ą c naturalnie z w r o ­ dzonym sobie poczuciem artystycznym owe okucia celem w y w o ł a n i a zdobniczego efektu. P r z y z n a ć trze­ ba, że i m to w p e ł n i u d a ł o ! Andrzej K u b i n jest zda­ nia natomiast, że ciupaga z o p r a w k ą na ostrzu to t y p ciupagi „zbójnickiej". Typ drugi nazywa on „ s a b a łówką". J u ż za czasów S a b a ł y s ł y n ą ł jego brat, Józek, z w y ­ robu ciupag dla „ p a n ó w " . R ó w n i e ż znanym w tych czasach jako w y t w ó r c a podobnych ciupag był niejaki Stanik. Podana przez nas na fotografii ciupaga da­ tuje się z tych czasów, choć nie wiadomo d o k ł a d n i e , kto był jej autorem. M e t o d ę opalania drzewa w pasy spotykamy w bar­ dzo p r y m i t y w n e j formie na starych laskach paster­ skich Podhala. Lecz dopiero K u b i n z p r y m i t y w n y c h tych p i e r w i a s t k ó w zdobniczych o p r a c o w a ł ów 1yp bogatej, technicznie d o s k o n a ł e j pod k a ż d y m w z g l ę d e m ciupagi ozdobnej, że j ą tak nazwiemy. Toteż po c i u ­ p a g ę do Kubina chodzą wszyscy, c h o ć cena jej jest n i e m a ł a , r ó w n a się cenie owcy i waha się — z a l e ż ­ nie od opracowania i modelu — od 250 do 400 zł. R ó w n i e ż srebrne f a j k i Kubina pokazanego przez nas typu ceni sam w y t w ó r c a od 200 do 300 zł. Dla p o r ó w n a n i a dodamy, że z w y k ł a fajka np. u Józefa Żołnierczyka kosztuje 40 zł, ozdobniej sza z kogucikiem do 80 zł. O cenie decyduje t u nie tyle sam m e ­ tal, ile wykonanie precyzyjne, bogate — wypieszczo­ ne. K u b i n tandety robić nie chce, zbyt d u m n y ze swej u m i e j ę t n o ś c i i zbyt z a m i ł o w a n y w swej sztuce odziedziczonej po dziadach. Zna on wszystkie t a j n i k i swego kunsztu, wszystkie sposoby i metody, k t ó r e s p r a w i a j ą , że p a t r z ą c na jego w y r o b y ma się czasem w r a ż e n i e , iż robił je j u b i l e r czy j a k i majster f r a n ­ cuskich brązów, k t ó r e g o l e k k o ś ć dotknięcia zniewala metal do w y r a ż e n i a wszystkiego, co mistrz zechce. N i e s ł y c h a n i e prosty jest przy t y m warsztat pracy Kubina. Izdebka „na oborze", koło mieszkalnego do­ m u całej rodziny, opatrzona j e d n y m oknem i w e j ­ ściowymi drzwiami. Ł a w a pod oknem, oczerniona od d y m u p ó ł k a — niewielka, na niej leżą p i l n i k i , d ł u t k a , sztance i blachy. Stół — warszlat, na k t ó r y m ludowy majster wykonuje swój z a w ó d . Narzędzia to k i l k a r o d z a j ó w p i l n i k ó w , d ł u t e k , m ł o t k ó w , nóż, metalowe k o w a d ł o i niezawodny wzrok oraz pewna siebie r ę k a g ó r a l a . P i l n i k i — kupowane, gdy m o ż n a było je dostać, ale i wykonywane samemu, gdy zaj­ dzie tego potrzeba. Nóż w y k o n a n y z hartowanei stali, wyklepany w ł a s n o r ę c z n i e , po czym n i m ryzuje się nie z a h a r t o w a n ą s z t a b k ę metalu w karby p i l n i k a i har­ tuje metal. l Pierwotnie ponoć radzili sobie, j a k moglj, n o ż e m i siekierą, j a k twierdzi K u b i n . A l e to dolyczy za­ m i e r z c h ł e j przeszłości. S t ą d to naiwne, niezdarne t r o c h ę p r y m i t y w y , j a k i e w i d z i m y w dziedzinie spi­ nek i fajek w naszych muzeach etnograficznych. Ro­ bota Kubina zdradza wiekowe udoskonalenia kunsztu. O spinkach lanych twierdzi K u b i n , że robiono je raczej na Słowacji i że k t o by się dziś baw ł w t a k ą d ł u g ą robotę, jeśli p r ę d z e j przychodzi b l a c h ę w y k l e ­ p a ć i w y s z t a n c o w a ć a obrobić, choćby n a d a j ą c za­ k o ń c z e n i o m spinek f o r m ę g ł o w y zbójnika, j a k to czyni K u b i n , miast łby kogucie sadzić. Aczkolwiek jednak sama nauka techn'cznej o b r ó b k i metalu zgodnie z t r a d y c j ą l u d o w ą Podhala nie na­ leży do zbyt skomplikowanych, K u b i n uparcie t w i e r ­ dzi, że potrzeba około 10 lat pracy, aby w p e ł n i opa- �Ryc. 8. Spinki góralskie. Ryc. 9. Srebrne spinki góralskie Boczne mosiężne, Fot. Jan wykonane przez środkowa srebrna. Wyk. Andrzej Opacian K u b i n . Swiderski. Andrzeja Opaciana Kubina. Fot. Jan Swiderski �u o w a ć wszystkie tajemnice kunsztu i tak w y r o b i ć sobie r ę k ę i oko, aby d o r ó w n a ć robotom najlepszych m i s t r z ó w l u d o w y c h u b i e g ł y c h lat. Z a p y t y w a n y przez nas, czy pozostawi synowi ta­ j e m n i c ę swego kunsztu, wzrusza ramionami. Jak trzeba, starszy syn m u pomaga, i owszem, cóż, kiedy ,,nie widzi tako, jako ja w i d z ę " ! Nie dostrzega sub­ telnych różnic uderzenia dłuta, nie ma wyczucia f o r m i ich zestawu. To trzeba czuć okiem, j a k zestawić kółka, serca (parzenice) i klucze w spince. D o b ó r proporcji w y c i ę ć do k o n t u r u całości — o t y m musi k a ż d o r a z o w o d e c y d o w a ć sam w y t w ó r c a , aby s t w o r z y ć w ł a s n y t y p spinki czy fajki, w ł a s n y , chociaż oparty na tradycyjnych motywach zdobniczych. Samo ślepe kopiowanie daleko nie doprowadzi. Trzeba k a ż d ą s z t u k ę czuć. Starszego jego syna cieszy motoryzacja, m u s i a ł m u motor k u p i ć . P r z e d w c z e ś n i e z m a r ł y m ł o d s z y syn — o, ten b y ł b y w i e l k i m majstrem. Jako dziecko uparcie p o d p a t r y w a ł ojca i kiedyś podczas jego nieobecności dorwawszy się sam do warsztatu, w y k o n a ł t a k ą spinkę, że Rubi­ nowi trudno było o d r ó ż n i ć r o b o t ę syna od swojej. Z niego b y ł b y majster, cóż z tego, kiedy m u się zmarło... Sam K u b i n uczył się przez podpatrywanie najlep­ szych m a j s t r ó w i ścisłe n a ś l a d o w n c t w o n a j p i ę k n i e j ­ szych prac, a ż zdobył p e ł n i ę swobody twórczej i m ó g ł k o m b i n o w a ć samodzielnie, j a k zechciał! Gnanv am­ bicją, p e ł e n u p o r u i cierpliwości, p r z e w y ż s z a ł swych majstrów. Gdy nawet teraz jeszcze ż y c e stawia przed n i m nowe zadania, rad p r ó b u j e swych sił. On to w y m y ś l i ł przy swoich spinkach с ężko kowane ł a ń ­ cuszki, z a k o ń c z o n e t r ó j k ą t n y m wisiorkiem z metalu, bo go mierziły tradycyjne w i s i o r k i z czerwonej w e ł ­ ny, gdyż zbyt p r ę d k o się t a r g a j ą i b r u d z ą . D l a ..fra­ j e r k i " w y k o n a ł b r o s z k ę o p a r t ą na robociźnie staro­ ś w i e c k i c h guzów do p a s ó w bacowskich. C i u p a g ę też sam w y m y ś l i ł i „mimcerz". Cieszy go twórczość, k a ż d e nowe trudne zadanie, nad k t ó r y m trzeba s.e nogłowić, by je rozwiązać zgodnie z t r a d y c j ą i nową potrzebą. : E r r a t a cja 384 W n r 4/1955 r. na str. 195 przestawiono rycin p o z o s t e j ą bez zmian. klisze (ryc. 3 i ryc. 4). Podpisy i numera­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b53b30140efb3f5669c5ddb148564a7.pdf 78c11d0b52f493c920672248218679e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4095 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.246 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I S P R A W O Z D A N I A Władysław Bartoszewski II PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ WOJ. ŁOMŻYŃSKIEGO W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana z i n i c j a t y w y D o m ó w K u l t u ­ N a g r o d y . P r o b l e m e m jest t a k ż e p o d z i a ł n a g r ó d — prze­ r y w o j . ł o m ż y ń s k i e g o . R e g u l a m i n z e z w a l a ł na n a d e s ł a n i e wszel­ w a ż y ł o zdanie o mniej więcej r ó w n y m podziale (różnice 20 zl) k i c h dzieł l u d o w y c h s t w o r z o n y c h po r o k u 1970. Prace — ł ą c z n i e na w s z y s t k i c h autentycznie l u d o w y c h t w ó r c ó w . 170 eksponatów obejmujących wowe, „ p ł a c h t y " , chodniki), tkaninę rzeźbę (dywany dwuosno, w drewnie oraz haft W y s t ą p i ł a bardzo silna tendencja do nagrodzenia wszystkich — — n i e z a l e ż n i e od w a r t o ś c i prac ( „ b o na d r u g i raz nie z e c h c ą zro­ dokonywały b i ć " , „ b o nie p r z y ś l e więcej rzeczy"). N a g r o d a m a b y ć z a c h ę t ą do i n s t r u k t o r k i p l a s t y k i z D o m ó w K u l t u r y oraz zaproszony w cha­ p r a c y , b y D o m K u l t u r y m ó g ł się w y k a z a ć ilością p o k a z a n y c h T n a d e s ł a ł o o k o ł o 70 t w ó r c ó w . W yboru e k s p o n a t ó w rakterze k o n s u l t a n t a p r a c o w n i k M u z e u m R o l n i c t w a w Ciecha­ e k s p o n a t ó w . J e d n o c z e ś n i e i s t n i a ł o z a ł o ż e n i e , że wszystkie pie­ n o w c u , z w y k s z t a ł c e n i a etnograf. E l i m i n o w a ł on prace, k t ó r y c h n i ą d z e (20 tys.) m u s z ą b y ć w y d a n e . Proponowano t a k ż e z r ó ż n i ­ w z ó r nie m i a ł c h a r a k t e r u ludowego. Z a k w a l i f i k o w a ł c o w a ć przyznane k w o t y w zależności od wielkości d z i e ł a (mniejsze około 90 e k s p o n a t ó w . Podzielone one z o s t a ł y na dwie g r u p y : z w z o r a m i czysto ludowymi i ze stylizowanymi na ludowe. z r o b i ł — m n i e j dostanie). Wszystkie W z o r y . M u z e u m w Ciechanowcu w y s y ł a w z o r y na d y w a n y eksponaty czysto ludowe z o s t a ł y nagrodzone — prawie identycz­ do D o m ó w K u l t u r y , k t ó r e w s z a k ż e z b y t n i o ich nie p o p u l a r y z u j ą n y m i k w o t a m i — (14 t k a n i n , 13 d y w a n ó w , 1 c h o d n i k , 7 h a f t ó w , i nie f o r s u j ą , same a u t o r k i w y b i e r a j ą z a ś z w y k l e „ n o w s z e — ł a d ­ 1 rzeźba). niejsze". Otwarcie w y s t a w y n a s t ą p i ł o 23 k w i e t n i a 1977 r. A r t y s t y c z n y P r ó b ą dostosowania się do „ c e p e l i o w s k i c h " w z o r ó w są drew­ p o z i o m ekspozycji b y ł bardzo n i e r ó w n y — stosunkowo interesu­ niane p r z e d m i o t y w y k o n a n e przez m ł o d y c h — poza n i m i nie dos­ j ą c e d y w a n y dwuosnowowe, s ł a b s z e h a f t y ; p r z e d m i o t y z d r e w n a tają o charakterze u ż y t k o w y m — identyczne j a k w sklepach „ C e p e l i i " . Korzystnie wyróżniała się p o l i c h r o m o w a n a rzeźba Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , w y k o n a n a przez J ó z e f a I d ź k o w s k i e g o . Inicjatywa ale r z ę d z i e przez p l a s t y c z k i z D o m u K u l t u r y — osoby nie posiada­ j ą c e specjalistycznego w y k s z t a ł c e n i a (poza ogólnoplastycznymi k u r s a m i ) i m a j ą c e r ó ż n e preferencje estetyczne. W s t ę p n a selek­ cja z o s t a ł a przeprowadzona przez nie w terenie — bez m o ż l i w o ś c i jakiejkolwiek kontroli fachowej. Zaproszony etnograf nie jest s p e c j a l i s t ą od s z t u k i ludowej — posiada t y l k o p o d s t a w o w ą w niej o r i e n t a c j ę . M i m o to m u s i a ł od­ r z u c i ć p o ł o w ę prac, nie m a j ą c y c h ż a d n e g o z w i ą z k u z t w ó r c z o ś c i ą ludową, ku wielkiemu żalowi plastyczek. Panowała zgodna opinia o z b y t n i e j s u r o w o ś c i ocen etnografa. D y r e k c j a D o m u K u l ­ dostali s p e c j a l n ą n a g r o d ę . Jest oczywiste, że g u s t y p u b l i c z n o ś c i w ż a d e n s p o s ó b nie k o r e s p o n d u j ą z auten­ t y c z n ą w a r t o ś c i ą eksponatu. wątpliwości. e k s p o n a t ó w . D o k o n a n y jest on w p i e r w s z y m naśladowania. k o n k u r s dla z w i e d z a j ą c y c h na n a j ł a d n i e j s z y eksponat. L a u r e a t a u t o r i jego praca D o m ó w K u l t u r y jest n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n a , po zapoznaniu się z k u l i s a m i w y s t a w y , n a s u w a j ą się rozmaite D o b ó r i n n y c h w z o r ó w do P u b l i c z n o ś ć . Podczas t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano Ekspozycja. Zarówno dzieła ludowe, j a k i stylizo­ wane z o s t a ł y pokazane w j e d n y m pomieszczeniu — bez w y r a ź n e g o rozdzielania. Co w i ę c e j , do zakrycia p u s t y c h miejsc u ż y t o części s p o ś r ó d odrzuconych prac. (Wydaje się konieczne, b y fachowiec o b e j r z a ł w y s t a w ę przed o t w a r c i e m , w celu s k o n t r o l o w a n i a jej ostatecznego w y g l ą d u ) . N i e daje to ż a d n e g o p o j ę c i a a n i zwie­ d z a j ą c y m , ani s a m y m t w ó r c o m , k t ó r e prace z o s t a ł y w y ż e j ocenio­ no przez j u r y . P r e s t i ż w y s t a w y oceniany jest przez p r a c o w n i k ó w Domu K u l t u r y i m i e s z k a ń c ó w m i a s t a poprzez ilość e k s p o n a t ó w — ich p o z i o m jest s p r a w ą drugorzędną. Podsumowanie. t u r y wraz z zaproszonymi na otwarcie m i e j s c o w y m i n o t a b l a m i Sądzę, że celowe jest skłonienie zaprojektowała zmianę charakteru wystawy: z wystawy twór­ D o m ó w K u l t u r y lub i n n y c h o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w do o b o w i ą z ­ czości ludowej na w y s t a w ę t w ó r c ó w kowego zapraszania do p o m o c y s p e c j a l i s t ó w od s z t u k i l u d o w y c h — można ludowej, b y w t e d y . p o k a z a ć więcej e k s p o n a t ó w i bez ingerencji fachowca — k t ó r z y m u s z ą m i e ć głos d e c y d u j ą c y p r z y w y b o r z e i ocenie ekspo­ wszystko, co w y p r o d u k u j e t w ó r c a l u d o w y (ewentualnie u r z ą d z i ć n a t ó w . M u s z ą o n i b y ć w y p o s a ż e n i w szerokie p e ł n o m o c n i c t w a od dwie n i e z a l e ż n e od siebie w y s t a w y ) . Odrzucone prace c i e s z y ł y się w ł a d z zwierzchnich D o m ó w d u ż y m uznaniem, s z c z e g ó l n i e d z i a n y d y w a n - n a r z u t a z ciowe. N a g r o d y p o w i n n y s ł u ż y ć do zdecydowanego popierania nieokreślonym wzorem geometrycznym. P o d j ę t o d e c y z j ę z ł a g o d z e n i a k r y t e r i ó w na wystawie p r z y ­ E C L O N G I N M A L I C K I , Kociewaka Sztuka w osobnym dziale i l u s t r a c y j n y m E Ludowa 173 r y c i n y , wzorów ludowych ( n i e z a l e ż n i e od k o n i e c z n o ś c i szerokiego ich propagowania przez s z ł o r o c z n e j — ze w z g l ę d u na małą. liczbę e k s p o n a t ó w . R Kultury. N a l e ż a ł o b y t e ż w y p e r s w a d o w a ć o r g a n i z a t o r o m ambicje iloś­ bliżej N organizatorów). Z J E G d a ń s k 1973. W y d a w n i c t w o M u z e u m Narodowego w G d a ń s k u . w tym 9 b a r w n y c h . Streszczenia angielskie, francuskie, 116 stron t e k s t u , niemieckie i kociewską kulturą W m i a n k i o n i e k t ó r y c h jej przejawach rozproszone są w skrom­ ludową określa jako pozycję wyjątkową, materiałowo bogatą, n y c h ilościowo p u b l i k a c j a c h . M a l i c k i z e s t a w i ł je na k o ń c u swej o g r a n i c z o n ą j e d n a k do peryferyjnego t y l k o obszaru p o ł u d n i o ­ O sztuce ludowej na K o c i e w i u w i e d z i e l i ś m y d o t ą d niewiele. książki. Brak w t y m najważniejszej 246 wykazie, wskutek p o m y ł k i pracy —• W ł . Ł ę g i Okolice Świecia, drukarskiej, którą autor w o m ó w i e n i u b a d a ń dotychczasowych nad rosyjskie. wego K o c i e w i a (s. 9). Dopiero więc praca Malickiego, p r z e p r o w a d z i ł badania n a c a ł y m K o c i e w i u , daje n a m który w miarę �p e ł n y obraz l u d o w y c h o s i ą g n i ę ć plastycznych tego regionu, obej­ w i e d n i e m u d o b o r o w i surowca m o ż e plecionkarz u z y s k a ć d o d a t k o ­ m u j ą c y b u d o w n i c t w o z w y p o s a ż e n i e m w n ę t r z , r ę k o d z i e ł o wiejskie, we, zamierzone efekty plastyczne, co z r e s z t ą s ł u s z n i e p o d k r e ś l a j a k garncarstwo, plecionkarstwo, w y r o b y z k o r y , rogu, s k ó r y , p i ó r , M a l i c k i . A l e czy c y l i n d r y c z n e , ze s ł o m y plecione, wielkie naczynia p a p i e r u a nawet f o l i i , zdobnictwo w żelazie, t k a c t w o , s t r ó j z haf­ zasobowe na ziarno b y ł y plecione z zamiarem k s z t a ł t o w a n i a a r t y ­ tami stycznego, to j u ż jest w ą t p l i w e . Nie są one w p r a w d z i e pozbawione i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, wreszcie r z e ź b ę z k r z y ż a m i i k a p l i c z k a m i p r z y d r o ż n y m i p e w n y c h e l e m e n t ó w f o r m y , odczuwanych dziś j a k o p i ę k n e , oraz m a l a r s t w o . odczuwanych t a k dlatego, że z a p a n o w a ł a m o d a na r ę k o d z i e ł o ludo­ Omawianie p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i poprzedził M a l i c k i o g ó l n y m i informacjami o regionie kociewskim, rdzeń stanowią Wdą ziemie' m i ę d z y granice K o c i e w i a , a Wierzycą. którego Przybliżone w y k r e ś l o n o na podstawie k r y t e r i u m języko­ wego, pokazuje a u t o r na osobnej mapce, p o p r z e d z a j ą c e j część we i w y r o b y na n i m wzorowane. D o t y c z y to r ó w n i e ż ale ceramiki. P r z y w y k l i ś m y j u ż jednak do tego, że resztki manualnie w y k o n y w a ­ n y c h w y r o b ó w z g l i n y zalicza się z g ó r y do s z t u k i l u d o w e j . więc o ś r o d e k p o l u d n i o w o k o c i e w s k i w Grucznie ze s w y m i Tak wyro­ b a m i , opisany j u ż przez Ł ę g ę , z n a l a z ł się wraz z i n n y m i , o s t a t n i m i i l u s t r a c y j n ą . Poczucie p r z y n a l e ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w t a k w y k r e ś l o ­ w a r s z t a t a m i garncarskimi w Kociewskiej nego regionu do kociewskiej g r u p y etnicznej jest d z i ś — j a k stwier­ ne z w i ę k s z y m p r a w e m niż plecionkarstwo. W p r a w d z i e w w y r o b i e dza M a l i c k i — b a r d z o s ł a b e . S ą d z i , ż e p r z y c z y n i ł a się do tego z a t r a t a n a c z y ń glinianych ś w i a d o m o ś c i dawnej więzi etnicznej — w d u ż e j mierze zapewne p o m i n ą w s z y ostatnio masowo produkowane doniczki, w s k u t e k stopniowego z a n i k u w y r ó ż n i k a j ę z y k o w e g o czy zaciera­ się naczynia zawsze z m y ś l ą o formie, a p o n a d t o zdobi k o l o r o w ą nia się r ó ż n i c w k u l t u r z e materialnej, szczególnie z a ś a r t y s t y c z n e j . W k s i ą ż c e swej M a l i c k i szuka ś l a d ó w tej w istocie z a m a r ł e j k u l t u r y a r t y s t y c z n e j K o c i e w i a k ó w , k o n c e n t r u j ą c się na zabyt­ k o w y c h realiach, na podstawie k t ó r y c h o d t w a r z a jej obraz z cza­ s ó w , k i e d y b y ł a jeszcze ż y w o t n a . A u t o r nie poprzestaje j e d n a k na owej rekonstrukcji. Uwzględnia toż współczesną twórczość, sztuce ludowej — zapew­ t e c h n i k a m a t e ż znaczenie podstawowe, p o l e w ą czy nawet m o t y w a m i d e k o r a c y j n y m i . O ile chodzi o dwo­ j a k i kociewskie, to s ł u s z n i e określił je M a l i c k i j a k o naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza d o m e m i dlatego s z c z e g ó l n i e starannie w y k o n a n e i celowo Można przez by ornamentowane. i w innych działach Malickiego, w y k a z a ć rękodzieła, zaliczanie do omawianych przedmiotów* k t ó r a w n i k ł y m t y l k o zakresie k o n t y n u u j e t r a d y c y j n e r ę k o d z i e ł o , o b i e k t ó w , dla k t ó r y c h takie z a k w a l i f i k o w a n i e jest a rodzi się j a k b y na nowo, na fali f o l k l o r y s t y c z n y c h Nie chodzi o to, czy M a l i c k i r o z s z e r z a j ą c zakres p o j ę c i o w y upodobań. ale, kształtuje sztuki dyskusyjne. sztuki U p o d o b a n i a te k a ż ą e k s p o n o w a ć nie t y l k o w s p ó ł c z e s n o dokona­ p o s t ą p i ł dobrze czy źle, t y l k o o n a ś w i e t l e n i e na p r z y t o c z o n y c h nia, ale w ł a ś n i e dawne o s i ą g n i ę c i a artystyczne w s p ó ł z a w o d n i c z ą ­ p r z y k ł a d a c h p r o b l e m u , k t ó r y się t u w y r a z i ś c i e z a r y s o w a ł , a do­ cych d z i ś ze s o b ą r e g i o n ó w . R y w a l i z a c j a t a powoduje k o n i e c z n o ś ć t y c z y sposobu przedstawiania k u l t u r y l u d o w e j w jej przejawach zapoznania się z z a p o m n i a n y m d o r o b k i e m p r z y s z ł o ś c i . T y m w a r t y s t y c z n y c h . Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej w i n n a się t ł u m a c z y się zapo­ o g r a n i c z y ć do przedstawiania w y r o b ó w i t e c h n i k w ś c i s ł y m zna­ znacznej mierze, poza celami n a u k o w y m i , trzebowanie na publikacje tego t y p u co Kociewska sztuka ludowa. czeniu a r t y s t y c z n y c h , czy t e ż w szerszym znaczeniu — j a k o t r a ­ Stajemy t u a t o l i przed p r o b l e m e m , co do s z t u k i ludowej dycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, z a l i c z y ć z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i , j a k i w s p ó ł c z e s n o ś c i , c z y l i przed k t ó r y c h owocem s ą r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e d m i o t y , nie t y l k o te ś w i a ­ p r o b l e m e m zakresu s z t u k i i jej granic. W p r a c y Malickiego te domie tworzone w aspekcie e s t e t y c z n y m , ale t e ż te, k t ó r o odzna­ granice są c z ę s t o n i e w y r a ź n e , zatarte, p o z w a l a j ą c e na omawianie c z a j ą się d o s k o n a ł y m dostosowaniem do ich f u n k c j i , s ą celowo w z w i ą z k u z p r z e d m i o t a m i o cechach a r t y s t y c z n y c h również ukształtowane. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął autor. w y t w o r ó w nie p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a dzieł s z t u k i , z etnogra­ D z i ę k i t e m u Kociewska ficznego p u n k t u widzenia j e d n a k g o d n y c h monografii regionalnej, z a w ę ż o n e j do r ę k o d z i e ł a ludowego, j ak uwagi. N i e w y r a ź n e granice m i ę d z y opisem e t n o g r a f i c z n y m a opisom u j ę t y m w kategoriach estetycznych dostrzega się c z ę s t o w p u b l i k a ­ cjach o sztuce ludowej — np. u Reinfussa p r z y opisie c t w a (Sztuka kroczenie ludowa w Polsce, sztuka ludowa m a charakter etnograficznej s ł u s z n i e a u t o r w s w y m Poslowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. O k r e ś l e n i a tego z a b r a k ł o j e d y n i e w t y t u l e . budowni­ Pewne k r y t y c z n e u w a g i n a s u w a j ą się też w z w i ą z k u z nazewni­ K r a k ó w 1960, s. 9). Jest t o prze­ c t w e m . Jest n i e m a l r e g u ł ą , że M a l i c k i , p o s ł u g u j ą c y się n a z w ą gwa­ innego, r o w ą w t e k ś c i e , z a s t ę p u j e j ą w o b j a ś n i e n i a c h do i l u s t r a c j i o k r e ś ­ gdy proste w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a j ą c e t y l k o w y b i t n i e granicy, p o w i e d z i a ł b y m „ n i e ś w i a d o m e " . Co leniom n i e g w a r o w y m . W t e k ś c i e jest więc m o w a np. o „ s z e l b ą g a c h " funkcjonalno k s z t a ł t y , analizuje się ś w i a d o m i e j a k o dzieła s z t u k i (s.18, 19), k t ó r e pod i l u s t r a c j a m i 37—39 nazwane są „ k r e d e n s a m i — s ł u s z n i e czy n i e s ł u s z n i e to inna sprawa — j a k to czyni Grabow­ kuchennymi". „ S k r o b a k " ski, k t ó r y u w a ż a , że j a r z m o na rzecz „ w y c i e r a o z k i „...postawienia na w o ł y j a k o forma godne jest jednej p ł a s z c z y ź n i e z rozwiniętą i głównie pod estetycznym k ą t e m r o z b u d o w a n ą r z e ź b ą " (Sztuka formy i regiony w Polsce, (s. 35) s t r a c i ł s w ą t r a f n ą n a z w ę żelaznej" ( i l . 107). „Garnuszki do na kawy" (s. 26) z w ą się „ k u b k a m i " ( i l . 64 i 68). P o d i l u s t r a c j ą 46, przed­ ludowa, s t a w i a j ą c ą szlaban, d a ł M a l i c k i o b j a ś n i e n i e , że jest to „ ł a w a do Warszawa 1967, s. 99, i l . 89). W t e d y spania". Usuwanie regionalnego n a z e w n i c t w a z części a l b u m o w e j , jednak o d p o w i e d n i a n a l i t y c z n y opis jest uzasadniony teoretycznie czyli z najłatwiej z a ł o ż o n y m p o d e j ś c i e m do o b i e k t ó w analizowanych i p o c i ą g a za o d b y w a się z n i e w ą t p l i w ą s z k o d ą dla poznania w ł a ś c i w o ś c i s o b ą o d m i e n n ą o d etnograficznej s y s t e m a t y k ę , w ż a d n y m razie g i o n u i jego k u l t u r o w y c h nie e t n o g r a f i c z n ą s y s t e m a t y k ę t y p o l o g i c z n ą czy autor p o d k r e ś l a p r z e c i e ż s t a r ą t r a d y c j ę n a z e w n i c z ą tego s p r z ę t u , funkcjonalną. M a l i c k i p o s z e d ł w swej pracy d r o g ą p o ś r e d n i ą . R o z s z e r z a j ą c zakres p r z e d m i o t o w y sztuki ludowej K o c i e w i a , wkracza ś w i a d o ­ mie nieraz w dziedzinę kultury technicznej. Uwzględnia przyswajalnego m a t e r i a ł u , bo poglądowego, re­ tradycji. W przypadku szlabanów sam p o d a j ą c i n f o r m a c j ę , że w X V I I I - w i o c z n y c h zapiskach archiwal­ n y c h wymieniane s ą „ ś l o b a n k i " . jej Wyluszczone z a s t r z e ż e n i a czy sprawy dyskusyjne o charak­ formy, terze raczej o g ó ł n o - m e t o d o l o g i c z n y m nie m o g ą o c z y w i ś c i e p o d ­ ale t e ż dla zobrazowania ich przeznaczenia w zespole ś r o d o w i s k o ­ w a ż y ć w a r t o ś c i poznawczej tej pionierskiej pracy. T a k i e r o z d z i a ł y , w y m . O p i s u j ą c zatem np. w y p o s a ż e n i e i z b y w s p r z ę t y , dokonuje jak o budownictwie, o sprzętach ich poszerzają nam w y t w o r y z racji nie t y l k o ich d o s k o n a ł e j , funkcjonalnej systematycznego p r z e g l ą d u , nie p o m i j a j ą c m . i n . s z l a b a n ó w , s t o ł k ó w czy r ó ż n e g o rodzaju s p r z ę t ó w d ł u b a n y c h , a nawet wie­ systematyzują d o m o w y c h czy garncarstwie znacznie w i e d z ę o k u l t u r z e ludowej i porządkują luźne dotąd o tych Pomorza, dziedzinach s z a k ó w g r z ę d o w y c h czy ostrzowkowych. O ile chodzi o plecion­ informacje. I n n e u j a w n i a j ą karstwo, bardzo na K o c i e w i u rozpowszechniono, t o z o s t a ł o ono sztuka kowalska p o s z c z y c i ć się m o ż e na K o c i e w i u t a k m i s t e r n y m i r ó w n i e ż w całości o m ó w i o n e , a ż po k o b i a ł k i ł u b i a n e i w y c i e r a c z k i w y r o b a m i , j a k n p . w i d n i e j ą c e na ilustracji 109 zawiasy do s k r z y n i do obuwia (s. 31), z u w z g l ę d n i e n i e m nawet n a r z ę d z i plecionkar- wianowej skich. czy Stawowego, c h o ć inne z r o d z i ł y je czasy i inna jest ich funkcja Wprawdzie w plecionkarstwie sama t e c h n i k a jest już w pewnej mierze k s z t a ł t o w a n i e m a r t y s t y c z n y m , d z i ę k i z a ś odpo­ lub, nie b o j ą się za że rzeczy z g o ł a nieznane, j a k współczesno rzeźby Giełdonia, bardzo zestawienia ze s t a r y m i , to, że Zielińskiego anonimowym; 247 i �r z e ź b a m i , z d o b i ą c y m i krajobraz kociewski — j a k f i g u r a z Gołę­ d o s k o n a ł e j z n a j o m o ś c i rzeczy. I m p o n u j e bogactwo m a t e r i a ł ó w , biowa Wielkiego ( i l . 152) czy G o ł ę b i e w k a ( i l . 153). Że i na te m u ­ k t ó r e autor, d o ś w i a d c z o n y i w n i k l i w y badacz, w j a ł o w y m z p o z o r u rowane, oryginalne slupy oraz s t o j ą c e na n i c h ekspresyjne postacie terenie z d o ł a ł z g r o m a d z i ć . N a ich podstawie, z u w z g l ę d n i e n i e m ś w i ę t y c h zwrócił M a l i c k i u w a g ę , to d o d a t k o w y p o w ó d do zadowole­ d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j i , z r e k o n s t r u o w a ł obraz ludowej k u l t u r y nia. plastycznej Kooiewia n i e m a l ż e bez l u k . K s i ą ż k a Malickiego sta­ N a p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e jeszcze staranna forma p u b l i k a c j i , napisanej p r o s t y m , p o t o c z n y m j ę z y k i e m , z m y ś l ą o szerokim k r ę g u c z y t e l n i k ó w . Nie o b a r c z y ł jej M a l i c k i u c z o n y m i p r z y p i s a m i , c h o ć ła się w i ę c p i ę k n y m darem niestrudzonego badacza, z ł o ż o n y m Kociowiakom, zapomniane k t ó r z y odzyskali w- niej t o , co z d a w a ł o się j u ż i zagubione — wdasne k u l t u r o w e oblicze. wiełe m i a ł okazji do w y k a z a n i a swej e r u d y c j i , a przede w s z y s t k i m EKATERINA IVANOWA MATEJKO, Ukrainskij narodnij A u t o r k a p o d j ę ł a t r u d n e zadanie syntetycznego opracowania r d z i e j ó w o d z i e ż y ludowej. W e w ś t ę p n y m rozdziale stara się przedstawić ubiory na podstawie m a t e r i a ł ó w ona ikonograficznych Stanisław odjag. Kiiv zabytki 1977, s. 224, muzealne. D o ryc. 301 w t y m zbadania cen Błaszczyk barwnych t y c h ubiorów 7 84. ludowych, t k a n i n z j a k i c h szyto, a czasem nawet w y k r o j ó w z k s i ą g krawiec­ kich pomogłyby także archiwalia, głównie księgi cechowe sprzed naszej ery i z pierwszych jej w i e k ó w a ż do okresu wczes­ i inwentarze r u c h o m o ś c i c h ł o p s k i c h . N i e wiadomo jednak, czy nego ś r e d n i o w i e c z a . W t e n s p o s ó b rozpoczyna p r a c ę od u b i o r ó w z a c h o w a ł y się one dla u k r a i ń s k i c h c h ł o p ó w i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r e n U k r a i n y . Nieco więcej m a t e r i a ł ó w iż znalezienie ich w y m a g a ł o b y ż m u d n e j kwerendy, p r z e r a s t a j ą c e j ikonograficznych dostarcza autorce okres R u s i K i j o w s k i e j , siły etnografa. ma ona t u j e d n a k t r u d n o ś c i z w y b o r e m . Z a j m u j ą c się t y l k o u b i o r e m N a j w a ż n i e j s z ą część omawianej p r a c y s t a n o w i systematyczny l u d o w y m , nie przedstawia .ubioru w a r s t w w y ż s z y c h . M o ż e p r z y opis tym A u t o r k a daje szczegółowo i dobrze udokumentowane o g r a n i c z y ć się j e d y n i e do p r z y p u s z c z e ń j a k b y l i w tym ukraińskiego ubioru ludowego w okresie kapitalizmu. ilustracyj­ okresie u b r a n i ruscy c h ł o p i i czy r z e c z y w i ś c i e nosili uproszczono nie f o r m y o d z i e ż y r u s k i c h k s i ą ż ą t . K o r z y s t a n i e ze ź r ó d e ł ikonogra­ i kobiecych, p a s ó w , n a k r y ć g ł o w y , obuwia i d o d a t k ó w . Dobrze ficznych do badania h i s t o r i i krytycznego podejścia do o d z i e ż y nie jest ł a t w e , źródeł i dobrej opisy k r o j u koszul, o k r y ć wierzchnich, u b i o r ó w męskich wymaga d o b r a n y m a t e r i a ł ikonograficzny ukazuje t a k ż e z e s p o ł y o d z i e ż y kroju, noszonej w r ó ż n y c h etnograficznych regionach U k r a i n y . W k r ó t ­ znajomości k t ó r a pozwala na ukazanie t y p ó w p r z e d s t a w i o n y c h t a m u b i o r ó w . kich W y d a j e się, że z bogatej ikonografii zdaniem cechy o d z i e ż y noszonej np. ruskich ikon m o ż n a by charakterystykach autorka podaje na najistotniejsze jej Polesiu, Podolu czy w y d o b y ć w i ę c e j d a n y c h o noszonej o d z i e ż y i w t e d y p o w i ą z a ć H u c u l s z c z y ź n i e . M u s i a ł a ona p o m i n ą ć wiele szczegółów^, praca j ą z o d z i e ż ą c h ł o p s k ą . W y m a g a ł o b y t o jednak osobnego opraco­ jej u l e g ł a t e ż w d r u k u znacznemu s k r ó c e n i u , z d o b y ł a się jednak wania . na syntetyczne c h a r a k t e r y s t y k i , k t ó r e u ł a t w i ą i n n y m badaczom W rozdziale d r u g i m a u t o r k a przedstawia k s z t a ł t o w a n i e się ukraińskiej odzieży ludowej i korzysta obficie z ikonografii p r z y g o t o w a n i e o p r a c o w a ń p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w (w rodzaju naszego „ A t l a s u Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " ) . B r a k zaintereso­ X I I I , a p ó ź n i e j X V I — X V I I I w i e k u . Te w y o b r a ż e n i a ikonogra­ wania w p ł y w a m i ficzne nie o d n o s z ą się j e d n a k zazwyczaj do o d z i e ż y opis bardziej z u r b a n i z o w a n y c h r e g i o n ó w , j a k np. Ozernihowskie- chłopskiej odzieży miejskiej na ubiór ludowy zawęża i t y l k o p o ś r e d n i o m o ż n a w n o s i ć , że b y ł a ona z b l i ż o n e g o k r o j u . D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć stanowi istnienie z a r ó w n o polskiego, rosyjskiego ubioru narodowego ukształtowanego jak najpóźniej w X V I wieku pod w p ł y w a m i wschodnimi. U b i ó r ten W omawianej k s i ą ż c e w y k o r z y s t a n o t r o c h ę starszych po­ z y c j i polskich. B r a k jednak k s i ą ż k i A . Poppogo o t k a n i n i e staro- noszony ruskioj, Cz. Pietkiewicza o Polesiu r z e c z y c k i m , pracy o pasach przez s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o polskie w Zachodniej U k r a i n i e k o n t u s z o w y c h T . M a ń k o w s k i e g o i z e s z y t ó w wymienionego j u ż w p ł y w a ł zapewne n a u b i ó r c h ł o p s k i i u k s z t a ł t o w a ł u b i ó r k o z a c k i . „Atlasu", Autorko, p o d k r e ś l a t y l k o ten d r u g i f a k t . Z e b r a ł a ona d u ż y które mogły posłużyć jako materiał porównawczy. ma­ K s i ą ż k a m a n i e w i e l k i n a k ł a d , t o t e ż m o ż n a s p o d z i e w a ć się t e r i a ł ikonograficzny. Odczuwa się n a t o m i a s t b r a k i w zakresie drugiego w y d a n i a . S ą d z ę , że w a r t o b y w ó w c z a s w y d z i e l i ć h i s t o r i ę a n a l i z y zachowanych w k i j o w s k i c h i l w o w s k i c h muzeach zabyt­ ukraińskiego k o w y c h u b i o r ó w . N i e są to u b i o r y l u d o w e , część z n i c h m o ż n a b y obszerniej o k r e ś l i ć j a k o m i e s z c z a ń s k i e , a k i l k a j a k o kozackie. I c b p r z e d s t a w i ć zanikanie o d z i e ż y ludowej i z a s t ę p o w a n i e jej u b i o r o m mogłyby pomóc autorce w charakterystyce o d z i e ż y kroje ludowej. miejskim ubioru ludowego potraktować do podziały połowy ubiegłego regionalne i stulecia, szczegółowiej w o s t a t n i m sześedziesięcioleciu. U b i o r y te nie zawsze m u s i a ł y w y g l ą d a ć we wczesnym okresie t a k j a k w X I X w i e k u , a dopiero z tego okresu z a c h o w a ł y się Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cccd78f4e2b8c6387ae09e5b1ead7009.pdf 1c1e572274a7990df3eb7188a4381c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4036 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.56-67 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text bibliotece. K s i ą ż k a ta będzie r ó w n i e ż bardzo pomocnym n a r z ę d z i e m w pracy n a u k o w c ó w innych k r a j ó w , szczegól­ nie k r a j ó w karpackich. Jest to pierwsza tego typu publikacja w polskim muzealnictwie etnograficznym. Rzecz charakterystyczna: wydana została przez p l a c ó w k ę o bardzo skromnych m o ż ­ liwościach finansowych i kadrowych, lecz o d u ż y c h ambicjach i wielkiej organizacyjnej s p r a w n o ś c i . Wydanie takiego katalogu leży więc w granicach możliwości k a ż ­ dego niemal muzeum, a tzw. „ t r u d n o ś c i obiektywne" są, j a k się okazuje, m o ż l i w e do p r z e z w y c i ę ż e n i a . Z p e w n o ś c i ą nie jest rzeczą przypadku, że ta pio­ nierska praca p o w s t a ł a w muzeum, znanym ze swej szerokiej działalności animatorskiej (liczne konkursy, fe­ styny, pokazy, stała w s p ó ł p r a c a z telewizją i filmem, w s p ó ł o r g a n i z a c j a wystaw krajowych i zagranicznych itd.). Jeszcze raz potwierdza się stara prawda: a k t y w n a dzia­ łalność popularyzatorska musi splatać się ściśle z p r a c ą naukową. Derzavnyj muzej etnohrafii ta chudożnoho promyslu AN Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego we L w o w i e , istniejące od 1874 г., posiada r ó ż n o r o d n e za­ b y t k i z zakresu etnografii, zwłaszcza ludu u k r a i ń s k i e g o , a gdy idzie o p r z e m y s ł artystyczny, t a k ż e innych naro­ dów. Omawiane tu w y d a w n i c t w o albumowe pokazuje obiekty wybrane sponad 72 tysięcy e k s p o n a t ó w . We w s t ę p i e dyrektor muzeum J. H . Hoszko p o d k r e ś l a zna­ czenie albumu nie tylko jako w y d a w n i c t w a źródłowego I n s t y t u t u Etnografii U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i Nauk, lecz t a k ż e jako oparcie dla twórczości a r t y s t ó w p l a s t y k ó w . Ten wzgląd w p ł y n ą ł na staranne wykonanie zdjęć w i ę k ­ szości e k s p o n a t ó w , k t ó r e zgrupowano w działach rzeczo­ wych z o d r ę b n ą n u m e r a c j ą oraz tekstem rosyjskim i u k r a i ń s k i m . A l b u m rozpoczyna zestaw odzieży z kolekcji liczącej około 7000 e k s p o n a t ó w . Dalej zajęto się t k a n i ­ nami l u d o w y m i (około 3 t y s i ę c y e k s p o n a t ó w ) , haftami (blisko 16 tysięcy z a b y t k ó w ) , c e r a m i k ą z 130 o ś r o d k ó w garncarskich U k r a i n y (ok. 7 tysięcy e k s p o n a t ó w ) . Wśród w y r o b ó w z drewna na szczególną u w a g ę zasługuje r z e ź ­ ba ludowa. Muzeum przechowuje ponad 2000 e k s p o n a t ó w od X V I — X X wieku. Zgromadzono t a k ż e dość d u ż ą ko­ lekcję pisanek i zabawek ludowych. Muzeum posiada t a k ż e bogaty dział p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, przede wszystkim zbiory majolik, szkła i por­ celany oraz r ó ż n e g o t y p u t k a n i n wzorzystych z okresu S P R A W O Doceniając w i e l k ą w a r t o ś ć Katalogu oraz jego zna­ czenie dla b a d a ń nad polską s z t u k ą l u d o w ą , m o ż n a by przy okazji w t r ą c i ć u w a g ę , zresztą m a j ą c ą d r u g o r z ę d n e znaczenie. Wydaje się, że r o z w i ą z a n i e m korzystniejszym niż powtarzanie we w k ł a d c e ilustracyjnej wybitniejszych e k s p o n a t ó w w k i l k u ujęciach, byłoby opublikowanie f o ­ tografii, c h o ć b y niewielkich, ale każdego eksponatu. Wtedy szczegółowe opisy (пр.: Ś w i ę t a klęczy na nie­ wysokiej, ukośnej podstawie, t r z y m a j ą c dłonie złożone w modlitewnym geście. Ubrana w d ł u g ą , p r z e p a s a n ą s u k n i ę z długimi r ę k a w a m i i płaszcz z prawego ramienia opadający w z d ł u ż boku do kolan, z lewej zaś strony przerzucony pod łokciem do przodu) m o ż n a by znacznie skrócić, p r z e n o s z ą c p u n k t ciężkości na sprawy szkół, w a r s z t a t ó w , ustalania ewentualnych analogii i t d . Realizacja I I tomu tego bardzo pożytecznego w y ­ dawnictwa w y m a g a ć b ę d z i e zastosowania nieco odmien­ nej koncepcji, ze względu na o d m i e n n o ś ć problematyki. Antoni URSR, Kroh K i i v 1975, s. 264, ryc. 355, w t y m barwnych 75. od X V I do X I X wieku. W albumie pokazano stosunkowo n i e w i e l k ą część tych zbiorów, k t ó r e ostatnio znalazły się na wystawie w jednej z kamienic kijowskiego r y n k u . Szczególnie godne uwagi są francuskie i belgijskie go­ beliny i włoskie t k a n i n y wzorzyste, a także kolekcja holenderskich i g d a ń s k i c h mebli. Niewiele pokazano z bogatej kolekcji k i l i m ó w (ponad 400 z a b y t k ó w ) ; p r o d u ­ kowane były one przez wczesne manufaktury na Podolu i Wołyniu oraz przez r z e m i e ś l n i k ó w miejskich a nawet wiejskich. Z a r ó w n o k i l i m y jak i kobierce tkano na U k r a i n i e pod w y r a ź n y m i w p ł y w a m i o r m i a ń s k i m i i prze­ n i k n ę ł y one stopniowo do chłopskiej sztuki ludowej w zachodnich regionach etnograficznych tego kraju. W omawianym albumie ukazano nieliczne p r z y k ł a d y lapiserii figuralnych, wzorzystych makat jedwabnych i p a s ó w kontuszowych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I i p o c z ą t k u X I X wieku. Nie wspomniano natomiast o d u ż e j kolekcji kilkudziesięciu k o m p l e t ó w m ę s k i c h i damskich u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X wieku. Były to ubiory szla­ checkie czy mieszczańskie szyte z a r ó w n o pod w p ł y w a m i mody zachodniej jak i wschodniej. W sumie dobrze ilustrowane w y d a w n i c t w o albumo­ we pozwala z o r i e n t o w a ć się w charakterze z b i o r ó w oma­ wianego muzeum. Irena Turnau Z D A N I A Piotr Szacki UWAGI O TORUŃSKIEJ T o r u ń s k a wystawa „Mebli ludowych północnej Pol­ ski" stwarza k l a s y c z n ą s y t u a c j ę b e z r a d n o ś c i recenzenta wobec przedmiotu recenzji. Bezradności wobec ubogiej a l t e r n a t y w y uzasadnionego entuzjazmu albo w y p o w i a d a ­ nia się w e d ł u g m i a ł k i e g o schematu: świetnie, ale można by lepiej. Bowiem wystawa t o r u ń s k a ma wszelkie cechy ewe­ nementu w powojennych dziejach polskiego wystawien­ nictwa etnograficznego. Pozytywny walor samego zorga1 56 WYSTAWIE MEBLI 1 nizowania takiej wystawy czyni inne cechy tego przed­ sięwzięcia d r u g o r z ę d n y m i . A w c h o d z ą tu w grę sprawy s k ą d i n ą d n i e b ł a c h e : r o z w i ą z a n i a plastycznego ekspozycji, informacji t o w a r z y s z ą c e j , koncepcji w y k ł a d u , doboru o b i e k t ó w — s ł o w e m w a ż n e problemy muzeologiczne i metodologiczne. T w ó r c y wystawy podjęli zresztą ten w i e l k i wysiłek organizacyjny na m i a r ę postawionych sobie z a d a ń . Szczególną, k o n s t r u k t y w i s t y c z n ą a r c h i t e k t u r ę sali drew- �nianego spichrza w y p e ł n i o n o blisku stu trzydziestoma okazami mebli w y b r a n y m i ze zbiorów 11 m u z e ó w , od Mazur po Ziemię J a m n e ń s k ą . Dobrane zestawy repre­ z e n t o w a ł y meblarstwo 12 r e j o n ó w o p r z y j ę t e j w oparciu o uzasadnienia historyczne, geograficzne czy etniczne oso­ bowości regionalnej. Pokazano r z a d k ą w praktyce w y ­ stawienniczej ilość mebli najbardziej — jak p o d k r e ś l a j ą zgodnie autorzy o m ó w i e ń w katalogu w y s t a w y — cie­ kawych, i n t e r e s u j ą c y c h , cennych. Rozmieszczone gustow­ nie, choć z rzadka, drobne elementy domowego wypo­ sażenia — naczynia, koszyki itp. — w z m a g a ł y podejrze­ nie, że zgrupowane w oddzielnych boksach zestawy mebli u k ł a d e m swoim usiłują a r a n ż o w a ć fragmenty w n ę t r z ; — pozór c a ł k o w i c i e w y n i k a j ą c y z natury eks­ p o n a t ó w lecz niezamierzony w koncepcji wystawy. 2 3 Tu już n a j w y ż s z y czas wyjaśnić, że rozpoczęcie n i ­ niejszego tekstu od informacji o wystawie, a nie o w y ­ dawnictwie z nią z w i ą z a n y m , w y n i k a z przyjętego po­ r z ą d k u relacjonowania oraz stąd, że w y d a w n i c t w o u k a ­ zało się z przeszło rocznym „poślizgiem" a raczej, że w y s t a w ę przyszło z d e m o n t o w a ć zanim wspomniana p u b l i ­ kacja się u k a z a ł a . Jeśli u w a ż a m , że wystawa była w y ­ darzeniem, odnosi się to r ó w n i e ż do tej publikacji. Jej udana forma i jakość poligraficzna jest tu tylko m i ł y m do odnotowania szczegółem. Wystawa z a p r e z e n t o w a ł a bo­ gaty m a t e r i a ł . K s i ą ż k a jest jej w y c z e r p u j ą c y m komen­ tarzem. Wysiłek włożony w organizację i przygotowanie naukowe wystawy został utrwalony w sposób rzetelny. W założenia wystawy, p r o b l e m a t y k ę tematu i k o n ­ cepcję o r g a n i z a c y j n ą wprowadza w s t ę p Aleksandra B ł a chowskiego, p o p r z e d z a j ą c y część niezwykle w a r t o ś c i o ­ w ą — o m ó w i e n i e kolekcji poszczególnych m u z e ó w , k t ó r e p a r t y c y p o w a ł y w wystawie. Ze informacje zawarte w tych o m ó w i e n i a c h są m o ż l i w i e najbardziej kompetentne, gwarantuje powierzenie ich opracowania fachowcom z w i ą z a n y m nieraz od wielu lat z t y m i kolekcjami. Po­ szczególne o m ó w i e n i a z a w i e r a j ą k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę mebli z n a j d u j ą c y c h się w tych muzeach a t a k ż e historię ich pozyskania. Okazy wybrane na w y s t a w ę , objęte kakatalogiem i jego częścią ilustracyjną, o m ó w i o n e są do­ k ł a d n i e j , choć kryteria ich doboru z konieczności noszą piętno subiektywizmu oceny w a r t o ś c i estetycznych. Część i l u s t r a c y j n ą w y p e ł n i a j ą fotografie (w t y m k i l k a b a r w ­ nych) wybranych o k a z ó w , w ilości p r z e k r a c z a j ą c e j nawet nieco zestaw eksponowany, oraz obszerna tablica rysun­ k ó w z a p i e c k ó w zydli. Spis tych ilustracji dzięki podanej proweniencji, chronologii, w y m i a r o m i numerom ewiden­ cyjnym spełnia podstawowe wymogi publikacji katalo­ gowej. W o m ó w i e n i a c h kolekcji niedosyt budzi brak d o k ł a d ­ niejszej informacji o stanie dokumentacji t o w a r z y s z ą c e j zbiorom. W oszczędnych uwagach na temat i w lekturze samej części katalogowej ten aspekt charakterystyki zbio­ r ó w rysuje się bardzo w y r a ź n i e . Z uwagi na n i e p e ł n y stan dokumentacji (bardzo duży procent o k a z ó w nie po­ siada nawet podstawowych danych o proweniencji), za­ interesowanie n i m i szerszego k r ę g u badaczy m o ż e przy­ nieść istotne korzyści. Z w i ą z a n i e tak p o m y ś l a n e j p u b l i ­ kacji z w y s t a w ą wydaje się p o m y s ł e m bardzo szczęśli­ w y m . Ujawnienie — przy jakiejkolwiek okazji — stanu dokumentacji z b i o r ó w ma w a r t o ś ć diagnozy u m o ż l i w i a ­ jącej u z u p e ł n i e n i e b r a k ó w . T a k ą okazją jest tok prac przygotowawczych p o p r z e d z a j ą c y c h ekspozycję. Koniecz­ ność zweryfikowania z b i o r ó w przed podjęciem ich inter­ pretacji stwarza p e r s p e k t y w ę pracy mozolnej, ale nie p r z e k r e ś l a nadziei na pozytywne rezultaty. T o r u ń s k a wystawa jest pierwszym krokiem a nadto propozycją podjęcia d z i a ł a n i a w t y m k i e r u n k u co jest w dziele badania i dokumentowania k u l t u r y ludowej rzeczą bo­ dajże n a j w a ż n i e j s z ą , p r z y ś p i e s z a j ą c ą (a więc t a k ż e często w ogóle u m o ż l i w i a j ą c ą ) poprawne konkluzje i ich spraw­ dzenie. Muzea, k t ó r y c h eksponaty b r a ł y u d z i a ł w wystawie, d y s p o n u j ą zbiorami mebli liczącymi łącznie przeszło 1700 obiektów, w t y m samych s k r z y ń i k u f r ó w blisko 460. Jest to dorobek 30-letniej działalności penetracyjnej tych m u z e ó w , m a t e r i a ł dość obszerny aby móc t r a k t o w a ć go jako „stan rzeczy" w y m a g a j ą c y naukowego zbilansowa­ nia, przede wszystkim zaś poinformowania ś r o d o w i s k a profesjonalistów, k t ó r y m niedostępność m a t e r i a ł u zna­ komicie utrudnia działanie. J u ż w trakcie prac przygo­ towawczych nad wyborem e k s p o n a t ó w do wystawy ogromny ten m a t e r i a ł , objęty powierzchownym nawet rozpoznaniem, o w o c o w a ł problemami większej czy m n i e j ­ szej doniosłości, o k t ó r y c h czytamy we w s t ę p n e j części katalogu. I jest s p r a w ą d r u g o r z ę d n ą słuszność opinii, że „...polichromia mebli ludowych z prezentowanych re­ g i o n ó w należy do najciekawszych pod w z g l ę d e m a r t y ­ stycznym w Polsce, a na pewno jest najbogatsza w od­ miany" czy, że „...ustawione obok siebie meble pocho­ dzące z r ó ż n y c h r e g i o n ó w , ale mniej więcej z tego samego czasu nieodparcie p r z e m a w i a j ą swym rodzimym polskim, charakterem", k t ó r y przejawia się „...w proporcjach w s p ó l n y c h ze s p r z ę t a m i z innych części Polski, w po­ dobnych konstrukcjach ... z profilowanym p o d n ó ż k i e m , p ó ł s k r z y n k i e m ... na l e w y m boku, zamkiem s p r ę ż y ­ nowym". Brak podstawowych informacji o z a w a r t o ś c i kolekcji muzealnych prowadzi do z a c h w i a ń r ó w n o w a g i w zakre­ sie tematycznym o p r a c o w a ń naukowych, do białych plam w etnografii k r a j u , co w w y p a d k u z o b o w i ą z a ń nauko­ wych wobec Ziem Odzyskanych graniczy z paradoksem. Co więcej, w opracowaniach uogólniających niebranie pod u w a g ę m a t e r i a ł u dotyczącego t e r e n ó w , k t ó r e były czynnikiem tak a k t y w n y m w dziejach k u l t u r y ludowej Polski, zwiększa niebezpieczeństwo b ł ę d u . Tematyka wystawy dotyczyła r e j o n ó w , k t ó r y c h b i ­ bliografia etnograficzna jest raczej w ą t ł a . Podjęcie na „ t o r u ń s k i " sposób każdej dziedziny k u l t u r y ludowej tych ziem byłoby przedsięwzięciem niezwykle potrzebnym (że w s p o m n ę choćby s p r a w ę ceramiki ludowej). Ale w y ­ daje się, że zaproponowane wyżej kompleksowe prezen­ towanie dokumentacji muzealnych, jest p o t r z e b ą pilną i r ó w n i e a k t u a l n ą dla wszystkich etnograficznych pla­ cówek muzealnych. Wystawa i katalog uczyniły w y ł o m w dotychczaso­ w y m , dość konsekwentnym, niespełnieniu przez muzea etnograficzne statutowych z a d a ń u d o s t ę p n i a n i a groma­ dzonej w postaci zbiorów dokumentacji. Ziemia chełmińska, fragm. Fot.: A. Grodzicki wystawy 57 �I PRZYPISY 1 Wystawa „Meble ludowe północnej Polski" — Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 15.XI.1975 — 15.111. 1976. Koncepcja, scenariusz i opracowanie ekspozycji: Aleksander Błachowski. Współpraca: Iwona Swięch. K o n ­ sultacje: Jerzy Kloskowski, Benedykt Malinowski, Anna Mosiewicz, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Krystyna Szałaśna. graficzny we Wdzydzach Kiszewskich, Muzeum Ziemi Złotowskiej w Złotowie. Dawne meble ludowe północnej Polski, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1976, s. 74, il. 160, 1 ta­ blica. Nakład 1000 egz. Redaktor naukowy: Aleksander Błachowski. Autorzy tekstów: Aleksander Błachowski, Małgorzata Buczkowska, Jadwiga Drozdowska, Anna Mo­ siewicz, Eugeniusz Oleszczuk, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Iwona Swięch, Krystyna Szałaśna, Barbara Wieczorek. Rok 1977 okazał się łaskawy dla równie trudnej co interesującej dziedziny jaką jest ludowe meblarstwo. Wydanie publikacji, o której mowa w tekście nieznacznie tylko poprzedziło ukazanie się w wydawnictwie Ossoli­ neum znakomitej pracy prof. Romana Reinfussa pt. Meblarstwo ludowe w Polsce. Obie prace wzajem sobie przydają atrakcyjności. 3 2 Na w y s t a w ę złożyły się okazy wybrane ze zbio­ rów następujących muzeów: Oddział Etnograficzny Mu­ zeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum w Grudziądzu, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Koszalinie, Oddział w Kwidzynie Muzeum Zamkowego w Malborku, Muzeum Budownic­ twa Ludowego w Olsztynku, Muzeum Pomorza Środko­ wego w Słupsku, Muzeum Mazurskie w Szczytnie, Mu­ zeum Etnograficzne w Toruniu, Kaszubski Park Etno­ К R Imprezy folklorystyczne i regionalne 1.VII — w Kazimierzu nad Wisłą rozpoczął się X I Festiwal Kapel i Ś p i e w a k ó w Ludowych. Udział w nim wzięło ok. 1000 w y k o n a w c ó w . Przez 4 dni o d b y w a ł y się koncerty kapel, instrumentalistów i ś p i e w a ­ ków ludowych. Jury uhonorowało nagrodami lub wyróżnieniami kilka­ dziesiąt osób. Nagrodę I wśród k a ­ pel zdobyły zespoły z Bud Ł a ń ­ cuckich (woj. rzeszowskie) i z Nieznanwrowic (woj. radomskie). Wśród instrumentalistów n a j w y ż e j ocenio­ no Józefa Zarasia — skrzypka z Nieznamierowic a spośród zespołów śpiewaczych I miejsce przyznano zespołowi z Drelowa, woj. bialsko­ podlaskie. Za najlepszą śpiewaczkę uznano Marię Kozłową z Baranowa Sandomierskiego, woj. tarnobrze­ skie. W konkursie „duży — mały", w którym ocenia się mistrza i jego ucznia I miejsce przyznano F r a n ­ ciszkowi i Cezaremu Kowalskim z Poniatowej. Festiwalowi, jak zwykle, towa­ rzyszyły targi twórczości ludowej. Piękną oprawę plastyczną imprezy zaprojektował Adam Kilian. 7—11.VII — w Bukowinie T a ­ trzańskiej odbyła się doroczna im­ preza pn. „Sabałowe Bajania", orga­ nizowana m i n . przez Gminny Ośro­ dek Kultury i Dom Ludowy w B u ­ kowinie. Oprócz koncertów konkurso­ wych, gawędziarzy i instrumentali­ s t ó w ludowych czynny był mjin. kiermasz w y r o b ó w ludowych, w y ­ stawa, „Sabałowa noc" w Niebie­ skiej Dolinie a w Jurgowie — oraw­ skiego snycerza Andrzeja Gombosa. * 13.VII—12.VIII — w czasie trwania Kursu Folkloru Polskiego dla Polonii Zagranicznej, organizo­ wanego w bieżącym roku przez To­ ruńskie Towarzystwo Kultury, Mu58 O N VII—XII 1977 zeum Etnograficzne w Toruniu zorganizowało występy zespołów folklorystycznych z Obręcznej, K o ­ niakowa i Łowicza. Dużym zainte­ resowaniem uczestników kursu cie­ szył się prowadzony przez etnografa wieczór wróżb i zabaw ludowych. W zajęciach praktycznych, jakie od­ bywały się w czasie kursu, udział brały twórczynie ludowe z Pałuk i z Mazowsza, które demonstrowały wyrób kwiatów, pająków, pisanek, wycinanek oraz uczyły haftu ludo­ wego. W czasie trwania kursu, na terenie miasteczka uniwersyteckiego, które w tym czasie zamieszkane by­ ło przez wiele grup gości zagranicz­ nych z różnych krajów, zorganizo­ wany był kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 11—25.VII — w Rzeszowie odbył się Ś w i a t o w y Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych. Wystę­ powały m.in. zespoły: „Syrena" z Holandii, „Kujawy" iz Francji, „Kra­ kowiak" z Bostonu (USA) i „Bie­ dronki" z Kanady, zespół polsko-węgierski im. J . Bema z Buda­ pesztu, „Krakus" z Belgii, oraz ze­ społy, biorące po raz pierwszy udział w Festiwalu — „Karolinka", „Mazurek", i „Karliczek" z Francji, „Krakowiaki" z USA, „Orlęta" i „Wisła" z Kanady. W sumie w y s t ą ­ piło 31 zespołów z 10 krajów. 18—24.VII — w Limanowej od­ bywały się dorocznym zwyczajem dni tego miasta. Wśród licznych im­ prez zorganizowano tzw. posiady w piwnicy „Zbójnickiej" Towarzystwa Ziemi Limanowskiej a w dworze Marsów, pomieszczeniu Muzeum Zie­ mi Limanowskiej, zaprezentowano dorobek konkursu na haft ludowy. 22—24.VII — podczas Warszaw­ skiego Karnawału Lipcowego wy­ stępowały m.in. zespoły folklory­ styczne z całego kraju a na Ma­ I К A riensztacie demonstrowali swoje umiejętności twórcy ludowi: wycinankarki z Sannik i garncarze z Pułtuska. 23, 24.VII — we Wdzydzach K i ­ szewskich odbył się I V Jarmark Wdzydzki, popularyzujący folklor regionu. Na estradzie wystąpiły ze­ społy: Kościerzyna, Wdzydzaki, Sołtysów z Wierzchocirta i in. a w jednej z zabytkowych chałup k a ­ szubskich P a w e ł Szerka prowadził tzw. warsztaty folklorystyczne — spotkanie z uczestnikami jarmarku połączone z dyskusją na temat twórczości ludowej i amatorskiej. W skansenie odbywał się kiermasz sztuki ludowej, a dodatkową atrak­ cją była „Gospoda pod gołym nie­ bem", w której szczególnym powo­ dzeniem cieszyły się pieczone przez gospodynie chleby i ciasta. Organizatorami Jarmarku byli: Kościerski Dom Kultury, Kaszub­ ski Park Etnograficzny, Urząd Mia­ sta i Gminy oraz Woj. Ośrodek Kultury. V I I — z okazji „Gdyńskiego L a ­ ta 77" odbył się jarmark ludowy zorganizowany przez Regionalne Biuro Sprzedaży Cepelia. Nowością gdyńskiej Cepeliady było wprowa­ dzenie do sprzedaży atrakcyjnych w y r o b ó w ludowych z Z S R R , W ę ­ gier, Rumunii i Bułgarii. 3—15.VIII — Gdańsku odbył się kolejny V I „Jarmark Dominikań­ ski", w którym poczesne miejsce zajmowała sztuka ludowa. W tego­ rocznym Jarmarku udział wzięło 100 rzemieślników. Jarmark połą­ czony był z występami zespołów folklorystycznych. 6—14.VIII — w Wiśle, Szczyrku, Żywcu i Makowie Podhalańskim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9964152375c6631e0d0146d4accf7ac.pdf 1c6ddad5c8d8451fec44e6a5a2c4cfbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:162 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.314- 410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE 314 polskiego", s. v. "Sybila" str. 530). O tej postaci znajdujemy jeszcze u Brucknera w jego "Literatura religijna w Polsce śr~dniowiecznej" t. I str. 95, 1) szczegół interesujący: "W Bieńkowicach w ziemi Krakowskiej kobiety w "Szczodry wieczór" nie przędą, bo wtedy czynią to siwilije". Jeżeli jednak pochodzenie omówionych postaci ze źródeł antyku greckiego wydaje mi się dostatecznie stwierdzone i pewne, to drogi wędrówki ich nie są dotychczas dostatecznie jasne, i jak sądzę, stan tej niejasności potrwa tak długo, aż poznamy bliżej folklor rumuński, który - w przeciwstawieniu do folkloru nowogreckiego, dla ludzi o wykształceniu klasycznym łatwiej dostępnego, przedstawia jeszcze dla nas księgę na siedem pieczęci zamkniętą, Wpływy bowiem greckie mogły docierać do nas zarówno dobrze przez RuśUkrainę, długo obcującą z grodami gr'eckimi wybrz,eża Czarnomorskiego, jak przez województwa dunajskie, Mołdawię i Wałachię, z których ostatnie nawet pozostawało w lennej zależności od P.olski, - i żeby między 2 możliwościami d,okonać pewnego wyboru, folklorysta polski musi w przyszłości w folklorze rumuńskim o tyle się orientować, o ile już dziś orientuje się w folklorze ukraińskim. To są już jednak dalsze sprawy, w wypadku zaś naszej tradycji o sybillach stwierdzili-śmy kr,zyżowanie się u na.s prądów, idących zarówno przez Ukrainę, jak i przez Bałkany, nie mówiąc o niewątpliwym wpływię tradycji literaokiej. I SPRAWOZDA NIA • • SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja n. s. t. XXXV). Moskwa-Leningrad 1957. Na treść tego wydawnictwa składają się następujące prace: A. W. SMOLJAK: M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s o c j a l i s t y c z n e j k u l t u r y i ż y c i a r d z e n n e j l u d n o ś c i rej o n u C z u k o c k i e go. Początki budownictwa socjalistycznego na Czukotce przypadają na 1925 r., kiedy to w osadach pojawiły się pierwsze rady narodowe i spół·dzielnie. Kolektywizacja w rejonie zostala zakończona w 1952 r. Połączyły się drobne kołchozy nadbrzeżne trudniące się polowaniem na zwierzynę morską z kołchozami hodowców jeleni. Jelenie są głównym bogactwem kołchozu, dlatego też ich hodowli po·święca się najwięcej uwagi. Brygada hodowców jeleni jest podstawow~i jednostką produkcyjną w gospodarstwie. Hodowla jeleni dostarcza kołcho~:nikom żywności, materiału na ubranie, obuwia i mieszkania, kołchozowi zaś dochodów pieniężnych. Życie kołcho;',ników w znacznym stopniu związane jest z tą hodowlą. W końcu grudnia - z początkiem stycznia obchodzi się uroczyście dzień hodowcy jeleni. Uroczystości trwają kilka dni. W końcu marca lub z początkiem kwietnia urządza się jarmarki wiosenne. Myśliwi kończą do tego czasu sezon i pr:?;ywożą na jarmark futra. Jarmark odbywa się również jesienią. Drugą ważną gałęzią gospodarki kołchozu jest polowanie na zwierzynę morską. Poluje się na foki, morsy, wieloryby, delfiny. W zajęciach tych coraz większy udział biorą kobiety, Ze zwierząt morskich Czukczowie C'trzymują mięso, tluszcz, skóry. Stosunkowo słabo rozwija się w kołchozie rybołówstwo. Na zwiększenie się ilości osad znacznie wpłynęła kolektywizacja, a w ostatnich czasach rozwija się na szeroką skalę budownictwo. We wszystkich dziedzinach życia rdzennej ludności dają się zaobserwować poważne zmiany. Kobiety coraz liczniej wkraczają do produkcji, życia kulturalnego i społecznego. Wiele uwagi przywiązuje i"ię do rozwoju oświaty ludowej. Zakłada się nowe szkoły, skutecznie postępuje akcja walki z analfabetyzmem, powstają czytelnie, świetlice, kluby. Ożywioną działalność rozwijają kółk:l twórczości samorodnej. Liczne kadry młodej inteligencji ujęły w sw~ ręce kierownictwo całego życia ludności miejscowej. M. A. SERGEJEW przygotował do druku pracę L S. A r c h i n c z e j e w 3 pt, M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s t o s u n k ó w s p o ł e c z- J l �~';. • ,.,'\>" ( ,\ !, 317;~ 316 nych Czukczów (; o w ą g Ci s p o d a l w zwiątku k i. zaopatrując z socjalistyczną ją wstĘpem i uwagami. przebu- Cechą ch a!'akterystyczną dla stosunków społeczno-gospod8.rczych Czukjest podział ich na 2 odrębne pod względem ekonomicznym i oddzi'2lone terytorialnie grupy: 1) nadmorskich o:;i"dłych myśliwych (zwierzyna mcrskal, 2) koczowniczych Czukczów trudniących się hodowlą jeleni I'.' tundrze. Ciągle trwa proces przenoszenia się zarówno osób pojedYliczych jelk i całych rodzin z jednej grupy do drugiej. Czukczowie zaczęli stopniowe pJ'zechodzić od myślistwa morskiego do hodowli jeleni. Z biegiem czast: ;;abijanie jeleni zaczęło nabierać coraz bardziej zorganizowanego chara:;:teru. Jelenie zabijo.no wiĘcej ze względu na zdobycie futra na ubranie i mieszkanie niż ze względu na mięso. Stopniowo przystąpiono do OSW8j"nia jeleni i z czasem ludzie zaczęli koczować z jeleniami w tundrze. W ten !posób powstała wśród Czukczćw koczcwnicza hodowla jeleni. Tak ogólnie przedstawia się pochodzenie dwoistości w ustroju snołecznym Czukczów, charakteryzującej ich rozwój kulturalno-historyc~ny jako stadium przejściowe od okresu dzikości do barbarzyństwa, od piec" wotnego polowania do prymitywnej hodowli. U Czukczów panowało małżeństwo grupowe. W czukockim koczowniczym gospodarstwie hodowli jeleni istniał podział pracy między mężczyznami i kobietami. Podstawową formą organizacji społeczno-gospodarczej Czukczów hodowców jeleni jest zjednoczenie koczowniczych leż dla wspólnego Wyp8.sania. Głównym środkiem dla prowadzenia koczowniczej hodowli jel(mi jest silne stado jeleni. Czukczowie hodowcy tworzą dokoła ogólnego stada stowarzyszenie. U Czukczów nadmorskich istnieje natomiast zjednoczenie dla wspólnego polowania na zwierzynę morską. Środkiem do polowań jest łódż morska, dokoła której powstaje wspólna organizacja Czukczów nadmorskich. Zwierzętami, na które się poluje są wieloryb, morsy i foki. U Czukczów można zaobserwować ciekawe zjawisko społeczno-gospDciarcze, połączenie systemu stosunków pierwotnie-przedklasowych z systemem stosunków bezklasowo-socjalistycznych. Ważnym zadaniem jest ostateczne i ścisłe określenie granic i składu narodowych okręgów i rejonów. Odczuwa się potrzebę dokonania reorganizacji stad jeleni. W taki(:h warunkach koczownicy przejdą do trybu życia osiadłego. l:ZĆW W. W. ANTROPOWA: Zagadnienia organizacji woj s k o w o Ś c i u l u d ó w s kra j n e j c z ę Ś c i pół niej Syberii. l wojenn~j n o c n o w s c h o d- Skład ludności skrajnej części północnowschodniej Syberii w 2 pol. XVII i pocz. XVIII w. przedstawiał coraz dosyć urozmaicony. Rdzennymi mieszkańcami byli Czukczowie, Koriacy, Itelmenowie, Jukagirowie i Esl;:imosi. Póżniejsz~'mi przybyszami na te tereny były ludy grupy tunguskomandżur kiej: Łamutowie (Ewenowie) i Tunguzi IEwenkowie). W okresie • ,<","" 'Mn ~ pozme)szym tj. w 2 pol. XVIII i XIX w. granice roz~jedlenia poszcz.2gólJlych narodowości znacznie się zmieniły. Organizacja rodowa w jej formie macierzystej występuje w wiĘkszym lub mniejszym stopniu jako przeżytek u ludów północnowschodniej Syberii. Do cech charakterystycznych rodu należy zaliczyć wczesną utratę t'gzogamii. Rozkład organizacji rodowej był związany ze wzrostem sprzec7.ności wewnętrznych. Cechą charakterystyczną dużej rodziny patriarchalrwj u Czukczów i Koriaków jest fakt, że niewolnictwo nie stało się czy nnikiem istotnym w jej kształtowaniu. Konflikty zbrojne między mieszkańcami nadmorskimi kończyły ~;ię zgodą na mocy decyzji starców. O wyniku walki Czukczów z azjatyckimi Eskimosami decydował pojedynek na skórze morsa. Ludy północnowschoriniej Syberii - Czukczowie, Koriacy, It21rr.enowie, Eskimosi i Jukagirowie w XVII-XVIII w. nie posiadali stałych formacji wojskowych. Do walki z plemionami obcymi organizowano drużyny o sile 200-300 mężczyzn; zjednoczenia wojskcw2 w XVII-XVIII w. tworzono na zasadzie rodowej. Uczestniczyły w nich rody spokrewnione. Funkcji zwierzchnika cywilnego i wojskowego nie łączono, lecz dla celów wojskowych powoływano dowó::lców. Dowódcy wojskowi i przywódcy z okresu pokoju podporządkowywali się decyzji rady starszych. Specyficzne warunki życia ludów Syberii północnowschodniej nie pozwoliły na ich konsolidację· Jedynie w celu obrony organizowano mniejsze łub większe oddziały, Szczepy północn,)w!chodniej Syberii prowadziły między sobą wymianę. Starcia wojenne między poszczególnymi plemionami były wywołane przyczynami zarówno gospodarczymi jak i innymi. 'Walka o posiadanie lub zachowanie terenów myśliwskich Wy'stępuje jaskrawo w konfliktach rdzennej ludności. Wzajemne stosunki Czukczów i Koriaków do końca XVII w. były typowymi ;;tosunkami 2 obcych szczepów. Zmiana gospodarki Czukczów wpływa :1a przeobrażenie stosunków wojennych. Powstanie hodowli jeleni u Czukczów łączy się z wojnami Czukczów z Koriakami w XVIII w., które nabierają charakteru łupieskiego. Najbardziej rozpowszechnioną bronią na terenach północnowschodnich był łuk jako broń zaczepna. Drugą niemniej ważną bronią była ko;,.i:1, służąca do obrony. Poza tym \V użyciu były proce i maczugi. Do obrony ciała uŻyw8.no pancerzy ze skóry, z kości, ist.niały również pancerze żelazne. Poważną rolę odgrywały tarcze. Korzystano także z umocnień. Były to umccnienia osiadłych ludów, jak również koczowników hodowców jeleni. Działania wojenne polegały na niespodzianym napadzie, kiedy to zabij8.n) mężczyzn, brano do niewoli kobiety i dzieci oraz łupiono stada i inn," mienie. l\'ajazdów dokonywano niespodziewanie, aby oszołomić i znisz·· c;:yć wroga. Ludy północnowschodniej Syberii nie posiadały stałych oddziałów wojskowych. Istniała zasada pospolitego ruszenia. Każdy doro~.ły mężczyzna b~'ł wojownikiem. Dla utrzymania sprawności fizycznej orgCl- .. / ..u/ ") ,./ �319 318 nizcwano z łuku. stale ćwiczenia, zapasy, biegi, noszenie ciężarów, strzelanie • I. S. GURWICZ: Jukagirowie rodu czuwańskiego w pol. XVIII w. Na podstawie dokumentu znajdującego się w Jakuckim Archiwum Republikańskim dokonano analizy danych o dobytku zagarniętym przez Czukczów w 1754 r. podczas napadu na Jukagirów. Z dokumentu można wnioskować jaki był najcenniejszy inwentarz w użyciu Jukagirów. Wszyscy oni posiadali jelenie. Prawie każdemu Jukagirowi odebrano łu!\: i kołczan ze strzałami. Najbogatsi posiadali kolczugi stanowiące wielką wartość i rzadkość. Wśród zdobytej broni wymienia się kopie żelazne, kiścienie, noże. Znaczną wartość posiadały zwłaszcza narzędzia metalowe: topory, piły, świdry, młotki, nożyce itd. Złupiono poza tym kotły miedziane i żelazne, patel:1ie i dzwoneczki. Ogłoszony dokument przynosi cenne wiadomości dla charakterystyki kultury Jukagirów poł. XVIII w. W. G. KUZNECOWA: Materiały dotyczące świąt i obn~d ó w C z u Ie c z ów - h o d o w c Ó w j e l e n i z n a d r z e k i A m g u e m y. Cykl świąt zaczynał się jesienią od dwóch ubojów jeleni. Oba święta jesienne z 2 tygodniową przerwą między nimi urządzano w sierpniu na miejscach letniego pobytu Czukczów. Cechą wspólną pierwszego i drugiego święta był ubój jeleni ze stada wracającego po długotrwałym wypasie letnim. Pierwszy i drugi jesienny ubój jeleni obchodzono wszędzie na całym obszarze zamieszkania Czukczów. hodowców jeleni. Wszystkich obrządków dokonywano w więk,szości wypadków podczas p'ierwszego uboju jeleni. Pierwszy ubój jeleni poprzedzano przeniesieniem mieszkania na no\'!e miejsce. Przybycie stada do obozu było sygnałem do uboju. Po zarznięciu jelenia kobiety zajmcwały się jego oprawianiem, a następnie urządzano przyjęcie, podczas którego główną potrawą było mięso. Przed drugim ubojem jeleni podobnie jak i przed pierwszym powiadamiano mieszkańców zawczasu o zbliżaniu się stada. Z nadejściem wieczoru gromadzili się gośt:i~ całymi rodzinami. Przybycie stada było połączone z określonym rytuałem, na który składało się rozpalanie i rzucanie ognia w stronę stada, strzela!"!ie z łuków i potrząsanie kopiami, czemu towarzyszyły okrzyki ludzi oraz rozrzucanie żywności ofiarnej. Mieszkańcy ubierali się w najlepsze szat;!. Ubój jeleni stanowił drugą część święta. Po zarznięciu jelenia Czukczowie smarowali jego krwią swoje twarze, ubranie, obuwie, poczym oprawiano jelenie i składano ofiary rogom zabitych zwierząt. Uroczystości trwały 5-6 dni. Na zakończenie rozpalano ogniska dla spalenia kości. Zawody w biegach były częścią składową różnych obrządków i świąt. W zawodach uczestniczyły na równi z mężczyznami kobiety. Ich biegi byJy urządzane oddzielnie. Zawodnicy, którzy pierwsi przybywali na metę, zabierali sami nagrody. • Jednym z obrządków było poswlęcanie nowych sań. Gromadziło się wówczas sporo uczestników, składano ofiarę i spożywano kiełbasę· Obchodzono również święto zimowego uboju jeleni w końcu grudnia i w styczniu; uroczystość poprzedzało przeniesienie koczowiska na inne miejsce. Uboju jelenia dokonywano na miejscu ofiarnym. Zachowały się także obrzędy związane z polowaniem na zwierzęta futerkowe, a mianowicie na niedźwiedzia brunatnego, łosia, rosomaka, wilka. Do tego celu przygotowywano poźywienie obrzędowe. Przed zwłokami zwierzęcia rozpalano ogień, po czym gospodarz składał ofiarę, rozrzucając drobne kawałki jedzenia, Podział stada jeleni na wiosnę na 2 części wiąże się z szeregiem obrzędów. W dzień podziału stada gotowano specjalne potrawy. Wypełnienie obrzędu towarzyszącego odłączeniu samic jelenia, które się ocieliły wymagało odpowiedniego ubrania. Swięto zaczynało się od uboju jeleni. Po zarznięciu zwierzęcia oprawiano je i gotowano pożywienie. Czukczowie obchodzili także święto rogów, na które szykowano specjalne potrawy mięsne. Obecni na uroczystościach popychali wspólnymi siłamI stertę rogów. Następnie gospodyni rozdawała gościom i członkom rod7iny po kawałku gotowanego mięsa. Zimą i wiosną, a czasem również w jesieni urządzali Czukczcwie wyścigi zaprzęgów jelenich. Przynoszono źywność ofiarną i rozpalano ogień. Zawody mogły się zacząć dopiero po rozpaleniu ogniska; składania żywności w ofierze dokonywano zarówno przed odjazdem zaprzęgów jelenich, jak i po ich powrocie. Na wiosnę po wyścigach jeleni urządzano biegi i kończono zawody zapasami. Czukczowie lubią szybką jazdę, używając do tego celu jeleni rasy łamuckiej. Zarówno Czukczcwie hodowcy jak i nadmorscy obchodzili święto dziękczynne w okresie od końca października do początku stycznia. Spełniali oni obrzęd w jesieni, zimą i na wiosnę, łącząc go z wyścigami jeleni, jesiennym ubojem, na wiosnę ze świętem rogów. Gotowano potrawy ofiarne z mięsa i kaszy. Po złożeniu ofiary goście i członkowie rodziny przystępowali do jedzenia. Obrzęd wioślarzy obchodzono jedynie na wybrzeżu morskim. Odprawiano go jednocześnie z biegami. Kobiety przygotowywały żywność, mężczyżni zaś dostarczali lasek jako wioseł. Obrzędowi towarzyszyło rozpJ.lemie ogniska. Przed mieszkaniem ustawiano duże sanie ciężarowe i prz)'mocowywano wiosło. Zaczync<no od czynności związanych z istotą święta: ,.łódka" i "wioślarze". Zawodnicy wsiadali do sani i uderzając laskami udawali, że wiosłują, później zrywali się i biegli. Po powrocie otrzymyw~li nagrody. Po zakończeniu biegów następowała część ofiarna obrzędu, rzucano mięso do ognia i na ziemię, a po spełnieniu ofiary rozpoczynano ucztę. U Czukczów istniały także obrzędy 2-wiązane z rybołówstwem. Swięta i obrzędy Czukczów obrazują tę bazę gospodarczo-materialną, na której się one kształtowały. Włodzimierz Zajqczkowski �321 320 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA AN ZSRR, Moskwa 1955 z. :l B. 1. S z ar e w s k a j a. Los m łod zie ży lu d ności t u b y l czej w e współczesnej Australii. Artykuł Szare,-,'skiej jest napisany na marginesie wystawy zorganiz::Jwanej latem 1950 r. w Londynie, poświęconej twórczości młodzieży au to~htonów Australii. Los młodzieży autochtońskiej jak i metyskiej w Austnlii jest niezmiernie ciężki i nie ulega prawie żadnej poprawie. Jest ona nadal wychowywana w szkołach misji, w których nauczanie ogranicza się do katechizmu, modlitwy i pieśni religijnych. Po wyjściu ze szkoły dzieci idą do pracy fizycznej i szybko zapominają o na"oytych wiadomościach pozostając niemal analfabetami. Dyskryminacja rasowa w Australii ma odmienne oblicze niż w USA lub Południowej Afryce. Rezerwaty przeznaczone dła autochtonów eliminują ich w zasadzie z życia społecznego, nie potrzebne tym samym są c50bne szkoły dła nich lub zakaz uczęszczania do szkół państwowych. Na północy, gdzie autochtoni i metysi są dość liczni "biali" protestują przeciw uczęszczaniu dzieci autochtonów do szkół ogólnych. Zresztą nędza najczęściej nie pozwała im na posyłanie dzieci do szkół. Najambitniejsze rodziny tubylcze, po wielu wysiłkach i próbach, najczęściej same rezygnują z kształce"ia dzieci. Szariewskaja opiera swój artykuł na książce Mary Durack M i Ił e 1', Child Artist of the Australian Bush, Sydney 1952 r., poświęconej historii szkoły w rezerwacie Carrallup, położonym na południe od stolicy Za chodniej Australii - Perth, na pograniczu pustyni Wiktoria. Kerrołupe jest to coś w rodzaju obozu dla zwolnionych z wiezień pr7cstępców, pijaków, nieuleczalnie chorych, zbiegów ze stacji misji itp. Warunki życia wprost przerażające. Administracja obozu zorganizowała dla dzieci, które dzieliły los rodziców, lub rodziły się w obozie z przygodnych związków, szkołę początkowo nie odbiegającą w swym programie od szkół misyjnych. Jednakże z chwilą przybycia w 1945 r. nowego nauczycieła Pal'ł What, pedagoga - entuzjasty, który wraz z żoną wywalczył łepsze traktowanie dzieci przez administrację obozu, poziom nauczania podniósł się zna~znie. Lekcje rysunków, które początkowo miały służyć jako lekcje rozwijające spostrzegawczość dziecka, odkryły przed What'em kilka prawdziwie utałentowanych chłopców. Wizyty inspektora szkolnego Crebba oraz zorganizowana w Perth wystawa pruc kill:u chłopców wywołała wiele hałasu. Celem położenia kresu podejrzeniom o redagowanie rysunków przez What'a zorganizowano popis chłopców w trakcie wystawy na dowolnie zadawane im przez publiczność tematy. Wystawa objechała większe miasta Australii i zawędrowała w lutym 1950 r. do Londynu, budząc podziw i entuzjazm. Ogólne zainteresowanie obozem w Carrallup zmusiło władze administrac~'jne do podjęcia decyzji przeniesienia właściwego obozu gdzie indziej; I dziewczęta umie5zczono w szkołach misyjnych, które zapewnią im co najwyżej prace pomocnic domowych, w Carrallup zaś zorganizowano fermę na której pozostali chłopcy. Ferma jest pomyślana jako przedsiębiorstw::> dochodowe, obsługiwane przez dawnych wychowanków szkoły rezerwatu. Najbardziej utalentowanym chłopcom -dano pracę w mieście i zezwolono uczęszczać do popołudniowych szkół technicznych. Wyczerpująca praca fizyczna w ciągu dnia nie pozwoliła jednak na poważniejsze studia a zniechęceni chłopcy zaangażowali się do prac na fermach. A. 1. PERSZYC, A l' a b ow ie S a u d y j sk iej A l' a b i i. Na wstępie A. 1. Perszyc podaje krótki zarys wypadków historycznych, które doprowadziły na pocz. XX w. do powstania państwa Saudyjskiego, wspieranego w swych dążeniach do niezależności i zjednoczenia przez Związek Radziecki, wbrew zresztą bezpłodnym wysiłkom polity ków angiel;,:kich i amerykańskich dążących do podporządkowania półwyspu Arabskiego swym interesom. Ludność Saudyjskiej Arabii dzieli się, jak niegdyś, bardzo wyrażnie na koczowniczą i osiadłą. Ludność osiadła zajmuje się rzemiosłem, drobnym przemysłem i handlem, chłopi zaś rolnictwem i hodowlą. Ludność koczownicza zajmuje się przede wszystkim hodowlą bydła, obok tego do~;ć często rolnictwem. Nieliczna ludność miejska, zajmuje się przeróbką .>u;:owców rolniczych. Większość robotników jest zatrudniona w przemyqe 'łaftowym Kompanii arabsko-amerykańskiej lub na budowach amerykańskich. Pozostali mieszkańcy miast pracują jako służba domowa, robotnicy, nosiciele wody itp. Nieliczni są również osiadli rolnicy. Ziemię nawadniają za pomocą kanałów irygacyjnych, czerpiących wodę z olbrzymich zbiorników. Urządzenia irygacyjne jak też normowanie wody jest surowo strzeżone. Ze zbóż uprawia się najczęściej: pszenicę, jęczmień, kukurydzę i durro; z roślin strączkowych: soczewicę. groch, fasolę i tykwę. W sadownictwj'e przeważa uprawa palmy daktylowej, winogron, fig itd. Technika uprawy roli jest b. niska; ułepszenia stosowane są rzadko. Do tej chwili używa się t. zw ... arabskiego" pluga z drzewa, do którego zaprzęga się wielbłąda, osła lub byka, w biedniejszych gospl)darstwach ~L.asami nawet kobiety. Ziemia jest tu uprawiana za pomocą drewnianc.i motyki. Po zaoraniu, celem spulchnienia ziemi ul'.ywa się drewnianych grabi, łopat i n'dli. Zboże jest żęte sierpami lub krzywymi noż.\'carni (·grodniczymi. :\!łóccnie zboża odbywa się za pomocą bydła, które przepęd;::" się po rozeslanych na ziemi snop,>.ch. Do wiania ziarna uŻ.\·wa siC; sit i wil';lozębnych, drcwni,myeh wideł. Ziarno oddziela się cd plew również SPCs)bem podrzucania \V palmowych plecionkach lub na drewnianych taca(;h. Zboże miele się \V ręcznych młynkach kamienr.y·ch, czasami tłucze się \,' drewnianych stępach. 21 "Lud", t. XLV �322 Stosunki towarowopiemęzne w gospodarstwach rolnych są ro~winię~: słabo. Gospodarstwa w dużym stopniu są samowystarczalne. Wlększo~c przedmiotów koniecznych w gospodarstwie jest wyrabi.ana p~zez domow~lków. Kobiety tkają wełniane materiały i dywany, lepIą ghmane naczym~, sporządzają obuwie i uprząż. Mężczyżni wyprawiają .skóry, spo~zą~zaJą narzędzia z drzewa do uprawy roli, toczą kamienie do ~a~en: Za p:e?lą?ze kupuje się tylko wyroby metalowe i tkaniny. Kowale l mm rzemleslmcy, dość zresztą nie liczni, stanowią zamkniętą w sobie kastę. Drugą, liczbowo przeważającą grupą ludności Saudyjskiej Arabii są koczownicy, hodowcy wielbłądów, przewodnicy karawan i beduini, mieszkańcy pustyni. Plemiona te wędrują tradycyjnymi, ściśle ustalonymi szlakami, przebywając ogromne przestrzenie pustyni. Ogranicza to możliwości hodowli bydła, które nie może pozostawać przez dłuższy czas bez wody. Posiadanie konia jest oznaką niemałej zamożności. Hodowla kóz tak rozwinięta w Syrii i Iraku nie rozpowszechniła się w Arabii Saudyjskiej i tylko niewielka liczba napółosiadłych plemion z Nedżd, Dżebel Szammar i doliny Hidżazu uprawia tę hodowlę. Już w XIX w., gdy półwysep Arabski został wciągnięty w orbitę polityki krajów kapitalistycznych rozpoczął się upadek hodowli wielbłądów i karawan, jako środków transportowych. Po pierwszej wojnie światowej stan ten pogłębił się wraz z budową autostrad automobilowych na szlakach handlowych i pielgrzymek karawan, to też cena wielbłądów ogromnie spadła a beduini znaleźli się w nędzy. W tych warunkach zrodził się wśród nich pęd do osiedlania się. Rząd państwa saudyjskiego popierał ten ruch, sprzyjało to bowiem up<Jrządkowaniu mocno zdezorganizowanego życia gospodarczego. Zaczęto organizować kolonie rolnicze (hidżry). W stosunku jednak do całości plemion koczowniczych była to stosunkowo niewielka ilość. Reszta z braku ziemi uprawnej zmuszona była kontynuować nadal hodowlę wielbłądów i organizować karawany. Stosunki społeczne Saudyjskiej Arabii są mieszaniną ustroju feudalnego z przeżytkami patriarchalno - rodowego oraz z zaczątkami ustroju kapitalistycznego. W głębi Arabii do niedawna spotykało się jeszcze niewolnictwo oparte na wwozie i sprzedaży Afrykańczyków. Pozostałością ustroju feudalnego jest duża ilość wielkich własności ziemSKich, choć niewielka część ziemi jest uprawiana przez feudała reszta zaś jest oddawana w dzierżawę. Powszechny jest zwyczaj oddawania ziemi chłopom pod uprawę na warunkach podziału zbiorów. Część przypadająca chłopom nie wynof,i więcej jak 1/3 zbiorów. Poza uprawą roli ci.ąż.ą na nich ,inne Obowią:ki jak czyszczenie i naprawa kanałów irygaCYJnych, posługi w domu ZIemianina itd. Niepoślednią rolę odgrywa we wsi arabskiej handla~z, li~hwiarz;, u.dzielając chłopom pożyczek na wysokie procenty zmusza Ich rownoczesme do pracy dla niego i do podziału zbiorów itd. Chłopi osiedli na środkowych 323 terenach Półwyspu arabskiego zachowali wiele przeżytków ustroju pat;iarchalno - rodowego, podział na rody zamieszkujące jedną wieś i na p10miona obejmujące pewną grupę wsi. Na czele plemienia stał dziedziczny szejk zatwierdzany przez władzę centralną. Szejk w gruncie rzeczy jest feudałem, a jego ziomkowie poddanymi chłopami uprawiającymi z8garniętą niegdyś przez szejka ziemię. Korzystając z takiego sto nu rzeczeszejk pobiera nie tylko dzierżawę w postaci naturalnej ale każe płacić dodatkowe opłaty. Wśród pl<:mion koczowniczych panują również stosunki społeczne o charakterze feudalnym, choć w większej mierze zachowały one przeżytki ustroju patriarchalno - rodowego. Wśród plemion koczowniczych śdśle przestrzegana jest rodowo - plemienna organizacja. Rodziny beduińskie są zespolone w niewielkich grupach rodowych - patronimii; kilka patronimii tworzy póżny ród patriarchalny. Ród tego typu nie jest podobny do klasycznego rodu matriarchalnego lub wczesnopatriarchalnego ponieważ zezwala na wlasność prywatną, uznaje podział na warstwy społeczne zależnie od posiadanego majątku, dopuszcza do wyzysku. Mimo wszystko członkowie rodu są zjednoczeni tradycyjnymi więzami gospodarczymi, społecznymi i ideologicznymi. Ród jest uważany za zespołowego właściciela pastwisk i studni, i jest obowiązany do obrony swoich członków; ród posiada swój wasm to jest znak do znaczenia bydła, swoją nazwę wywodzącą się od imienia przodka założyciela rodu. Członkowie rodu uważają się za braci a starsi nazywają młodszych bratankami, młodsi zaś starszych .._ wujami. Rody są zjednoczone w plemiona na czele których stoi szejk wywcdzący się z rodziny w której stanowisko to jest dziedziczne. Urząd szejka jest obecnie zatwierdzany przez rza.dcę dzielnicy na której terenie znajdują się koczowiska i ziemia plemienia. Urząd sędziego plemienia jest również dziedziczny. Do zadań sędziego "aryfa" należy przestrzeganie i objaśnianie prawa zwyczajowego. Stanowisko sędziów plemiennych zostało uznane przez rząd. Do warstwy uprzywilejowanej plemienia należy równie rodzina "akidów", rodzina wodzów. W chwili obecnej urząd akida zestał zniesiony, jednakże dochody z nim związane i zaszczytny tytuł istnieją nadal. r I ! Rodowo - plemienna organizacja i przeżytki ustroju rodowego są formą w którą przeoblekły się w rzeczywistości typowe stosunki społeczne feudalne. Szejkowie, sędziowie i akidzi pod pozorem pomocy rodowej eksploatują biedotę plemienną, wyzysk zaś stał się bardziej uciążliwy po powstaniu zjednoczonego państwa Saudyjskiego. ponieważ zmniejszyły się dochody szejków płynące z grabieżczych napadów na plemiona osiadłe w oazach i karawany kupieckie; Wzrastający ucisk plemion tach 20-tych XX w. beduińskich wywołał szereg powstali w 1<1- �325 324 Biedota chłopska ucieka do miast, lecz słabo rozwinięty przemysł <lie może ich zatrudnić - to też po bezowocnych poszukiwaniach pracy najczę~ciej wracają oni do swych gospodarstw zadłużonych i obciążonych różnego rodzaju podatkami. Ci którzy pozostają w mieście są napół włóczęgami i imają się naj niższych posług. Panujące przeżytki ustroju rodowo-patriarchalnego zachowały w Arabii Saudyj~kiej wielką rodzinę. Władza ojca jest w rodzinie nieograniczona. Syn nawet w starszym wieku nie ośmieli się usiąść w obecności ojca lub jeść z nim z jednego naczynia. Odwieczny obyczaj pozwala ojcu zabić nieposłusznego syna lub córkę· Stanowisko kobiety w życiu społecznym i w rodzinie jest nadzwyczaj upośledzone. Mimo, że główny ciężar prac gospodarczych spoczywa na jej barkach, jest ona pozbawiona prawa własności i dziedzictwa. Jedyną jej własnością pozostaje mercha tj. zapłata za kobietę, która stanowi jej zabezoieczenie materialne na wypadek rozwodu lub śmierci męża. Zarówno ;ona jak i córka nie dziedziczą po zmarłej głowie rodziny, chociaż córka według prawa powinna dziedziczyć po ojcu 1/3 pozostawionego majątku, prawo to je~t jednak przestrzegane tylko w miastach. Dzieci należą do ojca. Z;:bójstwo kobiety, która shańbiła swą rodzinę nie jest uważane za przestępstwo, lecz za obowiązek głowy rodziny. Mężczyżni żenią się od lat 16-tu, kobiety wychodzą za mąż od lat 12-tu. Małżeństwa są ustalane przez rodziców, młodzi poznają się w trak-::ie zawierania małżeństwa. Wprawdzie na wsiach i wśród plemion koczowniczych chłopcu pozwalają wybrać sobie pannę, jednakże ostateczna decyzj':! jest podejmowana przez ojca. Arabowie starają się zawierać małżeństwa w wąskim kręgu krewnych. Najbardziej pożądanym związkiem jest małżeństwo stryjecznych braci i sióstr. Oświadczyny kuzyna o rękę kuzynki nic mogą być odrzucone; kuzynowi wolno porwać kuzynkę w wypadku odmowy. Chociaż religja i zwyczaje zezwalają Arabom na wielożeństwo jest to jednak zjawisko dość rzadkie. Tylko ludzie zamożni posiadają kilka żor •. Przy zawieraniu umowy ślubnej często umieszcza się warunek. że mąż poprzestanie na jednej żonie. Zwyczaje weselne są nieco różne u poszczególnych plemion i w dzielnicach kraju. Rodzina pana młodego płaci tzw. merch w wysokości zależnej od sytuacji społecznej i 00 zalet panny. Za wdowę i rozwiedzioną żonę pb1ci się mniej. Na miesiąc przed ślubem sędziowie ustalają warunki umowy ślubnej. Wesele rozpoczyna się w poniedzialki lub wtorki ,v domLl pann.'· młodej i trwa, w zależności od zamożności rodziny 1-7 dni. Po weselu panna młoda przeprowadza się do domu męża. Koszty weselne ponosi rodzina pana młodego; są one zazwyczaj bardzo wysokie; rodziny mniej z3możne popadają w długi a niejednokrotnie w zupełną ruinę· Narodziny dziewczynki są przyjmowane z niezadowolcr:iem: urodzin.'· , • I ! chłopca są witane z radością· Od chwili urodzenia syna rodzice są nazywani od imienia syna: ojciec tego a tego, matka tego a tego. Dziecko karmi się piersią 2 a nawet 3 lata. Dzieci zaczynają dość wcześnie pracować, pomagają w gospodarstwie, pasą bydło, w mieście zaś idą do służby. Do szkoły chodzą zarówno chłopcy jak dziewczynki zamożniejszych rodzin: dziewczynki jednak są wycofywane ze szkoły i pozostają zamknięte w domel do momentu dojrzałości. Do niedawna jeszcze zamożni mieszczanie oddawali starym obyczajem, synów na wychowanie do beduińskich ~zejków; w środkowej Arabii zwyczaj ten trwa dotychczas. Dużą rolę w wychowaniu dziec!{a odgrywa dziadek ze strony matki, gdyż Arabowie uważają, że każdy człowit"k dziedziczy wiele cech charakteru po dziadku ze strony matki, dlatego też powinien on specjalnie troszczyć się o swego wnuka. Urodziny dziecka, pierwsze postrzyżyny oraz pierwsze włożenie kaftana są uroczyście obchodzone w zależności od stanu zamożności. Chłopcy podlpgają obrzezaniu między 3-cim a 7-ym rokiem w mieście, między IQ-tym - 12-ym rokiem na wsi. Na wsiach obrzędu tego dokonuje wielokrotnie kowal; moment ten jest uroczyście obchodzony. Prócz tego obrzędu, właściwego wszystkim muzułmanom, mieszkpńcy środkowej Arabii dl) niedawna przestrzegali również obrzędu as-saleh tj. zdzieranie skóry; jest to bolesna operacja, której poddawano chłopców między 16-ym a 17-Y111 rokiem życia na znak przejścia do wieku męskiego. Obyczaj ten znikł pod wpływem Wahhabitów, nieustannie zwalczających dawne przeżytki. Dzięki nim również znikł obyczaj oddawania chłopców, zaś przede wszystkim dziewczynek tzw. infibulacji, która miała zapobiegać stosunkom płciowym młodzieży przed małżeństwem. Rolniczy charakter kraju oraz słabo rozwinięty przemysł określają specyfikę miast. Są to przede wszystkim ośrodki administracji i rynki, obsługujące pobliskie okręgi ::"olnicze. stąd też miasta zachowały do d:~i':; dnia wygląd wschodnich miast średniowiecznych z labiryntem wąskich uliczek i zaułków, z krytymi bazarami, minaretami, kawiarniami i domami z fasadami wewnętrznymi. Zamożny ciom miejski jest to czworobok niskich budynków związanych centralnym podwórkiem wewnętrznym. Pokoje są długie i wąskie nie łączące się ze sobą. Dom jest podzielony na stronę żeńską i męską. Drzwi i okna wychodzą na podwórko wewnętrzne. Podwórko wewnętrzne posiada portyk nad którym biegnie kryta galeria. Na podwórku spędza rodzina wickszą część dnia; jest ono pokryte matami, chodnikami łub dywanami, podzielone kotarami, z basenem lub studnią . Murowany typ tzw. domu śródziemnomorskiego nie jest charaktery;tyczny dla budownictwa biedniejszych warstw ludności, które muszą zada-o w3lać' się lepiankami jednoizbowymi; \V większych miastach widzi się b. często wielkie skupi~ka chałup byle jak ustawionych. Domy wiejskie są otoczone budynkami gospodarczymi z podwórzem �326 zewnętrznym zamkniętym ścianą z gliny. Domy bogatych włościan składają się z kilku izb i są podobne do domów typu śródziemnomorskiego, Podwó.<ze wewnętrzne łączy się z ulicą za pomocą szerokiego korytarza, którego czę~ć jest odgrodzona dla bydła, siana itd. Namioty koczowników zwane "domami z koziej sierści" ustawia się na tykach, których ilość i wysokość jest zależna od zamożności właściciela. Biedny namiot posiada od 2-3 tyk, bogaty 9 potrójnych rzędów tyk. Ni' tyki naciąga się wełniany materiał z pionowo zwisającymi ściankami. Namioty szejków i bogatych koczowników są podzielone kotarami na l;::Jk~ pomieszczeil przeznaczonych dla gości, żon i zapasów. Strój jest odmienny wśród poszczególnych grup ludności. W miastach najbardziej jest rozpowszechniony tzw. "mekkański ubiór" składający si~ z długiej i szerokiej białej koszuli, kolorowej narzutki bez l'ękawów, kaItana i niewysokiej, okrągłej czapeczki lub turbanu. Strój ten jest przeźytkicm ustroju patriarchalnego i jest noszony przez bogatych mieszczan 1 wiejs\ich bogaczy. Obecnie noszone są również ubiory europejskie. Biedota miejska nosi ubiór półeuropejski tzn. koszulę włożoną na wierzch tanich i lichych spodni, narzutkę bez rękawów, zimą kurtkę z sukna lub waciak. Ubiór osiadłego chłopa składa się z białej koszuli i szerokich zwężonych t.: dohl spodni; spodnie są specyficzną częścią ubioru chłopskieg0. Zimą noszone są kurtki ze skóry owczej lub płaszcze aby z owczej, koziej lub wielbłądziej wełny, szerokie i długie, bez zapięcia z przodu z otworami dla rąk, lub rzadziej, z krótkimi rękawami. Zasadniczymi częściami ubioru koczowników są: biała lub niebiesrl:a koszula, aba i chusta na głowę, używana powszechnie w Arabii nie tylko przez Beduinów, lecz również przez chłopów a nawet mieszczan, Jest to kwadratowy kawałek materiału złożony po przekątnej i zarzucony na głowę tak, że jeden z rogów opada na potylicę i szyję, dwa pozostałe na plecy lub przykrywają dolną część twarzy. Chusta jest przytrzymana za pomocą sznura dwa razy okręconego wokół głowy. Kolor sznura i chusty wskazywRł ongiś na przynależność plemienną lub dzielnicę pochodzenia. Powszechnie używanym obuwiem są skórzane sandały przymocowane du nogi pętlą przesuniętą pomiędzy palcami. Beduińskie sandały są często noszone przez chłopów i mieszczan. Ubiór kobiecy niEwiele różni się od męskiego. Na wierzch szerokich, zwężonych u dołu sj::odni wkłada się długą koszulę, podpasaną pasem. .Tako zwierzchnia odzież używane są narzutki bez rękawów, kaftany lub plaszcze. Na głcwie noszą kobiety chustę najczęściej koloru czarneg0. czasami niebieskiego lub czerwonego. Zakrywanie twarzy jest stosowane tylko w miastach i okolicach podmiejskich. Do tego celu służą czarne zasłony lub białe, ozdol::ione r;o orzegach frędzlami; zasłony bogatych mieszczanek przetykane są złotą nitką lub obszyte koronką. Kobiety noszą 327 wszystkie możliwe upiększenia z niebieskiego i zielonego szkła, rogu, masy perłowej, ołowiu, srebra i koralu; bransolety i obrączki na nogach, pierścienie i ozdoby nosa. Bardzo rozpowszechniony jest tatuaż; dziewczynki po skończeniu 6 lat są tatuowane czerwoną lub zieloną farbą. Tatuaż pokrywa czoło, policzki, ręce, pierś, stopy nóg; najstaranniej tatuowane jest czoło i podbródek. Rodzaj pokarmów jest zależny nie tylko od stopnia zamożności lecz i od charakteru zajęć ludności. Chłopi spożywają przede wszystkim produkty rolne, koczownicy zaś produkty związane z hodowlą bydła. ~Podstawowym produktem spożywanym przez ludność osiadłą jest jęcz·, mień, czasami chleb pszenny, wypiekany w formie lepioszek. Najczęsts~ą potrawą jest bUTguL kasza z tłuczonej pszenicy lub kukurydzy zalana zsiadłym mlekiem, w czasie świąt pokryta kawałami mięsa. Zupy gotuje się z grochu, soczewicy lub dyni. W wielu dzielnicach narówni z potrawami z ziarna zbożowego cenione są daktyle. Najczęściej sporządza się z nich masę zmieszaną z jęczmienną mąką. Z daktyli wytwarza się też wódkę a z soku palmy daktylowej warzy się cukier l przyrządza się napój lagbi. Ludzie niezamożni jadają mięso rzadko, przeważnie w czasie świąt; mięso spożywa się uroczyście, podobnie jak kawę pije się w znamiennych chwilach życia rodzinnego, chociaż jest to tradycyjny napój Arabów ZJ1al"!Y im od XVI w. W potrawach Arabów koczowników przeważa mleko. Zimą i na wiosnę, gdy udój jest najbogatszy robi się zapasy masła. Sery są mało znane. Arabowie sporządzają proszkowane mleko za pomocą długiego gotowania; w trakcie gorących dni jako napój orzeźwiający służy mleko zsiadłe rozrzedzone wodą. Na drugim miejscu znajdują się produkty rolne, które koczownicy muszą kupować, jest to przede wszystkim chleb i daktyle. Mięso na stole koczownika pojawia się rzadko i to przy końcu lata, gdy pasza maleje a bydło nie daje mleka. Arabowie Saudyjskiej Arabii mówią jednym z pięciu podstawowych narzeczy języka arabskiego, który dzieli się na dialekty Nedżda, Hidżaza, Asira i in. Każdy z dialektów ma swoje specyficzne cechy w obrębie p'Jszczególnych plemion. Zródła arabskiej literatury sięgają wczesnego średniowiecza. Utwory starożytnej poezji arabskiej prZEZ długi okres przekazywane ustnie, zostały utrwalone na piśmie w poło IX w., w okresie kalifatu bagdadzkiego. Najbardziej znane są utwory poetów Irmuł-Kajsa, Antary, Zuhejra i in . Pierwszym utworem prozy literackiej był koran, spisany w pał. VII \\'. W przeciwieństwie do starożytnej poezji arabskiej koran, który daje obraz społeczności przechodzącej do układu klasowego powstał nie wśród beduinów, lecz wśród iudności osiadłej, w środowisku handlowo-rzemieślniczym mieszkańców Mekki i Medyny. Po utrwaleniu na piśmie klasycznej poezji arabskiej, dalszy rozwój lite- �329 328 ratury Arabii był słaby, ogra~iczony do utworów religijnych chylących się ku upadkowi świętych miast Hidżaza - Mekki i Medyny. Nowy rozkwit literatury nastąpił dopiero w XX w. pod wpływem ogólnego odrodz;~nh arabskiej sztuki, które nastąpiło w pol. XIX w. w Syrii i Egipcie. Wielkim bogactwem i różnorodnością odznacza się ustna i muzyczna twórczość ludowa. Mimo, że Wahhabici surowo zabraniają uprawiani"l muzyki, tańców i pieśni świeckich we wsiach szczególnie w okręgach koczowniczych, pieśnią, muzyką i tańcami święci się święta rodzinn':?, wesele, urodziny dziecka, obrzezanie. Najbardziej popularne są beduińskie pieśni ludowe o charakterze miłosnym lub bohaterskim. Obok tego powszechnie śpiewane są pieśni poświęcone pracy; są to pieśni poganiaczy wielbłądów, kobiet. ubijającyc~ masło itd. Powodzeniem cieszą się również krótkie opowiadania satyryczncfantastyczne o zwierzętach. Wśród beduinów szczególnie są rozwinięte historyczne opowiadania na temat genealogii plemion. Pieśni są śpiewane przy akompaniamencie rababy lub erbaby jedno lub dwustronnej skrzypki ze smyczkiem z k0l1skiego włosia. Dość często rababa jest zrobiona ze zwykłego pudła obciągniętego skórą kozy; przez pudło przeciągnięty jest patyk do którego umocowują struny. Pieśniom (;hóralnym i tarkom towarzyszy bicie w ogromny bęben lub tabla miedzianych, obciągniętych skórą litaurów. Znane są powszechnie flety oraz różnego rodzaju grzechotki lub kwadratowe czy okrągłe tamburina. Etnograficzne badania Arabii Saudyjskiej wskazują, że długot.rwały wpły'v zacofanego imperium Osmańskiego, panowanie feudalnych stosunków i zależność od cudzoziemskich monopoli kapitalistycznych zahamowały rozwój eko!lomiczn~' i kulturalny kraju, a ludność pozbawiona została możności rozwij ania swych przyrodzonych uzdolnień. 1. D2ABBARO'V: Ocena monografii "K u l t u r a i b y t t a d ż y c k i e ~ o c h ł o p s t w a koł c h o z o we g o" w Akademii Nauk Uzbeckiej SRR. 12 kwietnia 1955 r. na posiedzeniu Wydziału etnografii Instytutu historii AN Uz SRR poddano dyskusji pracę zespołową pt. "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Do zespołu autorów należą: N. N. Erszow. N. A. Kisliakow, E. :M. Pieszczerewa iS. P. Rusiajk i n a. Monografia została opracowana na podstawie materiału zebraneg() w jednym z przodujących kołchozów Tadżykistanu. Dyskutanci podkreślili doniosłość wydania tej monografii i jej pionierski charakter w badaniach naukowych nad zagadnieniem kultury i bytu socjalistycznego chłopstwa. Praca ta jest próbą stworzenia obrazu rzeCt)'·· wistego pracy kołchożników, ich społecznego i rodzinnego życia. W po~zczególnych rozdziałach książki autorzy w zasadzie rozwiązali te zagadnienia z powodzeniem, jednakże całość monografii została poddana ostrej krytyce jako zawierająca szereg poważnych błędóv,' i niedociągnięć. i archeologii • Wyniki dyskusji podsumowała O. A. Sucharewa w następujących punIdach: 1. Rozdział a gospodarce kołchozu daje fałszywy obraz, zacofanych metod uprawy; 2. Materiał ilustracyjny w większej mierze przedstawia stare form:. bytu i gospodarki z pominięciem form właściwych dla współczesnego kołchozu; 3. Rozdział poświęcony historii osiedli przed rewolucją i po rewolucji jest suchym i powierzchownym opisem, nie zawiera materiałów do najważniejszego zagadnienia okresu przedrewolucyjnego tj. stosunków spa· h:cznych; zagadnienia własności ziemskiej i podatków w chaństwie 1\0kandskim nie zostało wyjaśnione; historia osiedli w okresie radzieckim ('pracowana pobieżnie i schematycznie a wydarzenia za~adnicze potraktowano w sposób uproszczony; walki klasowej oraz historii kołchozu nie pogłębiono w dostatecznym stopniu. Nie wyjaśnione pozostały zagadnienia nawodnienia przed i po rewolucji. ">. IV rOL.dziale poświęconym redzinie nie wyjaśniono Iorm rodziny; zagadnienie zmierzchu wielkiej rodziny i powstawanie małej rodziny j'lko głównej formy zostało pominięte; 5. Ostatni rozdział "Życie społeczne i budownictwo kulturalne" jest powierzchowny i deklaratywny. Rozdział ten należałoby podać po rozdziale o gospodarce z którą jest on bardziej powiązany, niż z rozdziałem o życiu rodziny i domu. 6. W układzie całej pracy widoczna jest niestaranność opracowania czego wyrazem jest powtarzanie się pewnych zagadnień; 7. Tytuł monografii nie odpowiada jej treści; nie można zjawiskami życia jednego kołchozu obejmować całego tadżyckiego chlopstwa kołchozowego. A. ORLOW A: Ocena tomu L u d y A £ I' Yk i. W 1955 r. Rada Naukowa Instytutu Etnografii AN ZSRR poddała dysku"ji 1 tom serii "Ludy świata", poświęcony ludom Afryki, opracowany przez zespół wydziału Afr/ki. Poza etnografami udział w dyskusji wzięli: historycy, ekonomiści i językoznawcy. Dyskusję otworzył dyr. Instytutu Etnografii S. P. T o ł s t o w, podkreślając ważkość oceny pracy dla zespołu autorskiego, który ma za sobą zasługi, lecz równocześnie ponosi odpowiedzialność za błędy wydanej prac.". D. A. O l d e r o g g e podkreślił rozliczne trudności w pracach zespoi u wypływające z braku opracowań wstępnych. Należy podkreślić, że szerE g problemów wogóle nie bylo nigdy zbadanych, brak jest również ścisłych danych statystyczn~'ch, map etnicznych niektórych dzielnic Afryki; wiele Języków kontynentu afrykańskiego do tej chwili jest niezbadanych ta'.;: dalece, że autorzy' monografii nie byli w stanie opracować mapy lingwi;;tycznej Afryki; ". końcu zaś nieliczny zespół autorski, uwarunkow1ł pewne braki pełnej charakterystyki ludów Afryki. Z prz~Tzyn powyżgzych �330 wypływa również niejednolita waga naukowa poszczególnych rozdziałów książki. Zdaniem D. A. Olderogge rozdziały poświęcone walce wyzwoleńczej ludów Afryki należą do najlepszych w wydanej pracy. Z kolei głos zabrał S. A. T o kar e w podkreślając, że wydanie tomu "Ludy Afryki" jest wydarzeniem ważkim nie tylko dla nauki radzieckiej lecz ma znaczenie dla naukowej literatury międzynarodowej. Zdaniem S. A. Tokarewa książka ma dużą wartość poznawczą i jest dobrze opracowana metodologicznie. Materiały żródłowe uzasadniają naczelną ideę dzieła a mianowicie: ludy Afryki są twórcami swej własnej kultury i jako takie posiadają prawo do niezawisłości. Tokarew podkreślił znaczenie rozdziału o językach i piśmiennictwie ludów Afryki, opracowanego przez D. A. Olderogge. Zdaniem S. A. Tokarewa słabymi stronami dziela są: jej niedostateczna "etnograficzność" , brak opracowania zagadnień rolnictwa i hodov"li. nie poruszono w nim tematu upadku ustroju rodowego ani przeżytków matriarchatu, ani też tajnych związków, które odegrały wybitną roię w kształtowaniu ~ię społeczeństwa klasowego. Dużym brakiem pracy jest pominięcie materiałów dotyczących problemów religii ludów Afryki; rozdział poświęcony temu zagadnieniu jest zdaniem Tokarewa najsłabszym rozdziałem książki. Również analiza i krytyka koncepcji burżuazyjnych przeprowadzona jest powierzchownie i słabo uzasadniona. B. G. S z a l' e w s k a j a podkreśla, że wydawnictwo "Ludy Afryki" jest pierwszym wydawnictwem tego rodzaju w międzynarodowej literaturze naukowej. Książka jest napisana żywo i interesująco, tym samym przystępna szerokiemu kręgowi czytelników. Wbrew opinii S. A. Tokarew:1. Szarewskaja stwierdza, że problem zacofania ludów Afryki do chwili kolonizacji jest przez autorów opracowany błędnie, godzi się z nim natomiast w opinii o jednostronnym naświetleniu działalności tajnych związków i kształtowaniu się ustroju społecznego państw afrykańskich. Szarewskaja wiele uwag poświęciła bogatym źródłom naukowym zgromadzonym w pracy jednakże w pełni nie wykorzystanym. P. S. K u z n i e c o w szczególną uwagę zebranych zwróci! na błędy i niedociągnięcia w rozdziale poświęconym językom i piśmiennictwu ludów Afryki, stwierdzając potrzebę szerszego opracowania poszczególnych języków i grup językowych Afryki. G. F. D e h e c godzi się z opiniami swych przedmówców o znaczeniu tego wydawnictwa, równocześnie zaś wiele uwagi poświęca niedostatkom opracowania. Zdaniem jego najpoważniejszym niedociągnięciem pracy je,st brak mapy językowej, która wbrew twierdzeniom Olderogge mogła i powinna być op.racowana, gdyż materiał do opracowania był dostateczny. Jedyny okręg rzeczywiście mało zbadany środkowego Sudanu jest stosunkowo wąskim okręgiem. 331 Wartość książki zasadza się na skoncentrowaniu i zestawieniu materiałów historycznych i etnograficznych, co pozwoliło historykom na wykrycie szeregu faktów o dużym znaczeniu. Do słabych stron pracy zalicza Jer u z a l i m s kij niekonsekwentnie przeprowadzoną zasadę historyzmu, prawie zupełne pominięcie historii Burów i okresu pomiędzy anglo-burską wojną i historią współczesną Południowej Afryki. • I A. J. S z P i r t wysoko oceniając książkę podkreśla brak analizy wypadków drugiej wojny światowej, niedostateczne oświetlenie walki między państwami imperialistycznymi, co staje się bodżcem wzmożenia ruchu narodowo-wyzwoleńczego, brak danych statystycznych itp. P. E. T e r l e c kij godząc się z opiniami przedmówców, stwierdza, ż·~ praca winna zawierać więcej materiału kartograficznego. 1. P. J a s t r i e b o w a nawiązując do znaczenia wydawnictwa obliczonego na szeroki krąg czytelników uważa, że przy opracowywaniu drugiego wydania książki należy wziąć pod uwagę opinie przedstawicieli różnych dyscyplin z zakresu historii, etnografii, językoznawstwa i ekonomii. Zdaniem jej wielkie znaczenie książki polega na słusznej ocenie przyczyn głębokiego kryzysu systemu kolonialnego, szczególnie ostro występującego w zagadnieniach agrarnych, poraz pierwszy opracowanych przez naukowców radzieckich. Uważa natomiast, że zebrany olbrzymi materiał do zagadnień ekonomicznych został niedostatecznie zanalizowany, nie dokonano uogólnień a niektóre dane statystyczne są nieaktualne. Zdaniem B. W. A n d r i a n o w a wartość książki polega na tym, że po raz pierwszy wysunięto polityczne zagadnienia współczesnego bytu mas pracujących Afryki. Drugą zaletą książki jest zawarta w niej krytyka etnografów burżuazyjnych, którzy celowo przesadzają etniczne rozdrobni"nie mieszkańców Afryki. W książce został podany proces kształtowania się wielkich i nowych społeczności etnicznych, wprawdzie nie we wszystkich częściach książki dostatecznie uzasadniony, skutkiem ubogiego materiału źródłowego. B. W. Andrianow uważa, że klasyfikacja języków opracowana przez D. A. Olderogge jest nieco dogmatyczna i dobrze byłoby dla porównania podać inne systemy klasyfikacji języków Afryki. 1. I. P o t i e c h i n, jeden z autorów i redaktorów tomu zgodził się z wielu zarzutami, natomiast wszczął dyskusję z A. S. Jeruzalimskim stwierdzając, że zarzut jego o braku zasady historycznej został oparty na jednym z rozdziałów tej części książki, która mówi o historii Południowej Afryki, jednak biorąc pod uwagę trzy rozdziały tej części widzi ~ę, że tworzą one całość. Potiechin odpowiadając na zarzuty 1. P. Jastriebowej Uważa je za słuszne, lecz powinny one być skierowane przede wszystkim !Jod adresem ekonomistów, którzy dotąd nie opracowali działania praw ekonomicznych współczesnego kapitalizmu w warunkach ucisku kobnialnego. Inne zarzuty uważa Potiechln za słuszne. �332 333 Na zakończenie dyskusji D. A. Olderogge stwierdził, że zarzu ty spec;alistów w większej mierze dotyczyły za mało rozwiniętych zagadnień tych dyscyplin, które reprezentują dyskutanci, jednakże zespół redakcyj:l)" czuwał aby problemy szczególnie ważne były opracowane równomierni.? ;\Tie godzi się z zarzutem S. A. Tokarewa o pominięciu zagadnieri hodowli i dróg rozwoju ustroju społecznego wczesnych paristw Afryki, uważa on że materiały żródlowe i ich opracowanie jest dostateczne. Natomiast zagadnienie kształtowania się społeczeristwa klasowego i rola tajnych związków w kształtowaniu się tegoż społeczeństwa zostały pominięte świadomie, ponieważ zagadnienie nie było teoretycznie opracowane. W dziale krytyki i bibliografii znajdujemy recenzję pracy P. P. IW.·\NOWA pt. Gospodarstwo dżujbarskich szejków. Przycz;'nek do historii feudalnej własności ziemskiej w Azji Srodkowej w XVI-XVII w. Autorem r'?cenzji jest E. A. Dawidowicz. Książka składa się z trzech części: pierwsza z nich zawiera wyniki prac badawczych P. P. Iwanowa, druga - tłumaczenia materiałów z archiwum szejków Dżujbary, trzecia zaś - przykłady w postaci urywków z tekstu arabskiego. KsiąL.!:a ~est zaopatrzona w wykaz imion, nazw geograficznych i terminów. E. A. Dawidowicz pomija szereg poważnych niedociągnięć i błędów książki Iwanowa, r.atomiast omawia 4 problemy główne recenzowanej pracy: l) O mulkowych (milkawych) ziemiach. Zdaniem recenzenta ZClgadnienie własności ziemskiej okresu feudalnego wymaga dalszych badul1. Punkt widzenia autora na to zagadnienie reprezentuje jeden z dwóch ufJrtych dziś poglądów. A uic.r recenzji przedkłada do dalszej dyskusji swoje zapatrywanie na ten problem. 2) Drugim z kolei problemem w książce Iwanowa jest problem określania rzeczywistych rozmiarów, wymienionych w żródłach obszarów ziemskich i ich dochodów. Zdaniem Dawidowicza, Iwanow rozwiązał zagadnien;(' błędnie na skutek pominięcia żródeł z XVI w., biorąc za podstavvę sW\Th badań miary i wagi XIX w. 3) Trzecim z kolei problemem, jest zagadnienie roli miasta Azji Srodl,owej w XVI w. w systemie feudalnym, która nosiła odmienny charakte,' niż w innych krajach wschodniej Europy lub Azji. Recenzja G. E. Iv! ark o w a pt. Nowy je rabot,y l) Turkmienach poświęcona jest pracom zamieszczonym w zbiorze pt. "Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik" w ..Trudach Instituta etnografii AN SSSR". Zbiór zawiera ;5 prac. G. Markowomawia w swej recenzui dwie prace tego zbioru: G. P. Wasiliewej i J. R. Winnikowa poświęcone etnognliii Turkmenów. Prace te są zasadniczo różne, G. P. \Vasiliewa poświęca swój artykuł materialnej i duchowej kulturze Nochurców przeważnie do okresu przedrewolucyjnego, natomiast J. R. \Vinnikow stara ~ię naświetlić prz.e- obrażenia socjalistyczne w ustroju spolecznYhJ i kulturze Tehińców dzielnicy Maryj skiej. Artykuł G. P. Wasiliewej poświęcony jest opisowi niewielkiej ale barLlzo interesującej grupy ludności turkmeńskiej Nochurcom. Głównym zadaniem tej pracy jest wyjaśnienie w jakim stopniu Nochurcowie są zbliżeni do innych grup turkmeriskich. Wiele uwagi G. P. Wasiliewa poświęca zagadnieniom uprawy roli ludności osiadłej. G. E. Markowocenia pracę pozytywnie i uważa, że daje ona do~tatecznie pełny obraz hi~torii i etnografii tej grupy Turkmenów. Praca jest ilustrowana starannie dobranym materia1em. Markowomawia szczegółowo te zagadnienia w pracy Wasiliewej które zdaniem jego nie są dość ściśle zanalizowane. Zdaniem Markowa slabu zostało opracowane powiązanie ustroju rodowoplemiennego z całą jego tradycjonalną genealogią i gospodarczymi potrzebami koczowników i pólkoczowników o organizacji wojskowej. • Dalszym zarzutem G. E. Markowa jest niedostatecznie krytyczne podejście do wiadomości czerpanych z opowiadań t. zw. informatorów. Przy omawianiu podziału ludności na podgrupy, zdaniem Markowa, G. P. Wasiliewa wyciąga wniosek niczym nieuzasadniony a i~tniejącym już wśród nich rozwarstwieniu społecznym. Podobne uwagi czyni Markowodnośnie części pracy, która jest poświęcona gospodarstwu, osiedlom, domom, strawie, odzieży i upiększeniom stroju Nochurców, równocześnie Markow podkreśla dużą wartość naukową zebranego w tej części pracy materiału. W pracy J. W. W i n n i k o w a, zostały poruszone tak różne zagadnienia, jak historia Turkmenów dzielnicy Maryjskiej w okresie ponad 50 lat, budownictwo ~ocjalistyczne w turkmeńskim aule, rozwój przemysłu ];,o!chozowego, kultura materialna, sytuacja kobiety, małżeństwo i rodzina, wzrost kultury chłopstwa kołchozowego. Biorąc pod uwagę niewielką ilość prac naukowych poświęconych Turkmenom na których można byłoby sil: oprzeć Markow wyraża obawę czy autor będzie zdolny dać choćby pobieżny obraz tak złożonego problemu. Markowomawiając poszczególne części podkreśla pobieżne opracowania zagadnień, brak uzasadnień szczegółownych i materiałów porównawczych. Recenzję koriczy uwagą, o potrzebie pełniejszego i głębszego opracowania poszczególnych zagadnień. Trzecia recenzja B. K a I' m y s z e w a poświęcona je5t monografii Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego napisanej przez N. N. E I' S Z o w a, N. A. K i s l i a k a w a, E. :M. P i e s zc z e I' e w ą, S. P. R u s i a k i n a. Książka składa się z czterech części l zakończenia. Pierwsza część poświęcona historii ludności i kolchozu jest napisana przez Kisliakowa. Zawiera cna krótką charakter~'stykę (\siedla Czkałowsk, jego geograficzne położenie i cgólny opis ludności oraz historię powstania kołchozu. Druga część: której autorem jest N. N. E r- �335 334 s z o w poświęcona jest gospodarczej działalności kołchozu. Znajdujemy w niej opis organizacji pracy w kołchozie oraz posz:::zególnych gałęzi gospodarstwa kołchozowego takich jak: uprawa bawełny, sadownictwo, hodowla bydła, jedwabnictwo itd. Osobna część poświęcona jest użyciu domowemu i rodzinie. Autorem jej jest E. M. P i e s z c z e r e w a. W części tej z.najduje się szczegółowy opis mieszkania, odzieży i pokarmów kołchożników. Trzy ostatnie rozdziałv poświęcone są małżeństwu, narodzinom i wychowaniu dzieci oraz obycza."jom i obrzędom związanym ze śmiercią i pogrzebem. Czwarta część monografii opracowana przez N. N. K i s l i a k o w a i S. P. R u s i a k i n a dotyczy życia społecznego i budownictwa kulturalnego. Zdaniem B. Karmyszewa zespół autorski zasadniczo wywiązał się ze ~wych zadań a monografia jako pierwsza tego rodzaju praca posiada duże z.naczenie naukowe dla etnografów. Szczególnie pozytywnie ocenia Karmyszew pracę Pieszczerewej podkreślając jej piękny i żywy styl pisarski, po przez który wyraża się jej głębokie umiłowanie przedmiotu badań i wciąż narzuca czytelnikowi przypomnienie, że przedmiotem badań jest człowiek. Za najmniej udaną część monografii uważa Karmyszew opracowanie Kisliakowa i Rusiakina poświęcone życiu społecznemu i budownictwu kulturalnemu kołchozu. Pozostałe części monografii nie są pozbawione również pewnych niedociągnięć jak np. brak analizy toponimiki lub historii rozwarstwienia socjalnego kiszłaku, w niektórych częściach za mało materiału faktograficznego, niedostateczne opracowanie naj nowszych meted gospodarki rolnej kołchozu. Budzi również zastrzeżenia materiał ilustr:lcyjny, źle wykonane i powtarzające się fotografie. Anastazja Jan Kojdecka Reychman Z WĘGIERSKICH WYDAWNICTW ETNOGRAFICZNYCH Organ węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego Ethnografia ukazał się w 1957 r. w postaci tomu LXVIII/2. Tom ten otwiera artykuł 1. T a l a s i Stosunki języka i produkcji w naszych czynnościach żniwnych. Porusza on ważne dla etnografów i językoznawców zagadnienie jak w dzisiejszym języku węgierskim zachowały się relikty określeń, które wskazują na starsze a już dziś zanikłe etapy rozwoju czynności żniwnych, na ewolucję od sierpa do kosy, na zanikłą już dziś technikę zbiorów. T. D o m o t o r w artykule Warstwy historyczne w węgierskich widowiskach ludowych opierając się na materiale rękopiśmiennym odnalezionych przez siel:.ie wielu tekstów ludowych widowisk z XVI-XVIII w. przeważnie w języku węgierskim, wskazuje jak w widowiskach tych odbija się lub zanika pierwiastek ludowy wyrażający się w szczegółach onomastycznych, imionach, nazwach jak i motywach czerpanych nieraz z żywej tradycji ludowej. Znów do zagadnienia techniki żniwnej powraca 1. B a log h w artykule Znitva zboża w XVI-XVII wieku. Autor opiera się przede wszystkim na materiale węgierskim, uwzględnia jednak porównawczo i inne krajE' europejskie; wskazuje na dwa podstawowe sposoby techniki żniwnej jaką było używanie kosy (po węgiersku "kasza1<ls". Od słowiańskiego terminu "kosa") oraz sierpa (po węgiersku "aratas"). Kilka rozpraw odnosi się do dziedziny tradycji ludowych. W okolicach miejscowości Csokmo koło Debreczyna żyła tradycja o smoku, który w opowieści ludowej wiązał się z postacią Ferenca Csuby, ludowego bohatera. Czy tradycja ta była wytworem wyłącznie fantazji, czy też opierała się na rzeczywistych jakichś momentach? Opinie historyków i etnografów były dotąd podzielone. W artykule Dzieje smoka z Csokm6 w świetle współczesnych dokumentów G. N a g y na podstawie zachowanych akt sądu miasteczka Gyula wskazuje na to że Ferenc Csuba był rzeczywistą postacią ił cała historia ze smokiem była echem prawdziwego wydarzenia, w ktÓrym Csuba odegrał rolę wydrwigrosza, dyskontującego ludzką naiwność i ciemnotę. Drugi artykuł z dziedziny badań nad wątkami ludowych opowieści to artykuł Lindy D g h, Przyczynki do formowania się wątków i opowieści o ((wdzięcznym zmarłym» (nr 505-508 według klasyfikacji Aarne i Thompsona), sporządzony na zasadzie nowo zapisanych bajek od znanej ludowej narratorki, artystki ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej SĘdziwej Zsuzsi Palko ze wsi Kakasd na Węgrzech, repatriantki z osiedli węgierskich z Bukowiny. Autorka zwraca uwagę na wpływ jaki na wyobraźnię tych ludowych narratorek mają nowe wydawnictwa bajek, radio, film. Artykuł T. H o f f m a n n a poświęcony jest stuletniej rocznicy działalności naukowej niemieckiego etnografa XIX wieku W. H. R i e h la. W dziale drobnych komunikatów M. B e l e n yes y na zasadzie dochowanych testamentów z XV wieku informuje o cenie jaką przywiązywano do konia na Węgrzech w XV wieku, J. J a g m a s podaje szereg melodyj ludowych z Siedmiogrodu, które wykazują daleko idące podobieństwo do pewnych melodyj czuwaskich, T. H o f e r podaje interesujące dane o fosach oblężniczych, które na południowych terenach Węgier, w okresie c.kupacji tych obszarów przez Turków (XVI-XVIII w.) używane były w charakterze "wilczych dołów" do łowienia dzikiej zwierzyny, gdyż Turcy zabraniali posiadania broni palnej. Gy. M ó d y dostarcza szeregu ciekawych przykładów do dawnego znaczenia na Węgrzech wyrazu "betyar"; wyraz ten pochodzenia perskiego, bikur w znaczeniu "bez zajęcia, bez pracy, nieżonaty", przeszedł potem za pośrednictwem języka turecko-osmańskiego do języków krajów bałkańskich i z serbsko-chorwackiego bećar 'kawaler', dawniej 'żołnierz zaciężny', przeszedł do węgierskiego, gdzie znaczył on e • i �337 336 pierwotnie 'człowieka niezwiązanego z żadną stałą pracą', 'człowieka luźnego' nim na przełomie XVIII i XIX wieku nabrał on póżniejszego znaczenia: 'włóczęgi' 'rozbójnika', por. polskie batiar, baciarz itd. A. Va j k a i podaje interesującą konstrukcję prasy do jabłek z Cikolasziget (północnoz<lchodnie Węgry koło Magyaróvaru, nad Dunajem) wraz z rysunkiem CI E. S o l y m o s zapoznaje nas z zwyczajami zapustnymi, maszkarami, korowodami z miasta Baja na południu Węgier. W dziale kronikarskim zamieszczone zostało sprawozdanie z dyskusji nad Atlasem Etnograficznym Węgier w Komitecie Etnograficznym Węgierskiej Akademii Nauk w dniu 5 kwietnia 1957 oraz z następnej dyskusji w sekcji kultury materialnej i folkloru Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w dniach 3 i 4 maja 1957. Numer zamyka obfity dział recenzyjny. Drugi węgierski organ etnograficzny, wydawnictwo Muzeum Etnog1<tficznego w Budapeszcie Nćprajzi Ertesito ukazał się w roku 1957 w postaci grubego, XXXVIII-ego tomu za rok 1956. W artykule wstępnym B. Kor o m p a y analizuje typy zasadzek i pułapek na zwierzyny zwane "csikle" i "csikkento", ich wzajemną ewolucję na szerokim tle porównawczym podobnych pułapek śród innych ludów tak ugrofińskich jak i innych, z uwzględnieniem podobnych typów w krajach słowiańskich, polsce itd. M. B e l e n yes y w artykule "Chów bydła na Węgrzech w XIV wieku na zasadzie źródeł historycznych i etnograficznych" analizuje stan chowu tak bydła rogatego jak i koni w tym okresie średniowiecza węgierskiego. V. D i e t z opisuje "kussu" z Nagykovesdu, rodzaj aplikowanej i bogatej w ozdobne wyszycia skórzanej kurtki czy serdaka noszonego przez kobiety w Nagykóvesd. Gy. N a g y prezentuje szczegółowy i obszerny, zaop'ltrzony w dokładne rysunki, wykresy i zdjęcia opis "Ostatniego działającego suchego młyna" to jest ani poruszonego wodą ani rzecznego ani wiatrem, lecz poruszanego siłą końską systemem kieratu. Młyn ten znajduje się \v Szarvas. i jest własnością Słowaka Al. Tomki. Autor podaje nazwy części składowych również po słowacku. A. S z e n d r e y notuje ciekawe szczegóły o wr6·żeniu przy pomocy ziarnek fasoli czy kukurydzy, co autor łączy z po::lobnymi przejawami u innych ludów ugrofińskich. T a k a c s L. daje szczegółowy opis tak zwanego "betyarcsutora", rodzaju drewnianej manierki z podwójnym wnętrzem na wino i na "palinkę", znanej w tradycji "zbójników" głównie na terenie komitatów ToIna i Somogy. L. B o g l a r w artykule w języku angiełskim Przyczynki do badań nad używaniem tyton;.u przez indian poludniowej Ameryki na zasadzie cennych zbiorów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie omawia ten cieka\V~' odcinek hcia mieszkańców pierwotnych Ameryki Południowej. L S a n d G r zajmuje ~ię osobliwym zagadnieniem z zakresu obyczajowości ludowej: jego artykuł Dom i praca sezonowa w życiu tak zwanych Matyów w M('zokovesd, traktuje o wzajemnym stosunku ludności 5tałej uraz ludności, która z jednej tylko okolicy udawała się na stałe roboty rolne do innych i tworzyła rzesze tak zwanych "summasów", to jest dostających określoną sumę świadczeń pieniężnych czy naturalnych, co wytwarzało dwa odrębne środowiska obyczajowości tak zwany "otthon" (dom) i "summasag". Nowszych czasów dotyka A. l a h w rozprawie "Kultura zdrowotna i pożywienie członków spółdzielni produkcyjnej im. PetOfiego w Doboz". Wre~z, cie M. S z a b ó podaje opis prymitywnej prasy do szynki w Algyo w komitacie Csongrad nad cisą. W drobniejszych materiałach A. K o v a c s daje zestawienie materi,lłów folklorystycznych znajdujących się w dziale rękopisów Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. A. I P o l y i (1823-1886) był historykiem i etnografem; w jego spuściźnie znajdują się liczne zapiski ludowych opowieści i wątków, nieraz zupełnie nieznanych i stanowiących cenne uzupełnienie do przygotowywanego katalogu bajek ludowych węgierskich. Kilka drobiazgów z zakresu kultury materialnej dają T. H a f e r; opis przenośnego okrągłego wiklinowego koryta do karmienia koni i również przenośnego ochraniacza wiklinowego od deszczu i wiatru, używanych w wystawionych na silne słol1ce okolicach Hajdllboszormeny, B. !VIo 1n El r daje opis ozdobnej inkrustowanej skrzyneczki z lustrem (t. zw. "tUkros") z Domahaza w górach Bukk. P. K. K o va c s zajmuje się pewnymi szcze· gółami związanymi z hodowlą bydła we wsi Bocs koło Miskolca. Dłuższa notatka L. K. K o v a c s a "Etnograficzne zdjęcia filmowe na Węgrzech" ob5zernie informuje o podjętych na tym polu pracach na Węgrzech. Rozpoczęte zostały ona jeszcze w okresie międzywojennym, przy czym na początku filmowano przede wszystkim tańce i zbiorowe sceny ludowe ze strojami. Podczas wojny działalność na tym polu podjęło TcvJarzystwo Naukowe Siedmiogrodzkie, filmujące nietylko efektowne sceny taneczne i stroje ludowe ale i sceny zawierające materiały do życia ga.3podarczego ludności, techniki wiejskiej, produkcji, pracy i przetwórczo·id. Wiele zdjęć spłonęło w czasie oblężenia Budapesztu w 1944;45. Po wojniC' działalność filmową podjął tak zwany Instytut Wiedzy o Ludzie, zdj(~ci::l te obejmowały również tańce ludowe, co wywołane było wzmożon~'m zapotrzebowaniem na dokumentację autentycznych tal1ców ludowych. konieczną dla nowych zespołów tanecznych. Po likwidacji Instytutu Wiedzy o Ludzie filmowanie objektów etnograficznych poszło na Węgrzech kil .. koma torami. Został stworzony Instytut Kultury Ludowej, który daw",! duże dotacje na filmowanie tańców i uroczystości ludowych. InstYUlt Etnograficzny Ur.iwersytetu Budapeszteńskiego podjął ponownie inicjaty\'·.'ę dawnego Towarzystwa Naukowego Siedmiogrodzkiego i rozpoczął filmowanie robót wiejskic!':., prac produkcyjnych, scen z techniki twórczości vli.'.iskiei, szczegółów z życia rolr-iczego. Wreszcie i przedsiębiorstwo filmo\'!e ..Hunnia'· w ramach filmów dokumentacyjnych przygotowało szereg lii- ° 22 ,,:"'ud", t. XLV �339 338 mów z zakresu zwyczajów ludowych. Te zdjęcia w przeciwieństwie do poprzednich wąskotaśmowych są na normalnej taśmie. Numer kończy obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego za 1955 r. Działalność ta była bardzo wytężona i owocna: Muzeum zorganizowało dwie sesje naukowe poświęcone aktualnym problemom etnografii węgierskiej, jego zbiory wzbogaciły się o szereg interesujący,~h obiektów z etnografii krajowej i zagranicznej, prowadzono wiele skutecznych badań terenowych, których wynik częściowo ogłoszony został drukiem. Muzeum prowadziło też ożywioną działalność popularyzatorską, współdzi<:łało w organizowaniu rozmaitych wystaw. Zacieśnione zostały stosunki zagraniczne, szczególnie z nauką etnograficzną krajów sąsiedzkich, z którymi istnieje szereg wspólnych problemów na polu badań kultury materialnej i folkloru. Skoro mowa jest o powiązaniach etnografii węgierskiej z badaniami nad sąsiednimi, częściowo zamieszkującymi dawne terytoria Węgier sprzed 1920 r. narodami, to wymienić tu trzeba działalność jednego z wybitniejszych reprezentantów, którego prace szczególnie nas tu w Porsce mogą zainteresować, to jest profesora uniwersytetu w Debreczynie i kierownika tamtejszego Zakładu Etnografii dr Beli G u n d y. Cala działalność tego wybitm~go etnografa zmierzała ku powiązaniu badań nad etnografią Węgier z podobnymi badaniami wśród ludów słowiańskich i Rumunów. Dał temu wyraz w mało znanej u nas, zagubionej w czasach wojny ale cennej rozprawce Wtigiersko-slowial'tskie stosunki w zakresie etnografii drukowanej ':.' 1942 r. w publikacji zbiorowej "Węgrzy a Słowianie". Obecnie autor ten wydał zbiór swoich szkiców w formie pięknej bogato ilustrowanej częściowo własnymi szkicami autora książki pod tytułem "Nepnljzi gyujt6uton" czyli dosłownie Na drodze zbieractwa etnograficznego to znaczy "Na drodze k\verend etnograficznych". Są to żywo opisane rozdziały o pracy aut,)r<l i jego poszukiwaniach etnograficznych w terenie. Pierwszy szkic opisuje poszukiwania za tradycją legendarnego "zbójnika", który brał udzi2.1 w walce o niepodległość pod wodzą Kossutha w roku 1848, Sandara Rózsy. Drugi szkic "Z przeszłości Ormansagu" opisuje pewne badania nad tą ciel<.awą etnograficznie okolicą na południu Wqgier w komitecie Baranya. Wiele tu ciekawych l' liktów z zakresu kultury materialnej i ustnej twórczości ludowej. Następny szkic opowiada o wynikach interesujących badań podjętych przez autora w roku 1941 wśród Węgrów siedmiogrodzk~ch w dolinie Lapos. Druga wyprawa opisana w następnym rozdziale miała na celu zbadanie pewnych zjawisk i objektów kultury materialnej wśród górali węgierskich w górach G~'alu w Siedmiogrodzie. Członkowie wyprawy obserwowali technikę serowarską na halach (niektóre terminy są wspólne naszemu pasterstwu. gdyż są to terminy rumuńskie jak "isztrynga" = 'strąga') oraz bartnictwo czyli zbieranie miodu z dzikich pszczół. Inny szkic przedsta\via technikę przepłukiwania "złotego piasku" wśród Rumt..:- nrlw w dolinie Berke w Siedmiogrodzie. Prymitywne jest budownictwo, technika i ca!ość kultury materialnej tak zwanych "Czangów", niezwykle c:ei-;:aweJ grupy ludności na pograniczu Siedmiogrodu i Mołdawii, mówiącej po wĘgiersku dość odrębnie zarysowaną i zamieszkującą górskie, odcięt.:e od ś\viata regiony. Wycieczce w te okolice poświęcony jest kolejny rozdziai ksi<:[żki Gundy. Już z Debreczynu podjął po wojnie Gunda wyprawę do równirJ~' szatmarskiej, która pod względem etnograficznym stanowi przejściowy teren między węgierskim Nyirsegem to jest okolicą Debreczy:la, Siedmiogrodem i Karpatami Wschodnimi. Celem wyprawy było zebranie danych tak z zakresu gospodarki i kultury materialnej jak i folkloru. Okolice te przechowują żywe tradycje niepodległościowe (kuruckie). Z lwlei autor opisuje kilka wypraw w teren etnograficzny słowacki, do pjlnocnozachodniej Słowacji, które dostarczały na teren Bałkanów i Europy wschodniej licznych kupców wędrownych, olejkarzy, druciarzy, kramarzy wędrownych znanych w Polsce "węgrów", "słowaJ ów". Z elementami słowackimi styj,al się autor również w czasie poszukiwań opisanych w następnym rozdziale a podjętych na terenie północnowschodnich komitatów wągierskich Abauj i Zempl6n, gra!1iczących ze Słowacją. Folklorowi cygmiskiemu poświęcony jest szkic "Cygańscy ozrJrawiaczc i bajarze". Jesz(::~e raz do folkłoru słowiańskiego powraca Gunda. w ostatnim rozdziale "Na ;:iem: Wo!cchów mcrawsldch", opisując badania przeprowadzone na sze;C':ilC'l pasie tak zwanego ?>lorawskiego Valaśska, na pograniczu Śląska, '\leren,; i Słowacji w 195:; r. Książka Gundy bardzo starannie wyd::lr,a i opatrzona w przypisy, napisana pięknym żywym jęz.ykiem stanowi prz.:\,!dad dobr7~ pojc:te; popularyzacji zagadniet'\ etnograficznych: nie tracąc charakten; n"u!<:owego i odirrywczego, książka ~tanowi piękną łatwo czytl'1n'1 i poci,wajacą lek.turę dla niE\vprowadzonego w tajniki etnografii czytelnika. Gej., jest mow", o pracach Bl'li Gundy warto omówić jeszcze kijka ostatnio cpCiUii;o\':anych rozpraw tego płodnego i twórczego badacza. 'lv szkicll ,f":or:~-.rib:_:~:Cl1~ci l"t?tl'{;c ci'1:{~ t:~-pc 6'2 pieffc en Europe Orientale"~ od~· ;.i t~;-:~.:: ".-\ct;~ ::-~incgr.i ~·lca'· c:~ f\~".vn;JC'ześnh: numEr 5. se:-ii ~,Prace Zakładu Ftu·rrafii lh;I'.·'::·S·itdu Kossutha w Debreczynie" na szerokim tle U.'fÓVo't'i1.wcz:n'tlOpis:lje Gunda pewien typ pułapki. zasadzki czy wilczych c "";ÓY'i stosowany u wielu ludów Europy Wschodniej do chwytania zwie'->."-.- ~dów:'lie j,?l':p~ i ;.-:ni.::1op np. u E::dZdCh:'.\v·, Bogato udokllri.ienrOy',.,.an8 1'ozl:r~~-·.-.-_~-:a GUi1dy stan(l\vi Ct'nny przycL_~>-r.ek do etnologii poro\vnawezej Eu:' py \Vschociniej. Zwrócić tylko nale~:y uwagę autora. że niev •.'laściwie "":''''\'0< on nazwy .,Kirgizi": w tekstach z XVIII i początku XIX wiek:.! IPcl11as. Lewszyn) służy ona na oznaczenie: ludu. którego dziś nazywamy 1: az,'chami i tak też należ~' ich dziś określać. Druga ciekawa rozprawka Gundy, umieszczona we wspomnianej serii :c .,Et;'logr<Jficzne powiązani::< znaczenia rosyjSKiego terminu ''.vengiercc' = im. 22* �341 340 kramarz wędrowny domowy". Autor zajmuje się tu obszerniej zjawiskiem wędrownych kramarzy, głównie Słowaków, pochodzących z obszaru dawnych Węgier, którzy przed pierwszą wojną światową wędrowali po całyr.l obszarze dawnego cesarstwa rosyjskiego. Kilka rozpraw Gundy dotyczy zagadnień ogólnych i dlatego posiada tu dla nas specjalne znaczenie. Artykuł Badania nad budowmctwem ludowym na Węgrzech w okresie między dwiema wojnami i ich kryty!:a (Prace Zakładu Etnografii Un. Debreczyńs. nr 4.), stanowi doskonały krytyczny przegląd całej literatury naukowej dotyczącej tak wybitnego zagadnienia, metodologicznie jest on więc dła nas, ze względu na liczr:e powiązania np w terenie karpackim, bardzo pożyteczny. Druga rozprawka Gundy z zagadnien ogółnych to W ęgierski slown~k etnograficzny, Budapeszt 1957, odbitka z Rozpraw Wydziału Historyczno Społecznego Węgierskiego Akademii Nauk. Idea stworzenia słownika, któryby zawierał w sobie terminy z zakresu folkloru węgierskiego, kultury materialnej, świata pojęć i ich należyte objaśnienia od dłuższego już czasu kiełkowała wśród etnografów węgierskich, myślał o niej Z. B a t k y, jeszc,:e gdy w roku 1906 przygotowywał Przewodnik dla zakladajqcych muzea etnograficzne. Póżniej materiały dla pewnych działów przygotowali w rękopisie Z. Szendrey i A. Szendrey, części jego nawet były drukO\vane, reszta pozostała w rękopisie. Po wojnie Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii podjął inicjatywę prac nad słownikiem terminów i pojęć z zakresu etnografii i folkloru węgierskiego, wykorzystując do tego rękopisy Szendreyów i zbierając nowe dane. Z biegiem czasu prace rozłożono na rozmaite działy, z których w przygotowaniu znajduje się dział budownictwa. Dla przykładu autor daje kilka opracowanych dla słownika hasei: 0bejmują one wyrazy z zakresu budownictwa ludowego, objaśnienia przedmiotu tym terminem określonego, jego zasięg, nazwy dla podobnego obie:du w innych okolicach Węgier czy też u ludów sąsiednich oraz literaturę· Autor daje treściwe informacje o podobnych słownikach w innych krajach oraz o próbach międzynarodowych słowników podjętych z inicjatywy van G e n n e p a w 1940 r. w Commission )nternationale des Arts et Traditions Populaires a przejętych następnie przez UNESCO. Projekt,,' ogłoszone zostaly przez S. E r i x o n a, International Dictionary of Regioncl European Ethnology and Folklore, LAOS, III Stockolm 1955. Sz. JUDIT MORVAY "Asszonyok a nagycsaladban" (Kobiet:· \,' wielkiej rodzinie) Budapest 1956 str. 258 ilustr. 16. Praca J. Morvay dotycząca sytuacji społecznej kobiety w wiejskiej rodzinie patriarchalnej spotkała się z dużym zainteresowaniem zagranic? l l Rec. Deutsches Jahrbuch "CeskoslOYensk Etnogl'aphie" a fUr' Volkskunde III B. 195i T. Il M. Belenyesy. ReC. 1957 III. 50"3 SyeCOY3 r~r. Schweizerischc. ArchiY. Interesującym jest zarówno rodzaj pro'olematyki który porusza jak i sam sposób opracowania. W oparciu o badania Wf: wsiach Porad, Mateaballe '\latradereeske - (teren górzysty, zacofany rolniczo. o złej glebie, dużej izolacji) konstruuje autorka obraz życia kobiet na tle organizacji rodzinv podziału pracy, stosunków sąsiedzkich i wszelkich innych elementów środ~~ wiska społecznego f'ddziaływujących na stanowisko kobiety. Ogranicz~nie terenu do jednego z najarchaiczniejszych zakątków, i do jednego z p.aj,· \\ ażniejszych w rozwoju wsi europejskiej okresów 1870-1950 r., pozwolilo na przedstawienie stosunków rodzinnych, stylu życia na wsi przed i w momencie rozpadu wielkiej rodziny w związku z reorganizacją gospodarstwa, upadkiem stosunków feudałnych i przełamaniem izolacji między wsiami. Praca opiera się wyłącznie o materiały terenowe, jtS~ licznie ilustrowana wypowiedziami informatorów. Autorka skupia uwagq na stronie opisowej, ale sama selekcja zagadnień i montaż obrazu służy ukazaniu ciężkiej sytuacji kobiet na tle ogólnogospodarczych uwarunko'wań, więzi biologicznej i hierarchii społecznej. Przeważnie nie pretendujqc cia uogólnień, zajmuje się też wskazywaniem uwarunkowań, ale nie opracowuje ich szczegółowo, nie rozróżnia w trakcie opisywania czynników od samych instytucji i unormowań, które te czynniki tworzą czy utrzymuj;),. Dąży do wyjaśnienia jednostkowych fakt6w CI nie problemów szerszych. Dzięki niezwykle wyczulonej obserwacji obraz jest interesująco przedstawiony i nie pozbawiony cech dynamiczności. W oparciu o materiał terer,owy daje autorka w pierwszej i trzeciej części obraz stosunków rodzinnych ujętych na tle ram przestrzennych zagrody, pola i mieszkania. Głową rodziny jest gazda stojący na straży rodzinnego majątku, przestrzegający podziału pracy, obowiązków wynikających z miejsca zajmowanego w sto'sunkach pokrewieństwa, będący jednocześnie autorytetem moralnym. Następne stanowiska w hierarchii społecznej zajmują: naj starszy brat gazdy i jego naj starszy syn. W linii żeńskiej odpowiada temu układowi pozycJi uprzywilejowana sytuacja gazdaszony (żony gazdy. albo jeśli ta nie żyje, żony najstarszego brata) i jej nadrzędny stosunek do pozostałych kobiet, przy określonej zwyczajc\\'o podrzędności w stosunku do niektórych męż' czyzn. Podział wedł:Jg płci i wieku wycisnął swoje piętno na całokształcie z,'cia, warunkach mieszkaniowych (inne miejsca pracy i odpoczynku, spozywania posiłków) pnlcy. (podziale, rodzajach, terminie) obowiązkach i uprawnieniach poszczególnych członków rodzin. Z ciekawszych przykładów gorszej sytuacji kobiet o szerszym znaczeniu zasługują na uwagę: patrylokcJność posunięta nie tylko do tego iż po śmierci męża kobieta zostaj,~ z dziećmi w jego rodzinie, ale najczęściej poślubia młodszego brata meża tj. ,.mniejszego pana", oraz fall:t matrylokalnego przeszeregowania dziewcząt w rodzinach gdzie oboje rodzice nie żyją. Dla badacza kultury społeczlleJ poza wymienionymi powyżej zagadnieniami praca przynosi materi,lł porównawczy do zagadnienia: sytuacji społecznej dziecka dziewczyny , .., •.• t �342 343 żony i gospodyni, wdowy, stos;lnków sąsiedzkich na wsi, organizacji grujJ płci i wieku, podziału pracy, obrzędów rodzinnych, umiejętności kobiecyc'i i męskich okre~onych wymogach środowisl'owymi. "limo świetnej żródlowej bazy terenowej nie próbuje t~ autorka przedstawić stos'Jnku wielkiej rodziny do rodu i szerszej wspólnoty plemiennej i etnicznej. Wydaje się iż akcentowanie pewnych zagadnień teoretycznych odbiłoby się korzystnie na przejrzystości obrazu, ale niekorzystnie na konstrukcji literackiej i barwności stylu. Praca ta na pograniczu surowego materiału i szeroko zakrojonych obrazów celowo konstruowanych, wydaje się być szkicem sytuacji wyjściowej dla dalszych badarl autorki nad rodziną. Należy zaznaczyć iż wielką zasługą etnografów węgierskich jest porus?enie tego zagadnienia (opracowywanego już od kilku lat przez ucwnY'2h radzieckich) choć brak streszczeń w językach obcych jest ich \vielk:m niedociągnięciem. Maria Trawi7iska-Kwaśniewska S. GEORGIEWA-STOJKOWA "Ogniszczeto b y t" - Sofia 1956, wyd. - Bułgarska Akademia w ba'łgarskij2 Nauk. - str. 114. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest poświęcona jednemu z najważniejszych elementów starego budownictwa Półwyspu Bałkańskiego - otwartemu palenisku. W swoich rozważaniach autorka nie ogranicza się do prześledzenia rozwoju paleniska otwartego tj. ogniska, ale zajmuje się też procesami pojawiania się i przemian konstrukcyjnych pieca chlebowego i ogrzewalnego. Zródłem pracy są przede wszystkim badania własne autorki, prOWf\dzone na terenie całego kraju, następnie opisy podróży XV-XVI w., literatura historyczna i etnograficzne prace bułgarskie z zakresu kultury materialnej. W literaturze etnograficznej nie ma większych opracowań mor.ograficznych, które zajmowałyby się lokalizacją i funkcjami paleniska i pieców w obrębie i poza budynkiem mieszkalnym, jakkolwiek można znależć wiele danych w rozprawach o budownictwie. Ze względu na pionierski charakter, szerokość problematyki i sposób ujęcia praca S. G.-Stojkowej zasługuje na szczególną uwagę. Publikacja ta posiada doniosłe znaczenie dla badań nad budownictwem słowiańskim tak ze względu na przytoczone materiały, jak i ujęcia teoretyczne. Zanim przejdziemy do tych ostatnich należy zapoznać się z jej treścią: W części wstępnej omawia autorka znaczenie paleniska jako centralnego ośrodka budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. Znaczenie to występuje powszechnie dawniej i obecnie i jest poświadczone przez fakt występowania motywu paleniska w literaturze ludowej, występowania nazwy "dymina", na daninę płaconą przez chłopów, liczne powiązania etymologiczne z nazwami pomieszczeń. Rozdział I, zatytułowany "Miejsce paleniska w budynku mieszkalnym" omawia różn,:, typy prymitywnych pomieszczeń na terenie całego kraju i stwierdza iż r bułgarski dom mieszkalny do końca XVIII w. (powszechnie) pozoslaje jednownętrzny a palenisko posiada w nim centralne położenie, na środku pomieszczenia. Na takie samo położenie paleniska wskazują także najstarsze domy dwu i trójwnętrzne, zachowane w zachodniej Bułgarii p:) dzień dzisiejszy. Wraz ze zmianą techniki budowlanej i użyciem inn\~go budulca, powstawaniem otworów okiennych (drzewo i pleciona ści8.iH llstępują na rzecz kamienia, dach pokrywa się dachówką nie słomą, likwiduje się oświetlenie od komina) zmienia się położenie ogniska. Palenisko stawia się przy ścianie wschodniej (stary nawyk celem wykorzystani.l światła słonecznego), albo przy ścianie działowej, aby ogrzewać dwa pomieszczenia. Takie paleniska przy ścianie występują jeszcze wspólcze~nie we wszystkich częściach Bułgarii. Rozdział II "Budowa paleniska" omawia szereg istotnych spraw konstrukcyjnych (ognisko bez komina, otwory do wyprowadzania dymu, ognisko z kominem, formy przejściowe) rodzaje spodniej konstrukcji paleniska, (wydźwignięte, zagłębione i równe z podłogą wykonywanie okapów) związek między lokalizacją i konstrukcją paleniska, nazewnictwo urządzeń paleniskowych, narzędzia i naczynia związane z paleniskiem. Ze względu na konstrukcję można wyróżnić dwa typy paleniska: 1) ognisko bez komina, występujące w prymitywnym budownictwie, zachowane współcześnie w zachodniej Bułgarii, najczęściej powiązane z centralną lokalizacją paleniska. 2) ognisko z kominem współcześnie występujące w całym kraju, związane z lokalizacją przyścienną. Konstrukcjami pośrednimi są tu: palenisko przy ścianie bez komina, oraz palenisko wysunięte poza obręb pomieszczenia, występujące tylko w zachodniej części Bułgarii. Uformowanie bryły paleniska wykazuje także zróżnicowania. Z wyjątkiem południa, gdzie występuje rzadko, najbardziej rozpowszechnio,jy jest rodzaj paleniska płaski, czworoboczny, natomiast paleniska o kształcie kopulastym są zjawiskiem nowszym i rozprzestrzeniły się tylko na terenie południowej Bułgarii. Obraz rozprzestrzeniania się tych typÓW palenisk, jak i wykaz przebadanych miejscowości zawierają załączone mapy. Rozdział III "Funkcje paleniska" zawiera dane o znaczeniu ogniska w życiu domowym i jego funkcjach w przeszłości, o krzesaniu ognia i gromadzeniu paliwa (w okolicach leśnych i bezleśnych) przygotowywaniu strawy, sposobach pieczenia chleba i różnych urządzeniach do tego celu ,~lużących. W przeszłości palenisko miało trzy podstawowe funkcje: służ:rlo do przygotowywania pożywienia, ogrzewania i oświetlania pomieszczenia. Autorka opisuje archaiczne sposoby wypiekania chleba w popiele lub w specjalnych "podnieach" z pokrywami i omawia przyczyny przetrwania tYch urządzeń prawie po dzień dzisiejszy. Sposoby ustawiania naczyń CZy zawieszania ich koło ognia, posługiwanie się różnego rodzaju uchwytami. podkładkami itp. omówiono w rozdziale poprzednim. Ciekawe są uwagi o paliwie w okolicach bezleśnych a mianowicie o używaniu do palenia �345 3'14 nawozu mieszanego ze słomą i suszonego przez oblepianie na ścianach budynków. Wokół paleniska znajdowały się ustalone tradycją miejsca cia siedzenia przy posiłkach i do spania dla całej rodziny (miejsce główne znajdowało się naprzeciw wejścia bliżej prawego rogu). Paleniska otwarl·e bez komina dostarczały wiele ciepła, tak że pomieszczenie nadawało się do suszenia zboża (w tym fakcie widzi autorka także jedną z przyczyn utrzymywania się tych palenisk). Ognisko lub szeroki komin były też jedynymi żródłami światła w mieszkaniach bez otworów okiennych. Rozdział IV. "Przechodzenie części funkcji paleniska otwartego na piec piekarski i ogrzewalny" omawia pochodzenie, rozprzestrzenienie się i rozwój pieca piekarskiego, konstrukcję przyściennego pieca ogrzewalnego, wpływ tych nowych urządzeń na rozplanowanie wnętrza i nazwy pomie.'izczeń, oraz formy przejściowe od ogniska do współczesnego pieca kuchennego. Autorka wyraża przypuszczenie iż piec chlebowy był od najdawniejszych czasów znany Słowianom na Półwyspie Bałkańskim (notowany w odkryciach archeologicznych od neolitu), natomiast nie używany dzięki niesprzyjającym warunkom (niewola turecka, używanie "podnicy" do pieczywa pszennego i kukurydzianego). Piec piekarski ropowszechnia się ponownie po wojnach wyzwoleńczych 1878, 1912, 1918. Rozprzestrzenia się bardzo szybko, jednak jest na pewnych terenach używany tylko w specjalnych okolicznościach, występuje sporadycznie, lub jest zjawiskiem zupełnie nieznanym. Takie piece z gliny, lub surowej cegły, wolnostojące budujesamodzielnie chłop w zagrodzie (przeważnie kobiety) a przypominają one kuchnie na Ukrainie i Zakarpaciu. Od kilkunastu lat notuje się proces przenoszenia pieca piekarskiego wolnostojącego w obręb budynku mieszkalnego a) pod ścianę tak, że część pieca wystaje poza obręb pomieszczenia b) do środka między dwa pomieszczenia, a nawet i na piętro. Piec ogrzewalny pojawia się z początkiem XIX w., szczególnie na połuaniu kraju j wiąże się ze wzrostem potrzeb i dobrobytu na wsi. Często można zaobserwować fakt iż budynki mieszkalne mają dziś w pierwszym pomieszczeniu (bez okien) palenisko otwarte a w drugim zaopatrzonym w otwory okienne, piec ogrzewalny. Rozdział V "Archaiczne uformowania paleniska" poświęcony jest konstrukcji okapów ("nawies" - pleciony i oblepiany gliną) kształtowi paleniska w zależności od miejscowego materiału, potrzeb gospodarczych chłopa, zamiłowań estetycznych, oraz wpływów obcego budownictwa. Ze względu [la uformowanie samej bryły (czworoboczne i kopulaste) jak i zależnie od tego czy są przedłużeniem komina, czy samodzielnymi konstrukcjami, różnicują się najrozmaitsze rodzaje okapów. Nie podając typologii zwraca <lutorka uwagę na niektóre warianty okapów, form pieca ogrzewalnego i kominów (grodzone, plecione, zdobione). Tak przedstawia się podstawow;I problematyka pracy nie mówiąc o wielu interesujących wiadomośchch szczegółowych, posiadających wszelkie walory porównawczE'. ! • Jeżeli chodzi o sposób opracowania, zwraca uwagę dążenie autorki do wszechstronnego zasygnalizowania problematyki a nie opracowania wyczerpującego jej całokształt. Autorka zgromadziła liczne dane, wykorzystała dostępną literaturę, przeprowadziła szereg dyferencjacji w zakresie morfologii i funkcji paleniska otwartego, wskazała na rozprzestrzenienie badanych zjawisk, ujęła je w kontekście zjawisk pokrewnych i zloj~alizowała w czasie. Podziwiając ogrom samego przedsięwzięcia i wkład pracy autorki, zwłaszcza przy tak olbrzymim zróżnicowaniu terenu) prze- ~ kraczające możliwości badań jednego badacza, trzeba dać wyraz uwagom krytycznym. Zastrzeżenia budzi rozłożenie akcentów między wymienione powyżej elementy opracowania. W pracy poświęcono więcej uwagi konstrukcji na niekorzyść funkcji, nawet w rozdziale gdzie mowa o funkcjac~ paleniska autorka niewiele wybiega poza morfologię i funkcje wynikające z konstrukcji, tzw. techniczne. Z drugiej strony trafnie analizuje konserwatyzm w zakresie konstrukcji mimo zmian funkcji urządzenia. O wiele lepsza jest także lokalizacja zjawisk w przestrzeni niż w czasie. Jakkolwiek dość często stara się autorka określić jakieś zjawisko chronologicznie, podając precyzyjnie datę pojawienia się czy zaniku, to jednak rzadziej wiaże omawiane zjawiska genetycznie. ·W zakresie materiału porównawcz~go zwraca uwagę na dane językowe (słownikowe) a mniej na rzeczowe (opisowe). Wśród cytowanej literatury przeważa literatura rosyjska na ni~korzyść pozostałej literatury słowiańskiej i zachodnio-europejskiej. W oparciu o tak szeroki wachlarz problematyki i tak wyczerpujące ujęcie autorka przedstawia kilka tez, które dałyby się następująco sformułować: 1) Palenisko jest najważniejszym elementem budownictwa mieszkalnego, posiadającym znaczenie dla rozplanowania wnętrza. 2) Bułgarskie mieszkanie do przełomu XVIII i XIX wieku pozostaje jednownętrzne, z jednym paleniskiem; 3) palenisko otwarte jest zjawiskiem ogólnosłowiańskim; 4) współczesne dane etnograficzne i dane historyczne (źródła pi!!anc) przemawiają za położeniem paleniska na środku pomieszczenia, jakkolwiek wśród ludności na podłożu kultury trackiej, wykazującej wpływy rzymskie, można było spotkać prymitywne jednownętrzne koliby z ogniskiem przy ścianie. Obok tego autorka wysuwa następujące przypuszczenia: a) piec piekarski był zjawiskiem autochtonicznym w Bułgarii a nie zapożyczeniem germańskim; b) piec ogrzewalny był wynikiem samodzielnego rozwoju pieca chlebowego na terenie Bułgarii. Pierwsze twierdzenie autorki jest udokumentowane całością przytoczonego materiału. Te same materiały jak i przytoczone żródła pisane potwierdzają także drugie twierdzenie stojkowej. Autorka omawia rozmie~zezenie przestrzenne różnych budynków mieszkalnych, podaje liczne przy- �346 kłady rozplanowania wnętrz i usytuowania paleniska, boga to zaopatrując swoje wywody materiałem ilustracyjnym; stwierdza także iż między położeniem paleniska a jedno czy wielownętrznością budynku zachodzą zależności. Szkoda że nie zajmuje się bliżej tymi zależnościami, nie daje systematyki rozplanowania wnętrz ze względu na lokalizację, morfologię i funkcje paleniska, jakkolwiek z samego cytowanego materiału narzu':a się potrzeba takiej systematyki. Sygnalizując powszechność Występowania paleniska otwartego na terenie Bułgarii w prze!Szłości oraz współczesne relikty, odwołując się także' do materiałów z krajów ościennych, poświadczających i tam występowanie palenisk otwartych, wreszcie opierając się na wynikach badań uczonych radzieckich ,autorka uogólnia fakty występowania tego typu palenislca na całą Słowiańszczyznę. Twierdzenie to godzi w poglądy R h a m a i in. przedstawicieli nauki niemieckiej o pochodzeniu "pieca ruskiego" i pieca pd. wschodnich Słowian od zapożyczell niemieckich, oraz braku powiązania tych urządzeń z otwartym ogniskiem południowo i środkowosłowiańskim. Ostatnie twierdzenie nawiązuje do poglądów L. N i e d e r l e g o. Materiał współczesny z zachodniej, południowej i środkowej części Bułgarii i próby retrogresji zdają się potwierdzać pogląd, że Słowianie przyszli na Półwy~ep Bałkański z domem jednownętrznym z ogniskiem na środku. Z braku źródeł pisanych, sięgających wstecz poza XVI w., rozwiązania nie pozostawiającego wątpliwości, należy oczekiwać jedynie od materiałów archeologicznych. Dwa wymienione przypuszczenia autorki, jakkolwiek sformułowane dość ostrożnie, budzą nieco wątpliwości, jako niedostatecznie udokumentowane. Pierwsze dotyczące pieca piekarskiego opiera się na badaniach archeologicznych uczonych radzieckich i bułgarskich, poświadczających występowanie pieca piekarskiego (analogicznego pod względem wyglądu zewnętrznego i sposobu wykonania) na terenie Ukrainy i półw. Balkaliskiego. Dane jakimi dysponuje Stojkowa nie pozwalają stwierdzić ciągłości między współczesnymi prymitywnymi piecami bułgarskimi a urządzeniami odkrytymi przez archeologów. Związek tych dwu szeregów zjawisk podważa jeszcze fakt iż piece znalezione w trakcie badall archeologicznych (osady Michalicz, Swilengrad, Koranowo, Nowozagore, Kriwodoł) charakteryzują się lokalizacją wewnątrz pomieszczenia a nie są jak współczesne - wolnostojące. Piec ogrzewalny jako zjawisko bardzo póżne nie może być zdaniem autorki zapożyczeniem od plemion germariskich, z którymi Bułgarzy mieli styczność w VI w. O powiązaniu pieca piekarskiego z ogrzewalnym ;.na świadczyć pokrewieństwo nazw tych urządzeń. Nazwy peszczt (pieC) i peczka (piec ogrzewalny) są używane w stosunku do jednego i dWel desygnatów, często zamiennie. Inne :18ZWY także pochodzenin słowiańskiego, lub nazwy pochodzenia trackiego cechuje ten sam stosunek d:) 347 desygnatów. Także na.zwa saba jest przeniesieniem nazwy z jednego de:;~:gnatu - [.'iec ogrzewalny - na drugi - izba w pomieszczeniu dwuwnętrznvm, co świadcz~'loby o autochtoniczności tych zjawisk a nie zapożyczeniach germańskich jak sądzi Rham, :Ueringer, Schier czy nawet Niederle. Jakkolwiek trafnym wydaje się tok rowmowania autorki łączący nazwę drugiego pomieszczenia z nazwą pieca (Bułgaria, Mołdawia, Albania, Turcja) ogrzewalnego, przy synchronicznym prawie pojawieniu się tych zjawisk, to jednak nie jesteśmy uprawnieni do tak daleko idących wniosków, szczególnie wtedy gdy autorka za słaby akcent położyła na roli paleniska w podziałach i różnicowaniu morfologicznym i funkcjonalnym wnętrz. Na zakończenie omówienia należy podkreślić ogromne bogactwo materiału słownikowego zebranego przez autorkę. Materiał ten impiruje szereg porównań między danymi przedstawionymi w pracy a polskim naze"vvnictwem ,dotyczy to szczególnie: naZ\,v pomieszczeń i części pieca: np. bułg. r:a pol. chużo czernata kaszta i bia~ata kaszta pol. czarna i bia~a izhG bułg. zad nik (tylna część pomieszczenia z piecem) por. zapiecek, następnie: s.,a~as, koszar, kohlJa na oznaczenie ganku, (podcienia?) bułg. prispa pol. przy;;;ba, bułg. prik!adnik (urządzenie między piecem a ścianą) pol. }:rzypiecek, bułg. d1lch!a (otwory na dym, odwody) pol. duchownicei w in. nazw. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest nie tylko ciekawą lekturą dla polskiego czytelnika zajmującego się budownictwem ludowym, ale jeszcze jednym dowodem rozmachu w podejmowaniu nowatorskiej problematyki ze strony In!stytutu Etnografii w Sofii. Maria Trawińska-KwaśniewsklI FLOREA BOBU FLORESCU: O p i fi C i l e l a l' o m i n i - Bucurc~ti 1957 - str. 168. - 6 nlb. rycin i tablic 129 - Wyd. Academiei Republici Populare Romine, jako t. I z cyklu: Studii de arta populara si etnografie. Wydawnictwo rozpoczęło swój cykl niniejszą pracą. staranna graficzna szata zewnętrzna, znaczna ilość materiału faktycznego i precyzyjny dobór ilustracji i tablic, pozwalają recenzentowi na zajęcie stanowiska jak n;:,jbardziej pozytywnego wobec tak pięknie podanej rozprawy. Strzeszczenia w językach rosyjskim i francuskim udostępniają książkę zagranicznemu czytelnikowi. Autor rozpoczyna pracę od stwierdzenia, że wobec faktu iż ubiór danego ludu kształtował !Się w ciągu całego okresu trwania jego rozwoju. strój ludowy okazuje się ważnym czynnikiem całokształtu kultury ludowej. Rozwiązanie niektórych zagadnień odnoszących się do początków różnych części składowych ubioru ułatwia zrozumienie samej etnogenezy badanego ludu, gdyż pojawienie się tego czy innego składnika stroju jest bącż wyrazem specyficznej kultury danego ludu, bądż wynikiem wpływu wywartego przez obce sposoby kształtowania form na formy miejscowe. �349 348 Autor, zaznaczywszy na wstępie, że termin o p i n c a (w liczbie mnogiej o p i n c i) odnajduje się w licznych językach ludów sąsiednich, jak np. L1 Albańczyków, przechodzi do analizy najdawniejszych reliktów i wizerunków kieprców (chodaków) na obszarze illiryjsko-trackim. Wszystkie znaleziska archeologów, jak podstawa wazy gliniane] z Turda~, jak waza z Kostelca w Czechach, jak stela grobowa z Bihacza w Bośni i pomnik w Adamklissi (Trophaeum Trajani), zawierają wizerunki tego typu kierpca. Wszystkie te wizerunki, jak również fragment obuwia typu opinca, znaleziony w kopalni soli w Diirrnberg koło Hallein (Austria) poddane są ścisłej analizie dotyczącej struktury morfologicznej. Na podstawie wspomnianej dokumentacji można twierdzić, że w zamierzchłej przeszłości istniały dwa typy kierpców, a mianowicie ściągane rzemykiem, marszczone tj. ściągane równomiernie z przodu i pozbawione nosów zagiętych ku górze tzw. g u r g u i, oraz bierpce posiadające g u r g u i. Badanie porównawcze tych odmian kierpców z obuwiem innych ludów jak Rzymian, Greków, Germanów, Słowian ustala wyżej wymienione dwa typy kierpca jako charakterystyczne dla terytorium illiryjskotrackiego. Autor stwierdza współistnienie na tych terenach typu o p i n c a gur gui typ to poświadczony przez znaleziska kultury neolitycznej w Turda~ (2500 lat p.n.e.), stelę nagrobną z Bihacza i podstawę wazy z Kostelca - z kierpcem typu illiryjskiego z Di.irrnberg należącym do epoki halsztacko-lateńskiej oraz chodakiem dackim, przedstawionym r:a pomniku w Adamklissi. W oparciu o morfologię chodaka z Di.irrnberg i chodaka z pomnika w Adamklissi, autor dowodzi, że pochodziły one od jednego wspóln~go prototypu i że musiały istnieć pomiędzy nimi fazy przejściowe, przyjmowane przez autora jako hipotetyczne. W ten sposób ustala szereg typów w rozwoju kierpca u Hliro-Traków. Odpowiedniki ich są dziś jeszcze w użyciu u ludu rumuńskiego. Dawne migracje pasterzy rumuńskich przyczyniły się do rozpowszechnienia kierpca w okolicach odległych od granic etnicznych ludu rumu 11skiego. ANTHROPOS, Krzysztof tom 50 Fryburg Wolski (195:; r.). Zeszyt 1 "Anthroposu" otwiera artykuł J. F. ROCK'A o trochę zagadkowym tytule: P o g r z e b o w y o b r z ą d e k 1 D'a 3 Nu a pochodzenie zbroic 1 Na - 2 Khi. (The 1 D'a 3 Nu Funeral Ceremony with special reference to the origin of 1 Na - 2 Khi weapons). ,,1 D'a 3 Nu" jest oznaczeniem chińskiego określenia na jeden z szesnastu odmian dawnego rytuału pogrzebowego, który stosowano w odniesieniu do poległych wojowników .Natomiast "l Na - 2 Khi" oznacza grupę etniczną z pogranicz:ł chińsko-tybetańskiego, która niegdyś zamieszkiwała okolice jez. Kuku-Nor, a w pierwszym stuleciu p.n.e. została zepchnięta na pogranicze kraju ·{unan. Otóż niegdyś, wojownikom chińskich kast rycerskich, w razie śmierci, przysługiwał obrządek pogrzebowy, różny w zależności od rangi społecznej, od rodu do którego należał zmarły, od jego wojennych zasług i od okoliczności śmierci. Wariantów tego obrządku było 16. W jednym z nich, którego tradycje dość długo przechowały się u ludu Maso onn wyż. wym. ludu l Na - 2 Khi, kondukt pogrzebowy otwierał tancerz ubrany w starożytną zbroję i chełm. W jednej ręce dzierżył miecz, VI drugiej kopię. Tańczył on obrzędową inscenizację ilustrującą torowal!ie drogi dla odchodzącej w zaświaty duszy zmarłego rycerza. Owa zbroja, którą miał na sobie ów tancerz, stała się z czasem rytualnym rekwizytem obrzędowym. Wykonana z kawałków skóry nosorożca, łączonych rzemie·· niami, była osobliwym reliktem kulturowym. Podobnie archaiczny był chełm i miecz. Zainteresowanie autora artykułu skupia się przede wszystkim na owej obrzędowej zbroi i broni, ukazując ciekawy fragment z dziejów chińskiej broni. CARL LAUFER: Z historii oraz religii ludu Sulka (Au s Geschichte u. Religion der Sulka). Lud Sulka, zamieszkały w wąskim pasie nadbrzeżnym (nad Wide-Bay), w południowo-wschodniej części Nowej Brytanii jest malo poznany. Prawdopodobnie przywędrowal z Nowej Gwinei.. Autor przedstawia w pierwszej części pracy pogląd na prawdopodobną etnogenezę tego ludu, szlak jego wędrówek, jego walki i proces osiedlania się na Nowej Brytanii. W części drugiej charakteryzuje poglądy religijn~, moralne, wierzenia o duszy i znaczenie magii w codziennym życiu Sulka. Szczególnie interesujące są tubylcze wypowiedzi na tematy wierzeniowe. W ujęciu Laufer'a widać wyrażną tendencję doszukiwania się pierwotnego monoteizmu w wierzeniach Sulka, widać w tym wpływ P. W. Schmidt'3 i jego teorii o monoteiżmie pierwotnym (Urmonotheismus). CHARLES M. CAMP i BRUNO NETTL: M u z y c z n e i n s t r u m e n t Cłuk o w e w p o ł u d n i o w e j Af r y c e (The Musical Bow in Southern Africa). Łuki muzyczne w poludniowej Afryce można podzielić na 4 grupy: (1) Łuki z rezonatorem stałym. (2) Łuki z rezonatorem doczepianym. (3) Łuki, przy których funkcjt; rezonatora ~pełniają usta grającego. (4) Łelki typu "Gora'·. Strukturalnym róż~icom łuków odpowiadają różnice efektów cL.wiE:kowych. Artykuł koilczy starannie opracGwane glossarium, rejestr bibliograficzny, i kilka muzycznych transkrypcji, które ilustrują melodykę uz:,skiwaną na omówionych instrumentach. JOSEPH HENNINGER: C z y t. zw. "r e l a c j ę N i l u s a" m o ż n a uważać za prawdziwe źródło wiadomości z zakresu h i s t o r i i r e l i g i i? (Ist der sogenannte Nilus Bericht eine brauchbare religionsgeschichtliche Quelle?). �351 350 Od 70 lat VI literaturze historii religii znaczną rolę odgrywa "relacja Nilusa" (Nili monachii eremitae narrationes, quibus caedes monachorurn montis Sinae et captivitas Theoduli eius filii describuntur), mnicha z pól·wyspu Synai, z przełomu IV/V w. n.e. Od lat 40 pod adresem tegoż dokumentu zaczęto jednak wysuwać różne zastrzeżenia. Wątpliwości na temat dokumentarnej wartości opowiadania mnicha Nilusa wysunęli historycy, religioznawcy. Istnieje prawdopodobieilstwo, że mamy tu do czynienia raczej z u tworem literackim właściwym Gv,-ej epoce, niż z relacją opartą na dokładnej znajomcści opisywanych faktów. J. Henninger, znawca zagadniei, kulturowych świata arabskiego, autor znanych z tej dziedziny publihacji, poddaje krytycznej analizie te fragmenty opowiadania Nilusa, które ilustrują zwyczaje Arabów półw. Synajskiego w okresie preislamickim (t;..:w.Izmaelitów). Omawiając porównawczo szczegółowe zagadnienie pr3ktykowania ofiar z ludzi i wielbłądów oraz towarzyszące tym obrzędom z".';:czaje, auter również dochodzi do wniosku, że opowiadanie Nilusa jest c:1Yba utworem literackim. Nilus bowiem nie posiadał dokładnej, szczegółowej wiedzy o ówczesnych zwyczajach Arabów, nietylko dotyczących spraw ofiar ale także o codziennym trybie ich ;:ycia. LEON C/I.DOGAN: P t a k i a d u s z e l u d z i z m a l' ł y c h w m i t ulog i i l u d ó w G u a l' a n i i G u a jak i, (Aves y almas de difuntos en la mitologia guarani y guajaki). Krótki artykulik zawiera przycz.'"nek do wierzel\ o przybieraniu przez duszę postaci ptaków. WILCa \VORTELBOER: a .i ę z y kuk u l t u r z e l u d II B e i. u (Zur Spr:ache u. Kultur der Belu). Chodzi o lud, zamieszkujący środkowq i wschodnią czc;ść wyspy Timor (i\rchip. Sundajski). Autor nawiązując do pracy B. Vroklclge Etlmog;Yiphie der Belu in ZentruL Timor poszerza niejako a nieJdi2c:y l:~kżlo j.;oryg~}.io j"go r(':;:;oje. Om.8wia kolejno: geografię ludu Belu, jego kulturę materialną, społeczną i wierzenia. Następnie szerzej OpisujE' gec',~r:ÓftcLną sytuację voludnio\vo-śrc.dko\vej gru.py Belu i jej podzi:)[ na 5 mniejszych grup diaiektycznych. Na tle tego poclzhlLl ('mawia zróżnicowania tych grup w ich zwyczajach żniwnych, w obr7.ędowości wE'selnej : pogrzetowej. K0!1COWą cz<;ść s\vej rozprawy (rozdz. IV), autor poświ,;:c;.1 zagadnieniom języko,,:ym. polemicznie ustosunkowu.iąc ;:ię do \vypo\vied7.i r:::1 ~cn te;Tlat \;;"'s~ołLni;~:::f:~-"_~_"'.7y:~e.i V·.~·C)kJage i;t ~?.r~Lln.11 r.), CHARLES ESTIiRi\TA'XN: O b r z c C;" G c:~::s z c 7 e n i a w p o ł u d n.z a c h. A n g a l i (Di er:, rites de punl\ci'tion du s'.d.- ouest de l'Angola). Chodzi tu o prak t:;)';i Oczyszczenia w przypadkach: a) Jeżeli kobieta pocz~ła dziecko przed menstruacją a nie po menstruacji, gdyż to u tamtejsZ:"ch Bantu jest uważane za coś, co przy nosi nieszczęście. bl Po urodzeniu bliżniąt. co także wg. ich wierzeń, jest czymś sprzecznym n;,brw. cl Po dwukrotnej chorohie dzieck,). d) Po ponownym połączeniu się malżonków. którzy przez pewien czas żyli w separacji. e) Magiczny ma również miejsce w stosunku do wdów i wdowców, z małżonków. MORICE ligion and poprzednie i 44). Autor Isnegów, a zabieg oczyszcz~nia po śmierci jednego VANOVERBERGH: Religia i magia ludu Isneg (ReMagic among the Isnegl. Jest to 5-ta część rozprawy. Cztery znalazły się w 48 i 49 tomie ••Anthropos'u" (patrz Lud, t. 42 przedstawia jedynie teksty ,ilustrujące językowe zróżnicowania równocześnie ukazujące specyfikę ich pojęć i wyobrażeń. JOHANNES ITTMANN: W y o b I' a Ż e n i a b ó s t w a i j e g o i m i o n a pół n a c n e j, l e s i s t e j c z ę Ś c i K a m e I' u n u (Gattesvorstellung und Gottesnamen im nordlichen Waldland von Kamerun). W dawnym Kamerunie trudno bylo u tamtejszej ludności dostrzec przejawy wzgl. znaki jakiegoś wyrażnie religijnego kultu. Stąd powstała opinia, jakoby ludności tych obszarów religia i kultowy rytuał były obce. Autor przeciwstawia temu poglądowi material dowodowy z którego wynika, że jakkolwiek mamy tu da czynienia z poganami, to jednak mają oni zupełnie konkretne wyobrażenia o bóstwie oraz nazywają je konkretnymi imionami. Na plan pierwszy wysuwają się trzy postacie bóstw, mianowiciE:: bóstwo, które jest związane z kultem przodków; bóstwo, które jest czczone jako bóstwo nieba ('raz pojęcie, wprowadzone przez misjonarzy - "vyobrażenie i imię Boga. w LEO MEISER: "P l a t f o I' m a", z j a w i s kok li l t u I' o we pół n a cn y C h w y b r z e ż y N o we j G w i n e i (The ,.Platform" Phenomenon along the Northern Coast of New Guinea). Na ośmiu stronach tekstu Meiser omawia pewną kulturową osobliwość we wioskach ludu Kean. Nawiązując do relacji W. Tranel'a ("Anthropos", 47, 1952, s. 460 i n.), notuje, że podobnie jak u ludu lVIoando tak i u, l~du Kean sp~tYkał ~n roz:naite.ormy pal~wych platform p~z'2d domami. PemIą one osoblIWą fung:cję Jakgdyoy przedsIOnka często, choc nie zawsze, ocienionego dachem. Są miejsc m spotkań towarzyskich, spożywania posiłków, żucia betelu. Są także traktowane jako miejsce do pełnienia praktyk n charakterze religijnym. I'>'Tająróżne nazwy i kształty, jak również odrębne roz',viązania konstrukcyjne i motywy ozdobne. Ale nie tylko. Nazwy na owe platformy zar:Ecm l1azwami ninviek:ch egzoganicznych grup mieszkańców w danycb wioskach. Członkowie tych grup nie są jednaJ<: związani pokrewieństwem. Natomiast zewnętrznym znakiem przynależności do grupy jest właśnie kształt i barwa owej drewnianej platformy przed ich domami. otóż są one nie t~-lko emblematem, sygnalizującym wspomnianą przynależność, lecz przedstawiają równocześnie coś, co jest jakgdyby sumą moralnego kodeksu poszczególnych grup. Jest więc do nich przywiązane Viierzenie o duchu - założycielu platformy oraz z pokolenia w pokolen:e przekazywany system obowiązków i praw, nieco odmienny, dla każdej z owych grup, choć nie pozbawiony także wspólnych wątków. Autor trzema przykładami ilustruje omawiane zjawisko. "'1 �352 353 A. H. J. PRINS: S h u n g way a, o j c z y z n ą pół n o c n o - w s c h o c> n i c h B a n t u (Shungwaya, die Urheimat der N6rdost-Bantu). Autor przedstawia stosunkowo długi szereg plemion, które należy zaliczyć do grupy Bantu północnowschodnich. W legendach historycznych niektór)'l'o tych plemion powtarza się nazwa królewskiego miasta Shungwaya w pobliżu Birikao (tj. portu Durnfort) w płd. Somali. Wzmianki portugalskich kronik z XVII w. potwierdzają istnienie Shungwaya a także ludu hj nazwy. Miasto to znależć można na niektórych mapach Afryki wschodniej z XVI i XVII w., tym niemniej dokiadna lokalizacja jest jeszcze niezupelnie ustalona. Nazwa Shungwaya była nie tylko nazwą miasta ale równi~;~ nazwą państwa, które powstało z konfederacji szeregu plemion Bantu prawdopodobnie gdzieś w X w. n.e. Zmierzch jego zaczął się w XVI w. a ostateczny rozpad nastąl:'ił w końcu XVII "v. Pod naciskiem ludów obcych poszczególne plemiona usuwały się z da"vnej ojczyzny i zajmowały nowe tereny w Kenii i Tanganice. Dl SISTO VERI: Język ludu Ingassana z Afryki Wschodn i e j (II linguaggio degli Ingassana nell'Africa Orientale). Chodzi tu o język ludu z;;,mieszkującego wyżynę Tabi nel Dar Fung (pogranicle anglo-egipskiego Sudanu w międzyrzeczu Nilu Białego i Błękitnego). Autor wylicza liczne plemiona mówiące tu współnym językiem, określa pozycję tegoż języka w systematyce lingwistyki afrykańskiej oraz charakteryzuje jego cechy fonetyczne i morfologiczne. ANDREAS GERSTNER: W i e l' z e n i a p l' a k t y k i l u d u We· wa k - B o i k i n n a t e m a t c h o l' Ó b i i c h l e c z e n i a (Die glaubenmassige Einstellung ciel' Wewak-Boikin-Leute zu den Krankheiten und deren Heilung). W artykule, który jest dokończeniem pierwszej częśd, ogłoszonej w 49 (1954) tomie "Anthro~s'u", autor zajmuje się praktykarni lecznictwa u jednego z ludów północnowschodniej części Nowej Gwinei. Przedmiotem opisu są metody znajdowania przyczyn poszczególnych chorob poprzez interpretację marzeń sennych, przez pośrednictwo ludzi szczególnie uzdolnionych do rozpoznawania tych przyczyn oraz drogą wywoływania stanów hipnotycznych. Kot1cowy rozdział zawiera opis działań mających r,a celu odwrócenia choroby przez zabiegi magiczne z udziałern czarownika Jub przez ofiary i modły. Autor uchyla się od głębszej psychologicznej analizy, niemniej sam materiał jest bardzo interesujący, szczególnie etn'J['sychologa. JOHANN FRICK: 1\la t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ów - T s i 11g h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen-Tsinghai). Rozprawa o dużej wartości ~tnograficznej. Autor przedstawia w ewolucyjnej kolejności pojęcia, wierzenia i praktyki związane z macierzyństwem kobiety chińskiej. Wątkiem przewodnim niniejszej, pierwszej części tak zatytułowanej rozprawy, jest zagadnienie "nieczystości" kobiety, w sensie społeczno-religij- nym, wystEiPujące ze szczególnym znaczeniem w cyklu praktyk i pOSi;ć,W w czasie menstruacji, w okresie ciąży i przez jakiś czas po urodzeniu dziecka. Autor zatrzymuje uwagę na konsekwencjach tego. \V rozdzie,lę III i IV omawia wierzenia o tym, co zmarłą w stanie nieczystości kobiet" czeka w życiu pośmiertnym (w owym pozagrobowym świecie istniei; specjalne miejsce dla tych kobiet, zwane "sadzawka krwi" albo, jaskinia krwi") oraz co trzeba czynić, aby zmarłą z niedoli ratować. O~ówienie rytuału pomocnego tej sprawie zawiera szczegóły archaicznych wierz211. Z powodu dużej siły żywotnej tych przekonań i wierzeń dola chińskiej !cobiety jest niezmiernie ciężka. MERVYN MEGGIT: "D ż a n b a" u l u d u Wal b i l' i w Ś l' o d k o we j A u s t l' a l i i (Djanba among the Walbiri). "Dżanba" to odpowiednik .,oruncza" znanych z opisów Spencer'a i Gillen'a, a odnoszących się do również australijskiego ludu Aranda. "Dżanba" to złośliwe duszki. U luciu Walbiri dookoła owych "dżanba" oplotło się sporo mitów i legend. O owy';h mitach, o właś~iwościach owych "dżanba" i miejscach ich zamieszkiwani" a tym, że potrafią one ludziom mocno szkodzić a nawet zabija"ć, pisz~ <'utor ~olejnych czterech rozdziałach. Następne cztery rozdziały poświęc;a omaWJaDlU praktyk zabezpieczających. W rozdziale końcowym mówi o podobnych wierzeniach i wyobrażeniach, które spotyka się u innych ludów tego kontynentu. Autor brał udział w badaniach etnograficznych ludu Wa1biri w okolicy Hooker Creek i Wave Hill w Australii w latach 1953-54. Ostatni z serii artykułów w tym zeszycie nosi tytuł: "P u r a, i s t o t J. n a j w y Ż s z a A r i k e n ó w". Autorem jest ALBERT KRUSE, misjonarz. Treścią artykułu jest wierna transkrypcja wypowiedzi Indianina imieniem Atit! z ludu Arikena, żyjącego nad rzeką Trombetas w stanie Pard w Brazylii. Chociaż wątkiem przewodnim jest charakterystyka postad dwóch tamtejszych bóstw-demiurgów Pura i Mu'ra, to przecież Atiti opisuje przy okazji wiele szczegółów z życia, obyczajów i gospodarki ludu Arikena. :v \V dziale "Analecta et additamenta" na uwagę specjalną zasługują: sprawozdanie Martina Gusinde z ekspedycji do kraju Indian Yupa w Wenezueli, notka M. D. W. Jeffreysa a wprowadzeniu kukurydzy do Hiszpanii. i wypowiedź H. Hubera na temat bliźniąt u murzynów kraju Togo (Afryka). Drugi zeszyt 50 tomu "Anthroposu" otwiera artykuł K. J. NARRA: I n t e l' p r e t a c j a s z t u k i P a l e o l i t y c z n e j poprzez paralele etnc)graficzne (Interpretation altsteinzeitlichen Kunstwerke durch 'lolkerkundliche Parallelen). Narr podejmuje próbę zestawienia metodologicznych zalozeli, które winny służyć jako naukowa podstawa do interpretowania znalezisk archeologicznych poprzez paralele etnograficzne. Przytacza więc szer':g rozmaitych, niejednokrotnie sprzecznych twierdzeń metodologicznych znanych archeologów i etnologów i próbuje usystematyzować je (Diagram 23 "Lud", t. XLV �355 354 na s. 523). Praktyczną wartość tej próby sprawdza autor na przykładach interpretacji kilku bardziej znanych reliktów sztuki paleolitycznej, pOSł'lgując się analogiami etnograficznymi. Artykuł zainteresuje przede wszystkim archeologów mimo, że nie wnosi nowych wartości. E. A. WORMS: Ws pół c z e s n e i p r e h i s t o r y c z n e r y s u n ki > k a l n e w ś r o ci k o we j i pół n o c n e j K i m b e r l y (Contemporary and Prehistoric Rock Paintings in Central and Northern North Kimberley). Autor zdaje relację ze swoich dwóch wypraw autralijskich, w czasie których, przy pomocy tubylców Ungarinjen, Gwini i Gulari, odnalazł szereg rysunków skalnych. CZE;ŚĆz nich to współczesne, lub raczej niezbyt dawne malowidła przedstawiające postaci mitycznych australijskich prawodawców Wandjina oraz demiurga Węża-Ungud. Natomiast inne rysunki są pochodzenia b. dawnego. Według hipotezy Wormsa są one dziełem prehistorycznej, pigmoidalnej rasy, którą musiały cechować wysokie uzdolnienia plastyczne. W nawiązaniu do prac G. Taylora (1950 r.) i F. de Pogranyi Nagy (1952 r.) autor widzi możliwość, że były to szczątki rasy Tasmanoidów, która zamieszkiwała kontynent istniejący niegdyś, a który był pomostem dla migracji między południową Ameryką a Australią (s. 566). Swietnie opracowany artykuł reprezentuje wysoką klasę zwi'izłego, naukowego ujęcia. Kabardyńska wersja motywu "Kto jest silniejszy" jako próba tekst.u z Kizburn (Elne Kabardinische Fasung des Motivs "Wer ist sHirker?" aIs Textprobe aus Kizburn (Baksan, Kaukaz). Artykuł poświęcony pamięci Roberta Bleichsteinersa (zm. ID. IV. 19~4.), w opracc.waniu J. Knoblocha. Bajkowy motyw "Kto jest silniejszy?" został zapisany m. i. także w języku kabardyńskim. Tekst tego zapisu autor przedstawia w transkrypcji fonetycznej i w dosłownym tłumaczeniu. SEVERINE SILVA: Ś l a d y l u d z k i c h o f i a l' w K a n ara. (Traces of Human Sacrifice in Kanara). W Indiach na zach. wybrzeżu Dekar,u w prowincji Kanar zachowały się jeszcze żywo w pamięci tamto ludzi wspomnienia o krwawych ofiarach z ludzi. Praktyki te ustały ok. 1800 r. Ofiary z ludzi skła.dano corocznie w porze monsunu celem uzyskania przychylności bogów. W nadmorskich i nadbrzeżnych okolicach krajLl składano ofiary z ludzi aby ocalić przed zniszczeniem wały ochraniające uprawne pola przed zale\vem wód w dniach stormów i powodzi. Wreszcie podobne ofiary bywały składane z okazji niebezpiecznych wypraw mors:dch i podróży handlowych. Zaniechanie okrutnych praktyk odbyło się przez wprowadzenie form zastępczych do aktów ofiarnych. I tak ludzką głowę, którą poprzednia odcinano ofierze i przecinano na 2 połowy, zastąpila głowa melonu albo, w niektórych okolicach ofiarę ludzką zastąpiła ofiara z koguta. Warto zwrócić uwagę na fakt, że we wsiach, które zachowują tradycyjny ustrój matriarchalny, przyjęła się ofiara z melonu, a nato- mi~s.t ofiara z koguta we wsiach patriarchalnych. Uzasadnioną wydaje się opll1la autora w myśl której ofiary z ludzi były tu pierwotnie składnikIem kultury matriarchalnej, a więc dawniejszej. Ciekawe są również opisane przez autora zwyczaje rytualnego trucia zięcia w rodzinach zachowujących tr<ldycje matriarchatu. " ALCIONILIO BRUZZI DA SILVA: R y t u a ł p o g r z e b a w y l u d 6 w : n a d. r z. U a u p e s (Os ritos f0.nebres entre as tribos do Uaupes). Zwyczaje. pogrzebo.we je~nego z ludów, żyjących nad rzeką Uaupes (dopływ A.~a.zon!{l, BrazYh~) opIsane tu przez misjonarza Bruzzi, nie wiele się roznlą od zwyczaJow praktykowanych przez inne ludy z nad Amazonki należące do grupy jE;zykowej "tukan" i "tari<:na". ' G. W. B. HUNTINGFORD: G o s p o d ark a D o r o b o. (The Economic Life of. the ?orobo). Chodzi tu o b. pierwotny lud murzyński, żyjący w re;o:erwaCle lesnym Afryki Równikowej, na zachód od Kenyi, w sąsiedztwie kraju Nandi. Artykuł jest niezwykle interesujący. Ukazuje bowiem szcze· ~ół~ .ekon~m~ki zbieraczo-Io,,:,ieckiej oraz proces przechodzenia do gospocar,u kOplel1laCZO-hodowlanej. Osobliwie ciekawy jest opis puszczańskiego bartnictwa Dorobo, a to ze względu na analogie z dobrze nam znanym bartnictwem polskim. Artykuł świetnie charakteryzuje całość gospoda~ki Dorobo. Autora znamy już z monografii o społecznych i politycznych instyttlcJach ludu Dorobo. (Anthropos, t. 44, 1951 i t. 49, 1954). FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e 1u d u T a m a j e q : e ~w s :h o d n. c z ę Ś c i J u 11e m m e d e n (Textes ethnographiques de la l ar~aJeq des Jul:emmeden de l'est). Jest to 3 część pracy. Dwie poprzedme były opubhkowane w 46 (1951) i w 48 (1953) tomie Anthroposu Krótkie, podane w transkrypcji fonetyczne i w poprawnym tłumaczeniu' teksty ~awierają dużo wiadomości o życiu Tuaregów Nigerii, o gospodarce' Z\\'yczaj ach i folklorze. ' ~OHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i n c z y k ó w T s i n gh a I (Mutter U. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Cz. II. Pierw~za CZf;ŚĆtej rozprawy znalazła się w 50 t. Anthroposu (1955). W tej części m:!or omawia zwyczaje praktyki i wierzenia, związane z traktowaniem kobiety brzemiennej w okresie ciąży i z aktem urodzenia dziecka. OTTO MORS: H i s t o r i a l u d u B a h i n d a z d a w n e g a p a ńs t w a K y a ill t war a n/j e ź. V i c t o r i a - N y a n z a (Geschichte der Bahinda des alten Kyamtwara-Reiches am Victoria-Nyanza-See). Treściq artykułu są dzieje ludu Bahinda w okresie 1590-1954 roku. 1\1. TOPNO: P o g r z e b o w e z w y c z a j e l u d u lVI u n d a n a w v_ ż y n i e R a n c h i (Funeral. Rites of the Mundas on the Ranchi Platea~). V.'d l\Iunda żyje w prowincji Bihar na północnym wschodzie Indii. Jego zwyczaje pogrzebowe ulegają zmianie. Przed ok. stuleciem zostało tam 23" �356 357 z:miechanc ciałopalenie na rzecz obrządku grzebalnego. Jednakże cido osobnika, którego zabił tygrys, nadal Jeszcze bywa palone. Przedmiotem szczegółowego opisu są w omawianym artykule ceremonie pogrzebowe, ich ideologiczne podłoże oraz zabiegi magiczne. Szczególnie ciekawy jrJst opis pochowków wtórnych. JOS. TRIPPNER: N a w o ż e n i e g l e b y w h a i (Ackerdungung in der Provinz Ch'ing-hai, hai leży na pograniczu tybetańskim w półn.-zach. tody użyźniania uprawnej ziemi w tamtejszym tem niezwykle interesującego etnograficznego przez autora pochodzą z 1941-1951 r. Spośród 5 nych przez Trippnera, szczególną wartość posiada P I' o w i n c j i C h'i n g -China). Prowincja Ch'ingChinach. Tradycyjne merolnictwie są tu przedmi0opisu. Materiały zebrane typów nawoźenia omawbopis źarowej uprawy ziemi. .JOHN M. GARVAN: O s o b o w ość P i g m e j a ,Pygmy Personality) Chodzi tu o pigmejów grupy Negritos z wysp Filipińskich. Wyliczone przez <'.utora cechy osobowości Pigmeja to szereg zalet przy dość nikłej liczbie cech ujemnych, wśród których pierwsze miejsce zajmuje bojaźliwość Pigmejów i umiłowanie łatwego życia. Materiały pochodzą z terenowych badań autora, które autor prowadził wśród Negrytów na Filipinach. P. B. LAFONT: Patronimiczne rody Czarnych Thai -S 0'- n - l a o I' a z N g h j a - lo (Notes sur les familles patronymiques Thai Noires de So'n-la et de Naghia-lo). Genealogia, struktura i rodowe zwyczaje dwóch spośród wielu rodów syjamskich, należących do grupy Th'li Dam t. zw. Czarnych Thai są przedmiotem niniejszego artykułu. RUDOLF RAHMANN i MARCELINO N. MACEDA: N e g I' Y c i p ó łn o c n e g o N e g r o s (Notes on the Negritos of Northern Negros) Treścią artykułu jest etnograficzny szkic Negrytów mianowicie ludu Ata, zamieszkującego w północnej części wyspy Negros w archipelagu Filipiilskim. Materiały zostały przez autorów zebrane w dwóch ekspedycjach odbytych w latach 1954-1955. Szkic jest dość powierzchowny. Sporo w nim łuk, których nawet szczupłość artykułu nie może usprawiedliwić, tym zaś mniej, źe autorzy dysponowali wcale bogatą bibliografią w zakresie tego tematu. FRANZ EICHIGNER: Praca kobieca u tybetańskich no .. m a d ó w Z 11 a d j e z i o raK u k u n o I' (Frauenarbeit bei den tibetischen Nomaden im Kukunor Gebiet). Rola kobiety w gospodarce pasterzy-nomadów nie jest tak poślednia, jak to przyjmują niektórzy teoretycy. Artykuł Eichingera jest pod tym względem wielce instruktywny. Do interesując.vch szczegółów naleźy m. i. spostrzeźenie autora, źe o ile tkactwo jest tu w rękach kobiety, o tyle przędzeniem wełny trudnią się mężczyźni. Autor wyEcza wszystkie konkretne zajęcia kobiece i charakteryzuje rolę i znaczenie tych prac w gospodarce tybetańskich nomadów. DOMINIK SCHROEDER: O s t I' U k t u I' z e s z a m a n i z m u (Zur Struktur des Schamanismus). Istotą lub raczej podłożem szamanizmu jest ekstaza. W stanach ekstazy występują osobliwe zjawiska eksterioryzacji duszy, jej identyfikacja z kosmosem, z bóstwem, ze światem duchów, dusz lub sił przyrody. Na tym podłoźu kształtuje się szamanizm jako światopogląd i jako instytucja ludowej kultury w północnej i środkowej Azji. Nie jest on jednak w swej istocie ani religią ani też magią (s. 880). Rozprawa wysoce specjalistyczna. Autor stoi na stanowisku wyznaczonym przez założenia psychologii postaci (Gestaltspsychologie). Tymi to założeniami nawiązującymi do teorii archetypów Junga, tłumaczy Schroeder psychologiczne podłoźe szamanizmu. Autor, reprezentuje współczesny kierunek ideologiczny wiedel1skiej szkoły w etnologii. PAUL SCHEBESTA: H I' o l f Va u g h a n S t e v e n s. Schebesta przypomina tu nazwisko pierwszego badacza malajskich Semangów, który pod koniec XIX w. penetrował dźunglę półwyspu malajskiego, z polecenia R. Virchova i Etnologicznego Muzeum w Berlinie. Stevens zbierał materiały etnograficzne. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. wartość relacji etnograficznych Stevensona zakwestionował R. Martin. P. Schebesta dokonUje tu zasadniczej rehabilitacji Stevensa, wykazując brak słuszności w zarzutach :v1artina i jego zwolenników. FRITZ BORNEMANN: Materiały J. lVI. Garvana dotyczące Negrytów Filipin i towarzyszące im zapiski Schmidt a (J. M. Garvans Materialien uber Negrito der Philippinen und P. W. Schmidts Notizen dazu). Próbę pracy Garvana o pigmejach przedstawia L'agment wyżej przytoczony (Pygmy Personality). Całość pt. "Pigmeje Filipin" pozostaje jeszcze w rękopisie. Garvan przed śmiercią (między 1938 a 1941 r.) przesłał rękopis monografii o Negrytach prof. J. M. Cooperowi z Katolickiego Uniwersytetu w Waszyngtonie. Rękopis zainteresował O. W. Schmidta, który go sprowadził do archiwum "Anthroposu", gdzie go reprodukowano na mikrofilm. (MBA, t. 19). W. Schmidt, czytając rękopis poczynił szereg notatek komentujących uwagi Garvana. Otóź F. Bornemann z kolei daje charakterystykę pracy Garvana, oceniając ją na ogół przychylnie, choć nie ukrywa, że razi go fakt, iż autor pominął prace Schmidta o Pigmejach. Zarzuty Bornemanna są o tyle dziwne, źe Garvan nie posiadał teoretycznego przygotowania etnologicznego, jego życiorys może wiele tlumacz:"ć. \V drugiej, końc:o\',ej części artykułu, Bornemann cytuje i omawia notatki O. Schmidta komentujące treść rękopisu. Końcowy artykuł Arnolda Burgmanna omawia gramatykę i słownik jc;zyka ludu, który zamieszkuje wyspy Marshalla. Autorem tak gramatyki Jak i słownika był August Erdland. IV dziale "Analecta et additamenta" znajduje się sprawozdanie z artykułu W. E. l\Tlihlmanna pt. "Ethnologie u. Geschichte" oraz artykuł E. Drobcca pt. "Zur Geschichte u. Ethnomedizin". �359 358 W dziale "Miscellanea" i w dziale "Bibliographie" 50 tomu Anthroposu za r. 1955 znaleźć moźna liczne recenzje etnograficznych lub etnognfa interesujących publikacji z lat 1953-54. Bogaty jest równieź rejestr "PI;' blicationes recentes". W recenzowanym tu tomie przewaźa ogółem tematyka azjatycka. Tc,[t1 jest b. obszerny, liczy ok. 1061 stron. Problematyka materialnej kultury jest reprezentowana raczej ubogo, natomiast obfite są materiały z zakreci'J kultury duchowej i społecznej. Tadeusz Wróblewski ANTHROPOS, tom 51 Fryburg 1956 r. Ze.szyt .pierwszy t. 51-ego otwiera artykuł Rudolfa R a h m a n'a, redaktora "Anthropos'u", na temat pięćdziesięciolecia istnienia tego czasopisma. Pierwszy tom wydawnictwa ukazał się w 1906 r. W myśl początkowych załoźeń miało to być pismo przede wszystkim misjonarzy interesujących się problematyką ludoznawczą i językoznawczą· Te ideologiczne załoźenia znalazły wyraz w podtytule czasopisma: "Internationale Ztschr. f. Voelkerund Sprachkunde". W. Schmidt figurował ówcześnie na okładce jako wydawca przy w3półpracy licznych misjonarzy. Wysoki poziom czasopisma i zarysowane plany zainteresowań, a przy tym imponujące bogactwo materiałów tu publikowanych, przyciągnęły rychło uwagę czołowych etnologów, lingwistów, antropologów i przedstawicIeli dyscyplin pokrewnych całego świata. Na łamach "Anthropos'u" moźna znaleźć nazwiska B. Ankermann'a, W. Lehmann'a, R. Lehmann'a - Nitsch'a, Andrew Langa', A. va:1 Gennep'a, R. Maretfa, A. L. Kroeber'a, B. Laufer'a, P. Ehrenreich'a, FI. Graebner'a, R. Thurnwald'a i wielu innych. Stal się zatem "AnthropCls" organem znacznie szerszego kręgu, niź to zrazu leźało w zamiarach jeg'o wydawcy. Historii rozwoju tego wydawnictwa poświęcone są dalsze stron;; artykułu wstępnego. Z kolei Joseph H e n n i n g e r przedstavlia szkic biograficzny Wilhelma Schmidt'a (P. Wilhelm Schmidt S.V.D. 1868-1954). Smierć ojca Wilh'31ma Schmidt'a (In. 2. 1954.) odbiła się szerokim echem w świecie naukowym. Dowodzi tego ponad 30 pośmiertnych artykułów i wspomnień na lam:łc.łt wielu czasopism o życiu i zasługach zmarłego. W biografii tego etnol"Jga 7l1ajdujemy interesujący szczegół o wakacjach spędzanych na GórnYD1 Sląsku, i pierwszych zainteresowaniach etnograficznych i językowych onu: wzmiankę o tym, że uczył się języka polskiego. Biograficzny szkic Henninger'a przedsta\via pelen obraz osiągnięć W. Schmidt'a w cia.gu jego długiego i pracowitego życia. Uzasadnione jest końcowe zd8nie artykulu, któreg'J myśl określa \vielkość dzieła, dokonanego przez W. Schmidt'a E:repi m071Hmentum n.erc pcrennius. Pamięci \Y. Schmidt'a poświęcony jest również artykuł Wilhelma K o pp e r s a, znakomitego i wiernego ucznia Schmidt'a. Artykuł ukazuje czy tel- nikowi działalność zmarłego na polu osiągnięć naukewych. Tej to aktywności Schmidt'a zawdzięcza szkoła wiedeńska swoje powstanie i rozwój. Kolejny artykuł LOUIS J. LUZBETAK' A nosi tytuł K u l t z m ar ł y c h w kra j u 'Iv' a h g i n a N o we j G w i n e i (Worship of the Dead in the Middle Wahgi New Guinea). Ukryta w scrC.l N. Gwin2i dolilE\ \Vahgi została odkryta dopiero przed 20 laty. Autor artykułu należy do grupy misyjnej, która tam podjęła swą działalność. Istotą zastanego u ludu środkowej Wahgi kultu i systemu wierzeń są wierzenia w dusze umarłych. Tubylcy posiadają określenie "mińmań" na oznaczenie duszy zmarłego. Odpowiada to mniej więcej angielskiemu "shadow image". Ta sama nazwa służy na określenie odbicia w wodzie albo lustrze. Tak pojmowana dusza, ożywia ciało i może je opuścić na krótszy lub dłuższy okres czasu lub na st8łe. Wtedy następuje śmierć. Zwierzęta w myśl wierzeń Wahgi nie mają duszy, wyjątek stanowią: pies, świnia i kazuar. Właściwości duszy odzwierciedlają charakter żywych osobników. W religijnych aktach o charakterze zbiorowym pierwszorzędną rolę odgrywają więc duchy przodków, założycieli i opiekunów poszczególnych grup tubylców. Charakterystyczny jest brak kapłanów, jako kierowników aktów religijnych; są natomiast czarownicy mający władzę i kontrolę nad zmarłymi. Władza ich i wpływ są w poszczególnych osadach bardzo silne. Modły, ofiary i zabiegi magiczne służą dla uzyskania przychylności dusz zmarłych. U podłoża tych wierzell i praktyk, zdaniem autora, leży strach. Wydaje się, że autor trochę upraszcza istotę zjawisk które referuj '.. Strach przed umarłymi nie jest jedynym bodżcem do praktyk religijnych i magicznych. Nie należy zapominać, że N. Gwinea leży w zasięgu wierz-2ń malanezyjskiej "mana" i związanego z nią systemu wierzeń i praktyk. Poza tym niektóre szczegóły wierzeń o duszy, o których Luzbetak tu wspomina, bardzo żywo przypominają pojęcie "ling8 s'harira" Hindusów, t. zw. "otwór Brahmy" i inne. Elementy tej kategorii wierzeń powstały w £1loz0ficznych systemach t. zw. religii wyższych, przedostały się w procesach kulturowych dyfuzji na obszary kultur pierwotnych N. Gwinei, Australii i innych. Byłoby rzeczą nieostrożną widzieć w nich własne podłoże reHgijne danego ludu. MA TTHIAS EDER: D u s z e z m a r ł y c h i d u c h y P r z o d k ów 'v J a p o n i i (Totenseelen und Ahnengeister in Japan). Przedmiotem artykułu jest proces w którym, wg. japońskich wierzeń ludowych dusze zmarłych przeobrażają się w duchy przodków. Dusza człowieka zmarłego musi po śmierci przejść proces oczyszczający ją z cielesnych właściwości, zapcnll1ieć f) żywych, by potem stać się jednym z duchów przodków i dzialaf dla dobra swoich potomków. Dalszy jej awans zaprowadzi ją do grupy bóstw klanowych posiadających funkcje społeczne w życiu grup rodowych i cał~'ch wiosek. Autor przedstawia pochówkowe obrządki dwugrobowe, których ślady w niektór~'Ch okolicach Japonii obserwować można jeszcze doti1d. �360 Szereg wierzer'J, praktyk i obyczajów związanych z kultem dusz i duchuw \',;skazuje na wspólne dla eur-azjatycbego obszaru kulturowego cechv c 'Jrządków pogrzebowych i wierzeń, pochodzących z okresu przed nawC'.rstwieniem się obrzCidowości i wierzeń jakie wnosiły wielkie systemy reli~:jjne, chrześcijaństwa w Europie, a buddyzmu w Azji. HERMANN ZWINGE: Z a b a w y d l i e c i ę c e u G u n a n t u n a n i) N o w e j B r y t a n i i (Kinderspiele der Gunantuna auf New Britain). Dzieci wszystkich czasów i ludów są podobne, jak to potwierdza etnografia. Pierwszą zabawką dzieci Gunantuna jest grzechotka z łupiny owocu tarat3renge (Cassia javanica). Kolba kwiatowa banana lub tykwa "powinięta w bananowy liść jest lalką, a kamyki, i naj rozmaitsze owoce stanowią wyposażenie domu lalki. FHANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g l' a f i c z n e T u a l' e g ów (Tamajeq) ze wschodniej części Iullemmeden (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Iullemmeden de l'est). Jest to 4-ta część artykułu pod tym tytuł,em. Jego trzy poprzednie CZęSCl znalazły się w 46, 'l8 i 50 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia teksty podane w jęz. Tamajeq, t. j. Tuaregów z Nigerii Francuskiej. Oprócz wartości językoznawczych, teksty te zawierają często wiadomości etnograficzne na temat kultury materialnej, zwyczajów i światopoglądu plemienia. ALAN P. MERRIAM, SARA WHINERY I B. G. FRED: P i e ś n i z g m in y "R a d a" n a w y. T l' i n i ci a d (Songs of a Rada Ccmmunity in Trinidad). Pieśni te zostały zebrane przez Audrew Carr'a w Port-of-Spain w 1953 r. i opracowane przez troje autorów. Grupa Rada jest nowopowstClł'1 grupą kulturową. Swój początek zawdzięcza ona Afrykaninowi Abojewi Zahwenu, Dahomejczykowi imigrantowi który w 1855 r. zalożył w póln.·· wschodnim zakątku Port-of-Spain stowarzyszenie religijne. Nazwał je imieniem ojczystego bóstwa Dangbwe. Dahomejskie wierzenia i bóstvva uległy tu synkretyzacji z wierzeniami i świętymi chrześcijańskimi i w te.j postaci trwają dotąd. 31 pieśni zebranych wśród uczestników tej grupy zostało poddanych analizie. W drugiej części artykulu autorzy przeprowadzają studium porównawcze zebranego materiału. JOHANNES MARINGER: "K i l k a n a l' z ę d z i p i ę ś c i a k o w y c h z G o n g e n yam a (Japonja) a z a g a d n i e n i e p a l e o l i t u j a p o 1'l.. s k i e g o". (Einige faustkeilige Geraete von Gongenyama (Japan) und die Frage des japanischen Palaeolithikums). W 1950 r. japoński amator archeolog Chuya Aizawa znalazl w Gonge:"t)'ama, w środk. Japonii, 90 km. na półn.-zach. od Tokio okazy tłuków pięściakowych, paleolitycznych. Zagadnienie, to należałoby rozpatrywać w odniesieniu do klas~·fikacji i zasięgu ustalonego przez H. L. l\Iovius'a. Au:cr dochodzi do wniosku, że pięściaki te odpowiadają narz~dziom acheulskim l star. paleolitycznym: że odnoszą się do paleolitu gdyż świadczą o t;;r.1 361 t( warz:;s?<;,ce im znaleziska; należą do grupy przemysiu Patjitanien .Jawa i prawcor;odcbnie pochodzą z okresu, kiedy istniało lądowe połączenie kont~'nentu azjatyckiego z .Jawą i Japonią. H. R. VAN HEEKEREN: P l' Z Y c z Y n e k d o P l' o t o h i s t o l' Y c z n e g o () b l' Z ą d k u c i a lo p a l n o - p o p i e l n i c o we g o w A n j a l' (.Java.). (Note on Proto-Historic Urn-Burial Site at Anjar, Java). R. Hei11e-Geldem \\'skazał VI 19.53 r. na to, że ciałopalne pochówki popielnicowe poludniow'Jwschcdniej Azji możnaby powiązać z kulturą Dongson. Istnieje uzasadnione T,rzypuszczenie iż są one rezultatem kontaktów z falą kulturową niosącą zwyczaj pogrzebowy popielnicowo-ciałopalny, przypuszczalnie z jakąś lokalną kulturą megalityczną. Wątpliwości budzi dziwaczny, rozproszony geograficzny zasięg tego zjawiska. Być może, że nie odkryto jeszcze między lokalnych odpowiednich powiąza1'l. Odkrycie grobu w Anjar na Jawie (100 km. na wsch. od Djakarty znaleziono 2 groby zawierające urny o dużych rozmiarach) może być przyczynkiem do zapełnienia jednej z luk wspomnianego zasięgu. H. L. KOPPELMANN: F O n o log i a, j ę z y k o z n a VI s t w o s t l' U kt u l' a a c e lo w ość j ę z y k o w a. (Phonologie, strukturelle Linguistik und die Zweckmaessigkeit in del' Sprache). Artykuł ma charc:kter polemiczny. Chodzi o zagadnienie fonologii i językoznawstwa strukturo·wego. Strukturaliści pragną ująć mowę i języki metodą matematyczno-przyrodniczą. Elementy języka "phonemy" są obiektywnymi realiami psychologicznej natury i funkcjonują w określony sposób, v"pływając na takie lub inne znaczenie wyrazu. W 5 tezach przeprowadza autor argumentację przeciw podstawowym zalożeniom fonologii, przyjmowanym przez zwolenników strukturalizmu językowego. HUGO HUBER: 1\1a g i c z n e s t a t u e t k i i a k c e s o l' i a u w s c h o dn i c h B a yak ó w i i c h s ą s i a d ów. (Magical Statuettes and Their Accessories among the Eastern Bayaka and Their Neighbaurs (Belgian Congo). Przedmiotem artykułu jest opis przedmiotów vvykonanych ręlq ludzką, a służących zabiegom magicznym. Tal<imi 'Nariantami u Ki- Tanda klanu plemienia Buyaka jest "nkoshi", t.j. zespół przedmiotów, słuŻ'1CY magicznym zabiegom obronnym. Składają się na to statuetki, naczynia do leków magicznych i r::roszki. "Nkoshi" służy tu jako środek, którego można użyć przeciw wrogim silom, grożącym grupie lub poszczególnym jednostkom. Podobnym celom służą i inne zespoły przedmiotów magicznych "mbambi", u grupy Basuku "mubwolo", "mahamba", "mbong'l", ..nkalagasa·' i .,mufu". Istotę owych przedmiotów można określić jako silę którą zabrano przodkom i przez umiejętny zabieg zamknięto w posążkach, stanowiących głó\vny człon takiego zespoiu. �362 FRITZ BORNEi'vIANN: P r z y g o t o w a w c z e p r a c e O. W. S c h m i dt'a d o n o we g o w y d a n i a "V o e l ker u n d K u l t u r e n" (P. W. Schmidts Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker und Kulturen"). W ramach Micro-Biblioteki "Anthropos'u" przygotowany został 23 tom zuwierający fragment manuskryptu pozostawionego przez O. W. Schmiclt'a ? zatytułowany ((Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker u'1d Kulturen", w dziesięć lat po ukazaniu się wydawnictwo to zostało wyczerpane. W okresie powojennym W. Schmidt zamierzał przygotow;:c wydanie nowe, uzupełnione pracami: o prawie macierzystym, o kuwadzie, o totemiźmie. Autor zamierzał wnieść pewne poprawki do poprzednich poglądów; i opublikowany przez Bornemann'a fragment manuskryptu pokazuje, jak przez zmarłego zaplanowane zostały uzupełnienia niektórych rozdziałów nowego wydania. Na uwagę szczególną w dziale "Analecta et Additamenta": zasługują wzmianki: Alfreda S t e i n m a n n a: Zur Verbreitung der "Couvade" in \Vestindonesien. Uwagi Francis'a L a m b r e c h t'a do książki R. F. Bar·· ton'a "Book on the Religion of the Ifugaos", Cesare A l b i s e t t i: Krótkie sprawozdanie o znaleziskach archeologicznych w dolinie Pogubo w l\Il:'lto Grosso w Brazylii. Maria C a s e fi a ~ P a j o artykuł "Ascension Into Heaven" (A Folktale from Bohol, Filipiny). W dziale "Miscellanea": warto wspomnieć wzmiankę O pochodzeniu i rozprzestrzenieniu się kultur wyższych. Nadto znależć tam można dość liczne relacje z publikacji antropologicznych, religioznawstwa, etnografii i folklorystyki. Zeszyt 2. (tom 51. Fasc, 3-4). PAUL ANDT: C h o r o b y i i c h p r z yc z y n y w w i e r z e n i a c h l u d u N g a d h a (Krankheit und Krankheitsursachen bei den Ngadha). Lud Ngadha zamieszkuje środkową część wyspy Flores w archipehgu sundajskim. Jego wierzenia i wyobrażenia o i~tocie duszy i o przyczynach chorób odsłaniają procesy pierwotnego myślenia. Człowiek w wierzeniach Ngadha posiada jedną lub kilka dusz. Może ona istnieć poza ciałem i przybierać postać zwierząt, a w szczególności szarańczy lub węża. Niektórzy uważają cie11 człowieka za jego duszę. Opuszczenie ciała przez duszę może je narazić na choroby i śmierć. "Nitu" oznacza ziemię, a także jej personifikację w postaci bogini ziemi. Ona też zsyła na ludzi niektóre choroby, m. in. malarię, febrę. "Noca" oznacza czas ale i zarazem księżyc. Także i on jest przyczyną szeregu chorób m. i. bólu głowy, porażeń. Duchy przodków niezadowolone z postępowania swoich potomnych mogą gniew swój objawić przez zsyłanie chorób na żyjących. Nadto istnieją także ludzie mający władzę nad "polo", t. j. duszkami, skrzatami. O\ve to "polo" mogą również być przyczyną najróżniejszych ~chorzeń. Wreszcie nie brak i czarowników, którzy drogą zabiegów czarnej magii mogą powodować choroby. Są także przypadki, w których przekleilstwo kre\vnych, złe prowa- 363 Gzenie się i uchybianie regułom życia może być powodem chorób; chor,'Jbc: traktują też ,iako dopust boży zesłany przez bóstwo niebios, dewa. Autor przytacza wiele materiału słownikowego oraz opisowego. Wide' słów o znaczeniu podstawowym dla pierwotn~<:h ugrupo\vań ludzkich ['osiada treść znaczeniową bardzo nieokreśloną lub wieloznaczną. RICHARD F. SALISBURY: ,IQzyk ludu Sjane ze wschodi e g o p o gór z a N o w e j G w i n e i (The Siane Language of ~h(' Eastern Highlands of New Guinea). Nazwa "Sjane" nie jest właściwie okreśłeniem własnym ani ludu <Jni jqzyka, lecz słowem powitalnym. Ponieważ lud o którym tu mowa nie ma pa.zwy, przy pomocy której sam siebie określa, ani nie jest nazwany przez ludy sąsiedl1le au tor okreśłił go tym mianem. Zagadnienie klasyfikacj i języka. zasad wymowy i gramatyki jest przedmiotem o bardzo specjalistycznym charakterze. W zakończeniu autor daje apendix z tekstami i ma·teriałem slownikowym. 11 JOSEPTH KLER: N a z w i s k a o r a z i m i o n a. w ł a s n e m o n r; ow O r d o s (Eigennamen aus der Ordos-Mongolei). Mongołowie na ogół używają obok imion własnych nazwisk rodowych '1.1bo szczepowych. Kiedy lud Ordos, wskutek przezornej polityki władców chińskich z dynastii Mandżu, uległ administracyjnemu podziałowi na chorągwie, znależli się w poszczególnych chorągwiach ludzie, którzy n'3.1('żeli poprzednio do naj różniejszych rodów, szczepów i plemion. Przyjął siQ "vtedy zwyczaj nazywania i odróżniania osobników nazwami ich macierzvstych plemio'h lub szczepów. Dla historyka znajomość tych nazw ma nie.nale znaczenie, gdyż pozwala zorientować się z jakich etnicznych elementów składał się lud Ordos, kiedy w poło XV W. przywędrował z północy !1f\ terytorium obecneg,) zamieszkania. l Ó R. T. SII'vIMONS: S p r a w o z d a n i e z b a d a ń n a d g e n e t y k ił g r u p k r w i w A z j i W s c h o d n i e j, I n d o n e z j i, M e l a n e z j i, M ikr o n e z j i, P o l i n e z j i i A l' S t r a l i i. (A RaporL on Blood Group Genetical Surveys in Eastern Asia, Indonesia, l\Ielanesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the Study of Man). Autor przedstawia krótką charakterystykę wyników prac Australij",!ciego lnstyh.:tu Zdrowia w Melbourn, odnoszących się do badań nad genetyką ugrupowaJ'l krwi szeregu ludów wschodniej i południowo-wschodn;ej Azji oraz Australii i Oceanii. Nawiązując do opinii Thora HeyerdalH Q genetycznych związkach między grupami krwi i frekwencji genów n~-· prezentowanymi przez Polinezyjczyków oraz przez Indian Amerykańskich, Simmons stwierdza, że nie znajduje w omawianych wynikach wniosków t.'lkich, które by zasadniczo podważały stanowisko Heyerdala w tej sprawie. JOHANN FRIEK: IV! a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z.y k ó w h a i. (Mutter und Kind bei den Chinesen in Tsinghai). T s i n g- �364 Artykuł jest trzecią CZĘSClącałości, której dwie poprzednie 1:lzły się w 50-ym tomie "Anthropos'u" (s. 337-374 i 659-701). 365 części z:Ja- W 3-ciej części noszącej tytuł "Noworodek" autor daje opis praktyk i wierzeń, związanych z urodzeniem dziecka, a dalej zabiegów zmierzających do utrzymania niemowlęcia przy życiu, sposób karmienia, obmywania, zwyczajów wypro\vadzania wróżb i prognozy odnośnie dalszych losów dziecka i jego przyszłego charakteru w oparciu o takie jego wlaś'~iwości jak głos, uwłosienie, kształt głowy, kończyn, itp. W kolejnych rozcziałach zawarta została charakterystyka okresu życia dziecka w kołysce, zagadnienie l~bierania go i nadania mu imienia a także chorób dziecka i ludowych sposobów zapobiegania im. Następnie autor kieruje zainteresowanie na położnicę i jej los w okresie połogowym, na święto jakie młode matki obl.'hodzą w trzydziesty wzgl. czterdziesty dzień. po urodzeniu dziecka oraz uroczystość pierwszego wyjścia matki z dzieckiem poza dom. Osobną uroczystością jest wizyta, którą położnica składa swojej matce. FRAN<;OIS - J. NICOLAS: P o j ę c i e d u s z y i b ó s t w a w A f r y c e z a c h o d n i e j. (Les notions d'ame et de divinite en Afrique occidentale). Jest to dość obszerna rozprawa ujmująca w sposób syntetyczny istotę n:ligijnych idei ludów Afryki Zach. Teodycea i kosmogonia zachodnich Afrykanów wyklucza zdaniem autora pojęcie "stworzenia nieba, ziemi i żyjących istot", a to na rzecz koncepcji a generacji czyli powstawaniu drogą zapładniania i rodzenia, w sensie jaknajbardziej biologicznym. btoty zasadnicze życia to dwie hipostazy - męska i żeńska; są one nie .. materialne i grają rolę dusz nieba i ziemi. Owe dwie hipostazy jak i maski, ,'a którymi się kryją, łączą się dając istnienie trzeciej hipostazie androgyn.icznej, której postacią wzgl. maską jest ogień. Ta dwoista Trylogia, trzy hipostazy i trzy ich postacie niebo, ziemia i ogień, jest początkiem łańcucha urodzin dla istot nIższych rzędów niewidzialnych i widzialnych. Istoty niewidziałne należą do trzech rodzajów: mĘskie, żeńskie i androgylliczne. Odpowiadają więc triadzie pierwotnej. Z kolei owe niewidzialne istoty płodzą istoty widzialne dwóch rodzajów męskie i żeliskie. Ale widzialne postacie istot tego rzędu są jedynie maskami dla istot niewidzi81nych, które poprzez nie jako ich dusze działają. W ramach tej koncepcji zasadniczej autor omawia szereg zagadnień szczegółowych m. i. tradycję groteskowego, karłowatego bóstwa Bes, które znał już Starożytny Egipt za czasów średniego cesarstwa. Interesujący materiał przynosi rozdział o symbolach i emblematach bóstwa; z postaci tych symbolów wynika wyrażnie biologiczna koncepcja genezy istot '.1::;-wych i świata. Potwierdzenie tego przynosi także materiał słownikowy przytoczony przez l'\icolas'a. Pojęcie duszy wyk'azuje cechy nawiązujące do starożytnych wyobrażeń egipskich o wtórniku-duszy. Osobn.';m, a ni<;zmiernie ciekawym jest materiał dotyczący roli kowala, jako osoby wy- różnionej, o cechach kapłana, pośrednika w stosunkach z bóstwem hipostatycznie ukrytym za postacią ognia. Ujęcie całej problematyki przez Nicolas'a może budzić zastrzeżenia prz.ez nazbyt idealistyczną koncepcję religijnego systematu. Zbyt wyrażnie tu występuje geometryczna struktura troistej postaci idealnego, bezosobowego bóstwa i trójstopniowości przejawów wzgl. raczej rezultatów jego działania. Tym nie mniej nowe ujęcie Nicolas'a zasługuje na uwagę l przynosi wiele dotąd nie uwzględnionych szczegółów. S t u d i a P. W. S c h m i d t'a nad totemizmem w Azji i na Oceanii. (P. W. Schmidt liber den Totemismus in Asien u. Ozeanien). Publikację pośmiertnej spuścizny P. W. Schmidt'a (1868-1954) kończy sETia pism dotyczących totemizmu. Poszczególne serie zostały opublikowane w Mikrobibliotece Anthropos'u. Nie są to wykończone prace lecz robocze schematy, tylko niektóre ich partie zostały przez autora opracowane, inne zostały niewypełnione treścią. Poglądy Schmidt'a na zjawisko totemizmu ulegały zmianom. Podkreślić przy tym trzeba .fakt, że totemizm był zagadnieniem pasjonującym g,) przez kilka dziesiątków lat. Tym ważniejsze więc są wnioski do jakich eutor doszedł w swej ostatniej rozprawie. Do powstania totemizmu, jego zdaniem moglo dOjśĆ w okresie, kiedy gromady ludzkie przesuwały się w okolice o mniejszej zasobności w pożywienie roślinne, a większym bugactwie w zwierzęta łowne. Towarzyszyło temu postępujące zmniejs;:enie znaczenia gospodarczej, reli kobiety. Istniejący wg Schmid t'a związek między kulturami totemicznymi a pasterskim:. upoważnia do wniosku, że macierzyste obszary obu tych kultur musiały niegdyś znajdować się w bezpośredniej bliskości, a obie kultury wywodzą się ze wspólnej praojczyzny. Tą praojczyzną azjatyckich kultur łowieckich, totemicznych i pasterskich były doliny Ałtaju i zach. części Gór Sajańskich. Srodkowoazjatycka, prehistoryczna kultura orynjacka była łowiecką, totemiczną kulturą wyższą. Na obszarach na północ od niej leżących rozwinęła się hodowla renów, a na południe - koni i owiec. Pyhmie, czy totemizm powstawał w różnych częściach świata wielokrotnie, czy raz tylko w jednej z kultur po .. zestawia autor bez edpowiedzi. Nie daje odpowiedzi również na pytanie czy totemizm jest składnikiem istotnym jednego typu kultury, czy też jako jeden z wielu elementów oderwał się i wędrował samodzielnie? Kultury totemiczne i pasterskie mają zdaniem Schmidt'a wspólne podłoże gospod.arcze. Są nim zwierzęta. Obie są "zorientowane na mężczyznę", obie m,1ją okrągły dom ze stożkowym rachem. Widać i inne paralele w ich ergologii. W kulturze totemicwej wyższej następuje przejście do osiadłego trybu życia. Ale totemizm wg. autora nie ma w sobie nic kulturotwórczego. 'Jl:gO istotą 'są trzy podstawowe zakazy: Nie zabijać totemu, nie jeść: ge. nie zawierać związków małżeJiskich \V ramach totemicznego klanu. Ten ostatni zakaz istniał już przed totemizmem. Z kolei autor omawi<l totemizm �366 367 wyższych łowieckich kultur totemicznych w Indiach, mianowIcie l'Jdu Gondidów, Mundu i Bataków (Sumatra). Następnie przechodzi do charak'.er~'styk~ wyższych kultur łowieckich, totemicznych na wyspach Sund",j~bch I lVIolukkach, na Nowej Gwinei oraz na wyspach Melanezji i Mikronezji. Totemizm ludów australijskich jest tematem ostatniego z rozdziałów. Dalsze wywody i zakończenie tych szkiców znajdzie czytelni!: IV jednym z następnych zeszytów "Anthropos'u", w rozprawie "Totemizm v" Afryce". W dziale Analecta tegoż zeszytu znależć można relację M. Gusincl:g.:) o stanie badań nad Ainami. W 3-cim zeszycie (Fasc. 5-6) 51-go tomu "Anthropos'u" na pierwszym miejscu znajdujemy artykuł ALOJZEGO CLOSS'A: E t n o log i a h i s t ol' Y c z n a i g e l' m a n i s t Y k a. Z a g a d n i e n ie (p s y c h o log i i) P o s t a c i wet n o g I' a f i i. (Historische Ethnologie und Germanistik. Das Gestaltproblem in dEr Volkerkunde). Istnieje w wiedet'lskiej szkole etnologicznej tnedencja de traktowanie1 etnografii jako składowej części historii powszechnej. Znalazło to W',Taz m. i. na wiedeńskim kongresie etnologów w 1952 r. Silnym bodżcem VI 'dvs~;:usji, jaka na ten temat niebawem się rozwiązała, była m. i. Wypowi..:~!ź monachijskiego filologa i specjalisty w zakresie starogermaJlskiej problem;'~tvki O~to Hoefler'a. Oświadczy! on, że Germanja jako kontynuacja świata starc'g"rmal~skiego naleźy do dziedziny etnografii. Hoefler podporządko-wUJe etnologię ogólną historii powszechnej (s. 835), zastrzega jednak. ż.e do celu tego wiedzie inna droga, niż ta, którą obrali zwolennicy etnolo''.ii porGwnawczej, kiedy wytknęli sobieeel zupełnie nieesiagalny. Artvkuł ~loss'a zawiera szczegółową krytykę poglądów Hoeflera. Autor wYka~ll.je, ze Hoefler wprowadził do swoich poglądów zasadnicze teoremy o t. zw. mvśleniu postacicwym czerpane z "psychologii postaci" wzgl. ,..kształtu". Chodzi mianowicie o to, że Hoefler używa pojęcia "archetypów" na określeJ1ie pewnych zasadniczych postaci kulturowych zjawisk, które, jego zdanier:1, powtarzają się w kulturach różnych ludów. W owych archetypach Hoefler dopatruje się także pewnej "konstancy" t.j. cechy stałej, wiążącej szere.g ZJawisk w J:ewien kulturowy ciąg. (Np. Tajne bractwa w grupach pienvot~ nych, bractwa rycerskie w kulturach wyższych). Owe "archetypy" nawiąz·.'ją do Psyc,hOlogicznych teorii Junga o myśleniu pierwotnym. Krytyka teorii Hoefler a ~okonana przez A. Closs'a ukazuje istotne cechy konfliktu mięclzy ewoluclomslycznym a dyfuzjonistycznym pojmowaniem rozwoju kultu l'. Artykuł był.by bar.dziej interesujący, gdyby Closs pisał w sposób mniej chaotyczny I bardZiej czytelny. S. SANTANDERA: L u o a n d L Li e L Chodzi tu o Nilotów Baher el Ghazal (Sudan, Afryka), i pierwotne nocno-wschodni obszar kraju Luo-Dinka był niegdyś owych LueI, rolników, pasterzy, dobrze oznajmionych dwa ludy z kraJU ich siedzibv. PrJłzamieszkał): prz"z ze sztuką kow~'ll- "ką. Lud ten podbity przez najeżdźców Dinka obecnie skrzyźowaniem Luo i prawdopodobnie jest pod względem ludu Beg. rasowym HARALD V. SICARD: Jaj k o w b a j k a c h l u d u K a I' a n g a (Das Fi im lVIaerchen Karanga). Lud Karanga mieszka w rezerwacie Belingwe w płd. Rodezji. Autor zebrał tam ok. 200 bajek. W wielu z nich jajko jest motywem przewodnim. Autor wyróżnił 4 naj częstsze motywy. (1) Jajko urodzenie. (2) Jajko - deszcz. (3) Jajko - rusałka. (4) Jaje wc:ża. Autor przytacza materiał tekstowy, podaje następnie ich kulturowo-historyczną intErpretację i omawia paralele językowe. FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e l u d u T a m ił j e q z e w s c h o d n i e g o .J u II e m m e d e n. (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Jull€mmeden de l'est). Jest to 5-ta część zbioru, którego cztery poprzednie partie zostały opublikowane w tomach 46, 48, 50 i 51 "Anthropos'u". Niektóre z tekstów zawierają treści etnograficzr.e m. in. sporty, małżeństwo, rozwód, śmierć, próba ognia. ANTON LUKESCH: S m i e I' Ć u pół n o c n y c h i n d i a n K a yap o. (Uber das Sterben bei den noerdlichen Kayapo-Indianern). Materiały zostały zebrane przez autora w dwóch wioskach indian Kayar:o, zamieszkujących w okolicach nad Rio Fresco i Riozinho w dOI'leC2.U Ar2guaya w Brazylii. Mieszkańcy obu wiosek nazywają siebie Mebengokre (me-człowiek; ngo-woda; kre-głębina) t. zn. ludzie z głębokiej wody. Nie jest to dziwne gdyż zamieszkują okolice wodospadów. Autor przedstawia wierzenia i wyobrażenia o duszy, przyczynach chorób i zgonów, pośmiertnym życiu. Rozdział o śmierci i rytuale pogrzebowym zawiera "yOl'O szczegółów rz.ucających światło na sprawę pierwotnych pochówków. Autor podaje materiał nazewniczy, który daje wgląd w proces prymitywnego myślenia. WOLF LESLAU: Przyczynek do wiadomości o języku K a m b a t t a. (Additional Notes on Kambatto of Southern Ethiopia\. Kam'oatta to jeden z języków grupy językowej Sidamo w południowej Etiopii. Znajomość języków tej grupy umożliwia poznanie językowe~o "ubstratu Amhara i Gurage. Autor podaje kilka zasadniczych wiadomości o fonologii i morfologii języka Kambatta. CARL LAUFER: S t o s u n k i P o k I' e w i e ń s t w a u l u d u G u n an t u a. (Die Verwandschaftsverhaeltnisse innerhalb Gunantua-Stammes). Chodzi o melanezyjski lud wyspiarzy z pólwyspu Gazelle na Nowej Brytowii (JVlorza Południowe). Wiadomo że rozeznanie stosunków pokrewieiIstwa u ludów Oceanii, to rzecz niełatwa dla kogoś, kto nie opanował języka tubylczego śrcdowiska. Adn il:.:struje zagadnienie to na przykładzie dobrze mu znanego ludu Gunantua, jego języka i stosunków. Arty;~uł �368 369 jE;st instruktywny gdyż naświetla proces powstawania systemu dwóch kJils egzogamicznych, etymologię form nazewniczych określających stosunki pokrewier.stwa oraz proces rozpadu stosunków matriarchalnych. Nade wszystko i.nteresującym jednak jest fakt, że matriarchat zdaje się tu być zjawiskiem wtórnym, przyniesionym przez jeden z ludów najeźdźczych. Poprzednio miały tu panować stosunki patriarchalne. JOSEPH THALIATH: N i e k t ó r e z w y c z a j e i w i e r z e n i a P lII a y a (Notes on Same Pulaya Customs and Beliefs). Pulaya w dawn~'m państwie Cochin (Indie - płd. Dekan) byli upośledzoną, niewolną kastą: niedotykalni, przywiązani do ziemi tak, że kiedy właściciel sprzedawał 1:.Jb wydzierżawiał grunta na których mieszkali Pulaya, to wraz z ziemią przechodzili oni pod władzę nowego posiadacza. Z legend i mitów Pulaya wynika, źe niegdyś byli niezależnym ludem zbierackim, który został przez ościenne ludy podbity. Autor omawia postacie bóstw czczonych przez Pulaya, ich wierzenia a duszy, niebie i piekle, obrzędy weselne, prakty~d w przypadkach choroby i śmierci i obrzęd pogrzebowy. JOHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ó w T s i n g_ h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Jest to 4-ta i końcowa część rozprawy, której poprzednie partie były publikowane w tomie 50-ym "Anthropos'u" i w 2-ch zeszytach bież. tomu. Tematem tej ostatniej części jest rytuał oczyszczenia kobiety po urodzeniu dziecka i wierzenia o t. zw. "muli en ", co autor tłumaczy na niemieckie "Bluthhoelle" (piekło krwi). Ostatni z artykułów omawianego tomu, pióra H. A u f e n a n g e r'a to omówienie słownika ludu Sjane ze wschodniej części gór Nowej Gwinei, opracowanego przez R. F. Salisbury'a. (R. F. Salisbury's Vocabulary of the Siane Language of the Eastern Highlands of New Guinea). W dziale "Analecta et Additamenta" znajdujemy omówienie wyobrażei'l religijnych ludów ałtajskich wg. W. Schmidt'a. Nadto warto zwrócić uwagę na notę D. Schroedera o weselnej obrzędowości Chińczyków-Tsinghai oraz relację Th. Verhoevena o skalnych rysunkach na wyspie Flores. Bogaty dział bibliograficzny we wszystkich trzech zeszytach 51-go tomu daje przegląd etnograficznej i antropologicznej publicystyki z lat 1954-195u. Tadeusz Wróblewski BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES nr 3 UNESCO, s. 293-412. Cultures en voie de disparition. t. IX (1957) Vl nawiązaniu de rezolucji V. Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w 1956 r.. na ogólnej konferencji UNESCO w Delhi z końcem 1956 r. sekretarz generalny tej (.rganizacji został upoważniony, ab~- przy v,ispółpracy Międzynarodowej Rady Filozofii i Nauk Humanistycznych i Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et- nologicznych udzielić poparcia stworzonemu przez Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych komitetowi, którego zadaniem jest popieranie i udzielanie pomocy międzynarodowym badaniom nad grupami, których kultura i język zagrożone są zmianami, rozkładem lub zanikiem, Wstępem do tej działalności jest specjalny zeszyt kwartalnego organu Międzynarodowej Rady Nauk Społecznych UNESCO. Na część artykułową tego zeszytu składają się interesujące prace czołowych etnologów omawiające stan, potrzeby, a niekiedy i podstawową problematykę badań nad niektórymi ludami pierwotnymi. We wst~pie, zatytułowanym "Najpilniejsze badania antropologiczne" k. 29;;-306) R. H e i n e - G e l d e r n wskazuje na fakt, że etnologia jest .iedną z nielicznych nauk, którym grozi z każdym dniem coraz to silniejsze uszczuplenie bazy źródłowej, wykazując równocześnie, że jedynie dokładne zbadanie najbardziej nawet szczątkowych i fragmentycznych zabytkóv; kulturowych może uchronić tę naukę przed przedwczesnymi uogólnieniami. Uogólnienia takie, np. w postaci przebrzmiały ch koncepcji "typ{rN kulturowych" mogą sprowadzić na manowce badania nad ewolucją i teorią kultury całych ras i cywilizacji. Nie lekceważąc znaczenia badań nad akulturacją i ewolucją kultur autor wskazuje na niebezpieczeństvva płynące: 1) z odsuwania na dalszy plan prac teoretycznych i opisowych, nie mających bezpośredniego znaczenia praktycznego oraz 2) ze słabego wsród uczonych zachodnich zainteresowania badaniami nad kulturą materialną. Na koniec autor nakreśla program działalności nowoutworzonego komitetu, którego jest sekretarzem generalnym. Komitet ten będzie miał za zadanie zestawienie i uzupełnienie listy zanikających kultur oraz koordynację, informację, dokumentację i opiniowanie badań nad tymi kulturami. Znany badacz ludów karłowatych M. G u s i n d e w artykule "Ginące ludy prymitywne" (s. 307-313) naszkicował zarys programu badań nad mieszkańcami Ziemi Ognistej, plemieniem IVIotilonów w zachodniej WEnezueli, Pigmejami w Kongo, Buszmenami południewoafrykańskimi, pl"mieniem Aeta na Filipinach, Pigmejami z Nowej Gwinei i ludnośf:ią Wysp AncJamańskich. "Zadania etnologii i językoznawstwa w Brazylii" przedstawił Darcy R i b e i r o (s. 314-324). Indialiskie plemiona tubylcze, stanowiące przedmiot projektowanych badań podzielił au tor na cztery grupy w zależności ud ich stopnia izolacji, względnie asymilacji przez cywilizowane społecze1'Jstwo brazylijskie. Badania każdej z tyci1 grup wymagają rozmaitych technik badawczych i pozwalają z kolei na bardziej wnikliwą analizę kultury grup następnych. Poza problemami integracji i akulturacji tubylców przez ~połeczeństwo cywilizowane autor wyodrębnił i scharakteryzował pokrófce sześć regionów kulturowych tubylców brazylijskich. "Badania nad l:..tdami radzieckiej północy" omówił Ilia G u r w i c z (s. 324-328), przedstawiając dotychczaso\vy stan i organizację tych bad81·1. 2~ ••Lud", t. XLV �370 371 Artykuł F. lVI. K o O s i n g a: "Ludnosć polinezyjska w świecie współc?esnym" (s. 328-340) przedstawia jej charakterystykę demograficzną i jej organizację społeczną w związku z impaktem nowoczesnej cywilizacji. Artykuł uzupełniony jest wyborem bibliografii przeważnie najnowsz,rch prac o ludności polinezyjskiej. "Prymitywne kultury Nowej Gwinei" omówił H. Th. F i s c h e I' (s. 340-348), zwracając szczególną uwagę na :.Jdoziaływanie cywilizacji zachodniej na tubylców, zwłaszcza w dziedzinie obyczajów i organizacji społecznej. Autor przedstawił też argumenty prze .. !.:iw schematycznemu wyniszczaniu administracyjnemu kultury tubylczej, przeciwstawiając się arbitralnemu wartcściowaniu elementów tej kultury z punktu widzenia współczesnej cywilizacji i utożsamianiu pojęcia postępu z europeizacją. Interesującą problematykę przedstawił A. P. E l k i n w artykule "Przekształcające się i zanikające kultury australazjatyckie" (s. 348-360). Zajął się on sprawami substytucji kultury tubylczej przez kulturę białej ludności napiywowej, utrzymywania się kultur tubylczych, zmodyfikowanych obcymi wpływami, tworzenia się kultur mieszanych i czynnikami przeobrażeń. Uwagi te poparte są przykładami z problematyki badań i opisów kultury ludów pierwotnych Australii. "Sytuacja badań antropologicznych w Indiach" była przedmiotem artykułu S. F u c h s a (s. 361-371). Autor naszkicował w nim podstawowy podział i charakterystykę 50 milionów mieszkańców Indii, należących d() 212 plemion, które ~alicza się do ludów opóżnionych w rozwoju kulturowym. Bogato cytowana jest naj nowsza literatura z omawianego zakresu (ponad 60 pozycji). Biuletyn zawiera obszerną część informacyjną, obejmującą kronikę i informacje o centrach badawczych oraz omówienia dokumentów i ptrblikacji Narodów Zjednoczonych, a zwłaszcza specjalnych instytucji praclljących nad zagadnieniami nauk społecznych. Krzysztof Kwaśniewski DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialfor£chung I. Herat;sgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Dietrich Huschemeyer und Erwin K. Scheuch. Zweite, vollig umgearbeitete, verbesserte und erweiterte Auflage. Verlag fiir Politik und Wirtschafi. KaIn, 1957, str. 395. BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG Praktische Sozialforschung II. Heravsgegeten von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch. Verlag fur Politik und Wirtschait. KaIn 1956. str. 348. Jakkolwiek obyC:wie książki adresowane są do działaczy i politykó.w społecznych, wcale nie umniejsza to ich naukowej wartości. Można nato- miast zaryzykować twierdzenie, że fakt jasnego sformułowania, dla kogo są pisane i w jakim celu, wpływa na jasność i precyzję zawartych w nich sformułowań, sądów i hipotez. ObYdV{ie książki mają charakter dość skomplikowanie kształtujących aaniach społecznych. podręcznika i przewodnika w zakresie się dzisiaj technik stosowanych w ba- Pierwsza poświęcona jest w całości wywiadowi socjologicznemu. .T~j pierwsza część dotyczy budowy kwestionariusza i sposobów przeprowadzania wywiadu. Druga część książki ma charakter raczej teoretycz:1Y. Zawiera cztery artykuły dotyczące przedmiotu badań społecznych, jego teorii, wyboru i reprezentatywności. W trzeciej wreszcie części, znajdujemy artykuły dotyczące oceny zebranego drogą wywiadu materiału: jego analizy i interpretacji, wykluczania przypadkowych czynników, obiektywności i prawdziwości interpertacji. W sumie książka zawiera 14 artykułów picJra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów. Całość poprzedzona jest wstępem niemieckiego teoretyka metod i technik badań społecznych, dr Rene Koniga z Kolonii. Autor wstępu, stawia zagadnienie teoretycznych zalożeń w badaniach społecznych. Twierdzi on, że nie ma badań społecznych bez wyjściowych hipotez. Jeżeli nawet sam badacz ich nie stawia, co jest błędem, u podstaw badań leży jego społeczny światopogląd. Naukowym zadaniem wszystkich badań społecznych - zdaniem autorajest weryfikacja konkretnych teorii i rozeznania społecznego, a takie ladanie wymaga jasności roboczych hipotez i końcowych wniosków, a także świadomości, że z badań społecznych mogą wynikać tylko wnioski hipotetyczne i to odnoszące się do konkretnych zagadnień, zakresu, czasu i przestrzeni. Autor wyklucza wszelkie wnioski absolutne i dane raz na zawsz~. Z dostępnych dzisiaj metod stosowanych w socjologii, Rene Konig uważa wywiad społeczny, przemyślany i zweryfikowany, za najlepszą drogę zdobycia materiałów. Stojąc na tym stanowisku oddaje w ręce czytelnika książkę poruszającą wszechstronnie zagadnienie dobrego wywiadu. Książka nie jest metodologicznym traktatem, tylko sumą doświadczP-ll, które należy wziąć pod uwagę, gdy przystępuje się do własnych badar\. Autor jest przeciwny wszelkim schematom i narzucaniu ich. Każdy narzucony, zamknięty system uważa za śmierć danej nauki, każdy schematyzm za koniec badań i odkrywczości. Całość książki jest ciekawa, bogata w problematykę, zagadnienia, relację z doświadczeń badawczych, prób uogólnień teoretycznych. Książka świetnie orientuje w zainteresowaniach badawczych i teoretycznych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów interesujących się współczesnym życiem (między innymi także i wsi). Niemniej ciekawą, interesującą i bogatą w problematykę badawczą i metodyczno-techniczną jest książka poświęcona obserwacji i ekspery24' �372 373 mentowi w badaniach społecznych. Tak samo jak pierwsza, jest zbior~lll 2rtykułów amerykańskich i zachodnioniemieckich socjolo~ó",:,. .. We wstępie tej książki, Konig rozprawia się ze stanowIskiem stawIanIa znaku równości między pojęciami metoda i technika. Uważa że metoda jest pojęciem szerszym. Jego zdaniem można stosować te same metody w naukach na przykład przyrodniczych i społecznych. Stosowane jednak w ramach tych samych metod techniki muszą być absolutnie różne dla nauk społecznych i przyrodniczych. Niepowodzenia w badaniz.ch nauk społecznych mają, zdaniem autora, swoją przyczynę przede wszystkim w fakcie braku wypracowanych technik badawczych przydatnych w nauk.ach społecznych. Tak modne na przykład ostatnio stosowanie matematykI w naukach społecznych wcale nie zapewnia im rozwoju i nie d a.je, gwara~cj! dobrych wyników. Musimy ścisłość zawartą w cyfrach umlec przełozy.:: na realne związki istniejące między różnymi cyframi. Same cyfry, to tyika ułatwienie opisu, możność porównywania różnych czynników, nic więc:ej. Wypracowanie własnych technik, a między innymi techniki obserwacji i eksperymentu jest naczelnym zadaniem empirycznych badań społecznych. Autor stoi na stanowisku, że obserwacja jest niemniej ważna w badaniach społecznych, jak wywiad. Jednocześnie uważa, że człowiek jest złym bo na ogół subiektywnym obserwatorem. Dlatego też, jakkolwieK obse;wacja społeczna wydaje się na pozór łatwa, w istocie jest bardzo trudna i wymaga dużego przygotowania. O dobrej obserwacji można mówić, zdaniem Koniga wtedy, gdy i drugi obserwator, w tych samych warunkach dojdzie do tych samych wniosków. Rene Konig rozróżnia obserwację bezpośrednią, pośrednią współuczestmczącą i niewspółuczestniczącą, terenową i laboratoryjną. różnyc~ runkach zależnie oj tematu badawczego, środowiska, etykI badacza I jego stosurJk~ do badanej rzeczywbtości, należy stosować inny jej rodzaj. Eksperyment społeczny, to zdaniem Koniga obserwacja przebadanego już zjawiska czy środowiska przy wprowadzeniu czynnika kontrolnego. Eksf,.·ervment może dotyczyć terażniejszości, przyszłości i przeszłości. - Szerzej na temat eksperymentu pisze F. Stuart Chapin (str. 221-2!i9) oraz Ernst Greenwod (str. 171-220). Ostatni autor, omawiając definicję metody eksperymentu w nauk'3ch społecznych, mocno podkreśla konieczność sprecyzowania przez ..badacza, () co mu chodzi w podejmowanych badaniach i czego chce dowlesc. Kazdy badacz winien w momencie rozpoczęcia badań zdawać sobie dobrze sprawę: 1) jaka jest jego hipoteza wyjściowa, 2) jak kształtuje się sytuacja. \V~j~ ścicwa w momencie rozpoczęcia badan, wreszcie 3) jakie są mozl1wo:;cl weryfikacji podejmowanego eksperymentu. Bez spełnienia tych warunków, zdaniem Greenwooda, nie ma co podejmować badal1. Troska o sens, naaFOWCŚĆ i obiektywność badań społecznych przebija we wszystkich art;-<'llł8ch w obydwu książkach. :v :va- Autorzy artykuł:.: o obserwacji (str. 51-76) stawiają tezę, że badacz, który nie umie sprawdzić postawionej przez siebie wyjściowej hipotezy, nie umie w ogóie postawić hipotezy, nie dojdzie do żadnych sensownych ~\:yników. Stawianie hipotez, formułowanie ich jest rzeczą ~rudną, al~ potrzebną i rl:onieczną· Hipoteza, jako robocze pojęcie nie jest teorią, ale może się nią stać. Teoria zaś służy do porządkowania zjawisk i dlatego jest potrzebna. Obydwie książki są cennymi pozycjami z dziedziny technik badawczych zakresie wywiadu, obserwacji i eksperymentu społecznego. Można dyskutować z wieloma poglądami poszczególnych autorów i wydawcy, r.ie zmienia to jednak faktu, że książki są jednymi z podstawowych publikacji w zakresie techniki badań terenO\vych. Lili Maria Szwengl1Lb w JULIUS E. LIPS: U ż l' Ó d e ł c y w i l i z a c j i. Przełożył Józef Brodzki. Redakcja naukowa i przypisy Witold Dynowskl. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957. str. 496, 144 ilustr. Po raz pierwszy ukazuje się w języku polskim opracowanie popularnonaukowe dążące do przedstawienia czytelnikowi całokształtu zjawisk stanowiących przedmiot badań współczesnej etnologii. Praca Juliusza E. Lip~a 11895-1950) znakomitego postĘPowego etnologa niemieckiego wydana Z,)stała po raz pierwszy w USA, w języku angielskim, w r. 1946. Kontynuując chlubne tradycje popularyzatorskie etnologii niemieckiej (L. Frobeniusa, H. Bernatzika) w niedługim czasie doczekała się ona tłumaczeń i wydal1 w szeregu krajów. Ilustracje i 27-stronicowy wykaz podstawowej literatury naukowej do poszczególnych rozdziałów pozwalają _ w braku innego podobnego opracowania w języku polskim - na korzystanie z tej pracy także poważniej studiującym etnologię. Trudne zadanie każdej pracy popularno-naukowej, zadanie uproszczenia bez zafałszowania i popularyzacji bez spłycenia - wiąże się na terenie etnografii ze specjalnymi problemami, a na terenie polskim - ze specjalnymi oczekiwaniami. Konieczność wyrażniejszego niż dotąd postawienia sprawy społecznej przydatność etnografii i etnologii ciąży na tych naukach w dobie dzisiejszej politechnizacji może w jeszcze silniejszym stopniu, niż na innych, bardziej już tradycyjnych naukach humanistycznych. Wiąże się z tym sprawa "-wrócenia uwagi nie tylko specjalistów na \\iagę czynnika etnicznego w życiu społecznym oraz na wagę przeobrażeń w kulturze ludowej, stanowiącej jego podłoże - i wyraz zarazem '. W Polsce, gdzie etnografia niewiele może dać czytelnikowi atrakcyjnych opisów l'gzctyczn~'ch, zaś tradycyjne elementy występują z tak wielką siłą w ku] .. , Por. A. K ł o s o IV S k a: .,Charakter problematyce badań społecznych". Kultura " M-1I0. narodowy a osobowość lVe współczesnej i społeczeilstwo, Warszawa 1957, t. I z. I �375 374 turze narodowej, zadania te są specjalnie trudne, ale i specjalnie pilne. Recenzowana praca udostępniona polskiemu czytelnikowi może być cennym sprzymierzeńcem w ich realizacji. Tytuł polskiego (lub francuskiego) wydania pracy wydaje się lephd oddawać jej tematykę, niż tytuł ,,0 pochodzeniu rzeczy", który stanowiłby dokładne tłumaczenie tytułu pierwszego, angielskiego wydania i który został przyjęty w wydaniu niemieckim i rosyjskim 2. Bo książka bynajmniej nie ogranicza się do kultury materialnej, obejmując szeroki wachlErz instytucji z dziedziny kultury społecznej (np. życie towarzyskie, obrót pieniężny, organizacja państwowa) czy duchowej (np. teatr, magia, literatura ludowa). W piętnastu rozdziałach przedstawione zostały najważnie~sze grupy faktów kulturowych, naszkicowano ich genezę i zestawiono bogaty materiał porównawczy z dorobku kulturowego różnych grup etnicznych. Każdy z tych rozdziałów stanowi właściwie rodzaj samodzielnego, monograficznego zestawienia, zawierającego opis powstania i początkowej ewolucji danych instytucji w różnych zakątkach świata. Całość umiejscowiona jest raczej w przeszłości i tylko opisy reliktowych instytucji u współczesnych nam ludów zapóżnionych kulturowo oraz nawiązanie do urządzell naszej cywilizacji wiążą tę pracę z kulturą dnia dzisiejszego. Autor poszedł po linii konstruowania poszczególnych rozdziałów w oparciu o zestawienie szeregu konkretnych opisów i ich specyficznych uwarunkowań w danych społecznościach, z uwzględnieniem ich powiązań z różnymi formami organizacji społecznej i warunkami ekonomicznymi. W ten sposób omówione zostały: dom i wnętrze mieszkalne, strój i kosmet.yka, początki mechaniki, wykorzystywanie płodów ziemi, wynalazczość i wytwórczość, życie towarzyskie, komunikacja, obrót pieniężny, porozumiewanie się na odległość, wychowanie i kształcenie, teatr, organizacja społeczna, ma.~ia, literatura ustna i wierzenia a życiu pozagrobowym. Pełne zrozumienie liEii przewodniej pracy J. E. Lipsa wydaje się niemożliwe bez szkicowego chociażby określenia stanowiska metodologicznego autora. Słusznie też czyni to S. A. Tokarev w przedmowie do rosyjskiego wydania pracy. Fakt, że J. E. Lips wyszedł ze szkoły Graebnera tłumaczy te momenty jego pracy, w których Tokarev widzi ślady koncepcji dyfuzjonistycznych 3. W tym dziedzictwie mają też zapewno źródło nie zawsze uzasadnione zestawienia odległych czasowo i w odmiennych warankachpowstaJych kultur 4. Z drugi~j , Les origines de la culture humaine, Paris 1951. The Origin of Things, New York 1949. Vom Ursprung der Dinge, Leipzig 1952. Proischożdenije vescej. Moskva 1954. 'por. wydanie rosyjskie pracy s. 6. Dziedzictwo koncepcji Bastiana podkreśla też w swej recenzji J. G ą s s o w s k i; Nowe Książki, Warszawa 1957 nr 21(181) s. 1288-89. • Zarzut ten wysunęła inna polska recenzja pracy, dokonana na podstawie wydania rosyjskiego, Stanislaw R li s s a C k i: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955 z. 2 s. 453-3. 1946, London strony dążenie do podkręś:enia społeczr.c-gospodarczych uwarunkowań szeregu zja~isk moźe być w pewnej części wynikiem ewolucji pogląduw autora w kierunku marksizmu, która nastąpiła pod koniec jego żych. Ale stąd też wynika rozdżwięk między obfitością nagromadzonego materiału porównawczego, a nie licznymi i jakby fragmentarycznymi wnioskami. W swej pięknej i głęboko humanistycznej przedmowie (należv żałować że nie została ona udostępniona czytelnikowi wydania polski~gO) auto; !;ta":,,ia. sobie za cel pisać "o tym, co jest charakterystyczne w sposobie zycla .ISW: lu?zkiCh obojga płci" 5. Czy cel ten został w pełni osiągnięty'? Wy~a!e SIę, z~ n.agrC~adzeniu faktów wyjaśniających pochodzenie urządzen I przedmIOtaw me towarzyszy odpowiednia ilość uogólnień. Niewatpliwie można tu wymienić słusznie pOdkre'ślaną przez Tokareva, jako głęboko postępową myśl przewodnią całej pracy myśl. że tzw. lud;.c prymitywne bez względu na rasę i szerokość geograficzną są twórC1mi podstaw całej ogólnoludzkiej kultury. Ale to, co charakterystyczne w sposobie życia - to coś więcej, a racz j coś bardziej szczegółowego. Mimo pewnych, c'ość rzadkich zresztą prób przedstawienia niektórych zjawisk w ich społeczno-gospodarczym uwarunkowaniu pozostaje tu czytelnikowi niedoSyt: autor opisał poszczególne kółka mechanizmu, opowiedział skąd i dzięki komu się one pojawiły, ale nie dopowiedział jak pracuje mechanizm jako całość. Być może brak tu właśnie spojrzenia na owe cechy c h a rak t er y s t y c z n e życia i kultury ludzi z uwzględnieniem wpływ'ów środowiska i specyfiki etnicznej zjawisk. Oczywiścip. sformułowanie jakichś głębszych prawidłowości rozwoju kultury wychodziło poza ramy pi"acy. Ale właśnie dl.atego trzeba żałować, że przedstawione zj awiska nie zostały silniej powIązane z konkretnymi krajami, narodami, czy grupami społecznymi, że nie wykorzystano ich do pobieżnego chociażby scharakteryzowania kultur, z których wyrosły. Takie ujęcie tematu utrudniał jeszcze autorowi podział pracy na rozdziały w układzie rzeczowym: siłą rzeczy bohater<:i.mi poszczególnych rozdziałów stały się przedmioty i zjawiska, bardziej niż ludzie, jako ich twórcy. Taki układ mógł dać dobre rezultaty w ujęciu ~roblemowym - ale i to wykraczało poza ramy tak ogólnej pracy. Wydaie ~ię natomiast, że uzupełnieniu wymienionych niedostatków pracy SPE:~]ałby lepiej układ przyjmujący za podstawę określone wspólnoty społeczne takie jak grupy wieku, rodzina, grupy zawodowej itp., lub układ etnogeogra~ flczny. Tak więc w tym zakresie jest to bardziej praca a pochodzeniu rz';:czy, niż cywilizacji. Mimo owego zarzucanego nawet autorowi dziedzictwa szkoły graebnerawskiej - brak w pracy jakichkolwiek ujęć przestrzennych. A przecież bez map obrazujących rozmieszczenie zestawionych w poszczególnych rozdziałach faktów, lub bez chociażby jednej większej mapy omawian:rch ugrupowań etnicznych praca traci na przejrzystości. Szkoda, że a uzupeł" Str. 10 wydania francuskiego. �377 376 nieniu tym nie pomyślała redakcja żadnego ze znanych mi wydań recenzowanej pracy. Np. zilustrowanie rozdziału: "Od pieniędzy z muszli do książeczki czekowej" mapą G. Montandona 6 rozpowszechnienia na świecie prymitywnych środków płatniczych nie oznacza przecież akceptacji wsz.ystkich założeń szkoły kręgów kulturowych, podobnie jak nie oznaczało L~go wykorzystanie w o::elach ilustracyjnych instrukcyjnego zestawienia schematów głównych typów prymitywnych namiotów, również według t0g0 autora '. Braki w tym zakresie łagodzi w pewnej mierze indeks etnogeograLczny wprowadzony w wydaniu rosyjskim; wprowadzono tam też indeks nazwisk oraz cenne uzupełnienie bibliografii poszczególnych rozdzialów podanej przez au tora - odpowiednimi pracami radzieckiej literatury etnograficznej. Z drugiej strony zdziwienie wywołuje fakt. że właśnie w ję7.yku polskim, a więc w języku, w którym nie ma dotąd podobnej ogólnej pracy z zakresu etnologii - ukazało się wydanie pozbawione w tak dużej mierze aparatu naukowego. Nie tylko nie został on rozwinięty za przykładem wydania rosyjskiego, pominięto wstęp autora, a wstęp od wydawnictwa ograniczono do krótkiej notatki, pozbawionej analizy pra.cy i poglądów autora, ale usunięto nawet indeks rzeczowy, zachowany w wydaniach angielskim, niemieckim, rosyjskim. Na dobro wydania polskiego zaliczyć można wysiłek włożony w zaopatrzenie pracy w nową szatę ilustracyjną, złożoną przeważnie z fotografii, a więc posiadającą cechy autentyzmu. Było to celowe zwłaszcza tam, gdzie rysunki Ewy Lips, wprowadzone do wydania niemieckiego i przejęte przez wydanie rosyjskie były po prostu kopią znanych fotografii i rycin (np. str. 51, lub 197 wyd. ros.). Z drugiej jednak strony trudno uznać za szczęśliwe zastąpienie 214 ciekawych rysunków zręcznie wkomponowanych w tekst, dobrze go ilustrujących i posiadających nieraz dużą wartość dydaktyczną (np. przegląd 8 rodzajów sideł na str. 88 wydania rosyjskiego) oderwanymi od tekstu graficznie, a nieraz trochę i treściowo tablic'łmi fotograficznymi, zawierającymi tylko 144 ilustracje. Komentowi1nie pracy obejmującej tak szeroki zakres byłoby zadaniem trudnym. Wydaje się, że naj słuszniejszą drogę obrała tu redakcja wydania rosyjskiego pgraniczając kometarz do krytycznych omówień stanowiska metodologicznego autora i do licznych wzmianek ilustrujących pracę przykładami z terenu ZSRR i aktualizujących ją osiągnięciami etnografii rac1zieckiej. Połskie wydanie zostało skomentowane dość obl'icie (ok. lOa przypisów). Jednakże - być może w związku z tym, że 63 z pomiędzy nich powtarza uwagi, zawarte w odpowiednich przypisach wydania rosyjskiego - komentarze te w niewielkiej mierze stanowią więź pracy z terenem Polski, jej kulturą ludową i osiągnięciami w dziedzinie etnografii. Wymieniono w bibliografii pracy tylko nazwiska Br. Malinowskiego, K. 1\10,; G. M o n t a n d o n: Traite d'ethno1ogie culturel1e, paris 1934 mapa 26. : Por. M o n t a n d o n j. w. s. 304 i s. 18 wydania polskiego recenzowanej pracy. szyńskiego i A. Maurizia (komentarze wydar:;ia polskiego), natomiast ani j(;dnej wzmianki nie poświęcono osiągnięciom \V dziedzinie etnologii M. Czaplickiej, .J. Czekanowskiego, J. Kubarego, st. Poniatowskiego, W. Sieroszewskiego - by wymienić tylko przykładowo kilka nazwisk. Zorientowanie czytelnika w osiągnięciach etnologii polskiej wydaje się tym p::Jtrzebniejsze, że jest to właśnie książka mająca zadanie popularyzatorskie, jednak z nielicznych książek tego typu, oddanych do rąk szerszych rzegz czytelników polskich. Mimo wszystkich wYPowIedzianych uwag i zastrzeżeń wypada nakoniec r:-owtórzyć, że recenzowana praca wypełnia niewątpliwie dotkliwą lukę wielu polskich bibliotek, a samo podjęcie jej polskiego wydania pozostanie dla wydawców największym tytulem zasługi. J. E. Lips we wspomnianej przedmowie pisze, że "zadaniem etnologa - dziś więcej, niż kiedy·kolwiek - jest doprowadzanie do lepszego zrozumienia narodów i kultur". Książka jego przyczynia się do tego niEwątpliwie. Krzysztof Kwaśniewski JANCZEKANOWSKI: Wstęp do historii Słowian. Perspek .. t y w y a n t r o p o log i c z n e, a r c h e o log i c z n e i j ę z y k o w e. Wydanie II, na nowo opracowane, z 53 rycinami i 8 tablicami (Prace Instytutu Zachodniego N 21), Poznań 1957 r. Już pierwsze wydanie tej pracy, które się ukazało w 1927 r. wywolaio ożywione dyskusje, ponieważ Czekanowski w kwestii praojczyzny s10wial'lskiej zajmował zupełnie odrębne stanowisko niż najwyższe autorytety w tej dziedzinie -Lu bor N i e d e r l e i Max Vas m e r. Podczas gdy ci ucz;;ni poszukiwali pr~ojczyzny Słowian pomiędzy Karpatami a bagnami Rokitny, Vi środkowym biegu Dniepru i nawet jeszcze dalej na Wschód, przesuwał ją Czekanowski znacznie dalej na zachód, aż do Wisły i Odry. Ta teza jest w nowym wydaniu książki utrzymana i dalej rozbudowana tak, że Czckanowski wysuwa ostatecznie następujący wniosek: "Polacy są jedynym szczepem słowiańskim, który się ostał na terenie swoich najdawniejszych siedzib" (S. 287). Jako antropolog operuje Czekanowski przeważnie takimi argumentami, jakich niżej podpisany nie podejmuje się ocenić. Zarazem przytacza Czekanowski takie podstawy, co do których lingwista może i musi <:ająć stanowisko. Nowością w tym drugim wydaniu jest to, co Czekanowski zresztą już w różnych małych rozprawach opublikował, że sprostował on słynny arg!;ment bukowy. Każdy slawista wie jaką ważną rolę przypisuje się granicy buku przy określaniu zachodnich rubieży słowiańskiej praojczyzny: ogólnosłowiański buka jest, jak sam musiałem stwierdzić prawie przed 25 laty (patrz moje Die gemeinslavischen Lehnworter aus dem Germanischen Helsinki 1934. str. 217-219), jednym z najpewniejszych starogermańskich �379 378 zapożyczei'l, podczas gdy germański bok, łacinski fa.gus "buk", grecki 'f"no; dorycki 'fa,;,; "dąb" ma ogólnosłowiański fonetyczny odpowiednik b?>z?>, co oznacza bez (Hollunder, Sambucus). Co prawda, z punktu widzenia botaniki to przemieszczenie znaczenia wyrazu nie da się tak dobrze uzasadnić jak np. w wypadku przemiany buku na dąb w języku greckim, gdyż zarówno buk jak i dąb są to duże mocne drzewa liściaste, podczas gdy bez występuje tylko jako krzew albo male drzewko i tak samo co do formy liścia, niema nic wspólnego z bukiem. Ta okoliczność dowodzi w każdym razie, że Słowianie w domu, to znaczy w swojej pr20jczyźnie, którą, po udłączeniu się od pozostałych Indogermanów, zamieszkali, buku (Fagus silvatica) nie znali. Ciekawe potwierdzenie faktu, że nawet wykształcony Rosjanin i dziś nie zna buku, znalazłem przypadkowo w powieści E. Kazakiewicza ,J(OM Ha nJIOll.\a,ll,lJI" ("Dom na Placu", w almanachu zbiorowym JIIJITepaTyHaH MocKBa), w której autor opisuje życie radzieckich oddziałów okupacyjnych w Niemczech: "nad nim nieruchome wisiało gęste listowie starych drzew nieznanych Czochowowi (radzieckiemu oficerowi z Moskwy), prawdopodobnie buków". Ponieważ z drugiej strony Słowianie posiadają tubylcze czu (hedera, nazwy dla cisu (taxus, ogólnosłowiański ogólnosłowiański pljuśC6, b/jus(6) i dla grabu tis?», dla blu,;z(carpinus, ogólno- słowiański grab?», wynika, że prasłowiańska ojczyzna musiała leżeć na wschód od wschodnich buków, ale na zachód od wschodnich cisów, bluszczy i grabów, otóż slawiści zaczęli operować ustaloną przez botaników w ubiegłym stuleciu granicą buku, która przebiegała w dość prostej linii z Królewca do Odessy (według nieco późniejszych badań do UjŚC;Cl Dunaju lub do Warny). Gdyby się trzymać tej linii, to wynikałoby, jak Czekanowski poglądowo przedstawił, że we Wschodniej Europie wogóle ilie było miejsca dla słowiańskiej praojczyzny, ponieważ granice buku i cisu prawie się zbiegają. Tylko we Wschodnich Prusach pozostawałoby nieco przestrzeni pomiędzy tymi granicami, ale poniewaź Prusy Wschodnie z pewnością nie były słowiańską ziemią, lecz oddawna zaludnione były przez Bałtów - nie brano tego pod uwagę· Vaclav JVIachek, który zdawał sobie sprawę z bezsensowności takiego końcowego wniosku, usiłował jeszcze w 1950 r. podważyć argument bukowy pisząc: "Jeżeli ojczyzna Słowian była położona w strefie kultury nazywanej łużycką, to oni znali buk od najbardziej zmierzchłych czasów. Unikniemy trudności fonetycznych jeżeli uznamy, że wszystkie te nazw:-; fagus, 'tYj,!';, *bókt), buk?» są zapożyczone z języka su~tratu protoeuropej·· skiego" (Lingua Poznaniensis T. II, S. 157). Jego przypuszczenie może oczywiście być sluszne, ale żadną miarą nie da się uzasadnić, tak, że nie wiele nam to pomaga. Należy przeto uważać za wielką zasługę Czekanowskiego, że jako pierwszy poddał surowej rewizji botaniczne argume'1ty, którymi bezkrytycznie żonglowali lingwiści. Jako antropolog stał on znacz- nie bliżej nauk przyrodniczych niż to usiłowali uczynić lingwiści. Otóż Czekanowski zwrócił uwagę, opierając się na naj nowszych wynikach badań botanicznych, na fakt, że słynna bukowa granica wcale nie biegła wzdL.lż prostej linii z Królewca, gdzieś przez Łomżę-Siedlce-Lublin-Czerniowce .jo Odessy (ewentualnie do ujścia Dunaju lub do Warny), lecz zataczała wielki łuk przez jezi0ro Śniardwy na Mazurach, Toruń, Bydgoszcz, Poznań-Kali~z, Łódź-Kielce i następnie, kierując się północnymi zboczami Karpat, wkraczała do Bukowiny. Co więcej: najnowsze badania, dotyczące zapylania wykazały, że w okresie wczesnohistorycznym i przedhistorycznym, t. zn. właśnie wtedy, kiedy z Bałtosłowian wykształcili się Bałtowie i Słowianie. granica ta przebiegała prosto ze Słupska nad Bałtykiem do Poznania. Właśnie znamiennym jest, że te całkowicie jasne fakty, które przez botaników są uważane za ogólny dorobek naukowy, nie są jeszcze brane pod uwagę przez żadnego filologa lub historyka. Przez poprawki Czekanowskiego wykroił się dla słowiańskiej praojczyzny, pomiędzy wczesnohistoryczną wschodnią granicą buku i najbliżej do nie położoną wschodnią granicą cisu, całkiem duży obszar, co również zgadza się z dotychczasowymi toponimicznymi i historycznymi argumentami. Obszar ten obejmuje Prusy Wschodnie i Zachodnie, ówczesną ziemię Poznańską i wielką część WielkG' polski: Cis, bowiem, znosi nieco chłodniejszą zimę, niż buk; ten ostatni naprzykład nie może w kraju Nadbałtyckim i w Finlandii wogóle rosnąć, podczas gdy cis znajdujemy nawet dziko rosnący na wyspach Alandzkich, Hiuma i Sarema oraz w Zachodniej Kurlandii. Dalsza zasługa Czekanowskiego polega na kategorycznym odrzuceniu tezy wysuwanej przez wielu slawistów o prafińskim pochodzeniu pierwotnej ludności na terytorium dzisiejszej Polski i Białorusi. W tym wyp-adku opiera się Czekanowski na badaniach fińskich uczonych, które w dużej mierze spożytkowuje, stosując jednak trzeżwy krytycyzm. Nadzwyczaj ciekawe i, moim zdaniem bardzo przekonywująco, wygląda jego własny schemat dotyczący pierwotnych miejsc osiedlania Prabałtów, Prasłowiar., Prafinów i Irańczyków, których on rozmieszcza dokoła bagien Pole~ia i to w ten sposób, że te moczary oddzielały Finów od Słowian i Bałtów Gd Irańczyków (str. 122). Wszelako trudno zrozumieć jak można ten schemat uzgodnić z twierdzeniem (na str. 76), że bagna Polesia w swoim czasie Gddzielały Bajtów od Traków. Zważywszy jednak, że te bagna przed dwoma tysiącami lat były jeszcze trudniejsze do przebycia niż powiedzmy, w czasie pierwszej wojny światowej, kiedy właściwie rozdzielały front wschodni na dwa odcinki, należy przyznać iż schemat Czekanowskiego w sposób całbem naturalny wyjaśnia frapujący fakt, że na przykład rzeczywiś!.:ie istnieją w słowi2l1skich językach, oraz w fińskim - staroirańskie wyra;:y z3pożyczone, których jednak niema w bałtyckim i że fińsko-słowiańskie kontakty są prawie o tysiąc lat młodsze niż finsko-bałtyckie. Wychodząc z tego samego założenia o niedostępności Polesia, wyj aśnia �381 Czekanowski laponoidalny typ dzisiejszych Pc]esz'lków; są oni z punktu widzenia rasowego pozostałością ludu kultury ceramiki grzebykowej, który się wszędzie w innych miejscach odsunął od Indogermańskich intruzów (tak jak to jeszcze dziś czynią Lapończycy w Północnej Finlandii), aż dopóki ostatecznie ostali się na skrajnej Północy Skandynawii jako Lapończycy. Podczas gdy tam przyjęli ugra-fińską mowę (język lapoński), na Polesiu zostali pod względ(Om językowym zasymilowani przez otaczających Słowian. Ta teoria jest nie mniej wiarogodna od licznych innych usiłowań wyjaśnienia problemu Lapończyków, które są w ostatnich kilku dz]e-siątkach lat czynione przez wybitnych lapologów (Toivonen, Collindcr, Ra i'ila, Itkonen, Lagercrantz). Ma jednak teoria Czekanowskiego tę przewagę, że umożliwia nam lokalizację Fennów Tacyta (Fenni), którzy przecież powszechnie są uznawani za Pralapończyków, tam, gdzie należy ich zgodnie z tekstem Tacyta poszukiwać, a mianowicie: znacznie dalej na południe od Zatoki Fińskiej. Czekanowski dostarcza też ważnego antropologicznego wkładu do datowania praugrofińsko-praaryjskich kontaktów, które się odzwierciedlają w takich zapożyczonych wyrazach jak fińs~;:i sata, węgierski szaz ,,100" < praaryjski .'Śatam. Wykazuje on mianowicie (str. 51-52 i 82), że osiadły w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem w dużym łuku Wołgi w okolicach JarosławIa i Kostromy lud tak zwanej kultury Fatianowskiej składał się antropologicznie z ugrofińskiej większości i praaryjskiej mniejszości. Ponieważ z drugiej strony wiemy, że Aryjczycy t. j., przodkowie dzisiejszych Persów i Irańczyków zdobyli w 1500 r. przed Chrystusem Pendżah, musiały te stosunki istnieć kJ-ótko przed wyruszeniem Praaryjczyków na południe. Wybrałem z książki Czekanowskiego tylko najbardziej interesujące mnie miejsca, zawiera ona jednak więcej: szeroko zakreśloną i, moim zdaniem dobrze udaną, próbę cyfrowego przedstawienia za pomocą tak zwanej "metody jakościowej" stosunków pokrewieństwa języków słowiańskich; "r.alizę granic etnograficznych w Europie Wschodniej, które au tor rozpatruje V.i skali europejskiej (co do strony 392 należałoby wprawdzie zauważyć, że również i w Zachodniej Finlandii istniały zaprzęgi dyszlowe oraz woły robocze); wreszcie zajmujące opowiadania o polemice ant.ropologicznej dotyczącej wymiarów czaszki i farby do włosów Prasłowian, którą Czekanowsld trochę cynicznie ale niewątpliwie słusznie wiąże z politycznymi wydarteniami XIX stulecia. Przy ogromnej masie materiału, który Czekanowski częściowo czer!ji~ " drugiej i trzeciej ręki, nie dało się naturalnie uniknąć małych błędów niedokładności. Oto te, na które zwróciłem uwagę: Człowiek z wyspy Veglia, zmariy w 1898 r., o mowie którego mię::!z:\( innymi napisał całą książkę Matteo Bartoli, nie mówił, jak pisze Czekano"vski na str. 96-97, "narzeczem istro-rumUllskim", lecz tak zwanym vegli?t~'ńskim albo dalmat~·liskim. które wraz z nim wymarło i z istro-rumull- skim nie miało więcej wspólnego niż z arumuńskim Był to niezależny wschodnioromański dialekt. Jub dako-rumuńskim. Fińska (nie estońska, jak pisze Czekanowski na str. 203 i 219) nazw,] dla określenia Rosji, języka rosyjskiego (po estońsku brzmi to Ven(', Venemaa) nie może być w żadnej mierze "późniejszą pożyczką niemiecką". Ze nazwa Rus'b VI istocie wywodzi się z fińskiego wyrazu Ruotsi (< Rotsi) SZ\'.iecja, Szwed, język szwedzki, już dawno nie jest dla poważ. nych łingwistów żadną kwestią sporna (jak u Czekanowskiego na str. 224) chociaż jest to jeszcze negowane przez niektórych rosyjskich szowinistów Szczegółowe badania na ten temat z przekonywującym materiałem będa niebawem opublikowane przez K.O. Falka w Lundzie (Szwecja). GłÓWIl~ \'i ytyczne tej pracy zostały już zakomunikowane na 2 Północnym Kongrc'iie Slawistów w Upsali (Wrzesień 1957). Veniijii Jezioro Peipus na estońsko-rosyjskiej granicy Czekanowski na str. 55, jezioro sokole lecz jezioro skiego peippo, Fringilla coelebs, po polsku zięba, (mały ptaszek). nie znaczy, jak pisze od wyrazu fil'ipo estońsku peibe!an.' ziębie, Wywody Nitscha, źe polski ryczan, rycząg pochodzi od niemieckiego Rungschemmeł, względnie Rungschamel (patrz str. 395), które Czekanowski cytuje bez komentarzy, są nieaktualne. Polski, bowiem, wyraz pocho'hi z niemieckiego * rj;t.~tange (porównaj szwedzki vridstang, niemiecki "Drehstange"), patrz czasopismo Zeitschrift fur slavische Philologie XVI (19:ł!1 str. 327-331). Oczywiście jestem również i co do innych licznych punktów innegn zdania niż Czekanowski, nie jestem jednak w stanie udowodnić mu błędu. Tak naprzykład, mógłbym poddać krytyce wiele stron jego dzieła na których figurują nazwy rzek Peltew, Pelta i Skrwa, co do etymologii których Czekanowski godzi się uznać germańskie pochodzenie. Mógłbym równi.eż zwrócić uwagę na fakt, że z rzekomo celtyckich pożyczek w słowiańskiej mowie, które wymienia Czekanowski na str. 167 co do żadnej nie m07;n<1 mieć jakiejkolwiek pewności w tym względzie, oraz że np. Vasmer uważa wyrazy sluga * cerm, i e;kot<, za :Cezsprzecznic rodzime, gunja za bezsprzecznie irańskie i braga za turkotatarski. Jednakże l'ecenzja powinna, według mnie, zajmować się tym co jest n łprawdę w książce nowe, zarówno prawdziwe jak i fałszywe. Tradycyjne różnice zdań muszą być roztrząsane gdzieindziej. W konkretnym wypadkc-, w nowym materiale, który nam dostarcza książka Czekanowskiego _ t.o co prawdziwe ma całkowitą przewagę nad tym co fałszywe. Prócz tego je~o przekonywujące uporządkowanie argumentów w książce, będzie mIało dla dalszych poszukiwań słowiańskiej praojczyzny, w prawdziwym znaczeniu tego słowa, epokowe znaczenie. . Berlin V. Kiparsky �382 HILKKA VILPPULA D a s D r e s c h e n i n F i n n l a n d, "Kansatiete,~llin(>n Arkisto X", Helsinki 1955. Praca H. Vilppuli stanowi cenną monografię z zakresu narzędzi i sposobów młócenia, form przesuszania oraz oczyszczania zbóż na terenie Finlandii. Omawiana monografia zawierająca 320 s. ~kłada się z ośmiu rozdziałów, bogato ilustrowanych dobrym materiałem fotograficznym, rysunkowym oraz mapami. W rozdziale pierwszym omawia Vilppula formy suszarni zbóż występ~jących na terenie Finlandii. Zdaniem autora najbadrziej archaiczną formę przedstawia suszarnia jednewnętrzna, o węgłowej konstrukcji ścian, kt:'Jra zachowała się w południowej części omawianego obszaru. Na pozostałym obszarze Finlandii występują one sporadycznie w biedniejszych gospodDr~twach chłopskich. Bardziej rozwiniętą formę przedstawiają suszarni~ dwu i trójwnętrzne, składające się z suszarni i gumna, lub suszarni znajdującej się między dwoma gumnami. Szczegółowo omawia autor typ suszarni, w których piec znajduje się w wyodrębnionym pomieszczeniu. Autor wnioskuje na podstawie żródeł archiwalnych, że pojawienie się ~::lszarni na terenie Finlandii przypada na wiek XVII, przy czym proces upcwszechniania odbył się z zachodu na w~chód. Częstsze zastosowanie opalanych suszarni jako miejsca młócenia, od nieopalanych gumien, uzasadnia Vllppula warunkami klimatycznymi oraz czasem młócenia, który przypad" na okres zimowy. Interpretacja ta wydaje się właściwa, nie mniej należy zauważyć, że młócenie na nieopalonym gumnie jest dość rozpowszechnione np. w ruskiej Syberii. Rozdziały II, III, IV objętościowo niewielkie, poświęcone są omówieniu wykorzystania suszarni jako wnętrza przeznaczonego do suszenia zboża w ~nopach oraz ziarna, sposobów układania zboża przy· przesuszaniu, or,u I:lasyfikacji czynności związanych z pracami tego typu. Najobszerniejszy rozddział piąty w przeważającej części zawiera dokładne i wnikliwe opisy narzędzi do młócenia, które autor analizuje od strony, formy, nazewnictwa. jak i przestrzennego występowania z uwzględnieniem materiału porównawczego z ob~:zaru Europy. Vilppula w rozdzial!l tym stwierdza, że sposoby młócenia pojawiły się w Finlandii łq~znie z kulturą uprawy żyta, bowiem dawniej~zy dla omawianego obszaru jęczmień nie podlegał młóceniu. Występujące narzędzia do młócenia autor klasyfikuje i oIT:c.wia w kilku grupach, podając równocześnie ich przestrzenne wystr;pcw:mie. Najbardziej prymitywne narzędzia, przedstawiające jakgdyby r.rototyp cepów stanowią bijaki drewniane, typu wałka z rączką. Narzędzia te wykonane z samorodnego kawałka drzewa, w których uchwyt łącznie z częścią służącą do młócenia stanowią jednolitą całość, zaczGły r.anikać w połowie ub. wieku. Na pocz. XX w. znajdowały jeszcze 3Dstosowanie przy omłocie cwsa. Tego typu narzędzia znajdują w Finlandii 383 zastosowanie równIez przy praniu bielizny, pełnią bowiem jednocześnie funkcję kijanek. Właściwych form cepów, w których bijak z dzierżakiem stanowią dwie cz.;:ści odpowiednio z sobą połączone, na terenie Finlandii stwierdza Vilppula sześć odmian. Dwie formy cepów wykonane są całkowicie z drzewa, w których bijak posiada naturalną wić (korzeń) przetkniętą przez otwór w dzierżaku, następnie zawiązaną na węzeł, lub bijak z dzierżakiem łączą się przy pomocy drewnianego kołeczka. Autor wnioskuje, że ta ostatnia forma c\'-pów zapożyczona jest od Słowian, ponieważ wywodzi nazwę riusa okr'?ślającą tego typu cep, od ruskiego priusa. Pozostałe cztery formy cepów po~iadają bijaki połączone z dzierżakiem przy pomocy skórzanych wIązań. Poszczególne odmiany tych cepów posiadają określone przestrzenne ::asięgi na obszarze Finlandii, przy czym niektóre z nich współwystępuj", Cep ogniwkowy charakteryzujący się krótkim, dość grubym bijakiem z przewierconym otworem, połączonym przy pomocy skórzanego wiązania (o dl. 25 cm), zawiązanego na główkowato zaciętym dzierżaku, występuje prawie w całej Finlandii, w większym nasileniu w jej południowej części. Vilppula zwraca uwagę, że we wschodniej Finlandii bijak określają nazwami lupu, klu'):u, luppu, natomiast w północnej Szwecji nazwy te oznaczają typ cepa ogniwkowego, na tej podstawie autor dowodzi, że ta forma cepa wraz z nazwą przyszła na obszar Finlandii ze Szwecji. Zaznaczyć należy, je w Polsce róJnocnej (Kaszuby) nazwa klep określa również bijak przy cepach kapicewych, lub kapicowych z przewierconym IJijakiem. Odmiana cepu ogniwkowego z kapicą na dzierżaku i przewierconym bijakiem występuje w południowo-zachodniej części Finlandii. Dość rozpowszechnionym na omawianym obszarze, zwłaszcza w jego zachodniopołudniowej części jest cep zbliżony formą do ogniwkowego, posiada bowiem również dzierżak zacięty główkowato, długie wiązanie, różni go natomiast to, że bijak nie posiada otworu lecz wgłębienie, w którym umocowane jest skórzane ogniwo łączące bijak z dzierżakiem (der Trichterflegel). Cep pętlicowy posiada naj mniejszy zasięg, na terenie Finlandii, występuje bowiem w środkowej jej części oraz na południowo-zachodnim krańcu. '?:nane są dwie formy cepa pętlicowego, różniące się spo~obem umocowania bijaka. Obszar Finlandii pod względem form występujących cepów można podzielić na dwie zasadnicze prowincje; zachodnio-południową, w której dominuje cep określony jako Trichterflegel oraz odmiana cepu ogniwkowego; środkowo-wschodnią z przewagą cepów o drewnianym połączenia bijaka z dzierżakiem. Wspólny dla obydwóch prowincji jest cep ogniwkowy oraz pętlicowy. Rozdział ten zamyka autor opisem innych sposobów młócenia zbóż, z których wymienia przede wszystkim drewnianą kratę opartą na postumencie. Zboż~ ułożone na kracie młócą przez lekkie obijanie drewnianymi �bijakami. Vilppltla stwierdza, że nazwa tego narzędzia wskazuje na jego szwedzkie pochodzenie, jednakże podkreśla, że na terenie Szwecji nie występują; nadmienia też, że kraty są znane na terenie Rumunii, gdzie słu7.ą do omłotu kukurydzy. Z innych sposobów młócenia podaje autor wydeptywanie zboża przez konie i ludzi. Z mapy 79 wynika, że sposób młócenia zboża przez wydeptywanie znany jest w połL;dniowej Finlandii. Do starannie i dokładnie opracowanych należy zaliczyć rozdział szósty, w którym autor w interesL;jący sposób przedstawia formy oczyszczania zbóż. W rozdziale tym Vilppula nie tylko szczegółowo analizuje formy narzędzi służących do oczyszczania zboża lecz dokładnie podaje technikę oraz cały proces pracy. Charakterystycznym zjawiskiem jest oczyszczanie zboża w Finladii przede wszystkim przez wstrząsanie rzeszotem, a nie przez wysiewanie na wolnym powietrzu. Ze względów klimatycznych proces oczyszczania zboża odbywa się w suszarni, przy czym składa się on z kilku faz. W rozdziale tym autor uwzględnia również wiedzę chłopów, jak i podaje opis czynności związanych z selekcją ziarna przeznaczonego na zasiew. Tę ciekawą monografię zamyka autor uwagami końcowymi, w których przedstawia własny punkt widzenia na genezę i rozwój suszarni. Podnieść należy, że wykład Vilppuli na temat pierwotnych form suszarni i ich rozwój, w przeciwieństwie do poprzedzających rozdziałów, jest podany niejasno, bez dostatecznego uzasadnienia. Zofia Staszczakówna JAN PIOTR DEKOWSKI: W n ę t r z e c h a t y j a ~ i e ń s k i e j. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, nr 2, Łódź 1958, s. 45-89. Drugi numer serii etnograficznej "Prac i Materiałów" Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi przynosi m. in. artykuł J. P. D e k o ws k i e g o z zakresu budownictwa, poświęcony wnętrzu chaty we wsi Jasieil połoźonej w powiecie rawskim 1. Autor w artykule tym poza częścią wstępną podaje ogólny opis wnętrza chałupy jasieńskiej, po czym omawia urządzenie kuchni i pieców, oświetlenie, umeblowanie, elementy dekoracyjne izby, utrzymanie czystości. Artykuł zamyka opis zwyczajów i wierzeń związanych z budownictwem. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały terenowe zebrane przez autora z dużą precyzją i starannością. Artykuł zawiera bowiem szczegółowe opisy wnętrza chałupy jasieńskiej, a zwłaszcza wyposażenia izby (opis sprzętów, elementów dekoracyjnych). Podkreślić należy, że autor kładzie główny akcent na omówienie tradycyjnego wyposażenia izb~', 1 Ogólną charakterystykę Muzeum Archeologicznego Łódź 1~57. s. 7-20. i wsi Jasienia Etnograficznego zamieszczono w Łodzi. w Pracach i Materiałach Seria etnograficzna. nr 1. niemniej stara się uchwycić i wykazać proces modernizacji wnętrzfl chałupy jasieńskiej, który dokonał się w ostatnich 20-30 latach. Aut0r podnosi również zagadnienie rozwarstwienia społecznego wsi i odbicie tychże stosunków w budownictwie chłopskim, szczególnie w wyposażeniu domu mieszkalnego. Należy żałować, że dysponując tak dokładnymi materiałami w zakresie wyposażenia wnętrza, autor marginesowo potraktował rozwój planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zdaniem jego najstarsza, tradycyjna chałupa we wsi Jasieniu ~kłada się z dwóch izb (dużej i małej) oraz sieni, czyli reprezentuje ona typ chałupy określanej w literaturze etnograficznej mianem symetryczno-dwuizbowej. Załączony plan (ryc. 3) wykazuje, że chałupa tego typu posiada sień biegnącą przez całą szerokość chałupy, zaopatrzoną w jedno wejście. Zwrócić należy uwagę, że autor nie wspomina. czy w Jasieniu występują lub występowały chałupy z sienią na przestrzał. Izba duża posiada palenisko do gotowania, piec piekarski i ogrzewalny, stanowiące kon~trukcyjną całość, natomiast izba m a ł a wyposażona jest jedynie w palenisko do gotowania. W punkcie drugim omawianego artykułu autor podaje, że jeszcze w połowie XIX w. występowały we wsi nalepy, znajdujące się przed piecem piekarskim, zaopatrzone w kapę, które zastąpione zostały przez zamknięte paleniska (kuchnie angielskie). Powstaje pytanie, czy w tym okresie, do którego ludność miejscowa odnosi występowanie owych nalep, istniały we wsi tylko chałupy symetryczno-dwuizbowe, i czy nalepy-paleniska znajdowały się w obydwóch izbach. Ważne jest również stwierdzenie, czy chałupy te zamieszkiwane były i są przez jedną, czy dwie rodziny. Można bowiem przypuszczać, że przedstawiona przez autora chałupa symetryczno-dwuizbowa, jest formą rozwojową chałupy trójwnętrznej-jednoizbowej składającej się z izby, sieni, komory .. Za taką interpretacją przemawia brak symetrii w chałupach tego typu (komora stanowiła pomieszczenie mniejsze od izby), zróżnicowana nomenklatura izb (duża i mała), odmienna forma pieców. Mała izba może być więc dawną komorą, którą przez wstawienie paleniska zamieniono na izbę Proces ten odbył się na skutek przełamywania jednoizbowości, a tym samym zwiększono powierzchnię części Chałupy mieszkalnej. Formę nowszą, rozwojową, jak podaje autor, stanowi chałupa dwuizbowa z sienią wysuniętą poza obręb zasadniczego budynku (ryc. 4). Jegt to forma, która występuje we wsi naj liczniej. Jednakże podane zestawienie na s. 47 wymienia również występowanie w Jasieniu chałup trzy i czterownętrznych. Szkoda, że autor nie podał planów poziomych tych chałup. Ciekawe' wyniki możnaby również uzyskać prZi:Z porównanie wieikości s~arych XIX w. chałup z nowszymi, następnie przez porównanie proporcji ;nięC:z;: częścią mieszkalną a go~podarską w chałupach starszych i no\',-szych. Już bO\'iier:l z tych nieli::z'1ych, zestavlior,ych planó\\' poziomych wyrika, że wieloJzbowość chałupy jasier'lskiej powstaje nie tylko 25 "Lud", t. XLV �386 387 przez ogólny wzrost wymiarów budynku, lecz przez ograniczenie CZęSCI gospodarczej chałupy tzn. w tym konkretnym przypadku przez wysuwanie a raczej dobudowywanie sieni do zasadniczego budynku-chałupy. Wydaje się, że tak cenne i wnikliwe materiały odnośnie wyposażenia wnętrza należało silniej związać i podbudować dokładniejszym przedstawie·· niem rozwoju planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zofia Władysław Staszczakówna Kwaśniewicz NOWE PUBLIKACJE Z DZIEDZINY BUDOWNICTW A WIEJSKIEGO I Badania nad chłopskim budownictwem mieszkalnym i gospodarczym posunęły się w ostatnim okresie wydatnie naprzód. Swiadczy o tym międz)' innymi wiele nowych pozycji wydawniczych, które ukazały się bądź jako publikacje samoistne, bądź jako artykuły na łamach różnych czasopism '. Zasługuje przy tym na uwagę wzrost zainteresowań tą problematyką u badaczy spoza kręgu etnografów. Chodzi tu w szczególności o grono architektów, związanych (poprzez odnośne katedry na Politechnikach War!<zawskiej i Krakowskiej) z historią i teorią budownictwa wiejskiego. Zwłaszcza w latach 1956-57 ogłosili oni kilka publikacji, które chciałbym na tym miejscu bliżej omówić. Mam tu na uwadze trzy publikacje. Po pierwsze, podręcznik Wiktora Z i n a pt. Typy i formy w polskiej architekturze drewnianej 2; po drugie, zbiorowy tom rozpraw pt. Ze studiów nad budownictwem wiejskim s. Zawarte w nim są rozprawy czterech autorów: Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki tradycyjne we wspótczesnej architekturze wiejskiej 4; Franciszka P i a ś c i k a pt. Krótka charakterystyka tradycyjnych form architektury ludowej 5; Witolda Kra s s o ws k i e g o pt. Problemy regionalizacji w studiach nad zabudową wsi 6; wreszcie Stanisława S e r a f i n a pt. Architektura wiejska w Polsce w latach 1900-19557; po trzecie: Krótki zarys historii architektury, opracowany przez Franciszka P i a ś c i k a 8. 1 Por. m. i.: Piotr G r z e g a r c z y k, Plastyka Ludowc! Polski, Zarys bibtiograjiczny. Zalqcznl1<: do Polskiej S.ztuki Ludowej, Nr 1-6, s. 39, Warszawa 1950, zwłaszcza s. 12-15: Budownictwo użytkowe i kultowe; Irena C h m i e l i ń s k a, Materiały do bibliografii polskiej sztuki ludowej (1950-1952), Nr 6, s. 17 + 3 nlb, Warszawa 1952, zwłaszcza s. 5-6: Architektura. , Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Skrypty dla szkól wyższych, Politechnika Krakowska, s. 87 + 1 nib, Kraków 1956. , Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury, Rok vr, zesz. 1116, Warszawa 1957, ~. 146 + 2 nlb . • Tamże, s. 7-28. • Tamże, s. 55-101. 'Tamże, s. 29-54. 7 Tamże, s. 103-147. 'Wyd. II. Podręcznik dla techników budownictwa wiejskiego, Warszawa 1957, Państwowe Wydawnictwo Roinicze i 'Leśne, s. 248 + 4 nlb. Prace te, ze względu na cdmienr:lOść celów, dla których były podjęte, mają różnorodn." charakter. Prócz ujęć zdecydowanie podręcznikowych, znajdujemy prace o charakterze badawczym. W obrębie tych ostatnich, obok zarysów historycznych rozwoju budownictwa chłopskiego w Polsce, występują próby teoretycznego sformułowania podstawowych problemów, związanych ze współczesnym budownictwem wiejskim, uzupełnione rozbudowanymi nieraz wnioskami natury praktycznej. Aby uniknąć omawiania każdej z tych rozpraw oddzielnie, a tym samym powracania do przewijających się często w tych pracach pewnych podstawowych problemów. ograniczam się do w y d o b y c i a z nich następujących t r z e c h a s p e kt ó w: Pierwszy z nich ma charakter retrospektywny i wiąże się z dążeniem niektórych ze wspomnianych autorów do odtworzenia budownictwa chłopskiego w XIX i XX w., do uchwycenia jego cech szczególnych, charakterystycznych dla poszczególnych regionów kraju. Drugi aspekt dotyczy metodologii badań nad architekturą wiejską. Trzeci wreszcie nosi charakter postulatywno - normatywny. Przejawia się on w dyskusji nad sprawą powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współczesnymi tendencjami w projektowaniu nowego budownictwa wiejskiego. II Aspekt r e t r o s p e k t y w n y nie przewija się we wszystkich wspomnianych rozprawach z jednakowym nasileniem. Tak np. podręcznikowy zarys Wiktora Z i n a i Franciszka P i a ś c i k a Krótki zarys historii architektury, omawiające szereg podstawowych zjawisk, związanych przede wszystkim z technologią tradycyjnego budownictwa chłopskiego, reprezentują w zasadzie wyłącznie historyczny kąt widzenia. Jest to zresztą eałkowicie zrozumiałe, jeśli się zważy, iż podstawowym celem tych opraeowań jest wprowadzenie młodych architektów w problematykę tradycji budowlal1ych wsi polskiej. Problematyka poruszona w obu podr<::cznikach nie pokrywa się ze sobą \\l sposób całkowity ani pod wt.ględem zakresu, ani też sposobu jego ujęcia. I tak W. Z i n omawia w swoim podręczniku: 1. rozwój budownictwa drewniane£:o w Polsce (bardzo ogólny zarys), a następnie typologię takich zjawisk, jak 2. dachy, 3. ściany, 4. podcienia, 5. słupy i mieczowania (ujęcia bram i drzwi), 6. rysie, 7. szczyty, wreszcie 8. zd'Jbnictwo. Opierają:: się na materiałach (niestety bliżej nie scharakteryzowanych) zebranych przez rCSzczp.g'ólne katedry W~'działu Arch;tektL'TY Politechniki Krakowskiej, \\' rr.niejszym stopniu na źródłach bibliotecznych· i ikonograficznych, zary• AutOl' w dolączonym do tekstu wykazie literatury przytacza tylko 5 pozycji, powoŁUjąc się nadto na 1 pozycję. Wykaz pomija wiele ważnych pozycji, jak np. K. M o s z y n s k j e g o Kulturę ludowe; Slo wian, t. I, Kultura materialna, w tekście Kraków 1929. �388 389 sował autor podstawowe typy zjawi~k, głównie z XX i reliktowych 7. XIX w. Starał się przy tym niejednokrotnie uchwycić 112stępstwa chrr~nologiczne typów. Wiele z nich zlokalizował przestrzennie, jednak bez aspiracji w kierunku stworzenia bardziej syntetycznego, ogarniającego całą Polskę obrazu. Wiele uwagi poświęcił autor technologii drewna, starając się wydobyć związki zachodzące między przyjętymi w budownictwie chłopskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi a właściwościami tego budulca. Problematyka wspomnianego podręcznikowego zarysu Franciszka P i a śc i k a obejmuje wiele z powyższych zagadnień, jak 1. rozwój konstrukcji drewnianych i połączeń ciesielskich, 2. konstrukcja i kształt dachu, 3. podcienia i przyłapy, 4. zdobnictwo w architekturze ludowej. Autor omówi! ponadto: budownictwo najdawniejsze ziemiankowe i szałasowe, konstrukcje ścian, oparte na innym, niż drewno surowcu budowlanym, plany domów mieszkalnych, regiony budownictwa ludowego w Polsce (z bliższą charakterystyką domów mieszkalnych typu podhalańskiego, łowickiego i kurpiowskiego), dalej budownictwo małomiasteczkowe, dworki wiejskie i zajazdy oraz budynki gospodarcze. W porównaniu z podręcznikiem W. Z i n a zakres poruszonych przez F. P i a ś c i k a zagadnień jest więc szerszy. Autor ten położył poza tym silniejszy akcent na fazy rozwojowe poszczególnych zjawisk, starając się uchwycić główne tendencje w procesie ich kształtowania się· Obydwa podręczniki opatrzone są znaczną ilością materiału ilustraeyjnego 10 W sumie są to pozycje dla tych badaczy, którzy interesują się szczególniej problematyką technologiczną budownictwa wiejskiego. Obok omówionych wyżej zarysów podręcznikowych zdecydowanie historyczny charakter posiada rozprawa Stani~ława S e I' a f i n a pt. Architektura wiejska w PoLsce w Latach 1900-1955. Autor przedstawia w niej rozwój nowoczesnych koncepcji planistycznych w Polsce w zakresie architektury wsi w trzech okresach: 1. na przełomie XIX i XX w., 2. w okresie międzywojennym i 3. w okresie Polski Ludowej. St. S e I' a f i n nie ograniczył się w swoich wywodach do przedstawienia w kolejności chronologicznej poszczególnych stylów i tendencji, narastających w pomy~łach architektonicznych, ale starał się przedstawić także tło, na którego podłożu one wyrastały. Na szczególną uwagę zasługuje między innymi charakterystyka tendencji rozwojowych w zakresie budownictwa wiejskiego w Polsce okresu międzywojennego. Autor omówił oddzielnie budownictwo realizowane przez samych chłopów, bez udziału czynników administracyjnych, dalej budownictwo folwarczne i wreszcie budownictwo realizowane przez czynniki pal1stwowe, samorządowe czy społeczne. OmóOmawiane na 20 fotografii; rysunkowych. 10 w tym tym miejscu opracowanie F. P i a ś c i k a zawiera 62 ilustracje, w opracowaniu w. Z i n a znajduje się 148 ilustracji wyłącznie wione zostały tu takie czynniki kształtujące budownictwo wiejskie, jak parcelacja rządowa i prywatna, komasacja gruntów oraz osadnictwo wojskowe. Krytycznie scharakteryzował autor działalność szeregu instytucji w zakresie projektowania i realizacji budynków wznoszonych na wsi (między in. Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Państwowego Banku Rolnego, Dyrekcji Lasów Państwowych, Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wojskowości i in.). Rozprawę uzupełnia bogaty materiał ilustracyjny. Omawiana publikacja wypełnia lukę w dziedzinie najnowszej historii architektury wiejskiej w Polsce. Zasługuje na żywą uwagę ze względu na wartościowe materiały faktograficzne, które nie mogą być pominięte w różnego rodzaju studiach, między innymi etnograficznych, nad polskim budownictwem wiejskim. Jeśli chodzi o pierwiastki retrospektywne, przewijające się przez pozodałe z omawianych na tym miejscu rozpraw, wiążą się one z zamiarem autorów, aby ich poglądy na aktualne potrzeby w zakresie budownictwa wiejskiego przedstawić na tle historycznym. Tak więc w rozprawie Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki. trwiycyjTle we u::,~óiczesnej architektu'l"ze wiejskiej charakter retrospektywny ma przede wszystkim część pierwsza. która obrazuje w sposób bardzo zwięzły podstawowe tendencje rozwojowe \",.budownictwie chłopskim w Polsce w XIX w. Omawia tam autor sprawę dwóch nurtów, występujących w arcłiitekturze ludowej: samorodnego chłopskiego i przyswojonego przez chłopstwo z ogólnonarodowych stylów architektonicznych. Wypowiada dalej pogląd, że "szczytowe osiągnięcia ..rtystycznej ciesiołki ludowej przypadają w Polsce na wiek XVIII i początek XIX ... Od tego okresu w ślad za rozwojem kapitalizmu następuje gwałtowny upadek sztuki ciesiel~kiej i zanik artystycznego zamiłowani::! we wszystkich niemal działach budowlanego rzemiosła. Forma upraszcza się, zatraca cechy regionalnej i narodowej odrębności, upodabniając się na dość znacznym obszarze Europy. Jedynie w kilku regionach, najbardziej ,tpośledzonych gospodarczo, jak na przykład na Kurpiowszczyźnie, Podlasiu, pasmie podgórskim i na Kaszubach nie wygasły pierwiastki sztuki w budownictwie ludowym, a nawet rozwijają się dość samoistnie w pewnym nieznacznym stopniu nadal" 11. Zmienione po uwłaszczeniu warunki społeczno-gospodarcze życia chłopskiego oraz rozwój przemysłu były czynnikami, które zmusiły chłopa do stopniowego zarzucania - począwszy od drugiej połowy XIX w. - tradycyjnych surowców i rozwiązań budowhIlych. Autor charakteryzuje pokrótce te nowe elementy w budownictwie chłopskim i dochodzi do wniosku, że "cały wdzięk dawnego budownictwa, na który składała się starannie opracowana bryła, forma dachu, szczegóły achitektoniczne i zdobienie w drewnie ustąpił miejsca llbó~twu luu pre11 1. T ł O c z e k, Piertciastki tradycyjne,. OJ s. iJ. �391 390 tensjonalności dalekiej od sztuki" l!. Tę część swoich rozważań kończy au tor uwagą, że "w ustroju socj alistycznym w przeciwieństwie do ustrojów poprzednich, rozwój techniki nie tylko nie jest hamulcem rozwoju kultury ludowej ale warunkiem jej postępu. Ustrój socjalistyczny czyni z aktualnej sprawy wiejskiej kwestię naukową, co pozwoli na umiejętne wykorzystanie doświadczeń, płynących z tradycji dla bieżących go~podarczy ch i kulturalnych potrzeb ludności" 13. Przedstawione wywody Ignacego T ł o c z k a stanowią niewątpliwie wizję procesu obumierania rodzimej architektury chłopskiej w XIX i XX w. Nasuwają jednak szereg uwag. Pozostawiając na uboczu sprawy natury aksjologicznej (wartościowanie piękna tradycyjnej i nowej architektury chłopskiej), zwrócę uwagę na to, że zespół czynników warunkujących przemiany wyrazu plastycznych 'i innych ełementów budownictwa chłopskiego był szerszy niż to dostrzegł autor. Wymienić tu należy zwłaszcza dwa kompleksy czynników. Jeden z nich, związany ze zróżnicowaniem klasowym wsi, dotyczy odmienności położenia gospodarczego poszczególnych kategorii społecznych chłopstwa, a tym samym ich różnych możliwości w zakresie inwestycji budowlanych. Drugi kompleks czynników łączy się z narastającymi wpływami nowych wzorów kulturowych, płynących z miast czy poprzez reemigrację, wzorów, które chłopstwo przejmuje, przetwarza często na swój sposób, a nasfępnie realizuje w nowym budownictwie. W rozważaniach autora uderza poza tym brak bliższej chronologizacji i periodyzacji omawianych przez niego procesów. Jest to w pewnym stopniu zrozumiałe ze względu na ogromne zsyntetyzowanie wywodów. Ich poszerzenie o elementy czasu (w pewnym stopniu także i przestrzeni) w przedstawianych procesach, oraz o charakterystykę żródeł byłoby z pewnością bardzo pożądane, nie tylko ze względu na przyjęte w ujęciach historycznych podstawowe zasady metodyczne. Problematyka Krótkiej charakterystyki tradycyjnych form al"Chitektury ludowej Franciszka P i a ś c i k a jest w dużym stopniu zbieżna z omówionym już Krótkim zarysem historii architektury tegoż autora 14, pominięte zostały jedynie zagadnienia związane z budulcem oraz stosowanymi w tradycyjnym budownictwie wiejskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Problematyka ta stała się jednak podstawą do naszkicowania syntetycznego obrazu zróżnicowania regionalnego budownictwa chłopskiege> w Polsce poprzez " ... podział [kraju, uwaga moja, W.K.] odpowiadający przede wszystkim warunkom fizjograficznym terenu. Narzuca się przeto (przy próbach ustalenia granic regionów) układ równoleznikowy z fendencją do podziału na strefę wschodnią i zachodnią" 15. Wyróżnia w konl! 13 Tamże, Tamże, S. 10. S. 11. u Także niektóre sformułowania w obu omawianych są identyczne lub wykazują tylko niewielkie odchylenia. li F. P i a ś c i k, Krótka charakterystyka ... , s. 52. pracach F. P i a ś c i k a sekwencji pięć podstawowych regionów budownictwa wiejskiego: region kujawsko-wielkopolski, region mazursko-pomorski (z Kaszubami), region mazowiecko-podlaski (z b. Puszczą Kurpiowską Zieloną i Białą oraz z I). ks. łowickim), region wyżynny lubelsko-małopolski z obszarem Gór Swiętokrzyskich, regiony podgórskie sudecki i karpacki z Podhalem i Orawą· Rozważania swoje kończy autor uwagą, że "proponowany podział na regiony architektoniczne jest wynikiem daleko posuniętej generalizacji zagadnienia. Nie byłoby chyba pożądane przeprowadzanie nadmiernych różnicowań i powiększania ilości regionów. Postęp techniczny będzie niewątpliwie wpływał na niwelację wielu dziś jeszcze wyrażnych różnic w architekturze regionalnej. Mimo to jest pożądane ustalenie syntetyczne odrębności form w poszczególnych regionach (z ewentualnym dalszym wyodrębnieniem takich rezerwatów, jak Podhale, Orawa, Góry $więtokrzyskie, Kurpie, Kaszuby). Ma to szczególne znaczenie wobec przewidywan~j typizacji budownictwa i prefabrykacji elementów budowlanych" 16. Można się zgodzić z twierdzeniem autora, iż zbyt wysubtelniona regionalizacja nie jest przydatna z punktu widzenia współczesnych potrzeb w dziedzinie projektowania architektury wiejskiej. Z drugiej strony jednak zbyt daleko posunięta generalizacja prowadzić może do szeregu nieporozumień. Wydaje mi się, że takim nieporozumieniem jest w omawianej próbie regionalizacji sprawa Górnego Sląska oraz Warmii i Mazur. Jeśli chodzi o Górny $ląsk, to jego dziewiętnastowieczne tradycje budowlane nawiązują wyraźnie do dzielnicy małopolskiej. Już jednak gdy chodzi o XX w., sprawa przedstawia się inaczej, a to z uwagi na znaczne zurbanizowanie budownictwa wiejskiego na Górnym Śląsku. Podobnie przedstawia się sprawa Warmii i Mazur, z tym, iź chyba uproszczeniem jest zaliczenie tych regionów do dzielnicy pomorsko-mazurskiej, skoro występują tam wyraźne nawiązania do budownictwa mazowieckiego. Pomijając inne nasuwające się uwagi krytyczne, postawić można następujący postulat: każdorazowy obraz zróżnicowań regionalnych musi mieć charakter synchroniczny; ujmowanie w jednej płaSzczyźnie czasowej zjawisk z różnych epok historycznych nie jest właściwe, zarówno z punktu widzenia metodologicznego, jak i merytorycznego. Regionalizacja budownictwa dla celów, o których pisze F. P i a ś c i k ma sens o tyle, o ile odbija aktualne, żywe jeszcze tradycje wiejskie. Do nich bowiem nawiązać może architektprojektant żywiąc nadzieję, iż jego pomysły architektoniczne uzyskają na tym podłożu aprobatę i przyjęcie w środowisku wiejskim. Potrzebę takiego właśnie traktowania regionalizacji dostrzega poniekąd zresztą i sam autor, zastanawiając się nad możliwością wyodrębnienia niektórych węższych regionów, gdzie tradycje regionalne w zakresie budownictwa są jeszcze w jakimś stopniu żywe. Ił Tamże, s. 54. �393 392 fikowaniem rekonstruowane i wzbogacane elementami zaczerpniętymi z innych budynków, niemniej kryteria doboru budynków i elementów awansowanych w trakcie badań do roli reprezentantów całego budownictwa regionu, mimo że budynki i elementy te reprezentują czę~to formy raczej 11l1ikalne niż przeciętne, a tym bardziej typowe dla budownictwa regionu, na ogół nie są wyjaśnione przez autorów. Decyduje tu głównie bodaj 'charakterystyczność' tych form i elementów szacowana w sposób subiek- III Wśród omawianych na tym mieJscu prac zagadnienia metodologicz:".' najsilniej zarysowały się u Franciszka P i a ś c i k a w jego Krótkiej charakterystyce tradycyjnych form archiiektury ludowej, oraz u Witolda Kra s s o w s k i e g o w rozprawie pt. Problemy regionaLizacji w studiach nad zabudowq wsi. Rozważania metodologiczne tych autorów koncetrujc1 się wokół zagadnienia regionalizacji budownictwa wiejskiego w Polsce, przy czym obaj autorzy zajmują przeciwstawne sobie stanowiska. Poglądy F. P i a ś c i k a na omawianą' kwestię przedstawiają się następująco: "Zmierzając do syntetycznego ujmowania problematyki będącej przedmiotem zainteresowań regionalnych, można by wszy~tkie czynniki mające wpływ na tworzenie się lokalnych odrębności w stosunku do terp.nów sąsiednich - podzielić na dwie grupy, a mianowicie: czynniki, wynikające z warunków przyrodniczych środowiska geograficznego (warunki fizjograficzne), - czynniki, wynikające z życia i działalności człowieka w tym środowisku (warunki społeczno-gospodarcze). Czynników tych w obu grupach jest wiele i są one bardzo różnorodne ... Nawet przy pobieżnej analizie porównawczej tych różnorodnych czynników łatwo okaże się, że nie wszystkie łącznie, a tylko niektóre z nich występują na tle poszczególnych regionów z większą lub mniej~zą wyrazistością. Oprócz tego można bt;:dzie zauważyć, że odrębność poszczególnych regionów jest każdorazowo dokumentowana splotami czynników o całkowicie odmiennym składzie" 17 Autor podkreślił dalej, że " ... granice poszczególnych regionów nie są stałe. Ulegają one różnym zmianom i przesunięciom. Poszczególne regiony mogą łączyć się w większe zespoły o charakterze jakby nadregionów lub rozpadać się na kilka podregionów" 18. Postawę F. Piaścika cechuje więc, po pierwsze optymizm w zakresie możliwości dokonywania regionalizacji zjawisk kulturowych; po dru<;ie dążenie do wydobywania nie tylko poszczególnych charakterY5tycznych zjawisk dla danych regionów, ale i zarazem szerokiego wachlarza czynników, stanowiących podłoże na gruncie którego zjawiska te ukształtowały się. W przeciwieństwie co tego postawę metodologiczną W. Kra s s o w~k i e g o charakteryzuje daleko posunięty sceptycyzm. Aulor nie konstruuje własnej teorii ujęć regionalistycznych, wysuwa natomia~t szereg zastrzeżeń w odniesieniu do ujęć już istniejących. W szczególności zwróci I uwagę na dwa podstawowe - jego zdaniem - błędy, popełnione prz~' próbach ustalania typów regionalnych w budownictwie. Wskazał, że "wyłonienie 'typu regionalnego' ... często ogranicza się do skodyfikowania form jednego z budynków istniejących w regionie jako form ,typu regionalnego'. Formy tych wzorów 't:-·pu regionalnego' bywały niekiedy przed ich skody17 I~ Tamże, Tamże, s. 48. s. 51. .1 tywny" l". Zdaniem autora błędne jest nie tylko konstruowanie wzorców idealnych dla poszczególnych typów budownictwa wiejskiego, ale i wprowadzanie do opisu danego typu budownictwa wielu cech równolegle. Bowiem " ... rozgraniczenie budownictwa posiadającego lokalne cechy regionalne od budownictwa, które choć znajduje się w obrębie regionu, cech tych nie posiad.:J, jest możliwe tylko wtedy, gdy specyfikę regionalną sprowadzić do jednei tylko cechy" 20. Przykładem jest tzw. oraw~ka chałupa z wyżką. Ten typ budownictwa regionalnego podniesiony zostal do godności typu regionalnego dla całej Orawy. Dla postawy metodologicznej W. Kra s s o w s k i e g o charakterystyczny jest poza tym postulat pogłębienia dotychczasowej wiedzy o dziejach budownictwa wiejskiego w Polsce. Próby ustalet'ia regiol~ów budownictwa wiejskiego na płaszczyżnie dotychczasowej znajomości faktów uważa za nicuzasadnione. W swojej rozprawie, opatrzonej bogatym aparatem krytycznym, poruszył W. Krassowski kompleks zagadnień bardzo istotnych. Słuszność niewątpliwie ma autor, gdy chodzi o postulat, aby regionalizację opierać na Eruntcwnej wiedzy historycznej. Odrębności regionalne w zakresie różnorodnych z:iawisk kulturowych, zmiennych w czasie i przestrzeni, a także pod względem uwarunkowań i funkcji społecznych, muszą być ustalone dla poszczególnych okresów rozwoju społeczno-gospodarczego wsi odrębnie. Nasuwa się jednak pytanie, jak daleko wstecz powinien cofać się badacz, ustalający aktualny stan budownictwa chłopskiego w jego aspektach regionalnych. Gdyby chodziło o pełne ujęcie genetyczne wyjaśniające ten stan rzeczy wspólcześnie, granica czasowa musiałaby być przesunięta daleko wstecz. Wydaje mi się, że jest to raczej zadanie dla historyków kultury materialnej: etnografów czy historyków osadnictwa, niż dla przedstawicieli architektury jako nauki. Jeśli regionalizację budownictwa wiejskiego podejmuje się pod kątem widzenia jego aktualnego zróżnicowania przestrzennego, do którego może ewentualnie nawiązać architekt - projektant, to tym samym odpada potrzeba sięgania do bardziej odległej przeszłości. Punktem wyjścia powinna się stać ta postać tradycyjnego budownictwa 11 l!'t W. Kra s s o~' S k i, ProbIerny TaInŻe, s. 67. regionalizacji .. 'l s. 6566. �395 394 chłopskiego, którą obserwowano jeszcze w XIX w., oczywiście gruntownili poznana. Co się tyczy poglądów W. Krassowskiego na sposoby typizowania i regionalizowania zjawisk w poszczególnych okresach rozwoju wsi polskiej, jest to zagadnienie wychodzące daleko poza zakres niniejszego omówienia '!1. Ograniczę się jedynie do kilku stwierdzeń. Należy mianowicie zauważyć, że na doborze cech stanowiących kryteria typologiczne, ważyć muszą cele, dla których podejmowane są studia regionalistyczne. Np. w badaniach etnogeograficznych punktem wyjścia jest dążenie do prześledzenia przestrzennego rozmieszczenia 3etek nieraz zjawisk kulturowych. Wystarczy przytoczyć następujące sformułowanie, zawarte w Zeszycie Próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego22: "Główne zadania PAE (=Polskiego Atlasu Etnograficznego) polegają na opracowaniu serii kartogramów etnograficznych obrazujących zróżnicowanie przestrzenne Polski pod względem inwentarza kulturowego... Serie takich kartogramów winny prowadzić do wykrycia różnych dróg rozwoju poszczególnych regionów Polski .... Interpretacja tych kartogramów doprowadzi niewątpliwie do wyodrębnienia z e s p o łów faktów kulturowych". Mimo więc zastrzeżenia, podniesione zresztą trafnie przez W. K l' a 3 s o W s k i e g O w odniesieniu do niektórych dawniejszych prób regionalistycznych, kryteria typologiczne, oparte na zespole cech, są w pewnych wypadkach po prostu koniecznością z badawczego czy praktycznego punktu widzenia. Stanowią one wyższą postać ujęcia badawczego, jakkolwiek jeszcze niedoskonałą. Prowadzą bowiem do ujmowania zjawisk w ich współwystępowaniu, a nawet współzależnościach, co jest jednym z podstawowych zadań poznawczych jakiejkolwiek pracy badawczej es. Rzecz prosta, że przy ogromnym bogactwie zjawisk kulturowych (czy przyrodniczych) konieczne jest, przy typologizacji i regionalizacji, ujmowanie ich w kategoriach konkretno-historycznych wariantów, w kategoriach zmienności, a nawet pewnej nieostrości zasięgów ich występowania. IV Pozostaje do omówienia aspekt p o s t u l a t y w n o - n o l' m a t y w n y recenzowanych rozpraw. Przewija się on w nich na gruncie dyskusji poświęconej sprawie powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współcze" Wymagałoby ono omówienia wielu nasuwających się kwestii, jak pojęcie typu (odmiany, wariantu itp.); poznawczych funkcji ujęć typologicznych; 'stosunku wzorów idealnych do rzeczywistości itp. "Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny. Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław 1958, suplenant s. 9. •• Por. m. i. uwagi J. K u l c z Y c k i e g o, zawarte w artykule pt. Założenia teoretyczne histo'rii kultury materiatnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955, roczno III, s. 519-562. snymi tendencjami II' projektowaniu nowoczesnego budownictwa wiejskiego. Problematyka ta wkracza w sferę powiązania nauki z życiem i jego potrzebami. Obejmuje skomplikowane zagadnienia, jakie wyrastają przed architektami - projektantami opracowującymi nowe budownictwo na wsi w poszczególnych regionach Polski pod kątem widzenia przestrzegania tradycyjnych wzorcćw kult\.óroV!~'ch. W problematykę wspomnianego rodzaju naj mocniej wkroczyła rozpraw1 Ignacego T l o c z k a pt. Pieru:iastki tradycyjne w wspó!czesnej architek;urze wiejskiej. Autor ten, obok Franciszka P i a ś c i k a, jest najbardziej zdecydowanym zwolennikiem włączenia we współczesne poczynania projektanckie w zakresie architektury wiejskiej wybranych wartości tradycyjnych, stancwi2cych własne dziedzictwo kulturowe chłopów w dziedzinie budownictwa. Jak pisze 1. T ł o c z e k, nie daje on " ... konkretnych wskazań, według których rozwijać się ma architektura socjalistyczna wsi w Polsce", lecz ogranicza się do kilku podstawowych uwag i postulatów .. ,Trzeba stworzyć warunki, aby artystyczna kultura odradzała się i krzewiła przede wszystkim w łonie mas ludowych, a w tym celu należy uczynić z niej naukowy problem o szerokim zasięgu i stale popularyzować wyniki badań osiągnięte w tej dziedzinie" 25. Wnioski i postulaty, do jakich dochodzi autor. ująć można w następujących czterech punktach: 1. "Nowe materiały budowlane nie stanowią obiektywnej przeszkody dla twórczej kontynuacji sztuki ludowej w architekturze wiejskiej, jeżeli architekt nie zajmie wobec nich biernej postawy" 26. 2. "Trudniej niż w dziedzinie materiałowej przedstawia się sprawa rozwoju tradycyjnej formy, uwarunkowanej przez użytkowy charakter obiektu. Architektura ludowa wyrosła na obiektach o małej skali 'j przenoszenie jej kompozycyjnych zasad na obiekty duże, zwłaszcza o odmiennych wymaganiach funkcjonalnych nie jest sprawą łatwą" 27. I dalej: "względy użytkowe i ekonomiczne decydują o daleko posuniętym odstępstwie od formy tradycyjnej. Idzie tylko o to, by to odstępstwo pozostało w zgodzie z duchem architektury ludowej i rodzimymi cechami krajobrazu, kształtowanego na nowo". 3." ... nie ma potrzeby zarzucać starych, tanich i wypróbowanych (wzorów, uw. moja, W.K.), jeżeli istnieje swoboda ich wyboru" 2S. 4. "Stosunek do kulturalnej spuścizny naszego narodu nie może być jednak pojmowany jako celowa archizacja dzieł architektury, co byłoby sprzeczne z ogromnym rozmachem socjalistycznej techniki" ~9. •• I. T ł O c z e k, op. u Tamże, s. -12. :, Tamże, s. 12. Tamże, Tamże, s. 12. s. 27. u Tamże, s. 22. :1 u cit., s. 27. �397 396 Stanowisko 1. Tłoczka stanowi jeden biegun w dyskusji nad zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych form budownictwa wiejskiego we współczesnych jego postaciach. Drugi biegun stanowią poglądy Stanisława Serafina i Witolda Krassowskiego. St. S e r a f i n sformułował swoje zdanie w sposób następujący: "Usiłowania podjęte po 1949 r., które miały podnieść estetykę budynku przez stosowanie formalnych elementów architektury zabytkowej, nie da!c' rezultatów. Architektura taka nie odpowiadała nowoczesnym procesom technologicznym w rolnictwie, była kosztowna i nie odzwierciedlała postępu ,;połecznego i technicznego. Wiele form ar<;hitektury ludowej nie mogło mieć zastosowania, gdyż nie odpowiadały wymaganiom współczesnym. Warunki, ktćre wpływały na tworzenie się form architektury regionalm j dzisiaj są w znacznym stopniu nieaktualne. Klimat np. jest ten sam, ale zabepieczenie przed jego ujemnymi wpływami przy użyciu prostszych środków, jest łatwiejsze niż dawniej. Warunki ekonomiczne uległy głębokim zmianom wraz ze zmianą. warunków polityczno-gospodarczych. Rozładowywanie przeciwieństw między miastem a wsią stwarza warunki do zaniku jaskrawych różnic w sposobie bycia oraz poziomu kulturalnego między robotnikiem a chłopem" 3"Jeśli chodzi o stanowisko W. Kra s s o w s k i e g o, to jest ono w pewnym stopniu pokrewne temu, które reprezentuje St. Serafin. W zagadnienie to bliżej jednak nie wnika. Skonfrontowane wyżej poglądy zwolenników, jak i przeciwników idei nasycania nowych projektów architektonicznych dla wsi tradycyjnymi pierwiastkami, nasuwają kilka uwag. Należy przede wszystkim stwierdzić, że współczesne tendencje rozwojowe obserwowane wśród chłopstw:? wykazują na ogół zdecydowaną przewagę myślenia skierowanego ku zmianie dotychczasowego stylu życia i jego ram materialnych. Srednie, a zwłaszcza młode pokolenie odwraca się od wzorów dawnego życia chłopskiego, wykrystalizowanych w poprzednich okresach rozwoju historycznego. Wraz z narastaniem procesów urbanizacyjnych ulegaj ą wyrównywaniu różnice w sposobie i poziomie życia między miastem a wsią. Procesy niwelacyjne obejmujące także różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami Polski, zacierając coraz bardziej jaskrawe do niedawna różnego typu zjawiska regionalne. Na tle tych procesów rodzi się pytanie, czy mimo tendencji do rugowania dawnych wartości kultury chłopskiej istnieje szansa na utrzymanie się świata wytworów, związanych z tradycyjnym budownictwem wiejskim? Z punktu widzenia współczesnych tendencji w zakresie przeobraże,'l całokształtu kultury chłopskiej na powyższe pytanie należy dać w zasadzie odpowiedż negatywną, a tym samym przyznać rację wywodom St. ·S e r a f i n a. Z drugiej jednak strony należy zapytać, w jakim stopniu 3" S. S e r a f i n. Architektura u:iejsk.([ ... , s. 146. projekty zabudowy, przedstawiane przez zwolenników modernizacji budownictwa wiejskiego, odpowiadają chłopom. I tutaj nasuwa się spostrzeżenie oparte na empirycznych danych, iż w niektórych regionach (np. w pow. pińczowskim czy kazimierskim, 1958) stosunek chłopów jest negatywny nie tylko do tradycyjnych wzorów, ale i do projektów, wysuwanych przez pracownie budownictwa wiejskiego. Stąd wniosek: nowe projekty w dziedzinie budownictwa chłopskiego winny być oparte nie tylko na analizie funkcjonalnej przydatności obiektów, na analizie ekonomicznej strony ich realizacji, lecz także na dezyderatach przyszłych użytkowników, tj chłopów. Ich życzenia mogą być poznane jedynie drogą empirycznych badań terenowych (współpraca etnografa i socjologa byłaby w tym zakresie bardzo pożądana). W świetle tych badań okaże się, że chłop pragnie kontynuować niektóre swoje tradycje mieszkaniowe. że niekfóre zastosowania w zakresie surowców czy rozwiązania konstrukcyjnego oparte na wieloletnich tradycjach, mogą mieć swój sens nawet w na wskroś nowoczesnych projektach zabudowy. Tym samym poglądy, reprezentowane m. i. przez 1. T ł o c z k a, mają rację bytu. Być może, że ze ścierania siq omówionych tu dwóch przeciwstawnych tendencji wyrosną nowe pomysły, racjonalne gdy chodzi o współczesne wymogi architektury wiejskiej, a zarazem zdatne do przyjęcia przez ludność wsi z uwagi na nawiązania dl) dotychczasowych przyzwyczajeń chłopa. Marginalnie można też zauwaŻYl', iż nie jest wykluczone, aby w przyszłości, o ile pozwolą na to warunki ekonomiczne, nie zaistniała korzystna sytuacja do sztucznego pielęgnowania niektórych tradycji (jak np. dziś muzyki ludowej poprzez ze.5poły artystyczne) także w dziedzinie budownictwa poprzez wprowadzanie świadomych archaizacji. Byłaby to jeszcze jedna okoliczność przemawiająca Z,l koniecznością prowadzenia odpowiednich studiów i prac projekcyjnych. "Nawet najbardziej bowiem rewolucyjna s;:JOłeczność, burząca z fanatyczną pasją i niezłomną wolą dawny ustrój, nie może oderwać się całkowi:::i~ od przeszłości. Taka jest zasada rozwojowa życia społecznego" 4'. W. K. STEFAN NOWAKOWSKI: Adaptacja O P o l s kim. Instytut Zachodni. Poznań ludności 1957 r., str. na Sląsku 166. Książka Stefana Nowakowskiego rozpoczyna nową serię wydawnictw Instytutu Zachodniego. Seria ta, pod ogólną nazwą "Ziemie Zachodnie -Studia i Materiały" przyniesie nam prace naukowe obrazujące życie Ziem Zachodnich i Północnych począwszy od 1945 r. Zakres tych prac ma objąć zagadnienie osadnictwa i procesów migracyjnych ludności, zagadnienie stabilizacji osadników, repolonizacji ludności rodzimej, tworzenia się nowych "K. D o b r o woJ s k i, Clllopska kultura tradyc1'jna (Próba teoretycznego zarysu na podstawie materia/ów ::ródtowycll XIX i XX w. z poludniowe; Malopolski), I!:tnogratia Pol.i;ka, t. l. Wroclaw 1955, S. 52. �399 398 społeczności lokalnych na tych ziemiach. wreszcie zagadnieniE przemian społeczno-kulturalnych będących wynikiem realizacji ustroju demokracji ludowej w Polsce. Polski socjolog dr Stefan Nowakowski adaptacją nazwał "narastanie współżycia między różnymi grupami, wyrównywanie się wzorów kulturalnych i całokształt procesów, prowadzących do wytworzenia się jednej społeczności" . W miesiącach letnich okresu 1949 do 1951 S1. Nowakowski trzykrotnie prowadził badania w miasteczku Z. na Śląsku Opolskim. W miasteczku tym, obok ludności autochtonicznej, obejmującej ponad połowę mieszkańców, mieszkają repatrianci z dawnych wschodnich terenów Polski, osadnicy z Polski Centralnej oraz reemigranci z Francji, Westfalii, Belgii, Rumunii itd. Zadaniem jakie autor postawił sobie w badaniach, było: prześledzenie procesów wzajemnego współżyca tych grup o bardzo różnolitej strukturze ~połecznej, różnolitym stopniu uświadomienia społecznego i politycznego, o rozmaitych wzorach kulturowych. Badając procesy adaptacji na terenie niewielkiego miasteczka autor starał się wydobyć całokształt czynników wyznaczających i warunkujących te procesy. Interesowały go więc przede wszystkim ogólne warunki, w jakich nastąpiło zetknięcie się poszczególnych grup w miasteczku. Badając je, stwierdził, że pierwszy okres, kiedy sytuacja na Śląsku nie była jeszcze ustabilizowana, był okresem wytwarzania się antagonizmów między poszczególnymi grupami. Przyczyna tych antagonizmów' tkwiła przede wszystkim w sprzeczności aspiracji gospodarczych, w dążności każdej z grup do zajmowania przodującego miejsca w nowym układzie społecznym, podczas gdy przyczyna póżniejszych antagonizmów - antagonizmów okresu badań - tkwiła w głębokich różnicach w kulturze przeszłości historycznej oraz w uświadomieniu narodowym poszczególnych grup, danym im przed zetknięciem się na Śląsku. I tu autor stawia bardzo ciekawe hipotezy. Stwierdza mianowicie, po pierwsze, że: "Różnice kulturowe poszczególnych grup nie są jednak przeszkodą, którą mają do przezwyciężenia mieszkańcy dla wytworzenia jednej społeczności. W procesach wzajemnej adaptacji grupy te mają do pokonania całokształt wzajemnych o sobie wyobrażeń, które powstają w członkach grup innych, wyobrażeń często nie odpowiadających rzeczy"vistości, przeciwnie, często tę rzeczywistość zniekształcających. Zwłaszcza wtedy, kiedy grupy stykają się po raz pierwszy, mamy do czynienia z silną tendencją tworzenia się tego rodzaju zniekształconych wyobrażeń. Powszechnie występującym zjawiskiem w grupach, które wzajemnie się nie znają, jest powstawanie stereotypów, skrótów myślowych, poprzez które członkowie poszczególnej grupy widzą czlonków grupy innej". Hipoteza ta nie jest obojętna dla badań etnograficznych na ziemiach odzyskanych. Drugą taką hipotezą-wnioskiem jest zagadnienie wpływu "migracji biednego chłopa na przyspieszenie procesów uświadomienia klasowego. Wyjście z tradycyjnego, często izolowanego od szerszej społeczności systemu i przejście w wysoce kapitalistyczne środowisko obce - wpłynęło dodatnio na krystalizację poczucia klasowego emigranta. W ustabilizowanej grupie rodzimej procesy te narastały znacznie wolniej, hamowane były różnymi czynnikami wypływającymi z tradycyjnej organizacji grupy. Przejście emigranta w obce środowisko i wyrwanie z całokształtu dotychczasowych stosunków, poza zdobyciem nowych doświadczeń dawało mu lepszą perspektywę i możność oceny systemu, w którym tkwił od urodzenia". Hipoteza ta, jak i poprzednia, obydwie wysnute z badań i materiałów socjologicznych nad zagadnieniem adaptacji ludności na Śląsku Opolskim mają wartość hipotez ogólnych, wartych zweryfikowania przy różnych układach różnych grup, wszędzie tam gdzie interesuje nas zagadnienie wzorów kulturowych, ich zmian i funkcji. Książka zawiera wiele jeszcze innych ciekawych uogólnień, wniosków i hipotez, opartych o bardzo ciekawy materiał. Zaopatrzona jest w aneks zawierający 11 przykładowych wywiadów z przedstawicielami poszczególnych grup mieszkańców miasteczka .. Jakkolwiek przez Dyrekcję Instytutu Zachodniego adresowana jest do polityków i działaczy społecznych oraz wszystkich, "którzy nie wahają się brać odpowiedzialności za przyszłość naszej Opolszczyzny, Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej, Pomorza Zachodniego oraz Warmii i Mazur", z pożytkiem dla siebie i swojej pracy przeczyta ją każdy etnograf interesujący się problematyką kultury społecznej, nie mówiąc o etnografach interesujących się współczesną problematyką Ziem Zachodnich i Północnych, bez względu na szczegółewą specjalność. LUi 1. Maria Szwengrub WLADYSŁA W ZIEMACKI, M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y l a t 1818-1863, Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. Z dużym uznaniem należy powitać inicjatywę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zakresie wydawania na powielaczu źródeł pisanych do historii polskiej odzieży ludowej. Materiały te uzupełniają źródła ikonograficzne i materialne, w niektórych zaś dziedzinach nauki o odzieży jak nazewnictwo, ceny, konsumpcja i zapasy posiadanych ubiorów stanowią jedyne żródło wiadomości. Władysław Ziemacki przygotował do druku wypisy z mało czytanych "Dzienników Urzędowych" województw mazowieckiego i kaliskiego, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej", oraz z dwóch roczników "Gazety Warszawskiej". Wypisy te pochodzą z ogloszeń i listów gończych i dotyczą opisów odzieży chłopów i ludzi ;uźnych. Tego rodzaju materiał może ułatwić badania nad odzieżą ludową kilku regionów Polski w I połowie XIX wieku. Stwierdzić jednak trzeba, że wydawnictwo to przedstawia bardzo wiele do życzenia pod względem edytorskim. Na pocz~tek nasuwa się sprawa �400 wyboru czasopism, z których autor dokonał WyplSOW. Niewątpliwie nie można było publikować wypisów ze wszystkich ogłoszeń i listów gończym, opublikowanych w wymienionych czasopismach we wszystkich ich rocznH:ach. Jednakże należało dokonać uzasadnionego wyboru czy to zacieśniając zainteresowanie edytorskie do pewnego okresu chronologicznego, czy też ograniczając się do wypisów z kompletu jednego z tych czasopism. Wypisy pochodzą z "Dziennika Urzędowego Województwa Mazowieckiego" z lat 1818-1833, z "Dziennika Urzędowego Województwa Kaliskiego" z lat 18331836, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej" z roku 1863 i wreszcie z "Gazety Warszawskiej" z lat 1818-1819. Trudno zrozumieć kryteria wyboru czasopism z tych właśnie roczników gdy "Dzienniki Urzędowe" wychodziły do roku 1845, a niektóre nawet do 1867, a "Gazeta Warszawska" wychodzi przez cały wiek XIX. Wydaje się, że przy obecnych możliwościach wymiany międzybibliotecznej można było bez większego trudu ~kompletować określone 5-cio czy lO-lecie jednego czasopisma, nie zaś dawać wyrwane wypisy z roczników od 1818 do 1863, zmniejszając w ten sposób wartość przedstawionego materiału. Zastrzeżenia budzi wartość podanych odpi~ów dotyczących odzieży zarówno pod względem redakcji samego wypisu, jak wierności odpisu i wreszcie strony formalno-edytorskiej. Zestawienie podanych przez Ziemackiego wypisów z oryginałami ogłoszeń i listów gończych w wymienio· nych, czasopismach pozwala na stwierdzenie, że nie są to bynajmniej odpisy. Autor przeredagował materiały z ogłoszeń i listów gończych pod względem formalnym, tzn. zmieniał przypadki w jakich podano poszczególne części odzieży i kolejność ich wyliczenia. Samo przeredagowanie odpi~ów jest błędem z punktu widzenia edytorstwa tekstów historycznych, nie stanowiłoby jednak zbyt wielkiego braku dla historyka odzieży gdyby odpisy zostały poza tym dokonane wiernie bez opuszczeń. Niestety jednak przeredagowanie tekstów pociągnęło za sobą znaczne opuszczenia w opisach odzieży chłopów i ludzi lużnych, niekiedy zaś zupełne ich zniekształcenie. oto kilka przykładów: Wypis 833 (s. 108) w redakcji Ziernackiego: "Płaszcz sukienny zielony. Kamizelka kitajkowa, czarna. Kaftanik madrassowy. Koszula płócienna ciemna. Chustka na szyi jedwabna. Spodnie szaraczkowe. Czapka żydowska. Buty". W oryginale: .,Ubrany w płaszcz z sukna zielonego, dobry, kamizelkę czarną kitajkową dobrą, pod tą ma kaftanik madrassowy dobry, koszulę z płótna cienkiego, ma chustkę jedwabną na szyi, spodnie szaraczkowe złe, buty pasowe dobre, na głowie ma czapkę zwyczajną żydowską". Wypis 1325 (s. 163) w redakcji Ziemackiego: "Kaftan granatowy. Sukmana granatowa. Chustka na szyi czerwona". W orygir,ale: "Ubrany był w kaftan granatowy i s'Jkmanę takiegoż koloru. Na szyi miał chustkę w kW!.atki czerwone, na głowie k;;pelusz chłopski czarny, buty na nogach chłopskie". Wreszcie wypis 1450 (s. ;'77) w redakcji Ziemackiego. "Ż'Jpan kitajowy. Szpe:1cerek nankinowy. Xoszula płócienna, 401 gruba. Spodnie sukienne. Pas żydowski. Czapka żydowska z futrem lisim. Buty wywrotki". \V oryginale: "Ubrany w płaszcz sukna zielonego stary. pod tym ma żupan kitajowy zły, pod tym szpencerek nankinowy dobry, koszulę z płótna grubego dobrą, 3podnie sukienne złe, buty wywrotki złe, przepasany pasem żydowskim, na głowie ma czapkę żydowską z futrem lisim". Na podstawie tych przykładów, które możnaby znacznie pomnożyć, stwierdzić łatwo, że wypisy Ziemackiego nie oddają treści opisu, zarówno VI' zakresie opisywanych cech podanej części odzieży, jak i w zakresie wyszczególnienia różnych części odzieży, z których składał się ubiór poszukiwanego chłopa. Ziemacki przekręca przy tern nazwy ubiorów. Np. w wypisie 31'6 (s. 51) zamia3t "Rajtuzy od góry do dołu na guziki zapinane" powinno być: "Spodniej siwe skarbowe, w których nogawki na guziki aż do dołu zapinane". Opuszcza on także opisy poszczególnych części odzieży szczególnie ważne dla etnografów. Np. szczególnie rzadko zamieszcza on szczegółowe opisy obuwia. Określenie butów jako "chłopskie" i zarazem "stare, złe, proste, czy ordynaryjne" zostało opuszczone np. w wypisach 212, 214, 889, 1104, 1458. Opuszcza on także w swych wypisach niemal z reguły przymiotniki określające stan znoszenia różnych części odzieży, np. "stare, pochodzone, już łatane, obdarte, ordynaryjne" nie uwzględniając także zaznaczonych braków różnych części odzieży np. "bez czapki, boso". (wypisy 95, 96, 102, 214, 1292, 1297, 1455, 1452). Autor dokonał wypisów czy wyboru z opisów odzieży zawartych w przeglądanych przez niego czasopismach w sposób dość dowolny nie licząc się z potrzebami etnografów i opuszczając najczęściej określenia najbardziej istotne. W tego rodzaju wydawnictwie nie mogło wchodzić w grę dokonywanie skrótów ze względu na objętość tekstów żródłowych. Znaczni€' łatwiej było zmniejszyć objętość wydawnictwa podając mniej odpisó\v. Zresztą dokonanie pełnych odpisów zamiast wypisów z ogłoszeń i listów got1czych nie podwoiłoby nawet objętości wydawnictwa, a wielokrotnie zwiększyłoby jego wartość. W tej chwili może ono służyć przed wszystkim jako przewodnik po czasopismach ułatwiający wyszukania odpowiedniego opisu odzieży. jakkolwiek i pod tym względem zdarzają się pom:;lki (np. ;;:le podany wypis 518, s. 72) co jednak można kłaść na karb tr'..ldności powielaczowej korekty. Zarzutem mniejszej wagi jest stwierdzenie, że autor nie stosował się dJ .,lnstrukcji wydawniczej dla żródeł historycznych od XVI do polowy XIX wieku" (Wrocław 1953), jakkolwiek w tego typu wydawnictwie byłob~' to pożądane. Pewne wątpliwości wzbudza dość trudna zre3ztą sprawa ustalenia nazw geograficznych. A. G l a p a podaje we wstępie, że nazwy te zostały podane według ,Słownika Geograficznego", jednakże zaszły tu pewne pomyłki. Powiat Maków Mazowiecki został stworzony w latach 1866-67 z części 26 "Lud", t. XLV �402 403 powiatu pultl'skiego l. Należało więc albo go wcale nie uwzględniać, albo przyjąć jego obecne granice. Tymczasem część danych do powiatu makowskiego znalazła się na s. 81 pod pow. makowskim, niektóre zaś dane włączone zostały do powiatu pułtuskiego jak np. wieś Pomask (raczej Pomaski) (wypis 807 s. 1057) Pomyłką jest umieszczenie wsi Kowale Krężoły gmina Kozłów pod powiatem makowskim, gdyż chodzi tu o wieś tej nazwy w powiecie miechowskim. (Słownik Geograficzny, t. 4, s. 673). Zamiast wsi Brodów powinna być zapewne wieś Brodowo w powiecie pultuskim (wypis 806, s. 105) 2. Wzmiankować można jeszcze o drobnych pomyłkach korekty. Zamiast gmina Ponieehowo powinno być Pomiechowo itp. Na zakorlezenie zgłosić możnaby postulat, aby w tego typu wydawnictwach źródłcwych podawać na końcu słowniczek nazw tkanin i odzieży użytych w tekście. Opracowanie tego rodzaju słowniczka nie jest rzeczą łatwą. Jedyny słownik specjalny został wydany przed 128 laty 3. Jednakże źródla pisane informują nas nieraz o znaczeniu pewnych nazw i dostarczają w ten sposób materiałów typu slownikowego, które trzeba szczególnie starannie rejestrować. Zarazem zaś sporo nazw wyjaśniają słowniki języka polskiego. Najwięcej materiałów typu slownikowego dostarczają opisy odzieży znajdujące się w spisach ruchomości. Jednakże materiały z ogłoszet'i prasowych wzbogacają naszą wiedzę w tym zakresie. Należy przypuszczać, że v,,'ierne odpisy z czasopism zawierających materiały do odzieży chłopów l ludzi lużnych wydane w dalszych zeszytach Archiwum Etnograficznego przyniosą wiele nowych wiadomości. Irena STANISŁA W CZERt'aK: ków Bi~_'liotek3 Narodowa. Ossolif.skich, 19,,2. Turnau P o l s k a e p i k a l u d a \v a. Wrocław-KraSeria I, nr 167. Zaklad Narodowy Imienia .Jm: Karłowicz, świetny znawca i może najwnikliwszy z badaczy polt:kiegu folkloru, twierdził kiedyś, że nowy jakiś Homer mógłby z naszych pit'Śni ludowych stworzyć jakąś całość na miarę "Mahabharaty", ,Ramajan \ ", "J'<ibelun"(,v:" J"b ,.KaIEwa}j". Frn:'~ ',r.~"ich arcydzieł w literatur2.e polskiej w pewnej tylko mierze zdołała zastąpić u nas uboga, ocalała t,',-u;o w ~zczątkach polska pieśń ludowa, Tego samego na własnej twórczości doświc'dczyli już wcześniej wielcy nasi rcmantycy, którzy wzorem romuntykow in!1ych narodów sięgających do bogatych złóż średniowiecznych arc. 'dzieł ludow~'ch swoich krajów, nie mogąc znależć ich na gruncie polskim zwracali się do pieśni ludowej, w niej po artystycznym przetworzeniu znajC:ując bogactwo i nowatorskie środki artystyczne odnowy litet .')'/, T r z e b i li s k i i A. B o r l{ i e v: i (: z, Podziaiy administracyjne Królestwa Polskiego \,,' 01{fcs!C' 1815-1918, \\"ars,zawa 1956, s. 9;), oraz zeszyt n12.p. mapy nr 4 i G. ~ S;OWilik Geogratlczny Królestwa Polskiego, Warszawa 1895, t. 1 s. 371. J Łukasz G o l <; b i o w s k i, Ubiory w Polsce od najdawl1lejszych czasów aż do chv,-il obecnych, sposobem dykcyonarza ułożone i opisane, I wydame, Warszawa 1830, ratury w nowym prądzie literackim, Ta dotkliwa luka, wskutek zaniedbania nasz~'ch badań na odcinku pieśni ludowej, pods1.<wala teoretykom naszego romantyzmu znalezienie jakiegoś innego sposobu zastąpienia nie istniejącej u n2.S nigdy epiki ludowej, z których Mochnacki proponował nawet za~tąr.ić ją sagami skandynawskimi. Hównież w historii literatury polskiej, przynajmniej na jej początku brak bylo 1.<nas w ogóle choćby wzmianki (nie mó,,'iąc już o rozdziale), traktującej o istniejącej u nas niegdyś literaturze ludowej, która przecież zawsze i u każdego prawie narodu stanowiła początki literatury narodowej. Próbom tym usiłowali zadość uczynić pierwsi na~i historycy litera·· tury polowy XIX w, Próbowali oni na podstawie zebranych w okresie romantyzmu materiałów folkloru ludowego konstruować rozdziały traktujące o twórczości ludu polskiego, która ich zdaniem miała stanowić początek literatury pojskiej, Lecz w miarę po~tępu badań naukowych nad folklorem, nad polską pieśnią lLidową, rozchodziły się ich drogi z autorami podręczników historii literatury polskiej, Wielki a zarazem pionierski wkład w tej dziedzinie przyniosły studia naszych badaczy folkloru jak: Karłowicza, Bystronia, ostatnio Juliana Krzyżanowskiego, Próby popularnej systematyzacji gatunkowej ocalałej gałęzi folkloru egipskiego podjął się w swoich pn:cach naukowych Stanisław Czernik. "Polska epika ludowa" to jedno z zapowiadanych przez niego opracowah i antologii tekstów ludowych, tym razem ograniczoi13 tylko i wyłącznie do tego gatunku twórczości ludowej, Czernik o~woiwszy się z myślą, że nie znajdziemy na gruncie polskiej pleśni ludowej odpowiedników "Eddy" czy "Nibelungów" przestudiował cały zebrany i drukowany dotychczas cbrobek polskiej pieśni ludowej, przeszukał go sJ.;:rupulatnie i wyłowił z nie,2;o zachowane drobr.e utwory epickie. Z tych żmudnych i szperackich poszukiwal1 urosła spora antologia zachowanych, bądź zrekonstruowanych z ocalalych szczątków, teK5tów ;.-·ols":icj epiki lueiow'2j. która, poprzedzona około st'lstro!1ic(;\'.;YTtl wstępem, starowi \v dorobku na~,:ych badań nnd folklorem wartościowe studit'm, Wst<;p ów bowiem stanowi jakby naukową monografi'i1 polskiej cc-iki ludoweJ oraz v"plc"Na:::za c?:,tehi1',a \v tr'.Jdną n:eiodę pn:cy naukowo-literackiej Czernika. Autor "Polskiej epiki ludowej" zdawał sobie bowiem dobrze sprawę z trudó..." ciężkiego zadania, że badania nad polską epiką ludową należy pot.raktować w sposób "konwencjonalny", ,.Całość tego materiału - pisze Czernik - należy potraktować: jako jakąś masę wykopaliskową, w k tórE-j pomiesza!1e zostały, często w sposób najbardziej kapn'śny, cząslki twórczości różnych okresów", "Materiałem tvm .-:- pisze gdzie indziej autor -- powinna ~ię zająć specjalna archeolo~ia l',eracka, by właśoiwymi metodami wc'znaczyć warshvy, określić wie;, utworów lub ich cząstek, wykazać sploty pochodzące z różnych czasów I w~łYwów, odniel-:ształc,ać, gdzie trzeba, łączyć rozrzucone szczątki itp," DopIero na podstawie takich prac przygotowawczych mogłaby nastąpić �405 404 l<anstrukcja historyczno-literacka w ścisłym tego słowa znaczeniu. Cytaty te chyba w sposób wystarczający charakteryzują metodę żmudnej pracy Czernika, który przy pomocy uciążliwej "archeologii literackiej" tworzył swoją antologię epiki ludowej, często z rekonstruowanych utworów tego gatunku twórczości ludowej. W swojej pracy zbierackiej nie ograniczył się Czernil< jedynie do stwierdzenia istnienia tekstów zachowanych w zapisach. Dowiódł jej istnienia od dawien dawna. Wywody o istnieniu w Polsce od najdawniejszych czasów polskiej epiki ludowej uzasadnia autor nie tekstami, które zapisane zostały daleko póżniej, ale świadectwami czasów dawnych. Dowodem na to, że taka epika istniała u nas w czasach średniowiecznych, są dla Czernika cytowane przez niego relacje zawarte w kronice Długosza, w "Worku Ju·· daszowym" Klonowicza oraz pierwszych naszych XIX-wiecznych badaczy fołkloru. Zanim autor przeszedł do omówienia zachowanej u nas epiki ludowej, nie omieszkał naszkicować obrazu dziejów badań nad tym rodzajem twórczości folklorystycznej, określić przynajmniej jako tako granice tego gatunku literackiego, scharakteryzować metodę pracy, tym bardziej że owa żmudna "archeologia literacka" stawiała przed nim bariery nie do przebycia. Z zachowanych bowiem przekazów tekstowych trzeba było przy rekonstrukcji, uwzględniwszy chronologię, odrzucić z ludowej pieśni epickiej literackie nawarstwienia wieków oraz innych klas społecznycr .. Wyznacznikami tej operacji były dlań charakterystyczne cechy i konwencje tego gatunku twórczości ludowej, wyrażające się między innymi w swoistej symbolice ludowej, specyficznej fantastyce, rymie czy rytmie oraz pozostawionej w rozważaniach Czernika na uboczu, melodii, bowiem pieśń ludowa była bardzo często utworem śpiewanym. Nie obca tak.że jest w wywodach Czernika sprawa treści i zawartości moralno-ideowej utworów ludowych, w których kryła się zawsze swoista filozofia życiowa ludu oraz nauka moralna. Prawie każdy utwór umieszczony w antologii Czernika został przed jego rekonstrukcją przeanalizowany, zbadana jego genealogia literacka, przy czym nie pominął także Czernik tak poważnej w badaniach folklorystycznych sprawy komparatystyki. Ta ostatnia kazała mu nawet w wypadku istnienia kilku wysoko artystycznych przekazó\v zamieścić kilka wariantów zachowanego tekstu ludowej pieśni epickiej. Dokonywał tego autor zwłaszcza przy utworach najważniejszych. najbardziej znanych i wartościowych, usiłując często polemizować z dotychcz'ilsowymi studiami nad tą dziedziną twórczości. Wnioski przez Czernika wyciągane, są zawsze należycie umotywowane i nacechowane ostrożnościJ.. \Vzorem takiej naukowej analizy i przypuszczeń teoretycznych są w antologii Czernika rozważania choćby nad zapisanym w kronice Macieja Stryjkowskiego poemacikiem ,.0 bitwie pod Zawichostem" czy nad znanymi ; popularnymi balladami ludowymi, które niejednokrotnie dawały natchnienie literackie wieszczom naszego romantyzmu. Całość polskiej epiki ludowej podzielił Czernik na cztery działy: 1. Epika rieśni obrzędowych; 2. Pieśni historyczne; 3. Pieśni balladowe; 4. Epika póżnego okresu. Kryteriem podziału była dla Czernika - jak widzimy -treść i tematyka pieśni, z wyjątkiem (JL:iału ostatniego, który zostal \Ikon·· stytuowany wyznacznikiem chronologij, Najceniejszym, najbliższym epice .,stric!o sensu" jest w antologii Czernika epika pieśni obrzędowych, bowiem na gruncie polskim odzwierciedla ona najlepiej obyczajowość życia wiejskiego, być może jeszcze z czasów średniowiecznych. Pieśni historyczne zostały przez autora ułożone chronologicznie, stowwanie do ich tematyki, co oczywiście w większcści wypadków decydowało o chronologii ich powstawania. Tu obok pieśni ludowych znalazły się pieśni żołnierskie, dziadowskie i mieszczańskie. Ponad połowę antologii Czernika wypelnia łudowa ballada, 7. której żródeł pełną garścią czerpali polscy romantycy i niektórzy pisarze polskiego modernizmu. Ballada ludowa, jak ją charakteryzuje Czernik, różni się jednak zasadniczo od polskiej ballady romantycznej, gdyż w przeciwieństwie do baśniowej cudowności, nadprzyrodzonej fal~tastyki tej ostatniej, cechuje ją realizm. Tu doczekały się szczegółowego omówienia słynne polskie ballady ludowe jak: "Pani Pana zabiła", zachowana w tak licznych wariantach, czy "Podolanka". Rozdział czwarty obejmuje teksty ludowe z okresu rozkładu polskiej epiki ludowej, która wskutek przeobrażel', społeczn::ch po okresie rozkwitu '-,\7 średniowieczu i czasach renesansu już w XVII wieku zaczęła powoli zanikać, bowiem chlop polski, autor tysiĘcy anonimowych pieśni ludowych, przestał two'rzyć, a utwory jego ?aczęli chronić zbieracze, zapisywacze, a później je opracowywać. "Polska epika ludowa" jest pracą pionierską w dziedzinie tak rzadko nawiedzanej w Polsce przez uczonych poezji ludowej. Jej pionierski charakter JCodkreśla na końcu swego wstępu sam autor, zdając sobie sprawę z niedojrzałości swej pracy. Nie omieszkał on stwierdzić, że "história pieśni ludowej, a przede wszystkim epiki, to rzecz istotnych początków poezji polskiej, która przecież nie powstała z próżni i nie tylko z niewolniczego naśladowania obcych wzorów, lecz od pierwszych prób pisanych aż do nagłego rozkwitu w XVI wieku wyrastała również z uprawianej już od dawna poezji ustnej". Wprawdzie Czernikowi mimo uciążliwej szperackiej r,racy nie udało się stworzyć z naszych pieśni ludowych jakiejś całości na ksztalt: "Odysei", "Nibelungów" lub "Kalewali", ale dał w swojej antołogii pionierską próbę systematyzacji polskiej epiki ludowej. Ponieważ, jako poeta, w selekcji tej gałęzi folkloru polskiego wybrał u twory najbardziej dojrzałe artystycznie, antologiGl Czernika może stanowić lekturę dla każdego czytelnika, dła którego nie obce są sprawy kultury ludowej, nie mówiąc już o jej wartości dla fachowców: etnografów, historyków lite- �407 405 ratury, którzy szukając jakiejś ludowej pieśni epickiej, nie muszą sięgać, jak dotąd, do rzadkich już dzisiaj zapisów, gdyż mogą je znaleźć w antologii, zawierającej jeżeli nie sam tekst, to przynajmniej wskazówki bibliograficzne. Aleksander Zyga JAN STRYCZEK: dawnicza, Warszawa C h ł o P ~;k i m p i ó rem. 1957. Ludowa Spółdzielnia Wy- "Chłopskim piórem" jest obok pamiętników Słomki, Kurasia i Magrysia jeszcze jednym pamiętnikiem chłopskim regionu Rzeszowszczyzny, pamiętnikiem jednak dalece od tamtych odmiennym. "Chłopskim piórem", \V przeciwstawieniu do tamtych, tradycyjnych pamiętników chłopskich Rzeszowszczyzny, jest pamiętnikiem chłopa dojrzałego już politycznie, który walcząc ciężko przez całe życie, stał się współgospodarzem swojego kraju. Dzieło Stryczka, będąc w zasadzie pamiętnikiem politycznym, maluje trudny żywot jego autora od czasów bezportkiego dzieciństwa w podłańcuckim Zakrzaczu aż do czasów obecnych, sytuacji powojennej w Polsce Ludowej. Będąc cennym materiałem do kształtowania się świadomości ideowej chłopa polskiego na przestrzeni ostatnich lat pięćdziesięciu, jego nieustannej ciężkiej walki społeczno-politycznej o swe prawa, stanowi niemniej cenny dokument dla historyka życia chłopskiego, socjologa i etnografa. Stwierdza to w przedmowie Mieczysław Grad pisząc: ,,[... ] nie będzie mógł jej [książki Stryczka] bowiem pominąć nikt, kto chce wyrobić sobie zdanie o przeobrażeniach na wsi polskiej w obecnym stuleciu. Potrzebna ona będzie politykom nie tylko chłopskim, niezbędna okaże się dla historyków, socjologów, etnografów, dla wszystkich, którzy wieś chcą znać i rozumieć". Dla etnografa najcenniejsze będą początkowe rozdziały przedstawiające "Trudne dzieciństwo chłopskie na galicyjskiej wsi", "Czary, baśnie, przesądy, dziś już zapomniane zwyczaje i obyczaje", jak pisze w przedmowie jej redaktor. Rozdziały opisujące dziecinstwo Stryczka w pod łańcuckiej wiosce stanowią niewyczerpaną kopalnię materiałów do dziejów etnografii wsi polskiej regionu Rzeszowszczyzny. Czego w nich nie znajdziemy. Mamy dokładne opisy dziecinnych zabaw i figlów, zapoznajemy się z ludową wiarą w diabły, w czarownice i inne straszne rzeczy, dowiadujemy się o przesądach, zabobonach, zmorach i wilkołakach na wsi sprzed lat pięćdziesięciu. Najlepszy jest pod tym względem w książce Stryczka rozdział pod tytulem "Diabły, czarownice i inne straszne rzeczy". Pamięta je stryczek z gadek dziecinnych, opowiadanych przez prządki w długie jesienne wieczory w Woli Dalszej. Chłonna jego pamięć nie pominęła i wspomnień o ówczesnych zabobonach, płanetnikach, dawaniu uroków, zamawianiu chorób itd. Autor nie poprzestaje tylko na opisywaniu dawnych czasó\v, relacjonowaniu gadek i baśni, zabobonów, lecz jako chłop kulturalny, głęboko uświadomiony i doświadczony politycznie, dokładnie zdaje sobie sprawę z ich 'Źródeł i wyjaśnia przyczyny ich zanikania. Były one rezultatem ciemnoty, jaka panowała wśród tamtejszego chłopstwa, oraz zacofania kulturalnego dawniejszej wsi. Dla etnografa-ludoznawcy równie cenne będą opisy obyczajów karczemnych (rozdział "Wódka i karczma"), gdzie koncentrowało się życie publiczne dawnej wsi. stryczek gęsto przytacza kuplety ludowe wiejskich domorosłych wierszokletów, dorabiane do istniejących już melodii, pełne docinkowej satyry i drwiny. Opisując dawniejsze wesela wiejskie i poprzedzające je akcesona (rozdział "Wesela, targi prześlubne, bitki") również gęsto cytuje towarzyszące im przyśpiewki weselne, często nasycone klasowymi akcentami nienawiści przeciwko bogaczom. Wszystkie akcesoria dawnego chłopskiego wesela znalazły w Stryczku niezłego rejestratora. Nie zapomniał opis~ć zalotów, "ślubantów", swatów, drużbów, szwaczek, oczepin, poprawin, które składały się na barwne widowisko starowiejskiego obrzędu. Nie omieszkał także przypomnieć dokładnie dawnych strojów i ubiorów wiejskich wypartych przez dzisiejszą cywilizację i .kulturę miejską, "o chorobach, o lecznictwie domowych doktorów, znachorstwie wiejskim itd.". Wszystkie opisy Stryczka przesiąknięte są na każdym kroku klasową interpretacją, autor potrafi wysnuć z nich właściwe wnioski, a opowiadaniu jego, niezależnie od tematu, towarzyszy nierozdzielnie zdrowy chłopski rozum, humor i dowcip oraz jędrna, ludowa drwina. Pod względem dokumentarnej zawartości "Chłopskim piórem" stanowi niejako dokument obyczajowo-etnograficzny, w którym odtworzył autor obyczajGwość wiejską w stadium jej "odchodzenia". Aleksander Zyga STANISŁAW CZERNIK: Humor i satyra Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1956, str. 363. ludu polskiego. "Humor i satyra ludu polskiego" Stanisława Czernika jest pozycją ciekawą i rzadką nie tylko na tle jego publikacji z dziedziny twórczości ludu polskiego, ale publikacji tego typu w ogóle. Czernik podjął się w swej książce nie tyle szczegółowego i dokładnego zreferowania zaznaczonych w jej tytule ~agadnień, ile usiłował je w pewien sposób zasygnalizować, zarejestrować i zegzemplifikować. Zagadnienie bowiem humoru i satyry ludowej w obecnym stadium badań jest tym trudniejsze, że poza kilkoma zaledwie artykułami w prasie, nie posiadamy w tej dziedzinie prawie nic. Musiał więc Czernik sam przedzierać się poprzez masy drukowanych przeważnie po czasopismach tekstów ludowych, odpowiednio je klasyfikować, sełekcjonować i egzemplifikować nimi stawiane przez siebie tezy. Dopierl) przeglądnięcie i przesortowanie zebranego materiału mogło dać w jego pracy odpov.:iednie rezultaty. Myliłby się ten, kto by sądził, że znajdzie w jego książce jakieś teoretyczne rozważania o humorze, satyrze ludowej czy twórczości tego typu w ogóle. Jego książka jest pierwszą tego typu antologią, a właściwie chrestomiatią ludowych tekstów humorystycznych �408 w ogóle. posegregowanych na poszczególne działy, opatrzonych odpowiednimi popularnymi artykułami wstępnymi. "Zadaniem niniejszej książkipisze w jej przedmowie autor - jest wyszukanie i wybór najcelniejszyci1 utworów humorystyki ludowej w szerokim zakresie pojęcia humoru i satyry". Zawiera ona około 300 tekstów, reprezentujących przeważnie poezję i pieśni ludowe. Szkoda, że autor nie uwzględnił i nie uzupełnił jej tak r:ogatym w humor i dowcip dziełem prozy ludowej (klechdy, baśnie, bajki, opowiastki, gawędy). Sięgnięcie do tego zagadnienia przez Czernika było pracą pionierską, gdyż problem humoru, ściślej mówiąc humoru ludowego, leży u nas nietknięty. Zacytowane przez Czernika przykłady świadczą c tym niezawodnie. Jest bowiem "Humor i satyra ludu polskiego" książką polemiczno-rewizjonistyczną. Na podstawie nagromadzonego materiału próbuje Czernik zaprzeczyć wnioskom dotychczasowych badaczy folklorl:, jakoby w twórczości ludowej brak było humoru, usiłuje polemizować z tezą, jakoby humer twórczości ludowej nie był humorem ludu, lecz humorem "strawestowanym", przejętym z literatury humorystycznej klas innych oraz wzorów obcych. Zadaniem jego pracy było przeciwstawić się dotychczasowym opiniom na temat humoru ludowego, i mimo że jego książka nie posiada jakichkolwiek pretensji do naukowości, dać rewizję poglądów na to zagadnienie, pokazać, że związany z zyciem tej klasy społecznpj humor pieśni ludowej jest w lwiej części humorem polskim, humorem rodzimym, nie zaś importowanym. Uwagi Czernika o humorze ludowym, robione na podstawie cytowanych przez niego tekstów, nie mają w sobie nic z szczegółowych, nużących często rozważań teoretyczno-filozoficznych nad humorem, mają tylko w sposób popularny wprowadzić czytelnika w sedno zagadnienia. Chrestomatia ludowej literatury humorystyczno-satyrycznej Czernika składa się z 12 rozdziałów, reprezentujących rymowaną twórczość ludową: l. Fraszki. 2. Uśmiech i humor dziecięcy. 3. Humor roku obrzędowego. 4. Humor weselny. 5. Humor i satyra życia rodzinnego. 6. Humor pieśni miłosnej. 7. Humor w tańcu. 8. Karczma i pijaństwo w pieśni i satyrze. 9. Humor sowizdrzalsko-rybałtowski. 10. Humorystyczny motyw zwierzęcy. 11. Pieśni szydercze i ubadanki drwinkowe. 12. Satyra i drwina antyfeudalna. Brakuje tylko chyba działu humorystycznych przysłów i powiedzonek ludowych oraz gawędziarskiej prozy. Właściwym kryterium podziału twórczości ludowej na poszczególne grupy był (poza fraszkami i humorystyką dziecięcą) temat z pominięciem formalnej strony omawianych utworów. W ten sposób książka Czernika stała się chrestomatią dla każdego czytelnika, bowiem rozważania teoretyczne oparte są na konkretnym materiale, związanym z życiem ludu, jego wyobraźnią, dowcipem i humorem. Ta prymitywna poezja ludowa wykazuje w swej humorystyce swoistą filozofię ludu, odzwierciedla jej wesołość, położenie społeczne, 409 poglądy, ,lowem, szeroko rozumiany realizm. Każdy z rozdziałów książki Czernika prosi si~ o szersze rozwiązanie i opracowanie I pod tym względem może stanowić punkt v.iyjścia dla przyszłych badań nad humorystyką i satyrą ludową. Każdemu z tych rozdziałów można by b:do poświęcić osobną książkę. Chrestomatia Czernika wyraźnie to sygnalizuje. Dowodem tl'go zapowiedż we wstępie do ,.Frasze;," i "Humoru dziecięcego". Owe wstęp:', w których Czernik próbuje przynajmniej w sposób prowizoryczny postawić zagadnienie humoru ludowego, odznaczają się oryginalności:1 i odkrywczością. Czernik jako badacz literatury ludowej jest bowiem równocześnie poetą. Przy omawianiu zagadnień humoru nie obca mu jest forma artystyczna, w której się on wyraża. Cenne są zwłaszcza uwagi na temat artyzmu oryginalnej fraszki ludowej, odznaczającej się ogromną lakonicznością i zwięzłością, jakoteż uwagi o humorystyce dziecięcej, które w chrestom8.tii Czernika tylko sygnalizowana, powinna stać się jedną z bardziej interesujących dziedzin badań. Jak bowiem anonimowa literatura ludowa stanow:la początek polskiej literatury narodowej, tak dział polskiej humorystyki dziecięcej stanowił początek polskiej literatury dziecięcej. Z niej do dziś dnia czerpie bowiem podstawowe środki artystyczne coraz lepiej rozwijająca się, zaniedbana dotychczas dziedzina twórczości literacki0j przeznaczona dla naszych milusiilSkich. Przyszła antologia tego typu wielce ułatwiłaby zadanie naszym pisarzom dla dzieci, których twórczość niekiedy daleka je't od przystępności środków artystycznych, cechujących m·tną twórczość ludową przeznaczoną dla dzieci. Dalsze wstępy wprowadzające do wyboru utworów w danej dziedzinie skonstruowane są i oparte na rozważaniach elementów humoru w powiązilniu z życiem. Czernik idąc za Bergsonem, który twierdził że "nie ma komizmu poza obrębem spraw ludzkich", zjawisko humoru łączy z życiem ludu, z jego obyczajami i zwyczajami. Któraż bowiem z dziedzin życia ludowego była pozbawiona humoru. Spotykaliśmy go w każdym prawie środowisku, zwyczaju i obyczaju, w każdej porze roku czy sytuacji życiowej. Lecz humor ten, jak stwierdza Czernik w swych wstępach, pełnil różną funkcję ideową. Raz służył rozrywce, wytchnieniu, zaba\vie, drugi raz przeradzał się w drwinę ze swych gnębicieli i prześlaoowców klasowyci'. Czernik rozważając zagadnienie humoru ludowego, nie zapomniał choćby marginesowo złączyć go z problemem humorystyki literackiej, wzajemnych jego wpływów i przenikano Szczególnie występuje to w sowizdrzalskiej literaturze humorystycznej XVII wieku, w której elementy humorystyki szlachecko-mieszczańskiej uległy kontaminacji z humorystyką ludową i dopiero zadaniem przyszłego badacza jest te warstwy oddzielić. "Humor i satyra ludu polskiego" stancwi wielki krok naprzód w badaniu artystycznej zawartości polskiego folkloru. Jak wszystkie jego książki ma na celu w.vkazanie, że w twórczości ludu polskiego znajdują się wartości �cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej usiłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, leźąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ocalała zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga SPRAWOZDANIE MUZEUM ,~ Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 1956 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy oddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 osób. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, dział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. Eksponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specjalnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury luóowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od kClńca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczc-ść ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wystawy wynosi 385 m2). Chc<\c powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea hvorzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając \V ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. i\Iateria! umieszczony ",v tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu równiel. kilka eksponatów (pług koleśny, bron::l laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używal:ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/784a62d003631cb9973d19c970ce787d.pdf 3b7b4175b34db7d75733ff03f5ad73c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:174 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.315-462 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 314 ~torii ubiorów należy opierać się na żró<:lłach ikonograficznych, jako na naukowych źródłach historycznych. SKRÓTY "-L NAZW MUZEÓW V. B. Museum fUr Volkerkunde w Berlinie Etnograficzne w Warszawie L. iVIllzeum Lub~lskie w Lublinie Z. San. Muzeum Ziemi Sanockiej w Sanoku Wal. Muzeum Wołyńskie w Łucku ZSRR Pol. MLlzeum Poleskie w Pil1sku ZSRR E. U. S. B. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu SOWIETSKAJA \\T. M. E. Muzeum lVI. M. M. M. M. w Wilnie ZSRR D. M. D. Der! Museum w Debrecenie, nazwę aktualną. im. Stefana Batorego, Węgry Nazwy muzeów zachowane wstały w brzmieniu prowadzone tyły powyższe badania, za wyjątkiem cym SPRAWOZDANIA RECENZJE sprzed 1938 r., kiedy to Deri Museum posiadają- ETNOGRAFI.JA, Z. l, 1956, Moskwa, str. :3-8 Na wstępie Zeszytu 1 Redakc;a podsumowuje osiągnięcia ,nauko"l,ve etnografii radzieckiej za okres ubiegłych 5-ciu lat, równocześnie zaś wskazuje na problemy i zagadnienia nie objęte, lub niedostatecznie objęte badaniami naukowymi, które powinny stanąć na porządku obrad zjazdu etnografów w 19~6 r. Artykuł zwraca uwagę na niedostatecznie szerokie i pogłębione badania nad etnogenezą i historią kultury narodów ZSR.R, z czym wiąże się problem klasyfikacji etncgraficznej, mało poruszany w literaturze radziec:~iej. Prace nad atlasami etnograficznymi posuwają się, zdaniem Redakcji, zbyt opieszale. Etncgrafcwie radzieccy niewiele uwagi poświęcali dotychczas krajom Dalekiego Wschodu. Do niedostatecznie opracowanych w dalszym ciągu problemów Redakcja zalicza zagadnienia fermy organizacji rodowej, pochodzenia religii i sztuki, zagadnienia periodyzacji historii społe,czeństw pierwo,tnych c:raz kultury i bytu klasy robotniczej w okresie przedrewolucyjnym i po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Na zjeździe winny być ponadto ,poruszone sprawy kształcenia kadry naukowej, muzeów etnograficznych, badań terenowych, koordynacji prac oraz wciąż nie rozstrzygnięta sprawa centralnego muzeum etnograficznego w Moskwie. L. 1. Ł a w r o w: na obecnym Pochodzenie Ka.bardyńców i proces ich osiedlania 3'ię terytorium. Ławrowobala dotychczasowe teorie o pochodzeniu nazwy KabardYl1cćw, wysuwając hipotezę, że wywodzi się ona od imienia "Keberdej", powstała zaś prawdopodobnie w okresie, gdy na terenie P6łnocnego Kaukazu prwdującą rolę odgrywały ludy pochodzenia tiurskiego, zaś przodkowie KabardYl1Ców wkraczali w okres feudalny (XII a. XIV w.). Terytorium obecnej Kabardyńskiej ASRR było przed Kabardyńcami zamieszkałe przez Alanów, posługujących się językiem podobnym osetyfJskiemu. Trudniej jest stwierdzić skąd przywędrowali Kabardyńcy na obecne. terytcrit;m. Zagadnienie to było przedmiotem prac wielu historyków, ktorzy umiejscowiali ich bądź na Krymie, bądź to na północnym brzegu morza Azowskiego, na północ od Stawropolu lub nad brzegami Donu. Zda- �316 317 niem Ławrewa twierdzenia te nie wytrzymują krytyki. Ławrow szuka ko: lebki Kabardyńców na Przykubaniu, na pó,wyspie Tamańskim i brzegamI :'vlorza Czarnego. Jego zdaniem Kabardyr:cy i Adygejowie tworzyli w prz~szłości jeden naród, z drugiej strony wiadomo, że AdYsejcwie od wiekóv: zamieszkiwali tereny Przykubania. Hipotezę tę potwierdzają podania ludowe pierwszym zaś dokumentem zarńieszkiwar.ia Adygejów na północno-~achodnich granicach oŁecnego terytorium Kabardyńców jest zabytek z 1130 r., tzw. EtokskL W wyniku szczegółowej analizy zabytku należy przypuszczać, że Kabardyńcy przywędrowali nad rzekę Etoki ok. X-XI w. Za jedną z głćwnych przyczyn wędrówki Kabardyńców, uważa Ławrow. poszukiwanie pastwisk w wyniku rozwoju stosunków feudalnych i wzrostu przemysłu feudalnego. Przesiedlanie się nie przebiegało spokojnie, dowodzą tego wykopaliska z grod zisk i osiedli alar:skich. W XIII w. najazdy tatarskie zmieniły zasadniczo mapę etniczną PÓ:nocnego Kaukazu. Wyginęli Połowcy i Alanie, których resztki schroniły się zapewne na błotach Tereku i Sułaku oraz w górach dzisiejszych Re~ publik Dagestańskiej i Kabardyńskiej. Wielki najazd mongolo-tatarskl w 1237 r. pokonał Adygejów, zmuszając ich do płacenia daniny Tatarom. Najazdy Tatarów i glówne ich siły były skierowane przede wszystkim przeciw Alanom, zajmującym strategiczne punkty Kaukazu. Walid ciągnęły się latami odwracaj2,c uwagę Tatarów od terenów podgórs'kich Kaukazu, opuszczonych przez Alanów. Ławrcw podaje drugą pał. XIII w. jako okres osiedlania się Kabardyńców na obecnym terytorium. Nie wyjaśnione pozostaje, czy na zajętym przez Kabardyi:ców terytorium zamieszkiwały jakieś resztki Alanćw, czy też było ono całkowicie opustoszałe. Kabardyfcy po zajęciu żyznych ziem podgórskich, oderwani od rodzimych plemion adygejskich, rychło osiągnęli wyższy poziom rozwoju ekonomicznego i kulturalnego od Adygejów z terenów Przykubania. Też sam!" okoliczności sprzyjały ich konsolidacji narodowościowej. L. ]VIo ł c z a n o w a: Z historii rozwoju osiedli chłopskich zagro" Białorusów. Z"lsadniczymi skupiskami zagród chłopskich na Białorusi były tzw. sieła i c1ierewnie, pierwotnie blisko z sobą związane genetycznie. "Sieła" były ośrodkami administracyjnymi, "dierewnie" zaś były zamieszkf\ł~ przez wysiedlef.ców z siół. Zależność ta została naruszona przez reformę rolną w XVI w .. która spcwodcwała przebudowę wsi i newe rozplanowanie ziemi ornej. W oficjal!1ych dokumentach z tego okresu wszystkie osiedla chłopskie są nazywa nt>. .,siełami". Wskutek tego określenie "dierewnia" znikło z użycia. utrzymując się jedynie na północr.o-wschodnich terenach Białorusi do XIX w .. ,Dierewnia" i ..sieło'· są typom osiedli właściwych również dla Rosjan. Wieś białoruska, j8k zresztą i ruska XIV i XV w. zabudowana byla bez- planowo. Reforma XVI w. mając n" względzie bezpieczeństwo wsi, nakazV'Nala przebudowę osiedli zakładając plan, wg którego wieś znajdowała ~:l; w Sl'"Ol'.U w::rra, prz.yazielonej Jej do użytku, a zaoudowania położone były wzdłuż ulicy; budynki mieszkalne znajdowały się z jednej strony gospodarcze z drugiej. Wsie tego typu były dość powszechne na Biało!'lSi i przetrwały do XIX w., stopniowo wypierane przez wsie o dwustronnej zabudowie, w której budynki mieszkalne znajdowały się po obu stronach ulicy, za nimi mieściły się gumna, chlewy, spichrze itp. Ten typ wsi powstawał na skutek naturalnego rozrostu wsi. Osiedla typu "okolicy" i "zaścianka" były właściwe tylko dla Białorusi. Pojawiły się one w XVI w., prawdopodobnie na skutek "Ustaw,)' o włokach" z 1557 r. Były to osiedla dr0bnej szlachty, zabudowane bezplanowo, gdyż nie podlegały zarządzeniom reformy XVI w. Zagrody bialoruskie XIX w. można podzielić na dwa typy: plan podwórza "pagonnyj" i w "wianek". Podwórze pierwszego typu było roz_ powszechnione na południowozachodnich terenach Białorusi. Zabudowa podw'órza w "wianek" była charakterystyczna dla regionów pólnocno·· wschodnich. Oba warianty przeplatały się z sobą i często przybierały formy pośrednie. S. 1. B r u k: Skład etniczny i lokalizacja /.udności krajów Pó!wyspu Indochiilskiego. S. 1. Bruk w CZęSCIogólnej swego artykułu zamieszcza tablice stat:1" styczne, ilustrujące liczebncść poszczególnych krajów Półwyspu Indcchińskiego, przyrost naturalny, śmiertelnGŚć noworodków, podział na grupy językowe i gęstość zaludnienia na poszczególnych terenach. Autor podzielił mieszkańców pó:wyspu na 8 zasadniczych grup etni~znych, w skład których wchodzą liczne podgrupy, związane z sobą genetycznie. Grupa burmańska liczy 16080 tys. ludności, co stanowi 21010 mieszkańców półwyspu, osiedlonych głównie na terenach Burmy. Burmowie stanowią jedną z najliczniejszych grup mieszkańców półwyspu. Zajmują się przeważnie rolnictwem. Język ich pokrewny jest językom tybetańskim, religią panującą jest buddYLm. W skład tej grupy wchodzą następujące podgrupy ludnościowe: Czynowie, Kaczinowie, Naga, Karenowie, Nosu i Lisu; są to ludy zamieszkujące górzyste tereny Burmy. Druga grupa nosi nazwę ludów Thai - wynosi 18520 tys. czyli 24% ogóJu mieszkańców Indochin. Ludność tej grupy zamieszkuje przeważnie w centralnych dzielnicach półwyspu, chociaż dość znaczna liczba, bo 9 mli1. !udneści znajduje się na terenie południcwych Chin. Język tej grupy ludności pochodzenia thai-ch ii:skiego, jest odgałęzieniem grupy językowej chińsko-tybetańskiej. W skład tej grupy wchcdzą ludy: Sjamczycy, L.D, Thai z terenów północnego Wietnamu i Laosu, Nun i Szanowie. Ludnoś~ : ~ \'_ \....... >to: o.I ~ '[ I �319 318 ta zajmuje się przewClżnie rolnictwem; religią powszechnie wyznawaną jest buddyzm. . . . .. , . . . .' grupv najeżą ludy pocnodzema chinsiuego, stanowią one D o ',rz ecicJ' " l' 1 dość duży procent mies:kańcó:v Indochi.n,. jednak~e br,ak dok:a~n~<ch .. ICZ.). Ludność tej grupy zamieszkuje przcwazme Malaje. W pr:ecI~len_twle. do innych. Chińczycy są przeważnie zatrudnieni w prze~ysl~ l kOpal~lacl1 ołowiu, rudy żelaznej i plantacjach kauczuku. Obok mn~eJ hcznych. Hmd~sów, Chińczycy stanowią klasę robotniczą. Przewaga męzczyzn w tej grupie ludności powoduje powstawanie małżeństw mieszanych. . Czwarta grupa ludności, nazwana przez J. S. Bruka grupą Mlao-J?, składa się z dwóch podgrup: Mia i Jo, zajmujących głównie te~eny p:).łuaniowych Chin. Grupa ta stancwi zaledwi~ I/~O/o l~dności In~o:hlD, zamlesz~ kuje w górach Tangi-Taundży, gdzie OSiedlIła Się w ?rugleJ poł: XIX v.. Ludncść zajmuje się rolnic:wem i hodowlą. Język Mlao stanowI odrębną grupę w rcdzinie języków chil~sko-tybetańskich. . Piąta grupa ludów wietnamskich wynosi 30~/0 mieszka~c~w Jndochm (22860 tys.), osiadłych głównie granicach Wietnamu. Nlel~czne ~r~py tej ludneści osiadłe w Kambodży i Tajlandzie są potomkamlkatohkow, zbiegłych przed prześladowaniami chrześcijan . w W.iet~amie w ~VIII i XIX w. Wietnamczycy przez długi czas znaJdowah Się pod wpływem kultury chińskiej; język ich zajmuje pośrednie m:ejsce między dw~ma wielkimi grupami językewymi Thai - chlrską i Men - Khmerską· Wietnamczycy trudnią się głćwnie uprawą ryżu; wyznają bądź to buddyzm, w bądź konfuncjonizm. Wietnamczycy byli pierwszym narodem Indochin, z imperializmem. Do grupy tej zaliczają się podgrupy który podjął wal;:ę ludów Muong, Zb,I- żone językiem i kulturą do Wietnamczyków. . . Do grupy szóstej, zwanej Mon-Khm2rską, B r u k zahc~a: Mono~'I', Khmerćw, Pałaun, Wa, Kha, Senon i SemangL Przed przybYCiem na p~łwysep Burmenów i T hai, ludy te zajmowały większą CZf;ŚĆ IndochIn. Obecn:e zaś poszczególne grupy tej ludncści rozrzucone są na trenach p~łudnicwo-wschodniej czę5ci półwyspu; stanowią one 80f0 ludności ~ndoch:n (5787 tys.). Monowie są najstarszą, b. już dziś nie.li~zną, gr~~ą r.nl.e~zka~ców Burmy. Khmerowie w grupie Mon-Khmerskiej są naJhCzmeJ~I: zaJmują oni prawie całe terytorium Kambodży, mćwią językiem zbllzonym do języka Monów, wyznają buddyzm. Podgrupy Pałaun iWa,. ma.le, zbliżone do siebie, grupki naj starszych mieszkańców Burmy, zajmUją Się głównie roln:ctwem i hodowlą. Pałauncwie są wyznawcami b.uddYZ~u, Wa są animistami. Kha, napółkoczownicze plemiona, zamleszk~JącE' górzyste tereny wschodniej części Indechin w Kambodży. i Annamie są wypierani przez Thai. Kha zachowali ustrój rodcwo-p1emlenny, wyznają buddyzm, są animistami. . Siódma grupa ludów malajskich je~t rozrzucona po całym terytorium ? Indcchin, stanowi ona 5°/0 mieszkańc6w półwyspu. W skład tej grupy wchodzą: Malajczycy, Szamowie, Indonezyjczycy Centralnego Wietnamu i Mukencwie. Malajczycy zamieszkują lVlalaje i Tajland. Głównym ich zajęciem jest hodowla ryżu i rybołówstwo. Język Malajczyków wywodzi się z grupy językowej malajsko-polinezyjskiej. Są oni muzułmanami obrzędu sunickiego. Szamewie zamieszkują w niewielkich, odrębnych grupkach Wiet_ nam i Kambodżę, język ich należy do grupy językowej malajsko-polinezyjskiej; są wyznawcami islamu. Na podgrupę Indonezyjczyków Centralnego Wietnamu składa się szereg plemion związanych językowo i kulturowo. Gospodarka ich jest napół naturalna, oparta głównie na hodowli. Język tej pcdgrupy należy do grupy malajsko-polinezyjskich języków, z dużymi naleciałościami języków monkhmerskich, wyznaniowo zalicza ich Bruk do animistów. 6sma grupa ludćw indyjskich i drawidyjskich, zamieszkujących Burmę i Malaje, składa się głównie z wychodźców indyjskich, liczy 1429 tys. ludności. Hindusi pracują przeważnie w przemyśle i na plantacjach. Ponad połewa Hindusów jest wyznania hinduskiego, pozostała część jest muzułmańska. Na półwyspie zamieszkuje ok. 100000 Europejczyków. Są to przeważnie urzędnicy, wojskewi, właściciele plantacji, misjonarze itp., mieszkający w wielkich miastach. Artykuł Bruka ma charakter informacyjny, oparty na bogatej literaturze (55 pozycji), której wykaz podaje autor na końcu pracy. A. A. L i p s z u c: $wiqtynia lesie (2 historii starożytnych z malarstwem Majów) ściennym Vzumasynta w nieprzebytym i Bunampak. Artykuł j est częścią cyklu pod ogólnym tytułem "Struktura socjałna społeczeństwa Maja", który prof. Lipszuc (Chili) w trakcie swej podróży do Chin, wygłosił w Instytucie Etnografii AN ZSRR. Prof. A. A. Lipszuc w oparciu o książkę Augustyna Villagra Caleti daje obraz nowo odkrytej świątyni plemion Maja w Meksyku t. zw. Bunampak. Po szczegółowej analizie malowideł ściennych, ich wartości artystycznych a przede wszystkim trEŚci społeczno-politycznej autor wnioskuje, że wbrew dotychczasowym twierdzeniom o pokojowym usposobieniu plemion Maja w zamierzchłej przeszłości musiały mieć miejsce w ich historii zarówno wojny jak i podboje, niewolnictwo i ofiary sakralne; treść malowideł ŚCiennych w Bunampak jest wymownym tego świadectwem. W dziale historii etnografii i antropologii 250 rocznicy urodzin G. F. Millera, wybitnego grafa rosyjskiego XVIII w., poświęca artykuł M. O. K o s w i e n, z okazji historyka, geografa i etnojego pracy i dzięłom. �T 320 G. F. Miller urodzony w Westfalii (1705 r.) mając 20 lat wyemigrował do Rosji, gdzie pozostał do końca życia, poświęcając swe siły i twórczość naukewą historii ludów narodu rosyjskiego, przede wszystkim zaś historIi ludów Syberii. Związany z Akademią Nauk od 1725 - 1765 r., wziął udział w organizowanej przez Akademię ekspedycji "Wielkiej Północnej" lub "Pierwszej Akademickiej". Miller współpracował z ekspedycją przez 10 lat. Rez'.lltatem tego było dzieło pt. Historia Syberii, które jednak nie wyczerpuje olbrzymiego materiału zebranego przez Millera. A. L Andrejew i L. P. Potapow pracują od szeregu lat nad wydaniem pełnego zbioru materiałów Millera. Dotychczas ukazały się dwa temy (1937, 1941). Zródła te są tym cenniejsze, że nie zachowały się żadne archiwa do historii ludów Syberii. Poza "Historią Syberii" Miller pozostawił po sobie szereg mniejszych prac i kilka większych niedokończonych. Miller był założycielem i redaktorem serii wydawniczej pt. Sammlung russischer Geschichte, i pierwszego naukowo-popularnego czasopisma Akademii w latach od 1755 do 1764, cieszącego się wielką poczytnością. W tymże dziale K u z n i c kij zamieszcza biografię ukraińskiego etnografa P. P. Czubinskowo (1839-1884), przedstawiciela inteligencji burżuazyjno-liberalnej Ukrainy, wspólpracującego z uczonymi N. W. Łysenką i A. A. Potiebnią oraz L Franko. Czubinskij za swe poglądy literackie i poparcie udzielone chłopom ukraińskim w walce z uciskiem ziemian został w 1862 r. zeslany do Guberni Archangielskiej. Na zesłaniu zostal redaktorem Archangielskich gubiernskich wiedomostiej oraz członkiem korespondentem kilku towarzystw naukowych. Wraz z P. S. Efimienko, Czubinskij opracował i wydał zbiór pn:wa obyczajowego Gubernii Archangielskiej. Po powrocie z zesłania rozwinął energiczną akcję przy organizacji ekspedycji t.zw. ZachodnioRosyjskiej, planowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne od 1862 r. Czubinskij zorganizował sieć korespondentów, osobiście zaś zdołał przeprcwadzić badania 53 powiatów zamieszkałych przez Ukraińców w czasie 1869 - 1870 r. Zgromadził wokół siebie grupę współprac~wników którzy pod jego kierunkiem opracowali i wydali 7 tcmowe dzieło ot. Trudy 321 ! etnograficzeskostatisticzieskoj ekspiedicji w Zapadno-Russkij KrOaj. Autor podaje pokrótce treść każdego tomu oraz wspomina o innych pracach Czubinskiego, podkreślając, że każdą z nich cechuje wszechstronność, systematyczność i planowość niespotykana w pracach etnograficznych poprzedników. Przez szereg lat Czubinskij kierował pracami Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Gecgraficznego na Ukrainie. W. W. B u n a k: Rasy ludzkie i drogi ich się. kształtowania Dyskusyjny artykuł Bunaka JESt krytyką dotychczasowej metodologii badań nad problemem kształtowania się ras ludzkich. Zdaniem Bunaka brak koordynacji pomiędzy poszczególnymi kierunkami badań tego skomplikcwanego problemu doprcwadza do błędnych hipotez, stojących nie raz w sprzeczności z materiałem faktograficznym. Bunak omawia antropologiczne typy pasu tropikalnego, grupy południowej, wschodnich i zachodnich obszarów ekumeny. Tę część artykułu kończy ~chematem genetycznych związków antropologicznych typów. Bunak w podsumowaniu wysuwa kilka tez programowych. A. G u s i e w a w krótkim artykule poświęca G. S. L e b i e d i e w a pt. Bezstronne obserwacje Wschodnich Brahminów, świętych obrzĘdów i ich kilka nad uwag książce systemami narodowych Ind'ii obyc:ajóu;. G. S. Lebiediew utalentowany samouk po wielu przygodach i podróżach zawędrował do Indii, gdzie pozostawał w ciągu 14 lat, studiując starannie system gcspodarczy, podział na kasty, religię i obyczaje tego kraju. Nawiązał wiele przyjaznych stosunków z przedstawicielami różnych k'ł~t i był założycielem teatru w którym dawano sztuki europejskie, tłumaczone na hinduski, gdzie r6wnież po raz pierwszy w historii teatru hinduskiego wykonawcami ról byly kobiety, Książka Liebiediewa ma niepcś:ednie znaczenie przede wszystkim dla językozm.wców; Liebiediew opanował język bengalski i kilka narzeczy hinduskich, w wyniku czego wydał gramatykę (1801, Londyn) języków wschodnio-indyjskich, która do dziś nie straciła swej aktualności. Li€'biediew zmarł w 1818 r. w Rosji, gdzie po powrocie z Indii był przez szereg lat praccwnikiem Ministerstwa Spraw Z3.granicznych. R zem iosło w Moskwie). ar tyst yczne w I n d ia ch (Wystawa Hinduska W październiku i listopadzie 1955 r. została zorganizowana w Moskwie wielka wystawa rzemiosła artystycznego Indii, która swym bogactwem, artyZmem i precyzją wykonania eksponatów oczarow2Ja Związek Radziecki. Na wystawie dano przegląd wszystkich rodzajów rzemiósł uprawianych w Indiach, poczynając od obróbki metali, techniką właściwą tylko Hindusem (pr2wie czarne tło z rytym rysunkiem, wypełnionym srebrem), garncarstwa, mającego za sobą tysiącletnie tradycje. Szczegó:nie piękne bvłv eksponaty z biskwitu oraz niedawno wznowione wyroby z lazuro\~~j porcelany, (której tajemnica wn:a:ania, została odnaleziona wśród starych r:emieślników garncarzy) i wSLe:lde:;.o rodzaju tkaniny wełniane, bawełntane, brokaty, dywany i slynne szale kaszmirskie oraz maty przypominH21 Lud. t. XLVI �322 323 jące jcedwabne: makaty. Przyciągał oko bogat~ dział haf~ów z. Kas~mi~u, Pendżabu Trawankuru itd. Bardzo duże zamteresowamc zWledza]ąc:ch budziły \~yrObY z kości słonicwej i rogu, \\'śród których ~ajpięknieJsze pochodziły z :vIajsoru i Trawankuru. Dział zabawek o tradycYJ.nyc~ formach i lalek w strojach regionalnych przyciągał uwagę etnografow, Jako mClteriał poglądowy do etnografii Indii. J. A. Kał bliki o j e w a: Frace etnograficzne Jugoslcv.;iańskiej (Badania naukowe w Federacji etnografów Ludotcej serbskich). budcwni<:twa miejskiego. (,tnog:-afó\v serbski ch. Z prac pGświęcon~'ch kim prace; .J, K o wac kar.skich. "! pomijanego w badaniach naukowych strojem ludcwym należy wymienić przede wszystz (' w i c'a o średniowieczn~'m stroju Słowian bał- Zagadnieniom stosunków społecznych, formom wlasności ziems'kiej rodziny poświęcone są prace S. T a n o w i c z a, T. D żor d ż ew i c z a, M. B a r jak t a r o w i c z a, .T. I wan o w i c z a i M. F i l i p ow i c z a. Repu- Do krótkiego przeglądu rozwoju prac etnograficznych na terenie Serbii. załącza auterka bibliografię wybitniejszych prac etnograficznych okresu powojennego. . Serbska Akademia Nauk, powstała w 1886 r. przekształcona z Serbsklego Towarzystwa Naukowego. Wydawnic;wem Serbskiej Akademii Nau~ od 1892 r. był Srpski etnograjski zbornik ukazujący się w czterech senach: 1. Ludność i jej pochodzenie, 2. Życie i obyczaje serbskiego ludu, 3. Folklor, 4. Materiały do trzech poprzednich serii. Cd 1898 r. do 1945 r. prace etnograficzne w Akademii prowadził Wydział etnografii; w 1947 r. powołano do życia Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk na którego czele stanąl W. Radcwancwicz. Badania naukowe Instytutu skierowane były głównie na problemy pochodzenia ludności, życia i obyczajów oraz twórczości lu~OWej. W ramach Instvtutu zorganizowano 3 wydziały: 1) antropogeograflczny, 2) etnograficzny,' 3) folkloru; w 1950 r. pcwołano dalsze dwa wydziały: arch~tektury ludowej i archiwum materiałów naukowych. Organem ,:"ydawmczym Instytutu jest Glasnik Etnografskoh in-ta Srpske aka~emJe nauka. Powołanie w ramach Instytutu wydziału antropogecgraflcznego określało z góry kierunek i metodologię badań etnograficznych właściwą szkole .r. C w i j i c z a, wybitnego etnografa bałkańskiego, pod k.tórego wpł~we.m pozostaje współczesna etnografia jugosłowiańska. KałoJewa nadmlema, że szkoła Cwijicza jest bliska szkołom idealistycznym. Z prac które ukazały się w "Zbiorniku" wymienia autorka artykClł R. P a w ł o w i c z a peświęcony osiedlaniu rodzin z rodu Kulize, J. T r i f un o w s k i e g o o etnicznym składzie wsi macedor.skich, M. F i l i P o w i C'3 o pochodzeniu ludności Sarajewskiej wyżyny. Z dr~g~ej serii :,.Zbi?r.ni~a", Kałojewa cytuje pracę .r. E r d e I a n o w i c'a o ludnescl Szumadll. NlezYJ~c~ dziś J. Erdelanowic' pozostc;wił po sobie olbrzymią spuściznę naukową, ktorej opracowaniem i opublikowaniem zajmuje się jego u,czeń p. P:trcwic'. Z zakresu architektury ludowej na uwagę etnografow zasługUją prace opublikowane w "Głasniku" B. K o j i c'a o drogach rozwoju budownictwa mieszkaniewego i gospodarczego na terenach górzystych półwyspu Wrmze peczynając od średnicwiecza do końca XIX w. oraz prace J. Z d r o k o.~ w i c·a. B. K o j i c"a, B. M a k s i m o w i c'a i A. D e r i k o poświęcone hIstoru dotychczas i wielkiej Z zakresu kultury na uwagę zasługują prace B. K o j i c z a o przemianach w życiu współczesnej wsi serbskiej, M. B ar jak t a r o w i c z a o zwyczajach weselnych z terenu Sandżaku, T. D żor d ż e \V i c z a o zabobonach wśród południowych Słowian. I I Poza tym Instytut Etnografii Serbskicej Akademii Nauk prowadzi badania nad wszelkimi formami poezji ludowej w oparciu o specjalnie opracowaną dla tego zagadnienia ankietę. Instytut włączył się również do prac nad historycznym atlasem Jugosławii i słcwnikiem toponimicznohistorycznym. Z Instytutem współpracują ściśle Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, Matica Serbska oraz katedry architektury Politechniki w Belgradzie. 1. LOr l i k w artykule pt. Działalność naukov.;a daje krótki przegląd prac etnografów rumuńskich prowadzone są prace etnograficzne. etnografów i instytucji rumuńskich w których Poza Instytutem Historii Sztuki ściśle związanym z Rumuńską Akademią Nauk, który rozwija badania etnograficzne, należy wymienić Instytut Folklcru, MuzeL:m sztuki ludcwej, Krajoznawcze muzea Sibiu i Klu;;;., Domy twórczości ludowej, Miejskie Muzeum w Bukareszcie, Muzeum wsi, Muzeum Narodowe Starożytności itd. Instytut Historii Sztuki opraccwał do chwili obecnej ok. 60 tematów, z czego 21 dot. zagadnienia stroju ludowego różnych regionów Rumunii, 13 - budownictwa ludowego, 8 - ceramiki ludowej, 5 _ dekoracyjnych tkanin w mieszkaniach chłopskich, 2 - zdobnictwa narzedzi pracy i8 _ związków etnograficznych różnych narodowości zamieszkujących tereny RUmunii. Prace etnograficzne najczęściej są publikowane w wydawnictwie Instytutu Historii Sztuki Studii si cercetiiri de istoria arteL Wyniki prac etnOgrafó""; rumuńskich są dyskutowane na dorocznych Plenarnych pesiedzeniach Rumuńskiej Akademii Nauk. Na trzecim z kolei Posiedzeniu dyskutcwane były prace: G. Fo k s z a "Oinament v.; sztuce ludowej strefy etncgraJicznej Górnego Yill'. Stwierdzono, że praca oparta Jest na bogat~'m ma leriałe faktograficzn~'m. brak j~j jednak systematyz<'. 2)· �325 324 cji i w związku z tym Foksza wyizolował i oderwał omawiany przC'z siebie region od sąsiadujących z nim terenćw. Praca P. St a ł a, Corny chlop5kie w dolinie Bystrzycy, b. wszechstronnie omawiająca problem, stawia tezę, że wszystkie domy tego regionu były jednego typu. Jedną z najbardziej Różnorodność poświęcona łudniu stroju praca dzielnicy interesujących w dzielnicy pt. Sztuka prac, była praca T. B e n e c j a n 3 Tej problematyce była również w osiedlach rzemieślniczych na po- Oasz. ludowa Oradei. Pcważny wkład do historii kultury mat€rialnej wnosi praca F. F ł o r es k u Objaśnienia etnograficznych elementów zabytku Adam-Klissi. O nie mniejszym znaczeniu nauko,wym jest praca Floresku. poświęcona czarnej ceramice. Ogólną ocenę i krytykę oraz drogi rozwoju etnografii rumuńskiej znajdujemy w pracy J. Vladutiu, opublikowanej w "Studii" . .. 1. Bukareszt, 1954, str. 229-284. W dziale krytyki i biblicgrafii B. S z a r e w s k a j a i L. P o kro w s k apt. "Wplyw wspó'czesnej, reakcyjnej socjologii amerykaiLskiej na etncgrafię Francji", poświęcają kilka uwag krytycznych koncepcjom naukcwym etnografów francuskich, zgrupowanych wokół wYdaw~idwa La sociolcgie au XX siecIe" pod redakcją G. Gurvitch'a, przy wspołpracy"W. E.. Moora, amerykar.skiego socjologa. Jest to stosunkowo niewielka grupa uczonych francuskich pozostająca pod wpływem teorii amerykań- j a w artykułe skich. Badania socjologiczne we Francji są prowadzone b. szeroko; w 1945 r. powołano obok istniejącego już Instytutu socjologii, Ośrodek badań SO~jCllogicznych z Kcmitetem wykonawczym i wydawnictwem, Ponadto dZlała Międzynarodcwe Stowarzyszenie Socjologów pod protektoratem UNES~O. Najbardziej pojemne wydawnictwo, ukazujące się od 1947 r. "La SOClO~ logie au XX siecle" rozpoczyna swą działa~nGść artykułem Cla u de Le~1 _ S t r a u s s'a, w którym autor stara się powiązać francuską etnografię z współczesną socjologią amerykańską. Zdaniem Strauss'a socjologia Anglii i USA ucierpiała w f.wym rozwoju na skutek braku wi;:zi z antropclogią (w angielskim rozumieniu antropologia jest równoznaczna z etnografią)· Szkoła francuska stworzyła więź między obu dyscyplinami i tym się tłumaczy wg Strauss'a wplyw francuskiej socjologii na kszałtowanie się g.a_ łęzi SGcjologii t. zn. sccjologicznej antropologii w Angli i USA (SOCial anthrepolegy). Za jednego z naj"l.vybi t:1iejszych secjologów francuskich Levi-Strauss uważa G e o r g e G li r v i t c h'a, profesora Sorbony i dyrektora EcnIe Pratique des Hc.lItes Etudes, twórcy pojęć socjolcgicznych takich jak: so~ cjalny model", wg jego wyjaś:1ieli pojęcie to równa się terminowi ,.typ" lub "medeI" (pattern) szeroko znane w amerykańskiej antropologii socjologicznej od czasu opublikowania pracy Ruth Benedikt. Z kolei autorki omawiają koncepcje Levi - Strauss'a wyrażone w jego referacie, wygłoszonym na Zjeździe Etnografćw w New Yorku, który ukazał siE; drukiem w "Anthropology to day An Encyclopedie Inventory' (Chicago, 1953). W referacie tym Levi - Strauss swierdza, że t. zw. socjalna kultura nie ma nic wspólnego z rzeczywistością empiryczną. Zdaniem jego zbieranie i analiza faktćw nie pozwalają na wyciąganie wniosków, natomiast należy wybraną grupę, nad którą przeprcwadza się badania. podporządkować technicznym testom. Levi - Strauss ma za sobą kilka b. interesujących prac o ustroju spolecznym plemion Południcwej Ameryki, bogatych w materiały faktograficzne. Tymczasem koncepcje głoszone przez niego ostatnio są dążeniem du oderwania historii od etnografii oraz zmiana konkretnych historycznych stopni rozweju spoleczel1stwa jakimiś sztucznie stworzonymi "modelami" i "typami" poza czasem i przestrzenią. Zarówno Levi - Strauss jak Gurvitch w dążeniach swych do tytułu założycieli amerykai.skiej szkoły socjologiczno-antropologicznej liczą na ideologiczne i materialne poparcie kręgu uczonych amerykal1skich. Dążenia Levi - Strauss'a znajdują wyraz w przedmowie do zbioru artykułów Marcel Mauss'a, jednego z najwybitniejszych, francuskich etnografów. dziś juź nie żyjącego. Strauss nawiązując do koncepcji Ruth Benedikt o tłumaczeniu zjawisk etnologicznych i psychologicznych językiem psychopatologii, stwierdza, że Mauss głosił tę koncepcję na dziesięć lat przed ukazaniem się prac uczonej amerykat':skiej itp. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy istotnie psycho-rasistowska "socjologiczna antropologia" amerykańska rozwinęła się pod wpływem nauki francuskiej, Pokrowskaja i Szarewskaja przypominają, że chociaż twórcą terminu "socjologia" był August Comt, zasadniczą jego koncepcją naukową było twierdzenie o postępcwości rozwoju społeczeństwa, a więc koncepcja Jak najbardziej rozbieżna z zalożeniami socjologii amerykańskiej. Levi Strauss byłby bliższy osiągni"cia swego celu, gdyby opierał się na twierdzeniach Emila Durcheima, spekulującego na tezie priorytetu społeczności nad indywidium, równocześnie zaś nadając pojęciu społeczeństwa znaczenie abstrakcyjno-metafizyczne. Ale, ani Levi - Strauss ani socjologowie J antrop:Jlogcwie amerykal1scy nie odwołują się zbyt czesto do Durcheim;;. Jako udokumentowanie swoich twierdzeń Levi - Stra~ss wysuwa przede wszystk~m pracę M. lVf a u ~ s'a, wobec czego Pokrowskaja i Szarewskaj:1 dają krotką analizę jefo prac L'ess([i SUI' Ie don ora7- Manuel, d'Ethnographi,e stwierdzając, ż(-, mimo usterek metodologicznych w badaniach obie prace ~auss'a oparte są o realne fakty aspołeczność rozumie on jako zjawisko ~lstorYCzne. Szcze~?lnie c:J1ny w drugiej pracy :\1auss'a jest rozdział doycząc~ mE'todolo~,11 badan terenowych. �327 326 Autorki artykułu, zdając ~obie w pełni sprawę 7. i:iealistycznego charakteru metodologii badań Mauss'a, uważają za niedopuszczalne utożsamiać jego teorię z teoriami współczesnych socjologów etnogr.af~w '. do. cze.go dąży Levi -- Strauss i Gurvitch. Wydaje się jednak, że w:,sllkl n.lewlel~II~J stosunkcwo grupy ebiografów francuskich skupiających SIę wok~: Lev! .~ Strauss'a i Gurvitch'a chybiają celu, gdyż etnografia we FrancJ! rozwIJa się i nadal. Ukazują się prace uczonych takich, jak Arnold van Gennep, Albert Dausa A. Lerois - Gourhan itd. Istnieje również Towarzystwo AmerykanistÓw, grupujące wybitnych etnografów Francji, na których teorie socjologów amerykańskich nie mają wpływu. W dziale ,.Krytyki i bibliografii" znajdują się dwie recenzje: N. A. B u t i n o w a ~ pracy J. L i P s'a "Proischcżdienie u:ieszc::iej" z ~r~e~m(wą S T o kar i e w a, J. A w i e l' k c i e w a i G. D i e b i e c a - ks!ązkl R. L. B'e a l s and H. H o y e 1', An introduction to Anthropol.ogy, New York 19541'. J u l i u s z L i P s był [,ostępcwym etnografem niemieckim, który w okresie hitlercwskim wyemi',!,rcwał do U8A, gdzie pozostawaj w ciągu 14 lat. Tam też ukazała się ww. praca, poświęcona zagadnieniom bytu, gospodarstwa i kultury, w węższym znaczeniu tego słowa. 11j~ÓW zaccfanY~h ~ał.eg_O świata. Na tle pDdobnych prac uczonych amerykansloch praca J. Lips a Je~t pozycją niezmiernie pozytywną. Lips dąży do stworzenia .. o~raz~. zjawi.,k. kultury w ich rozwoju a równocześnie stara się przedstawlC Ich rozno~odne formy, powstał~ na tle warunków gospodarczych i geograficznych kazdega narodu. Książka R. L. B e a ł s and H. H o y e l' jest zbiorem wykładćw z zakresu :etnografii i antropologii obu profesorów etnografii na Uniwersytec~e w Kaliforni. Książka składa się z C:wóch części: pierwsza poświęcona Jest podstawowym zasadom antropologii, druga - historii społeczeństwa pierwotnego. Rozdziały 2, 3 i 4 zawierają klasyfikację świata 2wierzęcego. zasady genetyki i opis cech rasowych. Rozdział 5 nosi tytuł "Człowiek wykopaliskowy i historia ras"; rozdział jest przeglądem współczesnego rasowego składu większych geograficznych obszarów. Rozdział 7 jest wprowadzeniem do drugiej części książki, w treści swej zawiera argumenty przeclw uprzedzeniom rasowym i koncepcjom rasistowskim. Najsłabszą częścią książki jest rozdział 8 oparty o idealistyczne teorie dotyczące pojęcia kultury. Rozdziały od 9 do 20 są poświęcone ustrojowi społeczellslwa pierwotnego wraz z jego kulturą materialną i gospodarczą, socjalnymi i gospodarcz~~i organizacjami, religią, językiem i sztuką. W rozdziale 20 autorzy omawla~ą najbardziej dziś sporny w nauce burżuazyjnej problem rozwoJu społecze~stwa lub jak chcą autorzy problem kulturalnych zmian. Autorzy występUją z krytyką teorii "kulturalnych areałów", z krytyką szkoły funkcjonalizmu jako antyhistoryeznej i narzucającej kulturze funkcje biologiczne; prz~pominają o teorii ewołucj: :'.Torgana i uważają Whiat'a 7.0. jednego z naJ- poważniejszych teoretyków ewolucjonizmu, który podjął zapomniane idee Morgana. Autorzy uważają teorię ewolucji kultury za jeden ze sposobów badania zagadnień kultury, gdyż zdaniem ich dla wielu problemów współ':zesnej etnografii konieczne są nowe i różnorakie metody badań. Rozdział 21 poświęcony jest dyskusji nad t. zw. "antropologią stosowaną", która w gruncie rzeczy służy administracji kolonialnej. Na zakończenie -- podkreślają donośną rolę etnografii w stosunkach międzynarodowych. Zadaniem etnografii jest, "wzbudzenie szacunku dla kultury innych narodów i udzielenie im pomocy w przystoscwaniu się do uprzemysłowionego wieku na podstawie ich własnych warunków". Recenz.enci podkreślają postępowość autorów, ich krytyczny stosun~k do różnych teorii idealistycznych sz.kół rasistowskich, jeanakże książka nie jest poz'oawlOna błędów. Materialy do histerii narodów ZSRR są znikome, nie L.wzg.ędniono również etnograficznej szkoly radzieckiej. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję J. S. S m i l' n o w a zbiorowego wydania "Narody Dagiestana", opubdkowanego przez Instytut Etnografli im. IVIlkłucho-Makłaja AN ZSRR, w 1955 r. .Jest to jedna z pierwszych pozycji popularno-naukcwych ostatnich lat z pierwszych z dziedziny etnografii. Wydawnictwo poza ogólnym w;:lępe-m A. D. D a n i j a ł o w a zawiera 10 artykułów poświęc:lnyc!l ludem Dagestanu. Znvierają cne opisy życia obyczajów, kultury i rozwoj:.! gospodarczego Awarów, DargijcLyków; Lezginów, Kumyków, Łakijczyków, Tabasaranów, Rutulców, Agulijczyków, Cachurów i górali pochodzenia iydowskiego. i jedna Artykuły są opracowane wg. jednolitego, dobrze przemyślanego plan!l, objętość ich jest różna. Wydawnictwo można ocenić jako pełną etnograficzną moncgrafię. J. S. ~mirncwa ccenia b. pozytywnie pracę kolektywu autorskiego, mimo wielu błędów, suchego stylu oraz powtarzania się. Równie:!. szata zewnętrzna książki, zdaniem 8mirnowej, mogłaby być staranniejsza, ilustracje barwniejsze a fotografie lepze. L. W. M ark o w a w krótkim artykule pt. Sbornik Sierbskaja naro(/.odieżda w Woicu:odinie charakteryzuje stan prac etnograficznych z zakresu stroju ludowego na terenie dzielnicy Wojewodiny w Jugosławii. Podkreśla ona, że prace te zapoczątkcwane stosunkowo niedawno nie dają pełnego obrazu rOLwoju i przemian stroju ludowego na tym terenie o zróżniccwanym składzie narodowościowym. Zbiór artykułów obejmuje w zasadzie, strój ludowy do pecz. XX w. następujących okręgów Wojewodiny: Sremska. :'I' i~rowica, Srem Południowy, Góra Fruszka, Sombor, Szajkaszki, Dlsztrykt. Wrszac. Strój każdego okręgu jest opraccwany przez innego autora; na skutek niejednelitego planu pracy, niektóre z artykułów są zbyt pobieżne. L. W. Makarowa podaje w recenzji najbardziej ogólne chanaja �329 328 rakterystyczne cechy stroju ludoweg0 Wojewodiny; kończy recenzję uwagą, że wydany zbiór jest niewątpliwie c.ennym ~orobkiem ~:nog:afii jUg:.,~ słowiańskiej, chociaż nosi charakter OpiSOWY· 1\a przyszłesc poządane, oy etnografowie ju go~Jowiaf.scy epracc wali opublikowany materia: an~litycznie i przeprowadzili badania porównaw,;:ze stroju ludowego WOJewodlDY z dzielnicami z nią sąsiadującymi. Książkę D. W. M a l c o l m a pt. Eakumaland. p"n african poeple and wydaną w Londynie 1953 recenzuje M. R a u f. D. M a l c o l m wieloletni pracownik urzędów kolonialnych Tanganiki. Autor dał dość szczegółowy opis życia i bytu jednego z naj liczniejszych ludów tego kraju·Sukuma lub Wasukuma. Książka jest wyraźnie tendencyjna, autor stara się dowieść, że tzw. kierewnictwo pośrednie Wielkiej Brytanii na tym terytorium jest jedyną formą władzy, korzystną dla ludności tubylczej, równocześnie zachowującą współczesną strukturę socjalną, zdaniem autora jedynie właściwą dla Sukumu. Pomijając intencje autora, książka zawiera wiele cennych informacji i materiałów dla etnografów, zajmujących się their country, egzotyką. S. T a rak zagadnienia a n o w a, L. T e r e n t i e w a, N. C z e b o k s a r o w: Niektóre etnogenezy narodów Nadbaltyckich. Kolektyw autorski podaje przebieg prac ekspedycji bałtyckiej, zorganizowanej przez Instytut Etnografii w 1952 r., która w 1955 r. przerodziła się w ekspedycję kompleksową powołaną przez AN ZSRR, rozszerzając tym samym zakres działalncści ekspedycji i włączając szereg instytutów naukowych republik sąsiedzkich. Plan prac ekspedycji bałtyckiej przewiduje, że do roku 1960 zostanie opublikowanych 6 tomów materiałćw ekspedycji. Pierwszy tom, opracowany przez M. W. W i t o w a, K. J. M ark a i N. N. C z e b o k s a r o w a ukaże się pl. Etniczeskaja antropologia Wostocznoj Pi ibaltiki". W jednym z tomów tej serii zostanie zamieszczony materiał prac przygotowawczych do wydania Atlasu Etnograficznego krajów Nadbałtyckich, zaś na dwu-dziestolecie zjednoczenia republik nadbałtyckich z ZSRR ukażą się prace monograficzne historyczno-etnograficzne. poświęcone historii każdego z narodów bałtyckich. Badania antropologiczne ludności Litwy, Łotwy i Estonii są właśc;wie zakończone. W rezultacie analizy naukowej ludność ta dzieli się na 6 typów antropologicznych, które należą bezwątpienia do grupy indoeuropejskiej, chcciaż typy wschcdnio-bałtyckie i środkowo E"uropejskie zdradzają pewne odchylenia świac'czące o przymieszce typu mongoloidalnego. Trzeci rozdział artykułu poświęcony jest przeglądowi' prac archeologicznych krajów Nadbałtyckich. Prace wykopaliskcwe posuwają się zbyt powoli i obejmują niewielką ilość stanowisk archeologiczn~·ch. opraccwywa- nych w oderwaniu od najbliższego terenu. Biorąc pod uwagę ilość opracowywanych stanowisk i te, które oczekują oprac~wania [100 grodzisk Estonii. 3~0 Łotwy i ponad 1000 Litwy], należy stwierdzić, że prace archeologiczn~ na terenie krajów Nadbałtyckich są dopiero w zaczątku. CLwarty i estatni rozdLiał jest poświęcony pneglądowi prac etnograficznych, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa, narzędzi rolniczych i odzieży_ Dla calego tego terenu charakterystyczne są trzy typy budewnictwa ludcwego: 1. Izbc: (lit, "pirkia", łot. "istaba") jest budowlą o dwu lub trzech 00mieszczeniach, w której mieści się część mieszkalna, z piecem ruskim i niecgrzewaną sienią. Piec jest umieszczony w kącie przy wejściu, z paleniskiem ku bocznej ścianie. 2. Dom (lit. "numas", łot. "nams") składa się z trzech zazwyczaj pomieszczeń, z piecem chlebowym w części mieszkalr.ej i otwartym paleniskiem, umieszczonym w części centralnej domu - sieni. Piec w izbie mieszkalnej służył wyłącznie do wypiekania chleba, na palenisku w sieni gotowano codzienną strawę. Formy pieca i paleniska były różne. Z biegiem czasu sień przemieniła się w kuchnię. Trzecim pomieszczeniem domu była komora, która przeobraziła się z czasem w drugą izbę mieszkalną. 3. Zamieszkała stodoła (est. "rechetuba", lub "rechetare") zrębowa budcwla, jednocząca ped swym dachem izby mieszkalne i pomieszczenia na zboże. Gumno kryte przylegało bezpośrednio do budynku. Pochodzenie tego typu budynków jest dotychczas niewyjaśnione. Niezmiernie interesujące są narzędzia uprawy roli, które w detalach różnią się bardzo od narzędzi charakterystycznych dla strefy leśnej Euopy Wschodniej. Narzędzia poszczególnych terenów różnią się między sobą. I tak dla północnych dzielnic charakterystyczna jest forma pługa jedno_ lemieszowego, "kolankowa" brona, składająca się z odrębnych ogniw, ruchomo z sobą połączonych, sierp a gładkim ostrzu, oraz cep o wyglądzie pałki. Dla dzielnicy południowowschodniej charakterystyczna jest bro:1:! dwulemieszowa, lub brona - sękowata, sierp z ząbkowanym ostrzem oraz pewna odmiana cepa. W strefie pogranicznej między obu dzielnicami Wj'stępuje tzw, "socha z żun:wami", zaś na pograniczu południowo zachodniej dzielnicy - tzw. "półkoza", podobna do pólnccno-ruskiej "gorbuszy", Na terenie Litwy, na południu od Niemna rozpowszechniona jest socha typU poleskiego, Archaiczne typy bron są na tym terenie rzadkie, w powsze:h.n:'m użyciu są brony ramo\ve. W czasie żniw używa się kosy z pro:itą rękoJesclą. . Ba~ania nad strojem ludowym przebiegały na tym terenie nierównomH:rme, wniosków więc ucgólniających nie można czynie. Najdalej pesumęte w tym zak reSle. są. prace estons. k"loh l łotewskich. etnografów. Ujiór ludowy . Est..oml w ogo'j nych zarysach Je,t " ublOrem pozostaJ~'ch dwóch repuJ �331 330 , . 'm J'ednak \\'\'r"Z"ll'e 4 g'rup\' mieJ'scowe; l) północna, blik, występują w nl '. a • '" , lctóra najmniej zachowała tradycyjnych elementow stroJu ludowego, .charakterystyczny dla niej jest kaftanik kajsfd i bogat~ haf~ ~a ublOr~e o ornamencie roślinnym. 2) Grupę południową cechuje ~en~kle okrYCIe syba, niezszywana spódnica, owinięta w pasie, ozdoby z~ spIrah br~wwych Ornament haftu jest geometryczny. 3) Grupa zachodm.a Jest zbl,lzona do I)bu poprzednich, charakterystycznym dla niej jest orygmalny st:oJ. głowy. 4) Czwartą grupą jest grupa ludności zamieszkującej wyspy estonskl~, różniająca się wśród pozostałych odmiennym stroj,e~ głowy, spodmc:} w popneczne pasy, stanikiem i stylizowanym ros.ll1nym ornamentem Vv?'- haftu. " d' W pracach nad ubiorem łotewskim wyró.żni.li się ~w~J. mlo Zl etnogra .. fowie łotewscy M. K. S ł a w a i A. Z. Z a r l n l a. DZlękl Ich pracom us:alonodia Łotwy pięć podstawcwych typów stroju ludowego, pokrywaJą<,:ych się w zasadzie z miejscem osiedlenia grup plemiennych. Jak wynika z wstępnego przeglądu zgromadzone~o ~otYChc,zas materiału, omawiany obszar można podzielić na trzy dZlel~lce, k:orych .granice nie odpowiadają granicom współczesnych rc~ublll:, an: gral1l:o~ okresu feudalnego, zgodne są natomiast z gramcaml zasledlema ple~lennych grup, zamieszkujących te tereny przed pcwstaniem narodow Litwy. Łotwy i Estonii. J. F. S i m o n i e n k o, Zarys historii garncarstwu. na Zakurpaciu. Garncarstwo na Zakarpaciu ma za sobą długą tradycję· Dowodzą tego' znaleziska archeologiczne VIII, IX i X w. Ceramika tego okresu byla ~zdo: biena ornamentem z kropek lub linii falistych umiejscowio~yc~ na. gorneJ części wypukłości garnka, czasami na całej części. wypuk~eJ. N.lektore n~czyni a mialy skromniejszy ornament składający Się z dwoch rownoległych linii wokół szyi naczynia. . Autor zajmuje się glównie trzema miejscowościami, słynącymi z wyr;)bów garncarskich na Zakarpaciu, a mn. Użgorodem, w~ią Iza o.kręgu. ChU:skiego, i m, lVIukaczewem. W okresie rO:Lwoju sił wytworczych l oddzlelal1la się przemysłu od rclnictwa. garncarstwo było pierwszą gał~zi~ przemysłu, która zerwała z wsią i przekształciła się w rzemiosło specJallstyczne. W końcu XVI i na pocz. XVII w. garncarstwo było zjednoczone w cechach rzemieślniczych, .JednakŻe zmiany w organizacji cechowej w XVII ~. zubożyły i podporządkowały je feudałom i magna:orr:' W k~nsekwencJI, cechy broniąc się przed upadkiem zaczęły jednoczyc Się w większe organizacje, skladaja,ce się z cechów różnych rzemiosł. Walki w\'Lwoler.cze Ukraińcćw na r:oczątku XVIII w., związane z powstaniem Rakoczego. wstrząsnęły życiem ekonomicznym Zakarpacia. Upadło rolnictwo, handel, przemysi i rzemioslo, cechy ro~proszY.łY. si~. W latach trzydziestych XVIII w. rzemiosła zaczęły powoh skuplac Się ponownie w organizacjach cechuwych; jednym l pierwszych i naJliczniejszych był cech garncarski. Garncarstwo rozwijało się w trzech okręgach Zakarpacia. tam gdzie znajdowały się złoża gliny ceramicznej. Koncentrowało się ono w następującyoh miejscoweściach: Użgorod, Mukaczewo, Bieriegowo, Siew:·desza, Chusto, Karolewo, Dubowice, Gudo, Kwasewo i Ei:co. Największy rozkwit sarncarstwa na Zakarpaciu przypada na XVIII i XIX w. Większeść wyrobów garncarskich zachowała dawne fermy .Wszystkie w}Toby garncarskie noszą ogólną nazwę c.~erep, Wśród przedmiotów ceramiki naj popularniejsze są garnki do g'Jtcwania pod nazwą: gorczak, gorszczik, gornia, gorniec, gornic, riab:mka, dalej - miski do jedzenia i ozdoby ścian tLW. bLiuclo lub tanir, następnie - dzbany do mleka pod nazwą tow_ kan, kupania, dcwżan, dowgab. Z kolei należy wymienić kubki nazywane pogar lub kanczu, dzbanuszki różnorodnych form i rozmiarów kajstran, .~ilka lub gorszki na leku;ar, naczynia do cedzenia mleka tzw, sirou;ki, specjalne naczynia do blinów - tarkeliki oraz dzbany na kwiaty czerep na kosici. Glinę na wyroby garncarskie przygotowuje się latem, oczyszczając z różnego rodzaju domieszek i ubijając klepaczem do należytej ciągliwości. Tuż przed użyciem glinę jeszcze raz miesza się nożem, dzieli i toczy w walki, które kladzie się na garncarskie koło, Na Zakarpaciu używa się wyłącznie kola poruszanego ncgą. Po wysuszeniu naczynia pokrywa się je rysunkiem, następnie polewa i wypala, I:wukrotne wypalanie jest stoscwane rzadko. .Jeżeli ornament jest różnobarwny, używane są następujące farby; ochra różnych odcieni, biała glina fajansowa, ruda błotna, opiłki żelaza, tlenek czerwonej miedzi. W efekcie przeważają kolory: czerwony, biały, czarny i zielony. W skład glazury wchodzą: sproszkowany ołów, piasek kwar<.:owy i zwykła glina lub biały piasek. Tego typu glazura jest przezroczystiJ () odcieniu lekko żółtym. Glazury kolorowe są przygotcwywane z domieszką właśoiwej farby. Glazurą bezbarwną pokr)wa się przeważnie wewnętrzną stronę naczyń, kolorową zaś zewnętrzną powierzchnię w 2/3, tzn. miejsca pokryte rysunkiem. Rysunek wzoru wykonuje się techniką rytowniczą riżkuu;aniem. Jako rylec służy szydło. Jeżeli ornament ma być kolorewy, farbę nakłada się za I:omccą riżoka - jest to gliniany rożek z wąską szyjką i otworem w dnie. W szyjce znajduje si~ gęsie pióro, lub nawet kilka, włożonych jedno w drugie. Do rożka wlewa farbę i poprzez pióro zalewa się ryte linie ry~unku. Farby muszą być gęste, ażeby tworzyły równy, wypukły nieco rysunek. Tą techniką jest przeważnie wykonywany ornament geometryczny. Wzory roślinne maluje się najczĘściej PĘdzelkiem. RysunC"k pokrywa tylko pewne części naczynia. wg ustalonych trady:::j~ reg~l dla każdego rodzaju formy tak jak iest różny dla poszczególnych '~zęsci naczynia, �333 Wg tych zasad górna częsc naczynia pokryta jest ornamentem linio, k kowanym lub połączeniem linii i kropek. Centralna cZEiŚ~ naw)m, rop . T l'" k'śti czyni a w większcści jest ozdcbiona ornamenterr: rcs ll1ny:n z ISCI, I winogrcn itp. GeolT.etryczne i zwierzęce rysunkI WystępuJą rzadko: Central na część rysunku jest zazwyczaj różnobarwna. G ecmetryczny" wzor spotyka się {:rnważnie na naczyniu Lwanym "gorczek na lekwar '. . " W niektórych miejscowościach Zakarpacia wytwarzano naczYl1la l1l',polewane z rysunkiem przeważnie roślinnym, stylizowanym. w koloE;~ brązowym. .' . n Garr.carze s{:rzedawali swoje' wyroay, rOZWGząc Je po okolIcznych ~ ola'~h miasteczkach. W ciuesie kapitalizmu pojawili się kupCY-hurto~l1lcy:_ Po przyłączeniu Zakarpacia do ZSRR pewstały artel: ga.rncarskle, k,OI'e kontynuują przetrwałe tradycje i w formie i w zdobnIctwIe naczyn. e' W. A. O b o r i n, Z historii rolnictwa starożytnych Komi-Permi'1kó1.V. W jednej z pierwszych prac o historii rozwoju rolnictwa K~mi-P.ermiaków, wydanej w 1893 r. przez F. A. T i e p ł o u c h o w a, wyrazone, Je,: przypuszczenie, że orna uprawa ziemi została przejęta ~a terenach. G~rn~.J Kamy od ludności rcsyjskiej. F. A. Tiepłouchow okresla datę pOJ~wlen,a się soch li permiaków na X do XlII w. póżniejs~a, prac.a A. A. S p.I C Y n a (J 902 r.) oparta na wykopaliskach grodziska Rozdlestwlenska okresla datę pew.,tania sochy a zarazem pcczątku crnej uprawy ziemi na XI.II-XIV w. Archeolog radziecki M. W. T a 1 i c ki (1951 r.) na pods~awle ~ykopa~ lisk grodziska Rcdanewa nad rzeką Kamą, dochodzi do. W~lOskU, ze K~ml Permie.cy uprawiali ziemię plugiem już w X w., przejmując tę techl1lkę uprawy roli od Bułgarów z nad Wołgi. A. P. S m i r n o w (1~52 r.) podt:·zy~ mal hipotezę T a l i c k i e g o co do okresu powsta~ia ornej upr.awy ZIemI u Kcmi-Permiaków, obalając natomi2st twierdzenie o buł~a~s~lm poc~o. dzeniu tej techniki uprawy na zasadzie różnicy między clęzklm pługiem bułe'arskim a lekką permiacką sochą· Mimo surowego k1im2tu okclic Górnej Kamy warunki d1~ upra:vy roli są sprzyjające, szczególnie dla niektórych kultur .zbożowych, Jak ?WI~IS, żyto i jęczmień. W IX-XI w. zasadniczym. narzęd:lem. u~ra",,:y r811. b).a motyka która przetrwala u Komi-Permiakow w mezmlemoneJ forml,e do XX' w.' Wśród znalezisk archeo1cgicznych (grodzisko Kyłasowo), ktorY~h pochodzenie określa się na XII-XIV w., odkryto pług, któ:ego konstr.u;~~ cja łączyła w sobie formy scchy i pługa. Jest to. kons~rukCJa pozw~laJąc~ na głę1:::okie podcinanie bruzdy w wykarczowanej glebIe. ~utor powołUJą: się na pracę A. A. Spicyna stwierdza. że opisane przez me~o SOCh~'-płU7~ nie są jedyną najwcześniejszą formą pługa, gdyz A. A. Splc~n d~J~ O?s pługa, odkrytego na terenie Wierch-If,wieńska, który pochodzI mmeJ WIęcej z tego samego okresu co sochy-pługi, różni się jecl1clk formą, poZ\~a~ laja.cą na powierzchowne rozpulchnianie gleby. Zdaniem autora, choclaz znalezisko pochodzi z XIII lub XIV w .. pługi p()d()bn~'ch form b~'ły wla- ściwe dla Słowian okresów wcześniejszych. Plugi Komi-Pcrmiaków są zbliżone do soch starożytnej Rusi. Analogie występują przy porównaniu wymienionego pługa z Wierch-Ińwienskiej dzielnicy i pługa z grodziska Star:.! Ładcga z VII w., który jak dotychczas, jest naj starszym pługiem słowiańskim półnccnej Rosji. Oba typy różnią się zasadniczo od pługa bułgarskiego. Pług pojawia się u Komi-Permiaków w XII w., tj. w okresie docierania Rosjan do Uralu. Potwierdzeniem tej tezy są wykopaliska na terenach Górnej Kamy, gdzie pługi występują w górnych warstwac:n z XII-XIV w. Autor obala tezę M. W. Talickiego i A. P. Smirncwa o po_ czątkach uprawy ornej ziemi u Komi-Permiaków w X w. Zgadza się natom:ast z M. W, Talickim, że siłą pociągową był koń, wbrew twierdzeniu F. A. Tieplouchowa, który uważał za możliwe wprzęganie ludzi do pługi!. Ziemię bronowano broną sukcv.:atlca" las karczowano żelaznymi toporami o szerokich ostrzach. Wymienione narzędzia występują prawie we wszys~kich stanowiskach archeologicznych rodanowskiej kultury na przestrzeni cd IX-XV w. 2niwa odb)waly się za pomccą kosy gorbusza (kosa z krótką rączką i zgiętym ostrzem) oraz sierpa o bardzo słabo zgiętym ostrzu. Zboże mielono za pomocą prymitywnych żaren. W wykopaliskach archeolcgicznych kamienie żaren i całe żarna występują w warstwach z XII w., to znaczy w okresie powstania ornej uprawy ziemi. Komi-Permiacy trudnili się głównie uprawą jęczmienia, żyta, owsa i orkiszu. W okresie rodanowskiej kultury głównym zajęciem Kcmi-Permiaków była bezwątpienia uprawa ziemi. Bogate urodzaje osiągali Komi-Permiacy, jak na ta wskazują wykopaliska, .stcsując dwupolowy system uprawy, na wyrębach leśnych, które po wyjałowieniu ziemi pozostawiano odłogiem. Uprawa ziemi na wyrębach, wymagająca wiele sily roboczej jednoczyła Kcmi-Permiaków w duże patriarchalne wspólnoty. Na schyłku ku!tury rcdanowskiej, wraz z wejściem w użycie pługa i żelaznego topora, zmien.ia się i charakter osiedli Komi-Permiaków. Duże patriarchalne wspólnoty roz .. padają się na indywidualne domy małych rodzin. Wspólnota z ogniskiem pcś:cdku znika. Miejsce jej za~muje wspó:ncta terytorialna gmina wiejska. Ród i wspólnota familijna tracą swoje znaczenie ekonomiczne. Pojęcie własności prywatnej u Komi-Permiaków rodzi się przy końcu okresu rcdanowskiego, w pełni zaś przejawia się dopiero po włączeniu terenów GÓrr.ej Kamy w skład feudalnego paf.stwa rcsyjskiEgO. Autcr kończy artykuł informacją o kontynuacji wykopalisk archeologicznych, które niew'ątpliwie przyniosą newe, cenr.e materiały do historii !'olnictwa Komi-Permiaków. E. 1. K o l y c XVII a: Nieńcy XVIIIw. Z E' W do poc:;qtków z terenu Rosji cUTo;:ejskiej w końcu Nieńcy nazywani czasami ~amojedami zarr.i~szkujący tere:1Y Rosji europejskiej dzielili się na trzy grupy: 1. Nie( c:w zajmując:"ch tere:1)' na zachód od Pieczory w tundrach: Kanińskiej, Timińskiej i Małoziemiel- �335 334 sKleJ, 2. Nieńców koczujących na terenach tundry Bolszeziemielskiej (śroókcwy bieg rzeki Pieczory), 3. Nieńców koczujących na terenach południr;wvch tundry Bolszeziemielskiej, między Pieczarą i Usą. Ci ostatni nosili n;zwę Nień~ów iżemskich, ustjacilemskich i pustozierskich od naz\'·; osiedli. z których płacili jawk. E. 1. Kołyczewa zajmuje się przede wszystkim Nieńcami pustozierskimi, iżemskimi i ustjacilemskimi. Wchodziło tu sześć następujących rodów: Wa" niuta, \\iolej, Wyuczej, Łokej, Tysyma i .Jawtysyma. Kroniki i żró:Ha pisane wspominają a częstej zmianie koczowisk. Wędrówki miałY jl.'dncl1< pewną planowcść, toteż miejsca koczowisk były powszechnie znane. Nie11cy pustozierscy dzielili się na dwie grupy, nieliczną grupę zwaną "Okołogorodniuju" i "tundrjanuju" składającą się z dużych i silnych rodów samojedzkich, które większą część roku spędzały na koczowiskach nad rzekami Karatajką i Chajpudyrem, zjawiając się raz do roku (w miesiącach grudzień-styczeń) w pustoziersku celem wymiany skór futerkowych na towary przemysłowe oraz opłacenia jasc.ku. Koczewiska rozciągały się na terenie północno-wschodniej części tundry. Niektóre rody Nieńc6w pust'lzierskich w okresie letnim przenosiły się nad wybrzeże morskie zachodniej tundry, lub na sluaje tundry Timińskiej, nie ma natomiast wzmian~k w żadnych dokumentach by przekraczali Ural. Z nastaniem chłodów Nieńcy przenosili swe koczowiska na tereny obfitujące w zwierzęta futerkowe. Większość wędrowała na tereny południowozachodnie, z rzadka południowowschodnie za Uralem. Mniejsze grupy wędrcwały na tereny Małoziemielskiej tundry lub Miezienii a nieraz i dal~j. Trzecim kierunkiem wędrówek Nieńców był obwód Bieriezowskoie. Danych a kierunkach wędrówek Nieńców iżemskich i ustjacilemskic:r, prawie nie ma, jedynie nieliczne wzmianki w źródłach mówią o koczowiskach nad rzeką Pieczarą i Udą· Podstawą bytu i głównym zajęciem Nieńców było myślistwo, przy czym polewali głównie na lisy polarne (niebieskie), popielice, gronostaje i rosomaki. Latem polowano na dzikie jelenie i setkami łowiono ptaki. Nie obcym dla NieilCÓW było i rybołówstwo na rzekach i wybrzeżac~ morskich, Poza myślistwem i rybołówstwem, niemałe znaczenie dla gospodarki Nier,ców miała hodowla jeleni. Stada oswojonych jeleni sięgały liczby 1000 sztuk. 1. 1. Lepiechin klasyfikuje Nieńców w następujący sposób: posiadacz EOC-2000 sztuk uważany jest za bogatego, od 500-700 za średnio zamożnego, od 2C-30 sztuk - małozamożny, zaś posiadacz 10 sztuk oyl biednym. Hodowla jeleni z biegiem czasu nabrała coraz większego znaczenia wypierając stopniowo myślistwo i rybolówstwo z życia Nieńców. Kon- tak.ty ~ ~osj.an~mi, rr:ożliwo.ść n~b~c~a broni palnej oraz sprzętu rybackiego zmleDlły try b zycla l zajęcIa Nlcncow. Z dawnych rzem~ósł utrz\"mała tylko wyprawa skór i wyrób odzieży przeważnie skórzanej. . siG Handel ~ .charakterze wymiennym miał miejsce przede wszystkim : ~osJ~naml J~~ przed XVII w. \"1 XVIII w. stosunki handlowe były tak selsle, ze roz:V0J gospodarki Nieńców stał się uzależniony od Rosji. GłównTy:rr:przedmIOtem wymiany ze ,.trony Rosj8n było wino, tytoń, mąka. N.len.cy sprzed~~~li. prz:~e wsz~stkim ry~y, kawior, puch ptasi, skóry jeleme l futra,. g,OWme ltsle. Głownym csrodkiem handlu byl Pu~toziersk. Kup~y ~osYJSCY starali się dotrzeć w głąb tundry, by móc bezpośrednio n~b~~ac tewary, co znowu godziło w interesy państwowe Rosji i usuw,,!c Nl.encow spod kontroli władz miejscowych. . , Rod~ skł~dałY si~ z kilku rodzin; jedna z nich zajmowała dominujące stanowlsko. l .odpowladala przed państwem za regularną opłatę jasakn, Z~a~zało Slę, z~ r?dy rozpadały się na kilka części, koczujące w różnych mleJsc~ch. Z ~leglem czasu w każdej części rodu wytworzyła się grupn ~asadl1lCz~, ktor.a .pozostawała na tych samych koczowiskach i z czasem s~awała ~lę. zalązklem nowego rodu. Poszczególne części rodu zachowywaly ~Iągłą WlęZ; przechodz~nie z jednej części rodu do drugiej było zjawi'~klem. częsty.m, w duzym stopniu uwarunkowane miejscem koczowisk l. . rodowo sąsladuJących z tymi koczowiskami. Z żadnych dokumentów me w~l1lka, ażeby miał miejsce wypadek przejścia z rodów pustozierskich. kO~ZUJ~cych w tundrze, do rodów iżemskich, koczujących w lasach, ter.\,tonalme odleglych od siebitl. . W XVII.! w'. obserwuje się zjawisko rozkładu ustroju rodowego i przejś~le do zWlązkow terytorialnych, równolegle powstaje proces rozwarstwicma .. Narzędzia gospodarki, jelenie i wyroby przemysłowe były własnośc:ią rodzmy a nie rodu, Szybko posuwający się proces społecznego zróżnicowam~ uwarunkowany był rozwojem stosunków handlew ych, co z kolei sprzYjało wzrostowi zamożności dominującej warstwy Nieitców Prze~l'kame k upcow . w głąb tundry i towarzyszące temu demoralizacja . i pijańs~~o. podstawowej masy Nieńców doprowadziło do jej zubożenia i uzależm~l1l~, od bogatych rodów. Ponadto co biedniejsi Nieńcy popadali w Z3leznosc . od . Ro sJan . "'1 yc h na tych ter~nach. Ażeby spłacić zaciągnięty dłu" cSlao N:en:ec był zmuszony do pracy, do oddawania upolowanej zdObyczy: przewozel1la towarów i szeregu innych świadczeń. ' . W polewie XVIII w. zubożenie ogólne Nieńców było tak wielkie że wlększa . część p us t OZlers . k'ICh Samojedów ' . nie była w stanie prowadzie samodzlelnego gos po d ars t wa, Cl., zas ktorzy . '" utrzymali się przy nich byli oN'b clązel1l tak wielkolml. dl ugaml,.. ze samodzielność . ich była tylko pozer n " .. . bolency, broniąc Slę prze d zupełnym zubozel1lem l zależnością dalszą "d gacz\"• rodakó Vv.. I k'upcow ROSJan, . ' wywalczyli w Moskwie prawo po'wu b, l ,. ; ii :1" r I: i·! ' ii, il I, H ,'I ,I ;1 I",I tli II 1,1 il \ �336 stawania we władzy wojewody, przedstawiciela jakiej takiej pnworząd- ności, S, 1. B l' : bawełn:', bvd'" tru'Jn', " T'aglyC'y, koczują('~' na pó1nocn,":n -toku Kunł" Hodowlq ' .,,~ 'Iq SIt; ,-,mu u zrodel rzek ,Jarkend Chotan i K " Kazachowie zaffiieszkuJ'q~ o"lo'w'nl'e t'j'~reny rrra'11c"'ąc , enJa, o K w oKręgach Il'i'k' T ,,-, Eo ' ~ ~ z azachską SRR l, ... lm, arbagata,Jskim Alt" '-k' , • , na grup~' rodowe i plemienne Z li' " C'J~ lm, Zachowali oni podział jów, N'ajmanó\\' _,'łb'a'no'\'\" "K" cz.me,lszych grup należy wymienić: Kere, ' •• l Vza'o\\" P 'dgłówny'm ZoŚ ich zajęciem J' t l' d' ' rO\I'ct zą koczowniczy tn'\) życi'l . ,:, . -. es - 10 owla koni owiec b 'dł . '," . viIelKleJ ilości wielbłądów T l;' ,,' : ,,' J a rogatego l w niel' . ' ruen.a ~Ie ro'''nle7. mv"j' t rO.l Jest zajęciem ubccznym, "..., s ]:-;\Vern, a uprClW'.l , U k, Etniczny obszal ze Sinkiangcujgurskim sklad i rozmieszczenie Chińskiej ludności Republiki na autonomicznym Ludowej, Wyżynny Sinkiang przedzielony na dwie kotliny Dżungarską i Kaszgarską u podnóża Tien-szanu stanowi 1/6 całego obszaru Chin z 4,87 mil. ludności. Kotlina Kaszgarska odznacza się wyjątkowo suchym klimatem, Ludność skupia się wokół nielicznych oaz, zajmując się rolnictwem, Dżungaria ma klimat łagodniejszy, większą ilość opadów, poprzecinana jest licznymi rzekami, nad którymi rozciągają się łąki. Ludność tego obszaru jest koczcwnicza, zajmuje się głównie hodowlą bydła. Ludność miejska stancwi 150/0 zaludnienia Sinkiangu, Główne miasta Urumczi, Kuldża, Kaszgar, Aksu i Jarkend są dużymi ośrodkami hand10w ymi i przemysłcwymi (wyrób dywanów, wojłoku, przemysł skórzany), W miastach Dżungarii przeważają Chińczycy i Dunganie, w Kaszgarii -Ujgurzy. Zróżnicowany skład etniczny Sinkiangu tłumaczy geograficznym z biegnącą przezeń ongiś "jedwabną się jego położeniem drogą", która łączyła Chiny z Indiami, bliską Azją i Europą· W chwili obecnej na obszarze Sinkiangu osiadłe są następujące ludy: Ujgurzy, Kazachowie, Kirgizi, Uzbecy i Tatarzy należący do grupy narodów tiurkskich; Ojraci i Czacharzy z grupy mongolskiej; Sibo, Solonowie, Daurowie i Mandżurowie z grupy tungusko-mandżurskiej; Chińczycy i Dunganie z grupy chiń£kicj; Tadżycy z grupy irańskiej, Zamie£zkują tu też niE.wielkie grupy Rcsjan, Tybetai1czyków, Kaszmirów, Afganistatlczyków i Cyganów, W niedostępnych górach, na północnych stokach Karakorum zamieszkują nieznane nikomu niewielkie skupiska tzw, Kunżutów. O liczebności brak oficjalnych danych, Dżungaria ma bardziej zróżnicowany skład etniczny w porównaniu z Kaszgarią, Mieszkańcy Sinkiangu są w 90% muzułmanami, obrzędu sunickiego, Ujgurzy są jednym z naj starszych ludów rołniczych Azj i. Mieszkają w oazach Kaszgarii: Czerczen, Kerija, Kargałyk, Jarkend, ;Vlerket, lVlarałk basza i Kucza, W Diungarii zamieszkują oni oazy Turfańską i Hamijs 1' Do 1921 r, pcszczegó1ne grupy Ujgurów nesiły nazwę od miejsca zam~eszkania; jest to jedna z grup ludncści Sirrkiangu o dość wysokiej kulturze, Ujgurzy mówią językiem newougryjskim, przynależącym do grupy wschodnich jęZykÓ'N tiurskich, zbliżonym do języka u2.beckiego, Dzielą się oni na c'w:e grllp~' etnog'faficzne: Dc!onów - zamieszkujących około Marałbas7,a i l\ierketa, w do:inach Tarimu i Jarkendu, oraz Lopt:'kcw osiadłych n:ld jezicrem Lob-ncr, Ujgurzy 2.ajmują się gló\\"nie uprawą kukurydzY, pszenicy. jęczmienia 1 J~ Grupa kirgiska o>iediiJa ' na ł kiangu w <1óraeh T' " SIę" po udmowozachodnich teremlch S' 1len-szan p..mlro- '\łt" , ,. :la rodowoplemienne grupy.' ,aJu, l, KunlunuKirgizi dzielą się ,,;zów, Kutczów Czerl'ko'\," r: 'B I~cza~ow, NaJmanuw, Tenitów, Czonba<1i, , "ugow, vJ'ięl'sz ,. l ' '" mczy tryb żvcia etłó ' ," ," osc p emICn prowadzi koczowwn) m zas Ich zajęciem J'est h d 'zych miastach Kirgizi 20s<al' :1 -, ('l ow1a bydła, \\' więk, • l zasvml owanI prze U' . Ludność mongolska S' k' .". z Jguro\v, , 111 langu dZIeli SIę na Ojr" t' 'C I.as na trzy grupy plemienne: Toretout', , a o':'" l ,.zacharów, Ojraci Sinkiangu sa ludem koczo' b ow, Choszoutow l Eletów, Mongoli .' wmczvm trudniacym -i h d l ' .;zosć Mongołów mówi języki ' .' k' " " s ę o ow ą bydła, Więl:_ , _ em OJrac lm grup" mo " ]- k' ' lch Jest buddyzm, ' ,n,",o s leJ, W:vznaniPTn 1 It ',', b o ,b Tadżycy zamieszk:.lją okręo Taszkurh' " , dopływów. Są oni jak więl'sz~ść ł d' sa.nu, I dollllę rzekI Tiznafu i j..:'j .. " ,,' , u (N,' 1l1klangu równ' , , . caJmu.lącyml srę hodowlą bvdł' N" , ' , lez Koczowmkami. ,. l ' ' a, l lewIelka Ich grupa ,', dł " ' ,o mctwem. Tadżycv c" k' OSIa a trudl1l Się .,1l1 rangu nazywani ró "S ' ,;:rewni Wachańcom S '" ' " , wmez ankolcami, są po, zu.,nancom I Roszancom . dł ,zu część Tadżvków mo'wl' d' l I t 'OSIa ym w Pamirze. Wię~• la e;: em szug . 'k' ' ć domieszką słów tiurskich T d;' ,.' nans lm Jęz:vkc: tadżyckiego Ch' " . a 7.)'c~ s·l muzulmanami , l~C~yey, l Dunganie są głównie mieszkań .. '" -' , 'I kotl1me Dzungar'kie.l' Gł' , '_ ' caml mIast. ~l.(;l.egolme _ ~ , own)'m Ich 7.aJęc'e' , l rzemiosło, '\Vielu zatrudnion h' -t _" l Jest ogrodmctwo, handel Pozostałe ludy J'ak' S'b ~c Je~ w kopalmacn złota i innych, , .' l a sIedza po obu br h l Daurzy w okręgu Czugczaku 'M . d' zegac rzeki IIi, Solonowit' i T t ' , an zurzv w SUJ'duni 'G ' a.arzy w Kuldże i Cz g . k' e l uczeme, Uzbeev , .' u ucza u Ludv tunga" " . ,le rolnictwem pozostałe _ h' dl' , . " r~Ko-mana7.urskie trndnią an em l rzemIOsłem, , • J n: E, K " r a p i e t J a n GO • l eCle ' C'r IloqToi1cznequ ne •..• ,,_(, " A-.cgaqrakan Andes", ' w y d uwntctlva ' }Jerio<1w:,::- ,'~7 ok.azJI" Etnograf' 50-lecia ormiańskiego " maczemu P..eriodvk u "Az.gagrakan Ande"" (w "I " ' .. Iczny przeo'1<1d") E K~ra 't' cl' " ,J\.,:' oJ~ etnografii gruzit'lskie':O ,:' a pIe Jan aje krótki zarys 1'0;:lrmlailskich V w' 'l.g" c .li pocz~ naJąc od prac znanych histonków ,Jednym z PiP;~V~Z"~<hange ak' Bu:anda, Egisza, Eznika Kohpacy i it~ ,., et ~ " nau OWCO\\' ~\rmen" kt' .d v.'o materiału c'tno"rflfi' ,"!l, ory zapoczątkował zbi", .. '" _ (7.nego, b' ł C h a c z Ci t L1 r "~ 'o "-- ',I' .l' a '.vieiki n,' (l. i' I i li I �339 338 .' .' l XIX w. \V jego pracy pt. RaTly ArnŁel~l" :tyjący \\' 11. po .. , " . zwyczajach patriarchalnej WS, . formacje o z,CIU l ~ . n" z.najduJą się cenne l~ . .' ludowe zebrane przez A b o w Ja" ormiaó5kiej, Baśnie l. oPowIad am~ C7QSH również spod jego pióra wyszL, t ZU]ęcw wo l neg , zostały wy d ane P . CLY~to etnograficznym. uczonyormianski praca Kurdowie o charakte.rz.e Z wybitniejszych autoro\\'. . -ianskich, których twórczOść literacko> arm n~leżY wymienić: R a f f i, P e r c z: zawiera materialy etnOgraflczn~, ~ N' leży również podkreślić zaslug: • 1\'1 N a ł b a n d J a n a. a . . k n P r o s z j a n a l lV. . go prac pisanych plę nyr . . d z J' a n a' szereg Je, . dl' .. G a g e r in a S z wan '. d " o Ormianach OSIa y Cd . . . t skarbnicą Wla omOSCI '.. w wyjędrnym JęzykIem Jes t aficzna wiele miejsca zaJmo"'- ala w Turcji. Ponadto tematyka e nobr d dawnictwach periodycznych. '1 'b zestawienia i porównania na· ' . a n uczym pro ę d' .... W roku 1874 S. E r l c J. "dawnictwie Zaga. men"', . l etnografIcznego w v. y l drornadzonego matena u . praca jednak nie zyska a po"'ogólne o zwyczajach l obyczajach Ormwn -m zaml'przeniom ograniczył siC; ., wbrew swv • '. bowiem S. EncJan, . f-' ym opracowaniem okaz al SIę Pularności, . W pelm etnogra lczn . do prawa ZwyczaJowego. '·a • -k;O)' etnografii i tudowyell .. . 1887 r Program o1mt .ns '" .. . wydany w MoskWIe w '. rzez uczonego ormiańskiego L a z CIpraw zwyczajowych, opracowany p r i e w s k i e g o. . ., zrodziły myśl stworzelHC\ . . wydame Programu... 'l t Artykuły w prasIe l . g dnieniom etnografii. Mys Ę •. ego wylączme za a ) kt' czasopisma pOSwIęcon " d Ł a łaj a n (1864.-1931, on' . '. mianski Erwan ze . . _ zrealIzował zbIeracz or. d l 1896 r. pierwszy zeszyt perla 'l ' Ł B a b a J a n a wy a w . ost .., Przy wspo pracy . , . . l ię 2 ostatm numer z «. ukaza o s , dyku "Azgagra kAndes" an .. . Zeszytow ~ . wydany w 1916 r. . d 'ały' etnograficzny i antropolu. tkowo mIało dwa Zl .' ., t Wydawmctwo począ f' 'rypierał zagadl1lema an roo . . o jednak dzial etnogra ICZ11Y"'giczny, stopl1l0W t tni został zlikwidowany. .. polagiczne, a w 1900 r. ten oSf~' Etnograficzne Towarzystwo Wydawal' W 1900 r. powołano w Ty ~le" dawało książki. broszury, mapy itp y cze które poza "Azgagrakan An es. w k' m towarzystwa był E. Lałajan , k Andes" l cz ł on Ie • Redaktorem "Azgagra an. . f" l ym organem Towarzystwa. Od tej chwili periodyk staje SIę o ICJa n. Ormiańskie Towarzystwo' SIę w y stwo przeradza W 1906 r. Towarz .. 'k' tnograficznvch prac naukowydl . .' kt' ore s talo SIę osrod lem ., e Etnograficzne, którvch należy Wymlel1ll' "dało szereg zblorow, z. . Armenii. Towarzystwo Wj . k" Wospurakana"; flnanSQ. W ka ormiańskich rę OplSOW d "Margaritner" l" Y z . h l 'czne zakupywało eksponaty () ., f'czne l arc eo Ogl,.. 1 wało ekspedycje etnogra ~ . cwołało w większych miastac ". , organizowało blbllOtekl oraz p, muzeow, Armenii swoje oddziałY, , o'vku etnodraficznego przy 1901 r nowego peno Mimo zorganizowanego w .' h dnl'ch w Moskwie. "Azgagrakan . t·t· J'ęzvkow \Vse o '. . Łazariewsklm Ins ~ UCIe . . .. . "m \\' 1904 r. na Jege Andes" pozostał nadal wydaWnictwem prZOdUJąC. ' l. J '" lamach bitnego peruni. ukazują się prace C h a c z a t u r <l. S a n j we l j a n a, ucznia wyuczonego rosyjskiego M. M, Kowalewskiego, Kłaczjana i Kacz- Zarówno Ormianskie Towarzystwo Etnograficzne jak i Jego organ ..Az.gagrakan Andes" są do dzis ośrodkiem badań etnograficznych Armenii, współpracującym ściśle z nauką ZSRR. l. Z o ł o t o r i e w s k a j a: Prace 1nslyt.l!ttt Etnografii. AN ZSRR w 1955 r. Rok 1955 był zakończeniem W okresie tym zakończono 5-letniego planu prac naukowych Instytutu. i wydano 12 prac zespołowych: IV tom Trudou: Choriezmskoj ekspiedicji (red. S. P. Tołstow), 1storija Sarykamys;;a i Vzboja (red. S. P. Tołstow), Mapa ludów Indochin (autor S. L Bruk), Russkoie sielo Wiriatino (r('d. P. L Kusznier), Kultura i byt kirgi.2skogo kolchoznogo kriestianstwa. (red. S. M. Abramson), Ocze7 ki sociatisticzeskoj i<./tltury i by ta narodow Dagiestana (red. Ł. 1. Lawrow), Etniczeskaja antropologi.ja Pribaltiki (red. N. N. Czeboksarow), Monografija L L Potiechina Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu, Monogra[ija W. W. Bunaka Czcriep czelowieka i stadij jego forrnirowanija u iskapaiemych tiudiej i sowri.emiennych ras, Oczerki po istorli russkoj etnografii .• folktorlstiki i antropologii.. (red. W. K. Sokołowa), S. A" Tokariewa Istorija russkoj etnografii (XII do pocz. XX w.), Sbornik muzieja a.'ntropologiji j etnograjiji, t. XVII (red. odpowiedzialny - L. P. Potapow). Ponadto Instytut wydał 12 tomów prac poszczególnych autorów, bądź opracowań zbiorowych, w tym jedno tłumaczenie z języka hiszpańskiego dzieła zakonnika Diego de Landa o Jukatanie w opracowaniu i z komentarzami J. W. Knorozowa. W 1955 r. w terenie pracowało 6 ekspedycji Instytutu. nie licząc mniej-zych wypraw na wybrzeża Morza Ochockiego itp. Ekspedycja Chorezmijska zajmowała się w tym czasie przede wszystkim zagadnieniem historii systemu irygacyjnego i starego łożyska rzeki Amu Darii. Dwie etnograficzne sekcje tej ekspedycji pracowały na ter.enach Turkmenii i Uzbekistanu. Sajano-Ałtajska ekspedycja etnograficzna pracowała na obszarze aut8nomicznej dzielnicy Tuwińskiej i na terenie Buriato-Mongolskiej ASRR. Instytut uczestniczył w pracach kompleksowych ekspedycji Bałtyckiej i Kirgiskiej: w tej ostatniej sekcje etnograficzne właściwie już zakoliczyły ;"Woje prace. W 1955 r. Instytut włączy! się do prac ekspedycji antropologicznej, której zadaniem jest rozwiązanie problemu etnogenezy narodu Rosyjskiego. Instytut Etnografii AN ZSRR zorganizcwał wraz z naukowebadawczym Instytutem Mordowii ekspedycję. która pracowała wśród ludów Mordwy - :\Iokszy, Nad to w 195,) r. Instytut zorganizował ;) kon£,-;;reneji i wziął czynn~' udział \V szeregu konferencji organizowanych przez Jnne inst~·tuty naukowe centralne lub A.k2demie Republik. �:341 340 \liplvw """1',-('111' ' .... • y ,. ...,' ~ IC'h ;.. JOOW rozn'cu]" za' '. . kirskiej. Rudienko po stara'1ne]·' . l": cl .Ję~la l typ go>podarki basz• . 1.. ana JZ1E' materialaw hi"to' h . JogJcznych ustala o';'J'''ta-sz'' t b" -,. ,r, yczoyc l archeoypy .aszklrs' d ' . . ' IH,ctwa itd. Różnorodnosć i bogact\., " ,dKl~J, ZleZ}, ozdob, budowej • o .orm a zlezy o ba-zkirsk' .. , ectwem b8gactwCl kultur." ludowei .. .. ,~ .. lej Jest swiadzieli Hudienko na dwie O'n .. d " BaszkJrow. Blldowmctwo baszkirskie . '" IP:-. omostwa stałe i nr . ,, Ich formy są wyn;kiem r()'Z'11"~h k' - zenosne, Roznorodne warun ow ge ~." , i,Jaow sąsiadujących. ag, aJ.1Czr.~ch oraz wpływów RUb]a.• poz~.ty\Vnie również moż"a u;;'2nić pracę :\Iuzeum .-\ntropol.:;gii i Etn0grafii, czego dowodzą liezoy zwiedzających, ilość c\dzie!onych ko;:;ulta-::ji i pomocy naukowych oraz szereg Wyst8.W zorganizowanych w tym czasie. Mimo dużych osiągnięć naukowych. poóotępu prac i wzrostu kadry pr"cowników nauki, Zołotoriewskaja podkreśla brak prac z ;:akresu etnografii krajów demokracji ludowt~j i dalekiej Azji. Nadal istnieją luki w badaniach współczesnego b~'tu ludó\v ZSRR. Powoli i niedostatecznie rozwijaj,l, się pr3ce nad przeżytkami religijnymi i metodami \\,;31ki Z nimi. poważnym niedostatkiem \v pracach naukowych Instytutu jest prawi" z.upelny brak dyskusji, wprawuzie Zołotoriewskaja wymienia szer~g pr8t" dyskusyjnych. uważa jednak, ŻE' nie zmienia to ogólne!'(o stanu rze<;zy. S. 1. R u d i e n k o _ kir ski Oddział AN ZSRR BaszkirzY,zar'!js Instytut Ba,;z- historyc;,no-etnograficZnl!. historii. językGW i literatury. ;\1-1.. 1955. Recenzja R G, K u z i e j e w a. Recenzowana praca jest wzn8wionym wydaniem drugiej części manu ~ grafii pt, Baszkirzy, opublikowanej w 1925 r. Autor jednakże staranni" opracował materiały, nagromadzone w okresie od 1925-1955 r. i uzupełnił nowe wydanie, obalając niejednokrotnie swoje twierdzenia sprzed trzydziestu laty, W rezultacie objętość książki zn3cznie się powiE:kszyła. Treścią jej jest szczegółowy opis gospodarki, kultury materialnej, 7.vt:id rodzinnego i sztuki ludowej Baszkirów z przełomu XX w. Praca składa się z piętnastu rozdziałów i zakończenia. Rozdział II je:;t krótkim zarysem historii starożytnej Baszkirów okres najmniej zbadany na skutek skąpych materiałów archeologicznych. Mimo to jest to rozdział ważny dla dalszych opracowarl etnogenezy Baszkirów. W trzecim rozdziale poruszone są zagadnienia rodowo plemiennego składu i zagad·· nienia własności ziemskiej od chwili przyłączenia Baszkirii do Rosji, R. G. K u z i e j e w zarzuca autorowi niedostateczne opracowanie chronologiczne materiału do rozdziałów drugiego i trzeciego. Za mało uwagi poświęcono historii okresu XVI-XIX w. - jest to okres kształtowania się wielu ełementów materialnej i duchowej kultury Baszkirów. Ważnyrn :zdarzeniem dla historii Baszkirii jest osiedlanie siE: na Przyuralu: Rosjan. Tatarów, Maryjców i CzuwaszóW. Rozdzialy IV do VI są poświęcone zajęciom Baszkirów, terytoriaJn~'m różnicom gospodarki rolnej oraz narzędziom pracy. Najbardziej bog ••te w materialy faktograficzne są rozdziały od VIi-Xl zawierające opis kultury Baszkirów, Baszkiria jest położona pomiędzy trzema strefami etnokulturowymi: od południa sąsiaduje z ludami tiurknjęzycznymi Srodkowej Azji i Kazachstanu. Głównym ich zajęciem był<:l koczownicza hodo"vla bydła; od północy graniczyli oni z Ugrofińskimi ludami zajmującymi się myślistwem w tajgach i lasach, od zachodu ,;ą5iadowali L ludami POWOłŻcł !Hl terenach bezpośrednio sąsiadującymi ? Centr~'ł1ną j , ' >. ' .' cO.. • • •• .. , •• ' Rozdział XII'. noświęc on~ .' Jes t' zynu. rodzin v . . 't 'iLety, Rudienko pominął zagadn" , , •. I SWlę om ..Ieme wle]kleJ rodziny 7. KOJel me wYJ'as'nl'a zagad' l1lenl;1 . egzogami' u. .. ., ... mierzchłych czasach. l, prze~trzeganeJ J ., • . IJdowym, NieB' k' . aSZ. Irow ' co surowo w za- W rozdziale XIII pt, "Sztuka i folklor" 'b d' . , dnaJiz" ornamentu baszkirs'!'I'ego, . naj ar zieJ ,mteresująca Jest , Rudlenko dzieli d b t na trzy grupy: 1. aplikacja jako 'eden z o mc wo baszkirskie właściwa dla okre"u koezo\:'n' J z nastarszvch rodzai zdobnictwa •. , 'v IczeO'o ? haft I k' ' ludów ugrYJ'skich 3 haf,t t bO'~' p as 1, charakterystyczny dla • ' ,. na am urku ] b l" • rów Kazańskich. u ancuszklem przyjęty od Tata- Rozdział XIV poswlęcon ", . \" Jest przeżytko " ., lslamem. Chociaż Islam sta'ł .,' , . , m re.lgIJnym z okresu przed . . ~Ię wyznamem pan . dawno, przeżytki religijne okre . ugcym \V Baszkirii dość Hozdział XV ';, ' • su popr~edzaJącego go przetrwały do XX w. mow.ący o etnogenezie Baszki" . l1<1wrotem do materialów .. t row Jest w duzym stopniu ~tępujacv schema' et g zawar ych w rozdziale II. Rudienko ustala na.. ,." ,no enezy Baszkirów" t ' lecia p. n, e. na terytorium Baszk'" ' ,na począ ku pIerwszego tysiąc, k" ' HU, zamieszkałe prze l' . zYJs Ie, zaczęły przenikać ze wschodu : .. z p emlOna ind onep. n. e, stały się one głó k, plemiOna mongoloidalne; w VII w J .' wną omponentą formo ama' , udności Baszkirii i Przykamia, \V VII w' :rv ~Ię typu fizycznego terytorium Baszkirii miała'] .. częśc plemIOn na dzisiejszym t c wSPO nv wedlu g wsz lk' '.\Va, język baszkirski. .' '. .. .. e lego prawdopodobieńKuziejew poddaje W" t r .. . padki okresów pÓŹniejSZ~~ p J~:-VkoSC .twlkIerdzeni~ Rudienki. że burzliwe wyn'c J , a wie a węd rowka ., l zego w etnogenezie Baszk' . " . naroaow, nie zmienił,· w . Irow p07.0stmv13]ąc ją w f ' . PI~rwszych wiekach naszC'j er~'. . (lrmle ukształtowan~j ;\;hmo szereo' t J' .. . rozdział XV zabUo wą 'b P~]IW05el , ; . co d o: t !1ogenezy Baszkirów, Kuzieje',\" K-", . . aj a, c zle.! JI1teresuJącą część prac'· Rud' ., :-:;laZf,\:;;"1 J£><.:;4 ':1 t . lentu. • • • L ze,opa rzona \\' .1 map i bogato l']us·t rowana. mva~"'- c•• ~ et m y, z e Wet l'zoccyŁ felCe ll1stytutu historii, archeolo ... OKCIJ(~. PO!Hclnw~efJo Tadżykinanu. SHR, t. XXVIII, Stal;l1~bad I etno~rafll Akademu Nauk Tadżyckiej Pr<ln., . et . o, R eeenzJC JCI. R. \V i 11n i k o w a. . p. B. Ch " K' K ~-;!' <\ ~ 19_;U ~. ~ z (. \\" ej opartCi t,', , . np: mctteriał'~c·'-. '"' 1: e t !1Qgraficznych z te- �343 l'UIU zamieszkiwania Lckajcó\',' le,t c'~r.l1ym wkładem do historii i ell")- genezy Uzbeków. . . . . '.' .; '. r W pierwszym rozdziale znajduje Się hlstor.la o~ledlall1a Się. Łok~J~O A, i ich rod()woplemienny sklad: ilustrowana tablicami I 2 mapa.mI. Zdanie:!. Winnikowa najcenniejszy jest w tym rozdziale podzial ŁokaJcow .zgodUl'" z warunkami ekonomiczno-geo~raficznymi na dwie grupy: Glssar~k(l ; Kuliabską, każdą z grup dzieli Karamyszewa na rody, któr~ z kolei dZlela się na mniejsze podgrupy. Rzetelny wysiJe.k Karam~'szeweJ ~la l:p~r~ą~~ kowania genealegicznej struktury ŁokaJcow bylby w pe1m oSląomęt:: <fdvbv nie pewne niejasności w pojęciu .,ród", i zbytnia <;chematycznosc " . . map. . k' 'k' . t 'ozdzh' .Jednvm z najlepszych rozdzialów recenzowanej 'Sląz l jes l ,', lI-gi, p~święcOny zagadnieniu pochodzenia Łokajców. Karam~szewa ~r~('ciwstawia dwom dotychczas znanym hipotezom o pochodzenlu f"okaJcow hipotezę własną. Zdaniem autorki Łokajcy są spadkobiercami wielowiekowego procesu, który mial miejsce na długo przed .XVI \~. . . Podstawowy i naj:)bszerniejszy rozdział pracy Jest pOswlęcony hodowlI głównemu zajęciu gospodarki Łokajców de Rewolucji. Szc~€gólnie starannie jest opracowana hodowla koni. Jednakże i w tym rozdZiale wp.rowad.~'l autorka pewne sprzeczności, stwierdzając, że Łokajcy byli zmuszem przeJ~'" do uprawy roli w poJowie XIX w. choć w latach 70-tych te~o st~leCICł rolnictwo zajmowało niepośledni'~ miejsce w ich gospodarce, zas w plerwszvch latach XX w. stało się ono powszechnym tak dalece, że zboże w~w~żo~o na zbyt. Równocześnie w źródłach znajdują się wzmia.nki o ,,:,ymlame zboża na owce i owczą wełnę. Podważa to poważnie tWlerdzeme KarGlmvszewej .o dominowaniu w gospodarce Łokajców hodowli bydła. ' • Krótk'i rozdział o stosunkach społecznych mówi o organizacji administmcyjnej Łokajców, o specyfice patriarcha:no-fe~dalnyCh st.as~n~ów, poda,tkach wzajemnej pomocy plemion, o udZiale bledoty łokaJskleJ ·W POWSLIniach chłopskich i buntach wstrząsających dzielnicami: Baldżuańską. KuJiabską, Gissarską. W ostatnim rozdziale znajdują się opis~' domostw i narzędzi gospodarczych, strawy i odzieży. W;,mlkow "vvyraża zdziwienie, i.e. autorka bez powodu przeprowadz3 an:?lizę porównav'!czą kultury ŁokaJcow z kult!.:! n Kazachów, pomijając kulturę plemion sąsiadujących i narodo\\' poludmo\Vego Tadży·kistanu. Wśród wielu uwag ln-ytycznych ',Vinnikowa. jednym z poważniejszych zarzutów recenzji jest pominięcie bog,3,tegG materiału zabranego prZ€'z etnografów Tadży-ldsta:1'1 do badal'! składu emiczego dzielnic~' Kuliabskiej. S. H' P. T O! s t o \v: pe rs-pcl: t lIll' li O:S~(~f?l1l!::"ia ro' '(O() ;,. et lIografii ZSRR. Spr8'.'''~)'ZC:2:~ic S. P. Tołs l .... ,.\'. ,I 6t,~.lmuje O(\:1.·I2.~ 19.;1 - :0:'.: r.: po- I I ~ '··.dęcone jest ono głównie osiągnięciom naukowym In:Stytutu Etnografii '\N ZSRR. Jednym z głównych problemów badar) naukowych stał się byt kultura chlopów kolchozcwych ZSRR. W ramach tego problemu opubli'-:0wano szereg prac, monografii i artykułó,,v oraz 20 dysertacji. Drugim z kolei ważnym problemem jest byt i kultura robotr.ików j">:'oblem ten niestety nie jest należycie dotychczas potraktowany, a prace ;aukcwe opublikowane w tym zakresie świadczą () tym, że autorzy szu.,<"ją dróg i metod y badai1 tego zlożonego i specyficznego zagadnieniR. Zagadnieniem ksztaltowania się narodów ZSRR, które do okresu 'Wielkiej Rewolucji Październikowej nie przeszly etapu spoleczeństwa burżuazyjnego, zajmują się ekspedycje: Sajano-Ałtajska i Dagestańska, J<'5t to preblem ogromnie skomplikowany; palącym zagadnieniem etno .. grafii narodów Dalekiej Północy, zajęla się specjalnCl. sekcja badań Dalekiej Północy. Sekcja ta podjęla badania nad zagadnieniami budownictwa so,~jalistycznego Północy oraz nad rekonstrukcją g03podarki i bytu małych ~larodów, nad rozwojem ich kultury, organizacją społeczną itd. W 195:1 r. .lkazały się pierwsze prace poświęcone tym zagadnieniom. Pracownicy Instytutu i ogół etnografów bierze poza tym żywy udział ','Ii opracowaniach głównych problemów historycznych, jak np. zagadnienia LIstroju patriarchalno-feudalnego narodów Azji Środkowej, Kaukazu, Sy:)I?rii i Wschodu. Również w pracach nad historią rolnictwa, szczególnie nad systemami irygacyjnymi, oraz nad historią rzemiósł, udział etnografów .i,,~t bardzo aktywny. Stało się już .zwyczajem wlączanie etnografów do ;:>rac porównawczych nad historią poszczególnych narodów Związkll Radzieckiego. Szeroko rozwinięte są prace Instytutu nad narodami kolonialnymi ; półkolonialnymi oraz ich konsolid2.cji w warunk8.ch wspólczesnych. 1".-1~omiast niedostatecznie rozwinięto prace nad nar::ldami krajów Europ~' i.\meryki. Jednym z najgłówniejszych problemów naukowych Instytutu jest oprd.()wanie i wydanie wielotomowej serii "Narody świata". W 1954 r. ukanl "ię tom "Narody Afryki". w 1956 r. miały ukazać się tomy, Narodv Austr;)-,ii i Oceanii" oraz "Narody Syberii", do druku został ()dda~y to~ ..Narad" Bliskiej Azji", w przygotowaniu do druku znajduje się tom .,Narody Kau'kazu-'. Na warsztacie są tomy "Narody Środkowej Azji" i ,.Narody Euro;>E'jskiej części ZSRR". Koniecznością staje się zaangażowanie do współprac" "!!1ografów chińskich. koreańskich i wietnamskich przy opracowywan~.: t0mu ..Narody Wschodniej Azji" oraz etnografów krajó,\' demokracji lu· d0wej przy tomie ..Narody Europ~·". Wraz z przygotowaniem serii ..N;",xly Świata" powstało zagadnien:c' ~:ap etnicznych poszczególnych kr:,;ów i kontynentów. W druku znajdu.1ri 'It;' m"p" etl~ogrctfiC'zr:e Indostanu. Bliskiej Azji. Indonezji. Finlandii. �345 Indochin itd. :\lap\· •... tJlicznv wstaną w~·dant' jako at1a, w ;-,lmach serii ..~8rod~· Swiata··. Plan prac Instytutu przewiduje wydanie serii historycZ:lo-dnograficz!l\"ch monografii narodc)\\l ś\\liata i narodów ZSRR. Plan ten częściow; z~~tał ",:ykonany rJrzez opublikowanie szeregu monografii poświe;conyci~ :18rodom ZSRR. W opracowaniu znajdują się monografie narodów Ameryki \V najbliższym pięcioleciu Instytut powinien zająć .;ię poważniej Z8"Gldnieniami duchowej kultury narodów ZSRR, mocno dotychczas zani::~banvmi. Zaważylo na tym również oddzielenie folklorystyki od etnografii Zdan'iem Tolstowa folklorystyka jest organicznie związana 7. etnografia. jak i zagadnienia muzyki ludowej, które w tej chwili p07.ost,~ly i:Jez kit·rowniczego ośrodk" naukowego, Szerokie, choć nadal nif:dC'stateczne i bezplanowe s;~ prace Instytut\. nad sz.tuką ludową. Przed etnografami odkrywa się nowa perspektywC1 współpracy ze spółdzielniami przcmysłowymi. Praktyczne znaczenie mają również badania nad religijnymi zabobonami i przeżytkami przeszłości. Prace w tym zakresie ledwo rozpoczęto. W przy· gotowaniu jest szereg wydawnictw, które tę luke; częściowo uzupełni:) W najbliższym czasie ma się ukazać praca T. A. T r o f i m o we j Paleoantropologia Slowian; w opracowaniu znajduje się Rosyjski Atlas Etnograficzny. Ponadto ma rozpocząć prace rosyjska ekspedycja antropologiczna pod kierunkiem. W. W. Bunaka, nie mniej do syntezy tego probl('mu dalek.). Jest nadzieja, że szereg ekspedycji kompleksowych organizowanych przC'z centralne instytucje naukowe i Akademie poszczególnych republik ODprowadzi do opracowań syntetycznych. Niemałe znaczenie dla zagadnieil etnogenezy ma oczekiwane z niecierpliwością wydawnictwo atlasów historyczno-etnograficznych. Poza przygotowanymi do druku atlasami Syberii. Rosji i Srodkowej Azji, w najbliższym pięcioleciu znajdą się atlasy: Kall-' kazu i krajów Nadbałtyckich. Konieczne jest również podjęcie prac naci atlasami Białorusi i Ukrainy. Zdaniem Tołstowa na zahamowanie prac!lad etnogenezą narodów słowiallskich zaciążył kult jednostki, który -'ilwisł cieniem nad rozwojem nauk humanistycznych wogóle. Przestawieni(' się radzieckich etnografów na badania współczesności nie powinny przekreślać badań !lad historią i bytem społeczeńsw pierwotnych. Wprawdzie ukazało się szereg prac w tym zakresie. jednakże niedostateczne jest zai:lteresowanie zagadnieniami teoret~'cznymi p!"ehistorii. Zadawalające są. zdaniem Tołstowa, osiągnięcia naukowe \\" opracow:lniach Kirgizji, krajó\\' Nadbałtyckich, GruzJi i Południowej S,,·berii. :eJ8 podkreślenie zasługuje pracownia rekonstrukcji antropologicznych M. ,':1. Gierasimowa. Nabmiast niewybaczalnym brakiem w zakresie antropologii je~'t prawie pełne zawieszenie opracowań i pomiarów POszczególnych grup ludności da!1ego tere:~u. jak również badań morfoiogiczn:'ch, jako nnwej prac k;"('l1uwycl1 i ldboratoryjnyc.b. PraCE: antropoiogiczne wyma;tają zaangażC\vania specjalistów szeregu dyscyplin naukowych . W okresie pięciolecia 1951-1955 nie została zrealizowana w żadnym <IOP.niu uchwala podjęta na zjeździe 19.51 r. o konieczności współpracy "raJozn8\\"có\v z etnografami. jak również nic nie zdziałano v, kierunku «lrg<'ll1izcwaI1ia muzeum etnograficznego w Moskwie. ?'Jic- zn,~lazła również realnego wyrazu uchwała zjazdu z 19,51 r. o ko:1it:czności w:--kho1dów z z2kresu etnografii w wyższych ~zkołC1ch Związku !~;łdzieckiego. ;n~Lociy P L K usznier ,n!wspólczesnej rodzinie \Knyszew) O pe1.l:nych procesach, ,nclwdzących kołchozowej. Rodzina, jako komórka organizacji społecznej, była zawsze przedmiotem zainteresowań naukowców, Problem równouprawnienia kobiety wiej~kiej. jest prcblemem niezmiernie ważnym. Badania naukowe tego problemu mają duźe znaczenie dla przyszłości rodziny radzieckiej. Dla okresu po Wielkiej Rewolucji Październikowej i pierwszych lat władzy radzieckiej forma rodziny dła poszczególnych narodów obszaru ZSRR była różnorodna. U Czukczów zachowały się obok monogamii pewne przeżytki małżeństwa grupowego. Monogamiczne małżeństwo koriackie obowiązywał 'ladal lewirat. Jakuci przy monogamicznym małżeńshvie zachowali patriarchalną władzę głowy domu oraz lewirat i sororat. Narody Srodkowej Azji zachowały wielką, niepodzielną rodzinę, monogamiczną wśród biedoty i wielożeństwo wśród bogaczy. Wśród Ormian, Gruzinów, Osetyjczyków i narodów Powołża egzystowały obok siebie rodziny wielkie i małe. Małe rodziny samodzielne były charakterystyczne dla Rosjan. chociaż i tu zdarzaly się wielkie rodziny patriarchalne. Dla krajów Nadbałtyckich ch:łrakterystyczna była samodzielna mała rodzina. Ustrój socjalistyczny i jego prawodawstwo przekreśliły na zawsze dawnE' formy rodziny patriarchalnej, w związku z tym obraz jej zaczął się ujednolicac .. JednakŻe problem wyzwolenia się kobiety spod wiekowego jarzma niE' mógł być roz.wiązany drogą prawnych ustaw. Kobieta, pozostawała nadal w ramach !"odziny podporządkowana ojcu, mężowi, bratu i świekrze. wielokrotnie nie znała nawet ustaw prawnych zabezpieczających jej mo~ lIiwości nauki i zarobkowania. Wpływ ustroju kołchozowego na formę l strukturę chłopskiej rodziny oraz na jej wewnętrzny stosunek pomiędzy l'złonkami rodziny jest głównym przedmiotem badań współczesnego bytu chłopstwa kołchozowego. Rodzina chłopska jest jedynym i stałym żródłem >Iły roboczej dla uspołecznionej gospodarki kołchozowej. W zależności od te~o. jak rodzina wychowa swych członków, uzależniony jest tok i dyscyplIna pracy \V kołchozie. .. Stały dopływ ludności wiejskiej do miast i przypływ specjalistów i inteJIgencji miejskiej do wsi, powinien zdawałoby się zatrzee różnicE' między �346 wsią i miastem. Nie jest tak jednak; wie s zachowuje nadal ,;"voje specyficzne cechy. Zbadanie przyczyn takiego stanu rzeczy ma sWOJe bardzo istotne znaczenie dla ekonomiki socjalistycznej i podwyższenia poziomu życia. . ł . Wprawdzie W ciągu ostatnich kilku lat in~tYtucje. nauko\~'ć' nJZWln~ Y dość szeroko swoje prace nad problemem rodzmy wspołczesneJ .. niC' w t) l:n . . d k J'ak tPgo wymagaja potrzebY ogólnokrajowe. Ukaza. ło SIt; s t Opl1lU Je na , . . • . r . kilka artykułćw, broszur, prac kandydackich i doktorsklc~. Nie ustalo:lo . k . t d badań ani instytucji koordynUJącej opracowClm<,. Jedna am me o y , . '. .. · 1951 r na zJ'eździe Instytutu etnografii im. Mlkłucho MakłaJd OOlero w . . , . D up~rządkowano nieco ten stan rzeczy. i opracowan~ progra~ bad~l.l. te~ re,.,owvch któremu oodporządkowali Się etnografOWIe rosYJsC). ukralOsc~, bi~łor~sc;, litewscy 'i ormiańscy. Według swoich własnych metod p~acuJ.ą etnografowie uzbeccy, estoilscy i gruzińscy, a Łotysze I KazachOWie ill',' podjęli wogóle badań nad tym problemem. .'. ' Oceniając dotychczasowe prace nad problemami ~odzmy w.spo!czesne.l: Kusznier stwierdza, że w pOszczególnych opracowamach. d~mll1uJe Jedn', z zagadnień problemu, we wszystkich zaś stwi.erdza ~Ię Jakoby proc~~ kształtowania się rodziny współczesnej był zakonczony I tw~rzy ona, dz~o formę "jednolitej radzieckiej rodziny socjali~t~~znej", .Takle olneslellle nazywa Kusznier "lakierowaniem rzeczywistoscl , gorzej. - .bo tego rodzaju prace wprowadzają w błąd zarówno czynniki partYJne, Jak rządowe. które mogą podjąć na tej podstawie błędne decyzje natury gospodarcwoolitycznej. , Etnografowie, którzy podjęli prace w myśl progr<l.mu Instyt~t~ Etnografii dokonali olbrzymiego zadania. Pozbawieni o~i:jalnyc~ SPIS~\V łu~ności, musieli sami w terenie sporządzić spisy ludnoscI, ba~ac skład. ~OdZ~ll. stosunki rodzinne, przyrost ludności, wykształcenie, zaw?d .. kwa~tflkaCJe. miejsce pracy itd. Brak opublikowanych statystyk jest WIelkIm medostatkiem prac naukowych. Tym bardziej, że spis dokonany .przez. nauko~~a obejmuje zawsze nieduży teren i jest jednorazowy. a WIęC nie obrazu.l<' orzemian dłuższeg0 oluesu czasu. . W wyniku badań etnografów związanych z programem In$t~'tutu EtI,lU"rafii można już dziś wyciągnąć pewne wnioski uogólniające z terenow: ;dzie byly przepro\vadzone badania. Srednia liczebnoś~ .rodzin~· :vyn?SI od 4 _ 6 osób, przevlażają rodziny z dwojgiem lub trojgIem dZleCl. Nle.,tetv brak materiałów porównawczych nie pozwal2 na stwierdzenie, c~y ,~rednia liczebność rodziny zdradza tendencje zwiększania się. CZ~· zmnieJ<zania się. Bardziej ściśle można określić zagadnienie form~' rodziny. która, .za w\'jatkiem kilku dzielnic ZSRR, jest rodziną. składającą si~ z :2 rzadZiej ? ~okoleń. Wielką rodzin~ należ~' uważać za formę minionC'. Sc1dząc w.e~ ciług H'branych materiałów proce,- rozpadania ,i~ wielkiej '(dzin\' mI", '3 "j',iejsce w pierwszych latach władzy radzieckiej. \I' momencie przydziału !iemi, wskutek tego ('zę;~ć członków wielkiej rodziny co rychlej oddzielab ·ię by uzyskać odrębny przydzia!. Po raz drugi nastąpił rozpad wielkie') ~(Idziny przy organizacji kołchozow. spowodowan:, zaś był pragnieniem ,trzymania jak najwięcej ziemi przyzagrodowej. Rozpad początkowo or). ćMny stal się z biegiem czasu fakt~'cznym w obawie utrat~· działki pr;'\,, .igrodowej. :\lJimo szybkiego procesu rozpadania się wielkich rodzin, istnieją O!h ·."dal w Armenii, Tadżykistanie i Uzbekistanie. Nieznana jest ich 1iczbd :'ozprzestrzenienie, brak bowiem danych statystycznych Kusznier cytuje ustęp z pracy M. A. B i k ż a n o w e j Pneszlość l wSj.;ół·:?esno.~ć ludności Ajkyranu, o głównych przyczynach rozpadu wielkiej 1'0dzinY:.,Przyczynami, powodującymi rozpad wielkiej rodziny, ,ą prz'c'rwanie w niej pewnych cech patriarchatu. nie zgodnych z ustrojem .\: kołchozie - co jest jednym z bodźców podwyż;zenia wydajności pra::y _. i zasada równomiernego ich podziału w niepodzielnych rodzinach: "iewygody wynikające z wspólnego życia kilku par małżeńskich; oraz protest przeciw ograniczaniu osobistej swobody przez autorytet starszych" Inni autorzy zgadzają się z twierdzeniem Bikżanowej. Stanowisko etnog'rafów Armenii jest odmienne; ~twierdzają oni na swym terenie nawrót '.1(1 wielkiej rodziny. Zagadnienie wymaga badań uzupełniających. Podobny napoz<lr, w gruncie rzeczy zupełnie odmienny proces podziab ~od7.in)' zachodzi nieustannie również w małyl:h rodzinach. Mała samodzieln,. rodzina kołchozowa dzieli się w chwili ożenku drugiego syna: w tym w ypadku oddziela ~:ię starszy. żonaty syn. We wszystkich kołchozach, nie!.<ileżnie od narodowości do której przynależą, problem powstawania nowej komórki rodzinnej w jego obrębie nie przedstawia trudności ekonom:c-znych, ani mieszkaniowych. Jeżeli rodzina lub kołchoz nie może chwilowo wybudcwać dla nowożeńców osobnego domu, rodzice wydzielają mu częśl' 'V.'ego. urządzając jako zupełnie odrębne mieszkanie. Dążeniem rodziny. przy wydatnej pomocy kołchozu, jest jednak wybudowanie w ciągu d\vóch "ajbliższych la t osobnego domu. · Zdarza się. że wszyscy synowie żonaci oddziełajq się pozostawiając dom · dobytek rodzicom na wyposażenie córek. Na terenach zniszczonych przez f)kupację hitlerowską, gdzie zginęli prawie wszyscy mężczyźni, córki częst.~\ ':,o"'Jmują gospodarstwo po rodzicach. W zasadzie jednak na gospodarce ~ozostają synowie: u Rosjan - mlodszy syn. u Litwinów - naj starszy Z" dawnych czasów u Litwinów i Łotyszów syn. który pozostawał !~a go-pod arce zawiera l z rodzicami umowę na piśmie. zabezpieczająca im k,)~zystanie z domu i określone warunkami utrz\'mania. . · :\Timo upadku wielkitj rodziny patriarChainej pe\\'n,' iej cech\' prze',~~~alY d'J dziś i niC' należy o tym zapominać. Głowa kolch'ozowej ;'agrod\' . " !1'C''2.''n1 inn.'-m jak !10\\'ć! :1C1Z\"ą ds.\\"nej .~lc·N.\· rocLd!!~; i !'l?prt'?:entui~: �349 348 intt::rbY rodzinnu-pral;0\\ni<:zl' kolchozuwd zogrody przed władzami admi· nistracyjnymi; funkcję tę pełni zazwycz;:1j jdno z rodziców. na którego imię jest zapisany dom i gospodarka. Zasadniczo zmieniła się pczycja .;yno\\·ych i zięciów, którz~' zostal: wlączeni w skład rodziny. Pracując \v kołchozie i będąc \v zasadzie m:>,terialnie nie zależnymi od teściów, są pełnoprawnymi c:donkami rodziny :vIylny jest również sąd. że rozwody na wsi są zjawbldem bardzo rzadkim. Częstym zjawiskiem na wsi są śluby kościelne. Wiełu chłopów żyj •. w separacji, samotnie lub w związkach nlcrejcstrowanych. gdyż rozwody i separacje nic są przeprowadzane sądownie. W pierwszych latach władzy radzieckiej wiele kobiet Tadżykistanu, wydanych swego czasu za mąż pod na<.:iskicm rodziców łub opiekunów, porzuciło ~wych n1qŻów. W zmienionych dziś warunkach i przy równouprawnieniu kobiet zjawisko porzucania mężów przez żony stalo się rzadszym. Zdaniem Kuszniera wpłynęły też na to ustawy o małżeństwie i rodzinie z 1945 r. utrudniające proces rozwodu. nadto uprawnienie kołchozu do interweniowania w sprawach .sporów małżeJi.skich. zawsze w kierunku utrzymania ma!żeJistwa, jest związane z tradycjami kiszłaku. We wsiach rosyjskich i ukraińskich, gdzie kobiety korzystały z dośĆ' du7.ej swobody. rozwody stały się szczególnie częstym zjawiskiem po dru~iej wojnie światowej. Wielka liczba młodych wdów z własnym domem i gospodarką ułatwiała sytuację mężczyznom, którzy niE' potrzebowali kłopotać się o dom lub żądać podziału gospodarki z poprzednią rodziną Na przeszkodzie zalegalizowania wielu związków nierejestrowanych ,;toi prawo z 1945 r. W życiu rodziny kołchozowej przetrwało wiele przeżytkówocharaK terze religijnym, szczególnie wśród rodzin muzułmańskich, gdzie sytuacja k.obiety była niezwykle ciężka. Wśród wielu różnych przeżytków religijnych należy wymienić obrzęd obrzezania wśród Muzułmanów, przestrzeganie ,;wiąt kościelnych we wsiach ros~'jskich i ukraińskich, to samo wśród Litwinów i to tak dalece, że zatrzymują palące wprost roboty w polu. Obrzędy poświęcone pamięci zmarłych wśród ludności Kaukazu doprowadza.ia niektóre rodziny do ruiny materialnej i wyniszczenia bydła ciarnowego. Kusznier z żalem podkreśla, że etnografowie marginesowo traktują l.jawisko łamania wszelkiego prawodawstwa pod wplywem przeżytkó\\' religijn~·ch. zajmują się natomiast głównie poszukiwaniem reliktów. Etnografowie zajmujący się badaniami współczesnego życia kołchozowego stwierdzają wzrastający poziom kultury wsi kołchozowej oraz "vzrost warstwy inteligenckiej pochodzącej ze wsi. Jednakże do niedawna młodzież po studiach średnich lub wyższych nie wracała na wieś i osiedlała się przeważnie w d\)ż~'ch ośrodkach miejskich. Sytuacja od niedawna zmieniła się. Zapotrzebowanie na specjalistów, zabezpieczenie kulturałnych \\'anmkó\\, życia na wsi zachęca do powrotu po studiach do domu rodzinnego \vsi. er) Z kolei :'odzin~' i kolchozu. zape\\'niH ::-:zybsze podniesieniE' T. A. Żd8.nko. IV. J. Krupia:1;;kaja, O or9ani:acji 'j mctodolo9ii terenowych kult~lrali1ogo po:domJJ L. W. Tierientje\\'d: badalt etncgraficznych. Zespół autorski daje na wstępie krótki przegląd prac eksp;:dycji etno~raficznych i kompleksowych, następnie zaś oma\via formy ich oracv wY3uwając na pie!'\\isze miejsce ekspedycje kompleksowe. jak'o najp~łnie;~ ,zą formę badań terenowych. Formy pracy ekspedycji dzielą autorzy na trzy grupy: 1. obozy wędrowne z dobrze przygotowaną marszrutą na podstawie: uprzednio przestudiowanej literatury i wszelkich innych dostępnych m2.:eriałów, 2. tzw. terenowe badania tematyczne, konieczno \V wypadkach oprac,)wania jednego z zagadnień kultury lub bytu danego narodu, . 3. prace w ośrodkach zorganizowanych w terenie 'Jadań, szczególn!l' pozyteczne dla prac naukowych nad współczesności,!. co wymaga długich l powtarzających się pobytów w mieście. osiedlu lub wsi, która iest przedmiotem badań. . .U.zasadniając celowość tych metod pracy, autorzy cytują szereg osiągmęc uzyskanych przez etnografów radzieckich. W ostanich latach jako materiał uzupełniający prace terenowe, wprowadza się ankiety or~z ko-optuje się korespondentów i przeprowadza się wywiady z mieszkallcami badanego terenu. . ,Szczeg,ólną wagę pn:ykładają autorzy do materiałów ankietowycn, ;{tor~ pracz wymownych cyfr, pozwalają na wykrycie wiełu zjawisk. An.klety szczeg?lnie są pożyteczne przy badaniach życia współczesneg,l WSI kołchozoweJ. . .Jako niedociągnięcia programu prac terenowych autorzy wymieniaj,!: or~k ankiet i planu pracy dła wielu działów etnografii, słabo rozwiniętą d~lałalność muzeów krajoznawczych, niestaranne zabezpieczenie materia(OW ~ebranych w terenie, nadto są one trudno dostępne dla pracowników :laukl: oraz stosunkowo małe zainteresowanie metodami prac terenowych ~gralllcza możliwości publikowania dyskusji i wymiany doświadczeń mię· dzy poszczególnymi instytucjami naukowymi i republikami, które prowadza prace \': terenie. L. P. p o t a p o w Pochodzenie i skŁad etniczny '. b " I J KojL>a!óu:. :-\rtykui Pc;tapowa jest przyczynkiem do problemu pochodzenia i skład!. ,'tUlczneo-o Chakaso'\\, .•..• "'o K o S t I' o w, a c b'ecme S. A. T o k a I' e \V u\vażali KOJbałow za jedn'.l z plemion chakaskich. Materia!y zebrane przez L P PMapo\\" a I. Ie. 'h'" :ąl'7.E'goło\v;:] analiz;:] przeczą temu poglądowi. ' . . L. P. Potapow • ,I I p ':'1 �351 350 dowouzi. że jest to raczej grupa składająca ,ię z elementów różnego p::chodzenia etnicznego, które dzięki życiu osiadłemu i stałemu obcowani''; z sobą, podporządkowana wspólnej <:dministracji. przybrała stopniow,~ wspólny język, kulturę i warunki bytu. Ludność tej grupy pozostawai,; w przeszłości pod silnym wpływem Kaczyńców i Sagajców. W XIX '·r Kojbałc\vie zostali włączeni w proces kształtowania się nar0dowo,,'~: chakaskiej, której skład etniczny jest również bardzo różnorodny. L. P. Potapcw opiera swe twierdzenia głównie na szczegółowej ana1izi·~ spisu mieszkańców ułusów Kojbalskiej ziemi, opracowanym przez M : 11 e r a w 1735 r. i na póżniejszym dokumencie z 1770 r .. pozol;tawionym prz(>( P. P a 11 a s a. G. K. Wag wybrzeżach n e r: Bnclownictwo środkowego biegu drewniant' osiccl!eńców l'(Jsyjski.ch i·, Angary. Artykuł G. K. Wag n e r a poświęcony jest tym elementom budownictwa drewnianego, jakie zachowała ludność rosyjska emigrująca na Syberię w wiekach XVII. XVIII i XIX. początkowo z terenów północnej Rosji, w późniejszym okresie z okręgów: Mosk",,'y, Riazania, Kaługi i p(.>wołża. Większość ludności rosyjskiej, zdecydowanej na osiedlenie się n:, Syberii, wybierała tereny środkowego biegu Angary na miejsce zamieszk~nia z powodu żyznej ziemi, stosunkowo jeszcze naj łatwiejszej do upraw) rolnej, w warunkach nieustannej walki z tajgą. Surowy klimat, położenie geograficzne, sąsiedztwo Buriatów. rÓŻlWrodność gwar, obyczajów i zwyczajów przyniesionych przez osiedleńców z terenów rodzinnych złożyły się na nowe formy bytu i kultury, które znalazły swój wyraz i w budownictwie drewnianym. Mimo to, wiele zasadniczych cech budownictwa drewnianego, charakterystycznych dla miesz.kańców północnej, środkowej i południowej Rosji utrzymało się w budownictwie sybiraków do dziś dnia. Chociażby - mówi o tym plan zabudowy wsi i osiedli, wyciągniętych w jedną linię, rzadziej w dwie. prawie zawsze położonych nad rzeką, z zabudowaniami, obróconymi frontem ku rzece. Niezmiernie rzadkie So osiedla budowane w formie t. zw. ,.gniazda". t. zn. na planie koncentrycznym. Najwyraziściej występują trCldycyjne formy budownictwa ruskiegi) we wsiach, położonych w okolicy porohów Angary. Podwórza zagród w takich wsiach nie są kryte, dom jest najczęściej jednoizbowy, składający się z izby i sieni, stroną szczytową obrócony ku ulicy. ;\Ja przeciw budynku mieszkalnego znajduje się spichrz. N. W. S z a ł y g i n a Budowuictwo estori.skich chlopóu; w okresie 1'.:publiki burżuazyjnej. ,V zwi'1zku z przebudow'1 w,i i osiedli estoń'i<ich. związc~ną z kolektr- wizacją gospodarki 'wiej~kiej, przeprowadzono badania nad zasadniczymi typami budynków mieszkałnych chłopów estońskich. Podstawowym materiałem źródłowym stały się spisy zagród wiejskich z 1929 i 1939 r. Na południu Estonii ruoh budowlany w XIX w. był znacznie żywszy niż w okręgach północnych, gdyż rozwinięta uprawa lnu pozwalała chlopam na wykup parcel od ziemian i założenie gospodarki samodzielnej. Uboga ziemia północnych okręgów, pozwalająca tylko na uprawę ziemniaków, nie mogla wyżywić gospodarzy, a o zakupie parceli na własność: nie mogło być mowy; pozostali więc oni dzierżawcami aż do Wielkiej Rewolucji Październikowej. Ruch budowlany na wsi ożywił się ponownie w okresie 1920 1922 w rezultacie burżuazyjnej reformy rolnej. Budynki mieszkalne tego okresu dzielą się na dwie grupy: budynki o tradycyjnej formie t.zw. rygi mieszkalnej, jednoczącej pomieszczenia mieszkalne i gcspodarcze pod jednym dachem, drugi typ - t.zw. miejski, którego wszystkie pomieszczenia były przeznaczone dla mieszkańców, a dom oderwany od budynków gospodarczych. Ryga mieszkalna, której tradycje wywodzą się z okresu feudalnego. składała oię ongiś z trzech części: rygi - jedynego pomieszczenia ogrzewHnego, gumna i komory, ryga jednak nie zachowała się, lecz budynki tego typu jako pomieszczenia gospodarcze lub kuchnie - przetrwały do dziś. .fako pomieszczenie mieszkalne w takim budynku służy komora, dzieląca ,ię często na kilka pokoi. Według statystyki, bardzo niepełnej, połowa budynków mieszkalnych była typu miejskiego. Typ domu miejskiego występuje na terenach pc>łudniowych i południowowschodnich. Tradyoyjne formy budynków zachowały się raczej na terenach Saremy. Oba typy budynków występują obok siebie na całym obszarze Estonii a skupiska jednego typu w poszczególnych okręgaCh uplasowane są różnie. Domy a tradycyjnym planie były nieco odmienne na terenach północnych i północnozachodnich od południowych. Chłopi z północy stawiali w komorze piece typu holenderskiego a w rydze - płytę do gotowania po'iłków. .Jeszcze w XX w. budowano domy podobnego typu: w środku domu znajdowała się kuchnia, po jednej jej stronie komora, - po drugiej chlew. Po reformie rolnej 1920 r. nowoosiadli chłopi obcwiązani byli zachować plan budynku. zatwierdzony przez urzędy państwcwe. Na południowych terenach Estonii spotyka się znacznie mniej domów o tradycyjnym planie budynku; zachowały się one w stanie pierwotnym l słUżą jako skład narzędzi, paszy itd. Dominują na tych terenach domy typu miejskiego, róźnią się one między sobą rozmiarami i ilością pomieszczeń. Dom,' zamożniejszych chłopów są często piętrowe. �353 352 RozwCirst·.,<;icnie wsi e5tOl~skiej nastąpiło z\viększenia podatków za dzierżaw!;. chlopi Vi okresie teudCiII1\':n: \\. oba·.\';c· ukr'lwali starcl1nie st2.I1-weę.c Dosiadania. . Na terenie Estonii występ;.;je jeszcze typ budynku t.2.\':. sewn B'll to osobr.y budynek, prze\vażnie przerobiony z !dini. a dwóch p)mies~czE'niach mieszkalnych, kurnych. przeznaczony dla azierżawcó\\·. Wie}~sza jednak część dzierża\\'ców mieszkała w dworkach lub w polewiedo~u gospodarza, stłoczeni w jednej izbie. Najwięcej cech trad~'cyjnych zachowało budownictwo chlopóv/ średniaków. choci<1ż i tu występują różnice naw('t na terenie jednej wsi. Typowym domem średniaka jest budynek zachowany w jednym z kołchozów. Dom wzniesiony w 1879 r. z rygą w środku budynku. został przebudowany w 1930 r.; w miejscu rygi znajduje się kuchnia, u jednego końca domu dobudowano komory, gumno zachowało się w niezrnienionej postaci Obecnie dobudowane k·omory służą za sypialnie, w końcu domu znajduja ~ię dwa pomieszczenia nieużytkowane. Domy kułaków, zarówno typu miejskiego, jak rygi mieszkalnej, wyró7niały się w każdej wsi i osiedlu swymi rozmiarami i materiałem budowlanym. Budynki z rygą pochodzą z XIX wieku. Na końcu takiego domu znajduje się gumno, w środku ryga, wykorzystywana jako pomiet;zczenia robocze. w którym wieczorami pracują parobcy i najemnice; obok rygi znaJduje się kuchnia z oknem na rygę; na oknie wieczorami stawiano lampę. ażeby oświetlić rygę a zarazem przez okno gospodarz kontrolował pracę parobków. Za kuchnią była izba mieszkalna parobków, w której za piecem wydzielano kącik dla najemnic; nadto w domu wydzielone były dwa pokoje z osobnym wejściem dla gospodarzy. Kułackie domy typu miejskiego posiadały mansardę· przyozdobion,· były wieżyczkami, latarniami, werandami i balkonikami. Oszklony ganek prowadził do części mieszkalnej gospodarzy. Pierwszy pokój był "salonem '. drugi - jadalnią, trzeci - sypialnią. Na pięterku znajdowały się pokoje gościnne. W pokojach podłogi były malowane, obicia zakończone pozłacanCj listwą. meble stylowe itd. W drugiej połowie domu znajdowała się kuchnia i izba dla parobków z podłogą, wyłożoną cegłami. czarne od dymu ~ciany. z drewnianym przepierzeniem dzie ląc~'m pokój na część knbipca i męską, okrągły żelazny piec. Zasadnicz'lm materiałem budowlanym domów mieszkalnych byto drze" woo Zgodnie' ze spisami z 1939 r. budynków zrębow\'ch by!r> 122649. kamiennych 5363, bitych z gliny 771. Wierlce domó\\' zrębowych wznoszone były z nit'ociosa:lych bi<"rwion. węgly były związane dwustronnymi pazami. tak. że ko!'lce bierwion występowały poza węgiel. W XX w. bierwiona zaczęto obciosywać w for~ę ~wadratową, węgły stał~' się gład]'ie. tm·. ..ruskie". Oznaką zamoznOSCl b~'l\" dom\" Doszvte tarcka. Zresztq :1<1wvb:·,:l'Ż8.ch de' dziś -tr>sują O(~sz:;- cia ścian z trzciny lub słomy, dla ochrony przed zimnym wiatrem. Od końca XIX w. zaczęto wznosić domy na fundamentach. Fundamenty starych domów są raczej podbudówką kamienną. W latach 1920-ych, w konsekwencji dużego ruchu budowlanego wsi, wystąpiło ostro zagadnienie budulca. Lasy państwowe nie mogły zaspokoić zapotrzebowania, a drzewo z lasów prywatnych wzrosło w cenie. Rozpoczęto kampanię za stosowaniem w budownictwie kamienia i gliny. Jednakże wilgotny i surowy klimat Estonii nie pozwalał na szerokie zasŁosowanie gliny w budownictwie. Nie znalazł również szerszego zastosowania i kamień, chociaż Estonia jest bogata w granit. Jest to jednak materiał niewygodny w budownictwie mieszkalnym: wymagał angażewania specjalistów do jego obróbki, podczas gdy ciesielstwo znane było każdemu chłopu estońskiemu. Natomiast w budynkach gospodarczych stosowano częscleJ kamień, jeżeli nie dla całych ścian, to do połowy ich wysokości. Mimo, że kamienne ściany w chlewach były znacznie praktyczniejsze od drewnianych, większość budynków gospodarczych nadal była wznoszona z drzewa. Do dziś budynek kamienny jest oznaką zamożności i występuje najczęściej w dawnych zagrodach kułackich, Najstarszą formą dachu jest dach cztero.spadowy, charakterystyczny dla strzech słomianych. Z biegiem czasu, wraz z pojawieniem się mansardy w budynku mieszkalnym dach walmowy znika. Dość szeroko jest rozpowszechniony w Estonii dach tzw. napół-walmowy, dach dwuspadowy z półspadami nad ścianami szczytowymi. Dach dwuspadowy pojawił się w XIX w., chociaż był z rzadka stosowany i wcześniej na budynkach gospodarczych niewielkich rozmiarów. Najczęściej kryto dach klepkami. Strzechy słomiane zachowały się w najbiedniejszych niegdyś okręgach Estonii, u wybrzeża i na wyspach. Dachówkę i blachę stosowano dość rzadko, gdyż był to stosunkowo drugi materiał. Podłogi w budynkach mieszkalnych do połowy XIX w. były ubite z gliny lub ziemi, z rzadka w komorach kładziono deski. Obecnie w izbach mieszkalnych pcdłogi prawie z reguły są z desek, często pokrytych farbą. W wielu domach deski podłogi są kładzione bezpośrednio na ziemię. Do niedawna w domach biedniejszych gospodarzy podłogi były z ziemi i tylko część izby posiadała podłcgę z desek. W niektórych okręgach często podłoga w kuchni jest cementewa lub wyłożona cegłami. Sufity w ncwych domach są z desek kładzionych równolegle lub przeplecionych. W starych dcmach sufit jest z ciosanych bierwion. Sufity od st~ony strychu są pokryte ziemią. Okna są zazwyczaj dwuskrzydłowe, podZIelone na sześć kwadratów. Futryny i okiennice nie są zdobione. W dawnyCh demach biedniaków okna były prymitywne niewielkich rozmiarów w Cienkiej ramie, wstawione na stałe bez możliw~ści otwierania. • 23 LUd, t. XLVI �354 355 Drzwi są najczęściej jednoskrzydłowe na zawiasach z gładko zbitych desek. W starych budynkach drzwi były zawieszone na słupach, ustawi:lnych po obu stronach wejścia; w tym wypadku próg był bardzo wysoki. N. W. Szłygina kończy artykuł uwagą, że budownictwo wiejskie Estonii przedstawia bardzo zróżnicowany obraz, podlega ono wciąż dalszym zmi łnom wraz z rozwojem nowej kultury i nowych form bytu. Anastazja Kojdecko Po 15-letniej przerwie Instytut Literatury Rosyjskiej przy Akademj Nauk ZSRR wznowił w 1956 r. wydawanie nieperiodycznej serii zbiorów folklorystycznych. ! tom wyszedł w 1956 r., II tom w 1957 i III tom w 1958 r. Inicjatorem wznowienia tego ciekawego wydawnictwa byl niedawno zmarły prof. M. O. Skripil. W trzecim tomie czytelnik znajdzie m. in. cztery artykuły poświęcone problematyce pieśni historycznej. Tom otwiera ciekawy artykuł L. 1. J em i e l i a n o w a Przyczynek do historii definicji pieśni historycznej. Autor daje krótki przegląd badań nad pieśnią historyczną w folklorystyce rosyjskiej, krytycznie ustosunkcwuje się do niektórych tez wysuwanych przez folklorystów radzieckich. Niektóre błędy "szkoły mitologicznej", jak i "szkoły historycznej" zaciążyły poważnie na badaczach radzieckich. Przede wszystkim formalizm w podejściu do problemu. Jedni uważają. że pieśń historyczna różni się od byliny konkretnością opisywanych wydarzeii, inni, że głównie właściwościami artystycznymi. Autor stwierdza. że folkloryści radzieccy nie analizują problemu byliny i pieśni historycznej, lecz zajmują się ich opisywaniem. Dlaczego miejsce bylin zajęły pieśni historyczne dotychczas nie wyjaśniono. Są i zwolennicy koncepcji D. S. L ic h a c z a w a, który dowodzi powstawania pieśni historycznych w X-XI w. L. 1. Jemielianow stwierdza, że na powstanie pieśni historycznej w tym okresie nie ma żadnych dowodów. Powstać ona mogła nie wcześniej n:ż w XIV lub pod koniec XIII w. Pieśń historyczna jest odzwierciedleniem określonej formy świadomości społecznej pisze autor i ta zasada winna być punktem wyjścia w ustaleniu jej genezy. Należy przy tym wyjaśnić, o ile pieśń historyczna jest utworem poetyckim, o ile zaś dokumentem. Podobne wnioski formułuje P. 1. K a l e c k i w artykule PT<Jblematyka i g!óu:ne postacie pieśni historycznych XVI-XVIII w. Różnica między pieśnią historyczną a byliną nie tkwi w bardziej konkretnym opisie wydarzeń, lecz w tym, że powstawała ona w innych warunkach historycznych, w warunkach ostrej walki klasowej (Iwan Groźny. Piotr I), gdy zClpełnie inny był już światopogląd narodu i inne jego ideały. Zaostrzenie się antagonizmów socjalnych przy powstawaniu państwa moskiewskiego spowodowało dążenie narodu do zrozumienia tej bardzo skomplikowanej sytuacji społecznej. Dlatego podstawowe zadanie badacza plesm się nie tylko do wyjaśnienia jakie wydarzenia stworzenia pieśni, ale i do tego, aby wykazać oiens pieśni. historycznych sprowadza historyczne posłużyły do artystyczny i poznawczy P. 1. K a l e c k i analizuje szereg pieśni i wYSuwa wniosek, że należy także pamiętać o historycznej ograniczoności narodu. Naród w swoich pieśniach walczy nie z carem, lecz ze złymi bojarami, szlachtą, którzy są wrogami narodu i cara. Jeśli występuje negatywna postać cara, jest to z winy bojarów: N~ród w carze widzi Zawsze swojego obrońcę, patriotę stojącego na strazy mteresów państwa. W pieśniach widzimy ideał cara, jakiego chciał mieć naród, jaki istnieje tylko w pieśniach. Na te fakty badacz !lie może zamykać oczu. W artykule Pieśń o Szczelkanie jeden z najwybitniejszych radzieckich badaczy pieśni historycznych B. N. P u t i ł a w stwierdza, że jeśli w stosunku do szeregu pieśni historycznych można wysuwać tylko hipotezy ~o do ich istnienia, lub okresu ich powstania, to pieśń o Szczełkanie istnieje, a datę jej powstania można ustalić z dUżą dokładnością. Powstała ona w pierwszej połowie XIV w. i znana jest w 9 różnych wariantach. Jest to jedyna pieśń historyczna naj starszego okresu i dlatego dla badacza folkłoru rosyjskiego ma ogromne znaczenie, tym większe. że zachowały się w niej wyraźne cechy historyczne i językowe XIV w. Autor publikuje także pełny wariant pieśni, zapisany w 1909 r. prz~z A. W. l\'l ark o w a. W zbiorze B. N. Putiłow zamieścił także artykuł O zasadach naukowego wydawania pieśni historycznych. Autor wysuwa następujące zasady, których należy przestrzegać przy wydawaniu pieśni historycznych. l. W zbiorach należy pieśni grupować wg. zasady historyczno-chronologicznej. 2. Należy je układać cyklami tematycznymi. 3. Należy dokładnie ustalić, czy nie są to przeróbki starych plesm na nowe. Jeśli mamy do czynienia z twórczymi przeróbkami, należy zamieszczać je obok. -4. Warianty danego motywu rozkładać wg. zasady: najpierw główny, potem inne. .5. Należy publikować wszystkie warianty, gdyż każdy stanowi utwór samodzielny. Autor dopuszcza robienie jednego ogólnego wariantu, gdy wymagaj ą tego szczupłe rozmiary zbioru. 6. Najwięcej chaosu i samowoli - stwierdza autor - okazują wydawcy i redaktorzy. Brak tu teoretycznych uogólnień. Tekst musi być publikowany dokładnie wg. zapisu. Wszystkie teksty wątpliwe należy publikować oddzielnie. Musi być zachcwany język pieśniarza i wszystkie cechy gwarowe. W artykule o rosyjskich pieśniach zabawowych N. P. Koł p a k ow a �357 350 polemizuje z niektórymi uczonymi, którzy szukali idealistycznych źródeł powstawania tych pieśni. Uczeni ci szukali tylko momentów mitycznych, nie widzieli prostego faktu, źe źródłem powstania mogła być praca. Autorka polemizuje także z niektórymi uczonymi radzieckimi, którzy do pieśni zabawowych zaliczają niesłusznie różne pieś:li, przy wykonywaniu których nie obserwuje się żadnych momentów dramaturgicznych. Ciekawy artykuł o folklorze dziecięcym opublikował E. S. Litwin. Następnych 7 artykułów poświęconych zostało problematyce wzajemnego oddziaływania literatury i folkloru. Ciekawe spostrzeżenia znajdzie czytelnik w artykule A. M. N o w i k o w a, poświęconym wpływowi wierszy A. M. K o l c o w a na poezję ludową. Autor pisze o dużej popularności poezji Kolcowa, do której komponowali muzykę nie tylko kompozytorzy zawodowi, ale i ludowi. Bardzo interesujący artykuł opublikował W. G. B a z a n o w o wpływie folkloru na twórczość N. G. C z e r n y s z e w s k i e g o. Szczególnie szeroko wykorzystywał pisarz bajki. W bajkach Czernyszewskiego współcześni odczytywali wyraźnie ostrą krytykę współczesnych stosunków społecznych. Pod baldachimem bajki pisarz maskował przed carską cenzurą zjadliwą satyrę na kołtuństwo i carskie bezprawie. L M. K o l e ś n i c k a na podstawie analizy poszczególnych utworów wykazuje dużą zbieżność w opisach przyrody u N. A. N i e kra s o w a i w poezji ludowej, a A. M. Z i e m l a n o w a wykazuje jak ogromny wpływ miał folklor na działalność literacką P. L Jak u s z k i n a. Rozprawę Aleksander Blok i folklor opublikowała E. W. P o m i er a n c e w a. Autorka stwierdza, że dotychczas nikt nie starał się wyjaśnić roli folkloru w rozwoju tak poważnej szkoły poetyckiej, jak rosyjski symbolizm. Jest to tym dziwniejsze, że w poezji i estetyce symbolistów folklor odgrywał niezmiernie poważną rolę. Symbolistów int~resowała przede wszystkim mistyka. W poezji ludowej pisarze ci starali się poznać duszę chłopa. Rzecz jednak w tym, że szukali oni starej, archaicznej duszy chłopa pal'szczyżnianego. Wyjątkową jednak pozycję zajmował A l e k s a n d e r B ł o k. Obcy mu był dekadentyzm. Inny też był i jego stosunek do folkloru, pełen sprzeczności i różny w różnych okresach jego twórczości. Autorka dzieli twórczość Błoka na 2 okresy. Pierwszy cykl wierszy powstał w latach 190<1-1906. Wiersze te oparte są na legendach ludowych. W tym okresie poeta pisze również rozprawy o folklorze, interesują go przede wszystkim strona artystyczna podań ludowych, a jako symbolista stara się poznać duszę chłopa drcgą studiów nad mitami. Człowiek pierwotny _ stwierdza Błok, lepiej i pełniej odczuwał przyrodę, traktował ją na równi z sobą, rozmawiał z nią, modlił się do niej. Człowiek współczesny tego nie odczuwa i dlatego świat jego uczuć jest biedniejszy. stąd Iymboliści wysuwali fałszywe wnioski, że cywilizacja niszczy kulturę, i uboży życie duchowe narodu. Na tym tle zrodziła się walka symbolistów o wskrzeszenie bezpowrotnie minionej przeszłości i dążenie do obrony ludu przed cywilizacją. W tym okresie Błok zaczyna praccwać nad poematem Dwanaście" w którym nie ~a już dawnych śladów mistyki. Zwraca on ~~oją uwag~ na czas~uszkt, Jako najbardziej żywotną formę poezji ludowej. Właśnie w rytmIce czastuszki poeta wyczuł tętno czasu, głcs tego nowego kt· mi ało się narodzić. ' ore N. N. B o g a l u b o w w swojej rozprawie pisze o wpływie folkloru na po,:",ieść A. P. Czapygina Razin Stiepan. Obraz Razina legendarne"o przywodcy powstania chłopskiego pisarz oparł w całości na materiała~h folklcrystycznych. N. L H a g e n - T o r n pisze o bułgarskiej folklorystyce XIX w. a N: L Kra w c w o współczesnych bułgarskich pieśniach ludOWYCh: Takz: W. L A b a J e w, T. S. Kar s k a j a, N. W. N o w i k o w, A. W. S 0ł? w lO w: L P. Ł a p u n o w a publikują szereg interesujących materiałow . z. ~lst.orii rosyjskiej folklorystyki, a T. A. S z a u b opublikował 16 plesm hl~to~ycznych, zapisanych w 19<16 r. na dalekiej północy. W. P. ~ l r l u k o w - entuzjastyczny badacz wszystkiego co związane z Urale~ l ,:,"Ybi.tny zbieracz folkloru - publikuje dość szczegółowy opis ~wego n:ezmIerme bogatego archiwum. M. J. M i e l c opracowała bardzo mtere.suJącą, chociaż. niepełną bibliografię prac o folklorze słowiańskim, OPubllk~wanyCh w Języku rosyjskim. Podobna bibliografia ukazała ,;ię pora~ ~le:wszy i będzie cenną pomocą dla radzieckich badaczy folkloru słcwIans~lego. W bibliografii tej czytelnik znajdzie wykaz prac o folklorze bUłgarS~lm,_ polski~, czechosłowackim i jugosłowiańskim. Bibliografia obe.Jm~Je 6o~ pozycJI. W tomie opublikowanych jest także kilka recenzji. Ogol me stWIerdzam, że zbiór jest bardzo bogaty i ciekawy mimo pewnyc~ braków, jakie powstały w stanie badań nad procesa~i zachodzą., wspołczesnego bcyml . w . rOLWOJ~. folkloru, i sytuacji ukształtowanej po urz~IWeJ dyskUSJI, spcwodowanej pamfletami N. L e o n t i e w a. DyskusJ'a ta , Ja k WIa . domo, nie była doprowadzona do końca, gdyż w jej toku okazało się ,ze. b ra k Jes . t nowych . obserwacji i faktów nad współczesną poezJą ludową. Od tego czasu minęło już kilka lat jednakże folklory styka radzieck a zro b'łl a t u Jeszcze . stosunkowo mało ' zawężona bowiem została praca eks pe d YCYJna. . W zrosły wymagania ' w stosunku do publik Owanvch t e k s t'ow l. prac teoretycznych . .' o folklorze radzieckim ale jednoczesme prawie prze s tł'a y u k azywac ., SIę ncwe prace o zjawiskach' . powstaJąCYch we ws ' f o lkl orze. t. . p ół czesnym Nalezy. przypuszczać, że następne om:- wypełnIą tę pustkę, ? Kazimierz Strzała �359 358 L. P. P o t a p o w: Narody jużnoj Sybiri, Nowosybirsk 1953, ss. 190, 16"'. Na treść książki składa się wstęp oraz cztery historyczno-etnograficzne szkice na temat kilku ludów poll.:dniowosyberyjskich. Sposób ujęcia jak również przedstawienia czytelnikowi tej problematyki świadczy, że jest to raczej publikacja popularno-naukcwa, przeznaczona dla szerszegc) kręgu czytelników. Tym niemniej znaleźć w niej można sporo informacji interesujących etnografa. We wstępie daje autor krótki zarys etno-historii południowej Syberii oraz ogólną etnograficzną charaktery:;:tykę tych pólnomadycznych org!1nizacji pailstwowych, które niegdyś w centrum Azji powstawały i rozpadały się, po krótkich okresach istnienia. Do dziejów tych, przed XVII-ym w. głównym źródłem wiadomości są kroniki chińskie oraz materiały z odkryć archeologicznych. Szczególnie duźo informacji dało odczytanie jenisejsko-orchońskich napisów na nagrobkach chanów i wii'lmożów z VI-VIII w. Po upadku i rozproszeniu wojennego imperium Hunów, w 552 r. w centrum Azji powstała nowa organizacja pa!",stwowa tzw. chanat tiurski Turcy w krótkim czasie podbili Bułgaro-Chazarskie plemiona i obszar między Ałtajem a Tien-Szanem, a następnie rozszerzyli granice swojego władania po zachodnie rubieże Chin i na zachód po Wołgę i morze Kaspijskie. W ten sposób doszło więc do zjednoczenia ogromnego obszaru między Chinami na wschodzie a granicami Iranu i cesarstwa bizantyjskiego na południGwym zachodzie. Tego rodzaju sytuacja bardzo sprzyjała procesom zapożyczeń i wymiany kulturowej. Po Azji zostały rozniesione niektóre specyficzne elementy kultur południowo-syberyjskich jak: buczące strzały, krótki łuk skonstruowany z drewna, ścięgien i rogu, płaszcze futrzane zakładane na wierzch lewą połą, kotły żelazne i in. Zjednoczenie tureckie w środkowej Azji rozpadło się w 748 r., a na dziejową scenę weszli tam Ujgurzy, zwani przez chińskich kronikarzy Gao-giui. Osobliwością ich kultury było m. in. to, że funkcje szamańskie pełniły kobiety. Męźczyzn zmarłych grzebano w ziemi w pozycji stojącej z łukiem w rękach. Upadło z kolei władztwo Ujgurów w zmaganiach z Kirgizami (Chakasami), którzy w 840 r. zdobyli stolicę Ujgurów - Urgę i zabili chana. Kronikarze chiilscy zanotowali, że Chakasi - to lud rosły. rumiany, a ryżych włosach i niebieskich oczach. Nazwali ich mianem Din-lin, "białoskórzy". Mężczyzni nosili w uszach kolczyki, a zamężnym kobietom tatuowano szyje. Zimą mieszkali w drewnianych zrębowych chatach o dwuspadowym dachu krytym płatami kory syberyjskiej brzozy. Na uzbrojenie ich składały się m. in. drewniane naramienniki i nagolenniki. Na odkrytych przestrzeniach budowali obronne grodziska, otaczane ziemnym wałem. Uprawiali ziemię posługując się drewnianym radłem z żelazną radlicą. Siali proso, jęczmieil i pszenicę; zboże żęli sierpem. Mąkę mielili na dwukamiennych żarnach. Stosowali sztuczne nawadnianie pol. Znali i uprawiali technikę kucia żelaza, a w dolinie rzeki Abakan i środkowego Jeniseju istniały liczne warsztaty kużnicze. W nich to ko .. wale wyrabiali m. in. broń, której sława sięgała w głąb Chin. O mieczach chakaskich wspominają chińscy kronikarze - jako przecinających nawet skórę nosorożca. Znali Kirgizi również koło garncarskie, technikę zdobnictwa w srebrze j brązie. Prowadzili handel wyrobami rzemiosła i skórami, których do,tarczali Chakasi-łowcy, zamieszkujący tajgę. PotapGw dane te przytacza ze szczególnym naciskiem, aby sprostować nieuzasadnioną opinię niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w myśl których r:.iektóre ludy ze stepów Srodkowej Azji miały rzekomo reprezentować stosunkcwo wysoki poziom kulturowy. Do takich zaliczano Scytów. .Hunów, Turków a nawet Tatarów. Otóż, zdaniem Potapowa, jest to pogląd fałszywy, gdyż rzeczywistymi twórcami tych dóbr i bogactw, jakie wspomniani najeźdżcy reprezentowali, były osiadłe, rolnicze ludy Środkowej Azji. One to padały ofiarą grabieżczych napaści, podbojów i długotrwałej eksploatacji. Ich. to wytwory przechodziły w ręce najeźdźców i były roznoszone daleko na wschód i zachód poza macierzysty obszar. Rozkwit państwa Kirgizów również nie trwał długo. Ju.ź w X w. ekspansji ich stanęła na przeszkO<lzie inna równoległa, ale potężniejsza ekspansja Chin. Natomiast w XII w. zorganizował swoje mongolskie państwo Dżyngiz-Chan. Po wieloletnich walkach Kirgizi ulegli, a po upadku państwa Dżyngizydów wysunęli się Dżungarowie. Państwo ich trwało do XVIII w. i runęło pod ciosami Mandżurów i Rosjan. Penetracja ruskiego osadnictwa na południową Syberię zaczęła się. według Potapowa, już w XI w. W średniowiecznych kronikach ruskich zachodnia część Syberii nosiła nazwę Jugroi. W XIII-XIV w. nowogrodzcy kupcy wyprawiali się do ziemi jugurskiej po futra. Pod koniec XVI \v. i w początku XVII-go Syberia została objęta procesem jednoczenia wielonarodowego państwa ruskiego. Faktem, który a tym ostatecznie zadecydował, był upadek Złotej Ordy, a w szczególności rozbicie jej ostatnie"'o bastionu, tj. Białej Ordy, która rozpadła się po wojennej wyprawie Jer~makao Po klęsce zadanej ostatniemu z chanów syberyjskich Kuczmie t:zęść pasterskich i łowieckich ludów Syberii Zachodniej wywędrowała n~ wschód za rzekę Jenisej, zostawiając ruskiemu osadnictwu kolonizacyjnemu wyludnione obszary. S W .~ońCo~ej cz~ści obszerneg wstępu Pota.pow dowodzi, że podbój y~erll odbywał SIę drogą pokOJową, a carOWIe nakazywali wojewodom pohtYkę łagodną i przychylną. Syberia uległa stosunkowo łatwo i szybko wpływom rosyjskim - co stało się dzięki temu, że już od dawna istniało tu o:a~nictwo ruskie. Składali się na nie chłopi zbiegający spod ucisku rosYJslnch feudałów, rzemieślnicy i kupcy. Oni to właśnie nawiązywali z miejscową ludnością ścisłe i trwałe kontakty, które stały się podstawą, ? I'!. i ! I I, I' Iii I I I I �361 360 politycznego i administracyjnego podporządkowania tych terytoriów władzy carskiej. Kolejne rozdziały zawierają charakterystyki czterech południowosybervjskich ludów: Szorców, Chakasów, Ałtajów i Tuwinców. . Obszarem zamieszkania Szorców (rozdz. I) była dolina górnego biegu rzeki Tomi oraz lesiste wzgórza Kużnieckiego Ałtaju. Szorców pozostało ożna już niewiele, bo tylko ok. 16 tys. Dawniej było ich znacz~ie więC~j. wśród nich wyróżnić grupę północną i południową. CI ostatni Jeszcze w XIX w. utrzymywali się z łowiectwa w tajdze, gdy północni - z uprawy ziemi. Dotąd zachowały się w pamięci Szorców wspomnienia o osobliwych zwyczajach i obrzĘdach, towarzyszących praktykom .łcwiec~i.m. Trzeba wszakże dodać, że łowcy zasilali swą gospodarkę zarowno ZDleractwem leśnym, jak i motykową uprawą ziemi. Była to uprawa łazowa, dwupolowa. Przez długi czas jedynym narzędziem rolniczym b.ył.~ ~o~ac:k~ aby t oraz cięższa motyka ozup. Abyl był dziedziczny, w hOli zensklej, a wierzyciel egzekwując zadłużenie miał prawo dłużnikowi zabrać je. Dla Szorców północnych charakterystyczne były drewniane dom:, ~ie",:,iele różne od domów osadników ruskich. Natomiast Szorcy połudmowl mieszkali w jurtach, które miały dwie postacie: stożkową o rzucie owalnym lub wielobocznym, zbliżonym do owalu lub koła, oraz czworoboczną drewnianą, budowaną na zrąb, o dachu dwuspadowym. Coraz to ściślejsze kontakty Szorców z cywilizacją ruską, zmiany po 1917 r. oraz rozbudowa przemysłu hutniczego w zagłębiu Kużnieckim wprowadziły ogromne zmiany :vr do tradycyjnej kultury Szorców. Chakasi (rozdz. II), Jenisejscy Kirgizi, w VII-X w. stworzyli w rozległej dolinie Minusińskiej imponującą kulturę· Z licznego dawniej l.udu Chakasów pozostało niewiele gdyż w 1293 r. na rozkaz tatarskiego Kubłaj-Chana część została przesiedlona do Mandżurii na teren prowincji Na-Jań; w 1703 r. duża część pozostałych przeniosła się do Dżungarii. Już poprzednio w ułusach kirgiskich znalazła się spora liczba l.udności obc~~ plemiennej, która niegdyś pozostawała na służbie rodowej arystokraCjI kirgiskiej. P o t a p o w wymienia z grupy ketojęzycznej - Arinów, Asanów Kotłów. Ci ostatni są przodkami jenisejskich Ostiaków. Z grupy sam~jedzkiej wymienia Motorów i Kojbałów - a z grupy językowej tiurskiej Kaczyńców (z doliny Czułymy), Kizilców, AczYl1Ców, Mełesców, Basagarów, a także Szorców. Ludność ta ulegała powolnemu scaleniu ~ ujednoliceniu w ciągu ostatnich trzech stuleci. Z dziedzictwa dawnej kultury Kirgizów zostało sporo elementów. W sumie nastąpiła znaczna recesja kulturowa. Ludność przeważnie wróciła do łowiectwa w tajdze, a do pasterstwa w stepach. Natomiast rolnictwo przeszło na ogół w ręce osadników ruskich, którzy chętnie zajmowali wyludniane tereny. Następny rozdział (III) jest poświęcony grupie Ałtajców. Ludność Północnego Ałtaju znalazła się w granicach rosyjskich już w XVII w. Nato- i ~ miast przyłączenie południowego Ałtaju nastąpiło dopiero w połowie XVIII w., po rozbiciu państwa Dżungarów przez Mandżurćw i Rosjan (175~~1756 r.). Ałtajcy południowi zajmują się pasterstwem stepowym; hodują konie, rogaciznę, i wielbłądy. Tu i ówdzie trudnią się zbieractwem oraz uprawą ziemi. Do zaorywania pola używają krzywogrządzielowego (!) radła (które Potapow jednak nazywa sochą s. 102), a sieją jęczmień. Ałtajcy północni, tj. Tubalarowie, Czełkańcy i Komandincy trudnili się przede wszystkim łowiectwem, a ubocznie motykową uprawą ziemi. Siali jęczmień. Niezupełnie dojrzałe kłosy zrywali rękami i wiązali w pęczki, a następnie suszyli na specjalnych ostrwiach. Młócili zboże krótkimi drewnianymi pałkami. Podobnie jak na innych obszarach, zetknięcie z bardziej zaawansowaną cywilizacją osadników ruskich doprowadziło rychło do niwelacji kulturowej, a nowe porewolucyjne stosunki zatarły bez reszty archaizm dawnych elementów kultury Ałtajców. Treścią ostatniego (IV) rozdziału pracy jest opis kultury i dziejów Tuwinców; tematyce etnograficznej autor poświęcił tu stosunkowo mało uwagi. Głównie położył akcent na sprawach organizacji rodowej i terytorialnej Tuwy. Dzieje społecznych stosunków i walki klasowej tego pasterskiego ludu przesłaniają w tym rozdziale tematykę etnograficzną. Oceniając całość pracy trudno nie zauważyć, że wartość jej wzrosła by znacznie, gdyby autor zaopatrzył tekst w ujęcia kartograficzne i w bogatszy materiał ilustracyjny. Na pierwszy plan w pracy zostały wysunięte dzieje przeobrażeń społecznych i gospodarczych okresu porewolucyjnego. W ten sposób etnograficzna treść uległa w znacznym stopniu zatarciu. Tym niemniej nawet to, co w tym zakresie autor podał, zawiera wiele cennych informacji. Dotyczy to przede wszystkim terytorialnych i rodowych organizacji ludów południowej Syberii. Tadeusz Wróblewski I. p. R a b o s z n o w a: Russkoje Narodnoje Krużewo, Chudożestwiennyje RSFSR, Moskwa 1956, str. 45 - ilustracji 71, w tym 6 barwnych. Fromysly Mimo że koronkarstwo stanowi jedną z bardziej rozwiniętych dziedzin zdobnictwa w ZSRR, literatura dotycząca tego przedmiotu jest dotychczas bardzo uboga. Składa się na nią zaledwie parę artykułów publikowanych z końcem ubiegłego lub początkiem bieżącego stulecia. Tak więc książk;l 1. P. Rabosznowej pt. "Rosyjska koronka ludowa", mimo że jest pracą raczej popularną, posiada charakter pionierski. Autorka zajmuje się przede wszystkim zagadnieniami historycznymi. Podczas gdy w opisie tech.niki i narzędzi pracy odsyla czytelnika do innych ~ublikacji na ten temat, część historyczna ujęta jest bardziej szczegółowo. ała praca dotyczy przede wszystkim koronek klockowych, gdyż ta właśnie technika rozwijała się zawsze i rozwija obecnie na terenie ZSRR. �363 362 Autorka sięga do źródeł z XIII w. do pierwszych wzmianek o koronkach zdobiących szaty księcia DanBy Halickiego. Najstarsze te źródła, zarówno pisane jak i ikonograficzne dotyczą koronek metalowych, dopiero w XVII w. powstają koronki robione z nici lnianych, a następnie jedwabnych lub bawełnianych. Rozwój sztuki koronkarskiej wiąźe autorka ściśle z kształtowaniem się mody zwlaszcza dworskiej, która szczególniE w XVIII w. lansuje liczne koronkowe uzupełnienia stroju. Wzrost zapotrzebowania na koronkę w XIX w. według autorki zawdzięczać naleźy jej powiązaniom z odzieżą ludową, przy czym związki te stara się autorka prześledzić rozpatrując poszczególne motywy zdobnicze, ich występowanie w innych dziedzinach sztuki ludowej np. w hafcie, oraz ich nazwy. Podczas gdy do połewy XIX w. koronkarstwo rozwijało się w dużej mierze jako produkcja chałupnicza, od polowy ubiegłego stulecia powstają fabryki koronek. Powstaje też szereg szkół kształcących pracownice, a liczba zatrudnionych w tym przemyśle kobiet sięga w połowie XIX w. poważnej cyfry 100000. Koronkarstwo rozwija się przede wszystkim w guberniach moskiewskiej, tulskiej, orłowskiej, newskiej i wołogodskiej. Po Rewolucji Pa:idziernikowej nastąpił dalszy rozwój przemysłu koronkarskiego, wówczas to zachodzą zasadnicze zmiany w ornamentyce. Zaczyna się wytwarzać koronki ~ różnymi emblematami i portretami. Ostatnio jednak drogę tę zarzucono, opierając się jedynie na wzorach tradycyjnych, względnie całkowicie nowoczesnych. Rozpatrując ornamentykę występującą w koronkarstwie autorka stara się prześledzić poszczególne ważniejsze motywy w ich rozwoju terytorial .. nym i historycznym, jednak analiza ta przeprowadzona zbyt pobieżnie nie spełnia swego zadania. W dalszej części swej pracy autorka omawia kolejno ważniejsze ośrodki koronkarskie w ZSRR, dając pokrótce charakterystykę twórczości, nazwiska zdolniejszych pracownic oraz historię rozwoju przemysłu koronkarskiego. W ten sposób omówione zostały okręgi wołogodski, jelecki, kirow" ski, michajłowski. W pracy tej ciekawym zagadnieniem byłoby prześledzenie dwu nurtów istniejących w koronkarstwie rosyjskim, a mianowicie koronki ludowej, oraz wytwarzanej przez szerokie rzesze robotnic na zamówienie miasta czy też na rynek zachodnioeuropejski. Autorka usiłuje wprawdzie wydzielić grupę koronek ludowych, przeprowadzając podział ten opiera się jednak wyłącznie na ornamencie i jego powiązaniach, występujących w różnych dziedzinach sztuki ludowej, podczas gdy wpływy poszczególnych stylów historycznych musiały zaważyć i na koronce wytwarzanej dla wiejskiego odbiorcy. Problem powiązań określonego ornamentu z całokształtem sztuki danej epoki nie jest w pracy również naświetlony. Cennym uzupełnieniem tekstu jest bogata szata ilustracyjna. Orga Mulkiewicz J o s e f ,;',1a c Slezsky 1i.'toleti), u rek: Sbornik Valaśi na Teśinsku 52, 1954, 1-2, po 30 lete s. 34-102. v(iLce (t' :: pulovine W Slezskym Sborniku ukazała się seria artykułów plOra profesora Uni'Nersytetu Brneńskiego Josefa M a c u r k a, w których omówione zostało osadnictwo wołoskie na terenach północno-wschodnich Moraw, Śląska ~pawsko-CieszYńskiegO, a pośrednio także na terenach przyległych do tych Llem. Ponieważ historycy polscy niejednokrotnie omawiali zagadnienie osadnictwa wołoskiego m. in. i na ziemiach Śląska Cieszyńskiego zaciekawia problem jak Cz.esi przed·stawiają te zagadnienia i jaki jest ich stosunek :lo wyników badań polskich. :Niezależnie od tego sam problem osadnictwa ze swymi aspektami go:opodarczo-społecznymi na terenie ziem śląskich (tak bardzo interesujących historyków wrocławskich) ma także swą wymowę. Sprawozdanie to obejmuje tylko artykuł dotyczący osadnictwa woło"kiego w Cieszyńskiem, jednak należy zaznaczyć, że inne artykuły oO'łoszonej serii uzupełniają stanowisko jakie J. Macurek zajmuje odnośn~e kierunków wędrówek wołoskich w poszczególnych okresach czasu l. Ponieważ :,.prawozdanie to nie obejmuje całej serii artykułów J. Macurka dotyczących osadnictwa wołoskiego wobec tego ograniczę się tu do stwierdzenia ogólJWg że J. Macurek zakłada w tych artykułach możliwość przenikania 2 polnocno-wschodnich Moraw zczechizowanego elementu wołoskiego w Cies:yńskie oraz na teren Słowacji. Przed omówieniem treści artykułu J. Marurka dotyczącego kolonizacji wołoskiej na Sląsku Cieszyńskim należy wspomnieć, kto z historyków polskich zajmował się problemem kolonizacji \v?łoskiej na ziemiach polskich, oraz jakie jest stanowisko tych historykow odnośnie kierunków wędrówek i osadnictwa wołoskiego. . Z .wcześniejszych badaczy należy wymienić A. S t a d n i c k i e g o, na,rępme L. S a wic k i e g o, Fr. P e r 5 o w s k i e g o, K. D o b r o w o 1s k i e g 0, WI. S e m k o w i c z a, Fr. P o p i łka, M. G o t k i e w i c z a. St. S z c z o t k ę 2. ?, ° . Są to następujące artykuły J. MaclIrka: Valaśi na seveTovyclwdni Morave a 3e31ch vstachy k Tćśinsku a hornimu Slovensku do 1620 T SJezsky Sbornlk 53 1955, 2, Valaśskć osidleni na Kysucku a eadecku a jeho so~~islosti s Tćśinskiem' ~lezskY Sbornik, 52, 1954, 4. Jeśte k otazce poćatku valaśskć kolonizace na Huk~ .Ja!dsku. SJezsk:l' Sbornik 54, 1956, 1. • S t a d n i cIeksandei k' Al . wydał dWie . prace dotyczące osadnictwa wołoskiego w starostwach' . przem ys k'1m, sanoc k'Im, samborsklm. . w Pierwsza wydana we Lwowie tak~~48 r. a wsiach tak zwa71'Ich wołoskich na północnym stoku KaTpat zaw,era nicki ptrZedruk wazmejszych dokumentów żródłowych, na podstawie któ"ych Stad9!qd p sał pra~ę. W drugiej pracy pt. a Kniaźstwach we wsiach wołoskich z ponujeem na. wÓ3tostu:a we wsiach na magdeburskim prawie, LwóW, 1853 r. porówosadnictwo na prawie wołoskim I niemieckim. Następnie naJe~~' wymienić: L. S a w i c k i e g o, Szałaśnictwo Ila Slqsku Cie- �365 364 Ogólnie można do następujących powiedzieć, że historycy i etnografowie polscy dochodzą wnioskćw: 1. Osadnictwo wołoskie zaczyna się na ziemiach litej na szerszą skalę na przełomie XV-XVI 2. Elementem osadniczym wie językowo-kulturowym ówczesnej w. i trwa Rzeczpospodo XVIII 'N. był pasterski lud wołoski o silnym ruskim, polskim i słowackim. wpły- ~. Osadnictwo wołoskie na ziemiach Rzeczypospolitej kierowało :;ię z południcwego wschodu na zachód wzdłuż południowych górskich granic. Były jednak kierunki odchodzące od zasadniczego szlaku ,na południe i północ ku terenom nieosiadłym górskim i lesistym, ktore zapewniały paszę dla owiec i bydła. 4. Wołosi na ziemiaoh połudnLowo-zachodnich Rzeczypospolitej dość szybko się polonizują, jednak stosunkowo długo żyją i są rządzeni według obyczajowego prawa wołoskiego przez tzw. wojewodę będącego pośrednikiem między ludnością wołoską, a feudalną zwierzchnością. 5. Osadnictwo wołoskie przyczyniło się do zaktywizowania gospodarczego pustych przygranicznych terenów górskich i leśnych oraz zajęcia tychże terenćw przez element silnie spolszczony. 6. Z biegiem czasu tzw. Wołosi zaczynają prowadzić osiadły tryb żyda i chociaż pasterstwo jest w dalszym ciągu ich głównym zajęciem, to jednak zajmują się także rolnictwem. Ważną rzeczą jest, że wnioski do których dochodzą polscy historycy nie kolidują z wnioskami do jakich dochodzą uczeni węgierscy, rumuńscy, niemieccy, a nawet i czescy, którzy prace swe ogłosili przed 1918 r. na temat osadnictwa wołoskiego w górskim obszarze Karpat. Jakie stanowisko zajmują uczeni węgierscy, rumuńscy niemieccy co do kierunku osadnictwa wołoskiego oraz obcych wpływów etnicznych wśród tej ludności postaram się zasygnalizować po przedstawieniu ważniejszych wyników badań czeskich nad osadnictwem wołoskim. • Poważnym znawcą tych zagadnień jest K. K a d l e c, chocia~ już przed szyńskim, Kraków 1919 r., Fr. P e r s o w s k i e g o, Osady na prawie ruskim, polskim i wolosklm w ziemi lwowskiej, Lwów, 1926 r., K. D o b r Ow O 1 s k I e g 0, Migracje woloskie na ziemIach polskich, Lwów 1930, Wł. S e m k o w I C Z a, Rot.a Zywiecczyzny w osadnictwie Podhala (odbitka z Ziemi nr 1, z 1936 r.), t e g o z, Materialy źródlowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Zakopane 1939, Fr. ~ O· P i o łka, Historia osadnictwa w Beskidzie Stąskim, Katowice 1939, M. G o t k I ew i c z a polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, KatOWice 1939. St. S z c z o t k i. Studia ; dZiejów prawa wołoski.ego 11' pol-see, poznań 1949 r. nim zajmowali się historycy czescy problemem osadnictwa wołoskiego 3. W obszernej pracy porównawczej pisanej na podstawie różnojęzycznej literatury pL Valasi a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 408, doszedł K. Kadlec wg J. Macurka do następujących wniosków: 1. Wołosi do nas (tj. ziem a później na Morawy. 2. Stało czeskich) się tak naj wcześniej przyszli napierw w Cieszyńskie, w XVI w. 3. Był to w swym najbardziej wysuniętym na zachód zasięgu, tj. w Cieszyńskiem i na Morawach lud składający się z szeregu etnicznych elementów, a więc Rusinów, Polaków, Słowaków i po.zostałości Rumunów. O osadnictwie wołoskim w Cieszyńskiem pisali także E. T e n g l e r. V. D a V i d e k, V. C h a lou p e c k y 4, a pośrednio poruszali to zagadnienie J. Val e k, Fr. C e r n y, B. S o b o t i k, A. G r o b e l n 'Y, L Valos e k. Na większą uwagę zasługują jednak badania osadnictwa wołoskiego prowadzone przez J. Macurka. Badania te są w pewnej mierze odpowiedzią czeską na badania polskie, szczególnie intensywne bezpośrednio prz+-~d 1939 r. Trzeba p,rzyznać, że J. Macurek podjął się poważnego zadania wego wykazania, że wśród elementu wolo.skiego osiedlającego tereny Śląska Cieszyńskiego, a także Spisza i Orawy poważną zajmcwai etnicz;ny element czeski. naukogórskie pozycję , Pierwszym z historyków czeskich, który zwróci! uwagę na problem osadnictwa wołoskiego w :;t~wacji, Morawach i na Sląsku był J o s e f D o b r o v s k"y, który przebywając wsrod pasterzy wołoskich w ich szałasach na przełomie XVIII-XIX w. w listach pisanych do Cerroniego i Durycha opisał ówczesny sposób życia tego łudu. Na po~stawie archiwalnych materiałów pisał o osadnictwie wo:oskim na Śląsku Clcszynsklm Va c ł a v P r a s e k, który opublikował następujące artykuły: Vataśska VOjvodstvi ve Slesku, V. M. O. 18~2, Vatasi na Frydecku, V. M. O. 1895, Kolile byto vataśskych vOjvodstvi, S. A., t. Il, 1903. ~ Mniejszą pracę tral<tującą częściowo o osadnictwie woloskim w Cieszyńskiem naplsał E. T e n g l e r, PrivHegia mestecka Jablunkova, M. Ostrava, IK8. Na podstawle urbarzy cieszyńskich (z 1577, 1621, 1692, 1755) pisał o osadnictwie wo:oskim w Cieszyńskiem V. D a v i d e k, który w pracy Osidleni Teśinska Valachy, Praha 1940 stwierdza, że tzw. druga pasterska faza osadnictwa trwala od XV-XVIII w., a Wołosi byli w tym osadnictwie elementem najliczniejszym. Analizując nazwy nowopowstalych osad oraz imiona i nazwiska osadników wyróżnia David, k wśród ogału slo\viańskich nazw, także naz\vy i niemieckie. Osadnictwem wołoskim który w pracy Vata.,j l1a Slovensku, czeskie oraz imiona i nazwiska czeskie w Słowacji zajmował się V. C h a lou p e c k y, Praha 1947 wspomina o ekspansji Wołochów �367 366 Dla wykazania, że tak było, dąży J. IvIacurek do częściowego podważenia ogólnie przyjętego (nie tylko przez historyków polskich) zasadniczego kierunku wędrówek i osadnictwa woloskiego w zachodniej części Karpat. Dlatego też pisząc o przenikaniu Wołochów ze wschodnich Moraw w CieszYl1skie zaznacza, że byli oni poważnie zez€'chizcwani. Twierdzenie to wydaje się przesadnym, jeśli się weźmie p'Jcl uwagę wypowiedzi uczonych węgierskich :M. B e l a i Fr. P e s t y'e g:), którzy widzą na tych terenach Slcwaków, oraz w Trenczyńskiem i Czadeckiem ludność polską. Jeśli więc Wołosi przebywali na terenie zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw to przede wszystkim ulegali wpł::wom słowa·ckim O ile jak twierdzi J. Macurek, Wołosi na przl'łomie XVII-XVIII w. byli zmuszeni wobec częstych zaburzeń na Węgrzech uchodzić na północ z zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw w Cieszyńskie, z czym 3ię można zgodzić, to trudno jest uwierzyć, aby byli zczechizowani przebywając uprzednio wśród ludności słowackiej czy polskiej. Jeślibyśmy na,:",et przyjęli możliwość istnienia wśród Wołochów wplywów etnicznych czeskIch, a nawet niemieckich, co dostrzega inny uczony czeski V. D a v i d e k. to należy stwierdzić, że widocznie te rzekcmo silne wpływy czeskie czy wyraźne niemieckie były bardzo słabe, skoro ich nie dostrzegają uczeni w;.:gierscy, niemieccy czy rumuńscy. Omawia'ną problematyką zajmowalo się szereg autorów krajowych i zagranicznych z Europy środkowcwschodniej. Ponieważ uczeni ci nie mieli możnośd ,korzystania z szerokiej i pełnej bazy żródłow~j, dlatego też wyniki ich badań nie są tak wszechstronne, do jakich doszedł w swych badaniach J. Macurek. Szeroka baza źródłowa na jakiej oparł swe badania J. Macurek pozwoliła na skorygowanie pewnych dotychczasowych stwierdzeń, które źródłowo rzecz biorąc, nie Za"W',ze miały dostateczną podstawę i nie były odpcwiednio udokumentowane. Du.żym osiągnięciem pra'cy .T. Macurka wydaje się zwrócenie należytej uwagi na problematykę społeczną i go,spodarczą za,gael-nienia. Ponieważ wyniki badań J. Macurka jeśli chodzi o stronę społeczno-gospodarczą są bardziej wszechstronne od dotychczasowych badal1, należy przedstawić żródła, które stanowiły podstawę badań jego warsztatu naukowego. Ponieważ jak już zaznaczyłem niektóre wnioski do jakich dochodzi J. Macurek w swych pracach nie zawsze są zgodne z wynikami badań tct?;o zagadnienia, szeregu badaczy i to nie tylko polskich, należy przedstawić źródła, które stanowiły podstawę badań J. Macurka. Można stwierdzić, z terenów Słowacji do wschodnich Moraw i na Sląsk Cieszyński. Autor dochodzi do wniosku, że wśród cieszyńskich Wołochów przejawiały się jedynie wpływy etniczne połskie i słowackie. że baza źródłowa stanowiąca podstawę dotychczasowych badań problemu osadnictwa wołoskiego przez historyków czeskich jest znacznie szersza w ostatnich badaniach J. Macluka 7, Duża znajomość zagadnienia oraz archiwalnych materiałów źródłowych znajdujących się nie tylko w archiwach czechosłowackich pozwoliły J. lVIacurkowi na głębszą analizę pDblemu osadnictwa wołoskiego ora·z wysunięcie nowych wniosków dość interesujących dla historyków polskich. Ogólne wyniki rozważań J. Macurka w omawianym artykule można ująć w następujących punktach: 1. Południewa wołoskiego, część Śląska Cieszyńskiego które trwało od XVI-XVIII 2. Początkcwo Wołosi byli 3. W późniejszym okresie miejscowy "czesko-śląski" łochów. elementem była w. etnicznie terenem osadnictwa różnorodnym. XVII-XVIII w. Wołosi są zasilani element oraz przez dalszy naplyw prz~z Wa- 4. Wołosi w południowej części Śląska Cieszyńskiego byli wystawieni na silne oddziaływanie elementu czeskiego z Moraw oraz słowackiego i polskiego, jednak ludność ta była silnie związana ze stroną czeską· . 5. Wołosi prowadzili życie wg obyczajowego prawa wołoskiego, dzeni byli przez wojewodów - pośredników między ludnością łoską a feudalną zwierzchnością. rząwo- Są to naj ogólniej ujęte wyniki badań J. Macurka w omawianym artykule dotyczącym osadnictwa wołoskiego na Śląsku Cieszyńskim po wojnie 30-letniej, które jak już zaznaczyłem wnosząc wiele rzeczy nowych, chociaż nie zawsze zgodnych z wynikami dotychczasowych badań, pozwalają dokładniej i głębiej poznać zagadnienie. Aleksander Nyrek ; Wg tego co przedstawia J. M a c li rek na s. 39-40 podstawą jego rozważal\ w omawianym artykule były następujące archiwalne materiały żródłowe: Dwa urbarze cieszyńskie z 1664 i 1692 powiększające liczbę dotąd wykorzystanych urbarzy cieszyilskich z pięciu (1577, 1580, 1621, 1636, 1647) na siedem. Księgi Gruntowe Jabłonkowskie z 1576-1688. Księgl Gruntowe Frydeckie (nie podaje jednak autor z jakiego okresu je wykorzystał), Rejestry łąkowe Lucni registra uzkA (16501790:sIgn. G. 572), Kniha ve1k~'ch luk (1688-1860, s. G. 573), Lucni registra malych )Oucek (1690-1850) sign. G. 574. Powołuje się także J. MaclIrek na Księgi Metrykalne odnoszące się do południowych terenów Sląska Cieszyńskiego badane przez dr ł'r. Nesvadbę, z wyników tych badail korzystał właśnie J. Macurek. Dane z Ksiąg Metrykalnych oraz z Urbarzy były prawodopodobnie najważniejszą podstawą do twierdzenia o czeskich wpływach etmcznych wśród Wołochów . . ~ównież opracowane i zestawione materiały archiwalne byłej Komory Cieszyl\Sklej przez E. Berwińskiego zostaly także wykorzystane przez J. MaclIrka w omaWlanym artykule. �368 J a z e f K u d l a C e k, Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho oTneho Slovensky Narodopis, rocnik V 1957 Cislo l, str. 3-44 z 16 ryc. pol'nohospodcirstva, Do szeregu prac wydanych w ostatnich latach na temat genezy techniki ornej u Słowian, przybyło studium młodego historyka słowackiego J. Kudlacka z Uniwersytetu Komenskiego w Bratysławie. Autor stwierdza na wstępie, że gospodarka rolna dawnych Słowian była związana ze stałym charakterem osadnictwa, co można obserwować już w starożytnej Scytii (Scytcwie - rolnicy i Scytowie - oracze Herodota, jeżeli przyjmie się ich związek ze Słowianami). Ponieważ na ogromnych przestrzeniach zamieszkanych przez Słowian nie mogło być mowy o równomiernym rozwoju rolnictwa ze względu na różnorodne warunki geograficzne i wpływy zewnętrzne, przeto Kudlacek rozpatruje rolnictwo słowiańskie oddzielnie na dwóch obszarach: wschodnioeuropejskim i środkowoeuropejskim. Przed przystąpieniem do analizy żródeł archeologicznych autor wypowiada kilka uwag natury ogólnej. Pisze on, że jeżeli wpływy zewnętrzne odgrywają dużą rolę w rozwoju rolnictwa, to z drugiej strony formy gospodarki rolnej pozostają w ścisłej zależności od organizacji społecznej. Formy produkcji rolnej wyrażają zmiany w rozwoju techniki narzędzi rolniczych, co prowadzi do zmian w strukturze społecznej. Ten wzajemny związek pomiędzy rozwojem rolnictwa i społeczeństwa uwidacznia się także przy badaniu gospodarki rolnej dawnych Słowian. Zdaniem autora najstarszym słowiańskim zabytkom archeologicznym odpowiada żarowa technika uprawy roli istniejąca na bazie wspólnoty rodowej, podczas gdy z młodszą techniką orną wiąże się przejście do wspólnoty sąsiedzkiej. Powstanie techniki ornej działało rozkładowo na dawną wspólnotę rodową i przyczyniło się do powstania własności prywatnej. Następnie autor rozpatruje początki rolnictwa ornego na terenie Słowiańszczyzny Wschodniej, gdzie najdogodniejsze warunki dla uprawy zbóż istniały w leśncstepowej strefie na Ukrainie. Najstarszą formą gospodarki rolnej miała tam być uprawa żarowa. W dobie kultury pól grzebalny~h przypisywanej glćwnie słowiańskim Antom, weszły w użycie radła sprzężajne okute żelaznymi radlicami. Zdaniem Kudlacka doskonalenie się tych radeł pozwala przypuszczać, że ok. VI-VII w. trzeba się liczyć z istnieniem początków starosłowiańskiego pługa z krojem i poziomą radli::". Jednak masowe używanie pługa w pełnym znaczeniu tego słowa rozpoczęło się w końcu I tysiąclecia n. e. Za naj dawniejsze słcwiańskie narzędzia rolnicze uznaje autor żelazne radlice w formie wydłużonego trójkąta lub klina. Por.ieważ najstarsze z nich są symetryczne, przeto występowały zapewne jako okucia radeł. Na osadach kultury pól grzebalnych w Labuszno.-Pasad i Lenkawcach odkryto także niesymetryczne soszniki, które według M. A. Tichanowej 369 pozostają w związku ze sprzężajną orką płużną. Jednakże Kud1<lcek uważa, że obecnie nie można dokładnie stwierdzić, czy soszniki te były częściami narzędzi płużnych, czy też służyły tylko do rycia ziemi przy pomocy drewnianego trzonka. Uważa on, że obok radeł okutych żelaznymi radlicami istniały w kulturze pól grzebalnych narzędzia typu przejściowego będące zaczątkiem prymitywnego słcwiańskiego pługa. Najprawdopodobniej na obszarze tej kultury istniały narzędzia orne zarówno rylcowe, jak i płozowe, przy czym te drugie występują w fazie późniejszej od VI-VII w. Zdaniem autora studium porównawcze radeł rylcowych, występujących jeszcze do dziś u niektórych ludów słowiai;skich (np. na Spiszu) wykazuje, że to najprostsze narzędzie orne ma wspólne pochodzenie, które przejawia się w kulturze pól grzebalnych. Będzie to tym bardziej prawdopodobne, jeżeli uznamy słuszność hipotezy o wschodnioeuropejskim pochodzeniu Słowian. Dalsza część artykułu (str. 10-12) zawiera wykaz najważniejszych znalezisk radlic symetrycznych znalezionych na czterech stanowiskach kultury pól grzebalnych z czasu od II do VII w. Stanowiły one okucia radeł rylccwych pracujących pod kątem ostrym. Radlice te oznaczały jednak duży postęp w stosunku do radeł nieokutych. Ponieważ po zaniku kultury pól grzebalnych u poszczególnych plemion słowiańskich można się ~potkać z narzędziami ornymi typu pługa, przeto zdaniem autora ludność tej kultury mogła już znać narzędzia płużne. Może o tym świadczyć m. b. krój płużny z Korowincy i dwie niesymetryczne radlice z Labuszna-Pasad i Lenkowiec. Znaleziska te mają być dowodem, że pług powstał u Słowian w wynik'i.l technicznego udoskonalenia radła z żelazną radlicą. KudlM:ek polemizuje z wywodami W. 1. Dowżenoka, który starał się wykazać, że radlice z drugiej połewy I tysiąclecia n. e. były przystosowane do pracy w pozycji poziomej, a nie pod kątem, o czym mają świadczyć radlice z tulejką węższą od ramion części pracującej. Jednakże na niektórych późnych lemieszach widzimy ccś przeciwnego, gdyż tulejka zlewa się z częścią pracującą, dlatego trzeba zachcwać ostrożność wobec wywodów Dowżenoka. Przyjmując koncepcję wytworzenia się rolnictwa płużnego na obszarze Naddnieprza w drugiej polowie I tysiąclecia autor podkreśla doniosłe znaczenie tego zjawiska. Pługi zwiększały zarćwno wydajncść pracy jak też urodzajność gleby, Rozwój sił wytwórczych w rolnictwie dopełnił drugiego społecznego podziału pracy, który nastąpił w kult'Jrze pól grzebalnych. Rozwinęła się produkcja towarowa i rozległy handel zbożem. RozluźniJy się więzy crganizacji rodcwej, nastąpił wzrost nierówności majątkowych i społecznych oraz własności prywatnej. Proces ten doprcwadził w końcu do pcwstania feudalizmu na Rusi Kijowskiej. W zależności od rozwoju rolnictwa zmieniał się także typ osadnictwa. W dobie kultury pól grzebalnych można mćwić o wspólnocie patriarchal24 Lud. t. XLVI �371 370 nej, w której domincwały nie stosunki rodowe, lecz terytorialne. Nie widać tam osad kolektywnych charakterystycznych dla północnej Rusi, lecz osady otwarte, nieobronne, najczE;ściej kształtu czworobocznego. Składały się one za2wyczaj z pojedyńczych domów naziemnych lub półziemianek z dwuspadowym dachem. W strefie leśnej obejmującej północną część Rusi, przez długi czas trwała uprawa żarowa wynikająca z warunków geograficznych. Z tym typem rolnictwa były związane odpowiednie narzędzia i specyficzne fcrmy organizacji społecznej. Autor przytacza poglądy Grekowa, który opierając się na pracy Tretiakowa o rolnictwie żarcwym we wschodniej Europie wskazywał na to, że uprawa żarcwa była związana z ostatnim etapem wspólnoty pierwotnej, czyli z patriarchalną wspólnotą rodzinną. Grekow uważał, że socha i brona powstały w warunkach uprawy żarowej i rozwijając się dalej dały w końcu początek rolnictwu ornemu. Badacz ten, na podstawie danych pisanych i archeologicznych wskazywał, że uprawa żarowa utrzymała się najdłużej na północy w ziemi Ncwogrodzkiej. Nowe odkrycia w :Kliwogrodzie i Starej Ładodze, zwłaszcza radlice i ziarna zbóż, skorygowały dawniejsze przypuszczenia o uprawie żarowej, jako panującej formie rolnictwa w północnej Rusi jeszcze na początku dru giego tysiąclecia. Już w końcu I tysiąclecia panowała tam gospodarka orna z rozwiniętą hodowlą bydła i resztkami uprawy żarowej. Proces powstawania systemu ugorowego w Nowogrodzie był związany ze zmianą sytuacji gospodarczo-społecznej, która zaistniała jeszcze przed XI w. W każdym razie podstawą powstania feudalizmu u Wschodnich Słowian było rozwinięte rolnictwo orne. Na przełomie I i II tysiąclecia w ziemi nowogrodzkiej istniała już dwupolówka i trójpolówka, które to formy musiały zapewne powstać wcześniej. Przedstawioną koncepcję rozwoju rolnictwa w najbardziej północnych obszarach Rusi potwierdza analiza narzędzi rolniczych i innych znalezisk z Nowogrodu i Starej Ładcgi. Na podstawie sosznika z tej ostatniej miejsccwości datowanego na VII w. i licznych ziaren zbóż chlebowych z VIIXII w. można sądzić, że ekonomika Starej Ładogi charakteryzowała się rozwiniętym rolnictwem, przemysłem domowym, wydzielającymi się rzemiosłem i handlem z dalekimi obszarami. Au tor podkreśla, że rozwój ten mial charakter rodzimy, niezależny od innych grup etnicznych. Zdaniem autora badania nad rolnictwem w północnej części Rusi pozwalają skorygować dawniejsze przypuszczenia o diametralnie innym ro'l:woju rolnictwa w strefie leśnej i leśnostepowej. Na północy pozostałości starszych form rolnictwa opartych na wypalaniu trwały bardzo długo, ale od samego początku słcwiar\skiego osadnictwa w północnej Rusi podstawą było rolnictwo orne. Na obszarach Europy Wschodniej, zarówno słowiańskiej jak i niesłowiańskiej było ono a kilka stuleci starsze, aniżeli dotąd , przypuszczano. Jego istnienie na górnym Powołżu stwierdził Tretiakow w VII-IX w., a Szmidechelm w Estonii już w III-IV w. Przechodząc do bliższego rozpatrzenia kwestii pochodzenia słowiańskich narzędzi ornych Kudlacek ocenia sceptycznie panujące w nauce przekonanie, że plemiona słowiańskie przejęły poszczególne narzędzia od innych bardziej rozwiniętych ludów, jak Celtowie, Germanie i Rzymianie. Dla Wschodnich Słcwian wchodzili jeszcze w grę Bułgarzy Nadwołżańscy, którzy znali już pług właściwy w okresie istnienia słowiańskich radeł. Autor przyznaje, że pługi bułgarskie na obszarze wołżsko-kamskim były starsze i doskonalsze od słowiailskich radeł oku tych radlicami. Uważa on jednak, iż okoliczność ta nie mogła mieć decydującego wpływu na powstanie starosłowiańskich narzędzi ornych. Problemu powstawania poszczególnych narzędzi nie można łączyć tylko z jednostkami etnicznymi, od których inne grupy etniczne miały je biernie odbierać. Rozwój wschodniosłowiańskich narzędzi rolniczych był tak złożony iż niewątpliwie wskazuje na to, że Słcwianie doszli do wytworzenia narzędzi ornych swoją własną drogą, podobnie jak inne ludy starożytne: Etruskowie, Rzymianie, Celtowie, Germanie. Niesłuszny jest też rozpowszechniony w nauce niemieckiej pogląd, że Słowianie przejęli pług od Germanów. Już analizując rozwój narzędzi ornych u Wschodnich Słowian można się było przekonać, że zanim wytworzyli oni pług musieli przejść długi okres poprzedzający, w którym doskonaliła się radlica i części drewniane narzędzi ornych. Podobnie było u innych ludów, w tym także u Celtów i Germanów. Według .T. Podolaka na ziemiach słowiailskich jest tyle typów przejściowych od radła do pługa, że trudno dziś uważać to narzędzie za niemiecki import. W Europie Wschodniej te typy przejściowe są bardzo liczne; techniką swoją odbiegają zarówno od radeł germailskich jak też narzędzi płużnych z obszaru nad dolną Wołgą i Kamą. Na tej podstawie autor przyjmuje. że rOiwój od radła do pługa li Wsch:Jdnich Słowian był ich własnym dziełem. Wyłania się jednak problem, czy powstanie radła i jego dalszy rozwój u Słowian Za,chodnich jest pochodzenia ogólnosłowiańskiego (wschodnioslowiańskiego), czy też odegrało tam jakąś rolę udoskonalenie narzędzi ornych na sąsiedniCh obszarach germa1'1skich. Typologiczna analiza zachodnioslowiańskich żelaznych radlic wskazuje na to, że nie mają one związku z germańskimi typami narzędzi ornych. Widać to na radlicach z terenu Polski, Czechosłowacji, Sląska i obszaru ówczesnej Germanii, przy czym znaleziska radlic śląskich uważa autor za germańskie, Dopatruje się on typologicznej zbieżności radlic zachodniosłcwiańskich z celtyckimi, które uważa za naj starsze i naj doskonalsze t~py narzędzi ornych w Europie. Ich radlice były symetryczne, więc nie mogły być częściami pługa. Nie jest wykluczone, że celtyckie radlice i inne narzędzia rolnicze miały pewien wpływ na rozwój naj starszych narzędzi Ornych na obszarze germar';skim, z którym Celtowie utrzymywali bliskie I' !. i I: i I: ' :: , r II: ;j,1 i;:r �373 372 związki. Autor przyjmuje też pewien, ale nie decydujący wpływ kowalstwa celtyckiego na terenie osadnictwa Z3chodnich Słowian. W środkowej Europie w dobie nadejścia pierwszych Słowian od strony zakarpackilo,j (początek V w.) istniały jeszcze silne reminiscencje dawniejszego kowalstwa celtyckiego. Uwidoczniły się one nie w swej pierwotnej formie, lecz za pośrednictwem takich narzędzi, jakie istniały u plemion germańskich. Reminiscencje te odegrały prawdopodobnie dużą rolę w dalszym rozwoju słowiańskich narzędzi rolniczych, zwłaszcza kos, sierpów i radlic. Nie był to jednak wpływ decydujący. Żełazne radlice Zachodnich Słowian różnią się od radiic wschodniosłowiańskich. Tam wszystkie radlice z nieznacznymi odchyłeniami miały jednakowy wygląd, natomiast na zachodzie radlice są bardziej zróżnicowane typologicznie. W Polsce najwcześniejszym typem narzędzi ornych było nieokute radło krzywogrządzielowe (znaleziska z Biskupina, Wiewiórek i Papewa). Większa ilość radlic pojawia się w okresie póżnorzymskim. Krój płużny ze Śląska świadczy o istnieniu pługa. Duże znaczenie dla poznania ówczesnych narzędzi ornych mają radlice z Nowej Huty-Mogiły datowane na IV w. Pod względem typologicznym wymykają się one z ram radlic śląskich, które są bardziej wydłużone. W przeciwieństwie do badaczy niemieckich, którzy przypisują radlice śląskie Wandalom, J. Eisner uważa, że są one dziedzictwem po Celtach. Ponieważ Sląsk i całe Nadodrze było w pó_nym okresie rzymskim terenem przejściowym dla różnych plemion germańskich i innych, przeto trudno jest określić przynależność etniczną tych radlic. Typologia ich po~wala przypuszczać, że mają one swój początek w poprzednikach celtyckich. Autor słusznie stwierdza, że procesy rozwoju rolnictwa nie są podporzącikowane rozwojowi etnicznemu. Powstanie rolnictwa ornego jest nicociłączną CZĘścią stopnia rozwoju gospodarczego i społecznego. Tezę tę najlepiej potwierdza to, że na bardzo odległych od siebie ooszarach zgodnie z rOl.wojem czynników gospodarczo-społecznych, rolnictwo motykowe przechodzi w orne, które w kOI"cu rozwija się w płużne. Kontakty z bardziej rozwiniętymi obszarami mogą ten prcces przyspieszyć. ale nie zmienić. Specyficzną właściwcścią rOl.woju radeł z żelaznymi radlicami na terenie pcczątkowego osiedlenia Zachodnich Słowian bylo to, że wytworzyły się dogodne warunki wyrastające z tradycji 'celtyckich, które potem organicznie współdziałały przy dalszym doskonaleniu technicznym ornych i innych narzędzi rolniczych. Od IV w. wytworzyła się w NadocirZTl i obszarach przyległych tak złożona sytuacja etniczna, że było by rzeczą błĘdną wiązanie poszczególnych znalezisk narzędzi rolniczych z określonymi grupami etnicZT1)mi. T W pierwszej połowie I tysiąclecia na obszarach położonych na półn'Jc od Karpat pancwały podobne stosunki gospodarclO-społeczne. Nie mamy z tego czasu dowodu istnienia innych rodzajów narzędzi ornych, jak radła ł I okute radlicami. Funkcjonalnie były to radła rozrywające ziemię· Z tego względu było by niewłaściwe wyprowadzanie rozwoju radła i pługa (')d jednego ludu do drugiego. Nie mcżna więc głosić tecrii, że Słowianie przejęli typy narzędzi crnych od Celtów, Germanów czy innych ludów. Wydaje się, że w rozwoju narzędzi ornych na rozległych obszarach zakarpackich od Germanii do Naddnieprza, uczestniczyły aktywnie wszystkie mieszkające tam grupy etniczne na bazie żywego dziedzictwa celtyckiego. Na podstawie wysokiego stopnia kowalstwa, różnych rodzajów narzędzi rolniczych i tekstu Pliniusza wydaje się pewne, że pług koleś:1Y musiał pcwstać u Celtów, chociaż jego rozpowszechnienie nie zostało stwierdzone w całej kulturze lateńskiej przypisywanej Celtom. Należy przYPuszCZ3Ć, że w rozwoju germaJlskich i rzymskich narzędzi ornych miały duży udział wcześniejsze celtyckie radła i prawdopodobnie pługi. Nie można więc uważać pługa za wyłączne dzieło Germanów. Zarówno przy radłach i pługach, jak też innych narzędziach rolniczych, nie można mówić o typach germańskich, celtyckich czy słowiańskich na podstawie wyłącznie ich cech typologicznych, gdyż poza drobnymi odchyleniami wszystkie są podobnej budewy. Przy rozwoju tak słowiańskich j ak i germańskich narzędzi ornych w dużym stopniu uczestniczyły prototypy celtyckie. Ale sam pług koleśny u Germanćw i Słowian występuje na początku II tysiąclecia, jako wynik dalszego doskonalenia tych narzędzi. To że u Celtów nie doszło do upowszechnienia wpływów pługów koleś~ych było skutkiem nacisku od strony rzymskiej i germańskiej, który doprowadził do upadku organizacji celtyckich. Germanie okupowali grody celtyckie i mogli przejąć ich tradycje kowalskie. Stali się oni pośrednikami w przekazywaniu udoskonalonych wyrobów celtyckich w sąsiednich obszarach północnej Europy. Tak samo Słowianie Wschodni mieli znaczny udział w rozszerzaniu znajcmości narzędzi rolniczych w północno-wschodniej Europie wśród niesłcwiańskich grup etnicznych, na co wskazuje słowiallska terminologia tych narzędzi np. w Estonii. Kudlacek polemizuje z poglądem Z. N e j e d l e g o, który przypuszcza, że Słowianie Zachodni zapoz.nali się z pługiem za pośrednictwem Rzymian, którzy przejęli go od Celtów. Zdaniem autora omawianego studium hipoteza ta nie jest trafna, poniEważ wpływy rzymskie z dziedziny rolnictwa nie przejawiły się w materiale archeologicznym. zaś same radlice rzymskie miały kształt symetryczny. Zgodnie z J. Eisnerem Kudlacek przyjmuje podział obszaru Zachodniej Słowiańszczyzny na dwa regiony różniące się swymi wyrobami kowalskimi. Pierwszy z nich tworzyły Czechy, drugi górne Nadodrze, Morawy i Słowacja. Obydwa regiony wytworzyły w okresie od V do X \v. nieco ud·· mienne typy narzędzi ornych zaopatrzonych w żelazne radlice, a także narzędzi żniwnych. Rozwój ich dokonał się na podłożu celtyckim. Autor przypuszcza, że Słowianie w czasie swego prz.~·byc!a m1 te ziE-mie zetkm~li �375 374 tury przeworskiej (na Śląsku przyjmuje jednak osadnictwo germarskie), której ludność przez ogół badaczy słowiańskich jest uważana za najstarszy odłam Zachodnich Słowian, a przybycie ich przyjmuje dopiero na V w. Nie przesądzając kwestii, jaki był etniczny charakter ludności kultury przeworskiej trzeba wskazać, że sąsiadowała ona bezpośrednio z Celtami już w okresie laterskim i w ostatnim wieku przed n.e. przejęła od nich, zgodnie ze "wymi potrzebami, szereg cennych osia,gnięć w zakresie metalurgii i rolnictwa (np. półkoski, żarna obrotowe, uprawa żyta i owsa na szerszą skalę). Zdobycze ~e upowszechniły się na ziemiach polskich w okresie rzymskim. Kudlacek wypcwiedział się także przeciwko pośrednictwu rzymskiemu W' przejęciu rolniczych narzędzi celtyckich przez Słowian. Jednakże oalszy r;ostęp w rolnictwie na ziemiach polskich, mianowicie worcwadzenie żelaznych radlic i krojów płużnych w III-IV w., a także w' innych dziedzinach produkcji (np. wyrób naczyń na kole garncarskim), da się wyth'maczyć najprawdopodobniej właśnie ożywionymi kontaktami z rzymską Panno:l.ią, w której zresztą nadal odgrywał dużą rolę element się zapewne z resztkami ludności celtyckiej, częściowo zgermanizowanej i z!'omanizowancj. \V końcCl :;woich rozważań autor podkreś:a, że do wytworzenia się narzędzi ornych u Słcwian Wschodnich do szlo w wyniku ich własnych potrzeb gospodarczych i społecznych, bez żadnych wpływów zewnętrznych. Przeobrażenie radeł z radlicami w plugi nastąpiło w drodze udoskonalenia techniki uprawy w kOll.CU I tysiąclecia. Podobny proces miał miejsce także u Słowian Zachodnich na bazie osiągnięć celtyckich. Jednakże upowszechnienie pługa na obu obszarach Słcwiarlszczyzny dokonało się dopiero w pierwszych stuleciach II tysiąclecia. Studium Kudlacka jest pracą etnograficzno-historyczną opartą na źródłach archeologicznych. Uwzględnienie kilku ważnych odkryć narzędzi ornych z ostatnich lat zapewniło mu przewagę nad pracami d2.wniejszymi, które operowały bardziej fragmentarycznym materiałem. Ale nie tvlko na tym polega różnica pomiędzy omawianym artykułem, a opraco~aniami starszych badaczy. Tamci zajmowali się bowiem narzędziami rolniczymi głównie w aspekcie etnicznym, przy czym przypisywanie niektórvch narzędzi pewnym ludom odbywało się nieraz ~ sposób bardzo subjektywny. Kudlacek nie odrywa narzędzi ornych od konkretnych ludów, chociaż nieraz stan badań nie pozwala dać w tej kwestii pewnej odpowiedzi. Przede wszystkim jednak rozpatruje on rozwój techniki uprawy w powiązaniu ze stosunkami gospodarczo-społecznymi, które słusznie traktuje jako główny czynnik decydujący o postępie w zakresie narzędzi rolniczych. Au tor tak często podkreśla priorytet czynników ekonomiczn vch i tak silnie odżegnuje się od możliwośd wpływów obcych na rozwÓj słowiańskiego rolnictwa, że u ostrożnego czytelnika mo;;e wywołać obawę pewnej przesady w tej kwestii. Czy można całkowicie odrzucać wpływ wysoko rozwiniętego rolnictwa ludności kultury sałto-majackiej, a zwłaszcza Bułgarów Nadwołżańskich na rolnictwo Słowian Wschodnich? Nadmieniam, że niektórzy badacze radzieccy np. G. P. Grozdiłow wskazują na przejęcie uprawy pszenicy płoskurki przez ludność północnej Rusi od Bułgarów Nadwołżańskich. Pewne uwagi nasuwają się również co do rozwoju narzędzi ornych u Słcwian Z3.chodnich. Autor słusznie odrzuca rozpowszechnioną przez badaczy niemieckich teorię o przejęciu przez Słowian narzędzi ornych od Germanów i trafnie podkreśla doniosłą rolę osiągnięć celtyckich w tym zakresie na obszarze środkowej Europy. Odrzuca on jednak możliwość bezpośredniego przejęcia przez Słowian Zachodnich dziedzictwa celtyckiego z wyjątkiem ewentualności zetknięcia się napływających z północy Słowi'ln z resztkami ludności celtyckiej na obszarze Czechcsłcwacji. Poza tym Kudlacek skłania się do pośrednictwa germar:skiego przy rozpcwszechnianiu zdobyczy celtyckiego kowalstwa (str. 37). Jest to zapewne wynikiem tego, że autor nie wypowiedział się na temat przynależności etnicznej kul- celtycki. Z innych niedociągnięć można wytknąć autorowi zbyt częste powtarzanie niektórych tez i sformułowail, co mąci logiczny na ogół tok wy- 1 I kładu. Jako nowa próba ogarnięcia całokształtu problematyki powstawania rolnictwa ornego u Słowian studium Kudlacka jest pozycją bardzo pożyteczną i wartą zapoznania się ,z nią przez polskich etnografów, historyków i archeologów. A n t o n i n Va c l a v i k, Genese obratnich Prispevky bitka z Jerzy pIachet, Wielowiejski. koutnice k lidovym obradum rodinnym, lidovemu umeni pracy: "Franku Wollmanovi k sedmdesatinam", a u ·'odnice. a kroji. Brno Nad1958. str. 482-529. Autor omawia społeczne podłoże kształtowania się obrzędów oraz ich powstanie i charakter. Analizuje produkcję i funkcję płacht używanych jeszcze dzisiaj w szczątkowej formie na terenie Słcwacji jak i w mniejszym stopniu, na innych obszarach Czechosłowacji. Płachty kątnicze zawieszane w kątach izb wzdłuż łoża kobiecego (małżeńskiego) służyły do izolowania kobiet rodzących od otoczenia. Płachty takie chroniły chore kobiety jak i noworodków od złych wpływów. Wyrabiano je z konopi albo lnu i miały wymiary 180X255 cm. Pokażną szerokość ich otrzymywano przez zszycie. Płachty były zdobione haftem w kolorze czerwonym, w okolicach zaś Trnawy i Bratislavy modrym, jak również białym i czerwonym. Według Niederlego, "koutnice" były wyszywane haftem wyrażającym treści symboliczne, apotropeiczne i dodatnio wpływające na matkę i dziecko. �377 376 Zastosowanie płacht, zdaniem Vaclavika, sięga odległych czasów, jednak najstarszą datą jaką wymienia jest rok lEDO. W drugiej cZf;ści artykułu A. Vaclavik zajmuje się płachtą noszoną między innymi do wywodu, skąd otrzymała też swą nazwę uwodnicl:a p/achta. Płachta ta w rozmiarach jest nieco większa niż płachta kątnicza, składa się też ona z dwóch zszytych części, zdobionych haftem. Najstarsze znane płachty datuje Vaclavik na XVIII w. z zastrzeżeniem, że mogły one WystĘPować też i dawniej. W świetle hebrajskich źródeł do historii Słowian i Europy środkowo-wschodniej opublikowanych przez Franciszka Kupffera i J. Lewickiego płachty takie były noszo.ne już w XIII w. przez kobiety słowiańskie. Czy miały one wówczas zastosowanie przy jakichś obrzędach nie wiadomo. Niemn iej zostały zanotowane jako okrycia chdrakterystyczne dla kobiet słowiańskich. Na terenie Czechosłcwacji omawiane płachty mają jeszcze dzisiaj zastosowanie. W formie reliktowej jako serwety na stół i przykrycie łóżek. W Polsce zachowały się do około 1939 r. na obszarach południowo-wschodnich, a w XIX w. występowały na znacznie większych połaciach kraju pod nazwą plachta, loktuszka., odzieuaczka. Kilka ich egzemplarzy opisanych jest i reprodukowanych w Atlasie Polskich Strojów Ludowych. Artykuł zawiera wielką ilość szczegółów związanych z produkcją płacht, funkcją i obrzędowością, a poza tym szereg rysunków i fotografii oraz dość bogatą literaturę· A. G, CIanci i grada za kulturnu Interesujące dwa artykuły istoriju istocne Bosne, t. I, Tuzla 1957, ss. 256, to wydawnictwo muzeum regionalnego w Tuzli przynGsi etnograficzme. Są to prace: N. F. P a v k o v i ć a "Kara vIa si i njihovo tradicionalno zanimanje" (s. 103-126) oraz tego samego autora, napisana wspólnie z M. Draskićem "Narodnia nosnja iz Osata" (s. 151-178 + V tabl.). Oba artykuły, podobnie jak i inne studia z zakresu archeologii, historii i historii sztuki, poświęcone są problematyce wschodniej Bośni. Choć omawiają stosunkowo wąskie zagadnienia; pierwszy jest monograficznym opracowaniem niewielkiej, lecz wyraźnie wyodrębnionej grupy Karawołochów, drugi zajmuje się strojem z Osata, niedużej krainy w północnowschodniej Bośni, warte są poznania jako cenne prace materiałowe, Reprezentują one dorobek małego muzeum regionalnego, podejmującego badania etnograficzne na terenie niezwykle bogatym w materiały z zakresu kultury ludowej, i stanowią zapewne publikację prac wstępnych, zmierzających do ogarnięcia problematyki szerszej. Artykuły te przedstawiają wartość dla interesujących się etnografią Jugosławii i specjalistów w zakresie rzemiósł i odzieży ludowej. Artykuł Pavkovića o cygańskiej, zromanizowanej grupie Karawołochów i ich zajęciach, w ozęści wstępnej omawia pochodzenie tej grupy etnicznej. Na dalszych stronach pracy autor referuje tradycyjne zajęcie Karawołochćw, jakim jest cancarstvo - wyrób toczonych i drążonych naczyń drewnianych. Artykuł zamykają uwagi dotyczące spr:ledaży wyrobów oraz wierzeń i zabiegów magicznych, powstałych najczęściej w związku z uprawianym przez Karawołochów handlem domokrążnym. We wstępie autor informuje o dotychczascwych badaniach nad Kara\'.lokchami i literaturze dotyczącej tej grupy. Mówi też o własnych poszukiwaniach terencwych z lat 1956-57 z północnowschodniej Bośni zamieszkałej przez Karawołochów. Dołączona mapa ilustruje teren badany przez autora. Pavković zastanawia się nad problemem przynależności etnicznej i pochodzeniem Karawołochów i dochodzi do wniosku, że Karawołosi to grupa cygańska, która swój pierwotny język zastąpiła dialektem należącym do grupy językowej dakorumuńskiej. Pavković przyjmuje, że proces romanizacji Karawołochów nastąpił w czasie ich pobytu na terenie Wołoszczyzny. Nazwa KaravLah oznacza przybysza z "erne Vlaske", kraju na zachód od Bukaresztu. Na tereny północnewschodniej Bośni przybyli oni w pnczątkach XIX w. Liczebność Karawołochów coraz bardziej się zmniejsza. Uczeni obliczali ich ilcść z początku XX w. na ok. 2000. Według szacunku Pavkovića jest ich dziś zaledwie ok. tysiąca. Autor dorzuca sporo spostrzeźeń dotyczących izolacji Karawołochów wśród pozostałych mieszkar.ców kraju i jej przyczyn. Nader zajmujący jest fakt, że Karawołosi utracili świadomość swego pochodzenia i zaprzeczają związkom z Cyganami. Mcmentami, które w sposób zdecydowany wyróżniły Karawołochów spośród licznych w Bośni Cyganćw są odmienny język i wiara. Bardzo ważną przyczyną izolacjonizmu Karawołochów jest ich tradycyjne zajęcie, jakim jest wyrób drewnianych naczyń i sprzętów. Pavković widzi w tym silny czynnik wpływający na wzmocnienie więzi grupowej. Nędzne zarobki i praca na karczowiskach odepchnęły ich od cywilizacji i odcięły od kontaktów z pozostałą ludnością i udziału w źyciu publicznym. Wszystkie te elementy z kolei wpłynęły na uznanie przez sąsiadów "cancarstva" za zajęcie niższego rzędu, co umocniło kastewą wprost izo- lację Karawołochćw. W dalszej części pracy autor daje przegląd surowców i technik oraz opis organizacji pracy, związanych z tradycyjnym zajęciem Karawołochćw. Mężczyżni poza miskami wyrabiają koryta do prania i parzenia świll. niecki, dzieże do chleba, czerpaki, solnice, łyżki oraz pochewki do osełek. Kobiety zajmują się wytwarzaniem wrzecion i szpul do krosien. Do obtaczania tych wyrobów służą im prymitywne tokarnie, poruszane ręcznie przy pomocy przyrządu podobnego do łuku. Cięciwa łuku owinięta jest wokół obtaczanego przedmiotu i obraca się nim w czasie poruszania łukiem. Karawołosi sprzedają swe wyroby roznosząc je po odległych nieraz oko- �379 378 licach. Jest to najczęściej handel wymienny. Z handlem wiąże się większość wierzeń i praktyk magicznych. Dużych wClrtości pracy nie przysłaniają pewne usterki, do których zaliczyłbym niesystematyczny układ materiałów. I tak za niezbyt szczęśliwe uznać należy oddzielenie podrozdziału dającego przegląd stosowanych technik od opisu narzędzi. Również niektóre przypuszczenia, dotyczące genezy poszczególnych zjawisk zaobserwowanych u Karawołochów w ich praojczyźnie - Indiach, wydają się być oparte na zbyt nikłym materiale dowodowym. Praca Draśkića i Pavkovića Narodnia nośnja iz Osata referuje wyniki badań nad serbskim strojem ludcwym, przeprowadzonych w Osacie. Osat to niewielka, licząca kilkanaście tysięcy mieszkańców kraina w pólnocnowschodniej Boś:1i. Istniejące tu warunki geograficzne i gospodarcze sprawiły, że teren ten jest interesujący dla badal1 nad odzieżą ludową, noszoną tu powszechnie do II wojny światowej. Autorzy przyjęli w pracy układ chronologiczny. W obszernym rozdziale opisują trudno już dziś uchwytną w terenie odzież z okresu od połowy XIX w. do I wojny światowej. Poza materiałami z własnych badań, Draskić i Pavković wykorzystali tu również opisy z literatury i zasoby muzealne. Spośród opisywanych części odzieży na specjalną uwagę zasługuje noszona przez kobiety a zanikła w 90-tych latach XIX w. czapka, nosząca nazwę roga, Była ona charakterystycznym elementem dawnej odzieży kobiecej. Następny rozdział pracy poświęco:lY jest zmianom w odzieży w okresie między cwiema wojnami. Praca kończy się omówieniem odzieży noszonej w ostatnim okresie po oswobodzeniu kraju. Dodatkowym walorem pracy są liczne rysunki poszczególnych części odzieży oraz ich wykroje. Do praoy dodano kilka czarno-b;.ałych tablic, z rekonstrukcją stroju dawnego. Zbigniew ANTHROPOS (Freiburg-Posieux) tom 52 z. 1-6, Jasiewicz 1957. C. R. S t o n o r: Uwagi o religii i obrzędowości ludu Datla w HimaLajskim Assamie (Notes on Religion and Ritual among the Dafla Tribes of Assam Himalayas), Grupa plemion Dafla zamieszkuje obszar liczący ok. 5000 mil kwadratowych na południcwym pogórzu wschodniej części Himalajów, Religia ich opiera się na wierze w legion duchów, przedstawiających społeczność mocno zróżnicowaną, o klasowej hierarchii, na której szczycie stoi słoneczny duch Donyi, wyobrażający istotę żeńską. Donyi jest traktowana jako bóstwo ziemi, plonów, drewnianych budowli itp. Ogół duchów dzieli się na dobre i złe. Przeważają liczebnie d uchy szkodliwe, i te właśnie są przede wszystkim celem obrzędowych zabiegów ludzkich, zmierzających do zyskania ~obie ich przychylności. Szczególnie znaczące są duchy żniw, p.lonów, ",:ód: dżungli i drzew bananowych. ',Iv stosunkach między duchami a ludzml pcśredn:czy kasta kapłanów, którzy ró~nież są zróżni~cwani p~d .wzglę~em znaczenia i godności. Interesujące są Ich parafernal1a, \~ kt,orych .szcz~gólną rolę odgrywa wachlarz z piór orła lub innego rowme cemonego ptaka oraz skóra z tygrysa, leoparda a:bo. pa:-ter:', W części końcowej artykułu autor opisuJe mektore zabiegi czarownicze oraz obrządek pogrzebowy u Daflów. P a u l S c h e b e s t a: Uwagi do artykułu "Oll:ady jako pożywi.eme (Adnotaziones zur "Insektenkost beim Memchen"). ~est to ~rzyczynek do pierwotnej historii ludzkiego pożywienia na tle stos Jnkow stWierdzonych przez autora u pigmejćw Bambutti. Wypowiedż Schebesty ma chara~ter polemiczny. Autor przeciwstawia swoje stancwis.ko wy:vodom E ~ g e n 1.1.13 Z a F i s c h e r a, a w szczególności dwom z Jego hl'potez: tWIerdzemu, że pożywienie pigmejów Bambutti składa się w lis częś~i z insektów (~arw termitćw, ślimaków, drobnych płazów i gadów) oraz, ze - BambuttL re!udzi" 1 prezentują wtórny prymitywizm. . . Z morfologii ludzkiego uzębienia Fischer wnioskuJe, ze zrazu. by:o .to uzębienie typowe dla prymatów, a więc przystosowane do poz~wlema, na które składały się rośliny i insekty. Późniejsze zmiany w ludzkim uzębieniu należy jego zdaniem, rozumieć jako rezultat przystosowania do nowego mięs~ego pożywienia. Hipotetycznie przyjmuje się, że. ~oko~ało się to, kiedy pierwotny człowiek opuścił puszczę i prz~szedł do .mysllwsklego życia w stepie. Jeżeli uzębienie Pigmejów wykaZUje te zn:lany, oznacza to, że przejście do zbieractwa i powrót do życia w puszczy Jest nawrotem do trybu życia z okresu przed ich dokonaniem się· Schebesta który ma tę przewagę nad Fischerem, że życie i kulturę Bambutćw pozna~ał w długich bezpośrednich badaniach tere~o~Yc~, twierdzi, że wywody tego ostatniego mają charakter hipotez. W odmeslemu do Bambu:ów są one na pewno błędne. Zdaniem Schebesty, stopień pierwotnego prymitywu jest charakterystyczny zarowno od strony cech somatycznych, jak i w formach gospodarki. Do nich z kolei są ściśle do~tosowa~e formy społeczne i zjawiska życia duchowego. Przy tym występuje w mc~ cec~~ optymalnego przystosowania do środcwiska. Bambutti reprezentuJą ta.u właśnie pierwotny prymitywizm. Natomiast te zmiany w uzębieniu, które rzekomo dowodzą przejścia od zbierackiego trybu życia w puszczy do życia łowieckiego w stepie, zdaniem Schebesty, mogły równie dobrze zajść w warunkach życia w dżungli. " " Kur t P i s k a t y: Czy publikacja o Pigmejach Henryka TriHes'a jest źródlem? (1st das Pygmaenwerk von Trilles eine zuverlassige QueUe?). W 1932 r. ukazała się w Paryżu i Monach:um praca Les PYJmees miarodajnym �381 380 a H e i n z S l k e n: Afjadehowie U. J. Seetzen'a. (Seetzens Affadeh). Autor podejmuje próbę odtworzenia słownika wy~arłego ~ialektu Koto~~ (Francuska Afryka Równikowa - jez. Czad.),. z JęzykcweJ gr~py J\Iaka_l. Lud który jeszcze 150 lat temu mówił tym JęzykIem, w konc~ XI~ w. prz;ją1 i przyswoił sobie inny język, m~an0:Vicie --:- język Kanun. Gl~w~ą podstawę opracowania stanowią publ1kacJe Ulncha Jaspera Seetzen a. de la jOT€~t equatoriale, której autorem był misJonarz. Przedmiotem publikacji było etnograficzne studium nad Pigmejami z Gabunu (franc'lskiej Afryki Równikowej). Praca została przychylnie oceniona przez W. Schmidta, a krytycznie przez specjalistów, zajmujących się kulturą afrykańskich Pigmejów, m. in. przez P. Scheoestę. Autor przedstswia dowody z których wynika, że H. Tri1les w rzecz: wistości zbyt mało miał okazji do bezpośredniego poznania Pigmejów z Gabunu i ich kultury, a materiały zawarte w jego dziele są w wielu przypadkach nieoryginalne, i budzą uzasadnioną nieufneść ze strony znawców problematyki. E. E. E van s-P r i t c h a r d: Taktyka wojenna Zandów (Zand~ Warf~re). Artykuł, na który składa się 5 rozdziałćw, zawiera interesuJący OpIS taktyki wojcwania sudańskiego ludu Azande. N i c o l a s, El.nograjiczny słownik Tuaregów Tamajeq z obszaru Jul!emedcnu (Vocabulaires ethnographiques de la Tamljeq des Jullemmeden de l'est). Jest to część materiałów, których partie poprzednie były opublikowane w 46, <tS, 50 i 51 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia tym razem slownic:wo odnoszące się do geografii, formuł powitalnych i konwencjonalnych, skał, studni, gwiazd, zwierząt. roślin, mieszkania i narzędzi. Francis R u d o l f R a h m a n n: Czterej pionierzy ludnoznawstwa (Vier Pioniere der Volkerkunde). Pod tym, szeroko sformułowanym tyt~łe~ R. .Rah~a~~ przedstawia charakterystykę czterech uczniówW. S ~ h m l d t a, mIanowlcl;-. P a w ł a A r n cl t'a, M a r c i n a G u s i n d e'a, W l h e l m a K o p p e r s. a i P a w ł a S c h e b e s t'y. WszysCY oni należą do misyjnego st~warzys~ema Słewa Beżego (S. V. D.) i w okresie 1956-1957 r. każdy z ,mc.h u~oncz~ł siedemdziesiąt lat życia. Przedmiotem artykułu są cztery krotkle ?lOgrafIe wymienionych badaczy oraz cztery bibliograficzne wykazy tytułow prac, wschednie.Jo Kar l B o u d a: Język ludów jenissejskic/t (Die Sprache der Jenissejer). Ludy znad środkowego i dolnego Jenisseju mówią językiem, który pozostał jako jedyny dialekt grupy, która z biegiem stuleci bez reszty została wchłonięta przez języki wschodniotureckie: kotyjski i arynijski. Studium poświęcone jest zagadnieniom genealogii i morfologii języka jenissejskiego. które każd; z nich ma w swoim dorobku. . W dziale "Analecta et Additamenta" do najbardziej int~r~suJąCych notatek można zaliczyć: M a r c e l i n o N. M a c e d a, Obrzęd Kstęzycou;ych mod:ów li ludu Mamanua z pó:nocno-wschodniego Mindanao (':he Full _ Moon Prayer Ceremony of the Mamanuas of Northeastern Mmdanao). Autor był świadkiem ceremonii zwanej przez Mama~ua panaw,agtawag. Jest to uroczystość, której istotny cel leży w nawiązamu kontal~tow. z. duchami opiekuriczymi plemienia. Odbywa się w noc~ przy. peł~1 kSIęzyca. Polega na śpiewach i obrzędowych tańcach przy wtorze mIedzIanych gon- J o h a n n e s I t t m a n n: Kultowe tajne bractwo "djengu" na Wybr.zeżu (Der kultische Geheimbund djE'mgu an der Kameruner KUste). Autor widzi w tajnych kultowych bractwach zalążki organizacji państwowej. W strukturze pierwotnych społeczeństw posiadających bractwa tajne można wyróżnić dwa układy: pionowy wynikający z biologicznych i genealogicznych związków rodowc-i szczepowo-terytorialnych oraz poziomy, w którym bractwo tajne spełnia rolę organizatora i inicjatora akcji władania społeczeństwEm. Autor przedstawia materiały opisowe. ilustrujące strukturę i funkcję bractwa. Oto tytuły poszczególnych rozdziałów: Emblematy zewnętrzne. Demonologia. Obrzędy wtajemniczenia. 'VIłodzież męsk« Bractwo i jego wpływJ" Zmierzch tajnych bractw. Kamerunu. Joha n n F r i ck: Stosowanie substancji pochod.zenia zwierz~QlJgn w 11ldcwym lecznictu:ie w Tsinghai (Chiny). (Medicinal Uses of Substances Derived from the Animal Organism in Tsinghai). Autor mieszkał w chillskiej prowincji Tsinghai, na zachód od miasta Sining. gdzie praktykował jako lekarz. Korzystając z rozmów ze swymi chir.skimi pacjentami zbierał od nich wiadomości o lokalnym lecznictwie ludowym. gów i bębnów. W dziale "Miscellanea" do szczególnie O artykule R. S c h o t t'a pt. Podstawy .' interesuJących nabyu;ania nalezą prawa notat~l: . wl.asnosct [2tschr. f. verglel~h~nde Rechtswissenscl1aJt, 57, 1954). O zagadnieniu matriarchatu w sWletle referatu S. Hellbusch'a [Vortrage der T agung fUr Valkerkunde an der Humboldt-UniversiHit, Berlin, 1952), O dwojakim pochodze:Jiu m~tywu "drzewa życia" w ludowej sztuce europejskiej [K. Spiess, Veraff. d. bsterr. w • .zakresie Mus. f. Volksk., "('schichte ;eferatów kO:lcepcja w 11 ludów łcwieckich. 7, 1955). Zesz. 2 [Fasc. szechnej •: pożywienia 3-4J. W i l h e l m K o p p e r s: Zagadnienie histo7'~i powetnologii i r;rehistorii. [Da s Problem der Umversalim Lichte von Ethnologie und Prahistorie). Tematem szeregu na miE;dzynarcdc.wych konferencjach etnologicznych stała się t<:kiej powszechnej histerii, która dzieje ludzkości ujmowała świetle �383 by jako jedną całość, i w której problematyka genezy i rozwoju kultur pierwotnych zajęła by miej~ce równouprawnione z pisanymi dziejami ludów cywilizowanych. Omawiając genezę koncepcji o ujmowaniu dziejów ludzkich jako całcści, jako historii pcwszechnej, autor wskazuje ;1a bezsporny fakt, że nie stworzyli jej starożytni Grecy, Rzymianie czy Indowie. Wstąpiła ona jedynie na gruncie judeo-chrześcijańskiej koncepcji świata. Przed XVIII w. szerzej rozwijali ją jedynie nieliczni filozo£::'wie chrześcijańscy m. in. św. A u g u s t y n [354-430] i J. B. B o s s u ~ t [1627-1704]. Na gruncie ściśle naukowym ideę tak pojmowanej historii powszechnej sformułował dopiero w XIX w. twórca klasycznej niemieckiej szkoły historycznej: Leopold von Ranke [1795-1886]. Póżniejsi czołowi przedstawiciele tej szkoły: E r n s t B e r n h e i m, J u l i u s K a e r s t oraz P a ul Kir n ideę tę kontynuują po czasy współczesne, wbrew innym tendencjcm, działającym w naturalistyczno-pozytywistycznych kierunkach historii. Wychodząc z założenia, że nie ma ludów i kultur "niehistorycznych" , zwolennicy omawianego tu kierunku w historii powszechnej uważają za oczywiste, iż główną osią historycznego ujmowania dziejów ludzkich jest tożsamość natury ludzkiej. Podstawową zatem ideą historii powszechnej jest idea nieprzerwanej ciągłości dziejów ludzkich. Fakt, że istnieją w tej ogólnej historii ogromne luki, dla których brak pisanych źródeł historycznych, i źródeł archeologicznych bądż etnologicznych, nie może być argumentem dla poniechania samej koncepcji historii powszechnej. Ze stanowiska nauk etnologii i prehistorii koncepcja takiego ujmowania historii jest najzupełniej uzasadniona. Dawali i nadal dają temu wyraz zarówno etnologowie szkoly historycznej od F. G r a e b n e r a począwszy, jak również prehistorycy. Zdaniem K. J. N a r r a - historia powszechna zaczyna się na przełomie Pliocenu i Pleistocenu, odkąd pojawiają się pierwsze narzędzia wykonane ręką ludzką. Można by podważyć słuszność i celowość tak pojmowanej koncepcji historii powszechnej oraz jej podstawowego założenia o toźsamości natury człcwieka pierwotnego ze współczesnym, gdyby dało się utrzymać twierdzenie L e v y - B r u h l a, o fazie prelogicznego myślenia w dziejach ludzkich. Jak wiadomo twierdzenie to jednak utrzymać się nie dało. Levy-Bruhl zresztą tuż przed śmiercią sam tezę tę cofnął. Bardzo w tej sprawie interesujące jest aktualne stanowisko R. H e i n e - G e 1 d e rna. Jego zdaniem kultury wyższe wywodzą się z jednego wspólnego pnia. Oprócz elementów wspólnych, zupełnie podobnych jeżeli nie wręcz tożsamych, za takim ich pochodzeniem przemawia także chronologiczna sekwencja pojawiania się tych kultur: Mezopotamia (3000 p.n.e.), Egipt (2800), kultura Indu (2500), Chiny (EOO), Ameryka (500 p.n.e.). Spojrzenie na prehistorię ludzkich dziejów ze stan,lwiska aktualnej wiedzy archeologicznej ukazuje podobne sekwencje chronologiczne. Kontynentalny kompleks: Europa-Azja-Afryka reprezentuje naj starsze kulturowe świadectwa z dziejów ludzkich, sięgające okresu sprzed 500000-600000 lat. Natomiast najdawniejsze dotąd odkryte ślady istnienia ludzkiego w Ameryce są datowane na ok. 40000 lat p.n.e., a w Australii na ok. 13 000 lat p.n.e. Przy tym niektóre z wyróżniony'~h kultur paleolitycznych i neolitycznych obejmują rozległe, światowe zasięgi. Nie da się w świetle dotychczasowych wyników archeologii wykluczyć możliwości, że wszystkie te kultur~' wywodzą się z jakiejś pierwotnej, prakultury. Idea o jedności oraz nieprzerwanej a powszechm'i ciągłości kulturowej zdaje się w świetle tych podsumowań raczej zyskiwać na znaczeniu. To zaś daje coraz to mocniejsze podstawy dla podjęcia próby opraccwania historii powszechnej w pełnym tego słowa znaczeniu. Monizm dziejów kultury w ujęciu W. K o p p e r s a brzmi raczej przekonująco. Pozostaje jednak kilka istotnych zagadnień, które ze stanowiska etnologii wymagały by wyraźniejszego sformułowania. Jedno z nich to bliższe określenie treści humanistycznego pojęcia ewolucji kultury, jako zasadniczo różnej od niehistorycznej ewolucji przyrodniczej, na co w swoIm czasie wskazywał Hegel. Inne - to sprawa ponownego zaktualizowanego ustosunkowania się współczesnych etnologów do zasadniczych dwóch koncepcji a ewolucji kultury. Monofiletyczno dyfuzjonalnej i polifiletycznej. Autor do tych zagadnień na razie jeszcze nie ustosunkcwał się, być może uważa, że wymagają one przygotowania szerszej dyskusji. D. S. D a v i d s o n niektórych ważniejszych i F. M c C a r t h y: Rozmieszczenie typów kamiennych narzędzi i w chronotogia Zachodniej [The Distribution and Chronology of some important Types of Stone Implements in Western Australia]. Topory kamienne jedno- i cwusieczne, młoty zwane kodja, drewniane miotacze do oszczepów, kije i maczugi miotane, kamienne moździerze i żarna użytkowane przez tubylców Zach. Australii, występują w interesujących geograficznych zasięgach i pozostają niekiedy w stosunka::h wzajemnej zależności. Zależność ta wynika m. in. także ze stopnia opanowania pewnych technik w obróbce kamiennego surowca. Artykuł jest ilustrowany 5 kartogramami i ukazuje żywe jeszcze procesy dyfuzyjne narzędzi kamiennych w zachodniej Australii. Austratii. • I i I D o m i n i k S c h r o d e r: Chia-Fandse z Bengbaru i ich zwyczaje we('traer die Chia-Fandse [Tsinghai] und ihre Hochzeitssitten). Mianem Chia-Fandse autor określa chińską grupę plemion okolic jeziora Kukunor. Nazwa Bengbar jest tybetańska. Plemiona te stopniowo przechodzą od koczow:1iczego pasterskiego trybu życia do osadnictwa stałego i uprawy ziemi. Niektóre z nich jeszcze koczują, inne prowadzą półosiadły tryb życia, a jeszcze inne uprawiają ziemię. Zdaniem au tora można tu obserwować fragment wielkiego procesu ,.chinizowania" się grup etnicznych setne �384 385 zachodniej rubieży czajów, tłumacLąc liny Hsi-na. Chin. relację Autor przedstawia tubylcy, byłego opis cyklu weselnych wiejskiego nauczyciela zwyz do- i pieśni. Po przeanalizowaniu zasięgu występowania omawianego obrzędu, legend, które uzasadniają jego powstanie oraz form tańca i pieśni dochodzi on do wniosku, że obrzędowość karma genetycznie należy do jednej tylko z szeregu kultur, które na tym obszarze występują; rytuał ,.karmy" powstał prawdopodobnie w kulturze Kolarian lub Munda. B r i g i t t a R o o t h: Kosmogoniczne mity Indian 1'-'ólnocno[The Creation Myth of the North American Indians]. Na podstawie zebranych 300 wersji mitów Indian północno-amerykańskich o stworzeniu świata, autorka ustaliła istnienie wśród nich 8 zasa:iniczych typów. Wyróżnione typy są <-wiązane z konkretnymi geograficznymi obszarami. Na osiem - jeden tylko występuje wyłącznie na gruncie półnccno-amerykar'.skim. Jest to mit o dwóch braciach demiurgach ziemi, z których jeden zostaje oślepiony i w gniewie niszczy to, co stworzył jego partner. Pozostałych siedem typów występuje także pOla Ameryką północną na obszarze eurazjatyckim, świadcząc o kulturcwych powiązaniach wschodniej Azji z Ameryką północną. Cztery spcśród wyróżnionych typów mają zasiĘg w yrainie południ{)wo-amerykański i wykazują powiązania z ko>mogonicznymi mitami Oceanii. A n n a -amerykańskich P r o t a s i u s F r i k e l: Lingu:istyczno-etnologiczna skich plemion z T- ó:nocnego obszaj u Para i rejonów klasYfikacja przyległych. J o s. T r i p p n e r: Prażucha u rolników Tsinghai [Das "Rostmehl" bei Ackerbauern in Tsinghai, China]. Sciślej określając, tybetańska tsan-pa tj. "pr:,.żona mąka" jak również niemiecka Rostmehl, a polska prażucha nie jest dokładnym odpowiednikiem jadła, o które tu chodzi. Bliższym bowiem byłoby określenie: mąka prażmowa tj. mąka z ziarna prażonego. Do prażenia używa się tu (Tsinghai, półn.-zach. pogranicze Chin) przede wszystkim tybetai!skiego jęczmienia, czasem owsa, rzadziej pszenicy, a czasami presa i nawet kartofli. Po oczyszczeniu ziarna praży je się po czym miele na mąkę, którą z kolei przesiewa się przez sita. W trakcie prażenia dla spowodowania lepszego smaku prażuchy dodają niekiedy do ziarna nieco bobu lub fasoli. Niektórzy stosują zaprawianie smaku mąki w trakcie mielenia ziarna dodając doi! sól, niekiedy SUSZO!1e gruszki a także soczewicę lub groch. Mąkę z prażma spożywa się najczęściej w postaci bryi, którą uzyskuje się przez dolanie do niej herbaty albo wody_ Kto jednak ma dość pieniędzy na to, aby z potrawy tej uczynić delikates, dodaje masła albo oleju, cukru lub miodu. Mąkę z prażma przechowuje się w dużych drewnianych wysokich (na ok. 1 mtr) skrzyniach, opatrzonych w nóżki, alco w workach z .koziej lub wołowej skóry, co zacezpiecza ją przed wilgocią. W podróż pożywienie to zabiera się w niewielkim woreczku z koziej skóry. Przed robakami ubezpiecza się mąkę specjalnymi liśćmi pieprzowego krzewu (Xanthcxylurn piperitum), Prażucha jest jako jadło powszechna u nomadów tybetańskich, mongolskich i hakaskich. Można ją także znaleźć w każdym gospodarstwie chlcpskim Chii!czyków, Dunganów, Salarów. Jest tania, posilna, łatwa w przygotowaniu i delikatna w smaku. den india-r't[Zur linguistisch-ethnologischen Gliederung der Indianerstamme von Nord·Para (Brasilien) und den anliegenden Gebieten]. Autor podejmuje próbę sklasyfikowania licznych plemion indiańskich, zamieszkałych w tej części północnej Brazylii, która przylega do Guyany (brytyjskiej, duńskiej i francuskiej). Plemiona te należą do trzech zasadniczych grup językowych Aruaków, Tupi i Karibu. Do grupy pierwszej należy właściwie tylko jedno z plemion; do drugiej - trzy, a do trzeciej (Karibu) ok. 60 plemion. Ogół tych ostatnich da się podzielić na pięć ugrupowań dialektycznych w granicach języka Karibu. Pod względem kultury materialnej plemiona te różnią się raczej mało. Różnice występują tylko w formach budownictwa mieszkalnego, plecionek i łuków. F r a n c i s N i c o l a s: Etnograficzny słownik Tamajcq ze wschodniego [Vocabulaires ethncgraphiques de la Tamiłjeq des Julemmeden de I'est]. Jest to końcowy fragment szóstej części zbioru materiału słownikowo-etnograficznego, Tuaregów, z północnej Nigerii francuskiej. Poszczególne części pracy były tirukcwane w tomach 4.6 (1951) 52 (195'1) Anthroposu. Julemendu D u r g a B h a g wat: Karma [The Karma]. Nazwę Karma-Karam nosi żniwna obrzędcwość, o'::chodzona w centralnych prowincj ach Indii [Madhya Prade~hJ. Autor wyróżnia w niej trzy kategorie składnikó',v: rytuał 2-wiązany z drzewem karam (Nuclea pan-itolia), tańce obrzędowe l I I o t t o M o r s: Historia Bahajów. [Geschichte der Bahaya - Ostafrika]. .Kraj Bahaja, nazywany Buhaya, leży nad jez. Viktoria. Liczy ok. 4.00 tys. mieszkańców, którzy mówią językiem Buhaya, zaliczanym do grupy językcwej Bantu. Jest to rodzaj związkowego państewka, złożonego z dziewięciu małych niezależnych królestw. Współcześni Bahaja są rezultatem zmieszania się tubylczych Bantu i przybyłymi tu plemionami HamitÓw. Ci ostatni przybyli przed ok. 500 laty, osiedlili się, przyjęli tubylczy język i "tworzyli kastę szlachty. Dzieje ludu Bahaja odtworzył auter na podsta\vie istniejących publikacji i rękopisów. i w oparciu o materiały, które zebrał. przebywając w kraju Bahaja przez 17 lat jako misjonarz. Praca ukazała się jako 25 tom lV1icro-Biblioteki Anthroposu. 1:; LUj, t. XLVI �:387 386 W dziale "Analecta et Additamenta" znajdują się notatki: S. H u mm e l'a _ o świętych grotach w Tybecie i kultowych tradycjach związ::lnych z jaskiniami, H. A u f e n a n g e r'a o wąskich drewnianych tarczach fechtunkowych z Nowej Gwir:.ei oraz O. H Civ c r'a - o tzw. żaglu łacińskim. W dziale "Miscellanea" zasygnalizowano ciekawsze pcwiedzi z czasopism etnograficznych, prehistory:cznych artykuły i wyi antropologicz- nych z 1956 r. Zesz. 5-6 Anthroposu zawiera indeksy 52 tomu. Część rozpraw otwiera artykuł J. M a r i n g e r'a: Pjzemys! "Iwa juku I" i jego zaszeregowanie kulturowe (Die Industrie von Ivajuku I (Japan) und ihre kulturelle Einordnung). Archeologiczne odkrycie paleolitycznego stancwiska w Jwajuku w Japonii stało się przedmiotem dyskusji, toczącej się na temat właściwego zaszeregowania paleolitycznej kultury nazwanej od miejsca jej odkrycia Jwajuku 1. Autor polemizując z wywodami japońskiego archeologa Sósuke Sugihava, proponuje chronologiczne zaszeregowanie tej kultury jako formy pośredniej między okresem archeologicznej kultury japońskiej, oznaczanym mianem Gongenyama I-II, a okresem Gongenyama III. E. A. War i m s: Mitologiczne przestrzenne nazewnictwo Australczyków, jego et'iJ- rozproszenie. J o s e p h Was t l: Przyczynek do antropologii Negrytów wschodniego [Beitrag zur Anthropologie der Negrito von Ost-Luzon]. Badania antropologiczne 45 kobiet i 54 mężczyzn plemienia Baluga (wschodni Aetcwie) pozwoliło na stwierdzenie, że nie przedstawia ono jednolitego składu rasowego, lecz wykazuje większą ilość różnorodnych elementów rasowych. Znajdują się tam elementy negryckie, wedyjsko-australoidalne, paleomongoloidalne, melanezyjskici paleomelanezyjskie. Rozprawa z zakresu antropologii fizycznej, bcgato ill:strewana tabelami i wykresami cech antropologicznych oraz stosunków ilościowych. Luzonu. J o h n L o e wen s t e i n: Neolityczne dluta kamienne z Archipelagu (Neolitic Stone Gouges from the Malay Archipelago and Their Northern Prototypes). Zdaniem auto,ra są to narzędzia ciesielskie, służące do obróbki drewna. Prawze~em ich były dłuta z kości. Mezolityczne ich prototypy przetrwały do neolltu.· Auter wyraża opinię, że najdawniejsze narzędzia tego typu na obszar Malajski przyniosła kultura "toporów kolistych", która wzdłuż wschodniego wybrzeża Azji przenikała na południe poprzez Indochiny Ja obszaru malaj skiego. • Malajskiego [Australian Mythological Terms: Their Etymology and Dispersion]. Ktokolwiek zaznajamia się z religią tubylców australijskich, jest zaskoczony bogactwem jej mitologicznej terminologii. Kiedy jednak drogą analizy semazjologicznej badacz poznaje sens tych terminów, okazuje się, że dają się one sprowadzić do znaczeń: zmarły, duch _ zjawa, cień, dusza, grób, oddech, woda, echo - diwięk itp. Bogactwo terminologii mitycznej rozwinęło się wskutek wędrówek poszczegółnych plemion, ich wzajemnych kontaktów i wymiany kulturowej. U podstawy tego zjzwiska leży rozpowszechniony u tych plemion kult przodków i wiara w ich stale współżycie z żyjącymi. Artykuł zam~'ka bogaty wykaz bibliografii etnograficznej Australii. mologia M a t t h i a s E d c r: Rodzina, ród, klan i kult przodków w Japonii [Familie, Sippe, Clan und Ahne;l\'E:rehrung in Japan]. Jest rzeczą charakterystyczną, że .Japończyków nie cechuje osobisty stosunek do bóstw:}. Indywidum istnieje dla rcdziny, a nie redzina dla niego. Rodzina jest patriarchalna patrilokalna. Majątek dziedziczy naj starszy syn. Związki rodzinne tworzą ród, niegdyś żyjący we wspólnocie rodowej, W dorocznej tradycyjnej obrzędowości istnieją rnomenty, kiedy członkowie rodu manife~tują swą przynależność i solidarność rodewą. W świątyniach buddyj,kich na ołtarzykach rodowych umieszcza się tabliczki przodków i składa ofiary. Podobna kultewa obrzędowość ma miejsce na grobach przodków. Szereg bóstw takich jak: "bóstwo ziemi "Jigami" lub bóstwo siedliszcza .,Yashikigami", są ogólnie uznanymi i czczonymi przez Japończyków bóstwami lecz nabierają one cech bóstw rodowych. Istnieją pewne podstawy do przyjęcia, że pierwotnie poszczególne klany posiadały własne klanowe bóstwa opiekuńcze. Autor kończy swoje wywody wnioskiem, że od okresu kamiennego po czasy współczesne przejawia się w tym socja-religijnym zjawisku ludowej kultury Japonii stały specyficzny składnik japoński. i pó:nccne ich prototy]:y. Kur t Jar i t z: Zabytki języka kasyckiego. [Die Kassitische Sprachreste). Jest to rozprawa językoznawcza. Sprzwa zaszeregowania starożytnego. języka kasyckiego nasuwa wiele trudności. Autor, polemizując z inny.ml badaczy tego języka, dochedzi do wniosku, że nie jest to język samo~zlel~Y. Widoczne w nim wpływy hurryjskie, przednioazjaty<:kie a także IndYJ . . połowy II-go tysiąclecia .. s k'Ie,. z pierwszej p.n.e. zdają się przemamIaC za Jego kompilacyjnym charakterem. S. S. S a n t a n d r e a: Studium języka Gola. [An Elementary Study of the Golo Language]. Jest to również studium li:1gwistyczne poświęcone ana l'"IZle Jednego z zywych . . ' Języków afrykarskich. Grupa Golo liczy ok . 4 tyS mi k" .. .' esz ancow zYJących na pograniczu kraju Dinka w kraju Bahr el Gazar. Ą, additamenta" znajduje się wypowiedż W dziale "Analecta et C los s'a na temat religii i historii kultury. (Religionsphanomenologie �389 388 und Kulturhistorie) oraz artykuł S. H u m m e 1'0. Swięte góry Tybetu. W dziale ,,:Miscellanea" znajdują się notatki o artykułach A. C l o s s'a, Kultu,historie und Evolution [;\litt. d. Anthrup. Gesell. in Wien 86, 1955], A. S t a f f l'e;. Uber die Trag- und Reitnutzung des Rindes in Afrika und Lateinamerilw [:YIitt. d. Naturforschenden Gesellschaft Bern. N. F. 14. 1957], wzmianka 0 rozprawce W .. J a c o b e i t, Jochgeschirr und Spanntiel'grenze (Deutsches .Jahrbuch f. Volkskunde 3/1. 1957), oraz informacja o artykule F. T e l' m e l' a, Der I-lund bei den Ku!turvólkern Altamerikas (Ztschr. f. Ethn. 82, 1957). Każdy z wymienionych trzech zeszytów 52 tomu Anthropcsu posiada jak w tomach poprzednich begato wypełniony dział bibliografii, wyk~Jz "publicationes recentes" oraz przegląd zaw1ftości bieżących czasopism etnograficznych lub tematycznie do etnografii zbliżonych. ANTHROPOS, t. 53, 1958, zesz. 1-2. 3-4, 5-6. Freyburg, Szwajcaria. Zesz. 1-2. L e o n h a r d A d a m: Antroy:omorjiczne u;y:;brażenia na australijskich przedmiotach kultowych [Anthropomorphe Darstellungen auf australischen Ritualgerate]. Na drewnianych i kamiennych czuringach australijskich spotyka się często ryte motywy ozdobne, wyobrażające sylwetki ludzkie. Autor stwierdza, że o ile czuringa jest instrumentem mu,zycznym _ kultowym, charakterystycznym dla całego obszaru nowogwinejskiego i australijskiego, a tyle natcralistyczne i stylizowane rysunki ludzkich figur są, jego zdaniem, samodzielnym rodzimym tworem Australii. .Artykuł reprezentuje dobry wzór metody analizy genetycznej i strukturalnej, zastosowanej do prymitywnego rysunku. L o u i s J. L u z b e t a k: Kultura plemion Srodkowego Wag hi. [The Middle Waghi Culture]. Autor przedstawia zwięzły zarys kultury plemion południewowschodniej części Ncwej Gwinei. Szczególnie interesuje go zjawisko akulturacji, zachodzącej pod wpływem zetknięcia się tubylców z cywilizacją Europejczyków. Ogół opisywanych faktów kulturcwych ujął autor w następujące klasy: kultura materialna, życie gospodarcze, stosunki społeczne, religia, wiedza i tradycje, muzyka i sztuka, język. W podsumowaniu wysuwa następujące wnioski: Tubylcy rozróżniają dwie kategorie akulturowanych elementów - te, których przyjęcie jest aprobowane w ich własnym środowisku oraz te, które przyjmują jedynie gdy przebywają poza tym środcwiskiem, najczęściej kiedy żyją w osadach europejskich. Akulturacja ma charakter kumulatywny, nowe elementy dolączają do starych. Na razie zajmują one w tradycyjnej tubylczej kulturze pozycje raczej I:eryferyczne. Zdaniem autora jest to sytuacja przejściowa, po której dojdzie do pełnej kulturcwej integracji. R i.i d i g e r w pó/n.-Zach. S c h o t t: Prau:a w!asności Melanezji. [Die Eigentumsrechte trcbriandzkich der uyspiar:y Trobriand-Insulaner in N'ordwest-Melanesien], Z'Jpełnie inaczej niż w kręgu europejskiej cywiliza.cji ~kształtowały się pojęcia własności u Trobriandczyków, którzy nie posIadają abstrakcyjnego określenia, odpowiadaja.cego europejs;'l:iemu poje;ciu własności. Istnieje jednak stosunek do niektórych rzeczy, odpcwiadający naszemu pojęciu posiadania, określany slowami analogicznymi do naszych zaimków dzierżawczych. Nie tylko ubiór, broI'!, ozdoby, łodzie dOmy. i pola mogą tam być przedmiotem własności, ale także mity, cza~ rcW:llcze formuły i pieśni. Auter w sposób zwięzły omawia istniejące tu fcrm.y prawa własncści, sposoby jego nabywania, użytkcwania i przekazywama. Rozpr2wa przynosi odkrywcze stwierdzenia i prostuje błędne dotychczasowe wyobrażenia o prymitywnym komuniźmie lVlelanezyjczyków. .J e a n - P a u l R o u x: Nazwa szamana w tekstach turkomongolskiclJ.. ILe nom du chaman dans les textes turco-mongols]. Etnologia jeszcze nie określiła precyzyjnie pojęciowej treści szamanizmu i szamana. Do europejskiego słownictwa termin ten wszedł w XVII w. Poprzednio zanotoWa~lY .został w językach perskim, tureckim i pali. Toczy się spór o et y~O.O~lę tego słowa. Autor sięgnął więc do starych turkomangolskich ,e~stow. [VII~XIII w.]. Ale tam znajduje na określenie szamana formy posredme, opIsowe. Wnieskuje zatem ostroźnie, że w turkomongolskich Językach nazwa bezpośrednia szamana mogła być otoczona zakazami tabu. , E.r n s t R i s c h: Odszyfrowanie minojskiego linearnego pisma B. [Die Entzlfferung der Minoischen Linearschrift "B"] Dla odróżnienia młodszeg~ linearn:go pisma z gli.niany.ch tabliczek z Minos od formy starszej [A] oatowan:J na III-II tysIąclecIe p.n.e., posłużono się oznaczeniem "B". W 1952 archItekt angielski Michał Ventris cglosił, że udało mu się pismo to o~cYfrować i, że reprezentuje ono formę protcgrecką. Odkrycie to wnosI sporo nowego do poglądów dotychczasowych na język i podstawowe cechy kultury mykeiJskiej. Treść odczytanych zapisów wskazu;e także na to.'. ze . z~war t osc poematow Homera (imiona bohaterów, opisy J gOSpo-' dar~1 .ltd.) m.e znajduje potwierdzenia w newopoznawanych faktach z przeszloscI Achajów. o' • H u g o H u b e r: Obrzędy oczyszczenia i lLs;:okojenia 1L ludu Adangme. [Adangm: Purification and Pacification Rituals]. Autor zebrał materiały z połu~mowowschodniej części Ghany w latach 1951-1957. Naruszenie usankCjonowanych rytualnie praw i zwyczajów pociąga za sobą, w mnieman'u . ' . .' .' A.dang .. me, meszczęscla z b'JOrowe I.. mdywidulne w postaci chorób smlercl. mepowcdzeń lub żywiołowych klęsk. Zapobieganiu te,O"o rodzaJ'; . .. k onsek wencJom mają. słuzy'c obrzędy Oczyszczające. Przedmiotem~ obrzędd.oW\'ch .' . a kl' .. ow oczyszczema . mogą być plemiona, osady. rodziny i poje,lincZ\' . . . osobnic\' . . Osobne akt· y mają. na celu USpOkOjEnie sprcwokowanych o. i'l "I �391 39U duchów ofiary. lub demonów. Głównymi e;cmentami tych aktów obmywanie i skrapianie wodą lub knvią, uderzanie ~ą biesiady. gałązką· K. F e l' l' a l' i d'O c c h i e p p o: Tzo!kin Mayów a zagadnienie Saros [Das Tzolkin der IvIa:;a im Lichte des Saros-Problems].. . . . . W kale.ndarzu :'vTay6w okres miedzy dwoma zacmlemaml, !lezący 11 960 dni ncsił nanvę Tzołkin. W astroncmii babiloń.skiej istniała podobna w ~wej istccie jecn:::stka miary czasu zwana Saros, której czas trwania stancwi! trzecią część okresu Tzolkin. Autor wychodzi z założenia. że wymienione s:vsterny powstały od siebie niezależnie. Treścią artykułu jest dcwcdzenie, jak w spo~ó'::J latwy i prosty mogło dojść do uzyskania podobnych astronomicznych rezultatów. .J a h n L o e wen s t c i n: Malajskie łodzie zl.ych duchów [Ewil Spirit Boats of Malaysia]. Chedzi o specjalnie wykonane mini:::lturcwe stateczki i łedzie, służące do zabiegów magicznych. Malajscy rybacy i żeglarze puszczają tego rodzaju modele na rzekę lub morze z intencją, aby na nich odpłynęły demony ,i duchy przynoszące chorcby i nieszczęścia. Praktyki te znane są na dużym obszarze południowo-wschodniej Azji. Ojczyzną ich. sądzi auter, jest południcwy obszar Chin. Na tymże obszarze znany jest również wątek wierzenicwy a duszy, która na łodzi odpływa w zaświaty. Artykuł jest uzupelniony i!listracjami. H e r rn a n B a u m a n n: Wilhelm. Schmidt a zar;adnienia matriarchaw [P. Wilhelm Schmidt und das Mutterrecht]. W pośmiertnie wydanej pracy W. Schmidta, Das Mutterrecht [Wien-Modling 1955] znależć można ostateczny pcglad Schmid ta na cały kompleks zagadnień związanych z matriarchatem.' W stosunku do stanowiska jakie w sprawach tych zajął on w czasach Griibnera, w pierwszej swojej wersji kulturewych kręgów (KultUl'kreise), estatnio wyrażony pogląd wykazuje niewielkie zmiany. Główne tezy jak twierdzenie, że pcczątkćw kultur rolnych jak i matriarchatu należy szukać w kopieniaczej uprawie roślin bulwiastych w strefie tropików oraz, że macierzystym obszarem obu tych z sobą sprzężonych zjawisk ~ą rzeczne doliny deszczowego regionu Indii \Vschodnich - nie dają się utrzymać w świetle nowych osiągnięć archeologii. Au tor poddaje krytyce podstawowe tezy tej teorii W. Schmidta i kończy wnioskiem, że omówione poglądy nie mogą reprezentować aktualnego stanu wiedzy o matriarchacie. T e a d o r V e r h o e v e n: Protoneuryci w jaskiniach u:ys!-'y Flores [Proto-Negrito in den Grotten auf Flores]. Nowe odkr;-'ciH szkieletów ludzkich, wykazujących cechy karłowatych negrytów, wnoszą zmiany do dotychczasewych poglądów na prehistorię Indonezji. Dwa ostatnie artykuły pOswlęcone są działalności O. Piotra S c h u m a~ h o r a (1878-1957), badacza Pigrr.ejów Kiwu (Ruanda - Afryka). W dziale Analecta Et Additamenta 2 notatki dotyczą archeologicznych l.l1alezisk na wyspie Flores. Jedna opisuje zwyczaj łowiecki ludu Wew3.kBcikin (N. Gwinea) z\viązany z łowami na ,latające psy". Tematyką pozo-talych dwóch są sprawy lingwistyczne. W dziale "Miscellanea" znaleźć można krótkie sprawozdania z najbardziej intEresujących artykułów, publikowanych w 1956-57 r. w periodykach i wydawnictwach ciągłych, zajmujących się historią kultury. Zeszyt 3-4: R. H e i n e - G e l d e r n: Geografia (ładnienie przedkclum.bijskich kontaktów roślin kulturowych uprau:nych m.iędzy a. zuStarym [Kulturpflanzgeograj:hie und dag Problem vorkolumbischer Kulturbeziehungen zwischen Alter und Neuer Welt] . Dyskusja toczy się o to, czy stareżytne kultury przedkolumbijskiej .-\meryki powstały tam samodzielnie czy też przy udziale wpływów Starego Swiata -Azji lub Europy. R. Heine-Geldem, wiedeński historyk lcultury stoi na gruncie teorii dyfuzjonistycznej, czemu dał wyraz w poprzednich publikacjach. Obecnie, z okazji opublikowania przez H. G r o s s a artykułu Das Problem. der kult1irellen Kontakte zwischen Neuen und Swiat€m.. Alten Welt in vorkolum.bischer Zeit im Lichte der Fflanzegeograph:e !Erdkunde, t. 10, ł956, ss. 141-146]. Heine-Geldern podejmuje obronę swojej tezy. Artykuł ma charakter polemiczny i zawiera stwierdzenia, któ~e :,kutecznie podważają argumenty botaniczne H. Grossa i innych botaników, przemawiające za niezależnym od cywilizacji eurazjatyckich rozwojem uprawy roślin takich, jak kukurydza, amarant jadalny, bawełna. palma kokosowa w przedkolumbijskich rolniczych cywilizacjach amerykańskich. Problem jest pasjonujący i ma bogatą bibliografię. Kar l J. N a r r: Problemy hodowli zwier zqt w świetle źródeł archeolo[Vieh zuchtprobleme und archeologisch-osteologi:-iche Quellen]. Można zalożyć, że hedcwla zwierząt jako forma gospodarki mogła powstać niezależnie od rolnictwa. albo też, że mogła ona właśnie z rolnictwa się wyłonić i wyodrębnić. W przypadku pierwszym, jako forma gospodarki powstała ona wcześniej niż uprawa ziemi, lub obie formy rozwijały się równocześnie. Jak wiadcmo tę ostatnią hipotezę przed p6ł wiekiem włączyła do swej teorii szkoła historyczno-kulturcwa. Natomiast w schemacie kulturowym Morgana-Engelsa, uprawa ziemi chronologicznie wyprzedza hodowlę zwierząt, która występuje raczej w początkach ustroju \\iojennych demokracji i w zespole z obróbką metali i patriarchatem. Znaleziska archeolcgiczne, jak dotąd, ukazują współw;-'stępowanie rolnictwa i hodowli. W tym świetle na ogół milcząco przyjmuje się, że pasterstwo Jest wtórną formą gospodarki, młodszą od rolnictwa. (jiczno-osteologicznych. �393 392 Autor dokonuje szczegółowego przeglądu wyników archeologicznych badań z lat ostatnich, w których znaleziska os teologiczne nie wnoszą jednak oczekiwanych argumentów. Artykuł napisany jest w sposób ciężki i zawiły, tym niemniej zawiera interesujący przegląd nowszych faktów i poglądów związanych z etnograficzną problematyką hodowli. I wan A. L o p a t i n: Języki tunguskie [The Tungus Languages]. 2<.1-' gadnienia językoznawcze altaistyki i środkowej Azji są w ostatnim dziesięcioleciu przedmiotem szczególnie intensywnych zainteresowań oraz trEścią ponad 20 publikacji. Autor komentuje i uzupełnia treść pracy .T. B e n z i n g a Die tungusischen Sprachen (1955). J e a n P a ul R o u x: Elementy szamaniczne w tekstach premongol[Elements chamaniques dans les textes premongols]. Autor przedstawia szereg archaicznych tekstów tureckich oraz tekstów, zachowanych u ludów sąsiadujących z Altajcami. Przedmiotem jego zainteresowań są te fragmenty, które zawierają opisy magicznych zabiegów leczniczych, praktyk wróżbiarskich i innych, podobnych tym, które są wlaściwe funkcjom i cechom szamana. skich R i c h a r d M o h r: Społeczny ustrój Angas'ów z Pó!nocnej Nigerii [Zur sozialen Organisation der Angas in Nord Nigeria]. Lud Angas, żyjący w południowej części prowincji Bauchi, liczy ok. 60 tys. osób. Praojczyzną jego jest Egipt. W ostatniej wędrówce zatrzymał się w BQrnu, skąd jednak uszedł pod naciskiem ludu Ngwip. Organizacyjną jednostką Angas'ów jest patrilinearny egzogamiczny ród. Każdy ma własną nazwę związa:J.ą z wioską, która jest siedzibą macierzystą. Członek rodu może, wyprowadziwszy się z niej, założyć nową siedzibę i nowy ród, ale musi pozostać'. przy pierwotnej nazwie rodu. Siedziby składają się ze stożkowatych glinianych chat, otoczonych kamiennym murem. Do wioski prowadzi wąskie wejście. Wioska ,posiada osobny "y e r b a 1', tj. święty śpichrz, który odgrywa tu rolę świątyni. Jest miejscem zamieszkania duchów zmarłych członkćw rodu. Stoją tu garnki napełnione piwem. U wejścia do wioski mieści się święty plac. Każdy mężczyzna, także i chłopcy, ma własny Śpichrz. Kobiety i dziewczęta mają jedynie osobne gliniane stągwie na zboże. Przewodniczy każdej osadzie golong i kacyk wybierany z rociu. królewskiego. Interesujące są ślady stosunków matriarchalnych tu jesz-, cze zachcwane, zjawisko tajnych męskich związków oraz formy zawiera-o nia małżeństw. Artykuł zawiera zupełnie nowe materiały; 11 dobrych", ilustracji uzupełnia tekst. M orr czesnych i s F r e i I i c h: Truarość niektórych cech w kulturze wspór-', Irokezów [KulturaI Persistence Among the Modern Iroquoi:+ Autor prowadził badania nad akulturacją współczesnych Indian z ludu Mohawk. Referując \vyniki, posługuje się schematem strukturalnym. PrLY, jego pomocy charakteryzuje on generalne cechy kultury dawnych Mohawków (z XVIII w.). W rezultacie wykrywa on, że ów dawny schemót strukturalny trwa nadal w kulturze Mohawków współczesnych mimo, ie zmianie uległy wewnętrzne elementy, V i c t orR o s n e r: Zabiegi przeciw jadoui uężowemu praktykowane [Venon Sweeping practised in the Up:lr Ghat of Jasphur]. U ludu Adiwasi mieszkającego na wyżynie Ghat w prowincji Madhya Pradesh w Republice Indii, istnieje wierzenie, że jadowity wąż, który ukąsił człowieka, ma zdolność unieszkodliwienia jadu, pod warunkiem, że po ukąszeniu jest on jeszcze żywy lub przynajmniej porusza się jeszcze. Pośrednikami, wykonującymi odpowiednie zabiegi i zdolnymI wygłaszać skuteczne zaklęcia, są specjalni mistrzowie. Autor opisuje te praktyki i przytacza formuły magiczne przy tej okazji stosowane. w Upar Ghat w Jasphur - Indie M a r t i n G u s i n d e: Pigmeje Ayom na Nowej Gwinei [Die Ayompygmaen auf Neu Gwinea]. Autor, znany badacz ludów pigmejskich, ucz!ń W. Schmidta, przedstawia niektóre wyniki swej ostatniej wyprawy etnograficznej. Gusinde stwierdza, że jak dotąd nie ma dostatecznych podst3w do ujmowania ogółu znanych ludów pigmejskich jako biologicznie ściśle związanej całości. Ważnym dła zagadnienia było by wyjaśnienie, czy karłowate ludy, żyjące w głębi N. Gwinei są rzeczywiście Pigmejami oraz czy są grupą biologicznie i kulturcwo odrębną i inną, niż ich bliżsi i dalsi sąsiedzi. Problem ten stawiało już przed Gusindem kilku badaczy, których opinie autor przytacza we wstępie swej publikacji. Wynika z nich, że Pigmeje nowogwinejscy są raczej grupą odrębną, a jedynie dzięki stosunkowo częstym mieszanym małżeństwom doszło do powstania pośrednich form antropologicznych u ich sąsiadów. Gusinde zdaje się pogląd ten podzielać *. H e i n r i c h A u f e n a n g e r: Gry i zabauy dzieci~ce u ludu Kumnga w środkowej części Gwinei [Children's Games and Entertainments among the Kumngo Tribe in Central New Gwinea]. Po krótkiej charakterystyce ludu Kumngo, jego pochodzenia, siedzib i organizacji, autor opisuje grupowe gry dziecięce, dzieląc je na zabaw"gimnastyczne, zabawy w wojnę, zabawy w polowania, zapasy i zabaw:: polegające na naśladowaniu starszych. . Da ID i S c h r o d er: Lamaiku mongoLskie A. D. Kornakowej [A. D. Kornakowas und W. A. Unkrigs "Lamaica aus der W latach 1905-1907 ukazały się drukiem cztery publikacje n ik i W. A. Unkriga. Mongolei"]. Lu,l • Patrz XLV, też artykuł: s. 35. S. Ł y s i k, Pi[lmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka. �395 39-1 A. D. Kornakowej o życiu religijnym i kultowych zjawiskach w kraju Chałcha-l\Iongołów [w ,.Pracach Trciko-Kjachtańskiego Oddziału Cesa,sko-Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego"]. Publikowane te mat~rialy są raczej nieznane na Zacho:lzie. W. A. Unkrig pr:etłur:naczył Je ~a .]ęz~~ niemiecki. Zestały one wydane jako 25 tom mlkrof1lmowe] blbllOte.·.l _\n throposu. E r n e s t Wo r m s: bado/lia Matyldy Fi[M. Fischer-Colbries lingwistich-ethnologische Untersuchung der Pankala]. Chodzi tu o australijski luz z nad Zatoki Spencora w południowej Australii. Nazwa ludu Pankala, podobnie jak wi:l,~ Danv bnych tamtejszych ludów, oznacza po prostu "człowlek-l~dzle. Praca stanowi cenny przyczynek do poznania historii oszczepu, mlOtac7a i maczugi australijskiej. J<'st to 27 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. . J o h a n n e s B e n z i n g: J. A. Łopatina: materiały do poznamu Języka Oroc.zów-GoldÓw (Nanajców) i Olchów (Nanów). [J. A. Lopatin's Materialon the Orchee Language, the Goldi (Nanai) Language and the ;;lchi (Nani) Language"]. Jest to omówienie 26 tomu Mikro-Biblioteki Anthroposu. Autor przedstawił w pracy szereg bajek, szamanistyczn~ch inwokacji oraz sentencji w trzech wymienionych językach, zaopatruJąc ten materiał w odpowiedni wstęp i naukowy, lingwistyczny komentarz. W dziale Analeeta et Additamenta znależć można dyskusję, nawiązującą do artykułu P. Schebesty o pożywieniu z owadów u pigmej.ów Bambutti. Z uwagami Schebesty polemizuje Eugen Fischer. W dziale JVllscellanea jest wzmianka o artykule H. v. W i s s m a n n'a (Frdkunde, 11, 1957).0 pie~wotnych gromadach ludzkich oraz a drogach, jakimi rozprzestrzel1lały SIę pierwotne uprawy roślin i formy hodowli zwierząt. ., W ;;-6 zeszycie zamykającym 53 tom Anthroposu znajdujemy na wstępie indeksy. Cykl artykułów otwiera rozprawa J o s e p h a H e n n i ng e r a: Ofiary z ludzi u Arabów [Menschenopfer bei den Araben]. Powołując się na pisane źródła przed islamickie, autor stwierdza, źe w preislamickiej Arabii były praktykowane krwawe ofiary z ludzi. Jednak na]pewniejsze tego dowody pochodzą z oaz, w których ludność nie była wyłącznie arabskiego pochodzenia. Z beduińskich szczepów tylko te praktykowały ów obyczaj, które w północnej części półwyspu stykały się z kulturami i wpływami obcymi. Mocniej i obficiej udokumentowane są praktyki krwawych ofiar z ludzi u północnych Semitów, szczególnie tych, którzy stanowili trwale osadnictwo w oazach. Na tej podstawie autor przechyla się do opinii, że krwa\vy ten rytuał w Arabii pochodził raczej od osiadłych Semitów w północnej jej części. To jednak jeszcze nie tłumaczy pochodzenia omawianego obrzędu, który mógł pojawić się w kulturze kopieniaczy, jak też mógł być przez nich przyjęty od niesemickiej, dawniejszej ludności na tym obszarze. scher-Colbriesu ludu Lingwistyczno-etnolcgiczne Panka la o :.'vI e i " e r: Pokrewle{lstwo l mu!że{lstwo u Kaen'ów z pó~nocnegu Nou:ej Gv.:inei [Relationship and Marriage among the Kaean f)f the Northern Coast cf New Guinea]. W linii zstępnej Kaenowie znają i p")trafią nazw-ać cztery generacje: dziadowie, rodzice, dzieci i wnuki. Og"ł przodków bezpośrednio poprzedzających dziadków określają tym samym mian'?m gClJneir co pokolenia następujące po wnukach. Generacje jeszcze dawniejsze i jeszcze późniejsze nazywają bedir. Istnieją u ludu Kaen instytucje przypeminaja.ce praktykę pobratymstwa, atałykatu i piastLll"stwa. Polegają one na pewnych związkach i zbliżeniach między osobnikami tej samej płci, ale niespokn.'wnionymi. ~'l to zbliżenia o charakterze przyjaźni i opiekuństwa. Interesujący jest także opis wielorakich spos:Jbów zawierania małżeństw u ludu Kaen. L E: UJllbrzeża M <, r t i n G u s i n d e: Pigmeje .t-l1!orn na N. Gwinei [Die Ayom-Pygma2n auf Neu-Guinea] . .Jest to druga część artykułu sprawozdawczego z etnograficznej wyprawy autora w dolinę Ramu, zamieszkałą przez karłowaty lud Ayom. Etnonimy ludów N. Gwinei kształtują się jedynie w oparciu o geograficzne nazwy okolic przez nie zamieszkałych. Charakterystyka Pigmeów Ayom ukazuje interesujący obraz kultury zbieraczo-łcwieckokopieniaczej. W referowanej tu części pracy autor opisuje stosunki spoleczne Ayom'ów: formy współżycia w osiedlach i plemiennych okręgach, życie rodzinne. stosunki sąsiedzkie, cechy osobliwe ich mowy, zwyczaje pogrzebowe, przejawy ich sztuki i formy zabaw; artykuł kończy krótka próba charakterologiczna oraz charakterystyka antropolegiczna Pigmejów .-'l.yoma. i M. N. l'vI a c € d a: Kilka uwag a Negrytach z Iloiro [Somes Notes on the Negritos of Iloilo, Island of Panay, Philippines]. Chodzi tu o półnomadyczną grupę Ati, w której autorzy przcprcwadzili badania w 1955 r. Lud Atl, zepchnięty ze swych pierwotnych siedzib na wybrzeżu wyspy, znalazł się w mało urodzajnym terenie górskim, gdzie żyje ze zbieractwa, łowów na drobną zwierzynę i z kopieniaczej uprawy działek ziemi. Autorzy opisują szałasy, gospodarkę, organizację społeczną, formy małżeństwa i życie religijne ludu Ati. Szkic jest krótki i bardzo fragmentaryczny. R R a h m a n n na wyspie Panay. H (: i n z S ó l k e n: Z badań /lud językową przynależnością niektóry~h [Unter"'Jchungen liber die sprachliche Stellung der einstigen SA von Bornuland]. Pod mianem So autor rozumie grupy środkowasudańskich i środkowosaharyjskich nomadów, o których krążą legendy. że są potomkami olbrzymów Sa, co znajduje \'i}TaZ w nazwach S o, S a u; S o i. T s o. N s a h. Problem pochodzenia tych grup. od stu lat nieroz- Sa UJ kraju Bornu. �397 396 strzygnięty, ~tał się ponownie przedmiotem referatu gresie Orientalistów w 1957 r. w l\Ionnchium. F r i e d r i c h 1\1u t h m a n n: Klejnoty Solkena na XXIV kon- aruukańskie w J. T r i p p n e r: "Kamienne-pola" w okolicy Lanchow w prowincji Kansn. [Die "Stein-Acker" um Lanchow in Kamu, China]. Autor przedstawia szczegółowy opis w Europie nieznanej, techniki uprawy ziemi. Polega ona na tym, że zaorane i zabronowane pole pokrywa się grubą na 15 cm warstwą kamieni o przeciętnym wymiarze kurzego jaja. Następnie wykonuje się bruzdy, w które sieje się ziarno, sadzi sadzeniaki lub pędy uprawianych roślin, poczem zasypuje się lub zaoruje bruzdy. W specyficznych warunkach glebowych i klimatycznych w okolicy miasta Lanchew, taki sposób daje dobre wyniki. Warstwa kamienna chroni glebę przed nadmiernym wysuszeniem, zapobiega nadmiernemu zakwaszeniu gleby, powoduje regulację ciepła przyglebia, co w konsekwencji przyspiesza wzrost i doj- H u ga zasiewów. H u b e r: Określenia pokrewie1Lstwa publikacji etnologicznych oraz i czaS0- Wróblewski Etnograficznym Genewskim rzewanie z aktualnych Tadeusz [Eijoux araucans au l'v1usE:e d'ethnographie de Gcneve]. Charakteryzując ogólnie srebrne ozdoby Araukanów chilijskich, pochodzące z okresu kolonialnego, autor wskazuje na istotne różnice w porównaniu z ozdobami pokolumbijskiego okresu w Peru. Muzeum dużo cennych sprawozdań pism całego świata. tradycyjne formy u ludu Shai. [Kinship Terms and Traditional Form of Marriage among the "S~", West Africa]. Lud Se czyli Shai należy do grupy językowej Adanme i mieszka w południowcwschodniej Ghanie. Autor zestawia grupy ich. terminów używanych na oznaczenie stopni pokrewieństwa. W drugiej części szczegółowo omawia formy zawierania małżeilstwa. W ogólnych cechach małżer.stwo u Shai nie wykazuje znaczniejszych odchyleń od wzoru powszechnie przyjętego u ludów Wschodniej Afryki. małżeństwa F r i t z E o r n e m a n n: Studia W. Schmidta nad totemizmem w Afryce. [P. W. Schmidts Studien i.iber den Totemismus in Afrika]. Problematyka totemizmu absorbowała ostatnio Schmidta prawdopodobnie w związku l przygotowywaną reedycją dzieła Vc/ker und Kulturen. W pośmiertnej jego spuściźnie znalazł się manuskrypt Studia nad totemizmem tV Azji i Oceanii [omówiony w 51 t. Anthroposu, ss. 596--734]. W dziale Analecta et Additamcnta sporo miejsca zajmuje omówienie na'-lkowego dorobku Leopolda Cadiere i Henryka Pinnard de Eoullaye. Do bardziej interesujących nalEŻY krytyka pracy .Johanna Wilberta Indice de las Tribus SndalJl('ricanas [Antropologica 2, 1957]. \V dziale l\1iscellanea. .L'ETHNO?R:,"PHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956). Tradycyjny schemat podZiału ~~tenałow, podobnie jak w poprzednich tomach, zawiera następu;ące dZ~ałY: et~chiSl?ria, etnopsychologia, etnegrafia, etnologia, lingwist) ka, me,odologla etlllczna i sprawy Tuwarzystwa. W dziale pierwszym umieszczono artykuły: Ch. V ~r o II e a u d: Wschód za ezaców Ramzesów [L'Orient au tem s d:s R,amses]. Jest. to krótki szkic z dziejów Egiptu i jego zdobyczy teryt~nalnych w okresIe od momentu przejścia władzy do rąk Ramzesa I (1310 p.n:e.) .pcr;rze.z rz~dY faraona Seti i jego syna Ramzesa II aż po czasy panowama l zwycIĘskich walk Ranzesa III (1200-117 P .n .e).. C o prawa-d' d d'" o, ynastll ~a~zesYdow zalicza się jeszcze dalszych ośmiu Ramzesów, ktorzy w ~glpc;e panowali w latach 1170-190. Autor jednak ten okr":!s p~t~'akto",:,a,! zdawkowo w kilku zdaniach, jako mniej ważny dla obrazu mIlitarnej l kulturowej ekspansji Egipcjan w basenie SrÓdziemnomorskim. . ~. B a s c h n: a k o f f: Przeżytki Taurydów w średniowieczu w symblOZte z .Gctamt Krymskimi [Survivance des Taures jusqu'au moyen age, en S) ~bICse a,vec I~s ~oths de Crimee]. Artykuł zawiera wiadomdci o przetr",:,a?I'-I do sredlllowIecza paleoetnologicznych cech pierwotnych mieszk~ncow, Krymu - Taurydów - mieszkańców starożytnej Tauryki. W myśl Vi ywodow autora I~dem protokrymskim, który w starożytności zamieszkiwał ~bszar. TaurykI, był lud Kimerów (Kilmerów, Kimmerioi), zaimował on tez .kraJ za ~u'oaniem już od czasów neolitu, jak również wspo~nianą p?łUdl11cw~ częsc Krymu. Przeżytki tego ludu po czasy ostatnie zamieszkIWały; dolInę Laby, ~opłY,:"u ~ubania, pod nazwą Tiemirgów. Na Krymie n~tom,a~t potomkami tychze Klmerów byli, zdaniem autora, autochtoniczni mleszkaEcy tego terytorium, mianowicie tzw. Tatarzy Jałtańscy i K .. Nazw t h . araICJ. a. ~c. ple:-wszych jest raczej błędna, bo choć lud ten od średniowiecza mOWI JęzVkI€m t urec k'lm, l. c h oc. wchłcnąć on musiał pewną ilość krwi ~~~eJ, .to Jednak podobiel·i.s~~a. kulturowe obu wymienionych grup i niere Ich rasowe cechy, SWlaOCZą o wspólnocie ich kulturv i o tvm że w Istopniu osłabionym, przecież jednak w sposób ciągI v ko;tynuuJ'ą" 'c~chV u turow ., ., ., ~ .. k e naJoawmeJszych mieszkai:cćw Tauryki W III K .' dotarła cz ś' O<t . . w. na r) m .. ę c ,regotow, oderwana od swe"'o pnia macierzystego \V g' rZ\'Sle ,.'. ",. . ol' J. częs~: połv. yspu Ostrogoci zetknęli się z tubylczą ludncścią żyjąńą ~ w IZOlaCjI od stuleci. Nastąpił długi okres wsnółżycia zako';cz~nv d~o ." • P lero w ..14T;) r., k'ledy to Turcy rozbiwszy par\stwo krymskich Gotów zg o t OwalI Jego Iu d noscl .. . Illel.wykle krwawy koniec. Pogańska ludność ' " • J , , ! I. I~ ·1 ' :l! :I Ii Ii II; Ii �398 autcchtoniczna została nawrócona na chrześcijaństwo przez gockiego oiskupa Ulfila, autsra gockiego przekładu biblii. Lwuwarstwcwość społ~czeństwa w państ\vie kr;'mskich Gotów przejawiała się m. in. w trwanIu języka gockiego i tauryckicgo, o czym wspomina dokument ZW~~y. p~zez historyków Peripte Anonyme. Wladcy tego państwa do XV \v. nOSIli blbllJne imiona: Isaiko, Zachariasz, Maria itp. Spoleczna struktura Gocji Krymskiej zachowała tauryckie rodzime elementy do XV W., a pscuctotat.arzy krymscy Karaici zostali ich jedynymi spadkobiercami. o I e n ~ i, [Le carać:tere et la mentalite des Ukrainiens a travers leurs chants populaires]. Autor twierdzi, że pieśni wzięly swój początek w aktach Iwltowych, Dzięki przystosowaniu tych pieśni na użytek codzienny powstała ph,śń e~ic~~, a następnie liryczna, Zrazu są to pieśni o bohaterach, potem o mlłoscl. pieśni humorystyczne, a wreszcie także rewolucyjne. Sposób ~piewa~ia pieśni może być dwojaki: indywidualny lub zespolowy. O tym, ktory z l11~h jest bardziej uprzywilejcwany, decyduje historia danego ludu, dokladniej _ formy ustrojowe, w jakich ten lud żyje. Lud niewolny. pod~a~)' władzy panów i uciśniony, szuka w śpiewie raczej formy solowej, co splewakcwi daje możność manifestowania swojej indywidualności. Natomiaqt lud wolny chętniej śpiewa pieśni chóralne. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentując przytaczany materiał tekstowy, Korolenko wymienia te cechy charakteru Kozaków, które znajdują swój odpowiednik w gatunku i treści pieśni. W utworach poetyckich przewija się stale wątek marzeń o dalekich podróżach. jak również historyczne motywy wojenne. Wrodzone poczucie humoru Kozaków przejawia się w licznych wesolych śpiewkach. Tendencje wolnościowe w XIX w., jak również ruchy rewolucyjne znalazły także wyraz W dziale etnopsychologii Charakter i umys!cu;OŚĆ został zamieszczony Ukraińców w ich artykuł Ludowych A. Kor Y:;ieśniach w pieśniach ukrail1skich. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentuje ten materiał w sposób uproszczony. W tytule zapowiada treść odnoszącą się do charakteru Ukraińców, a w tekście powołuje się jedynie na pieśni kozacki",. Dział etnografii wypełniają następujące artykuly: G u s t a w WeI t e r: Mechanizm umys!ou;ości pierwotnej [Le mecanism de la pensee primitive]. Jeśli idzie o myślowy aparat człowieka pierwotne"o o jego wierzenia, obyczaje, obrzędy, tańce i sztukę, to stajemy w Ob17c~u. świata, którego nie da się wymierzać pojęciami świata nam właściwego. Wszystko w nim jest inne: idee, uczucia, postawy. Od pierwszego wejrzenia wszystko to wydaje się niezrozumiałe" (s, 41). Welter przypomina, że L e v y - B r u h l w ostatnich pismach, które opublikowano już po jego śmierci. zaprzeczyi sam dawniejszej swojej teorii o prelogicznym myśleniu ludów pierwotnych. Uczynił to, mimo, że nadal nie mial wątpliwości co do tego, że myślenie to jest inne od naszego. Żadna, jak dotąd, z "gabInetowych" teorii paleopsychologicznych, jak animistyczna teoria Tylora, magiczna teoria Frazera, teoria pramagizmu de Loisyego czy socjologistyczna teoria Durkheimn, nie dała pelnej i bezbłędnej odpowiedzi na pytania, jakie w tej problematyce stawiano. Zdaniem autora przyczyn różności koncepcji umyslowych czlowieka pierwotnego w porównaniu z naszym myśleniem, szukać należy przede wszystkim w konkretnych analitycznych zdolnościach umysłu i języka. jakie są wlaściwe człowiekowi, zaawansowanemu w kulturowym rozwoju. Umysł bowiem człowieka pierwotnego jest syntetyczny, nie w sensie filozoficznym, lecz w osobliwej emocjonalnej, afektowanej tendencji łączenia rozmaitych zjawisk. Ow zatem "syntetyzm" Weltera jest odpowiednikiem tego, co LevyBruhl określał jako "prawo partycypacji' (La loi de participation, Levy B r u h l, La mentalite p imit:ve, s. 19, 521 iL), a które polega na tym, że istoty czy przedmioty mogą być jednocześnie i sobą i czymś innym. Np. czarownik w danym momencie znajduje się w swoim szałasie, a jednocześnie jest on w krokodylu, który u brzegu rzeki porywa niewiastę, piorącą bieliznę. W rachubę wchodzi tu także drugie prawo, zdefiniowane przez I.kvy-Bruhla, które Welter również włącza do pojęcia pierwotnego "syntetyzmu". Jest to utożsamianie części z całością. Jeżeli np. osobnik wejdzie w posiadanie ułamkćw paznokci lub wlos6w drugiego człowieka. równoznacznie posiada władzę nad nim. Z innych cech umysłu pierwotnego autor wskazuje na osobliwe ujmowanie w sposób równcwartościcwy świata widzialnego i niewidzialnego. Ten ostatni chociaż niedotykalny i nieuchwytny, jest przecież traktowany jako niemniej realny niż świat rzeczy trójwymiarcwych. A obok tego umysł pierwotny wykazuje ambiwalencje niektórych pojęć takie, jak mana, która jednocześnie może być dobro- i złoczynna. Niezdolność do abstrakcji i indywidualizmu i calkowite wtapianie się osobowości w gminę; konserwatyzm, który wyraża się niezdolnością wyjścia poza tradycyjne wzory - oto zasadnicze cechy umyslowości pierwotnej. W konkluzji Welter dochodzi do przekonania, że słuszne bylo porzucenie przez Levy-Bruhla koncepcji prelogizmu, gdyż umysł pierwotny kieruje się właściwie lcgiką. Jest to jednak, jego zdaniem "metalogika", logika wyrosła na gruncie empirycznym, ale przeniesiona w świat iracjonalny. Takie sformułcwanie, pozornie tylko wnosi korektę do koncepcji LevyBruhla, bo różnica między "pr~logique", a "metalogique" wydaje się być raczej pozorna. Tym niemniej artykuł Weltera zawiera refleksje wartościowe. �401 400 J o s e p h G r e l i e r: Stan i typy domostw oraz tryb życia tubylców z nad Orinoko [Habitat, types d'habitations et genre de vie chez les aborigenes du bassin de l'Orinoko]. Jest to krótki etnograficzny zarys kilku pomniejszych ludów z południowej części dorzecza Orinoko na terytorium Wenezueli, wykonany w oparciu o badania terenowe w latach 1950-53. Chodzi tu o Indian południowoamerykańskich: Guarauni z obszaru delty, Piaroa znad średniego Orinoko, Guaharibo i Waika z dorzecza tej rzeki oraz Makiritarów znad rzeki Ventuani i Cunucunuma. Ludy te reprezentują poziom najbardziej archaiczny. Guarauni to rybacy i łowcy napółosiadli na wyspach błotnistej delty Orinoko. Ważną rolę w gospodarczym życiu ludu spełnia palma z gatunku Mauritia fLexuosa. Interesujące jest palcwe budownictwo tego ludu, gdyż rozwinęło się ono w izolacji od wpływów obcych. Duże czworoboczne domy są budowane na palowych platfermach w jednym szeregu wzdłuż rzecznego kanału. Dojście do domów ułatwia platfermcwy pomost ułożony wzdłuż domów. Już tylko zrzadka w niektórych wioskach spotyka się wielkie dcmostwa będące zbiorowym mieszkaniem dla wielu redzin. Szefem takiej wioski jest mężczyzna, naj starszy z rodu. Nosi nazwę "bardzo-stary". Lud Piaroa jest stale osiadły. Zyje z kopieniaczej uprawy ziemi, uprawiając maniokę (juca), trzcinę cukrową, kukurydzę, pataty, bananowce i bawełnę. Ziemię pod uprawę przygotowują wypalając puszczę, w spos6b właściwy gospodarce żarowej. Jedynym narzędziem do uprawy ziemi jest kij kopieniaczy. Mężczyżni dokonują karczunku i palenia drzew. Prace polne należą wyłącznie do kobiet. Ncw1ny są użytkowane przez okres 3-5 lat, po czym wyrąbują nowe. Niekiedy eksploatują równocześnie 3 pola. Domy tego ludu mają kształt stożkowaty, na rzucie kolistym. Cechują je duże wymiary (l6-20 m średnicy). Służą za mieszkanie dla 6-8 redzin. Każda z nich ma swoje własne ognisko. Ludy Guaharibo, Waika i Shiriana są puszczańskimi nomadami, żyjącymi w grupach do 30 osób. Zyją ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa. Na noc budują palowe platformy prcwizoryczne o rzucie trójkątnym lub czworobocznym. Na tych platformach klecą szałasy. Pozostają na stosunkowo niskim etapie rozwoju, nie znają soli ani tkanin. Z wymienionych ludów - Waik2 budują prcwizoryczne osady w kształt kolistej kosza!'y z jednym strzeżonym wejściem. Szałasy stoją kręgiem pod ścianą koszary, są skierowane szczytowymi stronami do środka osady, tylne ich ściany przylegają do płotu koszary. Osada taka kształtem przywodzi na myśl zachodnicsłcwiańskie okolnice. Lud Makiritare należy do grupy karaibskiej. W przeciwieństwie do poprzednich stoi na stosunkcwo wysokim stopniu rozwoju. Zyje życiem osiadłym, zajmuje się kopieniactwem, zawodowym łowiectwem, rybołówstwem, handlem i zbieractwem dla celów handlcwych. Głównym elementem osad jes't duży stożkowaty dom o kolistym rzucie, o średnicy 9-13 m. Dom ten jest własnością wspólną. Wokół niego stoją małe domki jednorodzinne, co zdaniem autora, sygnalizuje rozpad pierwotnej wspólnoty rodowej. Artykuł J. Grelier'a należy do rzędu publikacji materiałowych. Jest zwięzły, rzetelny i bardzo instruktywny. L. C a l' l et J. P e t i t: Archaiczna technika u:ytapiania żelaza w Le (Wsch. Sahara). rUne technique archaique de la fabrication du fer dans Le Mourdi]. Autorzy zebrali wśród Haddadów w kraju Mourdi wiadomości o archaicznych technikach wytapiania żelaza. Opisy poszczególnych etapów pracy są ujęte w rozdziały: Wybieranie i przY"otowanie r;dv przygotowanie węgla drzewnego, budowa pieca, konstr~kcja dymark'i: wytop i odlewanie żelaza. W końcowej części autorzy omawiają społeczną pozycję kowala oraz genealegię kowalskich rodów w plemieniu Haddadów. Tę kowalską technikę porównują z podobną techniką z Matakan, w półnccnym Kamerunie. Jakkolwiek studium zawiera wiele informaeii do poznania pierwotnych etapów rozwoju kowalstwa, brak w nim w;raźnej podstawy metodycznej oraz wniosków z przeanalizcwania mat'~riałów .. Brak też gecgraficznego ujęcia form opisywanych. Wielką zaletą pracy Jest dobre udokumentowanie materiałem ilustracyjnym i jej zwięzłcŚć. Mourdi M. B o u t e i 11 er: Za.piski o ma.gicznych zamawianiach. [Cahiers ne pansements magiques]. Autor publikuje tu fragment pracy, której najistotniejszą część stanowią dokumenty z dziedziny magii stosowanej w lecznictwie ludowym we Francji. Materiały te zebrał autor w poszukiwaniach te;-enowych i archiwalnych. W treści formuł, jak i w rodzaju zabiegów stoscwanych w magii leczniczej chłopćw francuskich jest dużo pcdo'cJiehstwa do analogicznych praktyk u Słowian. Autor niestety faktu tego nie dostrzega, traktując opisywane zjawiska w zbyt wąskim zasięgu geo"nficznym. Wyjaśnienia tych pcdobieństw należy szukać w tym, że owe ~agiczne formuły i zabiegi przedostały się do praktyk ludowych ze średnbwiecznej literatury medycznej. Rozpowszechnienie tą drc,gą magicznych kO~lcepcji chorób i ich przyczyn było większe niż to dawniej w regionalneJ etnografii przyjmowano. H. E. D e l M e d i c o: Żlo'cie rodzinne Hebrejczyków [La vie familiaie des Hebreux]. Jest to fragment studium publikowanego w 42, 44 i 45 tomie "L'Ethnographie". Autor dokonał wyboru matcriałcw z pism Starego i Nowego Testamentu. Zawierają one informacje o formach rodzinne"o życia Żydów. Na recenzcwany fragment składają się następujace rozdzi;łv: 'Żvd k ' .• .O\\.'s a \versja mitu o pochodzeniu człowieka, zagadnien:e urodzin dziecka, ~YCle seksualne i małżellstwo u Żydów, poz~'cja kobiety w społeczeństwie. ~Yc!ows:(im, konkubinat, niEwclnictwo. prcstytucja, hcmoseksua~izm onz rnstytucja sororatu. W wyniku szczegółowej analizy omówionych zjawisk 26 LUd, t. XL VI �403 402 autor dochodzi do wniosku, że Żydzi do czasu przejścia od życia nomadycznego do osadnictwa stałego żyli w stosunkach zupełnie nieunormowanych, jak się wyraża, "żyli prawem dżungli". Dopiero od czasu osiedlenia się ulegli procesowi humanizacji. Nawarstwili się oni nu podłoże cywilizacji kanaanejskiej, od której przejęli instytucję konkubinatu, małżeństwa przez kupno oraz prostytucję. Zrazu sens istotny tych instytucji był dla Żydów obcy i niezrozumiały. Przez długi jeszcze okres po osiedleniu zachowali oni swój zwyczaj porywania kobiet. Czynnikiem, który zmienił ich pierwotne obyczaje seksualne i formy rodziny były kobiety nieżydcwskiego pochodzenia, które stając się żonami Z~'dóv; z czasem wywarły kapitałny wpływ kulturowy. Artykuł D e l M e d i c a odsłania sporo nieznanych i niezauważonych szczegółów Starego i Nowego Testamentu. Erudycja autora, zwięzłość i jasność wywcdów dodaje wartości recenzowanemu artykułcwi. A n d r e - L a u ,; i M e r c i e r: RośLiny w folklorze i etnografii. [Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie]. Jest to ciąg dalszy publikacji zapoczątkowanej w 45 tomie "L'Ethnographie". Autor omawia rośliny UŻ:vwane w ludowym lecznictwie na obszarze Francji. R e n e G o m b a u l t: Zapiski meharysty. [Notes d'un Mehariste]. Krótka notatka, której osnową jest tabela roślin pustynnych okolic Palmiry i syryjskiego stepu, zamieszkałych przez Beduinów. Autorem zapisków był poległy w 1941 r. Qficer kompanii meharystów, który dla celów utylitarnych interesował się roślinami użytecznymi. Chodziło mu o rośliny jadalne. rośliny hamujące upływ krwi, leczące rany lub inne schorzenia. J. C a z e n e u v e: Boże Narodzenie u Indian Pueblo z nad Rio Grande. [Noel chez les Pueblos du Rio Grande]. Autor przedstawia opis obchodu no.cy wigilijnej w San Felipe i osobliwego obrządku Indian Pueblo. Chod::i tu o archaiczną inscenizację w kościele po pasterce. Zdaniem autora, zachcwały się tu wątki tradycyjnej obrzędowości Indian z okresu przedkolumbijskiego. Po zakończeniu mszy, lud zgromadzony w kościele rozstępuje się od drzwi do ołtarza. Wtedy do kościoła wkraczają trzej mężczyżni ucharakteryzowani na jeżdżców, przypominających strojem krakowskiego lajkonika. Na głowach mają kapelusze o szerokich rondach, a twarze kryją czarne maski. Zdaniem autora, jeżdźcy ci reprezentują bliżej nieznane postacie indyjskiego folkloru. Do kościoła wkracza również grupa tancerzy. Stanowią ją dwaj mężczyżni ucharakteryzowani na bizony oraz dziewczyna, ubrana po indiai:sku. Za nimi postępuje 12 tancerzy, ucharakteryzowanych na jelenie, daniele i antylopy. W głębi nawy jest zgrupowana orkiestra i chór. Następuje seria tańców. Tańczy pierwsza trójka, po czym pozostali uczestnicy, uszeregowani w dwa rzędy. Drugi akt inscenizacji rozpoczyna się wkroczeniem do kościoła następnej grupy tancerzy . .Jest ich :-lO; są ubrani w czarne, długie jedwabne koszule, przybrane wstążkami. Tancerze mają długie włosy, a na potylicy zatknięte pęki orlich piór. Policzki ich są zabarwione echrą. Każdy dzierży w lewej ręce luk, w prawej grzechatkę. Po odtańczeniu z:Jiorowego tar,ca, opuszCZOljąkościół. Następuje akt trzeci. Do kościoła wkra.cza no\va grupa tancerzy .. Jest ich 10 par. Kobiety są ubrane w ozdobne suknie z wyprawionych skór danieli. Mężczyźni odziani są w krótkie spódniczki i kamize~e bez rękawów, suto zdobione haftami. Każdy z mężczyzn nosi na prawy:n rOlmieniu połyskujący dysk, ozdobiony różnobarwnymi piórami. Po wyko~l,lJ1iu tańca, orszak tancerzy wychodzi, a po nim wychodzą trzej jeżdżcy z to\varzyszącym im błaznem, którzy przez cały czas siedzieli przed ołtarzem. Komentując swój opis, autor zwraca uwagę I1el fakt, że kościoły na terenie Indian Pueblo są przez nich uważane za własność plemienną, czemu tamtejsze duchcwieństwo stara się nie przeciwstawiać. W dziale językoznawczym zamieszczono artykuł R. P. C. T a s t e v i n'a Af; ykański charakter malgaskich s~ów, w których pień zaczyna się od "a". [De l'africanite des mots malgaches don Ie radical oommence par Ja JeUre aj. W dziale metodologii etnicznej znalazł się artykuł L o u i s M a r i n'a o złożonym tytule: Specjalne metody postępowania dla u~atwienia badania q/oski magii w kulturach zwanych "pierwotnymi" i dla zmniejszenia trudno.ki, [Procedes speciaux pour faciliter l'etude de la Magie dans les civilisation "dites primitives" et pallier aux difficultes que rencontrent les ethniciens]. Prof. Marin wylicza 19 zagadnień, które zawierają trudności natury metodycznej i formalnej w studiach nad magią ludów pierwotnych. Zaczyna od trudności rozróżnienia w aktach obrzędowych tego, co ma podłoże religijne, od tego co wyrasta na podłożu ~agicznym. Praktyczną trudność sprawia badaczowi przeniknięcie tajemmcy, jaka otacza wiele ważkich aktów magicznych. Wymieniającszer~g dalszych zagadnień, autor udziela przede wszystkim wskazań praktycznych. Nie są one ncwe, gdyż większość z nich sformułował już w łatach 1937-38 prof. MarcelI ]V[a u s s. (Manuel d'Ethnographie, 1947, s. 172-29). N,uv:e i oryginałne jest natomiast stanowisko L. Marin'a w sprawie zagadn:en radiestezji i ludzkiego magnetyzmu, którym to zjawiskom auter przy~lsuJe cechę fenom€nów rzecz)wistych - i w których, jego zdaniem. nale:~ałoby szukać podłoża wielu aktów magii. . Jak wiadcmo, podobne stancwisko w tych sprawach zajmował również prof. K. M o s z y ń s k i. (Człowiek, 1958, s. 656). na jakie trafiają, etncgwfcv.;ie. L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956. Do treści tomu wchodzi: historia etniczna, etnografia i etnologia. Dział I-sz,' wypełnia art."·kuł Ch. V i r a II e a u d: Wschód za czasóv.; 26- �405 404 temps de Nabuchodonosor et de au '1 ., Bliskim Wschodzie w ogromną I o:\c ~a. 'w 612 l' otworzył nOWą epokę Cyrus] . Wiek VI p.n.e. obfltcwał U dok Nlmwv . . .., zdarzeń historycznych. pa ~. • ołową VI w. związane Jest Imię .. b aru Z pierwsZą P N b Lj w cywilizacji tego o sz· , [Imię to oznaczalo: ,,0 a u, . Nabuchodcnosora, Nabukudu:u.tsu~~. b to był zwycięski król wojownik . "] Opmla JaKo Y .' . Boże ochraniaj gramcę . '.. Wytwcrzonym przez wIzJe zy. . niepcrozumlemem .., . ,_ . zdobywca, Jest raczeJ. , olitvkiem I umJeJętme wy I . t' t bvł dobrym P . . b' dowskich prorokow. Na o~las .' b stworzyć mocną pozycJę Ba 1korzystał ówczesn~ ~łabcsc EgIPtuBa~i~onii na Bliskim Wóchodzie i kory~ lonij, Autor omawia ow~~es~ą .rolę ten temat pozostawił Herodot w swej gnje niektóre wiadomoscl, Jakle na . Nabuchodonosora i Cyrusa.. . [L'Onen t przy udziale elementów obyczajowych, ludów podbitych, bądź sąsiadujących. Historii. a R P V e r. artykułów otwiera rozpraw .' . 'ale "EthnOgraphie" senę . . dans l'art predZI W , ' rzedhistoryczncj (La mam . . ,.. P . J'ako motyw sClenny.h b l' u g .,<1 e'a p. t. D,on w sztuce d k' . ręki pcwtarza Się d historique). Wizerunek lu z lej '. '1 . i Autor oparł swoje wywo Y malcwi:leł prehistorYCznyc:. w znac~~:~i~~Os:~Ch stancwisk, z tego 3 hiszJ. ktY'Ka ta rozprzestrzemona na Obrazach z 13 archeoloolcznych, . J o zd'tmem pra. a 10 francuskich. .eg 't k'l "yfikuJ' e te odbitki na POZytyPai:skich . b 'wlata Au or a~ . k " została na dalekie o szary s . b lewej i prawej rękI. Szu aJąC następnie na o razy ł ne wowe i negatywowe, a d ., chwiejną hipotezę, że mog Y o. przyczyn tych praklY~, .Wysuw~ O~Cchzabawowych lub sexuolOg~czny~h. y wynikać z bodżców re1JgIJncmaglczn . ' . h nalcgii w praktykach wspoł" k' ia odpowledmc a t . Sądzi jednak, że poszu Iwan "ć właściwe rozwiązanie ej zaczesnych ludów pierwotnych mogą na:>uną gadki. . k'w (La vie familiale · dzinne HebreJczy a H E. del M e d i c o: Z ycte ro kt' . pcc-ątek byl drukowany . 'l' g rozprawy oreJ des Hebreux). Jest to oa szy Clą. .' . Lud 4.5, 1960). Autor, omawla (RecenzJa. .' malżei:stw w praktykach W 50 t.omie (1955) L'Ethncgraphle . 'ł . sc. i VI z1:.w:eramu.' egzo- i endcgamiczne prawI~ ,owo nast pnie zagadnienie rozwodó~ l roZę w seksualnego Życ.o , , . a 'Je . d necro z ma'z'• o.nków. Szczegolme odws~o'łżvcia .- • . . wi~zania małżeilslwa przez smlerc. k" J'ące jak z pierwotnej dzikiej ';' aJ'ą stwierdzen13, u azu, . y wspólkrywCzą war t cs~ m l ., się poszczegolne norm . " wolna wy amaJą k b' tą . brutalnej obycza,owoscl z, . ł 'cwvch svna - z '0 Ie , I . . . kaz stosunkow P CL.' • 'i życia u Zydćw. pOJawia Się za. . .' zakaz naruszenia włas:lOSC która stała się żoną lub. k~nkubln~ Jeg~ o:cp::wa kazirodztwa. Stopnio",:,O, .' ra<ach" - porw" ~I1IC' ., a WięC me ~ . romisculzmu, oe stlaprzez" ~ k . hnmoseksuallzrnu, P , t <ą formułcwane dalsze za' azy. ~, . t . m pojęeie grzechu o charaK e• . koualnych z roczens we. . r~W()se. , Ż 'd m obce Szczegołowe P ~ ll'zmu i stosunkow 'ł . cz~s b\"ło y C· . o rze seksualnym, przez. c .JgI ". . hebrajskiej, rozwijało się stopmow , dawstwo, normujqce zycie rodzmy f., • czerpanych z lokalnych kultur J. C a z e n e u v e: Indianie z okolicy Tukson (Les Indiens de la region de Tucson). W stanie Arizona w USA żyją jeszcze dość liczne resztki wielu indiańskich ludów. Opierając się na kryteriach językowych, można ogół tych plemion podzielić na trzy grupy: Juman, Atabaska i Uto-Azteki. Plemiona na:eżące do tej ostatniej grupy dzielą się na Szcszuńską i Pimańską. Do językowej podgrupy Pimańskiej należą m. in. plemiona Yaquis i Papagos. Zyją one w okolicy miasta Tukson. Yaquis zamieszkują osobną dzielnicę przylegającą do tego miasta, a Papagos żyją w rezerwacie odległym 10 km. od Tukson. Jakkolwiek oba te plemiona są już od trzech stuleci schrystianizowane, to jednak niektóre elementy ich przedchrześcijańskich wierzeń i praktyk zostały włączone do obrzędów związanych ze świętami chrześcijańskimi. Autor wskazuje na kilka takich elementów i próbuje objaśnić ich pierwotne znaczenie. D. R u z o: Kultura Masma (La culture Masma). Prastarą nazwą Masma oznaczona jest dolina i miasto usytucwane w samym centrum Peru, w dystrykcie Casta w prowincji Huarcchiri. Autor tym archaicznym mianem nazwał jednak lud którego dziełem są gigantyczne rzeźby na wyźynie Marcahuasi. Wyźyna ta jest skalistym wzniesieniem wysokim na ok. 100 m., o powierzchni 3 km2• Ale powierzchnia jej jest najeżona skałami o profilach, ukazujących widzowi sylwetki ludzi, głów ludzkich, zwierząt i ołtarzy. Jest między nimi także słynna "głowa Inki" Na niewielkim tym obszarze mieści się kilkaset takich figur. Dość powierzchowna opinia uznała w swoim cza·s:e to skupisko za swego rodzaju fenomen przyrody. Autor, po przeprcwadzeniu badań, doszedł do wniosku, źe kamienne, olbrzymie postacie ludzi i zwierząt wstały tu świadomie i celowo ręką ludzką wymodelowane. Usytuowanie ich w terenie jest związane z dawnym kale·ndarzem Inkćw i z pozycją słońca w ciągu roku. Autor wyraża opinię, że owa skalista wyżka była niegdyś zapewne centrum kultu religijnego. Nie.stety nie jest w stanie określić chronologii tego dzieła. Wskazuje natomiast, że w technice wykonania istnieje uderzające podobieństwo do figur z Wysp Wielkanccnych. Już kronikarze hiszpańscy wspominali o tym, że wg. miejscowych podań, twórcy rzeźb mieli należeć do rasy białej, brodatej, niebieskookiej. Znaki zdobiące niektóre postaci, ukazują te same motywy, które znaleźć moźna na niektórych figurach Starożytnego Egiptu. Wśród postaci zwierzęcych znalazł się afrykański lew oraz słoń. J. G r e l i e 1': Kult św. Benedykta z Palermo tv Andach Wenezueli (Le Gulte de Saint Benon de Palerme dans les Andes du Wenezuela). �niewolmka i_ niek sw Bene' j j''kt \)y' ,'(nem '~. Swiątobliwy francisz. amn ',. 'ł n do najwYższych goancsd mcl wolnicy afrykai';skiej. Tj m nie,n:: ~os~ec 0:1o XVI \V. p~'zedmiotem kultu w zak;nie, W Ameryce Lad ~SKleJ sta .:~ę niEwclników. Nazwano go t~ ze stro.ly schrystianizc\'oiar.j ch czarn.~ IT It ten rozszerzał si.ę szlakamI "lub el Moro ,,-u ez San Benito el Negro." ,. nl'C-iOn\'ch na ten teren prz " . , z zboz prze ~. • h J trzciny cukrow,e ora, 'l' dbywało się to wzdłuż żyznyc Plantacji ' 'orow \V Vi enezue l o . , ta eurooejskich ko l el1lza, ' . l 'ko'w które tu do pracy na plan • ł ' arnvch nIewo.nl , , ld zboczy Andów, Za agI cz '. k d " szybko tam gdzie estry gors. . ł Jedna csc 'k ' cJ'ach sorcwadzcno, topma y . k l' . w doliny a klimacie tropI a,. ''J'al U Cle a l 0111. d h kl'mat murzynom me ,przy, . k lt '" Bpned vkta. \V obrzę ac , 1 • 'l d ostacl u u S\v. _., nym, pozostał po mch s a w P zło ci jednak wiele elementow pog~nz kultem tym związanych, zn~la .." ę egetatywnej kopieniaczych IndIan , h praktYkI skich kontynuuJącyc . • . magn w 7. okr'esu przedbolumbijskiego, c J' J , ' , •u;scho .. dnich narodów , , ' t, . +ar'Jcc' niektorych . L do 'e '-lesn-' • . J C a s t a g n e: u u; de quelques peuples onen, d opulaires folklonques . , .. t' ZSRR (Chants et anses P .l ' mało znanych plesm l a.1. ' k' ) A tor dokonuje przeg ąau taux de I'D. R. S. S,, u ' .' 1 • go i Aralskiego. Piesl1l Kaza ow ., b s nu KaspIJsKIe t' ców orientalnych luaow a e d 'ch pl'eśniarzy akynóu:, przy worze , ", z zawo ow, t śoiewane są naJcz~scleJ prze d • b Na'bardziej charakterys yczne • t wanego om ra. J b dwustronnego instrumen u z "Kipczaków, Arginów, To y_ .' dy'cznych Nalmanow, ," 'Y są epiczne plCŚl1l nema . " recre7entuJ'ą pozlOm l1lZSZ , ' P" i Klrglzow _któw Ałtajó\v l Tokow. leso. ' , . Uzbekćw z powodu rytmu, ' , . a y"maloe są plesm, . w porównaniu z kazacklml. r '" ., 7upełnie nieoczekiwany. W gruple . , czę"to w sposoo k' który jest kombll10wan) o bl' go ~olkloru tahce Uzce ow, a pełne oso lwe ~ . tahców autor zwraca uwagę n, . . , Buchary i Samarkandy. Opl, , . e tance derwlsZOW 7 l t Obszerniej omaWIa w,row hl 'w w wieku od 10-1 a, t·' -any przez c opco k h" ~:;uje taniec "botsc a, ~l1~L . z taniec niedźwiedzia, tańczony, u Tur poprzebieranych za kobIety, ara . 'ych melodii. Matenały te są menów, Autor podaje nutowy zapis omaWIan 1" • • '. -i 1 prawie nieznane, .' '< ir'~ folklorze (La pomme de terr~ B N i k i t i n a: Ziemmakt w rosYJ-k' . l'emniaka do gospodarki ' 't . w~rowad zema z 'l dans le folklore russel. HIS ona F f bardzo interesujące szczego y. , . a dla etno gra a . arolnej w EuropIe zaWler" d n; a zl'emniaków do stalej upr , w Do takich należą zapewne pro'b )'wprowa , . zeXIX ' . w plerwsz ' ej polowIe . wy na terenie ROSJI, 'l (Le retournement des morts chez, J D e z: Wtórnc rochóu:ki 11 Betsl co ł skowyżu na Madagaskarze, . , . " entralne"o P a 'd les Betsileo), W środkowej CZę,SCIc t ł .t"'o'rn"ch pochew:,ów, Każdy ro ł -, ę ry ua \\ ' J ze h u ludu Betsileo, zac ewa ~l, d" dko Jeżeli ktoś z rodu umr , ' ' tWlerany csc rza ' , dnIU posiada wspólny gro b OWIec 0.l 'wie 3-4 lat, w terminie l w grable, Po up 'j chowają , go w pOJ'edvT'czvm . ' . .vyznaczonym przez czarownika, .zwłok, spcwijają je w jedwabny, do wspólnego rodzinnego grobu. krewni zmarłego dokonują ekshumacji krajowego wyrobu całun. i składają je L, !VI e r c i e r: Reśliny w jelklorze i etnografii (Les vegetaux dans et i'ethnographie). Jest to dalszy ciąg słownika roślin użytkowanych w lecznictwie i przemysłach ludcwych oraz wymienianych w utworach literackich na obszarze Francji. Poprzednie partie słownika były publikowane w szeregu tomów powojennych "l'Ethnographie" . A, Je folklore i 11 e r a n: Psycho-naturalistyczne podstawy układu spo(Les bases psycho-naturalistes de l'Ordre Social). Autor opublikował już szereg kemunikatów i prac naukowych (1950-1955), w których dał wyraz kilku oryginalnym koncepcjom etnobotanicznym. Podstawowym ich założeniem jest tw:erdzenie, że powiązanie człcwieka pierwotnego ze światem roślinnym wyraziło się w pierwotnych magicznych koncepcjach o istccie stosunku czlew:eka do niektórych reślin. W sumie wywody autora są nowatcrskie i ujawniają działanie mot yvów w psychologii społecznej dotąd niedocenianych . .J. B e l i n-lV[ łecznego !VIirk o K u s - M i koł a j e w; Teoria jugosłowiańskiej sztuki ludowej lThecrie de l'art paysan yougoslave). Zapowiedziane w tytule ograniczenie tecrii do tEmatyki jugosłcwiar' skiej wprowadza czytelnika artykułu raczej w niejakie zaskoczenie, Autor bowiem rozwija tu tezy teorii sztuki ludowej w ujęciu jak najbardziej generalnym, Tezom tym nie można odmówić słuszności. Oto ważniejsze z nich; Sztuka ludowa rozwija się i przeobraża w zależności od gospodarczych i środowiskowych warunków życia. Między sztuką paleolitycznych łowców, a więc sztuką naturalistyczną, a sztuką zapoczątkowaną przez neolitycznych kopieniaczy, istnieje zasadnicza różnka. Przejście do osiadłego życia, zapoczątkowanie nowego typu intelektualnych refleksji, magii, kultu zmarlych - wszystko to odzwierciedliło się w nowej Iormie sztuki, w zrytmizewanym zdobr.ictwie, Widoczne tendencje do wyeliminowania figuralnego motywu dynamicznego i zastępowanie go motywem stylizowanym, naj chętniej geometrycznym oraz roślinnym, rytmicznie pcwtarzanym i możliwie statycznym, oto podstawowe charakterYstyczne cechy zdobnictwa kopieniaczy i rolników, Autor twierdzi, że lUdowy twórca wypowiada w tej postaci pewne kolektywne przeżycia duchcwe oraz refleksje. nadając poszczególnym elementom dekoratywnym sens symbolów. Nie manifestuje się w nich jednak indywidualność twórcy, lecz tradycyjne idee zbiorowości, tak jak w ludowych obrzędach, zwyCzajach prawnych itp, Stąd istotą ornamentu jest pewtarzalność motywów. O ile sztuka realistyczna łewcy, wojownika czy ewent. handlarza jest sztuką męską. u kopieniaczy staje się ona sztuką żeńską, Kobieta tworzy i prz\,- " �409 408 kazuje ją w tkactwie, plecionkarstwie, garncarstwie i ha.fci~ .. Wres.zcie, stwierdza autor, zdobnictwo jako sztuka ludcwa zaczyna gInąc .1 .z~mka.c. skoro tylko jego obrazowe składniki tracą swoją funkcję symbohkl l stają się jedynie elementem dekoracyjnym. P. B. P e u c h a n t: Praktyka "frottis" i jej korzenie w podświadomo.ści (La pratique du "frotHs" et ses racines dans l'inconscie.nt co:leChf). Okreś:enie zaczerpnięte z gwary hiszpańskiej oznacza praktykI, ktore podejmują kobiety pragnące uzyskać zdolność zachodzenia w c.iąż.ę. p~lega to na podstc.wowym wierzeniu, że dotknięcie przedmiotu (kamIema, wIerzchołka skały, czasem kamiennego posągu), z którym jest powiązana. odp~wiednia legenda, pozwala kobiecie żywić nadzieję na przyszłe m~:lerzY.ll.stwo. Autor, analizując to zjawisko ze stancwiska psychologu glęol: dochcdzi do wniosku, że korzeń tego wierzenia tkwi w przechowywan~J w podświadomości od niepamiętnych czasów idei: że prz.ez ~ezpośred~le zetknięcie się z ziemią - matką można otrzymac odpowIedmą moc, Jak to wyraził grecki mit ;o Anteuszu i jego walce z Heraklesem. zbiorou:ej Tadeusz Wróblewski P a u l 5 c h e u e r m e i er: Bauernwerk in ItaHen, der italienischen una Schtceiz, Cz. l, ZUrich 1943, Cz. II, Berna 19~6, form. 4". 'I a obszerna praca składająca się z cwóch części,. obejmuje łącznie' 490 stron tekstu ilustrcwanego 932 rysunkami, 873 fotografiami i 13 mapami; zgodnie z' tytułem dotyczy obszaru Włoch i połud. 5z:-vajcarii. . Praca 5 c h e u e r m e i e r a powstała zasadniczo w oparclU o matenały Sprachund Sachatlas Italiens und Sildschweiz wydanego pod redakcją K. J a b e r g a i J. J u d y, i stancwi z tym atlasem pewną tematyczną całość. Autor niezależnie od materiałów atlasowych, przeprowadził w latach 1930-35 specjalne badania terenowe dla potrzeb niniejszego wydawnictwa które przyniosły bogaty materiał opisowy i ilustracyjny poszczególnych f;któw kulturowych. Ze względu na cel i metodę opraccwania, praca Scheuermeiera rysuje się, jako katalog systematyczny z zakresu kulturY materialnej, bogato ilustrowany, który stanowi ważne, pomocnicze źr~dło dla wymienionego wydawnictwa atlascwego. Bogate bcwiem matenały z zakresu słownictwa gwarcwego, zostały w omawianej pracy związane ze szczegółowym opisem f o rm y, f u n k c j i, z uwzględnieniem przestrzennego występowania poszczególnych zjawisk kulturowych. Autor w tekście opisowym zastosował również nazewnictwo gwarowe, określające czynności gospodarskie. Toteż praca ta, łączy nie tylko materiał językoWY z cdncśnymi desygnatami, lecz i ich funkcjami, oraz czynnościami wykanywanymi przez człcwieka przy posługiwaniu się odpowiednimi narzę- I • Część pierwsza zawiera materiał do następujących zagadnień: hodowli, gospodarki mleczywem, uprawy, sprzętu zbóż i transportu siana, technik orackich i narzędzi do orania, uprawy i przetwórstwa winnej latorośli oraz roślin oleistych. Część druga przynosi dane odnoszące się do budownictwa, ze szczególnym liwzględnieniem dcmu mieszkalnego, paleniska, narzędzi i naczyń związanych z przygotowywaniem pożywienia, następnie uwzględnia tra~sport. Tę część pracy kończy opis zajęć gospodarskich: wypiekanie pieczywa, pranie, obróbka włókna. Brak wniosków ogólnych utrudnia odczytanie bez atlasu rezultatów tej d~żej pr~cy, stanowiącej doskonałą ilustrację pogranicza i współpracy pomIędzy Językoznawstwem a etnografią. Zatem praca Scheuermeiera stanowi pewnego rodzaju źródło zarów:1O dla językoznawcy, jak i etnografa. Na podkreślenie zasługuje dobra organizacja, świetnego zresztą materiału ilustracyjnego. W tekście zamieszczono rysunki wykonane przez grafika, P. Boesch'a stancwiące przegląd typowych form narzędzi, czy urządzen, natomiast fotografie zamieszczone na końcu pracy są ilustracją indywidualnych faktów kulturowych z uwzględnieniem ich funkcji i udziału człowieka. z. S. riitorcmanischen dziami. Wal t e r E s c h e r: Dorfgemeinsohaft und SilvestersinJen in St. AntoBeitrag zum Problem Gemeinschaft und Brauch. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskunde. Band 31. Buchdruckerei G. Krebs Verlagsbuchhandlung A. G. Basel 1947. , Pra~a ta jest rezultatem badań prowadzonych w latach 1942-45; ogramcza SIę do małego terytorium szwajcarskiej wsi st. Antonien rozdzielonej na trzy jednostki administracyjne: gminy 5t. Antonien-Riiti, St. AntonienC~s:els i 5t. AntOnien-Ascharina mające jednak wspólny kościół i szkołę. ~H.'JSCOWCŚć ta położona na wysokości 1300-1659 m, zamknięta dokoła g~ra~i: Kiihnihorn (2416 m), Sulzfluh (2820 m), Madrisahorn (2830 m), J~ggl1shorn (2252 m) i Kreuz (2200 m), a przez to odcięta od szłaków kom' ..lmkacyjnych - szosę doprowadzono tam dopiero w łatach 1898/99 - stancw,i pewnego rodzaju rezerwat między okręgami Pratigau i Montafun. Porcwnanie z innymi osiedlami np. z Kiiblis wykazuje, że ludność wzrosła tu . . . mewlele od 1900 r., a poza tym mało tu jest przybyszów zwłaszcza z ll1nych kantonów, co wpłynęło na lepsze zachowanie dawnej rodzimej kultury. ni en. Ein . St. Antonien jest protestanckie, ludność mówi tu dialektem staroniemIeckim (walserskim) przyniesionym przez kolonistów jeszcze w XIII wie~u (Walser), podczas gdy w pobliskich miejscowościach do XVI w. pancwał Język romański. .1 �410 Jednakowe zajęcia kształtują podobny sposób myślenii:l mieszki:lńców zatrudnionych w lasach i na pastwiskach alpejskich, a wspólna praca łączy ich w takich zajęciach jak utrzymanie dróg, czyszczenie łąk z kamieni itp. Jeszcze większym węzlem wspólnoty jest niebezr;ieczei:stwo lawin nawiedzających te okolice, groźne przeżycia dostarczają tematu do rozmów, a potrzeba zmusza do łączenia się dla obrony przed grozą żywiołu. GosDodarstwo hodewlane jest przyczyną wędrćwek z bydłem w Alpy. zależnie od wysokości, zbiór siana zaczyna się z końcem czerwca lub z początkiem lipca, cale redziny wyruszają wtedy w góry, a wsie wyludniają się. W połowie wrześ:lia bydlo schodzi z Alp, ale do października pozostaje na niżej położonych pastwiskach. Niektórzy członkowie rodzin wracają do domów później po zabezpieczeniu siana i szałasów, naj dalszy termin powrotu to tydzień między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem. Autor pcdkreśla, że dla pełnego obrazu wsi trzeba poznać szereg jej ugrupowań społecznych. Silną więzią spojone są rodziny, w których nieraz trzy pokolenia mieszkają r~zem i przechowują tradycje, naj starsze dzieci otrzymują zawsze imicna dziadkćw, wspólna praca sprzyja wychowaniu społecznemu, a parobków i służące zalicza się też do rodziny. Pokrewieństwo wiąże ludzi, i rozciąga się prawie na całą wid. Sąsiedzkie zwyczaje pomagania sobie i interesowania się życiem sąsiadów zanikają stopniowo. Dawniej schodziły się kobiety do pracy przy konopiach nadchodzili chlopcy, gospodyni zwykle czymś częstcwała, a wieczór kończył się tańcami. Z końcem XIX w. zaprzestano upra"'".y konopi, zniknęły też wspólne prace przy napychaniu kiełbas po zabiciu świni, a także schcdzenie się wieczorami z robotą na drutach albo z przędzeniem dla oszczędności światła. Młcdzież męska i żeóska od skoóczenia szkoły do ożenku stanowi silną grupę wśród społeczności wiejskiej. Nie ma tu jednak ścisłej organizacji, ślady tych godności przetrwały tylko w śpiewach sylwestrowych. Grupa młodych wyodrębnia się na weselach i pogrzebach. Do początku XX w. istniało odróżnienie w stroju między dziewczyną a mężatką - fartuszek i wianek były oznaką panieństwa. Do specjalnych praw kawalerćw należą tzw. "Hengertrechte', tj. nocne odwiedziny kochanej dziewczyny w oznaczonym dniu z zachowaniem pewnych przepisów będących jakby pcd kontrolą stowarzyszenia chłopcćw, którzy przychodzą grupą i wymagają wpuszczenia, a wtedy należy ich przyjąć i poczęstować. Zabawą urządzaną przez dziewczęta jest "Wieczór pieśni' połączony z losowaniem dziewcząt między chłopców, przy czym nieprzyjęci przez wylosowane panny płacą karę albo dają wino. Wobec jednego wyznania m~eszkańców wsi silną spójnię stanowi par'lfia Ewangelicka, jest to miejsce spotkań z dalszymi sąsiadami, sposobność do rozmów i dzielenia się wiadomościami. 411 W trzech gmin"ch St. Antbnien za uważyć można pewne odrę':)noś~i uwydatniające się od cawna na różnych odcinkach. Ascharina uchodzi za najbogatszą i najbardziej komerwatywną, mieszkańcom jej zarzucają skąpstwo. Przeciwnie znćw ludność CasteJs i Riiti bywa nazywana żebrakami. Sąd gmin sąs:ednich o mieszkańcach St. Antonien nie jest przychylny, wyśmiEwają ich dialekt, sposób chodzenia i ubierania się, jedzenie rzepy. Uważają ich za nieokrzesanych i niezgrabnych, opovviadaią anegdoty a ich naiwności. Po podaniu charakterystyki społeczności wiej.skiej autor przechodzi do omówienia zwyczajćw dorccznych, wśród których uroczFtości zimowe i wiosenne zajmują dużo miejsca. Autor omawia istniejące zwyczaje w kJlejności świąt kalendarzcwych. W dniu św. Szczepana w St. AntOnien podobnie jak w większości wsi Pratigau odbywają się tańce. Tego dnia wieczór jako pierwsze przygotowanie do Nowego Roku kraje się suszone gruszki do tradycyjnego ciasta. Uroczystości sylwestrowe i noworoczne omawia autor na kOl~CU. Zwyczaje związane z ostatkami dziś już zaginęły, nie pozostały z nich nawet relikty w zabawach dzieci; niegdyś popnebierane grupki młodzieży chedziły po domach przez parę wieczorów, nieprzebrany muzykant grał na harmonijce ustnej, pary tai;czyły, a żebrak i żebraczka potrząsali skarbonką i zbierali datki na wspólną zabawę. Zwyczaj ten wygasł zupełnie na przelamie XIX i XX w. W popielec dziewczęta i chłopcy próbowali mazać twarze usmolonym sadzą gałganem, były przy tym śmiechy i żarty, a dziewczyna, której udało się uciec, wywieszała wieczorem w oknie białą bułeczkę. Ten sam zwyczaj istniał w wielki czwartek zwany "brudnym", do sadzy dodawano tłuszczu lub ~maru. Wskutek zakazów szkolnych zwyczaj ten zanikł prz2d 10-15 laty. W niedzielę palmową przynosi się do domu gałązki wierzby, co ma chronić dom i podwórze od wszelkich niebezpieczeństw. Dziś przeważnie uważają to za powitanie wiosny. Troskliwie prz·echowuje się jaja zniesione w wielki piątek, mają one chronić przed pożarem i wsz.elkim złem. Czasem w tym dniu znaczy się Owce i podcina kurom ogony. Zależnie od warunków śnieżnych na Wielkanoc albo w jedną z póżniejszych niedziel odbywają się zabawy na łące lub rynku. Bawią się grc;,pami dzieci szkolne i młodzież starsza. Do zwyczajów domowych należy farbewanie jaj i chowanie ich przez "zajączka wielkanocnego", są to nowe nabytki, które w st. AntiiniE'n pojawiły się ok. 1915 r. W~pólną uroczystością pnru gmin są odbywające się co 2 lata wybory do władz powiatowych, w wilię tego dnia trębacze i gwiżdżący idą prZl'Z dolinę Z\\'olując wyborców, którzy ze sztandarem udają się nazajutrz do Luzein. Po drodze dołączają się inne orszaki, wychodzą dotychczasowe �413 412 . y ws ólnie wejść do ratusza. Po wyborach władze w specjalnych stroJa~h, b. d . P dbvwa się zaprzysiężenie nowych wszyscy zbierają się pod l1P~, g .zIe o . . i czór kończy się tancam!. ..' władz, w.e . ć: . t k odb'wa]ą SIę tar-ceo W drugi dzień ZIelonych ~Wlą. ~ S: Antónien nie ma. .., ych uroczystosCl w c. , . Letnich l Jeslenn . . dla są rozsiane na roznych wyso. S+ Antónie'1 ktorego OSIe . gó 'y położeme.. . , .' t 'spólnego wyruszenIa w I, . . 'h wia ze me ma u w . kościach w dolrnac ,spra, .. , A harina wieczorem przed wy. h in W St !\ntomensc < • t wszystkich trze c gm. .: l' od'niska na wzgórzach, co Jes . hłopcy szkolm zapa aJą <> • b' , marszem starsI c t'" w wilię wyruszema z 110. . t wy·chodzą. W st. An omen . " znakiem, ze nazaJu rz . 'łek towarzysze alpeJscy, a na. , łasie na wSDolny po SI " . . rają się w du~ym.sza, .. ełka~i najsilniejszą krowę, wie~za.ją na ,J~J zajutrz przybIeraJą SWlecld ., k gdzie przyjmuJe Ich WłaSl:Iszyi specjalnie głośny dzwonek l Idą na ryne , ciel i funduje pocz~stunek. . l t b ł obchodzony tańcami w gospodzie. Koniec sianokosow do ostatmch a y. polowania, więc z końcem Aż do drugiej wojny przed :o~POctzęcle~yszenie myśliwych urządzało ątkiem wrzesma s owar~ l d . sierpnia albo z pecz .. , k' t . o zwyczaju sięgają j,ednak za e WIe tańce w Sto Antónien-Ruh. Począt l eg 20-tych lat XX w. t... z całości Pratigau zwyczajami . d bnia się St An omen Specjalme wyo rę .. . . , 'ewy sylwestrowe były roz" orecznymI DawmeJ SpI , , h sylwestrcwymI l new· ... ' d dziś zachowały się w mektoryc powszechnione w całym Pratrgau, o wsiach jak Schiers i Buchen. , Nowym Rokiem dorośli . ' d Bożym Narodzemem a b' W tygodmu mIę zy b" się wieczorem w szkole, wy Ie. . liczbie 15-'.>0 z IeraJą b' e chłopcy WIeJSCy w -". 'w l' decyduJ'ą na co o rocą z·kł d' zebled' splewo , , rają prowodyra, u a ag pr b d' . t 'e ubrani chłopcy gromadzą SIę , , d 31 grudnia rano o SWlę m , d ' l brane plemą ze, . b' stateczne wytyczne l zIe ą a)ą so Ie o • krypomin w gospodzie na ryn u, p z " 'd' d gmin RUti i Castels, druga który'ch Jedna 1 zIe o d l' . się na dwie grupy, z , , , Pany położonej w o Ime i do CZęSCI gmrny, Ś ' do Aschariny, a czasem "c' przed każdym domem, ple. wymaga by splewa • , d Sto Antonien. ZwyczaJ :, b d oknem i na powitame a . wacy ustawiaJą ., SIę prze d drZWIamI al o prze wo'dca wygłasza życzema. ' ,. u potem przy . powiadają dwcma strofkamI spI,ew , .' , ieJ' oJ'ciec i podaje winszuJą, k" odpowIada na]częsc , W imieniu mlesz 'ancow zproszyli się po pod worz u, S ' którzy tymczasem ro . . . l' cym pieniądze, plewacy" d ' k nie Często szczególnieJ Jeze l . , , waJ'ą na po ZIę owa" d zbierają się znowu l sple , ., k'w na poczęstunek skła a. k' sza SIę splewa \) są w domu dorosłe cor l, za~ra . , + cznego pieczywa i likieru, a w po. c się z chleba, masła, konfItur, SWlą·e . Ją y . . ., łupa . . rze obiadoweJ Jest tez Clep a z . , d ą przy winie w gospodZIe, zar.. wach chłoDCV SIe z . • Po skończonyc h sple .' : hodzą <ię o świcie, bl' .ą piel1lądze l rozc tują, śpiewają, o IczaJ . y za raszają dziewczęta, odbywa Zabawa nuwjaarig" I;a. ktor~ chło~C •. d~ełę po Nowym Roku. się w gospodzie najczęscleJ w pIerwszą me Autor wyszczególnia i analizuje elementy zwyczaju, jak zebranie przygotow2.wcze, na którym spisuje się "statuty" o powtarzających się stale głównych punktach, w czym widać troskę o zachowanie tradycji. Do 1942 r. zawsze śpiewano tę samą pieśń Jana Z w i c k'a Spiew ludu na dobry rokbyła ona często przedrukowywana bez podania autora, a należała do psalm6w śpiewanych w Sto Antónien, jest to kompilacja pieśni XVI w. Co do formuły podziękowania, autor stwierdza podobieństwo jej z niemie~kimi pieśniami, w szwajcarskich pieśniach analogii nie znalazł. Trz~cim elementem ŚpiEWÓW sylwestrowych są życzenia, mówi się je na pamięć dodając życzenia sJ,::ecjalne. Prośba o datki nie jest istotna. Zyczenia należą do całego kompleksu śpiewów sylwestrowych, a w tym czasie obdarowywanie się jest ogólnp., dary można uważać za podziękowanie za życzenia i umożliwienie zab2.wy. Wspólny posiłek i tai:ce są istotą samego zwyczaju, a do tradycji ludowej należy, by śpiewem poprzedzać zabawę np. w ostatki. W dzień Ncwego Roku w Sto Antónien dzieci chodzą od domu do domu z życzeniami. Wśród dorocznych uroczystości wysuwa się więc na czoło w St, Antónien Nowy Rok, Boże Narodzenie ma charakter rodzinny i kościelny. W słowach i śpiewach życzeń sylwestrowych tkwi nieuświadcmione prag:1ienie ściągnięcia szczęścia i powodzenia, działa tu nadal pozornie zarzucana wiara w mao magicznego zaklęcia i to jest prawdopodobnie siłą wzmacniającą potęgę tradycji i przyczyniającą się do utrzymania tego zwyczaju. Tradycja jest głównym czynnikiem warunkującym trwanie zwyczajów, pielGgnuje ją konserwatywne St. Antónien, zespolone ściśle jedną mowq, wyznaniem, specyficznym sposobem życia i gcspodarki, toteż przetrwał tu zwyczaj śpiewów sylwestrowych, w którym grają rolę szczątki magii. Maria Fryczowa ,,1000 Ostereier und Ostergebiicke aus ganz Europa" (Sonderheft der Zeitschrift "Der Hochwachter, Marz 1957, Verłag Paul Haupt, Bem) "_ to 3D-stronicowy przewodnik po czasowej wystcwie urządzonej pod tym tytułem w okresie od 15 marca - 30 czerwca 1957 r. przez szwajcarskie Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Omawiany przEwodnik zawiera 4 artykuły, a mianowicie: R. W i l dh a b e r'a O jajkach u;ielkanocnych i technice ich farbowania", P. Z i :1S k i'e g o, Pisanki w Safii (Szwajcaria), H. T h li r e r'a Farbo'lcan:e jaj w FiLbJchu i Elisabeth P f l u g e r Jajka u;iclkanocne w Soluther Gall . Szata ilustracyjna składa się z bardzo dobrych zdjęć przedstawiających 90 pisanek wykonanych w różnych technikach i pochodzących z róż:1Ych europejskich krajów oraz 4 okazy wielkanocnego pieczywa obrzędowego z Grecji, Portugalii i Włoch. �414 ' , d h a b e r'a, który we wslępie o ch:l.' ',t praca ." R W 11 NajobszermeJsza Jes " zvkladów wczeS!1e g o WystępOW;'l. rakterze histerycznym pedaJe szerE" j~'lrk'i chrześcija!1; zwraca tez uwa.':~ę nia malcwanych jaj zarówno. u. ~o;;:, ~cię chrześcijańską. Z? WZg~ędO\\I na ich znaczenie magiczl:e l. ,lD. e kolo~u . czerwonego, co spcwod~\:a o, ~e ma"icznych używano naJczę~c~e], 'ch krajach nawet do d!1ia dZISleJSZeg~ w XVI w. i póżniej, a :-' ~le tOIYczerwonc jajka". W XIII w. z~częt? ~~ ,ez . ana jest na pl'sa11Ju nazwa .., I") bok czerwon. vch uzywac . uzywach królewskich (Edwsrd I w. Ang 11 eO Francji do połowy XVIIIw. dWJr h Moda ta utrzymała Się np. w technik zdobnictwa jaj złoconyc . l ., wszvstkich z:1an~'ch mu A.utcr podsje zestawienie '" Pis~nek w następującym zgrupowamu. I .II. III. - J'ednobarwne, l niefarbowanym tle. 'sunek na natura nym, malatura alb0 ry. . powstałymi przez; . 'ka ze wzorami . . ) farbowane Jaj . . kwasami, skrobal1le. . l1IC 1 usunięcie farby (trawl: ł" przez roślinę, skrawki tk,,. 'k . (wzor za ozony . ) ') techniką bat! ową . ufarbowaniu usuwa Się. ~. '. osk ktore po t niny lub papieru czy 'crowe tkaniny, włosy, zło o .. (vycmankl papl, t l a - naklejenie aplikaCJI". k iasto dekoracja me a ow IV. l zabarwiony wos , c , płatkowe, s .o~a, odkówek i ostróg). . w formie mll1la~urowych P rzvkładów historycznych I w zaKażdą z technik cmaWla autor na tle p " v: . '. sięgu geog;ra f·lczn ym . . ione są rozne . . pisanki szwajcarskie W pozostałych artykułach omow lub farbowane przez nakleJame b . . wzory skro anI' zdobione przewazl1le we. " . "ch wycinanek (FIlzbach). . pieczywa obrzędowe barwn) . . k l 'ek opracowal1la. . .... Brak natomiast Jakiego o WI t i czerwonym najczęscleJ JaJ. kl'lka form z zapiekanym wewną rz ktorego . kiem podają ilustraCJe. Maria Frzeździecka °, 0 1959 UNDEATLAS Linz-Donau . , red. OSTERREICHISCHER VOLKSK k~ów i komentarze. H lb k 16 map wykaz pun . . t omvE. Burgstaller i A. e o'. ~tlasu Etnograficznt'go me Jes p . Pierwszy zeszyt Austriackiego 13 kartach przedstawia różne zagadślany jako zwarta całość. 16 m~p na rz~dkowane według umieszczonych nienia, które mają b~Ć ~zu~ełman: I ~~ar; ukazywania się dalszych o'pr~= na nich numerów dZlał~w l map tekstami objaśniającymi map» u.ml~:Z ma Się . rzecz z Cztery mapy . 1'0 zmieszczenia memlecklch _ cowan., podobnie czonymi w skoroszytowej teczce. owierzchniową stanowią mapy pomoc gwar Austrii, wykonane metodą~.P 'ch wykonanych metodą punktową nicze. Właściwych map etnograL1.cz~~.w~ obrzędcwegO (3 mapy), zwycza~ jest osiem. a dotyczą one ferm P1łec'b' (2 mapv) i wie11ców adwentowyc jowych t(?rminów przyjmo:",am~ s uz Y'wiązani;m graficznym jest przedI now ....m roL. (3 mapy). Interesują . cvm . stawienie zasięgów wpływów ludowych ośrodków wyrobu obrazów na szkle (4 mapy), w postaci linii promienistych. Mapy te wyróżniają się też od innych szerszym zasięgiem przestrzennym, dając ujęcia obejmujące całą Europę środkewą. Zeszyt nie został zaepatrzony we wstęp programcwometodyczny; rolę tę spełnia zresztą wydana poprzednio praca E. BurgstaJlera. Orientacyjny spis działów, które obejmować będzie atlas wymienia; I. Strukturę i migracje ludności, II. Społeczność wiejską, III. Stosunki ludnościcwe, IV. Dem i osiedle na wsi i w mieście, V. Pożywienie, VI. Rz,~miosło, VII. Handel i wymianę, VIII. Gwary, IX. Zwyczaje prawne, X. Wierzenia, XI. Zwyczaje i obyczaje, XII. _Ludowe pieśni, teatr, muzykę i taniec, XIII. Literaturę ludową, XV. Stroje ludowe, XV. Sztukę ludcwą, XVI. Gry, zabawy i sport. Sformułcwania tego programu pozwalają także współczesności oraz kultury miejskiej w Szwajcarskim Atlasie Etnograficznym. oczekiwać na zapewne uwzględnienie podobnie jak Mapy wykonane metodą punktową opublikowano przeważnie w dużej skali l; 1 000 000. Jako podkład przyjęto mapę fizyczną, co w warunkach austriackich można uznać za wskazane. Podstawą lokalizacji punktów jest siatka podobna do używanej w Polskim Atlasie Elnograficznym z tym jednak, że nie jest ona wydrukowana na mapach, lecz na ruchomej, przeżroczystej kalce. Uzu.r;ełnieniem jest tu tekst z sygnaturowym i alfabetycznym wykazem punktów, z których uzyskano dane do map. Mapy są czytelne i estetyczne. Przy ich opracowywaniu oparto się tylko o dane ankietowe, nie wprowadzając materiałów z etnograficznej literatury przedmiotu, która została omówiona w tekstach objaśniających. Teksty te, oprócz stanu badań przynoszą omówienie kwestionariusza i interpretację kartogramów; komentarz do całego tematycznego zespołu map jest wspólny, z rozbiciem na rozdziały dotyczące poszczególnych map. Nowością w porównaniu z Nil'mil'ckim AtlaHm Etnograficznym jest wprowadzenie (niestety nie na wszystkich mapach) danych negatywnych, tj. sygnatur pozwalających na zorientcwanie się gdzie stwierdzono, że dane zjawisko nie występuje, a gdzie brak tylko danych do opracowywanego zagadnienia. Niektóre mapy dają też próby ujęć chronologicznych i ilościoWYch przez oznaczenie specjalnymi sygnaturami faktu, że dane zjawisko występowało w danej miejscowości, lecz zanikło, danych o czasie wprowadzenia zwyczaju i danych o ilościowym natężeniu występowania zjawiska. Przy każdej mapie podano sl1my punktów, w których stwierdzono występowanie poszczególnych rodzajów zjawisk. CYfry te nie odzwierciedlają jednak zależności przestrzennych wobec nierównomiernego rozsiE"Vu punktów na terenie kraju. Ujemną stroną tej interesującej pracy jest zbyt wielkie miej·scami zagęszczenie sygnatur i w związku z tym nicuregulowanie czytelności sygnatur mieszanych. Niedogodność ta powstała �417 416 . . tk' skutkiem przyjęcia zby.t gęstej ~lat;~ że na jednym polu umieszcza slEl y mać pełnej przejrzystości mapy. która nawet przy .edną sygnaturę a J Krzysztof BAESSLER-ARCHIV, BEITR.A.GE ZUR jeszcze spory. Kraj leży nad dolnym Senegal.em, a ludność jego jest obecnie określana jako Takruri. Od ok. 1000 r. datuje się na obszarze Sudanu i Nigerii zwyczaj pielgrzymowania do Mekki. Przyjęło się, że w północnej Afryce, w Sudanie i Libii miano Takruri przylgnęło do owych pielgrzymów z zachodnich rubieży Sudanu. Przedmiotem szczegółowych omówień są szlaki, którymi wędrowały i wędrują karawany pielgrzymujące do Mekki, osady które na szlakach tych powstawały, zakładane przez owych Takruri oraz niektóre kulturowe wpływy przez nich roznoszone. Poszczególne artykuły uzupełniają bibliograficzne recenzje. utrzymaniu zasady, _ nie może utrzy- Kwaśniewski VOLKERKUNDE. ~e~: ~~~~:~ tomy I III-V. 1952, 1955-?957'łB~rling'OReWi~derawVnel'~~~~ w~na~:::_ArchiV" ·· chneJ zas uzone J " dla etnogra f 11 powsze . w Berlinie sławne"o nie2 t 'ło wkrótce I'0 reaktywowamu ~ w 1~5 r. nas ąPfl. V"lkerkunde". Z bogatych jego zbiorów, po zniszczegd\'s Museum ur o . ni~ch "wojennych zostały zalecwie .skrom n~ resz~~l~ l t e r K r i c k e b e r g t t . I ym serię artykułow oWIera W omie -sz. ... starcmeksykańskich zdobinach muszlowych rozpraw~ą -:-zteCkt relte~;~ at mit einem Relief aztekischen Stils]. Nie~~~~:e~:s:~;s~;;s~:s;a~yZfli:rU . . " mi wysoko CenlOnyml ?ZQ00a. (s~o~dYlUs ~ec~~:;~J~O~L~e~:~i. lu ow sra w stylu azteckim, jest przed- princdeps, starozytnych mentem Je.dna z ta~ich ~ukSoZmlle' ~:::zb:on;c~:~~ą zdobinę autor mlOtem OPiSU l' nałożonej na głowę bóstwa Xipe na rycinie z Kodexu · .ch H e l n r l' U b b e l o ~ d e D o e r i n g: w póLnocnoperuańskich dolinach Tom III (XXVIII), 1954, zawiera następujące artykuły: T h o m a s S. B a r t h e ł: Próby odczytania napisów z Chichen Itza Viejo. [Versuch tiber die Inschriften von Chichen Itza Viejo]. Paleograficzne próby odczytania hieroglificznych napisów na murach dawny::h świątyń i pałaców Mayów na Jukatanie posuwają się z wielkim trudem naprzód. Autor zdaje relację z wysiłków "szkoły hamburskiej", której wyniki można ocenić jako słabe. przybrzeżnych. C. A. B u r l a n d: znajduje w opasce b . k' go Bor ons le . Z badań n.ad budownictwem t h gen zur Bau~Uner~uc un . h bu- kunst der nordperuanisch.en KU.ste.:t~ecrJ~oB:~~;~C :::~~1i:n:~~:n~~mien_ dowli w dolinie Chimaca l w rejom ~ '.. si Na tej podstawie nych technik budcwania, niekiedy mwarstwlaJ~cych ę· b' k' 1tupodejmuje próbę ustalenia kole.jnośc.i następuJ~Cych tu po so Ie u '", wiążąc je z odpowiednimi te·chmkaml murowama. . Lud Jabga z poludniowej części N. Gwinei. H a n s N e 'J e r m a n n. .. d tawia Die Jaoga auf Si.idneuguinea]. Badacz Indonezji i Ocean11 ~rze s ~ .t' . zarys kilku drobnych grup etnicznych oznaczonyoh wsp~ln.ą n~z:ą J:~:: zamieszkałych na południu holenderskiej części l~. Gwmel ~l\ z~ , b" rzekl' MulI' a środkowym biegiem rzeki Bulaka. go n dolnym leglem , "'1 h . " . k 600 osób. Autor omawia orgOlmzacJę poszczego nyc llosc Ja'cga wynosI a . . n'a małŻel'\stwa ubiór oraZ grup z ich podziałem na .totemy: fon~y zawiera l łowów na ludzkie głowY, osobiste wyposażenie męzczyzn l kobiet, zwyczaj h d l techniki budcwnictwo myślistwo, rybołówstwo, przydomową o. ow ę, .. ' k obróoki włók~a i drewna, pożywienie, uzdolnienie w zakresie sztuki l JęZY . Kur t Ostsudan]. K r i e g e r: Takruri ze wschodniego · ens O historyczny i etnogra f lCzny s Sudanu. nazwy [Die Takruri Takruri teczą im . Się Idea najwyższego bóstwa wyrażana w hieroglificz- [The conception of the supreme deity expressed in pre-columbian Mexican picture writings]. Najwyższe bóstwo, określane w kodeksach staromeksykańskich epitetem OmetecuhtLi lub Tonacatecuhtli, przedstawiano jako androgyniczne, tj. męskie i żeńskie. Wierzono, że jest ono dawcą życia, jadła i dzieci. nych znakach m£ksykańskich, prekolumbijskich malowideł. A l f o n s a C a s o: Nowy rok u Mixteków. [Der Jahresanfang bei den Mixteken]. Badania zmierzające do odtwo;;enia kalendarza Mixteków; posunęły się na tyle, że można przyjąć, iż obejmując cykl 360 dni, każdy nowy rok zaczynał się od dnia, który nosił tę ·samą na2wę co rok. Dla roku nazwanego np. ,,2 Krzesiwo', pierwszy jego dzień określano tym samym mianem. H. D. D i s s e l h o f f: Nowoodnalezione peruwiańskie malowidła skalne. [Neue Fundpli:itze Peruanischer Felsbilder]. Autor wylicza nowe znaleziska skalnych malowideł w Peru. Sądząc po stylu wykonania rysunków okresy z których one pcchodzą trudno nieraz rozgraniczyć. Pewne jest, że znaczna ilość nosi cechy oddziaływań kultury Tiahuanaco, inne kultury Inków. Są także póżniejsze, pokonkwistadorskie. Wiele malowideł - to prawdopodobnie ślady phma obrazkowego, które w starożytnym Peru rozwinęło się obok mnemotechnicznego sznurkowego systemu quipu. Kar i n H i s s i n k: Ożywianie i bunt narzędzi [Leben und Emporung der Ger1:ite]. Istnieje w folklorze ludów Ameryki Srodkowej i Południowej 21 LUd, t. XLVI �418 wątek bajkowy o tym, jak rozmaite przedmioty codziennE:go użytku (kosze, garnki, maty, siekiery, motyki) nabierają cech samodzielnego istnienia, ożywiają siG. tańczą, rozm&wiają i buntują się przeciw czlcwiekowi. 5z,,;rzej rozwinięty ten sam wątek występuje w opowiadaniach, w których bunt narzędzi wynika z kosmicznych zaburzeń takich, jak "śmierć: księżyca", znikanie słońca" i trzęsienie ziemi. Autorka przytacza szereg indiańskich ~itów, i dowodzi w sposób przekonujący, że są to fragmenty prastarego cyklu mitologicznego, o jakichś kosmicznych katastrofach z głębokiej przeszłości dziejćw ziemi. d Li n n S i g wal e: Trzy dawne pólnocnoamerykańskie bronie w pań- etnograjic:mym muzeum w SztokhoLmie [Drei alte Waffen aus Nordamerika im Staatlichen Ethnographischen Museum in Stockholm]. Autor opisuje tomahawk kombinowany z fajką oraz dwie maczugi (głowicową i kilofową), datowane na XVII w., a pochodzące prawdopodobnie z Nowej Szwecji, tj. ówczesnej kolonii północnoamerykańskiej. stwowym J o l' g e C. M u e 11 e: StyL Chavin [Dei Estlio Chavin]. Artykuł jest fragmentem dyskusji na temat starożytnej peruailskiej kultury określonej mianem "Chavin" oraz jej chronologicznego i rzeczowego stosunku do kultury "Nasco". Dwa następne artykuły [H. N a c h t i g al: "Tumaco" N u fi e z: "Gotush"] przynoszą relacje z archeologicznych bii i Peru. oraz Julio Espejo odkryć w Kolum- S t i g R Y d e n:Argeutyńsko-egipskc( paralela archeologiczna [An Argentine-Egypti:m Archeologie Paralel]. Autor porównuje "toop-hook" rodzaj zagadkowej sznurcwej pętli, znajdowanej przez archeologów w pół. zach. Argentynie - z podobną pętlą, używaną w Egipcie przez Arabów do umocowania juków na wielbłądach. H e r m a n n T: i m b a l' n: Zasl.ugi Gaspara de EspinoSCl.s dla poznania starożytności Panamy [Gaspar de Espinosas Beitrag WI' Kenntnis des Alten Panama]. Espinosa jest autorem notatek z pOGz. XVI w., które są cennym żródłem poznania prekolumbijskich stosunków ludnościowych i kulturowych na terenie Panamy. G li n t e l' Z im m e l' m a n n: O niektórych stereotypowych zwrotach [Uber einige stereotype Wendungen und Metaphern im Redestil des Aztekischen]. Sztuka pięknej mowy była u Azteków wysoko ceniona. Przedstawiając niektóre z tych figur retorycznych autor gl ów nie oparł się na Kronice Bernarda S a h a g u n a., i metaforach retorycznych w mowie Azteków r 419 b e l' t H a l' t E: 1: Nieopublikowane dwa fragmenty turfańskich ma[Zwei unveroffcntlichte BruchstUcke aus Turfan-Fesker]. ,Jeden fragment (Kyzil, ok. 600-650 r.) przedstawia legendarną indyjską scenę mitologiczną, w której teriomorficzne wcielenie przyszłego Bodisatwy (w postaci lwa) przez nieuwagę pozwala orłowi porwać: małpkę, powierzo!1ą jego pieczy. Treść malowidła crugiego fragmentu uważano za wysoce zagadkową. Okazało się obecnie, że przedstawia ono przyrząd tzw. kadzidło buddyjskie. Udało znaleźć: się brązowy oryginał takiego kadzidła, używanego niegdyś przez buddyjskich mnichów na obszarze Kaszgarii i Kulszy. H e l' lowideł B l' U n h i 1 d K o l' n e 1': Kult przodków u Mandżurów pekińskich [Der Ahnenkult der Mandschu in Peking]. Autorka opisuje akt ofiary złoźonej w 1932 r. duchom przodków rodu Ho z plemienia Aisin [Tsitsihar w Mandźurii]. Kult przodków i składanie tego rodzaju ofiar został w Chinach zabroniony po rewolucji w 1911 r. Interesujące ryciny dopełniają tekst' opisowy. Ha n s N e vel' m a n n: Piramidy na wyspach PoLinezji [Pyrami den in Polinesien]. Na wyspach Polinezji (Tahiti, Moorea, Porapora, Temoe, Raiatea i in.) wznosili niegdyś tubylcy piramidy, terasowato-stoźkowate budowle a czworobocznej prostokątnej (ale niekwadratowej) podstawie. Największa z nich "marae Mataoa" na Tahiti miała wymiar ok. 270X94 X51 stóp i zbudcwana była z ociosanych bloków koralowych raf. Nic, jak dotąd, nie przemawia za tym, że są to formy zapożyczone ze Starego lub Nowego świata. K u l' t K l' i e g e 1': Chłopięce gry Hausów (Knabenspiele der Haussa]; Autor wymienia i opisuje 45 gier bezprzyrządowych (takich jak piłka, sznur, łuk itp.), praktykowanych przez chlopcćw Haussa (Afryka-Nigeria) w wieku 5-15 lat. WeI' n e l' st i e f; Figuralny uL? LEin I.igi.ulicher Bienenstock?]. W pobliżu Be'rlina na dnie rzeczki Grossen Krampe znaleziono słupową rzeźbę figuralną, ok. 125 cm. wysoką. Od strony pleców jest ona wydrążona tak; jak to bywa w stojakowych ulach kłodowych oraz widoczne są ślady deski, którą owe wydrążenie zamykano. Zdaniem autora, rzeźba przedstawia św. Cyriaka diakona. Równocześnie wyraża on przypuszczenie, że jest to okaz figuralnego ula, które dość: licznie w~'stępują w Turyngii, w Saksonii, w Czechach, na Sląsku i Łużycach. Dwa następne atykuły dotyczą spraw muzealnych Muzeum Berlir.skiego. Końcewy artykuł poświęcono Leonardowi Schultze, amerykańskiemu znawcy kultury Azteków. :f I I , I I' II �420 421 W dziale bibliografii pozycji etnograficznych. Tom IV następujące zamieszczono (XXIX) 1956 składa artykuły: recenzje się z dwóch 15 przeważnie zeszytów. niemieckich W zeszycie l-ym są R o l f H e r z o g: Rahat, prawie zagmwny strój dziewczęcy wschodniego [Der Rahat, eine fast verschwundene Madchentracht im Ostsudan]. Jest to spódniczka z rzemiennych frędzli, noszona niegdyś przez niezamężne dziewczęta. Pochodzi z Górnego Egiptu. Geograficzny zasięg jej występowania na terytorium zamieszkałym przez Arabów jest dotąd nieokreślony. Sudanu H. D i s s e l h o f f: Skalpy i trofea z rqk jako zdobnicze motywy na Recuaya [Handund Kopftrophaen in plastischen Darstellungen der Recuay - Kerarnik]. Na glinianych naczyniach archeologicznej kultury peruańskiej, określanej terminem Recuaya, w plastycznych i malowanych scenach j·e zdobiących, występują postacie wojowników o cechach nieco innych niż te, które były ówcześnie właściwe rodzimej ludności. Wśród drugorzędnych cech można zauważyć także inne formy broni oraz przyozdabianie tarcz i szyszaków trofeami z głów i rąk ludzkich. Ten sam pisarz jest autorem notatki o pewnym okazie ceramiki peruańskiej z kultury "Moche", przechowywanym w berlińskim muze!lm. ceramice I m m i n a S·c h o m i g: Budynki specjalne u ludów poludniowoamerykaii[Sonderbauten slidamerikanischer Naturvolker]. Chodzi tu o domy. które w osadach tamtejszych lud6w pełnią funkcje specjalne. Autorka dzieli ogół tych budynków na domy gminne, służące do narad starszyzny wiejskiej, domy męskie, młodzieżcwe, domy służące do przechowywania przedmiotów kultowych. (masek, instrumentów, fetyszów); kobiece domy menstruacyjne i położnicze, domy - kuchnie, domki garncarskie i śpichrze. Artykuł ilustrują 3 kartogramy. Rozprawa przynosi informacje dotąd niepublikowane; jest zwięzła, jasna i pożyteczna. skich H o r s t H a r t m a n n: O wartości "Opisu Chin" jako źródla i o jego wydaniu [Zur Frage des Quellenwertes der "Description de la Chine" und ihrer deutschen Ausgabe]. W tytule jest mowa o francuskim 4-0 tomowym wydaniu dzieła jezuity J a n a B a p t y s t y Du H a l d e (1674.-174.3) Description de la Chine et de la Tartarie chinoise (Paris 1735). Niemieckie, nieco skrócone, tłumaczenie tego dzieła ukazało się w 1747-49 w Rostocku. Tłumaczem był prawdopodobnie F. E. Rambach. Hartmann porównuje wydanie francuskie z niemieckim, dodatnio oceniając, dokumentarną wartość tego ostatniego. niemieckim H a n s N e ve r m a n n: Zapiski pelcnego Slqzaka o Indonezji z końca XVII w. [Beri ch te eines Schlesier liber Indonesien am Ende des 17 Jahr- hunderts]. H e i n r i c h M u c h e n był sierżantem w służbie holenderskiej Wschodnio-Indyjskiej Kompanii. Opanował on dość dobrze sztukę rysowania, to też rysunki jego, ilustrujące manuskrypt, mają dokumentarną wartość: zapiski te jednak są stosunkcwo ubogie w informacje etnograficzne. S ig r id We s t p h a l - H e 11 b u s c h: Huu;er, u;ioska budowniczych [Huwer, ein Dorf von Bootsbauern im siidlichen Iraq]. W południcwym Iraku zach::wała się archaiczna technika budowania łodzi, podobna do tej, którą stcsowano tu przed kilku tysiącami lat. Zn3leziono w Ur srebrny model łodzi, podobnej do dzisiejszych, datcwar.y na 2700-2600 p.n.e. Autor opisuje tradycyjny sposób budowania łodzi r;rzez szczep Hadjadj. J a l a n t a T s c h u ci i: Z zagadnień życia społecznego Afo (na pogórzu Nasarawa 1.1) Nigerii) [Aus dem soziale Leben der Aio, Hi.igelland v:Jn Nasarawa, Nigeria]. Artykuł omawia zwyczaje i obrzędy rodzinne wymienionego ludu: a mianowicie małżeństwo i formy jego zawierania, poród, traktowanie noworodka, sytuację spoleczną starców i obrządek pogrzebowy. ~()dzi w poludniou;ym Iraku G e r d K u t s c h e r: Zabawa piórkowq piłką w północnym Peru wokrey Moche. [Das Federballspiel in der alten Kultur von Moche Nord - Peru]. Autor analizując malowidła starożytnej ceramiki północno~ peruańskiej opisuje scenę ilustrującą zabawę piłeczką z nabitymi w nią piórami. Piłka byla nadto opatrzona w niedługi sznurek obciążony drewienkiem. Wyrzucano ją wysoko w górę przy pomocy specjalnego oszczepu. Oszczep wyrzucano przy użyciu miotacza. Mimo wysiłków autora, sceny przezeń analizcwane oraz interpretowane posiadają sporo szczegółów niezrozumiałych i niewyjaśnionych. sie kultu; Kar l A n t o n N a w o t n y: Notacje "tono" w śpiewniku azteckim. [Die N0t~ticn des "Tono" in aztekischen Cantares]. Autor przedstc.wia wyniki ;,nallzy muzycznego rytmu (tono), odczytywanego ze specjalnych znaków literowych, któr:vmi Aztekowie w śpiewniku ów rytm oznaczali. O t t o Z err i e s: Rzadki okaz statui drewnianej z Wenezueli [Eine 'eltene Holzstatue aus Venezuela]. Na brzegu rzeki Duquiapo w piasku znalezi.onD drewniany posążek, wysokości 85 cm, przedstawiający ludzką pCJqae. Zdaniem autora jest to postać indiańskiej bogini - matki. wvrzeżbiona przE'Z a,lOnimo\\'ego araukańskiego rzeźbiarza. . . L' d o O b e r e m: Dllchy i czarou;nicy z nad Hio Napo [Geister und Z:łuberer am Rio Kapo]. Jakkolwiek Indianie Quijos z nad Rio Napo IV Ekwadarze są nominalnie chrześcijanami, to jednak nadal pcważne zn,1cZC'nie społeczne wśród nich mają czarownic~' .'((gra <) przycz.'·ny cho- �423 422 rób supai. K ;ługiwaii się lodziarni zwanymi kaclaje, z wiązanych snopów trzciny papirusowej. Vi zależności od potrzeby i przeznaczenia, wymiar tych łodzi wahał się od 2-15 m dlugości, a nośność sięgała do 6 tonn. Obok tego typu lodzi, autor opis'Jje spotykane na jezierze lodzie "szyte", typu pirogi. wykonane z dranic drzewa kotolo, kagen albo belangu. Dranice, są zszywane łykiem i uszczelniano. Wymiar łodzi tej katogorii waha się od 2-14 m długości oraz 0,8-2 m szerokości. Zrzadka spotyka się pirogi w jednym pniu drążone. Częściej są w użyciu tratwy z drzewa ambadż, lżejszego od korka. Zastanawiając się nad tym, który z w~'różnio:1ych typów łodzi jest pierwotniejszy i red zimy dla jeziora Czad, ;;-utor dochodzi do wniosku, że papirusowe łodzie wiązane są tu dawniejsze. Przejęte od tubykwj podbitej ludności. służą po dziś dziel'! najeźdżczym Buturna za główny środek wodnego transportu. Łcdzie pirogowe budowano jedynie w okolicach zasobnych w odpowiednie drewno. Ksztalt ich naśladowal raczej formy wykształcone w łodziach papirusowych. Przegląd 12-tu recenzji zamyka zeszyt l-y tego tomu. nieszczęść są przypisywane działaniu duchów (lya oraz demonów Autor omawia proces szkolenia czarowników i ich praktyki. athe H y e - Ker k d a l: Czarodziejskie bronie demonów fJuszc'~y [ZauberwaffEn cer Buschgeister in SUdameriko.]. W mitach i bajkach Indian poJudnicwoamerykaIiskich powtarz:~ się często motyw czarodziejskich właściwości niektórych broni jak miotacza, maczugi, bumeranga. Autorka wskazuje na istnienie 2.wiązku między tymi bajkowo _ mitycznymi wątkami, a występowaniem rozpowszechnionej w Ameryce Płn. i na Oceanii, sportowej zabawy, zwanej "Skaczący Kij". Wywody autorki zawierają ncwe i cenne informacje etnograficzne. w Ameryce Poludnicwej G. K o c h i G. K i:in i g: Plecionki i wyroby dziane z wysp Tonga [Tonganische Flecht - und KnUpfarbeiten]. Techniki dziania i wyplatania naczyń, mat, opasek, sandałów, wachlarzy oraz innych plecionek z włókna i łyka kokosowej palmy pandanusa, hibiskusa i innych lokalnych roślin na wyspach Tonga (Polinezja) mają tam swoje osobne nai.wy. Reprezentują one kunszt wysokiej klasy. Treścią artykułów są opisy wytwarzania POSZcZ\?gólnych plecionek i stosowanych technik. Dobrze wykonane ilustracje rysunkowe uzupełniają wywody autorów. Recenzyjne omówienie kilku .nowszych pozycji etnograficznych wypełnia pozostałe kilka stron IV -go tomu. Tom V (XXX) 1957 składa się także z dwóch zeszytów. Na treść zeszytu l-go składają się następujące artykuły i rozpr"wy: B r i g i t t e lVI e n z e l: Deformujące ozdoby twarzy południowoamerykańskich Indian [Deformierende'r Gesich tsschmuck SUdamerikanischer Naturvi:ilker]. Jest to obszerna rozprawa, ukazująca wysoki stopień opanowania metody naukowej przez autorkę. W rozdziale 1. omawia technikę przekłuwania - uszu, warg, i nozdrzy, używane do tego przyrządy oraz zabiegi. 2-gi rozdział zawiera omówienie surowców, z których wyrabia się zdobiny do zatykania przekłutych otworów. W 3-cim rozdziale znajdujemy klasyfikację 6-ciu różnych form ozdób, a w 4-tym - ich rozprzestrzenienie. Problemy wartościowania, funkcji i zmian omówionych zdobin, są treścią 5-go, końcowego rozdziału rozprawy. Artykuł uzupełnia 15 tablic, wypełnionych schematycznymi rysunkami, ilustrującymi tekst oraz 19 kartogramó·.v, które plastycznie obrazują wnioski. Zamknięciem jej jest bibliografia licząca ponad 500 pozycji. Wal t e r K a n r a d: Srodki transportu woe/nego okolicy jeziora Czad [Die Wasserfahrzeuge der Tschad-see Region]. Wyspiarze, zamieszkujący wyspy jeziora Czad, skladają się z dwu etnicznych warstw. Autochto:1i z dawien dawna trudnili się rybołówstwem, a w żegludze na jeziorze po- VI zeszycie 2-im wysuwa się tematyka muzealna. Trzy kuły mają charakter relacyjno-opisowy. H. D. D i s s e l h o f f: Polichromowana ceramika 't=ó~nocno wybrzeża [Polychrome Kerarnik in der nerd - peruanischen G o t t f r i e d H o t z: Indiańskie obrazki nmiczne na skórze [Indianische Bilderhautschriften auf einer Wapiti-haut]. \ następne arty- -peru((1i,skicgo KUstenzon~]. jel.ania K. wapiti K r i e g e r: Losy benińskich zbiorów Berlińskiego Muzeum Ludoznawczego [Das Schicksal der Benin - Sammlung des Berliner Museums fUr Vi:ilkerkundr;]. Problemcwe cechy z:,wiera artykuł Gerd K o c h'a: Wlasność na Nowej Kaledonii [Das Eigentum auf Neukaledonien]. Autor w sposób zwięzły charakteryzuje tradycyjne normy lokalnych praw - o sposobie nabywania prawa własności do ziemi, siedliszcza, m:rzędzi pracy, odzieży, ozdó~, amuletów, przedmiotów kultowych itp. Odbywa się to drogą dziedziczenia, poprzez 2.wiązki małżeńskie, drogą darewizn, kupna i sprzedaży. Na podstawie tych stosunków wyrasta dość złożony system tradycyjnych praw o poszanowaniu cudzej własności, o formach wymiany, o sposobie zawiązywania i rozwiązywania małżel1stw, o znakach własności i wreszcie o stosunku do tego, co pozostaje wlasnością wspólną grupy [dom gminny, pola i tereny nieuprawne, gminne terytorium rybołówcze, skarbiec plemienny]. Poszanowanie społecznej własności jest w N, Ka.ledonii wyraźnie mocni.~j rozwinip,te niż w odniesieniu do własności indywidualnej. A. L o m e l: AustraLijskie malowie/la skalne "i paralele ich pozaaHstra[Australische Felsbilder und ihre ausseral:stralischen ParalIelen]. Przewodnią myślą artykułu jest hipoteza, iż niektóre eleme:lty prymit:,'Nnej kultury australijskiej majq bliskie paralele w dawnych i współczc!Uskie �424 425 snych kulturach na pozostałych kontynentach ziemi; z dużym też stopniem prawdopodobieństwa można przyjąć, iż zostały one do Australii zaniesione przez fale kulturcwe o bardzo szerokim światowym zasięgu. Przykładem przekonującym są gecgraficzne zasięgi bumerangu i oszczepowego miotacza. Także niektóre szczegóły skalnych australijskich rysunków wykazują uderzające analogie do takichże paleolitycznych malcwideł w Hiszpanii, w Skandynawii, w płn. Azji i w Afryce. Szczególnie charakterystyczne pod tym względem są malowidła przedstawiające zwierzęta i ludzkie sylwetki z bumerangiem. Kar o l M e i e 1': Nleopllblikowany raport z podróży Engelberta Kaemp[Ein bbher un eri:iffentlicher Reisebericht Engelbert Kaempfers]. E. Kaempfer, sekretarz i lekarz szwedzkiego poselstwa do dworu perskiego, odbywaj podróże po Pers}i w XVII w. W 1684 r. zwiedził sławne ciepłe kąpieliska w Regia Abas. Opis ich przekazał w zapisku, który zachował siĘ dotąd niez:1.any w Brytyjskim Muzeum w Londynie. Recenzje 5-ciu nowych pozycji etnograficznych zamyka XXX tom. B;'l.2ssler - Archiv. fer~'a Tadeusz Wróblewski Wo l f L li c k i n g, Trachtenleben in Deutschland, I Schaumburg-Lippe. Einflihrung von Martha Bringemeier, Institut fUr Deutsche Volskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Akademie- Verlag - Berlin 1358. Strcn 99, w tym tekstu 21, - reszta ilustracje. Reprodukcji fotograficznych bi<.1ło-czarnych 81, barwnych 5. 1 sZlkic-mapa. Form'Olt książki N. Tekst pracy składa się z następujących rozdziałów: z wstępu, omawia.iąceg:J ogólnie ubiór i jego historyczne przemiany, z rozdziału przedstawiającego ubiór uroczysty (AbendmahlsklE'idung) oraz dalszych rozdziałów zatytułowanych: ubiór żałobny, niedzielny, codzienny, nadzwyczajne dodatki (obrzędowe) oraz zawód hafciarek i rozdziału zatytułowanego: historia ubioru z okolic Schaumburg. Drugą część pracy stanowi materiał ilustracyjny, który jest wspaniały, ułożony w odmiennej kolejności niż tekst. Zespół pięknych ilustracyj otwieraj ą reprodukcje związane z ubiorem roboczym (16). Drugi zespół to ilustracje stanowiące reprodukcje fotografii związanych z ubiorami urcczystymi i żałobnymi (20). Trzeci zespół to fotogramy ilustrujące ubiory niedzielne i świąteczne (31). Czwarty zespół jest zatytułowany: wesele i chrzest (12). - ostatni zaś - ozdoby. Składa się on z 7. ilustracji. Puza tym praca posiada spis ilustracji i wykaz literatury. W pracy opisane i zilustrcwane są wyłącznie ubiory kobiece: przed wojną w lat<lch trzydziestych nosilo je jeszcze kilka tysi~cy o~ób. !\lęs;.;:i ubiór ludcwy zanikł już przed pienvszą wojną ś\\'iatcwą i z lej też prz\'czyny nie jest uwzględnion:-' w pracy. Autorka tekstu ::vi a I' t h a B I' i n g e m e i e I' wyprowadza szereg elementów opisywanego ubioru z mody panującej w XVI w. na terenie Niederlandów i Hiszpanii. Według niej wpływy te również zachowały się międ~y innymi w ubiorach łużyckich i pyrzyckich na Pomorzu Zachodnim. Ubiór z okolic Schaumburg-Lippe nad Wezerą w charakterze swym jest odmienny od innych ubiorów i posiada wiele cech uważanych przez nas za typowo niemieckie; przy bliższej analizie okazuje się że posiada cechy strojów z o\::szarćw pozaniemieckich. Ciekawym dla polskiego czytelnika jest występowanie jeszcze na początku XX w. w ubiorach męskich białych, lnianych, czerwono pcdszewkowanych długich okryć wierzchnich i kamizelek zapinanych wysoko pod szyją. Ubiór jest bogato zdobiony i haftowany. Za słuszne należy uważać sformułowanie M. Bringemeier, że haft biały należy uznać za starszy niż kolorowy. ponieważ występuje on w ubiorach sakralnych. Po przeczytaniu i przejrzeniu tej pod względem graficznym pięknie wydanej pracy wiele spraw dla polskiego czytelnika wydaje się być zastanawiającymi. Przede wszystkim nasuwa się pytanie dlaczego pracę tę wydała Niemiecka Akademia w Berlinie a nie jakieś towarzystwo fotograficzne, lub reklamowana na ostatniej stronie firma fotograficzna. Treści zwią~anych przecież z istotą odzieży, takich jak analiza surowca, czy analiza kroju całości i poszczególnych części ubioru oraz z tym związanych rysunków, praca nie posiada wcale. Opisane części ubioru są potraktowane po malarsku i poza dwoma, trzema wypadkami nie są wogóle związane z materiałem ilustracyjnym, który stanowi całość dla siebie. O,;ólny szkic mapy bez zaznac7enia szerokości i długości geograficznej, jak i brak podziałki, na t~e mnóstwa dokładnych map niemieckich 1'0'1:rzuconych w wyniku ostatnirj wojny po całej Europie wydaje się zjawiskiem nie zrozumiałym. Ustawienie zaś tekstu na drugim planie i to prawie w niewidocznej postaci, a fotografii na pierwszym miejseu bud:::i w czytelniku zadumę nad sposobem wartościowania pracy. Odkładając książkę czytelnik zastanawia się, co autorzy i wydawnictwo chcieli pokazać: wysoką technikę druku książki czy też naukowy opis ubioru ludcwego. Praca jest wspaniałym przykładem panowania wysoki.!j i efektownej technil<i nad intelektem, co dla wvdawnichva Niemieckiej Akacemii Nauk i Instytutu fur Deutsche Volksk~lnd:: nie jest chyba zamierzon:vm i gJćwÓI:,-m celf'm poc7.\·nań naukO'.vych. Adam Glapa ATLAS DER DEUTSCI-IEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Red. Matthias Zer;cler.· :-'Tarbul'g, 1933 -- 12 map. 1959 - tekst s. 232. \Vydacy w NRF zeszyt. rdę~iec~-~iego at~asu etr:cgr3ficz:leg:1 jest kon.tynuacją Atlas der Deuts('hen Volkskunde wydawanego \\. latach 1937-1490 1 trz:,m,l się nao.gÓJ z8Jożeń metcdyc,~n\'ch formy poprzednich sześciu �r 426 zeszytów. Zawiera on 12 kart, na któryc:h przedstawiono zagadnienLl: pracy kobiet w rolnictwie (7 map na 4 kartach), zwyczajrjw weselnych, zw!aszcza związanych z osobą swata (7 map na 4 kartach) i zag~dniQnla związane z ludowym kultem różnych świętych (7 map na 4 kartach). lVIap~~ pcdkJaccwa z wyjątkiem drobnych kcrektur nie uległa zasadniczym zmianom. Utrzymano skalę map l : 2 000 000 i l : 4 000 OCO, a oprócz tego wprowadzono w tekstach objaśniających wycinki map oraz mapki l: 8 000 000. Utrzymanie powszechnie aprobowanej techniki punktowej tGilde i w tych ostatnich nie wydaje się korzystne ze względu na mają precyzję lokalizacji punktów. Polskiego czytelnika dziwi utrzymanie na mapach granic państwowych z 1937 r., a nawet zaznaczenie granic z 1914 r.! ' .. Tako materiał do map posłużyły dane zebrane w drodze ankiety jeszcze w latach 1929-1935. W opracowywaniu zagadnień wykroczono w miarę posiadania materiał6w poza granice państwowe i to w jeszcze większym stopniu, niż w poprzednich zeszytach. W nowym zeszycie położono większy niż w poprzednich nacisk na przedstawienie nasilenia żywotności w występowaniu zjawisk. Specjalnymi sygnaturami wyróżniono stwierdzenie, że dane zjawisko występuje, ale nie jest powszechne, albo że występowało "dawniej", względnie "obok innych" w przeciwstawieniu do występowania wyłącznego; na innej mapie odróżniono, że dana nazwa jest już tylko zwyczajowym zwrotem, w przeciwieństwie do stwierdzenia, że określa ona konkretny przedmiot. Zachowano jednak dawną praktykę niewprowadzania sygnatur negatywnych, oznaczających, że dane zjawisko nie występuje. Sygnatury mieszane umieszczono po przecinku, lub ze strzałką, wskazującą do którego pola się odnoszą: konsekwentne trzymanie się jednego tylko z tych sposobów wydaje się szczęśliwsze. Obszerny tom tekstowy zawiera na wstępie historię prac altasowych w NRF po wojnie, założenia metodyczne i wyjaśnienia techniczne. Następnie podano całość kwestionariusza. (poszczególne pytania ltwestionariusza umieszczono także na mapach), a wreszcie teksty do poszczególnych zespołów tematyc:znych map, uzupełnione obszerną bibliografią. W te!<stach tych zwracają uwagę szczegółowe zestawienia statystyczne danych, ujęte w procentach ogólnej liczby odpowiedzi, a więc pozwalające na pev.;ne zorientcwanie się w ilości odpowiedzi, które nie przyniosły pozytywnych da~1ych do zagadnienia. Zestawienia te podano w odniesieniu rlo poszczególnych areałów mapy, zmniejszając w ten s;x,sób błąd wynikający z nierćwncmiernego rozsiewu punktów na mapach. W te:-I:stach umieszczone też zostały wycinki map, przedstawiające dane z Sidmiogrod u i Besarabii. l T~kze i. system loknlizacji wycinku mapy Sląska. Oba te od poważnej atmosfery cIziela. przestrzennej punktó\v fakty odbiegają swym objasniono na manifestacyjnym przykładowym charakterem 427 Tak \vię<: nowy zeszyt ., wiele cd poprzednich z ficznej. Nie odbiega on od s:'stematyki zagadnień, i polemicznego omówienia. :liemieckiego atlasu etnograficznego nie odbię';Cl punktu widzenia metodyki kartografii etnogranich także i w podejściu do problemów doboru alE' to wymagałoby już osobnego. obszernego Krzysztof Ku:a.~niewski ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR l. l\lateriell och social kultur. red. Sigurd Erixon. Uddevalla 1957, s. 62, map XXIV, 44, rys. Forma w:,dawnicza Atlasu Etnograficznego Szwedzkiego różni się od innych wydawnictw tego typu tym, że mapy i tekst połączone zostały w jedną całość: w postaci jednego zeszytu. Z jednej strony Z\viębza to przejrzystość wydawnictwa, co można zwłaszcza powiedzieć o dobrze ilustrowanych rysunkami i dodatkowymi mapkami tekstach. z drugiej jednak uniemożliwia porćwnywanie poszczególnych map ze .sobą. Zeszyt zaopatrzono obszernym wstępem, w kt.órym omówiono historię prac nad atlasem, założenia metodyczne oraz przedstawiono szkic historycznych uwarunkowań kultury ludowej Szwecji i niektórych państw ościennych. Wydaje się ko:rz~'stnym uwzględnienie zwłaszcza ostatniego z tych elerr..entów to jest przedstawienie w zarysie stanu wiedzy historycznej. Stanowić ona będzie cenną podbudowę w pracy nad regionalizacją kulturową Szwecji i nad wyodrębnieniem jej specyfiki kulturowej. Praca taka stanowić będzie zapewne podsumowanie atlasu. Na mapach przedstawiono metodą punktową zasięgi występowania j formy narzędzi, służących do uprawy roli oraz sprzętu i przeróbki zbóż (brony, radła, sierpy, kosy, grabie, cepy, stępy), niektóre zagadnienia gospodarki mleczywem, zasięgi form chlebów, wypiekanych przez chłopów, gatunków mąki, tradycji używania walów <lo zaprzęgu, form jarzem, form naczyń na ziarno siewr.e, występowanie zwyczaju siewu zbóż przez kobiety, występcwanie różnych ferm wyrobów plecionych, narzędzi do obróbki lnu. wiele zagadnień z zakresu ludowego budownictwa drewnianego (eiEmenty konstrukcji ścian i dachu oraz rozplar:owania domów mieszkalnych i innych budynków, formy spichrzy. formy i funkcje strychów i wyżek, formy i usytuowanie palenisk do gotowania, piecćw piekarskich i ogrze\valnych); dalsze mapy przedstawiają występowanie zwyczaju trzymania zwierząt hodowlanych w domu mieszkalnym, występowanie trójnogów do gotowania na otwartym ognisku i świeczników na łuczvwo formy krzeseł, sabotów drr. wnianych, naczyń drewnianych, zagadnieni~ wieku i stanowiska pasterzy. zasiE;gi form zaml,6w u drzwi i rozpowszec11Ilienia \\'\Tobów slawniejsz;. ch ślusarzy. Wśród innych z:lalazły się też map." przedstawiające rozmieszczenie centrów targewych. sezonowych miejsc połowów ryb oraz niektóre zagadnieni<\ ~ dzicdzi:lY osadnictwa I I '1 ; ~ �429 428 (rozmieszczenie miast kościelnych. osadnictwa fii:skieg~). Jak widać z tego wykazu opraccwanych zagadniei1 kultura spoleczna jest tu reprezentowana mniej licznie, niż mcżnaby to wnioskcwać z tytułu zeszytu. Tym niemniej mapy dotyczące zwyczajów o charakterze społecznym (np. siewu zbóż p;:-zez kobiety lub struktury społecznej w zawodzie pasterskim) przedstawiają się bardzo interesująco. Jako zasadniczą rr.apę podkładową przyjęto mapę w skali 1: 4000000 z naniesioną sieciC', wodną i granicami podziału administraCYjnego oraz linią, która stancwi zapE:\vne granicę wyższych obszarów górzystych. Dzięki dobrej technice graficznej mapa mimo to nie wygląda na przeładowaną szczegółami. Oprócz XXIV większych map, obejmujących obszar całego kraju, a w miarę rosiadanych materiałcw wykraczających często w przcdstawieniu zagadnienia poza jego granice, atlas zawiera także 44 mapki ilustrujące teksty objaśniające. Mapki te mają mniejszą skalę. lub stanowią wycinki dużej mapy. W porównaniu z hnymi pracami z zakresu kartografii etnograficzne] posługiwanie się szwedzkim atlasem etnograficznym utrudniają: brak dokładnego systemu lokalizacji i identyfikacji przestrzennej miejsc:)wości z których uzyskano dane i brak wykazu tych miejscowości. Mieszane sygnatury rozwiązano przy pomocy ,trzałek. które wskazują z której miejscowości dane pochodzą· Autorzy map nie poszli w kierunku konstruowania kartogramów Sy:1tetycznych, zestawiających .szereg zasięgów pokrewnych zjawisk. Z związku z tym, wobec unieruchomienia map i braku oleató\v, obserwowanie dynamiki tych zjawisk przez porównywanie map jest utrudnione. Większoś-.:i map brak ujęć chronologicznych, czy ilościowych. Mimo to atlas może być przykładem tego, do jak interesujących rezultatów można dojść drogą subtełnej analizy 'wytworćw kultury ludowej od strony formalno-strukturalnej i funkcjonalnej. Wobec bogactwa przedstawionych zjawisk i ciekawej systematyl<i dziwi tylko skąpe uwzględnienie nazewnictwa. Krzysztof Sigurd lnternaiiona/, Erixon. dictionary Ake of Hultkranz l'egionul european Laurits anthropology Kwaśniewski Bodker: and folklore. Odb. "Laos", t. III, 1955, Kopenhaga. Ideę i pierwszy schemat międzynarodoweg.} sło\\'nika europejskiej etnologii i folkloru wysi.1l1ął już w 1940 r. prof. Arnold van Genneo. Na międzynarodowym Kongresie Etnologicznym w Sztokholmie w 1951 r. Na Konferencji Etnologów i Folklon'stów w Odense w Danii oraz na Wicde:':skim Kcngres:e Antrop0lcgćw i Etnologów w 1952 r. program ten został szczegółewo przedyskutowany. Po kilku dalsz~'ch kor.ferencjach, które odb,vł~,- się już w zespołach 5zczuplej:,zych. uformt'\\'ał siE; prowizorycz ly 1 Komitet Redakcyjny słownika z redaktorem Ake Hultkrantzem i trzyosobowym komitetem redakcyjnym (Sigurd Erixon, Nils Lid i Kustaa Vilkuna). Projekt komitetu redakcyjnego został zatwierdzony przez Kongres Antropologów i Etnologów w Namur w 1953 r. Kongres ten zaaprobował także ogólne propozycje co do podstawowego kierunku słownika, jego formy i ogólnych ram. Przyjęto, że hasła będą podane w czterech językach: w angielskim, niemieckim, francuskim i w jednym z języków skandynawskich (szwedzkim, norweskim lub duńskim), Przewiduje się, że w niektórych przypadkach będzie uwzględniona terminologia hiszpai1ska i słowiai1ska. Finansową bazą słownika będą jak dotąd dotacje Unes-:o. Główne działy słewnika mają obejmować: (l) Ogólną terminologię o podstawowym znaczeniu dla etnologii i folklorystyki; (2) Kulturę społecz:lą - w sensie etnograficznym; (3) Terytorialną kulturę i społeczną organizację; (4) Kulturę umysłową z wierzeniami ludowymi i literaturą ludową; (5) Kulturę materialną; (6) Sztukę lud<Jwą. Objętość słownika winna wynosić w jednym tomie ok. 1000 stron. Według drugiej alternatywy byłoby to wielotomowe dzieło, wydawane w ciągu kilku lat kolejnymi działami. Celem sł<Jwnika jest wyjaśnienie znaczenia terminów etnologicznych i folklorystycznych i zdefiniowanie zawartości poszczególnych idei lub koncepcji etnologicznych, ustalenie ich znaczenia i zasięgu. Hasła słownika będą zatem dwojakiej kategorii: Ogólne idee europejskiej etnologii i folkloru. Ważnym jest, zdaniem Komitetu Redakcyjnego, aby słownik reprezentował wartość podręcznikową tak, by zarówno europejskim specjalistem jak i pozaeuropejskim etn<Jlogom, a także niespecjalistom dostarczał ujęć poglądowych na zagadnienia etnologii i folklorystyki europejskiej. Przewiduje się, że słownik powinien doprowadzić do generalnej dyskusji nad niektórymi terminami i koncepcjami kulturowymi. Autorzy liczą się z trudnościami, jakie .powstaną przy próbach określenia ścisłych linii granicznych dzielących zakres etnologii od dyscyplin z którymi ona sąsiaduje jak: .socjologii, .socjopsychologii, religioznawstwa, historii sztuki, archeologii, geografii kulturowej i in. Etnologia znalazła się bowiem ~ kluczowej pozycji w stosunku do wielu z tych dyscyplin co sprawia, ze niemało materiałów znalazło się w kręgu zainteresGwai1 etnologicznych. . Nie zostało dotąd zadecydowane ostatecznie, czy słownik zawierać będZIe układ alfabetyczny, czy też układ rzeczowy działowy. Oba układy znajdują równouprawnienie we współczesnych encyklopediach. Oba też ~ają swoje ujemne .strony. Układ rzeczowy może bowiem być uzupełmony alfabetycznym indeksem niezależnym od działów. Są wysuwane propozycje, aby słownik zawierał następujące działy: (a) Ogólne założenia etnologii; szkoły i metody. (b) Grupy etniczne, środowisko przyrodnicl.e. strefy kulturewe, zjawiska dyfuzji. (c) Osadnictwo, organizacja społeczna. (d) Gospodarka i technologia. (e) Rachuba czasu i cykl roczny. (f) Wie- �431 430 rzenia ludowe i zWyczajEc. (g) Literatura ludowa. (h) Sztuka ludo\~a: (i) Kultura fizyczna, taniec, wypoczynek, zabaw:'. (j) Biograficzny d.zla! czc~ow'ych etncgrafów i folklory,tów. (k) PrzYPIsy. (l) Indeks termInOlogiczny. . . .... . d" Encvklopedyczno-słownikowe ujmowanIe koncepCjI l teorn wz"lęaDlc załoźei; znajdujących zastosowanie we współczesnych !cierunkach euro~ . k" t 010"1'1' może bvc dwoJ'akk' zmierzające do historycznej sekwcnpeJs ICJ e n "" '. , . ., cji i "eograficznego ujęcia rozwoju danego zjawIska czyll do ~nterpretacJi historycznej; albo też dążące do rozumowego interpr~to,,:ania IStOty koncepcji, jej właściwego wymiaru i stosunku do innych zJawIsk. Re~aktorzy słownika sądzą, że to drugie, funkcjonalne ujęcie haseł słowmkoWYCh będzie słuszniejsze. Ten też kierunek przebija w hasłach r:ultkrantza. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pewną sprawę, ktora wprawdzie w etnografii polskiej nie wywołuje szerszych dyskusji, ale na gruncie amerykańskim jest przyczyną osobliwej wojny. Również w kilk~ kr~jach europejskich toczą się obecnie dyskusje na temat rozgranIczenIa folkloru od etnologii, które to dyscypliny przez sporą liczbę ,e,uropeJsk~cl.l badaczy są poprostu traktowane jako tożsame. Ta niezgodnos.c. stanowIsk w tej sprawie jest i będzie przez dłuższy czas poważną tr~dnosclą. ~pra\~a wielu etnologicznych definicji a podstawowym znaczenIU natrafI tak ze na niemniejsze trudności. Jeżeli w amerykańskim słowniku folklorystycznym Standard Dictionary of Folklore (1949) dla określenia s~ov:a Folkl~r przytoczono nie mniej niż 25 definicji, to sprawa w eurOpejSkICh pub!!kacjach nie wygląda wcale lepiej. Prace nad słownikiem weszły na drogę konkretnej realizacji już w 1955 r. Przewiduje się, że prace potrwają conajmniej 6 lat. Do redakcyjnego komitetu (doradczego) mieli, według uchwały Kongre,u w ~amur, wejść przedstawiciele poszczególnych regionalnych kultu~ w Eur.opIe. Kto reprezentuje obszar kulturowy Słowian, kto Polskę? Nalezałoby SIę sprawą tą zainterescwać. Jak dotąd projektys.łownika s.ą rac~ej niekompletne. To co autorzy przedstawili w recenzowanym szkiCU. nIe wykracza poz~ ra:ny wstępnych koncepcji. Spodziewa(~ się należy, że do chwili obecnej robcczy schemat, scharakteryzowany tu na podstawie publikacji z 1955 :-., został ~ypełniony szczegółami. Nie do pomyślenia jest sytuacja, a~y pr~blemat\'ka słowiańska nie była w nim reprezentowana proporcJonal:11€ do rze~zvwistego wymiaru Słowiańszczyzn~' w Europie. Specyficzny nato-o miast st~sunek poJskiej kultury ludowej do kultur skandynawskich i germańskich upoważnia do szczególnego zainteresowania się sprawą sbwnII~a i zapEwnienia polskiej etnografii odpowiedniego udziału w naświetlenlU zagadnieJi związanych ze Słowialiszczyzną zachodnią· T. W. CURRENT ANTHROPOLOGY Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodcwego czasopisma CURRENT ANTHROPOLOGY, A WORLD .JOURNAL OF THE SCIENCES OF MAN (Antropologia współczesna, Światowy organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w języku angielskim i ukazującym się w Chicago. Finansuje je Wenner Gren Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof. uniwersytetu chicagcwskiego a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr. Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy międzynarodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badali nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folkłor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i językoznawstwo. Podstawą syntetyzującą w obrębie tego szerokiego wachlarza zainterescwań nad q:łowiekiem jest humanistycznie pojęta antropolc·gia społeczna, więc etnologia tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Podczas swych światowych podróży, w trakcie których objeżdżał różne centra naukowe i organizował międzynaI'odową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzymał się w Warszawie w dn. 17-18 czerwca 1959 r. Na konferencji 7-wołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorgani~ zowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w zakresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca proponcwana przez prof. Sol Taxa ma się opierać na sieci korespondentów (tzw. associates) w poszczególnych krajach i to nie tylko antropologów społecznych, ale także badaczy z zakresu dziedzin pokrewnych, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycznych ograniczeń. Współdziałanie koresponde'ltów z redakcją mieszczącą się w Chicago, ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nndsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliDgraficznych komunikatów z badań terencwych itp. Inną formą współpra~y ma być porozumiewanie się za pcśrednictwem centralnego ośrodka dyspozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opracowywanych zagadnień, wymiana '::;oświadczeń, udzielanie sobie in formacji. konsultacje czy inne formy kontaktów. CURRENT ANTHROPOLOGY ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspomnianej już Wenner Gren Fundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo poważnych publikacji, takich jak: .,Anthropology To-dav" M i .1 �433 432 pod red. A. L. Kroebera (1952, 2. wyd. 1957); "An Appraisal of A.n~hropology To-day" (1952); "The Yearbook of Anthropology" .(1956), CZęSClO~O przedrukowany w "Current Anthropology". (~95.5). ~e. zbIOrowe sympozJa, zawierające studia najwybitniejszych specJahstow ~wlat~, przynosz~ .bar~ dzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologlczneJ, u.względmaJąceJ yzarówno podłoże biologiczne człowieka jak też i kulturę· Pozytecznym dawnictwem jest również "International .Directory . of Anthr?pol~glc.al Institutions" (1953), zawierający wykaz umwersyteckich zakładowo l, ~atedr, muzeów, etnograficznych instytutów naukowych itp. w skali SWla- Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodcwej na tym ważnym odcinku nauk o człowieku. Cenna to i pożyteczna inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem nie tylko w kolach akademickich ale także wśród wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. towej. . Numer pierwszy CURRENT ANTHROPOLOGY (styczeń 1960) hczy 80 stron dużego formatu i przynosi następujące rozprawy naukowe i art~kuły sprawozdawcze: D. H. H y m e s z uniwersyte:u Ha:vard omaw:a obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystykl, a Wlę~~toso~ame metod statystycznych dla wykrywania historycznych pokrewlenstw Jęz~kowych; W. L a B ar r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnog.ra!lą peyotu zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napls~no na te~at tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indlan amerykańskich; G. G. G i b s o n ze Smithsonian Institution zap~czątko~ wuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etn?graf,lC~nyml, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma bye pOswlęcone bibliografii afrykanistycznej) .. W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportun~ties) pew~eg~ rodzaju sensacją t::J.'.lkową jest komunikat L. S. B. Leakeyego z Nalrobl o odkryciu na terenie Tanganyiki we Wschodniej Afr~ce. czasz~i Ausiralopithicina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamlelm (zwlerząt, gadów i ptaków), stanowiących pożywienie tego hominida. Czas~c.e. n~dano nazwę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kronika, wiadomoscl l mf~rmacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy ltp. Aleutian v: oraz bogaty dział korespondencji. . . . Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planamI l zamlerzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie' naukcwej, jak też i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i ko1~ort~żu pisma ~tp., zwraca się z apelem o zgłaszanie wszelkich pomysłow l dezyderatow w tym zakresie. Y Należy zaznaczyć, że prenumeratę CURRENT ANTHROPOLOG . można opłacać w walucie krajowej. Wynoslana roczme. (6 zeszy t'ow ) 12-:>-7ł przy czym przewidziana jest zniżka dla młodych pracowników nauko~ wych, studentów starszych lat etc. (zł 50). Członkowie koresponden~1 (a s s o c i a t e s) opłacają jedynie 115 prenumeraty, to jest 25 zł. Zgłoszem.~ na prenumeratę oraz wpłaty dokonywać można za. pośre~n~ctw~m reda~('Jl "Ludu", lub bezpośrednio na adres: AndrzeJ Wahgorskl. KrakoW, Czysta 21 m. 1. Andrzej Waligórski T h e o d o reP. B a n k: Botanical and ethnobotanical Studies in the Papers of the Michigan Academy of Science, Arts and Letters, vol. XXXVIII, 1953, s. 415-431. .Jest to część relacji na temat stanu zdrowotnego oraz wiedzy leczniczej ludncści Aleutów. Autor opisuje znaczne zniszczenia chorobowe, jakim uległa eskimoska ludność Aleutćw z części półwyspu Alaska. Liczba tej ludncści, którą jesżcze przed 1741 r. szacowano na ok. 25000, spadła pod koniec XIX w. do 1860, a obecnie do 1200 osób. Szerząca się grużlica, syfilis i cgólne obniżenie sprawności fizycznych - oto skutki zetknięcia się tamtejszych Eskimosów z Europejczykami. Poza chorobami zakażnymi przyczynę degeneracji widzi autor w zmianach jakie zaszły w trybie odżywiania się, życia ccdziennego i tradycyjnej obyczajcwości autochtonów. Rozdział następny jest pcświęcony ludowemu lecznictwu na Aleutach. Zawiera on sporo interesujących wiadomcści a sposobach leczenia ran i chorób. Znajomcść anatomii ciała ludzkiego dawnych Eskimosów była pod wielu względami zdumiewająca. Praktykowano tam mumifikację ciał; w przypadku zachorowań, główną obronę stancwił ścisły post. Rany przemywano oliwą albo zwierzĘcym tłuszczem, a zasypywano proszkiem z zębćw zwierzęcych, po czym ranę nakrywano mysią skórką. Do częstych zabiegów lecznicznych należało puszczanie krwi. Znachorzy biegli byli w chirurgii; operacje i zszywania przeprowadzali posługując się ostrymi nożami, kościanymi igłami i nićmi sporządzanymi ze ścięgien zwierzęcych. Kobiety ciężarne były w okresie trwania ciąży izolcwane. Sprzeczne są opinie na temat higieny codziennej Aleutów. W pamięci starych ludzi zachowały się niektóre nazw y ziół leczniczych, jakie stosowano w różnego rodzaju przypadkach zachcrowań. Wywar z krwawnika Achillea borealis stosowano w przyp~dkach bólu żołądka, gardła i przy zaziębieniu. Rumianek Matricaria matricarioides w postaci wywaru leczył naj rozmaitsze bó~e. Bylicę Artemisa unalask£nsis aleutica jeszcze obEcnie używają w przypadkach schorzeń reumatycznych, bobrek trójlistny, kuklik Geum calthijclium, baldaszkowate Umbellijerae jak np. dzięgiel, barszcz, pasternak, widłak (babimór). kcsaćce, zawi:ec. babka, reni mech bywają nadal używane przy rozmaitych schorzeniach. Bardzo nikłe są wspomnienia o stos::waniu roślin trujących. Z nazw udało się ustalić, że używano do zatruwania ostrzy rybackich i łowieckich Islands, 28 LUd, t. XL VI .1 �434 435 harpunów soku ziela tojadu Aconitum maximum Trucizny tej czasami używano także, aby szkodzić niemiłym bliżnim. W części kor,cowej autor wskazuje na konieczność dokładniejsz2go prze bad ania składników dawnego, tradycyjnego pożywienia aleuckich Eskimosć.w. Uważa on bowiem, że było ono jednym z głównych powodów fizycznej tężyzny, z jakiej niegdyś znana była ludność Aleutów. Nawrót do dawnego pożywienia, trybu życia i obyczajów jest, zdaniem autora, jedyną właściwą drogą do zregenerowania i utrzymania przy życiu tego ludu. Autor jest lekarzem o dużym doświadczeniu w zakresie badań nRd zdrowotnością ludów dalekiej północy. Etnograficzna treść artykułu jest raczej uboga. Dziwić natomiast ;;ię należy, że administracyjne władze USA tak mało wykazały dotąd troski o poprawę zdrowotności i warunków bytowania ludności Aleutów, które przecież wraz z Alaską obecnie należą do najmłodszego ze stanów Ameryki Północnej. T. W. Anna iigenta, Ameryka sprzed XIX w., a zwłaszcza Ameryka Łacińska z jej indiańską ludnością, to ziemia nieznana. * Dlatego też Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich należą się gratulacje za przełamanie tej wielowiekowej "zmowy milczenia" i pierwsze ,\. Polsce wydanie jednego z pomników literatury indiallskiej jakim jest opis upadku ::vIeksyku pióra anonimowego Azteka 2. Wydarzenia te są opisane w licznych kronikach hiszpańskich, ale wartość dzieła Azteka, jak to słusznie podkreśla w komentarzu T. Milewski, polega na czym innym niż opis faktów historycznych. Widzimy tu konkwistę od strony Indian, poznajemy pobudki ich działania często niezrozumiałe dla ówczesnych Hiszpanów, a nawet póżniejszych europejskich historyków. ::vIiędzy innymi, dopiero dzięki relacji Azteka-Anonima .staje się zrozumiałe stanowisko władcy Meksyku Motekasomy, który mimo że rozporządzał dużą i dobrze zorganizowaną armią, zamia'st stawić czoła garstce Hiszpanów, przy pierwszym spotkaniu abdykuje na rzecz Cortesa. Zdobycie Meksyku jest naj nowszą pracą T a d e u s z a M i I e ws k i e g o, poprzedza ją jednak szereg innych publikacji z dziedziny amerykanistyki. Bezpośrednio z nią związany jest artykuł napisany już w trakcie studiów nad dziełem Bernardina de S a h a g li n pL Elementy panteistyczne w religii Azteków:l Autor przeprcwadza tu 'szcze,gółową analizę religii azteckiej, podkreślając podstawową jej koncepcję "ożywionego wszechświata, z którym człowiek związany jest niezmiernie głębokim uczuciem" przy czym "jednostka... jest częścią sił żywotnych" przyrody (s. 22). Przy omawianiu systemu religijnego zwraca uwagę, że porównywać możemy całą cywilizację Azteków, a tymsamym ich religię z XV i XVI w. z kulturą starożytnego Wschodu z II tysiąclecia przed n.e. Równocześnie jednak stwierdza, że 'sztuka Azteków, która jest nieodłączną częścią i wyrazem ich religii, staje się nam bliską dzięki tendencjom w sztuce współczesnej nazwanym "renesansem archeologicznym" a polegającym na naśladowaniu sztuki kultur minionych. T. Milewski okazuje również duże zainteresowanie dla zagadnienia kontaktów kulturowych pomiędzy Starym i Nowym £wiatem 4, które rid Kowalska-Lewicka Zainteresowania (Omówienie ame7'ykanistyczne dorobku Tadeusza w Polsce po 11 wojnie światowej Milewskiego w zakresie amerykanistyki' Wykształcenie humanistyczne w Polsce było i jest nadal w pewnym sensie jednostronne - ogranicza się bcwiem wyłącznie do poznania kultury Starego Swiata, czyli Europy, Azji i Afryki. O tym, że na drugi()j półkuli leży ląd rozmiarami przewyższający wielokrotnie Europę dowiadujemy się tylko z lekcji geografii i przy okazji 'studiowania zagadnień jak najbardziej współczesnych, w związku z rolą Stanów Zjednoczonych. Historia zdobycia tego lądu, która spowodowała jeden z największych przewrotów w dziejach naszej kultury, podawana jest pobieżnie; o tym zaś, że ten odległy kontynent posiadał własną, bogatą przeszłość polityczną i kulturalną nie wiemy prawie nic. p'rzyczyna tego leży w zupełnym pomijaniu tych zagadnień przez szkolny program nauczania i przez większość wydawnictw o charakterze encyklopedycznym, nie mówiąc już o pracach specjalnych. Wystarczy wspomnieć, że w monumentalnym dziele jakim jest Wielka Literatura Powszechna, na 6 tomów zawierających blisko 6 tysięcy stron, obu Amerykom (przed kolumbijskim) poświęcona dosłownie 18 wierszy 1. Nic więc dziwnego, że dla przeciętnego inteI Wielka literatura powszechna, T. II, cz. 2. Warszawa 1927. W tomie tym, przy okazji omawiania literatury hiszpańsko-amerykańskiej, na s. 1119 mamy w 18 wierszach wymienione niektóre szczepy i scharakteryzowaną, zresztą niezupełnie prawdziwie, przedkolumbijską kulturę amerykańską. ~ i " Warlo przypomnieć czytelnikom "Ludu" cenną pozycję Polskiego Tow. Ludoznawczego wydaną w serii "Prace Etnologiczne" t. V. w 1958 r. łącznie z Ossolineum, a mianowicie dzieło R. H. N o c o n I a. Dzieje, kultura i upadek Inków. Str. 37i. Cena 45,- zł. (Przyp. Red.). , A z t e k - A n o n I m, Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i Milewski. Biblioteka Naroliowa, seria II nr 116. Kraków-Wrocław 160 mapy 2. niki opracował TadEusz 1959, ss. XCIX, , M i J e w s k I T a d e u s z, Elementy panteistyczne w religii Azteków. filozoficzne Tow. Nauk. KUL" Lublin. T. 5:1957, z. 3, s. 15-37. • Problem kontaktów Starego I Nowego s k i T o m a s z w art;vkule Hemarqves sur Świata omawia obszernie l'etat des recherches sur "Rocz- M a r s z e wles contactes ,l �437 436 lat pasjonuje amerykanistów językoznawców, etnografów i archeologów, a które dotąd jeszcze nie zostało rozwiązane. Argurr;entów do jego wyświetlenia poszukuje w pracy La comparaison des systemes anthroponymiques azteques et indceuropeens 5. Autor przeprowadza tu analizę podobieństw pomiędzy imbnami sanskryc:"imi używanymi w Indiach i imionami azteckimi używanymi w dolinie Meksyku. Z licznych podobieństw jakie wykrywa wysnuwa wniosek, że albo istniały w9łyv,,·y indyjskie idące przez Pacyfik, które oddziałały na kulturę Meksyku w okresie XIIXVI w., albo też jesteśmy świadkami zadziwiającego paralelizmu w rozwoju obu języków i pojęć religijnych. Wabu wypadkach zagadnienie będzie można rozwiązać dopiero po nagromadzeniu innych argumentów, które aloo zdołają udowodnić transoceaniczne kO:1takty, albo też paralelizm w rozwoju kultur obu światów. Kontaktom pomiędzy Ameryką a Eurazją pCsW1ęcona jest także inna praca T. M i l e w s k i e g o, Comparaiscn des system es phonoLogiques des Langues caucasicnnes et americaines 6. W tym wypadku chodzi o kontak'.:;: z c!asów bardzo odległych, na długo przed powstaniem wysokich cywilizacji środkowo-amerykańskich, kiedy na kontynent amerykański napływały fale migracyjne idące z Azji poprzez cieśninę Beringa. W omawianej pracy Milewski zajmuje się podobieństwami strukturalnymi między niektórymi językami Kaukazu oraz obu Ameryk i dcchodzi do wniosku, że prawdopodobnie, w dalekiej przeszłcści (kilka tys. lat temu) na terenie Centralnej Azji wytworzyła się wielka liga językowa, w obrębie której powstały podobier.stwa pomiędzy językami należącymi do różnych rodzin językowych. Z czasem języki te ro~eszły się jedne zawędrowały na Kaukaz, inne z wielką falą migracyjną przedostały się do obu Ameryk, ale mimo oddalenia czasowego i przestrzennego zachowały podobieństwo nabyte w okresie bliskiegQ współżycia. Na pcgraniczu etnologii i językoznawstwa leżą dwie dalsze prace dotyczące światopoglądu niektórych plemion india0.skich w świetle ich języka 7. Analiza systemów językowych, a szczególnie języka yuchi doprowadza do stwierdzenia że jakko:w:ek światopcgląd społeczeństwa tylko pośrednio odbija się w strukturze gramatycznej jego języka, to jednak entre w les peuples de l'Asie et de l'Amerique "Folia Orientalia" T. II w druku. , M i l e w s k i T a d e u s z, La comparaison precolombienne, publikowanym system~s anthroponymiqueS des tan- et americaines. "Lingua posnaniens:s" T. 5:1955, s. 136-165. ; M i l e w s k i T a d e u s z, The conception of the u:ord in the languages of North. American natives. "Lingua Posnaniensis" T. 3:1:51, S. 248-28: oraz 1\1i l e wS k i T a d e u s z, Swiatopog:ąd kilku pL, mion Inc/ian Pólnocno-amcrykańskiclt w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków. "Lud" T. 41:1954, s. 153-182 i Odb. Wroclaw 1955, ss. 30. literaturze amerykanistycznej. A z t e k - A n o n i m, Zdobycie Meksyku. Tłumaczenia i opracowanie Tadeusza Milewskiego. Biblioteka Narodcwa, Seria II, Nr. 116. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959. Str. XCIX+160, 2 mapy, 6 ilu str. Polska literatura amerykanistyczna wzbogaciła się o cenną pozycję, starannie przetłumaczoną i opracowaną przez Tadeusza M i l e w s k i e g o z oryginału azteckiego zachowanego w Codex Florentinus. Jest to jeden z najpiękniejszych utworćw literatury pierwotnej Indian amerykańskich, będący tragiczną epopeją nagłego lecz bohaterskiego upadku państwa Azteków. Właściwy tekst "Zdobycia Meksyku" stanowiący treść dwunastej księgi .,Historii Nowej Hiszpanii" Bernardina de S a h a g li n (Historia general de las casas de Nueva Espana) napisany został przez nieznanego autora zwanego przez hiszpańskich wydawców Anonimem z Tlatełolco. Polskie • M i l e w S k i T., Swiatopoglqd kilku plemion ... , M i l e w s k i T a d e u s z, Zarys językoznawstwa Towarzystwo Ludoznawcze. Część II, Lublin-Kraków s. des azteques et indocuropeens. "Onomastica" T. 5:1959, z. 1, S, 119-1~6. G M I l e w s k i T a d e u s z, Comparaison des systemes phonologiques gues caucasiennes możemy odtwcrzyć pEwne jego fragmenty. I tak: "Pogląd na świat odbijający się w systemach rodzajGwych językćw północno-amerykański ch. .. jest światopoglądem hierarchicznym opartym na przeciwieństwie klas wyższych i niższych. Tym różni się on od systemów rodzajowych Starego ~w;ata, \V którym występują przede wszystkim Opozycje klas równorzędnych, a miancwicie opozycje oparte o kryterium kształtCl (języki Negrów afrykańskich i papuaskich) lub o różnicę płci (języki semito-chamickie i indoeuropejskie)" 8. Pierwszym z serii prac amerykanistycznych, a równocześnie najobszerniejszym dziełem T. M i 1 e w s k i e g o jest cwutomowy Zarys językoznaustua ogólnego 9, podstawowa polska praca zarówno dla językoznawcy, jak i dla etnografa intEresującego się migracjami i kontaktami wzajemnymi ludów na obszarze obu Ameryk. Natomiast już czysto językoznawczy charakter mają cztery dalsze prace wymienione w przypisie 13. Tadeusz Milewski, dzięki swym raczej rzadkim wśród językoznawców zainteresowaniom dla całości kultury, jest etnografom wyjątkowo bliski a jego prace stanowią dla nas ciekawą i niezbędną pozycję w polskiej , s. 30. ogólnego. Wydany przez Pol. 148. Rozdział 2, Ameryka, 13-49. oraz w Atlasie mapy 1-17. IQ M i l e w s k i T a d e li s z, La structure de ta phrase dans les Langues indigenes de l'Amerique du Nord. "Lingua Posnaniensis" T. 2:1950, s. 162-207; t e g o ż, Phonological typoLogy of American Indian L.anguages. "Lingua posnaniensis" T. 4:1953, S. 229-276; t e g o ż. Typologla syntaktyczna języków amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 12:1953, S. 1-24; t e g o ż, Odpowiednikt indoeuropejskich Zd(lń zlożonych w językach amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 13:1954. S. 117-146; oraz t e g O ż recenzja z ks'ążkl P. Rivet et G. de Cl'equi-Montfort, Bibliographie des langues aymarii et kicua. Vol. 1. Paris 1951. .,Lud" T. 41:19'54, s. 961-965. ,I �438 tłumaczenie obejmuje czterdzieści jeden rozdziałów, szczegółowo zaopatrzonych w wyczerpujące objaśnienia i przypisy D!:az krótkie wyjaśnienia końcowe, uzupełniające już na podstc.wie źródeł hiszpańskich przerwany wątek epopei. U~wór przedstawia tragiczne dzieje dwóch ostatnich władców Azteków Montekcsomy i Kwawtemoka na tle ogólnego upadku p,;ństW3, spowodowanego najazdem Hiszpanów. W z\vięzly i o;:,iektywn~' s~)osób ancnimowy autcr daje nam plastyczny opis \-valk na tle całokształtu życia i zwyczajów Azteków. Czytelnik z zainterescwaniem śledzi akcje wojskowe, przebieg ceremonii religijnych i poprzebowych, opisy miast i budowli, poznaje użytkowe i zdobnicze wytwcry kultury materialnej Indian i styka się z szeregiem innych dziedzin ich życia codziennego. Specyficzny język i styl utworu, deskonale oJcany w polskim th.:maczeniu, nadaje epopei egzotyczny charakter, umcżliwiający czytelnikowi poznanie kultury i psychiki m:eszkar;ców Meksyku, ieh mentalności i sposobu życia. Ow charak terystyczny spcsób przedstawiania rozgrywających się wypadków, często dla autora jak i dla pozostałych Indian niezrozumiałych, w pełni podkreśla tragizm ludu, który musiał ulec najeźdźcy. Bogactwo wiadomości etncgraficznych nie umniejsza jednak walorów utworu jako cennego źródła historycznego, Większcść dotychczasCJwyeh prac o podboju lVeksyku, udostępnionych polskim czytelnikom, opierała się na relacjach hiszpańskich i sugerowała stancwisko i poglądy zwycięzcy. Tymczasem obecne dzieje zdobycia państwa azteckiego przedstawiają wypadki \vidziane oczami Indianina, który osobiście przeżył tragiczny upadek swegCJ państwa i był świadkiem śmierci obu władców. Utwór daje możliwcść porównania hiszpaf skiej i azteckiej relacji zdobycia Meksyku i gruntownego zbadania sposobu dokonywania podbojów przez hiszparskich konkwistadorów. Obok wartości etnograficznych i historycznych "Zdobycie lVIeksyku" posiada jeszcze jedną zaletę jest przede wszystkim dziełem sztuki i wartościowym tworem literackim wymarłej kultury indiańskiej, obrazującym tragizm ludu skazanego na zagładę. Ow tragizm, wynikajacy z mentalnCJści Azteków i ich ślepej wiary w przeznaczenie zagłady, ;bjawione z woli bogów w przepowiedniach, odczuwa się przez cały czas czytania utworu. Fatalistyczny światopogląd Azteków znalazł tu jak najwierniej swoje odbicie. Dodatk:mi'ą wartość książki stanowi interesujący i obszerny wstęp składający się z dwóch części. Pierwsza z nich jest wprowadzeniem w zagadnienie kultury Azteków. M i lo w s k i podaje tu dzieje doliny okalającej dzisiejsze miasto Meksyk, gdzie badania archeolcgiczne ujawniły dotąd pozostałości czterech odmiennych grup etnicznych i zarazem epok: archaicznej o niezidentyfikcwanej ludności, epoki drugiej pozostającej pod dominującym wpływem plemion Otomi, trzeciej, obejmującej pano- 439 wanie Tolteków i ostatniej - okres panowania Azteków od 1100 r, do chwili przyb:,'cia Hiszpanów w 1519 r. Po krótkim omówieniu kultur poprzedzających przybycie Azteków, autor opisuje powstanie dynastii ~eksykal1skiej i wzrost potęgi Azteków, uwieńczony utworzeniem potężnego systemu politycznego pod panowaniem Montekosomy II (1503-1520). Po szkicu historycznym następuje opis ustroju społecznego Azteków, który opierał się na połączeniu teoretycznej demokracji z faktycznie usta'Ionym ustrojem hierarchicznym, na czele którego stał władca, Opis ustroju ,społecznego uzupełniają wzmianki a hierarchii świeckiej i duchownej, kupcach i rzęmieślnikaeh oraz gespodarce kraju. Szczególną uwagę poświęcono tu opisov,.;i największego miasta azteckiego Meksyku i jego mieszl,ańcom. Odcinek o religii Azteków podaje interesujące szczególy o jej charakterze, powstaniu, podziale i początkowej działalności bogów, utworzeniu ciał niebieskich, zapoczątkowaniu praktyki składania ofiar ludzki~h i a życiu pozagrobowym. Uzupełnia go dokładny opis kalendarza wróżbiarskiego, jego podział na dni, miesiące i lata. Kolejny odcinek o literaturze cmawia hieroglificzne pismo Azteków, ich tradycje literackie, klasyczny język literacki oraz literaturę złotego wieku, obejmującą teksty historyczne, mowy moralno-filozoficzne oraz poezje, które łączyły się ściśle z muzyką i tar.cem, Auter poświ~ca szczególną uwagę poezji, zwłaszcza liryce religijnej, omawia wersyfikację i podaje szereg utworów religijnych, świecldch oraz pieśni lirycznych. Część druga wstępu odnosi się do właściwej epopei azteckiej o upadku Meksyku. Rozpoczyna ją zwięzły opis przebiegu wojny hiszpaósko-azteckiej w czasie od 1519-1521, kiedy to w gruzach legła kultura Azteków. Opisano tu najazd Corteza na lVIeksyk, pierwsze konflikty zbrojne i wreszcie klęskę Indian. Autor analizuje przyczyny klęski Azteków i dochodzi do wniosku, że wynikały one z opóźnienia w rozwoju kultury oraz z samego kierunku jej rozwoju. powodem upadku Meksyku było więc zacofanie w rozwoju techniki wojennej, skrajny partykularyzm miast i plemion, rozbicie etniczne kraju i brak poczucia jedności, zbyt silny rozrost życia religijnego, fatalny wpływ przepowiedni na psychikę ówczesnych Indian i szereg innych zjawisk. Z kolei następuje szczegółowe omówienie powstania utworu o zdobyciu Meksvku. Omówienie obejmuje newą literaturę powstałą w krajach dawnych "kultur środkowoamerykańskich, działalność kronikarza hiszpań-skiego Bernardina de S a h a g li n i wreszcie powstanie "Historii Nowej Hiszpanii", której dwunasta księga, spisana krótko po podboju przez anonimowego Azteka, stanowi - jak już wspomniano - treść zdobycia Meksyku, W dalszym ciągu następują uwagi o samym anonimowym autorze oraz jego środowisku i wreszcie krytyczne omówienia pratekstu azteckiego, jego dzieje, zmiar.y redaktorskie, wstawki, opuszczenia i przeróbki. �441 440 Końcowe uwagi wstępne zaznajamiają nas z budową tragedii, charakterem epopei azteckiej, właściwcścicmi języka azteckiego oraz trudnościami z jakimi zetknął się tll:macz relacji na język polski. W sumie opracowanie Milewskiego należy uznać za cenny przyczyn"k do znajcmości kultur Indian amerykaiJs:~ich. Można mieć pewne zastrzeżenia co do celowcści spolszczenia nazw indiańskich, tu i ówdzie niekompletnych, lecz to jest sprawa dyskusji. Poza tym opracowanie zyskałoby na wartości gdyby uzupełniono je alfabetycznym skorowidzem imion własnych i nazw geograficznych oraz staranniej dobranym i bogatszym materiałem ilustracyjnym. Są to jednak sprawy drugoplanowe, które w żadnym wypadku nie umniejszają wartości pracy. R. H. Nocoń J a n C z e k a n o w s k i: W głqb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Srodkowej, "Prace Etnologiczne" t. VI, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1958 r. s. 461, indeks osobowy, etno-geograficzmy i wyrażeń murzyńskich, l mapka. Opublikowany ostatnio tom wspomnień afrykańskich znakomitego uczonego stanowi "część większej całości jak pisze autor we wstępie obejmującej dziennik kolumny antropologiczno-etnologicznej ekspedycji (lo Afryki Środkowej". Jest to miancwicie druga część "Dziennika"; pozostałe dwa tomy, zatytułowane: Do źródeł Nilu (t. I) i Na rubieżach Sudanu (t. III) - znajdują się w przygotowaniu. Ekspedycja w której uczestniczył Jan Czekanowski, pracownik naukowy berliń,skiego Muzeum Etnograficznego wyruszyła w 1907 r. pod kierownictwem Adolfa Fryderyka Meklemburskiego. Dwuletnia podróż (1907-1909) w międzyrzeczu Nilu i Kongo, na terenach nie zbadanych dotychczas systematycznie pod względem naukowym, przyniosła w rezultacie niezwykle bogaty materiał antropologiczny 1 i etncgraficzny, opublikcwany w pięciotomowym dziele pt.: Forschungen im Nil-Kongo Zwischengebiet (Lipsk 1911-1927) 2. Część etnograficzna "Forschungen" - pracy wy'soko cenionej w światowej literaturze naukowej - zawiera szereg monografii środkowoafrykańskirh formacji etnicznych. Autor charakteryzuje tu stosunki etnicznokulturowe i językowe północnowschodniej części strefy Bantu wraz z Pi- gmejami (Urundi, Ruanda, Toro) oraz pogranicznych terenów wschodniego Sudanu (głównie plemię Azande), w pcwiązaniu ze środowiskiem antropologicznym i geograficznym~. W swym afrykanistycznym dorobku podobnie jak w pólniejszych pracach związanych glównie z badaniami nad praojczyzną Slcwian - reprezentuje autor kierunek historyczny, odcinając się jednak od deterministycznej teorii kręgów kulturowych Ankermanna i Graebnera, a szczególnie w ujęciu W. Schmidta '. Wyżej omówione dzieło Czekanowskiego nie doczekało się dotychczas polskiego wydania i jest u nas prawie nieznane. Tę - tak poważną - lukę w polskiej literaturze afrykanistycznej, rekompensuje w znacznej mierze "Dziennik wyprawy", przynosząc w żywej i sugestywnej formie narracji, całokształt podstawcwej problematyki "Forschungen". Kronika podróżnicza Czekanowskiego zawiera charakterystykę ówczesnej rzeczywistości centralnych obszarów Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień etnograficzno-językcwych i antropologicznych. Ponadto, obok próby odtworzenia przeszłości kulturowej badanych terenów, wiele uwagi poświęca autor stosunkom społeczno-ekonomicznym kształtującym się pod wpływem europejskiej polityki kolonialnej. Ze względu na brak odpowiednich kwalifikacji wcześniejszych polskich badaczy trudno porównywać omawianą pracę Czekanowskiego z warto§clowymi skądinąd publikacjami pionierów naszej afrykanistyki: Stefana Szolc-Rogozińskiego 5 i Leopolda Janikcwskiego 6. "Dziennik wyprawy" Ponadto afrykanistyczny dorobek C z e k a n o w s k i e g o został opublikowany w następujących pracach: Die anthropologisch-ethnographische Arbeiten der Expedition S. H. des Herzogs Ado!f Friedrich zu Mek!enburg filr den Zeitraum von 1 Juni 1907 bis 1 Altgust 1908, Zeitschrift fOr Ethnologie 41, s. 591-615, Berlin 1909 r.; Badania w międzyTzeczu NUu i Kongo, Rozpr. Wydz. mat.-przyr. P. A. U., ser. B. 50, s. 605-li69, 1910 r.; Zur Anthropologie von ZentTa! Afrika, Bull. Acad. Sc. de Cracovie, ser. B" s. 414-432, 1910 r.; Anthropologische Arbeiten in Zentralafrika, Nord und SOd, s. l-lO, Odb. Berlin 1910 r.; Verwandschaftsbeziehungen der zentra!afrikanischen Pygmaen, Korespondenzblatt der D'eutschen Ges. f. Anthrop., Ethno:og. u. Urg., r. 42, s. 101-109, Braunschweig 1910 r.; Etlrnographie des Nil-Kongo Zwischengebiets, Petermanns Mitteilungen, s. 22-35 + Karte 11 (l: 150000). Gotha 1912 r.; Afryka (w dziele zbiorowym) Człowiek jego rasy i życie, s. 575-742, Trzaska 8vert i Michalski, Warszawa 1939 r. 'Por.: J ó z e f G a j e k. Jan Czekanowski jako etnogTaf, Przegląd Antropologiczny. t. XXI, z. 3, Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Wr0c:aw 19:;5 r., s. 10101030 (p;'ac" 7.awiera mi<;dzy innymi podsumowanie wyników badań J. Czekanow- ''''ego Tom antropologiczny "Forschungen", t. IV zawiera wyniki badań na osobnikach żywych; materiały kraniologiczne zostały opublikowane w osobnej pracy pt.: Badania antropologiczne w międzyrzeczu Nilu i Kongo I, Crat'lia Africana, Przegląd antropologiczny 17, s. 34-188. Poznal> 1951. , J a n C z e k a n o w s k i, Forschungcn im Nil-Kongo Zwischellgebiet, Dritter Band, EthnographischAnthropoiogischer A t:as, s. VIlI+ 13-'-139 1911 r.; Erster Band, s. XVI+412+14 1917 r.; Viertel' Band. s. 336 1922 r.; Zweiter Band, s. XVI+714 - 1924 r.; FOnfter Band, s. XIlI+57+167 - 1927 r.; wszystkie tomy opublikowane przez w>'dawnictwo: Klinhardt u. Biermann, Leipzig. , J. l w Afryce). C Z e k a n o w s k i, Kierunek historyczny w naukaclr antropologicznych, Zjazd historyków w Poznaniu, s. 1-7, 1925 r. , S t e f a n S z o l c - R o g O z i ń s k i, Pod równikiem, Kraków 1Ce6: Zeg!uga na kutrze Łucia-Malęorzata W,d'llŻ zachodnich wybrzeży Afryki. Warszawa 1886; Cechy ,,,,.akterystyczne murzyńskiego narzecza Bakwiri, Rozpr. Wydz. Fil. P. A. U., t. 13, '';''"ków 1889 r.; Von Reisen im Kamerun-Gebiete, Petermanns GeOl·g. Mitteilungen. l, XIX 1863 r .. s. IV, 1884 r., Gotha. L e o p o I d J a n i k o w s k i, W dżunglaclr 'Nt:'I:'sz?\\"a 1936 r. Afryki,. Liga Morska i Koionialna, �443 442 góruje niewspółmiernie pozicmem naukowym; odzwierciedla się tu gruntowna znajomosc przedmiotu autora "Forschungen", pozwalająca na wnikliwe ujęcie prob:ematyki etnograficznej. Niemniej trwałą zasługą organizatcrów wy]:rawy do Kamerunu (1883-1085) pozostaną - prócz odkr)'Ć: geograficznych i prac kartograficznych 7 wyniki bacań nad plemionami Kwiri i Kundu w postaci bogatych materiałów rzeczcwych i obserwacyjnych z zakresu etnografii, językoznawstwa i antropologii. Afrykanistyczny dorotek Czekancwskiego został wykorzystany międ£y innymi w syntetycznej pracy H. B a u m a n n a Volker und Kuituren Afrikas, stanowiącej jedną z trzech części zbiorowego dzieła Volk5kunde von Afrika. Formacje etniczno-kulturowe omawiane w t. II "Dziennika" charakteryzuje Baumann w rozdziałach "Die Pigmaen" 9, "Die Nordkongoprowinz" l0, "Das Zwischenseengebiet" 11 oraz w pierwszej części rozdziału "Der Cstsudan" ("Der Si.icostsudan") 12, wymieniając w zestawieniu prac źródłowych C:wa pierwsze tomy "Forschungen". W tekście notujemy (prócz materiału ilustracyjnego zaczerpniętego z "Forschungen") trzykrotne wzmianki Is. 166, 171, 243/ podkreślające znaczenie badań Czekanowskiego nad ludnością ni2."rJicką oraz sudańskc-nilotycką, co szczególnie przyczyniło się do wyjaśnienia struktury antropologiczno-etnicznej - północnowschodniej części Kongo, a także południowowschodnich peryferii Sudanu. Tereny afrykańskiej podróży Czekanowskiego leżą wg. klasyfikacji przyjętej w Volker und Kult11ren Afrikas w częściowym zasięgu sześciu rozległych obszarów kulturowych, a miancwicie kultury staronigryckiej, kultury puszczy pierwotnej, pigmejskiej, łowiecko-stepowej, wschodniochamickiej, rodezyjskiej oraz kultury nowcsudal~skiej (por. mapkę)· Kultura puszczy pierwotnej czyli hylejska stanowi wg. Baumanna półr.ocną formację kultury zachodnioafrykańskiej, otok matriarchalnej kultury bantyjskiej, wymienionej jako grupa południowa. Klasyfikacja t.a cdpcwiada VI przybliżeniu (z wyjątkiem kultury rodezyjskiej i łcwiecko-stepowej pominiętej w tomie II "Dziennika") formacjom kulturowym wyodrębnionym przez Czekancwskiego. Zatem bantyjsko-sudai:ską fcrmację rolniczą typu patriarchalnego można traktować: jako odpowiednik kultury staronigryckiej, zaś analogicznie do kultury puszczy pierwotnej i kultury pigmejskiej wyróżnia Czekanowski bantyjsko: Pierwsza polska wyprawa do Afryki środkowo-zachodniej, z. I, 1936 r., s. 2---4, przedruk z pisma "Morze" (odkrycie jeziora wego oraz źródeł rzeki Rio deI Rey; mapa gór Kameruńskich Rozpraw , H e i sprawozd., l' fi a n B a m a n n, V61kcrkllncle Wydz. Mat.-Fiz. P. A. U. LI fi a n n, R ic h a r d T u von Afrika, • Jw., R. 9, s. 161-1G6. Jw., R. lO. s. 1f.6-18!. II Jw., R. 11. s. 131-189. lO I! JW'I R. 19. częf;ć I, s. 243-252. Essener l' n wal Verlagsanstalt d. Orli Lot, R. XIV, Mbu czyli Słonioop ub!. w t. XlII. D ie d r ic h 1940 r . W e S t e r- ....llL..- FORMACJE KULTUROWE MIEDZYRZECZA NILU i KONGO I UJ/9' H.Baumanna i P Schebll.sty orracował J. Grochobkl Za51~gi kultur afrykańskich 1 ~ - 2 ITIlIIIID - k. hyl~jska na obszorz~ badań J.Czekonow$l<itCJO: <płn. formacjo k. matrlarcnalna Bantu ~ •.•• ~.~ - k. storoni.qrycKa ~ M-M-H - k. mładosudansko. 5 - k.•.•scnodniochamicka. IC-X -x k. ZQchodnioojrykański2jl. <pdn.forma.tja k.zoch.-afr.>. (ZOsleq potudmo •.•o -zochodni). <ZQSl~q I'0ludr'\lO"'O- •.••thodnL). c:::.:;J - 6 ~ - k. rodezYJSko... 6 ••••• - rtn.- w$ch. zasi~g CJrur rllgmejsk lch 'rLgmoLdalnych. 9 0 - wazmejsu 10 ---- 7 <zasl~g roludnlowo-zachcdnl). mlejSCowoSC.etaro"2 - _ qranice k {OWICcko-sterowa. rodróiy I'0lltyczn<z rosiadtoScl J.Czekanowskl~90 kolonialnych. �445 444 nilotycką formację leśną, zaznaczając w jej obrębie specyfikę etniczną Pigmejćw, Dalsze analcgie - to chamicka formacja pasterska między jezierza oraz strefa wpływów suda!"skich (chaty cylindryczne), sięgająca w kierunku południowym (nie licząc małych dalej wysuniętych enklaw sudańskiego plemienia Rumbi) - po środkowy bieg Semliki i dolny bieg Ngore (dopływ Aruwimi), Wzdłuż północno-zachodniej granicy międzyjezierza wytycza Czekancwski, podobnie jak niemiecki uczony (Westafrikanische Kultur), strefę rubieżną zachodnioafrykańskiej prowincji kulturowej (chaty prostokątne), ulegającej silnym wpływom sudańskim; pozostałą część obszaru badań lokalizuje autor w zasięgu kultury wschodnioafrykańskiej (chaty kosznice). "Dziennik wyprawy" uzupełnia pracę Baumanna, przynosząc 'szereg kwestii tam pominiętych, jak charakterystyka strukturyetnospołecznej ukształtowanej pod wpływem arabskim na terenach byłego państwa Zanzibarytów, zagadnienie handlu wymiennego oraz zabiegów leczniczych. Niemiecki uczony natomiast obszerniej uwzględnia tematykę kultu bóstw i totemizmu. Omawiany tom "Dziennika wyprawy do Afryki środkowej" dotyczy podróży z Ruandy przez terytorium królestwa Toro w głąb puszcz dziewiczych dorzecza Aruwimi (!turi, Nepoko). Głównym celem tego drugiego z kolei etapu prac ekspedycji, były badania nad Pigmejami oraz wyjaśnienie stosunkówetniczych na południowych obszarach międzyrzecza Nilu i Kongo. Chodziło tu przede wszystkim o wytyczenie granicy między plemionami sudal~skimi, a spychaną ku południowi ludnością Bantu. W myśl powyższego planu najwięcej uwagi, jeśli chodzi o zagadnienia antropologiczne, poświęca Czekanowski Pigmejom, ze szczególnym uwzględnieniem konsekwencji krzyżowania się karłów afrykańskich z populacją bantyjską. Wyższy wzrost, będący najj.stotniejszą cechą takich mieszańców (większość klanów Twa), charakteryzuje hordy pozostają·~e w stałych kontaktach z plemionami Bantu; natomiast grupy izolowane, jak np. na wyspie Kwidshwi (na jeziorze Kiwu) odznaczają się typową niskorosłością. Wśród ludności Bantu wyróżnia autor typ austroafrykański, lokalizując najwyższe natężenie cech tej formacji na terytorium szczepu Amba. Charakterystyczne znamiona wymienionego typu wiąże Czekanowski z ludnością leśnego obszaru kulturowego, krzyżującą się na terenach peryferycznych z sąsiednimi populacjami (Kondio). Ponadto znajdujemy w "Dzienniku" sporo uwag dotyczących najtypcwszych cech antropologicznych plemion bantyjskich oraz ludności nilotycko-sudańskiego pogranicza. Znacznie szerzej w zestawieniu z problematyką antropologiczną omawia Czekancwski zagadnienia etnograficzne. Przy ustalaniu zróżnicowań etnicznych autor opiera się głównie na specyfice kultur," materialnej, analizując charakterystyczne form~' budownictwa wraz z osadnictwem, sprzętów i ,i domowych, stroju i zabiegów kosmetycznych, broni, narzędzi rolniczych oraz instrumentów muzycznych, Najbcgatszy materiał przyni::>sły badania bantyjskich plemion Kondio, Amba i Bira, pigmoidalnych Twa i Pigmejów oraz plemion nilotycko-sudar\skich Mbuba i Momwu. Zestawicne l~a 27 tablicach liczne rysunki, przedstawiające wytwory poszczególnych plemion, stanowią cenny dokument naukowy. Ograniczony czas postoju w punktach etapowych nie pozwolił Czekanowskiemu na wszechstronniejsze zbadanie zagadnień kultowo-obrzędowych. Obserwacje z tego zakresu dotyczą prawie wyłącznie zabieg-)'''' ma:!icznych i obrzędów z\\;iązanych z kultem zmarłych (Kondio, Amba, Pigmeje). Do wyjaśnienia stosunków etnicznych przyczyniły się w znacznej mierze badania języko\ve, umożliwiające określenie zasięgów poszczególnych narzeczy. W związku z najazdami obcych grup etnicznych wyodrębnia Czekancws·ki dwa przeciwstEwne zjawiska lingwistyczne. Szeroka ekspansja języka kisuaheli za pośrednictwem zanzibarskith Arabów stanowi - mianowicie - przykład narzucenia mowy najeźdźców ludności pedt-itej, w przeciwiefstwie c-o przyjęcia auto·chtonicznych narzeczy bantyjskich przez panującą na obszarze między jezierza warstwę Chamitów oraz !=óźniej przybyłych Ni!otów. Wyżej wspomniane ruchy migracyjne spoWodo\',lały pcwstanie silnych organizacji paristwowych o swoistym ustroju feudalnym, jak pal1stwo Zanzibarytćw w dcrzeczu Kongo ora królestwa Urundi, Ruanda, Karagwe, Nkole i Uganda rządzone przez władcćw chamickich; w królestwie Unyoro oraz w znacznie później utworzonym Toro, panujący szczep chamicki zestał odsunięty od władzy ok. XVI w. przez nilotyckich Szyluków. Wiele uwagi poświęca Czekanowski analizie struktury społeczno-etnicznej byłego państwa arabskiego oraz monarchii chamicko-bantyjskich. Wśród podbitej przez zanzibarskioh Arabów czarnej ludności wyróźnla autor cztery warstwy etno-społeczne. Warstwa najbardziej uprzewilejowana, to tzw. 'VVangwana, czyli wyzwolei:cy ze szczepu Kusu, przynależnego do plemienia lVIanyema, Dalej w hierarchicznym porządku wymienia autor następne grupy, a mianowicie Wangwana, rekrutujących się z pozostałych szczepów lV!'anyema, ludność ze szczepu KL'm'l oraz masy niewolnicze z róźnych plemion. Po rozbitym przez kolonistów europejskich państwie tzw, handlarzy niewolników pozostał (prócz języka) trwały ślad w postaci silnych naleciałcści kultury arabskiej (np. islam, strój). Dotyczy to przede wszystkim wyzwoleńców - Wangwana, niedarmo określanych przez administrację belgijską przymiotnikiem "arabises" (zarabizowani). Spośród monarchii między jezierza najszerzej omawia Czekancwski w II tomie "Dziennika" stosunki etno-spcleczne w królestwie Toro, stanowiącym dawniej część pai;stwa Unyoro. Prócz bantyjskiej ludności rolniczej wyodrębnia tu autor warstwę "szlachecką" chamickich pasterzy �446 447 Hima, rządzonych do najazdu Szyluków przez władców ze szczepu Hinda. Po usunięciu panującego rodu chamickiego, władzę w Unycro objął kbn nilotycki Bito, tworząc na tych terenach najmlcdszą grupę etno-społeczną. Przy ustalaniu pochodzenia młodszych warstw etnicznych w strefie Bantu wykorzystuje Czekanowski miejscowe podania genealogiczne. Na tej podstawie, między innymi, udowadnia nilotyckie pochodzenie królewskiego rodu w Unyoro. Wywiady i obserwacje winięte wśród ludności klany - zdaniem autora zacji społecznej. na całym obszarze badań wykazały, silnie rozpoczucie przynależności rodowej; totemistyczne - stanowiły na tych terenach podstawę organi- \ ~ W celu pełniejszego wyjaśnienia mechanizmu procesów etno-historycznych w Afryce Erodkowej Czekanowski chętnie przytacza europejskie analogie z wczesnego średniowiecza. Por6wnuje mianowicie podboje zanzibarskich Arabów z najazdami Wikingów, zaś organizacje państw międzyjezierza z ustrojem Polski za pierwszych Piastów. W "Dzienniku" znajdujemy opisy terenów o bardzo zróżnicowanej specyfice geograficznej,z czym wiążą się różnorodne formy gospodarki (rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo). Na tym podłożu rozwinęły się formacje kulturowe o charakterze rolniczo-pasterskim oraz rolniczołowieckim wzajemnie na siebie oddziaływające. Na podkreślenie zasługuje tu ważna rola handlu wymiennego, jako czynnika ożywiającego kontakty ludności z różnych środowisk etno-geograficznych. Wśród najważniejszych obiekt6w transakcji handlowych wymienia Czekanowski sól, bydło (krowy i kozy), narzędzia rolnicze (motyki) oraz produkty leśne (kość słoniowa, skóry, dzika zwierzyna). Pod rządami kolonialnymi pojawily się _ obok tradycyjnych nowe środki płatnicze, jak tkanina bawełniana, tzw. .,merykani" oraz indyj skie rupie. I ~ Sporo obserwacji w II t. "Dziennika" dotyczy zagadnienia transportu (transport wodny, nasobny, konstrukcja mostów). Autor zwraca uwagę na charakterystyczne dla ludności z terenów bezleśnych przenoszenie ładunków na głowie, nIe zaś na barkach, jak to czynią mieszkańcy lasów. Na podstawie badań demograficznych stwierdza Czekanowski znaczne zróżnicowanie stopnia zagęszczenia ludności, pozostające w oczywistym związku ze środcwiskiem geograficznym oraz formami gospodarki. Inne czynniki natomiast (prócz względów geograficznych i tradycji kulturowych) wpływały na kształtowanie się zasadniczych typÓW osadnictwa. Bardziej rozproszone lub zwarte rozplanowanie osiedli wiąże się, zdaniem autora, z poczuciem bezpieczeństwa mieszkańców. Stąd tereny chronio:le przez organizacje państwowe cechuje zabudowa rozproszona, w przeciwieństwie do zwartych, obronnych osad ludności, zdanej w razie napaści na własne sily. Szybkie przekazywanie wiadomości o zbliżającym się wrogu ulatw:"ł krajowcom system sygnalizacji stosowany przez plemiona obszarów leśnych. Bębny używane do tego celu zalicza Czekanowski do typowych elementów kultury zachodnioafrykańskiej. Podróż przez terytoria niemieckiej Ruandy, brytyjskiej Ugandy ora~ belgijskich posiadłości w Kongo umożliwiła porównanie form ekspl,oatacJl trzech państw kolonialnych. Belgijska gcspodarka opierała się, jak stwierdza autor na świadczeniach w naturze i przymusowej pracy, do czego zmuszono 'również dawną warstwę panującą - Wangwana. Anglicy natomiast. a za ich przykładem Niemcy wprowadzili, prócz szarwarków, pieniężny system fiskalny, wykorzystując do celów swej polityki nienaruszoną organizację feudalnych monarchii między jezierza. Polityczne i gospodarczepotrzeby administracji europejskiej spowodowały ukształtowaniesię wśród afrykańskiej ludności nowych grup społeczno-zawodowych. "Dziennik" przynosi interesującą charakterystykę socjologiczną wysłużonych żołnierzy belgijskiej "force publique", tworzących wraz z byłymi pracownikami państwowymi warstwę w pewnym stopniu uprzywilejowa.ną (wolni od podatku); grupy najbardziej ulegające wpływom europejskim, to żołnierze w służbie czynnej oraz ruchliwa, nawpół koczownicza klasa tragarzy. W szczególnie ciężkich warunkach egzystencji znalazła się ludność afrykańska w granicach kolonii belgijskich. Czekanewski szcZiegółowo opisuje okrutną eksploatację tych terenów wyzwolonych spod panowania zanzibarskich handlarzy. Mimo zniesienia handlu ludnością czarną dawny system niewolniczy pozostał w tzw. niezależnym Państwie Kongo bez zasadniczych zmian; jedynie miejsce Arabów i ich czarnych wyzwolel1ców zajęli poddani króla Leopolda II. Choć niewątpliwie terrorystyczne metody stosowane przez Belgów były nawet, jak na stosunki kolonialne, zjawiskiem wyjątkowym, to jednak zawarta w "Dzienniku" ocena angi81skiej, a szczególnie niemieckiej polityki kolonialnej wydaje się nazbyt pobłażliwa. Od czasu wyprawy afrykańskiej autora "Dziennika" minęło pół wieku. W ciągu tego okresu Afryka ulegla znacznym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym. Coraz bardziej wzmagające się ruchy wolnościowe doprowadziły jak wiadomo - do zdobycia niepodległości przez szereg kraj6w do niedawna zależnych. Żeby zdać sobie sprawę z przemian, jakie dzielą Czarny Kontynent widziany oczyma Czekanowskiego od obecnej rzeczywistości, warto skonfrontować "Dziennik Wyprawy" z książką Johna G u n t h e r a Afryka od wewnątrz 13. Praca ta daje wszechstronny i sto~unkowo obiektywn~' pogląd na sytuację społeczno-ekonomiczną i poli" J o h n G u n t h e r, Atryka Porównaj także z korespondencją b od wewnqtrz, Ksiqżka i Wiedza, dr. J. Beffingera, str. 505. Warszawa 1958. �448 tyczną krajów afrykańskich, pośrednie obserwacje autora. 449 w oparciu o bogaty materiał źródłowy i bez- Egzotyczne bezdroża sprzed półwiecza przecinają obecnie linie kolejowe i autostrady; z wiosek leżących przy ważniejszych szlakach _ pcw stały miasta. Jednak, jak wynika z relacji Gunthera, cywilizacja bynajmniej nie wszędzie dotarła. Szczególnie na terytorium bełgijskiego Kongo, gdzie komunikacja kolejcwa obejmuje stosunkowo niewielki obszar kraju, część łudności żyje do dziś dnia zgodnie z odwiecznymi tradycjami (kultura materialna, zabiegi magiczne). Przemysł w krajach zależnych, traktcwanych jako rynki zbytu, rozwija się wyłącznie w tych dziedzinach, gdzie nie zachodzi kolizja z produkcją europejskich metropolii. W dalszym ciągu pozestała, choć w złagodzonej formie, systematyczna eksploatacja posiadłości kolonialnych, przy czym udział Afrykaóczyków w milionowych dochodach jest stosunkowo minimalny. Mimo wyrażnych tendencji ze -streny władz kolonialnych w kierunku hamcwania rozwoju oświaty, coraz liczniejsi potomkcwie krajcwców, z jakimi stykał się Czekanowski, wykorzystują zdobyte wykształcenie w akcji o poprawę warunków byb, zniesienie dyskryminacji rasowej, z wyraźnym celem ostatecznym zdJbycia niezależncści politycznej. Podobnie jak przed 50 laty, zarówno w kontrolowanej przez Anglików Ugandzie (protektorat), jak i w Ruandzie, stancwiącej mandat belgijski - warstwę uprzywilejO'waną stanowi "pasterska szlachta" chamicka, rządzona wraz z rolniczą ludnością Bantu przez rotomków dawnych dynastii królewskich. Stosunki panujące obecnie w Uga.ndzie w porównaniu do większości kolonii afrykańskich nie są zjawiskiem typcwym. Biali mieszkańcy stanowią tu minimalny procent o[ólu ludności, przy czym "z wyjątkiem kilku miniaturowych działek Europejczycy nie posiadają... ziemi" (str. 490). Dlatego też w przeciwiei:stwie do sąsiedniej Kenii (Mao-Mao) nie dostrzega się w tym kraju tak gwałtownych antagonizmów na tle dyskryminacji rasowej i ekonomicznej. Mimo przejściowych zatargów z aktualnie panującym kabaką (królem) stosunki między administracją brytyjską, a miejscową ludncścią układają się bez poważniejszych zadrażniel1. W zesbJ.wieniu z posiadłościami belgijskimi łatwiej w Ugandzie uzyskać wyższe wykształcenie dzięki dzialalncści uniwersytetu w Kampala (Makarere College). Stosunkowo szeroka autonomia wewnętrzna umożliwiłaby, zdaniem Gunthera, zarocząU;cwal'lie cemokratycznych reform, jednakże tradycyjny ustrój feudalny stanowi tu główną przeszkodę. Interesującą charakterystykę belgijskiej polityki kolonialnej daje Gunther w rozdziałach poświęconych posiadłościom kongijskim. Tutaj Belgow;e nie potrzebują się liczyć z kontrolą OI\Z, jak w Ruandzie-Urundi (terytcrit:m pcwiernicze). gdzie swobody 0bywa:els\';ie są w pewnym stopniu respektowane. W Kongo, w porównaniu do innych afrykańskich kolonii, ludność żyje \vprawJzie w lepszych warunkach materialnych, większa ilość krajowców uczęszcza do szkół podstawowych, jednak zarówno czarni, jak i biali mieszkańcy nie korzystają z żadnych uprawni3ri politycznych. Poprzez kompletną izolację krajowców od niepożądanych wpływów zagranicznych (zakaz wyjazdów) przy jednoczesnym braku (az do ostatnich lat) szkolnictwa wyższego - dążyła Belgia do przedłużenia spokojnej eksploatacji 14 niezmąconej fermentami spo:eczno-poli:yczn~mi. Za panowania króla Leopolda III "Kongo stało Się... Jak pisze Gunther widcwnią najbardziej upiornych i ohydnych okruciel'lstw, jakie kiedykolwiek towarzyszyły "rozwojcwi" obszarów zacofanych przez państwo, jakby należało sądzić cywilizowane" (str. 772). Nieludzkie metody agentów ówczesnego właściciela tych ogromnych (7'7 razy większych od metroDolii) obszarćw szczegółowo opisane w "Dzienniku" Czeki:inowskieg~ zastąpił w póżniejszym okresie złagodzony, "nowoczesny" system niewolniczy. Tak było aż do niedawna. W ostatnich latach wzmagające się rozruchy skłoniły wreszcie rząd belgijski do ustępstw. Fakt, że Kongo ma w niedalekiej przyszłości uzyskać niepodległość, to jeszcze jeden dowód głębokich przeobrażeń, jakie dzielą dzisiejszą Af!"ykę od czas6w wyprawy Czekanowskiego. Jerzy Grocholski IV! i e c z y s ł a w L e p e c k i: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. War.izawa 1958, s. 4.00, fot. 77, map. 2. Omawiana praca o charakterze popularno-naukowym jest barwnym i ciekawie napisanym repcrtażem z C:wukrotnych podróży autora do krajów Ameryki południowej. Praca sldada się z części pierwszej - W dziewiczych lasach Amazonki (s. 190) opracowanej w 1929 r., stancwia,cej rezultat podróży służbowej, którą odbył autor w 1928 r. do Peru w związku z mającą nastąpić kolonizacją polską. Część druga - Dookoła Ame1 ylci ;;oluclniolcej zawiera wyniki podróży M. Lepeckiego odbytej w 1930 r., które to wyniki opublikował już autor przed wojną w cwóch oddzielnych tomach a mianowicie: Drogą korsarzy i zdobywców oraz W cieniu Kordylierów. Zarówno część pierwsza jak i druga w stosunku do' wydań przedwojennych zostaly uzupełnione i nieco zmienione. Autor bowiem w czasie 17-letniej emigracji w Ameryce południowej systematycznie powiększał swoje obserwacje i zbiory odnośnie opisywanych krain i ludów. Zas<tdniczy zrąb pracy stanowią jcdnak materiały zdobyte przez Lepeckiego w czasie jego pierwszych podróży. Ta żywo napisana praca przynosi materiał z pogranicza kilku nauk, obok bowiem tematyki geograficznej i przyrodniczej, która dominuje, majdujemy w niej również wiadomości z zakresu an:ropologii, języko•• Olej palmowy, 29 Lud, t. XLVI bawełna, kawa, węgiel, miedź, diamenty, zloto, uran. �451 450 znawstwa oraz w dużej mierze - etnografii. Opisy etnograficzne dotyczą zwłaszcza ludów zamieszkujących dorzecze Ukajali, Tamayi, Tambo. części Amazonki (część I pracy) oraz plemion indiańskich Argentyny północnej, Ziemi Ognistej, Chille i Boliwii (część II). Przedstawione materiały dają ogólną orientację inwentarza kulturowego plemion indiańskich; Kampów, Czamów, Kunibi, Pirów i Keczuanów (w części I) a Patagończyków, Tehuelczów, Onów, Alakaluf, Chilotów, Araukanów, Ajmarów, Keczuanćw i Urów (część II). Liczniejsze są opisy z zakresu kultury materialnej dotyczą: budownictwa, stroju, przygotowywania pożywienia. Podkreślić należy, że autor zebrał dość bogate materiały z zakresu kultury społecznej dotyczące organizacji rodziny i struktury społecznej. Mniej dokładnie potraktował opisy z zakresu kultury duchowej dotyczące wierzeń, magii itp. Dobry materiał fotograficzny uzupełnia przedstawione opisy. Mimo charakteru popularno-naukowego książki, stanowi ona dla etnografa cenne źródło, którego niepodobna pominąć w studiach nad ludami Ameryki południowej. Janusz Adam N a h l i k. Tkaniny z XIII-XIV wiecznego dwoma różnymi technikami. Nici stanowiące reszki haftu wykonanego na płótnie lnianym wskazują na dwa rodzaje ś~iegów. Tkanino płócienna jest wykonana w charakterystycznym dla tego surowca splocie płóciennym 1/1 i zawiera pewne techniczne błędy. Natomiast tkanina jedwabna wykonana jest w postaci pasiaka wątkowego, skomponowanego przez za-;t050wanie wątkowania, raz gruaymi raz cienkimi nićmi wątku. We wszystkich tkaninach wątek jest grubszy od osnowy i wykonany z miękkiego surowca. W toku analizy dochodzi autor do wniosku, że tkaniny i wyroby z Równiny Dolnej są produktem domowej roboty chałupniczej a nie rzemieślniczej. Fakt znalezienia ich na cmentarzu pozwala wnioskować, że spełniały one funkcję odzieży w przeciętnym ośrodku pruskim, do którego docierały spóźnione wpływ y z dalekiego zachodu i Wołynia. Artykuł jest bogato ilustrowany rysunkami, wykresami, zestawieniami tabelarycznymi i fotografiami. Stanowi poważny przyczynek do znajomości historii tkactwa i wiedzy o odzieży z okresu średniowiecza. A. G. Bohdanowicz cmenta.rzyska. w miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocznik olsztyński, t. L Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Str. 171-191. Po ciekawych odkryciach gdańskich zawierających tkaniny z XXIII w. tkaniny z Równiny Dolnej należą do drugiego większego zespołu znalezisk średniowiecznych na obszarze naszego kraju. Z tej też przyczyny autor omawiając je często odwołuje się do tkanin gdańskich, z którymi nowe znaleziska porównuje. Tkaniny te odkryto w toku archeologicznych badań ratowniczych przeprowadzonych w latach 1955-1956. Są one wytworem ludności pruskiej, żyjącej pod panowaniem Krzyżaków. Znalezisko posiada stosunkowo znaczną ilość materiału włókienniczego, który autor nazywa "cennym materiałem badawczym". Na całcść składają się wyroby z surowca wełnianego: przędza, tkaniny, dzianiny, sznury plecione, hafty; wyroby z surowca lnianego i tkanina jedwabna. Tkaniny wełniane zostały wykonane w splocie rządkowym 2/2 i w splocie płóciennym 1/1. Brak natomiast charakterystycznego dla średniowiecza splotu 2/1. Znalezione fragmenty dzianiny są wykonane techniką "rząd oczek w lewo, rząd oczek w prawo" z wełny ciemnej i jasnej; nie stwierdzono jej występowania w znaleziskaoh w Gdańsku, ani w szwedzkiej Birce (XI-X w.), a również w ogólnie znanych znaleziskach wczesnośredniowiecznych z Anglii i Danii. Natomiast stwierdzono występowanie dzianiny na obszarach północnowschodnich: litewskich i słowiańskich w kurchanach z VII-XI w. Znalezione sznury są też wykonane w dwóch kolorach, Ir e n a T u r n a u: rach warszawskich str. 729-750. Wytu;órczość w X,,"III wieku. tekstylno-odzi.eżowa. Przegląd . Historyczny, w manufaktu- t. XLVIII, zesz.4, W wymienionym artykule autorka na podstawie własnych poszukiwań archiwalnych, notatek z prasy, w oparciu o literaturę przedmiotu charakteryzuje warszawskie manufaktury. W XVIII w. było w WarszawIe 10 manufaktur sukienniczych, 2-7 kapeluszniczych, 6 wytwórni perkali 2 manufaktury pończosznicze, 4-7 persjarni i 5 garbarni. Mimo iź autorka na początku artykułu zastrzega się, że interesuje ją tylko strona techniczna omawianych manufaktur a "sprawy kapitału zakładowego, dostaw surowca, rekrutacji robotników, organizacji i podziału pracy, a wreszcie zbytu produkowanych tcwarów (... ) tylko wtedy, gdy nie da się ich wydzielić przy analizie techniki produkcji" mimo tego podaje sporo wiadomości z tej dziedziny. Obok tych danych wymienia takie informacje: jakie surowce w manufakturach produkowano i jakie z nich wyrabiano części odzieży, co etnografa, a specjalnie kostiumologa więcej interesuje. Artykuł obok wartości dotyczącej historii włókiennictwa i rozwoju techniki na tym odcinku jest poważnym przyczynkiem do historii odzieży w nasz:,'m kraju. . A. G. . ~ ó z : f .L i g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego. "Dzie\'JIęc wieko\\' Bytomia szkice z dziejów miasta i Ziemi Bytomskiej", �452 praca zbiorowa pod redakcją Franciszka Ryszki. Stalinogród 1956 1'. S. 313-339. Wśród kilku prac socjologiczno-gospodarczych i historycznych, zawartych w zbiorowym dziele pt. "Dziewięć wieków Bytomia" znajduje się również praca a charakterze etnograficznym Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, Józefa L i g ę z y. NIe jest to praca materiałowa z punktu widzenia etnograficznego; autorowi chodziło tu - jak sam zaznacza - a nakreślenie ogólnego zarysu kultury luctowej w rejonie bytemskim. Główny nacisk położony został na omówienie przeobrażeń społeczno-ekoncmicznych i socjalnych, jak:e zaszły w ciągu ostatniego stulecia na omawianym obszarze i ich wplywu na zachowclnie, względnie tworzenie się ncwych tradycji i kultury w grupach chłop~kiej i robotniczej. Autor podkreśla, że z chwilą przejścia części ludności do zajęcia w przemyśle, zaczynają wyodrębniać się C:wie drogi rozwoju kultury ludowej: jedna trwale zachowywana przez ludność wiejską i druga kontynuowana i przetwarzana przez grupę robotniczą. J'ako przyczynę silnych pcwiązai'l między obu grupami - ludnością wiejską i miejską - autor podaje tu rolę kobiety, która odsunięta od pracy zawodowej męża i zajmująca się niemal wyłącznie domem, dL.Jżej zachJwuje, a następnie i przekazuje tradycje wyniesione ze środowiska rolniczego. Innymi przekaźnikami kultury wiejskiej do miast byli robotnioy dochodzący z pobliskich wsi co pracy w przemyśle, a także "sąsiedzkie współżycie" tj. stałe kcntakty z pozcstałą na wsiach l~ldnością rolniczą. Oprócz istniejącego dużego podobhdlstwa między obiema tymi grupami, dowiadujemy się też o różnicach, jakie wytworzyły się w omawianym okresie. Interesujące i cenne są dla etnografa podane w tej pracy wiadomości z różnych dziedzin życia w"i, jak: zz,chcwanie się dO ostatnich czasów w powodzi fabrycznych narzędzi rolniczych - tzw. "hoka" (narzędzia do radlenia ziemniakćw) niemal caikowicie wykonancgo z drzewa. Dalej z zakresu rolnictwa i hodowli - ozy tamy o roślinach uprawnych, o zwierzętach hodowlanych; autor zvvraca uwagę na stosunkowo dużą iloś~ koni trzymanych dla celów transportu, mniej natomiast do prac w rolnictwie; dowiadujemy się też a rozwiniętej hodowli kóz, co było wynikiem z jednej strony braku clobrej paszy na om2wianym terenie by hodować krowy, a z drugiej strony dużego zapotrzebc\vania na mleko. W paru słowach pokazany też został kierunek rozwoju domu mieszkalnego, a więc jego rozbudcwa w zwyż, celem uzyskania większej Ecści pornieszczeiJ; jak również zwężanie się obszaru zagrody, której rola ceraz bardzioj się zmniejsza. Pozn tym auter wskazuje na stos'.1n:<owo dlugie przetrwa:lie stroju górzańskiego i jego powiązania z ubiorem ludowym I\Ialopc:sld, poddając róv;nocześ:lie krytyce wadliwe tecrie bajaczy niemieckich o wplywach uniformów wcjsk pruskich na ludowy strój GÓrzan. Ze zwy- 453 czaJcw się do czerza kreślono (wśród ludowych wymienione zostaly obchody doroczne, jakie utrzymały ostatnich czasów, a więc: "uroczystość marzankowa", goik, "wiewi, ilij na", herody, babski comber, dyngus, "sobótki". Podtakże zdolnośoi i zamiłowania ludności do śpiewu i opowiadań których wyróżniono, jako zdobywające popularność. żartobliwe bery), u kobiet zaś zamiłowanie do haftu oraz robót szydełkowych. Ogólnie biorąc zarówno kulturze materialnej; jak i zwyczajom ludowym poświęcono w pracy tej zbyt mało miejsca, kładąc nadmierny nacisk na pokazanie przece wszystkim (:wczesnych stosunków społeczno-ekonomicznych oraz powstawanie i rozwój grupy robotniczej. Autor przedstawia tu zmiany, jakie zaszły po uwłaszczeniu ohłopów, <1 więc możność od tego momentu wybrania sobie przez nich z<:wodu po~a rolniotwem, czy chcćby okresowego zatrudnienia w pobliskich kopalniach, co róvmalo się całkowitemu, lub oz,,:ściowemu przejściu ich od pracy na roli do przemysłu. Następowało zawodcwe a także socjalne różnicowanie się wsi, rowstawanie prolot8ria tu. Duża ilość malorolnych i bezrolnych, jaka istniala na terenie rejonu bytomskiego stanowiła tanią siłę roboczą garnącą się do przemysłu i w ten sposób sprzyjała jego rozwojowi. Górnictwo z kolei przez wyrządzc:nie szkód górniczych (zalewiska, zapadliska ib.) przyczyniło się ze swej strcny do kurczenia się arealu gruntów użytkowych. Przy opisie kształtowania się grupy robotniczej autor z naciskiem podkreśla wspólne pochodzenie obu grup ludnościowych: robotniczej i rolniczej; mówi o jedncczeniu się różnych grup dawnej ludności wiejskiej, jej przystosowaniu się do nowych warunków życia i tworzeniu własnej, now.;j tradycji i po\vstawaniu szeregu właściwości, charaktery~tycznych tylko dla grupy robotniczej. Poruszone te~ zostały zagadnienia samych stosunk6w w pracy w przemyśle, wyzysku robotników, zróżnicowania wedle funkcji wykonywanych przy pracy; jak również zagadnienie pozazawoduwych zajęć' robotników (rolniczo-hodowlane, sportowe, artystyczne, intelektualne - czytelnictwo, a nawet prace cenne z punktu widzenia naukowego, jak zbieranie przysłów i pieśni). Zaznaczyć jeszcze r.ależy, że autor na wstępie w paru słowach informuje o źródłach etnograficznych dotyczących rejonu bytomskiego, a w tekście swoim przytacza często cytaty z poematu Stary kościóc miechowski N o r b e l' t a B a n c z y k a, ze wspomnieó Moja młodość Ja na :vI a l' c h w i t z y oraz z pamiętników innych górnikó\v, co bardziej obrazowo podkreśla zaszłe zmiany na obecnym terenie przemyslowo-rclnicz~·m w rejonie bytomskim. PO\vyższa praca stancwi ciekaw y przyczynek do dziejów w,oi zachodniej częśoi okręgu Górnośląskiego. Magdalena Mellsner- Rosi tCOTOwsko �455 454 STUDIA I l\IATERIALY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ W XIX i XX W. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze, Biblioteka Etnografii polskiej, nr l, Wrodaw 1958; PRACE I MATERIAL Y ETNOGRAFICZNE, tom XIII, Polskie Tow. Ludoznawcze, Wrocław 1959; ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, tom I, Polskie Tow. Ludoznawcze Oddział w Łodzi, Łódż 1959, wydanc pod rcd. K. Zawistowicz-Adamskiej Działalność naukowo-badawcza etnograficznego ośrodka łódzkie~o zaznacza się wyd2tnie w zakresie prac drukowanych. Wystarczy wymienić, Ż2 w okresie 1958/59 roku ukazały się m. in. pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej cma\viane trzy tomy, liczące łCjcznie ok. 67 arkuszy wydawniczych. Prawie wszystkie prace zamieszczone w wymienionych tytułach, oparte są na materiałach pochodzących z etnogr8ficzr~ych badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników naukov,iych ośrodka łódzkiego. Przy czym "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." najlepiej charakteryzują osiągnięcia metodologiczne etnograficznego ośrodka łódzkiego. Następnie są one dobrą ilustracją zastoscwanej metody badań terenowych. Ze względu na problematykę stanowiącą pewną tematyczną caloś~. jak i metodę badań terenewych, profil tego tomu rysuje się wyrażnie. W ramach bowiem podstawowej probiematyki uwzględniającej stosunki społeczne-gospodarcze wsi poiskiej w XIX i XX w. przedmiotem badań były: organizacja pracy zespolowej, jej podsta\vy i uzasadnienia w różnych okolicznościach i w różnych rodzajach produkcji wiejskiej. Przy czym nie ograniczono się do opracowania zasad pomocy wzajemnej w' pracach rolnych, lecz badaniami objęto również Zdjęcia uboczne, pozarolnicze ludności wiejskiej. Toteż "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." są wykladnikiem badań, którymi objęto główne i uboczne zajęcia ludności wiejskiej z uwzględnieniem specyficznych dla określonych terenów rodzajów gospodarki jak: rolnictwo (A. IvI i o d 'je h o w s k a, Współdziałanie gospodarcze w Brzozówce w koi~cu wieku XIX i wieku XX), pasterstwo (B. K o P c z y ń s k a - J a w o I' S k a, Badania nad organizacjq rybcłówst\vo wypasu w pasterstwie v:ysokogórskim na Podlasiu); (J. K u c h a I' s k a i Z. B a t o I' o w i c z, R.ybolówstv:o przybrzeżne w Kuźnicy), oraz zajęć dodatkowych tego typu jak flis (M. B i e rn a c k a, Kamieńc:yk osada flisacka). Z rękodzieł opracowano tkactwo (M. lVI i s i ń s k a, Tkactu:o w Rzeczycy). Wymienione prace ukazują różne postacie współdziałania gospodarskiego, mające zastosowanie w różnych okolicznościach, uwarunkowane określonymi potrzebami konkretnego środowiska wiejskiego. Przy czym należy podkreślić, że wykazano związek konkretnych form współdziałania z całokształtem stosunków gospodarczo-społecznych. Tom ten, bę:lący rezultatem konsekwentnych założeń metodolcgicznych, jak i badań tere- :1owych, stanowi duże osiągnięcie wnosi nowy wkład do etnografii polskiej. Kolejny XIII tom "Prac i Materiałów etnograficznych" pod redakcją prcf. K. Zawistcwicz-Adamskiej stanowi również dorobek naukcwv ośrodka łódzkiego. Obok prac etnograficznych zamieszczono w nim pra2e historyków łódzkich a miancwicie; B. B a I' a n o w s k i e g o, Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w., i J. B a I' t y s i a, Z przeszłości kulturalnej miasteczek rołudniou:owschodniej Wielkopolski w XVIII w. Cześć etnograficzną poza artykułem wstępnym K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i ej dotyczącym zakre5u badań etnonaficznych nad regionem łódzkim, wypełniają właściwie prace J. P. D e k o w s k i e g o omawiaiace uprawę roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem oraz pasterstwo nad Pilicą. Artykuły J. P. Dekowskiego stancwią w zasadzie materiał terenewy odpowiednio usystematyzowany, bez uwzględnienia literatury przedmiotu oraz tła porówn2wczego. Są to więc prace źródłowe, które niejednokrotnie będą służyły zainterescwanym badaczom. Tego typu opracowaniom stawia się na ogół wymagania jednoznacznego określania pod wzgłędem systematycznym opisywanych faktów kulturowych. co czyni je przy wykorzystywaniu łatwo porównyw:::tlnymi. Badania przeprowadzone przez J. P. Dekowskiego cechuje duża wnikliwość i dokładność, nie mniej rewne zastrzeżenia budzi stosowana prz'~z autora terminologia. \V artykule Uurawa roli i rcśliny uprau:ne w OP:Jczyńskiem J. P. Dekowski posługuje się przy określaniu poszczególnych części narzędzi ornych, terminolo"ią gwarową, bez jej wyodrębienia, 'lie uwzględniając zupełnie terminologii przyjętej w systematyce etnograficznej. Dla przykładu podam, że np. na stronie 40, 41 czytamy: "pług. posiadał strzałę, czyli "stolec", dwie wygięte nogi ... ". Jak wynika z m'1teriału ilustracyjnego nazwa "strzała", "stolec" określa płóz, natomiast "nogi", to rękojeści. W innym miejscu przy opisie pługa kowalskiej roboty autor podaje: "miały one nieco inny układ niż płu~i koleśne, gdyż posiadały tak zwaną "podeszwę", "cugłe" oraz wygiętą vrządziel tworzącą wraz z dawną słupicą pewną całcść". Ilustracja co której odwołuje się autor wskazuje, że "podes7wa" oznacza płóz, natomiast "strzała" w tym miejscu tekstu oznacza już inną część pługa. "Cugle" zaś w tym wypadku określają rękojeści, nazywane przez autora również "nogami". Czyli z tak sform'Jłcwanego tekstu nie wynikła jasno różnica zachodząca w budowie pługa koleśnego a kowalskiej produkcji. Podobne niedociągnięcia zauważa się przy opisie innych zjawisk kultucrowych. Na przykład kopice znane w literaturze etnograficznej pod mia'1em rzędowych, szeregowych, autor określa na stronie 61 nazwą - w kr01<::wie, bez podania ich nazwy gwarcwej. Może właśnie ludność miejscowa nazywa ten sposób ustawiania snopków do przesuszania zboża - "w krok-Nie", �456 457 Tym bardziej okazuje się przydatny do prac J. D. Dekcws.kiego słDwn~czek gwarowy opracowany przez M. Szymczaka, odnoszący SJ(~ w zasadZIE' do wyrazów malo lub niedostatecznie objaśnionych przez autora. Stosowanie bowiem tylko terminologii gwarowej, w dodatku konsekwentnie nie znaczonej, nie wpływa na przejrzystość tekstu, co utrudniCl korzystanie z pracy. Do drobnych uchybień należy zaliczyć brak określenia typów cepów, przy opisie narzędzi do mlócenia. Z mapy zamieszczonej. w Zeszyc.ie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego 1 odczytujemy, ze we WSI Zarzęcin występują cepy dwukapicowe - skórzane. Określenie pod względem typologii tych narzędzi, jest tym bardziej ważne, gdyż badany p.rzez autora obszar leży w pobliżu pogranicza występowania dwu form cepowo Szkoda również, że tak dokładnie opisane gatunki zbóż i roślin nie zostały oznaczone wg klucza systematyki botanicznej, co niezmiernie zwiększyłoby porównywalność materialćw. Bardziej wyczerpująco zostało opracowane przez J. P. D e k a w s k i e g o Pasterstwo 1;; dolinie rzeki Pilicy. Przy czym zwracają uwagę bogate dane z zakresu zwyczajćw życia pasterzy na pastwisku, folkloru, gier i zabaw. Artvkuł ten znalazł w tomie XIII "Prac i Materiałów Etnograficznych" kor:frontację z materiałami historycznymi, w pracy B. B a r a n a w s k i e g o Owczarstu;o w Łęczyckiem w XVIII W. Tego typu wspópracę etnografów łódzkich z historykami należy uznać w etnografii za zjawisko jak najbardziej pożądane. "Łódzkie Studia Etnograficzne" wydane przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi przy wydatnej pomocy tamtejszego Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej, otwierają nową serię wydawniczą, pod redakcją K. Zawistowicz-Adamskiej i B. Baranowskiego. Wydany pierwszy numer oraz słowo wstępne od Redakcji zapowiadają, Ż(~ wydawnictwo to poświęcone będzie kulturze ludowej regionu lódzkiego. Układ treści "Łódzkich Studiów Etnograficznych' obejmuje działy: prace i materiały, kronikę i korespondencję z terenu. Pierwszy numer w dziale prac i materialów przY:1osi bogatsze materiały historyczne (artykuł W. S z c z y g i e l s k i e g o, P. S a b c z a k a). w części etnograficznej zaś zamieszczono pracę K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k i e j pt. Park etnograficzny muzeum pod otwal·tym niebem., oraz materiały przyczynkarskie pióra J. P. Dekowskiego dotyczące twórców ludowych, opis folusza ręcznego z pow. koneckiego, podany przpz M. M i s i ń s k ą. Krenika notuje przede wszystkim postulaty i zamierzenia w dziedzinie twórczości ludowej, oraz sprawozdania w zakresie upowszechniania sztlJ);::j • ludowej Wydziału Kultury WRN \v Łodzi. I Zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnograficznego, Wrocław 1958, mapa 9. Na specjalne podkreślenie zasługuje dział: korespondencje z terenu _ w którym zamieszczono materiały z konkursu na opracowanie iiterackomuzyczne obrzĘdu ludowego (1958). Utworzenie tego działu będzie zapewne w przyszłości stanowiło dużą podnietę dla regionalistów, w nadsyłaniu z terEnu materialćw żródłowych, które znajdą miejsce na łamach tego wydawnictwa. Uwzględniając założenia "Łódzkich Studiów Etnograficznych", które udostępniają materiały etnograficzne z regionu łódzkiego _ inicjatywa Oddzialu łódzkiego PTL zasługuje na uznanie. Zofia Sta szczakówna S e w e r y n G o s z c z y ń s k i: Dziennik Podróży do Tatróu;. Opr. S t'1n i s I a w S i e r o t w i ń s k i. Biblioteka Narodowa. S T, nr 170. Zakbd Narodowy im. Ossolifskich - ]958. Wznowiony ostatnio Dziennik Podróży do Tatrów Seweryna G os z c z y ń s k i e g a jest w historii ludoznawstwa polskiego książką przełomową· Dzięki temu dziełu zyskał Goszczyński miano "ojca etnografii Podhala". Jednakże owe określenie, kwitujące zasługi autora "Zamku kaniowskiego" w stosunku do regionu podhalańskiego, wydaje się być za wąskie. Dzieło bowiem GoszczyńEkiego zawiera coś więcej niż tylko krajoznawczo-ludoznawczy opis Podhala i Tatrów, swą problematyką teoretyczno-postulatywną sięga w teoretyczne problemy polskiego ludoznawstwa w ogóle. Gcszczyński po raz pierwszy w dziejach polskiego ludoznawstwa zajął się badaniem życia ludu i sformułował po raz pierwszy od czasów Kołłątaja postulat systematyki kultury ludu polskiego. Nowa edycja Dziennika Podróży do Tatrów została poprzedzona wstępem Stanisława Sierotwif:skiego, który główny nac!sk połeżył w nim na znaczenie Dziennika w dziejach literatury tatrzańskiej, podkreślając jego zawartość krajoznawczą. Według Sierotwif.skiego geneza powsta!1ia Dziennika tkwiła w ówczesnej ideologii społeczno-politycznej poety, przecle wszystkim w wynikającym z jego płomiennego patriotyzmu postępowym stosunku do ludu. Objawiło się to już w je~o zamiłowaniu do lud1.l ukraińskiego w młodzieńczych powieściach poetyc1<ich osnutych dokola ukraińskich motywów ludowych. Dziennik Por/róży do Tat~ów był rezultatem podróży Goszczyńskiego na Podhale i w Tatry w r. H!32, dzieje jego powstawania bardzo długie, bo trwające aż do r. 1853, kiedy ukazała się pierwsza jego edycja książ;,ow8. Najbardziej nowatorski.m wkładem autora wstępu jest omówienie dziejów jego powstawania. Sierotwińskiemu udało się po raz pierwszy ustalić autorstwo drukowanych anonimowo fragrrentów Dziennika i poprzez porównanie ludoznawczej z2.wartoŚci drukowan~-ch jeszcze przed ukazaniem się całości dzieła Goszczyńskiego rozpraw Lucjana Siemieńskiego i Zejsznera. �458 ukazać nie tylko ich wpływ, ale i udowodnić. że znalazło się w nich sporo nie znanego jeszcze materiału z rękopiśmiennych notat autora Dziennik!}, które przes:;łał on z kraju na emigrację. Sierotwi' ski przez porównanie zawartości rozprawy Siemierskiego oraz paralelnych z nią tematycznie urywków Dziennika udowodnił, że Siemieński wbrew woli swego przyjaciela korzystał z rękopiśmiennych notat Goszczyr.skiego, stąd zbieżność tematyczna i ideowa ich rozpraw. Tą drogą góralskie legendy i piebi dostaly się do dzieła Ludwika Zejsznera. W ten sposób przypisywane dotqd błędnie Siem:eńskiemu i Zejsznerowi zasługi w dziedzinie badań ludoznawczych tatrzańskiego regionu stają się tylko wyłącznie udziałem Goszczyńskiego. ,Jedną z najważniejszych dla rOLwoju polskiego ludoznawstwa spraw jest włączenie do edycji mało znanej, drukowanej w "Roku" (1844) anonimowej rozprawy Wyjqtki z rzeczy a Góralach tatrańskich, która mimo życzeń autora nie znalazła się w pierwszej edycji Dziennika. W rozpra~ie tej występuje Gcszczyr,ski jako jeden z prekurscrów etnografii i lud0znawstwa. Miała ona stanowić wstęp do wielkiego dzieła pt. Polska i lud polski, oraz zawierać wykład systematyki badań etnograficznych i ludoznawczych. ,Jeśli odrzucić z niej założenia filozoficzne i wnioski etyczne "pozostanie [z niej] ciekawy - jak pisze Sierotwiński - i na wskroś nowOczesny pogląd na zakres i systematykę etnografii, wzbogacony [... ] uwagami metodologicznymi i postulatami pod adresem badaczy. Goszczyński występuje tu m. in. jako teoretyk i krytyk piśmiennictwa naukowego. Ząda od badacza sumienności, przestrzegania [... ] ważnych reguł, jak odróżniania obiektywnych obserwacji [... J". SLkoda, że Sierotwiński nie ukazał we wstępie ideologicznego zaplecza współczesnych badań ludoznawczych, nie określił, co w tej dziedzinie było własnością Goszczyńskiego, a co przejął z koncepcji romantycznego ludoznawstwa europejskiego. Podłożem badań kultury ludowej, jak to Goszczyński określał "nauki ludu", powinna być, w myśl jego postulatu, miłość ludu, od której uzależnia poznanie kraju i narodu. Po uwagach metodycznych przystępuje autor do określenia ludu, który jest według niego wyrazem najlepszych cech narodu, i postuluje program porównawczych badań ludoznawczych. "Ażeby dokładnie poznać ogół ludu - pisze - potrzeba go poznać w różnych jego okolicach, zbadać podwójne jego »oblicze« moralne i fizyczne, wewnętrzne i zewnętrzne". Pod pierwszym rozumie przejawy życia duchowego ludu, pod drugim przejawy jego życia rr.aterialnego. Z kolei przechodzi Goszczyński do omówienia poszczególnych jego form tak w dziedzinie duchowej jak i materialn j. Do moralnej zalicza wszystko, co odnosi się do wiary (wyobrażenia, wierzeni::1, zabobony, obrzędy itd., które mogą być zabytkami dawnych religii), religi~, lecznictwo ludowe oraz jego własną "literaturę poetyczną", która "zamyka się [... ] w pieśniach, powieściach, podaniach" i weszła już do skarbnicy poezji narodowej, muzykę ludu, tańce i związane z nimi zabawy ludu, pu- 459 bliczne i domollie, prawodawstwo, życie rodzinne, charakter mieszkar':ców, zatrudnienia i przeszl0ść ludu. Do strony fizycznej m. in.: geografię i topografię, onomastykę, zabytki starożytności, płody ziemi, mieszkania i ubia:'. zajĘcia, administrację itd. Jak w świetle teoretycz!10-po5tulatywnych v:ywodów rozprawy G05Zczyńskiego wygląda badanie ludu w Dzienniku Podróży do Tatrów? Dziennik, który do pewnego stopnia może być uważany za częściową realizację owych zalożeli ludoznawczych i etnograficznych Goszczyńskiego, zadanie to spełnia w sposób zadawalający. Sierotwii1ski analizując art.\'styczny aspekt "Dziennika" jako dzieła, które, według niego, dzięki zawartemu w nim ładunkcvvi emocjonalnemu i literackiej formie, należy do literatury pięknej, więcej Lwagi poświęcił mu jako studium krajoznawczemu Mimo że napisany jest w fermie autobiograficznego pamiętnika, ułożonego chronologicznie, często wplatane dygresje, urastające niekiedy do całych rozdziałGw, czynią 7.. niego jedno z pierwszych studiów ludoznawczych. Głównym bowiem bohaterem dziel a GoszczYl1skiego jest lt.:d góralski, jemu też obok przyrody tatrzańskiej poświęcił autor najwięcej miejsca i sympatii, Zainteresowania Goszczyl'lskiego ludem góralskim wywodzi Sierotwir1ski z sympatii peety do ludu i folkloru ukraińskiego. Zgodnie z postulatami rozprawy Wyjqiki z rzeczy o Góralach tatrańskich dał autor w Dzienniku studium "o twardym życiu Górala i jego kulturze, języku, podaniach i pieśniach, zdołał odtworzyć stronę jego życia »moralną« i »fizyczną«". Wszechstrcnność i sc;mienność opisu materialnego życia Górali pozwoliła mu opisać kolejno warunki g"ograficzne, gospodarcze i społeczne regionu. Najbardziej obfite w materialy ludoznawcze są m. in. osobne rozdziały, Meteorologia Góral6w, Swiat duchou:y Podhaian, Slcwnic.zek, Pastel'kCl pasterskie, Muzyka i taniec GÓralóu.'. W rozdziałach tych Goszczyński częstokroć nie poprzestaje na obiektywnym opisie, ale próbuje dawać liczl;e wywody teoretyczno-postulatywne, lub wysuwać wnioski interpretacyjne. Tak np. w jednym z rozdziałów Góry jako pol.e do poezji, zgodnie z postulatem głoszonym w Wyjqtkach z rzeczy o Góralach tatrańskich, domaga się wpro'Nadzenia poetycznych objawów życia góralskiego do naszej sztuki i literatury. Charakteryzując folklor góralski w rozdziale Lud-artysta uznaje \vyższość sztuki i poezji ludowej nad sztuką oficjalną, gdyż one byly przez lud i dla ludu stworzone, potrafiły głę!Jiej wniknąć w istotę jego życia. Opisy duchowej strony życia góralskiego, ich sztuki i literatury zegzemplifikował Goszczy!''.ski licznie wplecionymi weń próbkami autentycznego folkloru góralskiego, cytując liczne opcwieści, legendy czy pieŚ:1i góralskię. niekiedy dla zilustrcwania jakiegcś problemu grupując je pod wzglę::e!TI tematycznym. Na tej podstawie zbudował rozdział Zabobony, który jest jakby' podaniową i legendową ilustracją zagadr.ie:nia, podobnie uczYllił w rozdziale Zbójnicy w górach. Na marginesie omawiania tego zjawiska w Tatrach i pieśni �460 461 społecznego zebrał oparte r.a pcv;yższej osnowie ludowe utwory góralskie, 5ięgając nawet w przeszłość historyczną tego zjawiska, doszukując się jego społeczno-historycznych korzeni. Dodany do Dziennika słowniczek jest próbką podkreślenia odmienności narzecza góralskiego. Mimo niewątpliwych zasług na polu etnografii i ludoznawstwa tak w treści jak i formie Dzienników zna(~ Gcszczyńskiego romantyka. Romantyczne patrzenie na lud przy równoczesnej belestrystycznej formic jego dzieła zaważyły na jego zawartości. Wcale nie umniejszyło to jednak jego zasług w tej dziedzinie. Dzięki temu dziełu staje GoszczyiJski w rzędzie takich pionierów i teoretyków rodzącego się wówczas polskiego ludoznawstwa, co Z o r i a n D o łęg a C h o d a k o w s k i, Wac ł a w z l e s k a, W ł a d y s ł a w S y l' o k o m l a. ° Aleksander brzmieć: "Charakterystyczne łudniGwo-zachodnia Afryka". przybranie głowy kobiety, Herero, po- 3. POQpis pod ryc. nr 37 brzmi: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt Makonde, południowa Afryka". Podpis ten pcwinien brzmieć: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt lVIakonde, wschodnia Afryka". 4. Pedpis pod ryc. nr 61 brzmi: "Drewniana misa (wschodnia Afryka)". Podpis ten powinien brzmieć: "Drewniana misa, Afryka południowozachodnia, Herero". 5. Zyga Podpis pod ryc. nr 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna (północno-vvschodnia Afryka)". Podpis ten pewinien brzmieć: "Drewniane naczynie na mleko, Afryka pcłudniowozachodnia, Herero". - Podpis pod ryc. nr 65 brzmi: "Stępka drewniana do tłuczenia prosa (Kenia)". Podpis ten powinien brzmieć: "Puchar drewniany, Kongo". 7. Podpis pod ryc. nr 70 brzmi: "Wachlarz pleciony z rafii (Nowa Gwinea)'. Pedpis ten POWi!lien brzmieć: "Wachlarz pleciony z liści palmy kokosowej, Polinezja, Samoa". B. POLEMIKA W XLV tomie "Ludu" na str. 373-7 ukazała się recenzja polskiego wydania pracy Juliusza E. L i p s a U źródeł cywilizacji.. (Przełożył Józef Brodzki, redakcja naukowa i przypisy: Witold Dynowski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, str. 496, 144 ilustracje), pióra mgr. Krzyszto£a Kwaśniewskiego. Autor recenzji, po omówieniu treści książki i pozYi:ji metodologicznej J. E. Lipsa poświęca kilka uwag, trzeba przyznać, dość krytycznych, polskiemu opraccwaniu. Niemniej wydaje mi się. że autor recenzji nie dostrzegł zasadniczej wady polskiego wydania, a mianowiCie niedbsłego i błędnego skomentowania części materiału ilustracyjnego oraz braku dokładnych i szczegółowych przypisów. Dlatego, wbrew zdan;u autora recenzji, muszę ocenić zaopatrzenie wydania polskiego w nowa szatę ilustracyjną, jako posunięcie fatalne w skutkach. Wśród 114 ilustracji 14 zostało zaopatrzone błę·dnymi podpisami, nie mówiąc już a tym, że również pozostałe podpisy zredagowane są niepoprawnie i bezładnie. Np. po'1pis pod ryc. 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna, północno-wschodnia Afryka", podczas gdy poprawnie powinien podawać: "Drewniane naczynie do mleka, południowo-zachodnia Afryka, lud Herero" (Hererowie są jak wiadomo ludem pasterskim, a nie nazwą naczynia w języku miejscowym, jak by to można było wnioskować z szyku w~'razćw, trudnią się pasterstwem, nie rolnictwem, a zamieszkują równiez inny teren, niż podaje redaktor naukcwy książki). Poniżej podaję wykaz błędnych podpisów pod ilustracjami: l. Podpis pod ryc. nr 4 brzmi: "Koszyk na wlosy noszony przez kobiet~' plemion z nad ujścia rzeki Sepik. Nowa Gwinea Brytyjska". Pod!)i~ ten powinien brzmieć: "Koszyk na włosy noszony przez młodzież w czc\sie uroczystości inicjacyjnych. ujście Sepiku, Nowa Gwinea". 2. Podpis pod ryc. nr 23 brzmi: "Charakterystyczne przybranie gb wy kobiet.,·, Herero. południowo-wschodnia Aff\·ka'·. Podpis ten powinien 8. Podpis pod ryc. nr 7l brzmi: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kamerun. Podpis ten powinien brzmieć: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kongo". 9. Podpis pod ryc. nr 74 brzmi: "Fragment maty plecionej z włókien rotangu (Nowa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Fragment maty plecionej z liści pandanu sa (Mikronezja, wyspy Marshalla)". 10. Podpis pod ryc. nr 85 brzmi: "Fajka z Kamerunu". Podpis ten powinien brzmieć: "Faj!;a z Kongo". 11. Podpis pod ryc. nr 97 brzmi: "Muszle Nowa Gwinea". Podpis ten powinien nanizane na sznurek, Newa G\vinea". k a u l' i nanizane brzmieć: "Muszle 12. Podpis ped ryc. nr 88 i 99 er:!.IIli: "Ozdoby spełniają funkcję pieniądza". Podpis ten z kJów dzika, stanowiące oznak.ę dzielności. funkcję rieniądza". na szn,wck, d i w a l' r a z kłćw dzika, które zarazem powinien brzmiE+ "Ozdoby Kły dzika pełnią na Ocea!1ii 13. Podpis ped ryc. nr 111 brzmi: "Tancerze l\1ontu (Newa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Tancerze (ludu) Motu, Kowa Gwinea". 14. Podpis pod ryc. r.r 143 brzmi: "Glewy ludzkie poddane konserwacji, N::w:l Gwinea". Podpis ten powinien brzmieć: "Czaszki ludzkie. na których z gll:1y wymodelow<J.na jest twarz zmarłego, Newa Gwinea (dorzecze Se:::iku)". Są io tylko błędy zasadnicze, pomijam tu zaś inne sformułowania, co do których mcżr;a mieć pcważne wątpliwości, np. ferma :'VIacresi. zamia,t l\1aorysi (ryc. 25). Pergam, zamiast Pergarr.on (przypi5 - str. 270), Codex Floren tina zamiast F:orentinus (ryc. 122) etc. �462 Odnośnie przyplsow, dość krytycznie potraktowanych przez auto,"", recenzji, można dodać jeszcze dwa zarzut:;: zarzut pierwszy dot,yczy kilku wyj aśnień zawartych w przypisach, m. in. na str. 70 i 153. Redaktor naukowy książki sugeruje w nich, że "na problem poruszany przez Lipsa moż"a mieć odmier!De poglądy", nie podaje jedn.ak jakie. Wydaje mi się, że przypisy istnieją po to, aby podawać czytelnikom wyjaśnienia szczegółowe. Drugi zarzut dotyczy. konkretnie błędnego przypisu na str. 447, które; w sformułowaniu redaktora naukowego brzmi następująco: "lVIalangany inaczej "malangane" drewniane maski rzeżbione i pokryte polichromią, występują w najbardziej charakterystycznej postaci na wyspie Nowa Irlandia". Malanggany nie są maskami. choć malanggan może przybrać niekiedy formę maski. Zasadniczo malanggany są rzeżbami, o konstrukcji ażurowej, pokrytymi barwną polichromią. Mogą przybierać cztery podstawcwe formy: lalek, slupów lub figur ludzkich, fryzów i masek. Malanggany n i e w y s t ę P u j ą na Nowej Irlandii, lecz jedynie i wyłącznie na małej wyspie Tombara wok o I i c a c h Nowej Irlandii. Autor recenzji zauważa słusznie, że w języku polskim z braku innego, podobnego opracC'wania, mogą korzystać z książki Lipsa również O'soby poważniej studiujące etnografię. Właśnie ta okoliczność skłoniła mnie do napisania powyższych uwag. Nie zastąpią one zapewne całkowitej erraty. skłonią może jednak niektórych, bardziej zainteresowanych czytelników do uważniejszego- i ostrożniejszego podejścia do polskiego wydania. Krystyna Czerniewska u M POLSKIE ZBIORY z ETNOGRAFICZNE W PARYZU E A W MUS BE DE L'HOlVIME Celem pracy zleconej mi przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze bvło stwierdzenie stanu, ilości i doboru polskich zbiorów etnegraficznych zn~jdujących się w magazynach Musee de I'Hemme w Paryżu oraz reprezentacji polskiej kultury ludowej w ekspozycji działu etnografii Europy tegoż Muzeum. Przystępując do opisu tychż.e muzealiów należy podkreślić znany zresztą fakt, że JVIusee de l'Homme obejmuje kultury ludcwe całego świata i że polską kulturę ludową może reprezentować jedynie w pewnej, w stosunku do całości zagadnienia, prop.orcji. Całość polskich eksponatów etnograficznych w Musee de l'Homme wyraża się liczbą 298 objektćw. Są to przeważnie zbiory stare, pochodzące z darGw. Nieco nowszych zbiorów ofiarowała Polska Ambasada w Paryżu po drugiej wojnie światowej. W r. 1959 Muzeum Tatrzańskie w Zako~anem i pracownicy tegoż Muzeum ofiarowali do zbiorów Musee de l'Homme kilka eksponatów z zakresu kultury ludowej Podhala. Opisywane zbiory są skatalogowane, przy czym w katalogu podane są nazwy gwarowe. WiększośćzbiorGw posiada ścisłą proweniencję z podaniem regionu i miejscowości, część jednakże określona jest tylko ogólną nazwą regionu np. Kujawy. Przy opraccwaniu i identyfikacji tychże zbioróv: pracowała zmarła niedawno dr Janina Tuwan, etnografka polska *. ZblOry reprezentują w zasadzie całą Polskę, z podziałem (w katalogu) na następujące regiony lub miejscowości: Pomorze, Olsztyn, Kurpie, Białystok Ostrołęka, Bydgoszcz, Poznańskie - Szamotuły, Poznańskie - Gostynin Sanniki, Pyrzyce, Kujawy, Mazowsze, Piotrkowskie, Łowickie, Kieleckie, Lubelskie, Rzeszowskie, Krakowskie, Ncwy Targ, Beskidy Zachodnie, Śląsk, Polska Wschodnia, bez proweniencji. Przechodzę do przeglądu muzealiów z poszczególnych regionów zazn2.czając, że dobór tychże, jako pOChodzących z darów jest przypadkc;"y i nie może stanowić celowej kolekcji, któraby dawała syntezę kultury ludowej poszczególnych regionów Polski. P o m o r z e - 4 okazy ceramiki pomorskiej, dzbanuszek pleciony z korzeni jałowca. O l s z t y n - czepiec. chusteczka. fartuch oraz tkanina . • Pa!.rz sIr. 476. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f37db9bbe14155438c418ac2f9b461a.pdf 11871187b34e9232a496eeeaa4b60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:190 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.469-595 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·HiS porcji do ogólnej ilości 336 wsi przebadanych daje to pewne przybliżeni(~ statyst.yczne. oddające pewien stosunek przestrzenny, gdyż punkty badane są równomiernie rozrzucone na całym obszarze Polski. 19 Por. np. Encyklopedia Rolnicza Warszawa 1879, t. V, s. 3. ~o K. !VIo S 7. Y r. s ki: Polesie wschodnie, Warszawa 1928, s. 51. 21 Por. K. K w a ś n i e w s ki: Znaczenie nazwy "obora". \v: Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 1958, mapa 17. 22 Od ,,'obwora" - por. A. B r u c k n e r: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 371; S. L i n d e: Słownik języka polskiego Lwów 1854---60, t. III, s. 404; J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i, W. N i e d ż w i e d z k i: Słownik języka polskiego, Warszawa 1904, t. III, s. 494; por. także H. F r i s c h b i e r: Preussisches Worterbuch, Berlin 1883, t. II, s. 106 i T. Ż e b ro w s k i: Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa, Kraków 1883 o zagrodach przy łowieniu ryb s. 18 i 188. ~:: Zagroda pasterska u Hucułów, tzw. grażda por. Poniatowski j. w. s. 238 2~ Por. A. H a b e r l a n d t: Karte der Hausformen im deutschen Volksgebiet, w: G. B u s c h a n: Illustrierte Volkerkunde, Stuttgart 1926 po s. 176. 2; Choć inną etymologię podaje Bruckner, j. w., s. 279. 26 Także wyplatany poziomo chlewik dla świń z kopulastym, słomianym dachem, bez drzwi (Vjestnik Etnografskog !VIuzeja v Zagrebu, Zagreb 1936, t. II, s. 301). 27 K. Kwaśniewski, j. w. 28 Por. K. N i t s c h: Mapka narzeczy polskich, Kraków 1919. 29 K. Kwaśniewski, j. w. 30 K. Kwaśniewski, j. w. 31 K. Kwaśniewski, j. w. SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA Z. 3, AN-ZSRR L in J a oL1Ldowej, jako RECENZJE I ETNOGRAFIJA ::\loskwa, 1956 r. H u a : Zagadnienie narodowościowe problem badań naukowych palqcy w Chińskiej Republice etnografów chińskich. L i n J a o - H u a podaje przebieg osiedlania się grupy Chań na terenie Chin, związane z tym migracje ludności miejscowej oraz charakteryzuje wpływy i przenikanie się kultur i języków różnych grup narodowościowych Chin. Wraz z powstaniem Chińskiej Republiki Ludowej powstało zagadnienie, które grupy ludności deklarujące swoją odrębność narodową należy uważać za mniejszość narodową, lub naród czy też grupę ludności Chań zasymilowaną na terytorium dawnej mniejszości narodowej. Autor charakteryzuje ogólnie liczne grupy etniczne Chin, które zgłaszają swoją odrębność kulturową i językową i na tej zasadzie uważają się za samodzielne grupy narodowościowe, uprawnione do reprezentowania swych interesów we władzach Chińskiej Republiki Ludowej. L i n J a o - H u a podzielił grupy narodowościowe autonomii wg wspólnych im cech na 7 grup: dążące do pewnej 1. Grupy narodu Chań, które po zajęciu terytorium ludności tubylczej przybrały nazwę mniejszości narodowej zachowując jednak odrębność kulturową. 2. Grupy narodu Chań, które osiedliły się na tym samym terytorium w różnych okresach czasu co za tym idzie, różniły się w rezultacie obyczajami i językiem. 3. Grupy mniejszości narodowych, które w obawie przed uciskiem nacjonalistycznym nie deklarowały swojej odrębności narodowej. 4. Rozproszone wśród ludności Ch ań części grup mniejszości narodowych, które jednak zachowały świadomość swojej odrębności narodowej. 5. Grupy osiedleńców tej samej narodowości rozproszone na różnych terytoriach, które straciły więż ekonomiczną, zachowując wspólny język, obyczaje i tradycje. 6. Grupy zjednoczone wspólnotą terytorialną, mówiące różnymi językami a różnych obyczajach. �4-71 470 7. Grupy narodowości mówiących bliskimi sobie językami i o podobnej przeszłości historycznej, które nie mogą porozumieć się co do swej wspólnoty narodowej. W drugiej części artykułu Lin .Jao Hua analizuje mniejszości narodowe Chin dzieląc je na trzy grupy: 1. Społeczeństwa, które zachowały cechy ustroj u pierwotnego (np. Ołuńczynie osiadli w lasach gór Chinganu); 2. Społeczeństwa zachowujące w swym ustroju społecznym cechy niewolnictwa (u podnóża gór Daliańszań w prowincji Syczuan); 3. Społeczeństwo feudalne lub z przeżytkami feudalizmu w ustroju społecznym (Ujgurzy z Sinkiangu). Autor wskazuje na konieczność przeprowadzenia badań nad przeżytkami ustroju społecznego, celem ich skuteczniejszego zwalczania, nie zapominając jednak o tym, że Chiny przeżywają ,.przeskok" z ustrojów pierwotnego i feudalnego do ustroju socjalistycznego, a reformy muszą być podejmowane ostrożnie i z głęboką wiedzą o środowisku społecznym tej lub innej grupy narodowości. w. L. R Andhra a o: Uwagi o życiu rodzinnym niektól'ych obyczajach Ludu (TeLu[Ju). Autor artykułu jest postępowym pisarzem i działaczem społecznym stanu Andhra w Indiach. Zamieszcza on w artykule kilka informacji o przemianach w życiu społecznym ludu Andhra, po wyzwoleniu z ucisku kolonialnego. Lud Andhra zamieszkuje tereny stanu Andhra oraz wschodnią część stanu Hajderbad. W jego ustroju społecznym przetrwały dotąd liczne przeżytki ustroju patriarchalnego. Ojciec jest głową rodziny i jej głównym żywicielem, chociaż jednolita wielka rodzina zaczyna rozpadać się, szczególnie wśród warstw uboższych ludności, która w poszukiwaniu zarobków odpływa ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych. W związku z tym zmieniła się również sytuacja kobiet; wyszły one poza zamknięty krąg rodzinny i zaczęły zdobywać konieczne kwalifikacje zawodowe . .JednakŻe nadal rodzice decydują o wyborze mężów dla córek i żon dla synów. zniknął natomiast zwyczaj wypłacania posagu zięciowi, jako warunek zawarcia małżeństwa. Małżeństwo nadal jest uwsżane za akt religijny. Niechętnie jest widziane powtórne małżeństwo wdów, ongiś zupełnie niedopuszczalne. Członkowie rodziny spędzają wolny od zajęć czas poza domem. Zdaniem autora jest to wpływ dawnych tradycji, wzbraniających mężczyznom i kobietom kontaktów publicznych. Do dziś mąż i żona unikają rozmÓw w obecności dzieci, rodziców lub znajomych. Rao sądzi, że na taki stan rzeczy wpływa również szczupłość pomieszczeń mieszkalnych. Dom średnio-iicznej rodziny sldada się z pokoju dla gości, sypialni i kuch'lL Tradycyjny dom wielkiej rodziny był budynkiem kwadratowym, z podwórzem, brukowanym lub wykładanym podłogą. Przy pokojach mieszkalnych znajdowały się przestronne werandy. Pokój gościnny posiadał niewielki podest, na którym głowa rodziny przyjmował gości. Podwórze gospodarcze, chlewy i stajnie znajdowały się na tyłach domu mieszkalnego. Domy mieszkalne były murowane z cegieł. Wraz ze znikaniem wielkiej rodziny traci również swój charakter ten typ domu mieszkalnego, dzielony na pomieszczenia dla małych, samodzielnych rodzin. Nowe typy domów są znacznie skromniejsze, składają się zazwyczaj z jednego pokoju, podzielonego na dwie części. Dom jest otoczony werandami z 4 stron. Dach jest kryty trawą lub palmowymi liśćmi. Typowym strojem męskim ludu Andhra jest koszula i tzw. dhoti tkanina długości ok. 3,52 m., szerokości ok 75 cm., z brzegiem ozdobionym kolorowym szlakiem, którą owija się wokół bioder, końcami do przodu. Dhoti wychodzi stopniowo z użycia, wypierana przez strój europejski. Bogatszy i bardziej wyszukany jest strój kobiecy, na który składają się: bluzka z rękawami do łokcia, z połami zawiązywanymi z przodu oraz sary, długości ok. 7 m. bogato drapowana, ponadto liczne bransolety i naszyjniki ze złota lub miedzi; talię opasuje złoty pas. Włosy są splatane w warkocz, bądź upinane w węzeł. Forma stroju jest jednakowa dla wszystkich warstw społecznych, różnice zachodzą w gatunku materiałów. z którego są zrobione ubrania i ozdoby. Kobiety Andhra cechuje dbałość o wygląd zewnętrzny. W rodzinach, które zachowują stare obyczaje, kobiety jedzą osobno, po mężczyznach. Zamożniejsze rodziny używają srebrnych talerzy, biedniejsze podają potrawy na liściach platanu. Zasadniczym pokarmem Andhra jest: ryż; fasola i owoce; potrawy są zaprawiane czerwonym i czarnym pieprzem z domieszką owoców mango lub cytryny. Ludność warstw biedniejszych jada 2 razy dziennie, zamożniejsi 5 razy. Na przyjęciach gości i w święta sporządza się tradycyjne potrawy słodkie z fasoli, rozgotowanych ziaren pszenicy i ryżu. W drugiej części artykułu Rao zamieszcza krótkie informacje o tradycyjnych zabawach młodzieży. Autor wymienia 3 dniowe święto uro~z~ju, sankranti obchodzone 'N styczniu, po grudniowych żniwach, oraz SWlętO Nowego Roku obchodzone w marcu lub kwietniu. Wyzwolenie z ucisku kolonialnego rozbudziło w ludności. Andhra świadomość narodową, mimo, że hamującym czynnikiem szybkiego Jej rozwoju jest niski poziom oświaty. IV dziale "Kroniki" znajduje się obszerne sprawozdanie ze zjazdu etnograficznego w 1956 1'. W Leningradzie, zorganizowanego przez Instytu~ Etnografii AN ZSRR. �Sprawozdanie zawiera krótki przebieg dyskusji nad referatami plenarnymi i sekcyjnymi. W końcowym podsumowaniu obrad przy ogólnej ocenie rozwoju nauk etnograficznych w okresie 1951-1956 r. nie pominięto nadal istniejących niedociągnięć w badaniach naukowych nad zagadnieniami bytu i kultury socjalistycznej narodów ZSRR, nad teoretycznymi zagadnieniami etnogenezy, stwierdzono nie dostateczne zainteresowanie zagadnieniami etnografii i antropologii krajów demokracji ludowej. Wciąż pozostają zaniedbane zagadnienia historii religii i jej przeżytków w życiu współczesnych narodów; nie zapoczątkowano prac etnograficznych w muzeach krajoznawczych nie zrealizowano uchwały uczestników zjazdu z 1951 r. o konieczności zorganizowania Muzeum Narodów ZSRR. Zebrani jednogłośnie podjęli rezolucję, że na najbliższe 5 lat, w planie prac cały wysiłek powinien być skierowany na zagadnienia wynikające z uchwał XX Zjazdu Komunistycznej Partii ZSRR tzn. na badania naukowe kultury i bytu narodów ZSRR i narodów kolonialnych; podniesienie i ożywienie prac orientalistów; rozwinięcie i pogłębienie prac naukowych nad zagadnieniami składu etnicznego i etnicznych właściwości narodów świata. Zwrócono uwagę na konieczność kompleksowych badań nad problemem etnogenezy i historii etnicznej. Dalsze uchwały podkreślają \vażkość badań naukowych nad zagadnieniami społeczeństwa pierwotnego, nad historią religii i jej przeżytkami. Jedna z uchwał zjazdowych dotyczy konieczności opracowania metod współpracy etnografów z folklorystami. Punkty 13-20 rezołucji wskazują na potrzebę rozwijania badań antropologicznych, na konieczność współpracy z resortem Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Ministerstwa Oświaty oraz rozszerzenia i ożywienia współpracy z etnografami zagranicznymi. W. A. T u g o łuk o w publikuje krótkie sprawozdanie z wyprawy nad morze Ochockie i tereny zamieszkałe przez Ewenków i Ewenów, zorganizowanej przy pomocy Komisji badań problemów Północy. Tugołukov,,' zebrał materiały o gospodarce, kulturze i życiu Ewenków na terenie okręgów: Tuguro-Czumikańskiego i Ajano-Majkowskiego Chabarowskiego kraju, oraz nCl terenie okręgu Ochockiego. W dwu pierwszych okręgach przebywa około 2 000 Ewenków, w okręgu Ochockim - około 1 000, osiadłych w kołchozach. Autor informuje, że z dawnych przeżytków zachowała się tu dość duża swoboda obyczajów młodzieży przed małżeństwem, pomoc wzajemna wśród licznych krewnych, stosunkowo podrzędna pozycja kobiety w rodzinie i częściowo zachowany lewirat. Tugołukow stwierdza. że wpływy jakuckie na Ewenków i Ewenów były tak silne, iż prawie całkowicie wyparły język Ewenków, a niektórzy z nich uważają siebie za Jakutów. Znikła również świadomość przynależności rodo\vej. Te z osiedli kołchozowych, które uprawiają rybołówstwo, myślistwo l ub hodowlę renów są dobrze zagospodarowane i cieszą się zamoż- nością. Gorzej wiedzie się kołchozom, które na skutek złej polityki gospodarczej, podjęły hodowlę bydła rogatego lub zajmują się ogrodnictwem i sadownictwem. Nie sprzyja tej uprawie ani klimat ani gleba. Autor zapowiada obszerniejszą pracę na temat Ewenków okręgu Ochockiego. W dalszym ciągu "Kroniki" D. S. War d u m i a n zamieszcza krótkie sprawozdanie z prac etnograficznych prowadzonych w Armenii w ostatnich dwóch latach. Wysiłkiem nie licznej kadry etnografów Armenii zdołano opracować i opublikować w tomie "Narody Kaukazu" z serii "Narody świata" prace: E. T. K a l' a p e t i a n a "Byt armeńskich robotników do rewolucji i u; okresIe radzieckim"; B. A. B o l o j a n a i D. S. War d u m i a n a "Byt chłopstwa kolclwzowego Armenii" oraz A. A w d a ł a "Byt Kurdów"; ponadto pracę pt. "Rodzina i byt rodziny kołchozowego chłopstwa Armenii" E. T. K a l' a p e t i a n a i D. S. War d u m i a n a, która ukazała się w zbiorze "Rodzina i byt rodziny narodów ZSRR" opracowanym przez Imtytut Etnografii AN ZSRR. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, lVloskwa, 1956 r. :\1. T. L o m o w a: Wybitny etnograf (Z okazji 100-lecia urodzin). ukraiński Iwan Jakowtewicz Franko Działalność 1. J. F l' a n k o jako etnografa i folklorysty była oceniana w okresie przedrewolucyjnym bądż to z pozycji rewolucyjno-demokrat.ycznych, bądź to - burżuazyjnych. Pracami jego w okresie porewolucyjnym zajmowali się etnografowie radzieccy: E. Kiriluk, A. Dieja, N. Matwiejczuk itd. O jego działalności jako folklorysty pisał M. Woźniak. Jednakże M. T. Lomowa nadmienia, że jest to zaledwo początek poważniejszych badań nad spuścizną naukową tego uczonego. 1. J. Franko urodzony w 1856 r. w Borysławiu, syn wiejskiego kowala, łatwo włączył się w rewolucyjny ruch robotniczy Galicji, a wychowany pod wpływem Bielińskiego, Czernyszewskiego, Hercena i Szewczenki nauczył się służyć interesom narodu całą swoją działalnością naukową. Zainteresowanie jego etnografią tłumaczy się tym, że uważał ją za środek służący pogłębieniu znajomości życia klasy robotniczej. I J . Franko uważał etnografię za samodzielną dyscyplinę naukową wśród nauk o czło\vieku i jego kulturze, służącą poprawie bytu mas pracujących, nie zaś jako cel sam w sobie. Pozostawił ponad 40 prac z zakresu etnografii, ,zr,reg rccpnzji i wypowiedzi o pracach ukraińskich, rosyjskich, polskich i cZ0skich etnografów. Prace jego są nowatorskie, cechuje je śmiałość we \'.'nioskach i nowe metody badawcze. �-17..j. Prace jego ukazywały się w postępowych dziennikach tego czasu takich, jak "Drug", "Dzwin", "Mołot", "Praca" itp. Za swą działalność rewolucyjno-demokratyczną 1. J. Franko był trzykrotnie uwięziony. W 1883 r. zorganizował we Lwowie młodzieżowe kółko etnograficznostatystyczne, które m. innymi prowadziło badania w terenie celem zapoznania się z życiem i kulturą ludu. Z niespożytą energią i uporem zdobywał konieczną dla prac kółka literaturę, starając się przede wszystkim o prace działaczy postępowych. Zachęcał członków do wygłaszania i publikowania referatów na wybrane przez siebie tematy. Starał się zgrupować ich wokół najpoczytniejszych dzienników Galicji: "Naród" oraz ,,2ytie i słowo" przodujących działaczy nie tylko Galicji, ale i całej Ukrainy. Wciągnął do swych prac M. Kociubinskiego i Łesię Ukrainkę. Materiały etnograficzne kółka ukazywały się również w "Etnograficznym zbirnyku", założonym w 1895 r., w 1899 ponadto zaczął się ukazywać \ve Lwowie periodyk "Materiały do ukrainsko-ruskoji etnologii". W 1898 r. powstaje przy historyczno-filologicznej sekcji Towarzystwa naukowego im. Szewczenki we Lwowie komisja etnograficzna, w której pracach L J. Franko bierze czynny udział, początkowo jako członek, później, jako p~zewodniczący. Vlraz z sekretarzem komisji W. Hnatiukiem rozwijają szeroką działalność w terenie. Wielką wagę przykładał 1. Franko do stworzenia możliwie wyczerpującej bibliografii prac etnograficznych. Uważnie śledził nowe wydawnictwa etnograficzne, pisał o nich recenzje i uwagi. Obszerniejsze recenzje jego ukazały się o pracach: W. Szuchiewicza, S. Podolinskiego, B. Limanowskiego, E. Korytki oraz czeskiego autora F. Rżegorża i in. Cenił wysoce prace ;.vr. Kociubinskiego. Był również jednym z założycieli Towarzystwa Ludoznawczego w 1894 r. we Lwowie. W przeciwieństwie do etnografów burżuazyjnych, którzy upewniali czytelnika o wielkiej pobożności ludu ukraińskiego, Franko w podaniach i legendach ludowych stwierdził wiele cech ateistycznych i ironiczny stosunek do duchowieństwa i życia pozagrobowego. Do zagadnień kultury duchowej zaliczał Franko również praWd zwyczajowe, jako zjawisko rozwoju życia ludu, zależne od historycznych i ekonomicznych warunków. Swoje długoletnie spostrzeżenia i notatki o kulturze i życiu chłopstwa galicyjskiego uzupełnił materiałem zebranym w badaniach na terenach powiatów: stryjskiego, horodeckiego a w 1904 r. na terytorium Bojkowszczyzny. Równie wnikliwie badał Franko byt robotników Galicji. Poruszał ciągle zagadnienia konieczności podjęcia przez etnografów badań nad bytem i życiem klasy robotniczej, sam zaś opublikował wiele materiałów i U\vag o życiu robotników Lwowa, Borysławia i Drohobycza; zachęcił 47,) pisarza S. Kowalewa do wydania drukiem materiałów z życia robotników Borysło.wi::l. Z prac jego o życiu chłopów galicyjskich należy wspomnieć przede wszystkim: "Lisy ta pasowyska". "Domasznij promisieł", "Dobryj zarobok", "Swinska konstitucija" i obrazki z życia robotników: "Ripnik", ..,Na roboti", "Zadlia praznyka", "Połujka". Franko nie pomijał w swej działalności naukowej zagadnień teoretycznych etnografii. Rozwój i uznanie etnografii za samodzielną dyscyplinę naukową wiąże Franko z rewolucyjną walką narodu o socjalne i narodowe wyzwolenie. Zwalczał pogląd etnografów burżuazyjnych o pełnej odrębności narodu ukraińskiego i jego indywidualiżmie. Pochodzenie i rozwój kultury każdego narodu starał się badać nie w oderwaniu od kultury i bytu narodów sąsiadujących, lecz w powiązaniu z nimi. N. L L e b i e d i e w a i G. S. M a s ł o w a: Rosyjski ubiór i na początku XX w., jako materiał do etnicznej historii (Na podstawie historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji). "UJ XIX chłopski narod1L. Kartografia rosyjskiego ubioru przygotowana w związku z pracami wydawniczymi historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji, została oparta na bogatym materiale, który rÓwnocześnie służył do badań nad zagadnieniami etnicznymi narodu rosyjskiego. Autorki artykułu wymieniają instytucje naukowe, współpracujące z Atlasem, podkreślają również jego wartość naukową i szerokie możliwości badań nad nowymi zagadnieniami. W drugiej połowie XIX w. najwięcej cech tradycyjnych zachował ubiór chłopski. Różnice w ubiorze różnych klas społeczeństwa pogłębiły się wyrażnie na pocz. XVIII w. i tak klasa panująca zaczyna używać ubiorów na modłę zachodnioeuropejską. Piotr I wydał rozporządzenie obowiązujące wszystkich, prócz duchowieństwa i chłopów, o noszeniu ubioru węgierskiego i niemieckiego. Każde stanowisko miało swój ubiór, jak o tym wspomina 1. T. P o s o s z k o w w pracy Kniga o skudosti i bogatstwie. W ubiorze mieszczan i kupiectwa jeszcze długo zachowały się formy ubioru chłopskiego. Sarafan i kokosznik noszono w wielu miastach jeszcze w XIX w., zmiany w ubiorze zaczęły z;,J.chodzić już w okresie prawa pańszczyżnianego. Po reformie 1861 r. proces zmian w tradycyjnej odzieży upowszechnił się. Zasadnicze zmiany zachodzące od drugiej poł. XIX w. w bycie chłop_ stwa, które odbiły się również na formie ubioru, były wynikiem wc;drówki ze wsi do miast, w poszukiwaniu zarobku, oraz wynikiem rozwoju przemysłu i wciągnięcia chłopów w sferę stosunków towarowo-pieniężnych. W użycie wchodzą materiały fabryczne, powstają nowe formy ubioru, odpowiadające modzie miejskiej. �477 w końcu XIX w. i w pocz. XX w. przewazaJą nowe formy odzieży szczególnie w ośrodkach przemysłowych, wokół Moskwy, Petersburga, na Uralu. i na południu. ~a północy jednak i środkowym obszarze Rosji zachował się nadal ubiór tradycyjny. Nowe formy stroju przynosili ci mieszkańcy wsi, którzy emigrowali do pracy w fabrykach i w miastach. Natomiast emigracja związana nadal z zajęciami rolnymi i gospodarczymi nie wywierała tak dużego wpływu na zmianę ubioru, a czasami wręcz przeciwnie - sprzyjała zachowaniu form tradycyjnych. Chłopi zaangażowani do pasania owiec na Kaukazie otrzymywali jako zapłatę wełnę owczą, którą następnie zużywano na tkaniny domowe. Ogólnie przyjęty pogląd, że w XIX w. i na pocz. XX w. z samodziałów sporządzali ubranie tylko biedniacy, a z fabrycznych ludzie zamożni, nie jest w pełni uzasadniony, bowiem chociażby w guberni Pskowskiej, gdzie była szeroko rozwinięta uprawa lnu, uważano, że znacznie wygodniej jest sprzedawać len i wzamian kupować perkal. Mieszkańcy południowo-wielkoruskich dzielnic, zamożniejsi od swoich sąsiadów, zachowali długo tradycyjny ubiór z samodziału, gdyż rozporządzali wielkimi zapasami surowca. Wzmożony rozwój stosunków pieniężnych pozwalał na zakup tkanin fabrycznych nie tylko przez wiejską burżuazję, ale i przez sproletaryzowaną część wsi. Tradycyjny ubiór ludowy może być podzielony na trzy zasadnicze grupy: 1) z sarafanem, 2) z andaraką czyli spódnicą i 3) z poniewą rodzajem zapaski. Najpierw poniewę zastąpił sarafan, a ten z kolei został wyp8rty przez spódnicę i bluzkę lub sukienkę· Opracowana przez W. P. S e m i o n o waT i a n - S z a n s k i e g o mapa najbardziej rozwiniętych przemysłowo okręgów Rosji z 1897 r. potwierdza pogląd N. 1. Lebiediewej i G. S. Masłowej. Tam gdzie intensywnie rozwijały się stosunki towarowo-pieniężne występuje ubiór miejski, tam zaś gdzie te stosunki były słabsze, zachował się ubiór z poniewą, lub wyjątkov;o z sarafanem. Obszar zasięgu sarafana w pol. XIX w. był znacznie większy niż poniewy. Wprawdzie, gdzieniegdzie w tym okresie, sarafan był zastępo\vany odzieżą miejską, wciąż jednak widoczna jest tendencja ku jego dalszemu rozprzestrzenianiu się na południe, W wypadku gdy pewne formy sarafana znikały, poj awiały się nowe typy ubioru. Etnograficzne i historyczne materiały dowodzą, że sarafan był w XV do XVII w. powszechnym ubiorem na Wielkorusi. Nazwa sarafan znana jest już w XIV w.; co nie wyklucza, że ubiór tego typu mógł być wcześniejszy. Sarafan pojawił się najwcześniej na starym terytorium Nowogrodu, gdzie zgodnie z materiałami etnograficznymi, nie było nawet śladu poniewy ani ubioru do niej zbliżonego. Sarafan z tego terenu był bez przecięcia, był to sarafan "głuchy", szuszun, szuszpan, sukm(Ln z wełny, genetycznie związany ze starożytnym, tunikowym ubiorem Słowian. Podobny typ sarafanu znany był również na południu. Drugi typ sarafanu ze skośnych klinów, rozcięty z przodu bez zapięcia lub z guzikami - pochodzi od zwierzchniej odzieży nie zapinanej; noszony był na terenie północno-wschodniej Rosji i właśnie od tego typu ubioru pochodzi nazwa sarafan, przejęta następnie dla wszystkich ubiorów o podobnym charakterze. Trzeci typ sarafanu, prostego podpasanego - powstał w Moskwie. Czwarty typ, najpóźniejszy - związany jest z ubiorem białorusko-ukraińskim (sajan, andaraka). Ta forma sarafanu spotykana początkowo w zachodnio-rosyjskich obwodach w końcu XIX i na por;z. XX w. rozprzestrzeniła się również w centralnych i północnych dziE:lnicach. Sarafan był głównym ubiorem kobiet środkowego Powołża i Podurala, gdzie w końcu XV do XVII w. była naj intensywniejsza emigracja oraz na Syberii, której ludność w tym samym mniej więcej czasie skonsolidowała się. Sarafan nosili i staroobrzędowcy, którzy uchodząc przed prześladowaniem osiedlali się na Syberii, Ukrainie, na terenach Nadbałtyckich i Powołża. Od XVIII w. zaliczali oni sarafan do ubioru obrzędowego. Można więc wnioskować, że ubiór z sarafanem pochodzi z okresu powstania i rozwoju rosyjskiego państwa; równocześnie tworzył się ogólnorosyjski ubiór narodowy. Zarówno Białorusinki, jak i Ukrainki nie nosiły sarafanu; dowodzi to, że rozpowszechnił się on w okresie odizolowania Wielkorusów od innych wschodnio~łowiańskich narodów. W ciągu kilku wieków sarafan i związany z nim ubiór nieustannie zmieniał krój i materiał, zmieniało się terytorium jego rozprzestrzenienia jak i związana z nim terminologia. Ubiór z pasiastą wełnianą spódnicą samodziałową t. zw. andaraką noszony był w południowych obwodach od XVI w. Wełniana spódnica mało noszona przez Rusów, popularna była wśród Białorusinów, Ukraińców, na terenach przy bałtyckich, wśród Polaków i innych narodów Zachodniej Europy. Na południe Rosji przybyła prawdopodobnie wraz z wychodżcami z pogranicza Litwy, którzy często przenosili się z racji urzędu lub służby wojskowej. Drugim okręgiem, na terenie którego spotyka się andarakę jest SmoJeńszczyzna, lecz i tu nie jest ona zasadniczym strojem, przeplata się często z ubiorem poniewa; szereg powiatów tej guberni zachowuje wyłącznie poniewę. Smoleńszczyzna. szczególnie jej zachodnia część, wchodziła w skład Księstwa Litewskiego, co za tym idzie w skład Królestwa Polskiego, a więc występowanie tu ubioru z andaraką jest wytłumaczalne więzami białorusko-polsko-litewskimi w XVI i XVII w. �Zdaniem autorek, ubiór z wełnianą spódniczką pojawił się na południowo-wschodnich terenach na Dolnym Powołżu i na Kubaniu dzięki przesiedlaniu się grup ukraińskich. Ubiór z poniewą jest ubiorem najstarszym. Nazwa poniewa wymieniona jest już w XI-wiecznych kronikach. Jest to ubiór wspólny wszystkim narodom słowiańskim. Znany jest obrzęd związany z pierwszym włożeniem poniewy przez dziewczynę, co było świadectwem jej dojrzałości. Do grupy ubiorów z poniewą należą najbardziej archaiczne stroje głowy, formą przypominające rogi bydła, czuby ptaków itp., charakterystyczne zjawisko z okresu pogaństwa. Poniewa nie występowała w strojach klas panujących, w XIX w. była wyłącznie ubiorem chłopskim na terenie południowo-wielkoruskich guberni. W XIX w. terytorium jej rozprzestrzenienia znacznie zawęziło się. W XVIIIw. poniewa była jeszcze znana na terenie guberni Władymirskiej i 1VI0~kiewskiej, w końcu XIX w. zniknęła nic tylko z tych terenów, ale i dalej na południe, z północnych okręgów guberni Riazańskiej i Kałuskiej. W omawianym okresie był to typ ubioru zanikający, chociaż miejscami utrzymał się aż do Rewolucji Październikowej, CI nawet można go spotkać dziś jeszcze. Typ ubioru z poniewą nie był dominującym strojem w okresie powstania pal1stwa rosyjskiego. Rosjanie osiedlający się na ogromnym terytorium państwa przynosili z sobą raczej ubiór typu sarafana. Należy przypuszczać, że ubiór z poniewą dominował w okresie powstania starożytnych narodów wschodnio-słowiańskich. Ubiór z poniewą można podzielić na dwa typy: 1) poniewa z basenu Oki, z granatową, kraciastą, zapinaną lub "głuchą" poniewą, 2) poniewa z basenu górnego Dniepru, Dzisny i Sejny w formie płachty. Są to okręgi zamieszkiwane przez naj starsze plemiona w~chodniosłowiańskie. Granica owych dwćch typów odzieży przebiegała mniej więcej wzdłuź Dzisny; równocześnie jest to granica pomiędzy starożytnymi Wiatyczami i Siewierzanami. Zagadnienie dlaczego tam do XX w. zachowały się najstarsze typy odzieży wymaga ~pecjalnych badań. Być może sprzyjał temu konserwatywny układ społeczny i pewna izolacja tych dzielnic w okresie feudalnym i w okresie pańszczyźnianym. Podstawową częścią każdego z wyżej wymienionych typów ubioru była koszula. Do ubioru z sarafanem należała koszula z prostymi połami uszyta poprzecznie. Ubiór z andaraką miał koszulę z wywijanym kołnierzem, charakterystyczną również dla Białorusinów. W skład ubioru z poniewą wchodziła koszu~a ze skośnymi połami lecz przy poniewie-płachcie km,zula raczej byla z prostymi polami. podobna do ukraińskiej soroczki. Kartografia ubiorów głowy pozwala określić ich powiązanie z oma\danymi typami ubiorów oraz wyjaśnia teren ich zasięgu. Jednym z naj- starszych był ręcznikowaty ubi:'>r, charakterystyczny dla Smoleńszczyzny i zachodnich okręgów Orłowskiej guberni; występowanie innych licznych elementów odzieży wspólnej dla Białorusinów i Ukraińców wskazuje na to, że ludność tego terytorium jest pokrewna naj starszym grupom ludności, która weszła w skład Rosjan, Ukraitlców i Białorusinów. Po.wszechnym u~iorem głowy była kiczka i jej wiele odmian. W artykule Jest 6. rysunkow obrazujących ten typ ubioru głowy, ubiór mniej znany na połnocnym i południowym wschodzie, na skutek tego, że na tych terenach ludność rosyjska zorganizowała się później niż w dzielnicach centralnych. Ubiór ten również rzadko występuje na północnym zachodzie, gdzie prawdopodobnie dość wcześnie pojawiły się kokoszniki, które zupełnie wyraźnie są powiązane z ubiorem głowy zwanym soroką. Jeden z rodzajów kiczki to "raga", charakterystyczny ubiór kobiet z basenu Oki i na południe gdzie przeważał ubiór żeński typu poniew3. (dzi::Jnice: Riazańska, Tulska, Kału~ka, Orłowska i in.). Odmiany w for"ie kopyta lub łopaty ludność nazywała ong.iś ,rogatymi". Obszarem, na którym najczęściej występowały te formy były gubernie Ołoniecka, Archangielska i częściowo Wołogodzka. "Kiczka" była strojem głowy chłopskim, w mieście noszono ją bardzo rzadko, natomiast "kokoszniki" były w miastach popularne, K.okoszniki na wsi uważane były za ubiór odświętny, w niektórych zaś miejscowościach używane były tylko do ślubu. Kokoszniki szyli specjaliści \V miastach, w dużych wsiach lub klasztorach. Sorokę umiała ~zyć każda chłopka. Kokosznik był ubiorem w pełni obejmującym głowę, twardym, bogato zd~bionym, Przegląd zbiorów muzealnych wyraźnie wskazuje na jego zWIązek z kiczką-soroką. Ubiór ten rozpowszechniony był na 4 obszarach: 1. na obszarze północno-zachodnim - wyraźnie powiązany z formą soroki, obejmował ziemię Nowogrodzką i dzielnice silnych wpływów Nowogorodu, dzielnice Pskowa i Twieru, 2. na terenach obwodów; Władymirskiego Kostromskiego, Niżgorodzkiego, Jarosławskiego i Moskiewskiego oraz w okręgach przyległych do tych obwodów, Są to tereny starej' Władymirsko-suzdalskiej Rusi, 3. na terenie południowo-zachodnim z centru:n w Kurskim obwodzie, gdzie noszono szczególny rodzaj kokosznika t. zw. dwugrzebieniasty lub siodłowaty, spotykany rÓwnież w zachodniej części Orłowskiej guberni, w powiecie Bogoduchowskim guberni Charkowskiej i 4. na terytorium obejmującym obwody: Riazański, Tombowski i Woroneski oraz dzielnice wysunięte bardziej na zachód. Dla tego obszaru był charakterystyczny kokosznik nazwany odnodwoTczeskim noszony przede w~zystkim przez ludność urzędniczą i wojskową XVI i XVII w. Ubiór tr.n jest zbliżony do nowogrodzkiej kiczki, wyróżniającej się mnogością t. zw. ,.uszu", to jest części ubioru glowy opadające po bokach. Ta forma ubioru głowy Wielkorusów, związana jest z ubiorem typu sarafana. Ciekawe. że obsza;':'- występowania różnych typ:'>w kokosznika w dużym stop- �480 niu odpowiadają granicom księstw feudalnych. Zarówno Psków, Nowogorod. Twier, Władymir, Suzdal, Kostroma, Halicz, Biełoziersk były ongiś ośrodkami księstw feudalnych. Prócz szeroko rozpowszechnionych ubiorów głowy typu: kiczka, soroka i kokosznik istniały formy ubiorów głowy charakterystyczne dla mniejszych okręgów. np. Permski i Wiatski. Na terenie Wołogodzkiego i Niżgorodzkiego obwodu znany był odmienny typ samszury - podobny nieco do kiczki. Na południowym wschodzie, jako strój głowy kobiecej noszony był kołpak, przypuszczalnie dońskie kozaczki przejęły go od Turków. W trakcie kartografowania różnych elementów ubioru wyraźnie zarysowały się trzy obszary etnograficzne: 1) dnieprowski, którego mieszkańcy są bliscy Ukraińcom i Białorusinom, 2) obszar Oki, ludność tych terenów zachowała zasadnicze cechy, starej wschodnio-słowiańskiej kultury tworząc równocześnie formy jej tylko właściwe i 3) obszar i1meński lub nowgorodzki, którego mieszkańcy zachowali wiele naj starszych elementów ubioru \vspólnych wschodnim Słowianom, przede wszystkim zaś Białorusinom. Metodą kartografowania zdołano wyjaśnić powstanie wspólnego dla Wielkorusów narodowego ubioru, obejmującego rozległe terytorium z ośrodkiem na terenach północno-wschodniej Rusi, ponad to wyodrębniono specyfikę ubioru ludności obszarów południowo-wschodnich i północno-wschodnich rubieży. Odrębność w ubiorze tych grup tłumaczy się historyczno-kulturalnymi stosunkami Rosjan z innymi narodami oraz w pewnej mierze ilością różnojęzycznych komponentów w ich składzie. W pierwszym rzędzie powstaje zagadnienie stosunku Słowian do plemion "czudzkich"; Nazwą tą autorki obejmują ludność fińską, zamieszkującą leśne obszary Wschodniej Europy, częściowo zasymilowaną przez Słowian w XI w., a być może nawet wcześniej. Etnograficzne materiały z XIX w. i pierwszego ćwierćwiecza XX w. świadczą o wspólnych cechach ubioru lłosjan i narodów Powołża. Zjawisko to nie zawsze można tłumaczyć jedynie wpływem jednego narodu na drugi, chociaż należy z nim się liczyć. Ubiory w formie tuniki, strój głowy w formie łopaty i "jednorogi" są wspólne dla Rosjan i ludów czudzkich; być moż.e jednak powstały one równocześnie zarówno u jednych jak i drugich. Rogata forma ubioru głowy jest formą starożytną. W pewnym stopniu występuje ona w ubiorze głowy Białorusinów i Ukraińców stosunkowo jednak słabo wyrażona, najczęściej w formie pęczka lnu podłożonego pod ręcznik noszony na głowie. Rozwój ubioru głowy w formie kiczki nie jest pochodzenia starosłowiańskiego jest raczej zjawiskiem póżniejszym, z okresu ścisłych powiązań Słowian z wschodnimi Finami. 481 Autorki wymieniają szereg form i ozdób ubioru glowy wspólnych Rosjanom i plemionom czudzkim, jako zjawisko świadczące o asymilacji tych ostatnich przez ludność rosyjską. Cytują one liczne porównania innych części ubioru świadczące o wzajemnych wpływach rusko-czudzkich. Podkreślają też, że ograniczyły się do zagadnienia wzajemnych wpływów fińsko-ruskich; wśród innych grup ludności proces asymilacji zachodził w okresach wcześniejszych, świadczą o tym badania nad ubiorem i ornamentyką ozdób. Hen I' i Vallo i s: Aktua rna sytuacja antropologii i etnografii we Francji. Artykuł jest powtórzeniem referatu H. Vallois, który został wygłoszony na zjeździe etnografów w Leningradzie w 1956 r. Do drugiej wojny światowej zarówno antropologia j ak i etnografia nie istniały w programach wykładów francuskich uniwersytetów. Badania antropologiczne i etnograficzne przed II wojną światową prowadzone były w dwóch ośrodkach: 1) przy Katedrze antropologii w Muzeum nauk przyrodniczych; a kierownik katedry był równocześnie dyrektorem Muzeum etnograficznego w Trocadero i 2) w zakładzie antropologii fizycznej. Prócz tego istniały dwie organizacje naukowe specjalistyczne: 1) Antropologiczna szkoła z 8 katedrami, na których wykładano antropologię, etnografię i archeologię oraz 2) Instytut paleontologii człowieka, w zakres którego wchodziły badania nad człowiekiem kopalnym. Po 1938 r. sytuacja zmieniła się powstało bowiem Muzeum Człowieka, Musee de l'Homme. lVIuzeum to powstało w oparciu o Katedrę antropologii przy Muzeum nauk przyrodniczych, o Muzeum etnograficzne w Trocadero, przy którym znajdowały się kolekcje, laboratorium antropologii fizycznej Broca oraz Paryskiego Towarzystwa Ant:-opologicznego. Zorganizowano 11 pracowni zajmujących się antropologią,. paleont~.logią i etnografią Europy, Azji, "czarnej" Afryki, Ameryki, Oceanu, ludów Arktvki Północnej "białej" Afryki i Bliskiego Wschodu. Nadto istnieją pra~o~nie technologii, etnografii muzykologicznej i kinografii ctnogrRficznej. Muzeum d:,;sponuje dużymi zbiorami o wielkiej wartości naukowej; tu mają siedzibę Towarzystwa naukowe antropologiczne, afrykanistyczne, amerykanistyczne i ludów Oceanii. . ''''-ykłady z wkresu etnografii i antropologii, poza Sorboną, podjęły równieź Uniwersytety w Lyonie, Bordeaux, Rennes i Algerze. Centre Nationale des Recherches Scientifiques zreorganizowano całkowicie w 1944 r. powolano Sekcję antropologii, etnografii i archeologii. Do zadań Sekcji należy: 1) organizowanie i finansowanie ekspedycji; 2) pomoc \V zakresie aparatury i personelu technicznego; 31 - ..Lud". t. XLVII �482 3) utrzymywanie badawczą. kadry pracowników, zajmujących się pracą naukowo- Zatrudniono 70 uczonych, w tej liczbie 20 pracowników nauki zatrudnionych w Musee de I'Homme, 10-ciu w Instytucie paleontologii człowieka, pozostaii pracują bądź w uniwersytetach bądź poza granicami Francji. Prace antropologów i etnografów ukazują się w 7-miu periodykach: "Antropologia", "Biuletyny i notatki Towarzystwa antropologicznego", "Prace Instytutu Etnografii", "Prace Towarzystwa afrykanistów", "Prace Towarzystwa amerykanistów", "Prace Towarzystwa oceanistów", "Archiwa Instytutu paleontologii człowieka". Niektóre z nich poruszają zagadnienie powszechnej antropologii fizycznej. Przedyskutowano na łamach pism szereg zagadnień technicznych oraz zagadnień standaryzacji dla przyszłego międzynarodowego porozumienia. Przeprowadzono wnikliwe badania nad zagadnieniem etnogenezy, przy czym wzięto pod uwagę materiały o pochodzeniu ras i dla tego celu wypróbowano materiały antropologii fizj ologicznej. Prowadzono również badania nad narodami południowo-wschodniej Azji i "czarnej" Afryki. Ekspedycja antropologiczna na terenie Zachodniej Afryki przeprowadziła w ciągu 3 lat badania 12000 Murzynów. We Francji podjęto pracę nad wszystkimi zbiorami czaszek i szkieletów z neolitu oraz wszczęto, zaniedbane od 60-u lat, badania nad ludnością współczesną Francji. Etnograficzne badania polegały przede wszystkim na pracach licznych ekspedycji; większość ich działała w Afryce i Ameryce Łacińskiej. 8 ekspedycji pracowało w Sudanie; prowadziły tam badania etnograficzne ze specjalnym uwzględnieniem ustroju spolecznego i języka Dahomejów. Ekspedycje z lat 1955 i 1956 objęły' swoimi badaniami Guatemalę, Meksyk, Ziemię Ognistą, Nową Gwineę, Arabię, Tybet, Sudan, Brzeg Kości Słoniowej, jezioro Czad, Kamerun, Kongo Belgijskie i Francuskie. Prace ekspedycji przyniosły Muzeum Człowieka ponad 200 nowych eksponatów, opublikowano wyniki badań oraz opracowano monografie o ludach Afryki. Również w zakresie etnografii zorganizowano szereg stałych placówek poza Francją, jak Instytut w Dakarcie, z 5-ciu pracownikami, którzy pracują w Sudanie, Kamerunie i na Brzegu Kości Słoniowej; Instytut w Brazzaville liczy 3 etnografów, w tym l muzykologa; Instytut w Tanarive na Madagaskarze i w Numei (Nowa Kaledonia). W dziale: "Materiały i issliedowanija po zarubieżnych stran" należy wspomnieć o artykule etnografii i antropologii Kustaa V i l k u n a "Badania etnograficzne przemysłu łososiowego w Finlandii", poświęconym historii, sposobom, i narzędziom połowu łososi; Przemysł ten \V Finlandii \vy\vodzi się z zamierzchłych czasów, a niektóre jego sposoby połowu przetrv,;aly z czasów okresu kamienia. S o l c h e j m a, pt. Badania nad rozwojem form norwezawiera przegląd prac norweskiego I~stytutu badań porównawczych nad zjawiskami kulturowymi od 1928-195::> r.. ~nsty:ut k .nął badania torenowe za pomocą ankiet i ekspedycJ I, ktore szero o rozwl ~ .. . b t hłop . sły bogaty materiał dotyczący zwyczajów, tradycJI I y U C przymo . ł.... _ skiego Norwegii. Instytut opublikował trzy tomy matena 0\\. pI.erwszy . poświęcony badaniom filologicznym o nazwach ~et~rów, czyli let~lch z~gro~ w dolinach górskich; drugi tom zawiera obraz zycm chłopstwa 1 poezję lu dową; trzeci tom podaje szczegółowo ~pis. go~podarcz~go rozw~Ju form go: d k' seterów W opracowaniu znajdUJą SIę matenały dotyczące gospo spo ar l . h" kich darki t. zw. gordów, czyli miejsc stałego zamieszkania c ropow norwes , wsi, tzw. greund oraz historii miast. " W Trzecim z kolei artykułem jest odczyt. N. A. B UII n o wal A t kuł Swale skiej ::Pólnoty chłopskiej T 'J. Wstępne omówienie badań nad piśmiennictwem • wyspy .. . t d "f', Leninto referat wygłoszony na zJezdzle e no",r.," o"': w . w 1956 r ., w którym autorzy wymieniają muzea posIadaJące ekspogra d Zje . . naty z pismem hieroglifowanym" odkryte na .wyspie .. Nie W~kl~CZaJ.ą o~ wpływu peruwiańskich hieroglifow na archaIczne pIsmo wy spy WIelka K n o r o z o w a, lVielkanocnej. Jest nocnej. . .. d" . P raca N . R ., G U s i e we J' Ornament tka.nin mdYJsktch po aJe tkrozne . sposoby farbowania i drukowania tkanin w Indiach. ~YSU~~k anm indyjskich jest wielce różnorodny, od geometryc~~ego,. I ros.mneg~ do wielopostaciowych kompozycji z ludźmi, zwierzętamI I ~rchltekturą. G:usle~: omawia znaczenie tkanin archaicznych o wzorze fl~u~alnym, ~tor~ d większości Hindusów były rodzajem księgi dostępneJ. I zrozumlał:J dla wszystkich. Podaje ona charakterystyczne cechy tkamn z poszczegolnych dzielnic Indii. " n." Druga część artykułu Gusiewej poświę~on~ Jest haftom l ap l mCJ!. Wiele miejsca zajmuje opis słynnych k aszmlrs k Ich szali oraz opis haftów dywanowych i na wojłoku. . .. . J. D. L e b i e d i e w: Fu-Nan i poczqtki hlStOT/.l Kambodz!J. Ar.tYkuł Lebiediewa jest zarysem historii archaicznego państwa Fu-Nan, sąs~adującego z Indiami i Chinami, podlegającego wpły,,:,om ..ob~ przemoznY~h . d' Lebiediew kończy artykuł przeglądem hIs toru pIerwszych w esąsla ow. .. h' t . K bodży ków Kambodży, i wysuwa do dyskusji zagadmeme, czy IS o~la am. jest dalszym ciągiem historii państwa Fu-Nan, czy stanowIła ona Jedno z księstw suwerennych Fu-Nanu we władaniu krewnych ces~rzy ~u-Nan, czy też była samodzielnym państwem podbitym przez :-rładcow wlę~szego j silniejszego państwa, jakim był w pierwszych WIekach naszej ery Fu-Nan. d l d' sp Zdaniem Lebiediewa kultura Fu-Nan była zbliżona o u ow Wy. nieJszym stopmu Oceanii, z wiekov,Tymi wpływami kulturowym: . I n d"u,. w chińskimi, mimo że kontakty z Chinami musiały byc dosc częste, o czy m n:. , �485 484 wspominają kroniki chińskie oraz cesarzy Fu-Nanu władcom Chin. świadectwa o płaceniu daniny przez W dziale dyskusji G. F. D i e b i e c zamieszcza artykuł polemiczny p. t. O zasadach klasyfikacji ras ludzkich na tle artykułu W. W. B u n a k a Rasy ludzkie i drogi ich kształtowania się (Nr 1 "Sowietskoj etnografii"). G. F. Diebiec podkreśla znaczenie prac nad klasyfikacją ras człowieka mimo, że wszelki schematyzm zaciera rzeczywiste związki zjawisk, jednakże jako środek poznania naukowego jest nieodzowny. Antropologowie radzieccy opracowali w ciągu dziesięciu ostatnich lat 3 schematy. W zasadzie nie ma między nimi różnic istotnych; wszystkie są oparte na zasadzie genealogii nie zaś wyłącznie na wynikach badań morfologicznych. Rasy i typy antropologiczne łączono nie wg podobieństwa, lecz pochodzenia. Innymi słowy, ustalenie stopnia podobieńst\va jest podstawą, chociaż nie jedynym sposobem określenia stopnia pokrewieństwa, co rzecz jasna nie wyklucza kryteriów morfologicznych. Zagadnieniem dyskusyjnym w pracy Bunaka jest zagadnienie o związkach ras człowieka współczesnego z rasami neandertalskimi. Z kolei podważa autor twierdzenie Bunaka na temat metodologii badań i dyskutuje schemat klasyfikacji ras, na którym Bunak oparł swoją pracę (szczególnie dużo jego zastrzeżeń budzi "pień" europoidalny). Podsumowując Diebiec stwierdza, że w części teoretycznej pracy Bunaka znajduje się szereg istotnych niedociągnięć i sprzeczności. Także układ schematu klasyfikacyjnego ras ludzldch budzi zastrzeżenie autora gdyż sugeruje jak gdyby niższy stopień pochodzenia Negrów. VI części zeszytu poświęconej drobnym notatkom, Wo I' o b i e w a pokrótce obrazuje rozwój zdobnictwa w drzewie u Czuwaszów. Rzeżba była stosowana przez Czuwaszóv/ na przedmiotach użytku codziennego i meblach. Skromny początkowo rysunek geometryczny wzbogaca się ~topniowo o ornament roślinny i przybiera formy reliefu lub rzeźby nakładanej na futryny i ramy okienne. Rzeżba w drzewie na przedmiotach użytku codziennego zniknęła zupełnie, natomiast domy mieszkalne Czuwaszów są nadal bogato nią pokrywane. Waj n s z t e j n w artykule swym podkreśla, że Tuwińcy są jedynym ludem Południowej Syberii, który do dziś zachował znajomość najstarszych form odlewu metali; rzemioslo to uprawiali Tuwińcy juź przed 2-ma tysiącami lat p. n. e. Artykuł jest ilustrowany oraz zaopatrzony w biblio_ grafię· W związku z opracowaniem AttaSl~ Srodkowej Azji i Kazachstanu. S. P. R u s i a j k i n a daje opis zbiorów muzealnych, z których korzystano przy opracowywaniu obrazu życia gospodarczego, kultury i bytu Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków. Nadto autorka wskazuje na szereg braków w zbiorach muzealnych. Poszukiwania P. 1. K a I' a l k i n a zaprowadziły autora do Krasnojarska, gdzie z miejscowego archiwum doniesiono mu o is~nieniu doś~ dużej ilości rękopisów G. 1. Spaskiego: notatek, korespondenCJI z uczonymI rosyjskimi i zagranicznymi, zajmującymi się historią, archeologią i filologią ludów Svberii, Nadczarnomorza. Ponadto znajdują się tam również rękopisy dzieł przekazanych Spaskiemu do recenzji lub druk~. ~daniem Karalkina odnalezione dokumenty stanowią cenne żrodła do hlstorn etnografii i języka ludów Syberii. SO\VlETSKA,JA ETKOGRAFIJA Z. 1, ;\loskwa, 1959 r. S. G. K l i a s z t o I' n y j, Sogdyjczycy z Siedmiorzecza S. G. Kliasztornyj podkreśla, że dla każdego z badaczy etnogenezy licznych i różnorodnych narodów Środkowej Azji, ważnym problemem staje się oświetlenie stosunków tiursko sogdyjskich w VI. i . VII w. Problem niesłYchanie trudny z uwagi na brak dostatecznych zrodel. To też naukowc; raz po raz wracają do lapidarnych run starotiurskich, szczególnie zaś, do dokumentu poświęconego pamięci Kiul- Tegina, zawierającego opis poselstw, które przybyły na jego pogrzeb. S. G. Kliasztornyj polemizuje z wielu komentatorami tego dokumentu, i stawia hipotezę: 1) w pierwszej polowie VIII w. w Siedmiorzeczu istniała terytorialna federacja miast sogdyjskich, której nominalna, pozorna zależność od zachodnio-tiurskich Kahanów maskowała stały wpłY~'" na polityczne stosunki wschodniej części Środkowej Azji; 2) w trakcIe badań nad etnogenezą narodu kirgizkiego należy mieć na uwadze ~łu_ gotrwałe istnienie na terytorium Siedmiorzecza sogdyjskiej masy etl1lc~nej, która została zasymilowana przez miejscową ludność pochodzema tiurskiego. Artykuł zaopatrzony jest w liczne przypisy. A. W. S m o l i a k Przyamurza i Niektóre zagadnienia starożytnej historii narodów Przymorza. A. W. S m o I i a k podkreśla, że dla historii ludów Dalekiego W~chod.U granicach Związku Radzieckiego niezmiernie ważne jest rozw.lązame zagadnienia etnogenezy ludów osiadłych na terytorium Przyamurza l Przy\V morza. d l' Pierwsze systematyczne badania nad historią mieszkańcó.w o my rzeki Amur i terenów Przymorza zostały podjęte przez archImandrytę Palladiusza w drugiej połowie XIX W., kontynuowane następnie przez F. Bussego. �487 48/; W oparciu o chińskie zródła pisane powstał ogólnie przyjęty obraz plemion osiadłych na terenach dawnej Mandżurii w głębokiej starożytności, a więc przed w. III n. e. były to plemiona: Suszeń, między IV a V wiekiem n. e. Hou, od V-IX wieku Moche; w X w. powstaje na tym terytorium państwo Bochaj, w XII-XIII wieku - państwo Cziń (Dżurdżeniów). W ślad za F. B u s s e m większość uczonych zachodnioeuropejskich i radzieckich orientalistów przyjmuje pogląd, że są to plemiona z których wywodzą się Mandżurowie. A. W. Smoliak uważa jednak, że pogląd taki, nie poparty dostatecznym materiałem faktograficznym, zbyt łatwo rozwiązuje b. złożony, zdaniem jego, problem etnogenezy przodków Mandżurów. Nie zostały dotąd bowiem wyjaśnione zagadnienia ich kształtowania sil!;, ani też granice ich osiedlania się. Komentuje wzmianki z kronik chińskich o terytoriach zamieszkania poszczególnych plemion oraz poddaje krytyce poglądy A. P. Okładnikowa, autora dzieła "U źródeł kultury narodów Dalekiego Wschodu". Zdaniem A. W. Smoliaka, konieczny jest dalszy wysiłek archeologów, przy współpracy etnografów i językoznawców, nad zdobyciem źródeł wyjaśniRjących etnogenezę ludności Przyamurza i Przymorza. A. B. L e t n i e w: wsi Północnej Zagadnienie stosunków socjalnych we współczesnej Rodezji. A. B. L e t n i e w traktuje swoją pracę jako próbę naśvvietlenia Lvorzących się nowych stosunków społecznych we wsi Północnej Rodezji na przykładzie plemion, które zostały objęte ogólną nazwą Bemba (Luunda. Twa, Unga, Ngumbu i in.), osiadłych na terenach Płn. Rodezji, błotnistych, przeciętych rzekami Czambezi i Luapula. Bemba są to rolnicy o pierwotnych niemal narzędziach pracy. Zajmują się głównie uprawą prosa, manioku, ryżu, batatów i tykwy. Po wyeksploatowaniu uprawianej przez siebie ziemi przenoszą się na nowe tereny. Rybołówstwo jest obok rolnictwa głównym zajęciem Bemba, u niektórych plemion stanowi ono poważne źródło dochodu. Osiedlają się przeważnie na pograniczu błot, brzegach jezior i rzek. Bemba zachowali do dziś wiele zwyczajów z okresu matriarchatu, jednakże przeżytki ustroju rodowego występują w formie mocno zmienionej, a ród nie jest już dziś wspólnotą ekonomiczną. Odpływ mieszkańców wsi do ośrodków przemysłowych ma dwojaki wpływ na stosunki. osłabia je, z drugiej zaś strony, sprzyja zachowaniu pozostałości matriarchatu, bowiem rola kobiety w domu, z którego dorośli mężczyźni wywędrowali na zarobki, jest dominująca. Wskutek tej specy_ ficznej sytuacji wśród Bemba ród matriarchalny nie został w pełni zastąpiony przez ustrój patriarchalny. Splot wewnętrznych i zewnętrznych sprzeczności utrudnia analizę stosunków społecznych i organizacji rodowoplemiennej Bemba. Etnograf angielski A. 1. R i c h a r d s podaje, że wódz uważa za swoją własność zarówno ziemię jak i siłę roboczą, ludzi oraz wytworzone przez lIich produkty rolnicze. Wprawdzie wódz nie może sprzedać ziemi i formalnie nie jest jej właścicielem jednakże w praktyce chłop uprawiający ziemię jest w pełni zależny od wodza i uważa siebie za poddanego. Bez zezwolenia wodza nie może osiedlić się we wsi i uważać się za pełnoprawnego członka wspólnoty. Członkowie wspólnoty winni oddawać wodzowi szereg usług i świadczeń materialnych w naturze lub, jak ostatnio, w pieniądz3ch. Danina zbierana przez starszyznę każdej wsi, przeznaczona jest na utrzymanie wodza i jego świty. Wódz również udziela zezwolenia na założenie nowej wsi, po przedłożeniu przez starszyznę spisu 15 podatni~ów, którzy zobo~ wiązują się uznawać jego władzę i służyć mu. powstaje obraz feudalnej daniny i feudalnych stosunków. Zarówno danina w naturze jak i w pracy występuje tu w formie bardzo specyficznej, patriar~halnej, zgo~nie .ze starym obyczajem, jako "pomoc" oddana wodzowi. Wodz występuJe WIęC jako reprezentant stosunków patriarchalno-feudalnych. Poglądy etnografów amerykańskich na feudalizm w Afryce są zasa~~ niczo różne od poglądów A. B. Letniewa. Zdaniem ich nieustalona wysokosc podatku, nieustanna wędrówka Bemba z miejsca na miejsce, bogactwo ziemi uprawnej budzą wątpliwości uczonych zachodnio-europejskich, czy należy daninę składaną wodzowi uważać za dzierżawę. Uważają o~i daninę za element" w systemie stosunków współzależności poddanego l wodza. Zal~żność od wodza, polega na tym, że chłop godzi się na uznanie poli~Yc~nej władzy wodza, w zamian za to, ten zapewnia mu prawo upraWlal1la ziemi. Zależność zaś wodza od poddanego polega na konieczności p~siadania siły roboczej dla uprawy jego roli i środków na utrzymal1le świty. . Stosunki towarowo-pieniężne we wsi rodezyjskiej powstały dople~o w XX wieku, wraz z organizacją kopalni miedzi. Rozwój. ich .sprz~Ja wzbogaceniu się przedstawicieli górnej warstwy rodowo-plemlenneJ, kto~a równocześnie ma możność nakładania daniny pieniężnej i powiększal1la swych gospodarstw rolnych. Typowym przykładem takiego stanu rzeczy jest udział wodzów w przemyśle solnym i rybnym. Wzrastający szybko stan posiadania wodzów i górn:j warstwy ~hłoPstwa rodezyjskiego odciął ich szybko od reszty wspolnoty pl~mlenno-rodowej. Stosunki kapitalistyczne rozwijają się szybko tam gdzle sprzyjają temu warunki, pozwalające na uprawę kultur wysokodoCho?owyCh na eksport. Płn. Rodezja pozostaje daleko w tyle w tym. zakresl~ poza Brzegiem Kości Słoniowej, Senegalem, Ugandą i Tangal1lką. Zamteresowanie i pierwsze poczynania w zakresie uprawy ~awy, ka~ao, bawełny itd. przyniosą niewątpliwie rezultaty, ale dopl~ro po kllku latach. To też wytwórczość towarowa gospodarstw plemiOn grupy Bemba �', 11 1 , jest niewielka. Przemysł solny, związany z ciężką wyczerpującą pracą przynosi niewielki dochód wytwórcy. W szczęśliwych warunkach znajdują się rybacy, osiadli na brzegach rzek Luapuli i Czambezi oraz na wybrzeżach jezior. Łatwiej jest im obrócić wytwórczość ich gospodarstwa \V towar niż rolnikowi uprawiającemu proso. Prócz wymiany towarowej większość połowów jest sprzedawana za pieniądze. Stosunkowo łatwy zbyt połowów i ich obfitość przyciągają uwagę plemion, które dotychczas ,lie zajmowały się rybołówstwem. Rozwój przemysłu rybnego jest coraz bardziej intensywny. Utrzymujące się zwyczaje rodowe podziału połowów a przynajmniej oddania ich części biednym krewnym budzą niezadowolenie wśród bogatych rybaków; to też w okresie połowów starają się oni przenieść jak naj dalej od swych osiedli. Starszyzna wsi zakazuje młodym rybakom zbytniego oddalania się od wsi i zaniedbywania spraw domowych. Zdaniem A. B. Letniewa jest to przejaw antagonizmu między rodową, kolektywn:l władzą a indywidualnymi dążeniami do wzbogacenia się. Innym elementem rozsadzającym dawne stosunki społeczne wsi rodezyjskiej są wychodźcy, którzy po zaoszczędzeniu pewnych s um, zdobytych ciężką pracą w kopalniach miedzi powracają na wieś, by zorganizować własne, gospodarstwo. Z reguły popadają oni w konflikt z przedstawicielami górnej warstwy rodowo-plemiennej. Nowe dla afrykańskiej wsi stosunki kapitalistyczne utrwalają się w uporczywej walce ze starymi. Walka kapitalistycznych elementów przeciwko tendencjom utrzymania ustroju rodowego przybiera czasami bardzo ostre formy. Rozwój rybołówstwa wpłynął również na wygląd osiedli i domostw plemion Bemba. Osiedla przeniesiono z lasów na brzegi błot i rzeki Luapuli, wzrosła również ilość osiedli i zmienia się gęstość zaludnienia tego terenu. Dziś przez wieś przebiega autostrada, domy są blisko siebie ustawione, nie istnieje centrum tak charakterystyczne dla starych osiedli, wokół którego skupiały się chatki z bitej gliny, kryte słomianym, stożkowatym dachem. Domy w nowych osiedlach są murowane, lub z bitej gliny. M. W. Raj t, Somalijczycy Mniej więcej pół wieku wstecz, Somalijczycy zostali podzieleni na cztery kolonie: francuską, włoską, angielską, Somali i Kenię, część zaś pozostała w granicach Etiopii. Ogólna liczba Somalijczyków wynosi około 3 mln. osób; stanowią oni 97 0J0 ludności zamieszkałej na terenach północno-wschodniej Afryki. Na północ i północny zachód od francuskiego Somali graniczą z nimi, zbliżeni językiem i kulturą Danakijczycy, na południe, na terenach dawnej kolonii włoskiej zamieszkują ludy Bantu: Wagosza, Waboni f j -ł-SH i Amarani. Inne narody, jak Arabowie, Hindusi i Europejczycy stanowią stosunkowo nieduży procent ludności osiadłej na terenach Somali. Włosi, Francuzi, Anglicy i Grecy są przeważnie zatrudnieni w administracji kolonialnej lub są posiadaczami plantacji i niewielkich przedsiębiorstw handlowych. Somali rozciąga się na płaszczyźnie, która jest częścią etiopskiego płaskowzgórza. Klimat jest na ogół suchy i gorący, ziemia pokryta na pół pustynną roślinnością. Nawodnienie Som?Ji jest raczej skąpe; są to małe rzeczki, których źródła w okresie letnim wysychają. Na południu Somali jest znacznie lepiej, rzeki Bebi-Szebeli, Dawa-Parma, Ganak-Dorija i Bebi Dżistro przecinają teren, przy czym 3 ostatnie łączą się w rzekę Dżubu wpadającą do Oceanu Indyjskiego. Głównym bogactwem naturalnym północnej Somali są drzewa żywiczne, dające mirrę i kadzidło, podstawowy przedmiot handlu z krajami śródziemnomorskimi i Indiami. W głąb i na poł udnie roślinność jest znacznie bogatsza, rosną tam cedry i palmy. Wybrzeża rzeki Dżuby otoczone są gęstymi lasami. Do drugiej wojny światowej nie było badań nad historią Somali. Skromne zbiory archeologiczne składały się z przedmiotów zbieranych na powierzchni ziemi. Materiałami tymi zajmował się J. D. C l ark, który swoje znaleziska opracował i opublikował w książce "The prehistoric Cllltures of the Horn of Africa (Cambridge, 1954). Znaleziska kamiennych narzędzi i kości ludzkich typu neandertalczyka świadczą, że półwysep Somalijski był zamieszkały od zamierzchłych czasów. Ceramiczne znaleziska są z różnych okresów; wykopaliska z okresu późnego paleolitu i mezolitu reprezentują kultury miejscowe: somalijski magosian, chargejsan, wilton i doin. Obie kultury ostatnie naJeży odnieść do początków neolitu, bowiem obok krzemiennych narzędzi występują znaleziska ceramiki. W wielu pieczarach płaskowzgórza Somalijskiego zostały odkryte malowidła na skale wykonane ochrą lub wysiekane ostrym kamieniem; w rysunkach występują najczęściej zwierzęta rogate typu zebu i wielbłądy. Okres pochodzenia rysunków nie został określony, są one niewątpliwie z okresu mezolitu. Wg Clark'a rysunki te powstały w pierwszych wiekach n.e. Odkryto również pozostałości urządzeń nawadniających, świadczące o znajomości techniki teras owej uprav·:y roli. Okres pochodzenia urządzen irygacyjnych jest dotychczas nie zbadany, nieznane są równieź przyczyny jego poniechania. Wzdłuż wybrzeży półwyspu odkryto liczne ślady dawnych osiedli, wsi i miast. \\Tg A. T. CurIe są to zabytki z XIV -XVI w. osiedli i miast muzułmaliskich sultanatów. Powojenne prace datują je na wcześniejsze wieki z okresu paJistwa Aksumskiego. �-wo .S~ma!ia znana była już w III w. p.n.e. zarówno Egipcjanom, jak FemcJanom, Grekom i. Rzymianom. Staroegipskie dokumenty wspominają o :,yprawac~ ~o "kraJu Punt". Polożenie geograficzne Punt jest do dziś dma zagadmemem spornym. Jedni umiejscowiają je na całym wybrzeżu ~zerwo~ego D Morza, Bab-el-Mandeb i zatoką Adeńską. Inni uważają, ze kral~a ,unt znajdowała się bardziej na południe, na wybrzeżach ,",:scho~mc.h Oceanu Indyjskiego, mniej więcej w okolicach jeziora ZanzIbar, .mm są skłon~i uważać wybrzeża somalijskie za Punt; niewątpliwie Somaha pokrywa SIę z dawnym terytorium państwa Punt. \V okresie Nowego cesarstwa, w okresie panowania faraonów XVIII i .XIX dynastii stosunki handlowe Egiptu z Puntem były bardzo ożywione. Ciekawym dokumentem tego okresu są reliefy świątyni Dejr-el-Bachari przedstawiające życie mieszkańców Punt i ich spotkanie z uczestnikami wypraw morskich Egiptu. Ożywiony handel z Hindusami, Persami a przede wszystkim z Ara_ bami Południowej Arabii, z mieszkańcami afrykańskich wybrzeży Morza C~er.won.ego. miał miejsce na długo przed pojawieniem się islamu. Szczegolme ozywlOne były stosunki handlowe w okresie państwa Aksumskiego. Od VII w. Arabowie zaczęli masowo osiedlać się na półwyspie Somali. Powstawały miasta i nowe osiedla. Islam zaczął rozpowszechniać się szero~o .. W XII-;-,XVI w. powstały tu dość duże sułtanaty, nazywane przez ~hopow. "Kat '. przez Arabów "sułtany". Ludność ich zajmowała SIę roll1lctwem l hodowlą wielbłądów, owiec i kóz. W miastach rozkwitły rzemiosła i handel. Sułtanaty prowadziły ożywiony handel z Egiptem Arabią, Persją i Chinami; początkowo były one podporządkowane Etiopii; "': XIII do XVI w. wszczęły walki z negusami Etiopii, celem wyzwolenia SIę spod ich władzy. Większość uczonych zachodnioeuropejskich uważa, że do X - XI w. SOmalijczycy zamieszkiwali na terenach północnych półwyspu Somalijskiego,. w dzisiejszej Somali Brytyjskiej. Zdaniem ich były to plemiona Galla l narody mówiące językiem Bantu. Zgodnie zaś z arabskimi geografami w XII i XIII w. Somalijczycy zajmowali już większość terytorium współczesnej Somali. Wydaje się. że w wiekach XII-XVI na terytorium Somali mieszkały te ludy, które do dziś stanowią trzon jej mieszkańców. Wielowiekowe stosunki z Arabami nie pozostały bez wpływu na ~OmalijczYków, jednakże przeważająca większość zachowała zarówno swój Język. kulturę jak i obyczaje. W końcu XV i na pocz. XVI w. szereg miast na wybrzeżach somC'lijskich Oceanu Indyjskiego zostało podbitych przez Portugalczyków. Równocześnie na wybrzeżach afrykańskich Morza Czerwonego i zatoki Adeńskiej umocnili się osmańscy Turkowie. którzy wystąpili przeciwko Etiopii. Naturalnym ich sprzymierzeńcem okazały się sułtanaty somalijskie. Wojna zakończyła się porażką Turków. a muzułmańskie państewka , i( I 491 rozpadły się na drobne emiraty, niezwiązane ze sobą. W XVII w. sułtani Maskata wyparli Portugalczyków z somalijskich wybrzeży Oceanu Indyjskiego a w pol. XIX w. tę część Somali uzależniono od sułtanów Zanzibaru. Natomiast północne wybrzeża Somali w XIX w. znajdowały się w nominalnej zależności od wasali Turcji i Egiptu. Wraz z otwarciem Kanału Sueskiego znaczenie strategiczne i handlowe półwyspu wydatnie wzrosło. Francuzi byli pierwszymi, którzy ocenili powstałą sytuację i w konsekwencji zręcznej polityki w 1896 r. zostali posiadaczami kolonii somalijskiej pod nazwą "Francuski Brzeg Somali". Niemniej szybko zakrzątnęła się również Anglia, przeprowadzając szereg układów z wodzami somalijskimi o uznanie ich protektoratu i tak w 18a7 r. stali się posiadaczami portów Zeila, Berbera i Bułchar. Oficjalnie powiadomili inne państwa o protektoracie nad wybrzeżem somalijskim od Dżibuli do Bender-Ziada. Prawie jednocześnie Włochy wszczęły starania i negocjacje z sułtanami Obbii o dzierżawę portów Benadira, którą uzyskali na okres 50 lat a w następstwie wykupili je na własność. W 1908 r. stworzyli oficjalną kolonię "Włoską Somali". Somalijczycy, którzy zawsze cierpieli na brak ziemi, w okresie włoskiego panowania, popadli w zupełną nędzę, gdyż ziemię uprawną odebrano im. Kolonizatorzy zainteresowani położeniem strategicznym Somali inwestowali kapituły w rozbudowie portów, natomiast nie interesowali się zupełnie rozwojem przemysłu. To też rolnictwo jest tu na bardzo niskim poziomie. Towarem eksportowanym są banany, futra, skóry oraz bawełna. Głównym zajęciem Somalijczyków jest hodowla, czasami połączona z uprawą roli. Najbardziej cenionym zwierzęciem w gospodarstwie jest wielbłąd i koń. Ilość posiadanych wielbłądów klasyfikuje Somalijczyka do jednej z warstw gminy wiejskiej. Hodowcy prowadzą żywot na pół koczowniczy. W poszukiwaniu pastwisk wyrufzają całymi wsiami na wędrówkę w ustalonym niezmiennie porządku: dzieci z kilku dorosłymi prowadzą stada owiec i kóz, za nimi młodzież z wielbłądami, karawanę zamykają kobiety prowadząc wielbłądy objuczone dobytkiem domowym. Po rozbiciu namiotów, mężczyźni i młodzież z wielbłądami szukają dalszych pastwisk, kobiety pozostają przy namiotach z owcami i kozami. Zgodnie ze starym zwyczajem wielbłądy doją tylko mężczyźni, krowy młodzież, owce i kozy doją kobiety i dziewczęta. Koczownicy żywią się głównie mlekiem i jego produktami, z produktów rolniczych spożywają przede wszystkim kukurydzę, proso i bób. Rolnictwo jest kultywowane przeważnie na południu Somali; zie_ mia jest uprawiana motyką; (ostatnio zaczęto stosować pługi) zasiewów dokonują po okresie deszczowym, uprawia się głównie: kukurydzę, proso, �!'łodkie kartofle, maniok, bób, popaję, banany, sezam i bawełnę; w niektórych miejscowościach uprawiają ryż. Osiadli rolnicy sieją i zbierają proso dwa razy w roku. Z mąki i kukurydzy wypieka się placuszki, z kukurydzy, bobu i prosa sporządza się różnego rodzaju kasze, ponadto ulubionym przysmakiem Somalijczyków są ziarna kawy smażone w maśle. Wzdłuż rzek i na wybrzeżach zatoki Adeńskiej ludność zajmuje się rybołówstwem. Połowy są natychmiast solone, Suszone na słońcu i zakopywane na jeden dzień w gorącym piasku. Ludność pól nocnych i półIlocno wschodnich części Somali po dziś dzień zajmuje się zbieraniem aromatycznych smół. lVIyślistwo miało swego czasu niepoślednie znaczenie. W okresie suszy zajmują się polowaniem na gazele, antylopy itp., przy użyciu łuków, strzał i kopii. Na całym wybrzeżu somalijskim, szczególnie na południu, dość szeroko jest rozpowszechnione garncarstwo. Naczynia są toczone z drzewa. Ubiór kobiet somalijskich jest sporządzany z delikatnej, jednokolorowej przeważnie tkaniny; składa się nań długa i szeroka spódnica oraz duży kawałek tkaniny, którym owija górną część ciała spinając na prawym ramieniu. Żony szejków i duchownych muzułmańskich odróżniały się kolorową kamizelką i pończochami. Strój ten w miastach stopniowo zanika. Ubiór męski składał się z dwóch kawałków tkaniny, jeden owinięty wokół bioder w postaci spódniczki, drugi narzucany na plecy. Okryciem głowy mężczyzn, głównie wyznania muzułmańskiego, jest czapeczka kOfija na to zaś przychodzi tzw. czaima. Zwykłym obuwiem są skórzane sandały. Mieszkania Somalijczyków koczowniczych i osiadłych różnią się zasadniczo. Aggal lub gurigi koczownika jest przewiewnym, owalnym karkasem pokrytym grubą warstwą suszonej trawy, na którą narzuca się skóry. Wewnątrz, po obu stronach wejścia, znajdują się legowiska do spania. Aggaly bywają ustawione obok siebie tak, że wewnątrz ich powstaje zagroda dla bydła. Mondullo jest siedzibą Somalijczyków osiadłych; forma jego jest zazwyczaj okrągła, o stożkowatym słomianym dachu. Plecione ściany są pokryte gliną; nie posiadaj ą ani okien ani otworu dymnego, wewnątrz lekka przegroda dzie~i pomieszczenie na część męską i kobiecą. jest typem domu miejskiego, czworokątnego o dachu płaskim lub dwuspadowym; ściany są tu plecione i pokryte gliną; dom posiada wewnątrz kilka pomieszczeń. Arisz Somalijczycy żyją w małych rodzinach. Jeżeli Somalijczyk ma kilka żon, zgodnie z obyczajem muzułmańskim, każda z żon zamieszkuje w Osobnym domu i posiada na swój użytek parę sztuk bydła. Wielożeństwo spotyka się raczej wśród zamożniejszych warstw społeczeństwa. Somalijczycy są narodem pogodnym, pełnym ra~ości życia, lubiącym . 'nl' l' tańce' to też mają piękny folklor, zamkmęty w pełnych mąpIes, '. l" k drości bajkach i przypowieściach, a i wspołczesna hteratura soma lJS a wywodzi się z folkloru. W. E. G u s i e w: słowiańskiej twórczości IV Międzynarodowy ludowej (1-10 Zjazd wrzesień Slawistów. Podsekcja 1958 r.). Głównym tematem obrad zjazdowych była historia języków, literatur i folkloru narodów słowiańskich. .., W posiedzeniach Podsekcji twórczości ludowej wZlęł,o udział. ponad 200 osób, przedstawicieli 17 krajów; wygłoszono 11 referatow, 7 z mch zostało opracowanych przez gości zagranicznych. . . Przedmiotem obrad był epos bohaterski. Żywą dysk~SJę wywołały referaty W. M. Żirmunskiego, C. Romanskoj- Wranskoj l M. Br~un~, W. J. Proppa, Stender Petersona i S. Pirkowa-Jakobsona. Wystąp~eme S. Pirkowa-Jakobsona dyskutowane było szeroko przez S. ~. Tokanewa i K. W. Czistowa. Jednym z bardziej interesujących referatow był referat A. Melichercika z Bratysławy *. . . '. W podsumowaniu Gusiew podkreśla, że obrady były owocne w wymkl, wystąpiono z wnioskiem, ażeby w obradach V Międzynaro~owego Zjazdu Slawistów zorganizować udział szerszego grona folklorystow, ~ progr~m obrad rozszerzyć na szereg aktualnych zagadnień folklorystyki n~rodow słowiańskich i różne rodzaje poezji ludowej, jak bajki, poezja hryczna i folklor robotniczy. . . . Podsekcja wystąpiła ponadto z wnioskami stworzel1la. fOI~IOryst: c~nego pisma międzynarodowego i wymiany pomiędzy .kraJam~ SłOWl~~~ skirni ekspedycji terenowych, powołanie WszechzwIązkowej KomlSJ~ K oor- d ynuJaceJ . . Badanl'a przy AN ZSRR , o uporządkowanie folkloryst:-czneJ . l . terminologii i opracowanie międzynarodowego słownika .te~mll10 ?glcznego. W dziale "Krytyki i bibliografii" N. Buti~ow, R. K~nzałow l J. Knorozow opublikowali surową krytykę książkI norwesluego auto~a Thor H e y e r d a h l'a pt. Aku-Aku (Oslo, 1957 r.), opracowaną w opa~clU ,~, wy. .. z lat 1955-56 zorganizowanej na WyspIe \\ ,~lkakopahska e k-spe d YCJl " nocnej. h d poglądów autora na zagadnienie poc o zeJ'est rozwinięciem Praca ta . .. . o dwóch nia kultur v wysp wschodniej PohnezJl, sformułowanych w Jeg Oceanie Spokojwcześniejszych dziełach p.t ".A mery k a ńscy Indianie ;'a nym" i "Podroż na Kon-tiki. ------' ł 35 referatów dotyczących językoznawstwa. • Z PolskI zg oszono . S l ., k'ego J Czekanowskiego początkami Slowian (ref. T. Lehlap awms '. '.' .. Z pol8kich go. Si. Responda i J. Gajkn) i literatUl"OZn8\\st"n. Patlz. teistycznych 2 tomy. P.W.N. warszawa 1958. badań nad . .T. Otrębskl'2studiów s/<I- �4!H Prace Instytutu ukazują si~ w dwóch seriach wydawniczych: 1) "EastAfrican Studies", zawierające prace etnograficzne i ekonomiczne oraz 2) "Linguistic Studies" - prace językoznawcze. Instytut opublikował szereg monografii poświęconych ludom Ugandy jak np. praca angielskiego etnografa S. W. Southall, badacza społecznej organizacji Ałur na terenach Ugandy i pogranicza Konga Belgijskiego. Etnograf amerykański E. H. W i n t e rwydał 2 prace o plemieniu Bwamba, zamieszkującym górzyste połacie Ugandy i pogranicze Konga Belgijskiego. W obu pracach jego poruszone sa zagadnienia u~troj u społecznego i formy małżeństwa oraz zagadnienia ekonomiczne. Praca L. A. F a 11 e r s'a pt. "Bantu Bureaucracy" poświęcona jest zagadnieniom politycznej roli feudałów i miejscowych wodzów w kraju Busoga. Autor szczegółowo omawia strukturę społeczeństwa i charakter stosunków społecznych nacechowanych pozostałościami okresu feudalnego. Toż samo zagadnienie porusza praca socjologa angielskiego H. C o r y: Hipotezę T.. Heyerdahl'a o pochodzeniu cywilizacji na Wyspie Wielkanocnej pokrotce mozna sprowadzić do twierdzenia że starożytna _ '1' . M k Ś· ' cy lZ~CJa e :yku, rodkoweJ AmC'ryki i okręgu And pochodzi od taJemmcz~go, meznanego l udu rasy białej, którego resztki przepłynęły Ocean Spokojny by osiedlić się na wyspach wschodniej Polinezji. Autorz~ polemizują z zasadniczymi tezami autora, powołując się na prace w~blt~YCh zn~wców zagadnienia etnogenezy ludów Polinezji i kultury Inkow l Aztekow takich jak W. Ellis, R. Heine. Geldern J. Haekel E. D. lVIerill, H. Kahler, W. W. Bunak, S. A. Tokariew P. H' A Sn th' S E ,," ' " ea, .. n&1ert, A. Metraux, H. D. Disselhof, K. Giinther, T. Janssen l J. M. Brown. :VI . Artykuł ~amYka się uwagami, że być może badania ekspedycji przymos; nowy. 1 cenny m.at.eriał dla historii kultury Wyspy Wielkanocnej, dot} chczas Jednak wymkl prac nie zostały opublikowane. Sporadyczne kontakty pomiędzy Ameryką a Polinezją istniały napewno, o czym było wiadomo wcześniej, nim ukazała się praca T. Heyerdahl'a. Charakter :ych związków, jak też zagadnienie podróży Inków przez Ocean Spokojny do Ameryki wymaga dalszych badań. The Indigenous tical J. T a ł a n o w a: :v Narody Prace Afryki. Wschodnio-Afrykańskiego Instytutu Nauk związku z sytuacją polityczną i zmianami społeczno-ekonomiczn~ml .w . Afryce powstała potrzeba reorganizacji badań naukowych nad histoną l współczesnością tej części świata w kierunku rozszerzenia pro?lemów, sku?i nia uwagi na zjawiskach nowych, spowodowanych rozwojem stosunkow kapitalistycznych. W 1948 r. etnograf angielski W. S t a n n e r zorganizował Instytut ';sc.hodnio_AfrYkański nauk społecznych (The East-African Institut of Social Researsches), od 1956 r. pod kierownictwem D. Richards'a, zaś od 1956 r. - .L. A. Fall~rs'a. Instytut jest od czasu do czasu dotowany przez UNESCO .1 amerykanską korporację Carnega. W ramach Instytutu działaJą s~~~Je: ant~~pologiczna, socjologiczna, lingwistyczna, psychologii, ekonomll 1.geogr~fll .. Instytut liczy 10 pracowników, poza tym udział w jego pr.acach .blOrą hczm naukowcy angielscy i amerykańscy oraz działacze ml~JSCOWl. Instytut ściśle współpracuje z Kolonialnym instytutem bad~~ społecznych przy Ministerstwie Kolonii w Londynie; współdziała rówmez z Inst~tutem badań społecznych krajów południowej Sahary, Instytutem badan naukowych Środkowej Afryki oraz z uniwersytetami Anglii i USA. - System Of the Sukuma and Proposals for Polli- Instytut podjął badania nad ludnością miasta Dżindża, które staje się wielkim ośrodkiem przemysłowym Wschodniej prowincji, w skład której wchodzi kraj Busoga. W 1956 r. Instytut wydał zbiór prac, poświęconych zagadnieniu przyszłości proletariatu rolniczego - tzn. imigrantom - bezrolnym w Ugandzie. Zbiór ukazał się pod redakcją A. I. R i c h a r d s'a zatytułowany: .,Economic Development and Tribal Change" (A Study of Immigrant Labour in Buganda). Materiały zawarte w pracach tego zbioru przekraczają zagadnienia immigracji i pozwalają szerzej prześledzić układ stosunków kapitalistycznych w gospodarce rolniczej Ugandy. Temuż zagadnieniu poświęcił swą pracę miejscowy ekonomista A. B. JVI u k way a ,!wierd~eni~ T .. Heyerdahl'a o tym, że jakiś lud w całości lub jego częsc przesledhła Się z Ameryki na wyspy Polinezyjskie jest całkowicie bezpodstawną hipotezą, niepopartą żadnym dokumentem. Spolcc.znych, Pollitical Reform. Land ) Tenure in Buganda. Instytut pracuje wg sześcioletniego planu badań, w którym pierwsze miejsce zajmują badania nad ludami Bant.u, a więc w Ugandzie: Baganda, Basoga, Batoro, Banaro, Bwamba, Bagisza, w TangC'.nice: Bacha i Bazinza. W drugiej kolejności będą podjęte badania Bantu Kenii: grupy Kawirondo, Tiriki, Wanga i w Tanganice: Dżagga, Irakw, Barawan, Aczoli, Lugbara, Lango i Niloto w Kenii. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka się oceną Nowej serii Zbioru etnografii Oceanii, t. XXXVIII (M., 1957, 252 str.), wydanego przez Instytut Etnografii AN ZSRR. Przegląd 4 prac zamieszczonych w Zbiorze daje D. D. T u m ark i n. Pierwsza recenzja artykułu A. 1. B u l i n o w <1, ~,laoTyjskie wojny (1843-1872 r.) poświęconego wielolet.niej walce zbrojnej autochtonów Nowej Zelandii z kolonizatorami angielskimi. Artykuł N. A. B u l i n o w a mówi o historycznym roz\Veju Maorys-Jw od czasó\v ich osiedlenia się w Nowej Zelandii do chwili obecnej, przy �..HHi 497 czym najwięcej uwagi poświęca autor zagadnieniu kształtowania się narodowości maoryjskiej. Cenne jest w pracy Butinowa zestawienie materiałów etnograficznych. Pewne zc'.strzeżenia budzi periodyzacja historii r'Iaorysów. TvIaorysi stanowią samodzielną całość etniczną; zachowały się wśród nich pozostałości ustroju plemiennego oraz przeżytki, które są czynnikiem hamującym rozwój życia społecznego. Maorysi mają swoją bogatą kulturę. Następny artykuł W. M. B a c h t y poświęcony jest zagadnieniu sił wytwórczych Papuasów zatoki Astrolabe. Artykuł E. M. M e l e t i n s k o w o, mówi o mitologii i legendarnym eposie Melanezji, przy czym za podstawę swych rozważań Meletinskij przyjąl folklor Gunantuna, zamieszkałych na północno-wschodnim wybrzeżu półwyspu Gazel (Nowa Brytania) i na najbliższej wyspie Buatom. Ta część pracy Mcletinskowo, która analizuje bajki i opowiadania jest najbardziej cenna, zdaniem Tumarkina, bowiem przedstawia proces rozpadu rodu matriarchalnego, a tym samym upadek w ogóle ustroju rodowego. Meletinskij rezultaty swych badań nad folklorem Gunantuna skłonny jest rozciągnąć na folklor całej Melanezji; takie szerokie uogólnienie wydaje się Tumarkinowi zbyt ryzykowne. SOWIETSKAJA nienia roli wodzów. Na przykładzie niepodległej Ghany można stwierdzić jak wielkie są jeszcze ich wpływy. Na przeszkodzie w stworzeniu jednolitego narodowego frontu Afryki stoi również separatyzm religijny. Każda kolonia pokryta jest siecią misji religijnych reprezentujących różne wyznania, wzajemnie zwalczające się i ubiegające się o wpływy polityczne. Obok licznych misji europejskich działają w Afryce chrześcijańskie sekty miejscowe, rozszerza się również muzułmanizm tak dalece, że wyznawcy islamu tworzą partie polityczne jak najbardziej reakcyjne. Równocześnie żywe są jeszcze stare kulty i wierzenia afrykańskie. Zagadnienie walki z s<!paratyzmem religijnym jest zadaniem niewątpliwie trudniejszym niż walka z instytucjami tradycyjnymi. Nic w tym kierunku nie zdziałali i nie mogli zdziałać historycy i etnografowie europejscy i amerykańscy, nic też w tym zakresie nie uczynili uczeni radzieccy - poza jedyną pracą B. L Szariewskiej. Przed uczonymi stoi więc zadanie pomocy w naświetleniu drażliwej sprawy granic; konieczne staje się opracowanie szczegółowej mapy etnicznej kontynentu afrykańskiego, przeprowadzenie badań nad zasadniczymi masami etnicznymi, nad stopniem ich konsolidacji, granicami osiedlenia słowem - nad etnicznym składem każdego państwa lub kolonii oraz wielkich okręgów etnograficznych. ETNOGRAFIJA Z. 2, :Vloskwa, 1959 r. 1. 1. P o t i e c h i n, a zadaniach afrykanistyki Narodów L. P. P o t a p o w, 11.' zwi,!zkll W marcu 1958 r. zrodziła się koncepcja zorganizowania Konferencji wszystkich narodów Afryki. Konferencja odbyła się \" dniach 5 - 13 XII 1958 r. w Akrze i stala się zdarzeniem o wielkim znaczeniu historycznym nie tylko dla narodó\v Afryki. Wprowadzenie w czyn postanowień Konferencji jest sprawą niezmiernie trudną i tu zaczyna się rola afrykanistów, szczególnie etnografów, od których można i należy oczekiwać pomocy w opracowaniu problemu tradycyjnej kultury, miejsca i jej roli w życiu współczesnym narodów Afryki. Zachodnioeuropejscy i amerykańscy etnografowie dokonali olbrzymiej pracy w zakresie- badali afrykańskich instytucji tradyc\-jnych i opublikowali sporą ilość prac, właściwą jednak ccenę trad~'cyjnych instytucji, ich roli w życiu narodów Afryki. dają etnografowie radzieccy \V pracach opublikowanych w monografii "Narody Afryki". Potiechin zwraca uwagę na konieczność szerszego rozwinięcia badań nad feudalizmem w krajach Afryki, szczególnie na południe od Sahary. Wiąże się z tym problem zag~ld- wczesnych form rodziny religijnych wyobrażeń. z l{':Jn;cTcncjq Afryki. Z historii Pierwsza część artykułu Potapowa poświęcona jest kultowi łabędzia wśród plemion syberyjskich. Kult ten trwał jeszcze do niedawna a starzy ludzie pamiętają go dziś. Kult łabędzia przybierał różne formy; pewne z nich świadczą o totemicznym pochodzeniu tego kultu. Tunguzi uważali łabędzie i orła za bóstwa opiekuńcze myśliwych. Wśród Selkupów, Buriatów i Jakutów łabędź nosi wyraźne cechy totemu, a pewne rody wywodzą od niego swój rodowód. W pomieszczeniach przeznaczonych pamięci przodków znajdowały się wyobrażenia łabędzia; przeloty łabędzi na wiosnę były witane uroczyście. Zabijanie łabędzia było zabronione, jeżeli jednak przez przypadek łabędż został zabity zdejmowano z niego ostrożnie skórę, suszono i wraz z kościami przechowywano, jako idole; nie było na tomiast zakazu zj adania mięsa łabędziego. Sąsiedzi Selkupów - Ketowie uważali łabędzia za ulubionego ptaka dobrej bogini Tomam i pramatkę ich plemienia. Zagadnienie kultu łabędzia wśród Buriatów i Jakutów zostało dość szczegółowo opracowane. Kult łabędzia rozpowszechniony był też w starożytności wśród niektórych plemion ałtajskich, o czym pisał M. P. G r i a z n o w na podsta3:0 - "Lud", t. XLVII �499 ·198 wie wykopalisk archeologicznych z kurhanów Górnego Altaju. Potwierdzają to również kroniki chińskie. Wśród współczesnych mieszkańców Ałtaju istnieje nadal zakaz zabijania łabędzia, wywodzący się z przeświadczenia, że łabędź był ongiś człowiekiem. W części drugiej L. Potapow omawia szczegółowo zwyczaje Chakasów związane z łabędziem zabitym, składanym w darze najbliższemu ~ąsiadowi lub najbogatszemu mieszkańcowi okolicy. W zasadzie zabicie łabędzia uważane było wśród większości plemion syberyjskich za przestępstwo sprowadzające na zabójcę nieszczęście. Rewanż za zabitego łabędzia był obowiązujący i nikt nie uchylał się przcd tym. Obdarowany obdarowywał z kolei swoich przyjaciół lub sąsiadóv, i z kolei otrzymywał od nich dar. Bywało, że zabity łabędż wędrował z rąk do rąk aż do pełnego rozkładu. Najbogatsi członkowie plemion pozwalali sobie na inne rozwiązanie, a mianowicie zdejmowali skórę i wyjmowali kości, które zachowywali jako idole, a z mięsa przygotow,; .. :l.; ucztc; dla krewnych i przyjaciół. W trzeciej części Potapow analizuje pochodzenie tego zwyczaju. Ceremonia przygotowawcza do wizyty z zabitym łabędziem nosila nazwę "odprawienie w gości", po chakasku torgin. Termin ten oznacza t wizytę u krewnych ze strony macierzystej lub wizytę u krewnych żony, zawsze z własnym winem i w jakimś celu, czy to z prośbą a usługę czy też a podarek. Torgin jest starą nazwą w językach mongolskich i tiu;-kskich z okresu matriarchatu. Znaczenie jego przetrwało zarówno w języku Chakasów, jak u Ałtajczyków i Teleutów. Zdaniem Potapowa, w okresie matriarchatu oznaczało ono wizytę li brata matki, celem starań o jego córkę, była to bowiem w owym czasie obowiązująca forma małżeństwa. Łabędż odgrywał przy tym rolę totemu, naj starszego przodka i opiekuna rodu, strażnika tradycji. Jest wielce prawdopodobne, że łabędzia zabijano ce:owo, jadąc z oświadczynami. W okresie tym nie otrzymywano wzamian za łabędzie ani darów ani opłaty. Z biegiem czasu nastąpiła zmiana w obyczajach i w miejsce córki, brat matki ofiarowywał konia, lub krowę. Można przypuszczać, że obyczaj ten był właśchvy tylko tym rodom, które wywodziły swój rodowód od łabędzia. Póżniej, po przemieszaniu się rodów zwyczaj wożenia łabędzia w "gości" stał się dość powszechny wśród Chakasów. Obyczaj ten w tej formie zniknął właściwie już w XIX w., pozostały tylko wzmianki w starych legendach i opowiadaniach. Potapow kończy artykuł twierdzeniem, że istniejący do niedawna obyczaj Chakasów przywożenia w gości zabitego łabędzia pochodzi z zamierzchłych czasów, z okresu, matriarchatu, związany był ze specyficzną formą małżeństwa tego okresu, i totemicznych wyobrażeń dalekich historycznych przodków współczesnych Chakasów i Altajczyków. W. 1. K a c z n i c w, Ludność Cejlonu :'Jicpodległe państwo Cejlonu zajmuje obszar 65,6 tys. km2., zamieszkały przez 8,9 mln. ludności. Położenie geograficzne Cejlonu określa skład etniczny jego mieszkańców. Najstarszą i dziś już bardzo nieliczną grupą są Weddowie wywodzący się z Południowych Indii, chociaż reprezentują typ antropologiczny zbliżony do Bhilów Indii Środkowych. Zgodnie z podaniem, w pierwszym tysiącleciu p. n. e. istniało na wyspie państwo Lala, założone przez wychodżców z Indii, którzy nazwali siebie Syngalez, co oznacza "z lwiego rodu". Syngalezi stanowią zasadniczą ludność Cejlonu. W pierwszych wiekach n. e. na Cejlonie istniały 3 niewolnicze państwa. Napotężniejszym z nich była Radżaratta ze stolicą Anuradhapuraja. W III w. p. n. e. przeniknął tu buddyzm. Poczynając od VIII w. do drugiej połowy XIII w. Cejlon był terenem najazdów państw południowo indyjskich i wewnętrznych walk książąt [eudalnych. W rezultacie nastąpił upadek ekonomiczny a sławne miasta Anuradhapuraja i Polunnaraja obróciły się w ruiny. Ośrodek cywilizacji przesunął się na górzyste tereny wyspy. Główną rolę odgrywały tu dwa państwa: Kandyjskie ze stolicą Kandy i Kotte zajmujące południowo zachodnie wybrzeże. Na północy wyspy usadowiło się państwo Dżafna, którego ludność składała się z Tamilów. W XVI w. pojawili się na wyspie pierwsi Europejczycy. W 1517 r. ?ortugalczycy zagarnęli Kolombo, czyli państwo Kotte. W 1602 r. Holendrzy zajęli południowe wybrzeże z portem Galla. Bogactwo naturalne Cejlonu i ważne położenie strategiczne wyspy przyciągały uwagę i innych państw zachodnich. W 1815 r. Anglicy osiągnęli ostatnią część Cejlonu - Kandy. W drugiej części artykułu K o c z n i e w naświetla skład ludnościowy i stosunki społeczne. Największą grupę ludności Cejlonu stanowią Syngalezi (5,6 mln.), zamieszkali na zachodnich i południowo zachodnich górzystych terenach wyspy. Syngalezi dzielą się na dwie grupy: Kandyjców, którzy zachow-ali najwięcej cech tradycyjnych bytu i kultury oraz Syngalezów z wybrzeży i gór. Drugą z kolei liczebnie grupą ludności Cejlonu są Tamilowie (1,9 mln.). Tamilowie są podzieleni na cejlońskich i indyjskich. Tamilowie indyjscy przybyli na wyspę do pracy na plantacjach angielskich, w połowie XIX w. Cejlońscy Tamilowie nie współżyją ze swoimi pobratymcami indyjskimi mimo, że językiem, kulturą i religią prawie nie różnią się. Poza tymi dwiema zasadniczymi grupami ludności na wyspie zamieszkują Maurowie, Biurgerowie, Malajczycy, Patanowie, Bełudżowie i niewielka liczba Europejczyków. �500 501 . Oficjalnym językiem Cejlonu jest język synegalezki, należący do grupy Języków indoeuropejskich, bliski językom północno-indyjskim. Inne grupy ludnościowe posługują się językiem właściwym swojej grupie. Byddyzm Jest religią większości Syngalezów, Tamilowie wyznają hinduizm obrządku szyitskiego. Liczni są muzułmanie i chrześcijanie. W porównaniu z innymi krajami Południowej i Południowo Wschodniej Azji na Cejlonie jest stosunkowo wysoki procent mieszkańców piśmiennych. Nauczanie w szkołach podstawowych odbywa się w języku synegalezkim lub tamilskim. . D.o dziś. ~trzymuje się na Cejlonie podział kastowy, różny u Syngale~ow l TamIlow. Syngalezi dzielą się na około 20 kast. Niedopuszczalny Jest nadal wspólny stół i małżeństwo pomiędzy członkami różnych kast. Najliczniejszą kastą wśród Synegalezów są rolnicy, przeważnie osiadli w okręgu Kandy. Dzielą się oni na 9 grup, których nazwy pochodzą od wydzierżawianej ongiś ziemi lub funkcji spełnianych na dworze cesarskim i przy świątyniach. Drugą z kolei kastą są rybacy. Dalej idą kasty poszczególnych rzemiósł lub usług oddawanych wyższym w hierarchii kastom. Na naj niższym szczeblu społecznym znajduje się kasta zwana rodii _ nieczysty, której pochodzenie jest dotąd niewyjaśnione. Położenie socjalne członków tej kasty było dotąd przerażające, byli oni pozbawieni wszelkich praw do mieszkania w normalnych domach, do korzystania ze studni publicznych, do uprawy roli; kobiety tej kasty nie miały prawa okrywać ubraniem górnej części ciała. Sytuacja rodii po II wojnie światowej zmieniła się nieco na lepsze, zajmują oni jednak nadal ostatni szczebel w hierarchii społecznej. Rodii mają wśród siebie wielu rzemieślników artystów w wyplataniu mat i koszyków z włókna palmowego. . Cechą charakterystyczną w gospodarce Cejlonu jest współistnienie kapitalistycznej gospodarki plantatorskiej i drobnego gospodarstwa. Na 6,5 mln. ha ziemi Cejlonu uprawna ziemia wynosi 1,3 mln. ha z czego 2/3 są to plantacje. Główną kulturą uprawianą jest herbata. Cejlon zajm~je drugie miejsce w świecie, po Indiach, w eksporcie herbaty, czwarte zas w przemyśle kauczukowym. Trzecie miejsce w gospodarce plantatorskiej zajmuje palma kokosowauprawiana przeważnie w małych gospodarstwach rolnych. Przetwórstwo owoców i włókna palmy kokosowej oddaje nieocenione korzyści drobnym gospodarzom. Prócz tych kultur uprawnych, hoduje się na Cejlonie rodzynki, cytryny, kakao, kardamon, czarny pieprz, tytoń, goździki, ananasy itd. Ok. 1/3 ziemi uprawnej jest przeznaczona pod zasiewy ryżu. Zbiory ryżu mają miejsce dwa razy do roku w tzw. dużym i małym sezonie. Prócz ryżu uprawia się na wyspie proso, kukurydzę, sorgo i inne strączkowe kultury oraz hoduje się drzewa owocowe, których owoce w wyżywieniu mieszkańców Cejlonu odgrywają niepoślednią rolę. Uprawa roli jest prymitywna, najczęściej za pomocą sochy lub nawet motyki, po uprzednim oczyszczeniu pola z zarośli przez spalenie. Chłopi najczęściej dzierżawią ziemię. Ryż, z ostrymi przyprawami, jest zasadniczym pokarmem Syngalezów. Obok tego spożywają oni mleko kokosowe, banany, mango, ananasy i inne owoce. Rybołówstwo i hodowla bydła nie odgrywają dużej roli w życiu gospodarczym Syngalezów, jedynie Maurzy i Afgańczycy przykładają wagę do potraw mięsnych. K (l c z n i e w daje krótki przegląd kultury materialnej ludności Cejlonu. Mimo przemian życia społecznego, zachowała się, jako niższa jednostka administracyjna - gmina wiejska. Zgodnie z tradycją, życiem jej kieruje wiejska rada, która rozstrzyga lokalne spory, czuwa nad naprawą różnych urządzeń, przede wszystkim nawadniających pola. Domy Syngalezów są zbudowane z bambusu, kryte palmowymi liśćmi lub słomą; ściany są oblepione gliną. Domy są zazwyczaj jednopiętrowe z dwuspadowym dachem. Celem łatwiejszego dopływu świeżego powietrza ściany często nie dochodzą do dachu; w takich wypadkach dach wspiera się na słupach narożnych. Dom otoczony jest szeroką werandą, do wnętrza prowadzi szerokie wejście bez drzwi, zakrywane na noc zasłoną, bogata zaś przyroda tropikalna kryje dom przed obcymi. Wsie cejlońskie są bardzo malownicze. Urządzenie wnętrza jest bardzo skromne; składa się nań kilka taburetów o trzech nóżkach, ławeczek i kulumbasów to jest ociosanych niskich bierwion, jako siedzenie dla młodszych członków rodziny. Jedynie głowa domu posiada łóżko z twardym, materacem, pozostali członkowie rodziny śpią na podłodze, podścielając czasami cienkie, pikowane kołdry, którymi równocześnie przykrywają się. Pomieszczenie jest oświetlone lampką napełnioną olejem kokosowym, do którego wkłada się knot ze skręconej waty. Lampki bywają wykute z brązu, pokryte pięknym orna_ mentem stanowią one nieraz prawdziwe dzieła sztuki. Na ozdobnych półkach leżą naczynia gliniane pięknej roboty. Naczynia do gotowania potraw mają specjalne dno. Jedzenie gotuje się na ogniskach poza domem. Używane są również przenośne gliniane piecyki. Narodowym strojem Syngalezów jest sarong i długa, zapięta na głucho, ze stojącym kołnierzem kurtka. Sarong jest to długi kawałek tkaniny, którym owija się dolną część ciała. Tradycyjnym kolorem stroju Syngalezów jest kolor biały. Syngalezi z wybrzeży noszą pod kurtką europejską koszulę. Tamilowie noszą indyjskie dhoti - jest to kawałek tkaniny okręcony wokół bioder z jednym końcem przeciągniętem pomiędzy nogami. Buddyjscy kapłani wyróżniają się żółtą togą, sandałami i do czysta wygoloną głową. �,J(j~ Wed dowie rolnicy zamieszkują wsie, liczące kilka chatek. Uprawiają proste kultury, którymi po zasiewie nikt się nie zajmuje, aż do zbiorów. Czas wolny pomiędzy zasiewem a zbiorami zużywają na polowanie i zbieranie płodów leśnych. Niektóre wsie weddyjskie zostały zasymilo- noszą rówl1lez sarong z krótką bluzeczką . M'lesz k an k'I wy. Syngalezki l b rzezy ą Jaskrawą szeroką spódnicę, zamiast saronga. KobIety noszą, mnóstwo ozdób: pierścienie, naszyjniki, kolczyki, bransolety, brosze I kosciane szpile we włosach. mężczyźni ' jak i kobiety zWIJaJą ... ł N Zarówno b' wosy w grecki węzeł a wy rzezu do uczesania uźywa się Z-ch grzebieni' . d .. \~łosy n~d czo~em drugim przytrzymuje się kok: hr:~i~~~:t:ZY:~~~ CIane, n:lsterneJ roboty. Tamilki noszą włosy rozpuszczone na l ąh Zarowno mał' . t . k P ecac . . zens wo, Ja rozwód są sprawą u Tamilów nie k plIkowaną. Rozwody są jednak rzadkie ' gdyz' mał' zens . t wa zawiera . s 0n:l Się z wo nego wyboru. Chłopiec przychodzi do wybrane' d' z od " . d b . J zlewczyny Zlezą l. oz o a.ml w podarku, Wesele trwa kilka dni. Przed małżeń~twem kOl1leczne Jest zaciągnięcie porady astrologa czy g . d JaJą związkowi. Małżeństwo diga oznacza'e .' b' ~Iaz y sprzy.. d" ' z mąz za lera zonę z domu JeJ. 1'0 ZICOW do domu świekra, małżeństwo bini . . oSiedla się na ziemi lub w domu teścia. gdy małzensLvo '::0 wane przez Tamilów. Leśni Wed dowie mieszkają w pieczarach lub schronach pod skałami. Weddowie, którzy przeszli na uprawę roli nie posiadają stałych budynków; zami2szkiwac szałasy. Weddowie polują na zwierzęta za pomocą łuków i strzał, którymi posługują się z wielką precyzją. Dopiero od niedawna Weddowie używają żelaznych grotów. Groty i topory są to chyba jedyne metalowe przedmioty w użyciu Weddów, które nabywają u handlarzy drogą wymiany towarów. Wszystkie inne przedmioty wyrabiają sami, przede wszystkim zaś bardzo prymitywne, lepione naczynia gliniane. Ogień niecą Weddowie za pomocą tarcia dwóch kawałków drzewa. strojem Weddów - męźczyzn jest krótki kawałek bawełnianej tkaniny przesuniętej pomiędzy nogami i przymocowanej u pasa sznurkiem lub tasiemką. Kobiety noszą coś w rodzaju krótkiego sarongu. Górna część 1.01<\ Syn~alezi są łagodni i pełni szacunku dla żon. Brutalni mężowie podlegaJą powszechnemu bojkotowi. Dzieci odnoszą Sl'ę do rod' . z 'elk 'ł" . ZICOW WI .ą mi OSClą. Urodzmy dziecka są wielkim uroczystvm zda . w rodzmie i w t. dk rzenlem . ' . ym wypa u horoskop astrologa jest konieczny i służy na całe zycie. '" :eremoniał pogrz.ebowy jest nieskomplikowany ; duchowny odczytuje ...odntwy u we.zgłowla Z~arłego. Zmarłych chowają w ogrodach, lasach lub około drogi; na groble układa się kamień czasami z napisami. Po~rzeby duchownych lub osób wybitnych są znacznie uroczystsze. Ciała I~h są spa~~ne na stosie, żałobnicy są przyodziani w żałobny ciemno-szafirowy stroJ. Po spaleniu ciała obecni są częstowani palmowym . i lepioszkami z ryżu. wmem ei,.]a pozostaje odkryta. Weddowie dzielą się na rody i chociaż niektóre z nich nie pamiętają już swej nazwy, zachowują nadal świadomość swej odrębności i samodzielności. Większość grup surowO przestrzega egzogamii. Wśród Weddów zachowało się wiele przeżytków matriarchatu. Rodzina składa się z rodziców i dzieci, w tym córki wraz z ich mężami. Żonaty syn rzadko pozostaje z rodzicami. Małżeństwa są zawierane wcześnie. Kobiety weddyjskie cieszą się tymi samymi prawami co mężczyźni. Wspólnota składa się z dwóch do pięciu rodzin; wszystkie rodziny wspólnoty posiadają prawo do terenów łowieckich, połowów ryb, korzystania z pieczar. Wed dowie żyją raczej w małych zespołach; mają swoje wierzenia a szamani odgrywają powaźllą rolę. Pewien wpływ na ich wierzenia wyvvarł teź buddyzm. Wed dowie sztukę znają z rysunku na skałach przeważ- 'J Wśród Syngalezów rozpowszechnione są wI'erzenl'a animistycznc. Wierzą on~, ż: z~emia prócz !udzi i zwierząt jest zasiedlona przez duchy, zdolne wClelac Się w drzewa, domy i ludzi. Duchy dzielą się na dobre l złe. ~ duchami .złymi mogą walczyć szamani; na skutek obcowania szaman~w ze złymi duchami stosunek społeczeństwa do nich jest nieco pogardlIwy. Wypędzenie złego ducha jest ceremoniałem długim i skomphkowa.nym. Towa.rzyszą mu rytualne tańce toil, szaman i jego pomOCl1lcy przywdziewają dziwaczne kostiumy maski. Obyczaje te są bardzo stare. Ostatnia część artykułu K o c z n i e w a jest poświęcona Weddom najstarszeJ ludności Cejlonu. Weddowie dzielą się na dwie grupy, rolnikÓw za;11l~SzkalYCh .na wybrzeżach wyspy i ludzi leśnych lub górali, którzy ~.raw~e w. pelm zachowali formy życia swoich przodków, zajmują się my.-JJSl\, em I pro\\'adzą koczownicze życie. nie o tematyce myśliwskiej. \V Kronice W. A. A l e k s a n d r o w zamieszcza przegląd prac Instytutu Etnografii AN ZSRR. Instytut największy nacisk położył na badania no.d problemem etnicznym i etniczną specyfiką narodów świata. W tym zakresie opublikowano pierwszą część tomu "Narody Ameryki" (redaktorzy: A. W. E::mow, s. A. Tokariew). W druku znajduje się również tom "Narody Indostanu" (Indie, Pakistan, Nepal i Cejlon, redaktorzy tomu: A. M. Diakow, N. R. Gusiewa, M. K. Kudrjawiec) oraz zakończono prace nad tomem "Narody Kaukazu"; kontynuowane są prace nad tomami "Narody $rodkowej Azji" i "Narody Wschodniej Azji", "Narody Poludniowo_Wschodniej Azji", "Narody Środkowej i południowo-Wschodniej Europy". b .• �303 504 Poza wymienionymi pracami Instytutu i organizowanymi przez niego bezpośrednio ekspedycjami, pracownicy uczestniczyli w ekspedycjach organizowanych przez instytuty naukowe Republik Związku Radzieckiego. Filologowie afrykaniści pod kierunkiem D. A. Olderogge przygotowali do druku pierwszy tom żródeł arabskich od VII do X w. do historii i geografii Afryki oraz pierwszą część słownika Suahili. Instytut nawiązuje coraz żywszą współpracę z krajami zagranicznymi i uczestniczy w międzynarodowych zjazdach. Poszczególne zagadnienia znalazły mleJsce w trzech tomach wydanych pod redakcją M. O. K o s w i e n a - Zbiór Kaukaski, L L P o t i e c h i n aZbiór Afrykański, N. A. K i s l i a k o w a i A. L P e r s z i c a - Zbiór Bliskiej Azji, ponadto wydano podstawowe dzieło W. N. B i e l i c e r a Zarys etnografii narodów Komi w XIX i pocz. XX w. i mapę narodów Afryki opra(:()waną nowymi metodami, obrazującą gęstość zaludnienia, etniczny skład, i polityczne granice poszczególnych krajów. Drugim z kolei centralnym problemem prac Instytutu jest problem "Socjalistyczna kultura i byt narodów ZSRR". Instytut Etnografii AN ZSRR zajmuje się też zagadnieniami związanymi z praktyką budownictwa socjalizmu i ma za sobą poważne osiągnięcia. Jednym z nich jest praca: Wieś Wiriatino w przeszłości i współczesności (red. P. L K u s z n i e r. Drugim dziełem jest Byt kołchoźników kirgizkich osiedli Darhan i Ciczkan (red. S. M. A b r a m z o n). Obie prace stanowią część serii "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Pod kierownictwem W. J. Krupiańskiej kontynuuje się gromadzenie materiału do monografii "Kultura i byt robotników rosyjskich na Uralu". Angarski zespół ekspedycji etnograficznej L. M. Saburowa zakończył badania terenowe okręgów dzielnicy Irkuckiej. Zespół Dalekiej Północy, pod kierunkiem B. O. Dołgih, opracował zbiór poświęcony zagadnieniom rekonstrukcji gospodarstwa i bytu narodów Syberii; z prac indywidualnych ukazała się praca L S. G u r w i c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki okręg narodowy. Mimo wysiłków i 5tarań Instytutu nad przyśpieszeniem badań naukowych nad współczesnością, wciąż należy je uważać za niedostateczne, szczególnie na Dalekiej Północy. Wśród publikacji Instytutu należy wymienić dwa tomy (II i III) prac Chorezmijskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Tom II zawiera wszechstronny obraz życia Uzbeków i Karakałpaków. Tom III zawiera prace historyczno-etnograficzne o Karakałpakach (od XVIII w. do pocz. XIX w., tzn. od okresu ich osiedlenia się na nizinach Amu Darii do dni dzisiejszych). Chorezmijska ekspedycja pod kierunkiem S. P. Tołstowa kontynuowała w 1958 r. swe prace wykopaliskowe i etnograficzne, przy czym na lewym wybrzeżu Chorezmu odkryto kilka większych zabytków antycznych i stare urządzenia irygacyjne. Etnografowie ustalili etniczny skład ludności wysp morza Aralskiego. Zespół antropologiczny Instytutu kontynuował prace nad problemem pochodzenia człowieka i ludzkich ras; przygotowano do atlasu rekonstrukcję typów antropologicznych starożytnej ludności na terytorium ZSRR -- rozdział "Neolit". Wydano drukiem jedno z dzieł podstawowych, pracę M. G. L e w i n a, Etniczna antropologia i problem etnogenezy narodów Dalekiego Kilka Instytutu zostało :vI. O. K o s w i e n a, Zarys kultury kanistów w "Presence Africaine". opublikowanych pierwotnej w za granicą, jak Japonii i prace afry- W dziale "Krytyki i bibliografii" A. Perszic zamieszcza recenzję wznowionej książki M. O. Koswiena, Zarys historii kultury pierwotnej. Ocena pracy Koswiena jest wysoka, Perszic ma jednak zastrzeżenia co do niektórych zagadnień, zbyt ostrożnie przez autora potraktowanych, jak pominięcie ważnego, faktu, że przejście od matriarchatu do patriarchatu było wyrazem nie rozkwitu ustroju rodowego, a jego rozpadu, że okres wojennej demokracji był nie początkiem lecz ostatnim etapem tego rozkładu. Uchylił się również M. O. Koswien od wiążącej wypowiedzi o charakterze związków małżeńskich w pierwotnym stadzie ludzkim, mimo szerokiej dyskusji na ten temat A. M. Zołotariewa, S. A. Tokariewa, D. A. Olderogge i D. D. Tumarkina. Najbardziej szczegółowe i bogate w materiały są rozdziały mówiące o okresie ustroju rodowego. Poruszone są w nich zagadnienia historii narzędzi pracy, pierwotne rolnictwo i hodowla oraz historia pochodzenia odzieży. Jednym z najbardziej interesujących rozdziałów książki, jest rozdział o ustroju rodowym, szczególnie zaś w okresie matriarchatu, bowiem jest to problem zasadniczych zainteresowań naukowych Koswiena. Jednakże i tu recenzent widzi konieczność dalszych badań nad okresem najwyższej formy matriarchatu, jak zresztą podobnie i patriarchatu, które zapowiadają upadek pierwotnej demokracji i początek społeczeństwa klasowego. Krótko też zostaly wspólnoty pierwotnej. Książka zaopatrzona potraktowane jest przez doskonałymi autora ilustracjami zagadnienia rozkładu i bibliografią. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję L L Gohmana z pracy P. B Y s t r o w a, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość człowieka, Książka z bardzo obszernym wstępem, szczegółowo omawia ewolucję w oparciu o liczne przykłady. Autor polemizuje z pewnymi tezami DarA. Wschodu. 'l' prac t �wina i innych uczonych zachodnioeuropejskich. Książka dzieli się na eWlc, nierównc obJętością i znaczeniem, części. Druga część, obliczona na szeroki ogół czytelników ma charakter popułaryzacyjny. Recenzja W. K. Sokołowej omawia pośmiertne wydanie pracy :VI. K. A z a d o w s k i e g o, Historia rosyjskiej foLkLorystyki, która ukazała się pod redakcją E. W. Pomierancowej (w 1958 r.). Praca nosi charakter podsumowania wieloletnich jego badań naukowych. Przedmiotem badań Azadowskiego były nie tylko prace naukowe o folklorze, zajmował się on również wypowiedziami pisarzy, publicystów, historyków. Folklorystykę pojmował Azadowski jako odrębną gałęż nauki, ściśle jednak związaną z etnografią i literaturoznawstwem. Jego dzieło opracowane jest w oparciu o historię społeczno-politycznych walk i daje wyraz poglądom ideowym panującym w danym okresie. Największą jej wartością jest nowe oświetlenie całego procesu rozwoju folklorystyki rosyjskiej. Książka jest zaopatrzona wstępem W. M. Żirmunskiego, który mimo skromnego tytułu "Zarys bibliograficzny" j est pełną charakterystyką działalności naukowej Azadowskiego i oceną opublikowanej pracy. Recenzja Riazańskiego N. I. L e b i e d i e w e j jest poświęcona zbiorowej pracy państwowego instytutu pedagogicznego pt. Riazańska wieś ](orabIino. Seria "Naukowe zapiski Riazańskiego Instytutu pedagogicznego", t. XVIII, Riazań, 1957 r. Książka omawia historię, ekonomikę, byt, kulturę i sylwetki mieszkańców wsi Korablino. Mimo wielu zasadniczych braków i błędów, sama inicjatywa podjęcia badań nad współczesnością wsi rosyjskiej jest zjawiskiem cennym i godnym poparcia i zainteresowania. Tu też znajduje się recenzja 1. W. Własowa książki W. W. P i m i en o w a i E. M. E P s z t e j n a "Rosyjscy badacze KareW (XVIII w.)", wyd <\l1ej w Pietrozawodsku \,v 1958 r. Książka poświęcona jest sylwetkom badaczy Karelii XVIII w., zaopatrzona w spis literatury i żródeł archiwalnych oraz mapę Ołonieckiego powiatu. Znaczenie książki polega na wydobyciu nieznanych lub mało znanych żródeł, z których mogą korzystać zarówno etnografowie, jak historycy. Pomniejsza jej wartość naukową opisowy charakter badań i brak analiz uogólniających. Zastrzeżenia I. W. Własowa budzi podział mieszkańców Karelii na trzy typy: "pomorski", "swirskooneżski" i "karelskoprz~'ładożski", nie poparty dostatecznie przekonywając~'m materiałem. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka recenzja 1. S. Wdowina olbrzymiej bibliograficznej prac~' Romana Jacobsona, Gerty Hliffl- Worth, John'a się w 1957 r. pt. PaLeosiberian PeopLes (Hraf press, New Haven). Książka składa się z 5-ciu rozdziałów wstępu i suplementu. Rozdziały noszą następujące tytuły: Źródła badań bibliograficznych, R. 1. Prace zawierające ogólne informacje o wszystkich lub niektórych narodach paleozjatyckich, R. 2, Giliakowie, R. 3, Grupa czukocka (Czukcze, Koriacy, Kamczadale), R. 4, Jukagirska (Jukagirzy, Czuwańcy, Omocy). R. 5, Jenisejska (Ketowie, Kottowie, Assanowie, Arinowie). W każdym rozdziale wydzielone są grupy "anonimowych i zespołowych prac" oraz :~;q: llblikowane źródła archiwalne. Bibliografia obejmuje około 1 tys. tytułów książek, artykułów i rękopisów z zakresu historii etnografii, archeologii, antropologii, ekonomii, geografii i języków paleozjatyckich narodów. Bardzo wyczerpująco i szczegółowo zostały opracowane pozycje z terenu Związku Radzieckiego, natomiast informacje o materiałach z obszaru USA nie zawsze są pełne. Bibliografia kończy się krótką rozprawą R. Jacobsona o językaCh i narodach paleoazjatyckich. Wdowin podważa twierdzenie Jacobsona o językach paleoazjatyckich, jako zajmujących pośrednie miejsce między uralo-ałtajskimi i północno-amerykańskimi językami, szczególnie wątpliwe jest duże podobieństwo języków uralskich z językami grup jukagirskich i czukockich. Zdaniem Wdowi na błędem jest również dzielenie języka Czukczów na dwa dialekty: dialekt Czukczów osiadłych i Czukczów koczowników. Błędne są również opisy zasadniczych zajęć Czukczów, nie uwzględ· nił on bowiem w swej rozprawie przemian życia społecznego jakie zaszły wśród małych narodów Północy w okresie władzy radzieckiej. A przecież miał do swej dyspozycji wydane "Narody Syberii", które zreszta wymienia w bibliografii. Wdowin kończy recenzję uwagą, że wydanie bibliografii jest wielkim osiągnięciem naukowym, wymaga jednak dalszych uzupełnień i poprawek. and Fred Beebe, Languages, która ukazała a bibLiographicaL guide, "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", Z. 3, Moskwa, 1959 r. Zeszyt 3-ci rozpoczyna 5ię omówieniem 7-letniego planu badań naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR im N. N. lVIikłucho - Makłaja. Prace Instytutu Etnografii będą w tym okresie rozwijane w trzech głównych kierunkach: 1) Badanie procesów przemian socjalnobytowego i kulturalnego systemu narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2) Kształtowanie się narodowości i problemy narodowościowe; 3) Pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. �509 ;:;08 Na dalszych stronicach tego wstępu jest krótkie podsumowanie dotychczasowych osiągnięć i zadania na najbliższy okres. Artykuł kończy się omówieniem planu badań terenowych i ekspedycji kompleksowych ściśle związanych z problemami badań. w L. G u m i l i e w, Suwerenno-hierarchiczny VI-VIII w. (Z zagadnień o wczesnych system formach u Tiurków państwowości). Na przykładzie panowania tiurskiej dynastii Aszina, której historia jest ściśle związana z historią powstania imperium, Gumiliew wyjaśnia przyczyny dla których zrodził się system dziedziczności, zwany po rosyjsku "udieLno-Liestwicznaja sistiema", system znany również z historii Rusi Kijowskiej (Liestwica skórzane liczydła, supełkowaty rzemyk, na którym liczono ilość pokłonów wykonanych w czasie modlitwy, przebierając supełkami na rzemyku). System udieLno-Hestwicznyj rozszerzał krąg osób spokrewnionych z tronem, uprawnionych do objęcia władzy wg hierarchii następstwa, a więc młodszy brat dziedziczył po starszym, stryj po bratanku. Pretendenci do tronu otrzymywali tzw. "udziały", czyli pod ich pełnym zarządem znajdowały się podbite dzielnice. System ten miał utrzymywać w wierności i lojalności dla tronu. Istotnie, jeżeli chodzi o imperium tiurskie, system ten zapewnił mu 200 lat potęgi i panowania. Gumiliew omawia poglądy innych badaczy na losy dynastii Aszina i działanie systemu "udielno-liestwicznego", oraz systemy dziedziczenia u narodów związanych z Tiurkami, jak: Ujgurzy, Kirgizi, Karahamdowie i Osmanowie. Artykuł kończy się tłumaczeniem nazw pewnych tytułów tiurskich tego systemu i podsumowaniem zamkniętym w trzech tezach Gumiliewa: 1) Udielno-liestwiczny system był czysto administracyjnym wytworem, zupełnie niezwiązanym z przeżytkami ustroju rodowego. Jego celem było utrzymanie całości wielkiego i różnoplemiennego państwa; 2) Udzielnohierarchiczny system był związany z chańskim rodem Aszina i upadł wraz z nim; występuje już jako przeżytek; 3) Podbite przez starożytnych Tiurków narody: ujgurski, kirgiski i kidanowski nie posiadały w swym władaniu rozległych terytoriów, nie miały też potrzeby przyswajania sobie suwerenno-hierarchicznego systemu. L. A. weseLe P 11 S z kar chłopskie i e wa, M. N. S z m i e l e w a, Współczesne rosyjskie (Wg. materiałów ekspedycji w okręgu Kalininowskim w latach 1956-1958). Jest to przegląd starych obrzędów weselnych, które przetrwały do dziś w swej pierwotnej lub nieco zmienionej formie w uroczystościach weselnych wsi okręgu Kalininowskiego. Przegląd ten został dokonany w celu wykazania, jak złożone są procesy kształtowania się współczesnych obyczajów w społeczeństwie kołchozowym. Obrzęd weselny składał się ongiś z trzech cyklów uroczystości: przedweselnych, weselnych i poweselnych. Każdy z tych cykli składał się z szeregu obrzędów, którym towarzyszyły pieśni. . Z dawnych obrzędów utrzymało się tzw. "swatostwo", rodzaj wyWiadu przeprowadzanego przez krewnych. Jeżeli swaty kończyły się pomyślnie, rodzina narzeczonej przesyłała młodemu "zakład" w postaci futra, butów, lub szala. Dziś instytucja swatów zniknęła. W niektórych wsiach zachował się również stary zwyczaj oględzin domu narzeczonego, którego rodzice starają się zaprezentować bogactwo swojej zagrody. Dziś zwyczaj ten ma charakter czysto tradycyjny a uroczystość oględzin kończy się wesołym poczęstunkiem. Zniknęły także stare obrzędy, jak bogomoLie, rukobitie i zapój. Bogomolie polegało na wspólnych modłach. Po modlitwach panna nie mogła wychodzić z domu. W tym czasie zajmowała się wraz z przyjaciółkami szyciem wyprawy. Narzeczony przychodził z podarkami na tzw. pobywaszki. Znikły również obrzędy otbiwanie zor i diewisznik, były to płacze z zawodzeniem nad rychłą utratą dziewictwa. Przed dziewiczym wieczorem był zwyczaj mycia panny; musiało się ono odbywać u sąsiadów aby zapewnić szczęśliwe pożycie w małżeństwie. Wodę na kąpiel przynosiły dziewczęta z różnych studni wiejskich. Ten sam zwyczaj obowiązywał pana młodego. Zwyczaje te były organizowane w wigilię ślubu znane i u nas "dziewiczy wieczór" i "kawalerski wieczór". Przyjaciólki przynosiły młodej przybraną choinkę lub brzózkę, ona zaś darowywała im wstążki. Do dziś utrzymał się zwyczaj obdarowywania panny młodej choinką lub brzózką, którą następnie zawiesza się na domu państwa młodych z towarzyszeniem pieśni SuLiko, w miejsce zapomnianej a właściwej temu obrzędowi pieśni dawnej. Najwięcej starych obrzędów zachowało się w ceremoniach samego ślubu i wesela, jak wykup posagu lub miejsca koło panny młodej, zagradzanie drogi państwu młodym, obdarowywanie panny młodej, niskie obrzędowe pokłony, zamiatanie podłogi i przynoszenie wody przez pannę młodą po nocy poślubnej. Wszystkie te obrzędy noszą dziś charakter wesołej zabawy. Utrzymał się również zwyczaj obsypywania młodych ziarnem, smażenie jajecznicy i pieczenie weselnego pieroga przez swatkę, bicie garnków itp. Zwyczaje te straciły dawne swoje symboliczne znaczenie. Wesela organizowano przeważnie zimą, obecnie pora roku nie odgrywa większego znaczenia. �:510 Wesela są wystawne; z tradycyjnych dań zachowała się studzienina, SEr własnej roboty, pierog z twarogiem, kisiel, bliny i ołatki. Na wesele zapraszano tylko krewnych bliższych, dziś uczestniczą w nim przyjaciele i przedstawiciele zarządu kołchozu. Autorki podają dość szczegółowy opis jednego wesela we wsi kołchozowej, w którym uczestniczyły, cytują rówmez plesm towarzyszące niektórym obrzędom. Pan młody zajechał po narzeczoną osobowym autem kołchozowym. Wszedłszy do domu wykupił miejsce za stołem obok panny młodej, po czym nastąpił poczĘ'stunek winem. W tym czasie kobiety śpiewały liryczne piosenki a zebrani kołchoźnicy słuchali uważnie, niewiasty zaś i panna młoda płakały. J\!Iatka udzieliła błogosławieństwa, po czym młodzi udali się dróżką wysłaną chodnikami do auta. W drodze musiało się ono wielokrotnie zatrzymywać się i składać wykup za otworzenie drogi. Po rejestracji małźeństwa w urzędzie, młodzi musieli objechać nie tylko własną wieś, ale i okoliczne. Tymczasem goście z domu młodej śpieszyli do domu młodego, dziewczęta zaś wiozły pościel i inne przedmioty, które krewni młodego musieli wykupić. Rodzice pana młodego witali nowoźeńców u wrót zagrody; matka obsypywała młodą parę ziarnem, które oni starali się uchwycić. Po czym nastąpiło weselne przyjęcie, tzw. pir. Po uczcie goście przenosili się ponownie do domu panny młodej, by wieczorem wrócić znów do zagrody młodożeńca na słanie pościeli dla młodej pary. Następnego dnia przybywały kobiety z domu młodej; tańcząc biły garnki i poszukiwały młodcj. Za nimi szły swaty; swatka z jajecznicą i pierogiem ozdobionym drobną monetą. Jeden z gości starał się skraść jajecznicę i uciec, młodzi zaś byli zmuszeni ją wykupić. Na pierogu goście składają pieniądze, nazywa się to sierebriat niewiestu. Prócz pieniędzy przyjął się obecnie zwyczaj składania naczyń, podarków itd. W niektórych okręgach praktykuje się zwyczaj składania na pierog wesołych podarków: lalki, smoczka itp. Po tej ceremonii młoda małżonka wręcza podarunki rodzinie pana młodego. Z cyklu zwyczajów poweselnych zachowały się tzw. otwodiny, przyjęcia w ciągu roku małżeństwa, organizowane kolejno przez krewnych. Są to przyj ęcia trwaj ące nieraz po parę dni, urozmaicone różnymi grami i zabawnymi scenkami z życia. W niektórych wsiach zachował się obrzęd magiczny: wciągania młodej żony w czasie żniw do rzeki a przynajmniej oblanie jej wodą. 'Współczesne obrzędy weselne są znane \ve wszystkich okręgach badanych przez autorki, z małymi odchyleniami lokalnymi. W pełni zachowują się one we wsiach okręgu Wiesiegońskiego i Sandowskiego. Natomiast w okręgu Bożeckim ludzie 70-letni już nie pamiętają starych obrzędów weselnych, ceremoniał zaś weselny jest tu bardzo skrócony i prosty. i-; 11 Stare pieśni weselne są śpiewane przez starsze niewiasty z własnej inicjatywy, rzadko zdarza się by je proszono o śpiew za niewielką opłatą. Tm dalej od ośrodka kołchozowego, tym uporczywiej utrzymują się stare pieśni obrzędowe, weselne, zresztą niektóre z nich wzruszają liryką i melodią. Nie przestrzegano rygorystycznie dawniej a dziś tymbardziej kolejności pieśni obrzędowych. Liczba pieśni weselnych maleje, gdyż idą one coraz bardziej w zapomnienie. Niektóre z pieśni radzieckich zaczynają wchodzić do repertuaru pieśni weselnych. Zdaniem autorek utrzymywanie się a nawet ożywienie się starych obrzędów we współczesnym ceremoniale weselnym należy tłumaczyć tym, że nie ukształtowały się dotąd ostatecznie nowe zwyczaje rodzinne, a szczególnie weselne, brak również nowych pieśni weselnych. Próbą nowych zwyczajów jest tzw. "wesele komsomolskie". W. A. Artykuł lVI a r t y n o w, Warunki zamieszczony w dziele życia Afrykańczyków "Narody Świata". Konga Belgijskiego. Przekonanie państw zachodnich o idyllicznych stosunkach panującycL w Kongo Belgijskim pomiędzy kolonizatorami i ludnością autochtoniczną runęły w 1959 r., w chwili wystąpienia tej ostatniej z żądaniami niezależności. Kongo liczy ponad 13 mln. mieszkańców z czego ok. 75°" ludności zamieszkuje tereny rolnicze. Większość ludności wiejskiej żyje w wielkich patriarchalnych rodzinach, zjednoczonych we wspólnotach i plemionach. Warunki życiowe w kolonii belgijskiej muszą być trudne skoro ludność autochtoniczna wymiera: w 1884 r. na terytorium Konga zamieszkiwało 30 mln. Afrykańczyków, na początku XIX W. już tylko 19 mln., a w 1914 r. - 15 mln. Najcięższy jest los rolników, którzy prymitywnymi narzędziami uprawy, zdobywają pokarm potrzebny do utrzymania rodziny. Drobni rolnicy afrykańscy dostarczają przemysłowi bawełny, produktów palmy kokosowej, co stanowi ok. 50 Ofo ogólnej produkcji rolniczej Konga. W 1952 r. 1 kg. bawełny oceniany na 15 fr. belg. z czego rolnik otrzymywał 4 fI. belg.; przeciętnie rolnik może wyprodukować około 200 kg, za które otrzymuje 800 fr., z tej sumy potrąca się 10 Ofo podatku, ponadto uiszcza się pewne opłaty na utrzymanie władz miejscowych, naprawę dróg itp. Pozostała skromna suma jest dochodem rolnika i jego rodziny. Ostatnio administracja kolonialna, przystąpiła do organizacji spółdzielni rolniczych tj. indywidualnych ferm pod zarządem państwowym. Jest to likwidacja gospodarki naturalnej i początek gospodarki kapitalistycznej, rolnik zaś upodabnia się do farmera. �fJ12 Cytowane przez Martynowa cyfry ilustrujące duktów żywnościowych oraz czynsze mieszkaniowe że sytuacja materialna robotników jest ciężka. 513 zarobki i ceny prowskazują wymownie, D~iał Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem A. A s t a c h o waz Ogól:lO-z\'llą~kowego Zjazdu folklorystów, w 1958 r. w Leningradzie. Organizatorem Zjazdu był Instytut Literatury Rosyjskiej AN ZSRR. Obrady Zjazdu dotyczyły trzech zasadniczych problemów: 1) Problem teoretyczny folkloru - referował W. E. Gusiew, 2) Problem badań histori.i folkloru rosyjskiego - B. N. Putilow, 3) Porównawczo-historyczne badama folkloru - W. M. Zirmunskij. Gusiew w swym referacie, po przeprowadzeniu analizy pojęcia lud dochodzi do określenia na czym zasadza się "ludowość" w twórczośc{ folklorystycznej. Jego zdaniem są to wyrażone w różnych formach w określonym okresie czasu istotne zainteresowania mas ludowych. ' . . Gusiew stwierdza, że naj istotniejszą cechą twórczości ludowej jest Jej Poc~odzenie kolektywne. Ulega ona zmianom zależnie od epoki w której powstaje. Istota samego procesu twórczości kolektywnej zawiera się w językowej wspólnocie. Folklor jako sztuka, zdaniem Gusiewa, jest "syntetyczny", stanowi nierozdzielną całość słownych, rytmicznych i inn~ch środków. wyrazu dla różnych form i rodzajów twórczości, jednoklerunkowe WlęC badania nad folklorem, bądź to przez językoznawców bądź też przez muzykologów lub historyków sztuki jest zbędne i Chybi; celu. Do liczby najważniejszych zagadnień teoretycznych folkloru zalicza Gusiew problem artystycznych metod i stylów, podkreśla też różnice między metodą a stylem, "żanrem" a rodzajem. . B: N. Putilow ograniczył swój referat do zagadnienia historii gatunkow l problemu wspóczesnej twórczości ludowej. Zgodnie z wyrażonymi przez Gusiewa poglądami, źe historia folkloru nie ogranicza się do historii poszczególnych gatunków. Putilow określa gatunek, jako historyczną formę artystyczną, za pomocą której realizuje się różne rodzaje i style twórczości ludowej; wyraża on równocześnie artystyczny stosunek do rzeczywistości. W zakresie problemu badań nad współczesną twórczością ludową Putiłow nie zdołał wysunąć nowych koncepcji, stwierdzając, że od 1953-1954 r. nie posunięto się w tym zakresie naprzód, z braku materiałów i nie sprecyzowanych metod pracy terenowej. ·W. M. Żirmunski wyraża w swym referacie pogląd, że badania porównawcze nad podobieństwami i różnicami zjawisk są elementem koniecznym w badaniaCh historycznych. Podkreśla przy tym, że badania porównawcze metodą marksistowską nie mają nic wspólnego z burżuazyjną komparatystyką. Badania porównawcze mają na celu wYJasmenie: 1) pokrewieństwa lub pochodzenia zjawisk i późniejsze historyczne różnice (porównania historyczno-genetyczne), 2) proces powstawania podobieństw na skutek podobieństwa rozwoju społecznego (porównania historyczn'o-typologiczne), 3) międzynarodowe wzajemne wpływy kulturalne, uzasadnione historycznym sąsiedztwem narodów. Zasadnicze tezy referatów zostały przez większość zebranych przyjęte, cały zaś ciężar wystąpień skierowany został na zagadnienia współczesnej twórczości ludowej i przyszłe losy folkloru tradycyjnego. Zjazd zakończył się rezolucją zebranych, skierowaną do Prezydium AN ZSRR o zorganizowanie operatywnego organu wydawniczego dla zagadnień folklorystycznych, o opublikowanie zbiorów materiałów folklorystycznych, o opracowanie metodologii zapisów przy zbieraniu i publiko_ waniu materiałów twórczości ludowej. P. Boriskowskij, L. Ławrow, A.Okładnikow i L. Potapow podają krótką historię działalności naukowej i charakterystykę zmarłego 5 listopada 1958 r. S i e r g i e j a N i koł a j e w i c z a Z a m i a t n i n a, starszego pracownika nauki Instytutu Etnografii AN ZSRR, kierownika oddziału archeologicznego w Muzeum antropologii i etnografii. A. P. Smirnow: dów Korni, XIX kłucho-Makłaja 392 str., 150 ił. recenzja pracy W. N. B i e l i c e r, Zarys etnografii narodo pocz. XX w. Prace Instytutu Etnografii im N. N. MiAkademii Nauk ZSRR, Nowa Seria, t. XLI, M., 1958, Praca ta jest oparta na szerszej bazie, autorka wykorzystała bowiem stare i nowe źródła archiwalne, muzealne, literackie i etnograficzne materialy oraz swoje własne spostrzeżenia z prac terenowych, przy zastosowaniu metod badawczych marksistowsko-leninowskich. Praca składa się z krótkiego wstępu, określającego założenia badawcze, z czterech rozdziałów, zatytułowanych: "Ogólne wiadomości historyczne o ludach Komi", "Zajęcia gospodarcze", "Kultura materialna" i "Byt rodzinny i Jmltura duchowa", oraz zakończenia, w którym Bielicer wysuwa wnioski uogólniające. Książka jest zaopatrzona w wykaz podstawowej literatury o ludach Komi, słowniczek niektórych określeń w języku Komi i spis ilustracji. Smirnow uważa, że dla czytelnika jednak byłby pożądany osobny rozdział historiograficzny. Tym bardziej, że ostatni przegląd i ocena literatury o ludach Komi były dokonane w końcu wieku ubiegłego przez 1. N. Smirnowa. Od tego czasu ukazało się wiele nowych prac i źródeł, zmieniła się równi ż metodologia badań. Nie można pomijać problemu Biarmii, bezpośrednio związanej z historią ludów Komi, w związku z tym konieczna jest analiza starych legend norweskich; nieobojętny 3J - .. Lud". t. XLVIl �jest również mentów. dla historii Komi żywot św. Stefana i szereg innych doku- Pomijając pewne nieścisłości w określeniu gospodarki plemion ananińskiej kultury, podstawę której stanowiła hodowla i rolnictwo mot ykowe. a nie myślistwo i rybołówstwo, reszta rozdziału o gospodarce Korni jest Ila poziomie osiągmęć współczesnej nauki. Zastrzeżenia Smirnowa budzi etniczna interpretacja niektórych zabytków archeologicznych. Smirnow uważa, że Bielicer zbyt śmiało rozstrzyga zagadnienie terytorium powstania języka ludów ugrofińskich; zdaniem jego jest to problem wymagający dalszych badań i to nie etnograficznych, lecz językoznawczych. Natomiast podkreśla on dobrze i głęboko opracowane zagadnienie kultury starożytnych Korni oraz proces kształtowania się feudalizmu pod wpływem Rosjan. Zasadnicze momenty historycznego rozwoju XV-XIX w. opracowane dostatecznie, by rozumieć historię kultury ludów Komi. Rozdział poświęcony gospodarce ludów Komi opracowany jest poczynając od okr su wczesnego żelaza. Bielicer, popełnia w nim jednak błąd. przypisując rozwój hodowli c,kresowi poananińskiemu tzn. pierwszym wiekom n. e.; praca A. W. Z.b r u j e w e j uzasadnia dostatecznie tezę o rozwoju hodowli już w okresie ananińskim. Inne okresy rozwoju gospodarki plemion Komi nie nasuwają zastrzeżeń. Cennym materiałem jest opis zajęć domowych, rzemiosła i przemysłu. Autorka dokonuje szczegółowej analizy typÓW osiedli, pomieszczeń mieszkalnych, motywów dekoracyjnych budownictwa i obrzędów związanych z budową domu. Skrupulatna analiza historii odzieży ludowej, przedmiot wielu poprzednich opracowań Bielicer, pozwala na rozstrzygnięcie szeregu historyczno-kulturalnych zagadnień. Praca Bielicer jest niewątpliwie cennym wkładem ZSRR i jednym z poważniejszych osiągnięć etnografii N. N. Stiepanow się kształtowanie - recenzja narodowości pracy L, P. chakaskiej, do historii narodów radzieckiej. P o t a p o wa, Pochodzenie Abakan, 1957 r., 307 str. Wydanie książki Potapowa jest związane z 250-leciem zjednoczenia Chakasji z Rosją, Książka dzieli się na dwie części: I. "Ludność Minusińskiej Kotliny w XVII w," i II. "Kształtowanie się współczesnej narodowości chakaskiej w XVIII i XIX w." Zagadnieniom tym autor poświęcił pracę z 1952 r. wydaną również w Abakanie pt. Krótki zarys historii i etnografii Chakasów (XVII-XIX w.), w której starał się dać ogólny obraz ustroju społecznego, kultury i bytu ludności chakaskiej, W ostatnio wydanej monografii autor skupia uwagę na zagadnieniu pochodzenia i kształtowania się ludności chakaskiej na szerokim tle życia politycznpgo Poludniowej Syberii w XVII W., w przeddzieti jej . k'Ie go . Feudalne rozdrobnienie, eksploaw skład państwa rosYJs I' ,, "vlączenia . " feudalną warstwę rządzącą, za eznosc tacja jenisejskich Klrglzow przez. bl'" Chakasów do Rosjan, ' D' g ów sprzYjały z Izemu od Oiratów I zun ar . ł . feudałowie kirgiscy zaintereso• k l' opieki Zrozumla e ze , h u których szu a I ' ~ , y bronili zaciekle SWOIC . dotychczasowego stanu rzecz , wam , utrzymamem ," .. i występowali zbrojnie przecIwko RosJI, zJ'ednoczenia POZYCJI, wowi pominięcie problemu . Stiepanow zarzuca Potapo t go sam problem przyłączema z Rosją całej Syberii, bowl,em wyma~a ,e może być oświetlony wszech... I w takIm tylko UJęCIU Cl,akasó\v do R OSJI, stronnie. . t eres owanl'e historyków i etno. . tpliwie zam Monografia wzbudzI mew,ą tl' , Minusińskiej rozstrzygały się bowIem w Ko Ime kI' grafów oraz tur a agaw, "b" achodziły poważne procesy , . narodowoscl Sy eru, z h losy wielu plemlOn I ł óżnorodnych grup etnicznyc etnograficzne, skompli~ow~ne pr:;~kr:e;:r:dowości odbywało się w stoz północy, Kształtowame SIę. cha" ~ bowiem protektorat Rosji ukro~unkowo sprzyjających okohcz.n~sclac., l' J'ednak sądzić że były to h' 'g ableze' me na ezy " cił miejscową anarc lę I r ., l' d" stracji rosyjskiej umieli rowstosunki idylliczne, przed~taw~cI,e e a ,m~~1 iero Rewolucja Pażdziernikonież eksploatować ludnośc mIeJscową, p "ł adniczo ten stan rzeczy, wa zmlem a zas .., ka kojbalskiego i języka moK "k kończy się słowmczkaml Języ t a ,SląZ . a. i w 1806 r. przez członka S. P. B, Towarzys w torsklego, opracowan~m.. 'ztuki _ Grigoria Spasskiego. mi!ośn'ików nauki, plsmlenmctwa I s Jakowlewej, Małe narodowości . Ch barowsk 1957 r. str, 77.. a , Przya:nurza po dzieckich narodach Dalekiego Wschodu, Literatura naukowa o ra . t niezwykle uboga. Poza pracą ," , odach Przyamurza Jes szczegolme zas o nar . . Ulczach nic ponadto nie uka, N . ach i A ZołotaneweJ o . . I. Łopatma o anaJc ' l" budzi zainteresowanie, choclaz " t . E W Jakow eweJ wz .. zało SIę· To ez p~aca, '. ,', 'ci oraz nie sprawdzonych informaCJI. dużo \v niej błędow l mescIslos d' 'ci' Małe narodowości Przya, d' l" 'ę na trzy zasa mcze częs , Ksiązka zle I SI "' S . l' tycznej Przejście małych 'd' "kowej RewolucjI oCJa IS, , murza do Paz zlerm .' . h Ino-rodowego ku socjalizmowI narodowości Przyamurza od ustroju patnalc a . . , ' a w okresie socJahzmu. :'.'121c narodowoscI Przyamurz, .' że nadmierna archaizacja Praca Jakowlewej pozostawIa wrazeme, . la J'askrawiej uwypuklić . b"t ludności Przyamurza mla przedrewolucYjnego 'j u .. nie usprawiedliwia jednak osi"o'nięcia współczesne. TendenCja teJ pracy ł ' " ąb . I I dności Przyamurza w przesz OSCI. nieznajomości bytu I ku tury u .' 'ci mówiącej o przejściu Wartość książki zawarta jest w drugIeJ ~~::c~alno-rOdOWegO ku 50malych narodów Przyamurza od ustroju pa n cjalizmowi. A. W. Smoliak . recenzja l pracy ., rewo uCJ! E,. W . socjaltstyczne). �516 517 , Mimo licz~ych ~łędów i zasadniczych braków, praca Jakowlewej da' e og~lny o~ra: zY.Cla l ~rzemian spo!ecznych w życiu narodów przyamur~a oruZ \:,yslłkow l rlązen ze strony władz, celem zapewnienia dalszep'o I'ch rOZWOJu. ~ G. I M. Was i l i e w i c z - recenzja tomu ,,-Naukowe zapis. k'I PaństwoA ego nstytutu Pcdagogicznego im. A. L Hercena", t. 132, wyd. Fakultet ?\farodów Dalekiej Północy, L., 1957 r., 277 str. ,, . ,Recenzowany tom zawiera 3 artykuły poświęcone budownictwu socJ~hstyczne,mu na terenach Dalekiej Północy w związku z 25-leciem istnie~lat okręgow narodowych, 3 artykuły dotyczące poszczególnych zagadnień 11~ or:czhnych, 2 prace o folklorze i 4 prace zawierające materia!y aj ac narodów Dalekiej Północy. Artykuł N. ~. S t i e p a n o wa i N. M. K o w i a z i n a 25-lecie narodowych okręgow Dalekiej Północy" jest krótko ". n d' P 'ł Im zarysem historycznym aro Owonocy w okresie przedrewolucyjnym. ° ~rtYkUł Nanaja S. N. n i n k o noszący tytuł "Radzieckie budownictwo Nanajski~" daje wszechstronny obraz życia socjalistycznego l u ura neg~ NanaJow oraz ich udział w pierwszej wojnie światowe' "Budowmctwo socjalistyczne w Jamale" t t J.. l' L W· ema opracowany Jest Pl zez . '. . C h o m I c z na materiale zebranym przez nią w trakcie e ,spedYCJI w 1953 r. :vk °lt ręg~ A. N. B a ł ~.n d i n pisze ,,0 pochodzeniu teza o etymologu tego etnonimu. nazwy Manii", jest to nowa . A,rtykuł E: P. L e b i e d e w e j pt. "Osiedla mandżurskich wl,onc,~ XVI I pocz. XVII w." jest przekładem części mandżurskiego 642 roaow. rodów spisu ° Artykuł pt. "Władimir Atłasow" opracowany przez I I k podaje h l' . .. g l' Y z o . c rono oglczme okresy działalności Atłasowa i jego historyczne znaczeme. "E. ~'. N.o w o ~ o l' o d o w a poświęca swój artykuł źródłom ludowym h\ orczosCI hteracklej pisarza jakuckiego Erilika Eristina, Artykul Z N K u P l' J' a n o . t Ch e" .. . w e J p." arakterystyka niemieckiego posu. oparta Jest na osobistych zapiskach autorki z lat 1948-1949 . materiałach A M S b k . , I na . '. zczer a owej z 1946 r. oraz na zapiskach M A K _ stnena. . . a Ostat~ie cz~ery artykuły: W. J. Cincius "Bajki Negidalczyków" A. P. PutmceweJ "Nanajskie bajki", M. G. WoskoboJ'nikoweJ' Ewenk" k" bajki" i A N Ż k" " IJS Ie . .. .. u owej "Wzory bajek Koriaków Penzeńskiego obWOdu" da.lą rozwlązame zagadek i ocenę form artystycznych Wa .l . . podkre 'l k' , . Sl I e w l c Z . s a o~lecznosć wyjaśnienia terminu "zagadka", w poszczególnych t) tulach bOWiem raz jest mowa o baJ'kach in , nym razem o zagadkach. W. A. Tugołukow Ewenków wotnych w ujęciu wierzeń, - recenzja pracy historyczno-genetycznym Wydawnictwo A. F. A n i s i m o w a pt. Religia problemu pochodzenia pier- AN ZSRR, L., 1958 r., str. 233. Praca A. F. A n i s i m o w a jest jak gdyby dalszym ciągiem wydanej w 1936 r. książki o rodowym społeczeństwie Ewenków. Książka zaopatrzona wstępem autora, dzieli się na sześć rozdziałów. Treścią zasadniczą pracy Anisimowa jest geneza i ewolucja religijnych wyobrażeń Ewenków poczynając od okresu ustroju matriarchalno-rodowego do okresu poprzedzającego radziecką kolektywizację Ewenków. Schemat książki jest następujący: wierzenia totemiczne (okres wczesnorodowego ustroju matriarchalnego); kult przyrody i żywiołów "ze smutnym wyobrażeniem bóstw" (okres rozwiniętego matriarchatu); politeizm (okres patriarchalno-rodowego społeczeństwa). Praca Anisimowa jest oparta na założeniu, uznanym dziś przez wielu etnograiów radzieckich, że ustrój rodowy - matriarchalny i ustrój rodowy patriarchalny są różnymi etapami społeczeństwa pierwotnego w zakresie socjalno-ekonomicznych warunków, przy czym patriarchalno-rodowy ustrój jest etapem przejściowym ku społeczeństwu klasowemu. Metoda pracy Anisimowa jest w dużym stopniu dedukcyjna, a materiały faktograficzne służą do uzasadnienia z góry powziętego stanowiska. Szerokie uogólnienia historyczne, nie poparte źródłami lub słabo uzasadnione pozostawiają u czytelnika uczucia niezadowolenia. Tugołukow, który ma wiele zastrzeżeń co do rozwiązania przez Anisimowa poszczególnych zagadnień, kończy recenzję uwagą, że w pracy tej znalazł odbicie obraz skonstruowany przez autora, a nie faktyczny, obiektywny stan rzeczy. Zdaniem Tugołukowa wypływa to z tego, że autor oparł się wyłącznie na materiałach folklorystycznych zebranych przez siebie, pominął natomiast źródła archiwalne i literaturę. Mimo to, książka jest pożyteczna ze względu na stosunkowo dobrze zobrazowane zagadnienie powstania i rozwoju różnorakich wierzeń animistycznych. Książka jest napisana ciężkim stylem, przeładowana terminologią specjalistyczną, czyta się ją z trudem. L. L Ł a \V r o w - ocena Kaukaskiego, etnograficznego zbioru, II. Prace Tmtytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowa seria, t. XLVI, M., 1958 r., str. 275. Wydany trzy lata temu pierwszy tom zbioru spotkał się z niezmiernie żywym zainteresowaniem. Należy przypuszczać, że i drugi tom będzie cieszył się popularnością wśród czytelników, Ł. L Ławrow wyraża żal, że nakład został zmniejszony o 200 egzemplarzy w stosunku do tomu I-ego. Tom II rozpoczyna się artykułem rodowitej Kumyczki S. SZ. G ad ~ i e \V o j, pt. "Kajakentscy Kumycy". �519 518 Drugim gejskie Jest \'1 z kolei artykułem plemiona w końcu to b8.rdzo dobra i Adydze. Zbiór zamyka praca jest praca XVIIIw. ścisla pierwszej charakterystyka badań Kaukazu O. w s k i e g o Ady- potowy stosunków K osw ien a XX wieku. społecznych do historii jest to druga część tej pracy. Pierwsza została wydana w "Kaukaskim etnograficznym zbiorze", I, M., 1955 r. Dzieło jest zakrojone na szeroką skalę, Lawrow powstrzymuje się od oceny tej części pracy. Całość jest pożytecznym materiałem dla naukowców i interesującą lekturą dla szerszego ogółu czytelników. W dziale "Krytyki i bibliografii" J. Żurawlew zamieszcza informację o v·,,-ydawnictwach poświęconych Tybetowi i Tybetańczykom, a więc o albumach: "Tybet", wydanym w Chinach w 1954 r., "Put w Lhasu" opracowany przez 2 czeskich kinooperatorów, "Tybet" - P. F. Mele wyd. w 1957 r. książka Imre P a t k o i Miklós R e w, Tybet, 1957 r. Budapeszt, interesując; szczególnie etnografów, album E. S i a o i H. H a u s e r Tybet Lipsk. 1957 r. Nieco odmiennego typu od poprzednich jest album opracowany przez L. J i s l, V. S i s i J. Van i s: Tybetańska sztuka i Liu I-sy Sztuka b1~dd.yjska Tybetu, wyd. w Pekinie w 1957 r. Z literatury naukowej o Tybecie, bardzo zresztą skąpej, Żurawlew wymienia książkę Hans'a S t u b e l, The Mewu Fantzu. A Tibetan tribe of Kansu, wyd. New Haren (1958 r.) mającą zresztą całkowicie opisowy r:harakter, ale cenną dla etnografów. T. f. Aristowa podaje notatki bibliograficzne nowych wydawnictw o Iranie, które ukazały się w języku perskim. Dział krytyki kończy się recenzją L. Fajnberga książki Diamond Je nn.e s s, Dawn in Arctic, Alaska, wybitnego etnografa kanadyjskiego, o jego pIerwszej ekspedycji na Alaskę w 1913 r. Książka zawiera bogaty materiał etnograficzny traktujący o gospodarce, mieszkaniach, odzieży, pokarmach obyczajach Eskimosów. Autor, poza materiałem faktograficznym, daje szereg głębokich uogólnień. Praca Jennes jest nie tylko dorobkiem naukowym autora, ale wkładem w dzieło obrony pokoju na terenie międzynarodowym. etnograficznych M. M. W. P o kro - w nauce rosyjskiej Materiały - SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 6, Moskwa, 1959 r. artykuł Komitetu redakcyjnegtJ Zeszyt szósty rozpoczyna wstępny etnografii" poświęcony 75-leciu "F. Engels i problemy współczesnej rodziny, wlasnośc: wyjścia w świat książki F. E n g e l s a, O pochodzeniu prywatnej i państwa. Autorzy artykułu dokonują przeglądu prac gów radzieckich w świetle teorii zawartych w etn'ografów i archeolodziele Engelsa; zgodnie z. naczelną zasadą marksistowską, głoszącą: "Nasza teoria jest teorią rozwoju a nie dogmatem, który należy przyjąć i mechanicznie powtarzać" (l\.. Marks i F. Engels, Socz. t. XXVII, str. 614). Artykuł kończy się ogólnymi wytycznymi: Szerokie pole działalności radzieckiej nauki obejmuje szereg problemów prehistorii, w ogólnej formie genialnie zestawionych przez Marksa i Engelsa, wymagających jednak nadal opracowania szczegółowego. W literaturze wydanej po Engelsie niedostatecznie pozostają opracowane zagadnienia kształtowania się własności, rodziny patriarchalnej, niewolnictwa patriarchalnego, przejścia od zwiąków rodowych do terytorialnych, procesy przemian organów demokracji wojskowej w organa władzy państwowej. Szczególnej uwagi wymaga zagadnienie, zaledwo dotknięte przez Engelsa na skutek braku materiałów żródłowych: znaczenie męskich związków i tajnych stowarzyszeń w umoc_ nieniu wczesno klasowych stosunków, oraz problem powstania prawa obyczajowego. W końcu, w problemie pochodzenia religii, zasadniczo opracowanej w zakresie oceny wszelkiego rodzaj u teorii o starożytności religijnego światopoglądu i pierwotnego monoteizmu, pozostają niedostatecznie opracowane zagadnienia historycznego układu stosunków najwcześniejszych form religijnego światopoglądu animizmu, totemizmu i magii. G. F. C h r u s t o w, c::eńsf,wie pierwotnym Do zagadnienia (O charakterze o stosunkach wtasności ziemi wtasności w społe- u Australijczyków). Artykuł G. F. Chrustowa jest polemiką z poglądami uczonych zachodnich na zagadnienie indywidualnej własności u plemion australijskich. Przytłaczająca większość przedstawicieli nauki świata zachodniego, cytowanych przez Chrustowa, dąży do utwierdzenia poglądu o indywidualnej własności ziemi wśród autochtonów Australii, mimo, że w ich monografiach opisane są równocześnie formy kolektywnego władania ziemią na określonym terytorium przez całe plemię. Chrustow wnioskuje o istnieniu obu form, z których własność indywidualna jest formą li tylko nominalną, druga zaś - kolektywnego korzystania z ziemi jest rzeczywistym prawem panującym. Zdaniem Chrustowa indywidualna własność ziemi ma swój początek w sferze pojęć ideowych, nie zaś praw materialnych, zrodzonych z totemu, kultu przodków, przywiązania do miejsc urodzenia itp. Uzasadnienie o faktycznie istniejących stosunkach własności kolektywnej ziemi u Australijczyków, Chrustowopiera na analizie pojęcia własności ziemi, stwierdzając, że własność ziemska w wąskim pojęciu ekonomicznym powstaje w momencie włączenia gleby w proces wytwórczości. Ziemia jest pojęciem ekonomicznym szerszym, gdyż obejmuje płody i zwierzęta na jej powierzchni, które stanowią poszczególne elementy wytwórczości społeczeństwa na danym etapie ich rozwoju. �320 Analizując prawa rządzące u austrajijskich plemion autor stwierdza że nie jest u nich przestępstwem przekroczenie granic danego terytorium: jest natomiast przestępstwem cel w jakim się je przekracza, tzn. polowanie na zwierzęta, lub zbieranie płodów ziemi. A więc ochrona terytorium przed innymi plemionami nie wynika z prawa własności do ziemi lecz z ochrony obiektów na niej znajdujących się i stanowiących istotny ;rzedmiot posiadania. Bezpośrednim dowodem wspólnoty wytwórczej w granicach danego terytorium i plemion jest podział produktów myślistwa indywidualnego. Chrustowobala w pełni teorię o własności indywidualnej ziemi wśród społeczeństwa na tym etapie rozwoju, na jakim znajdują się plemiona australijskie. A. 1. P i e r s z i c, O kolektywnej własności bydła u koczowników hodowców. W ramach problemu pierwotnej własności, jednym z zagadnień naj. mniej zbadanych jest zagadnienie wczesnych form własności stad, równocześnie zaś ma ono doniosłe znaczenie dla pełnego rozwiązania i ogólnego obrazu ekonomicznego ustroju społeczeństw pierwotnych. Na podstawie, skąpych materiałów etnograficznych, wziętych z publikacji A. Musil i H. R. P. Dickson'a, A. 1. Pierszic postuluje współistnienie obu form własności: społecznej i indywidualnej. Skromne te informacje znajdują potwierdzenie w poglądach Engelsa na problem powstania i rozwoju form własności pierwotnej. Zagadnienia poruszone przez Pierszica wymagają dalszych badań naukowych nie tylko na terenie Arabii, ale i w Afryce, Środkowej Azji, i na Kaukazie. N. N. C z e b o k s a r o w, Zasadnicze etapy rozwoju etnografii w Chi- nach. Czeboksarow rozpoczyna artykuł przeglądem stanu prac i materiałów etnograficznych w Chinach, poczynając od okresu feudalnego; wprawdzie \v owym okresie nie istniała etnografia, jako samodzielna dyscyplina, jednakże materiały dotyczące kultury i bytu narodów Środkowego państwa i krajów sąsiednich, pochodzenia ludności, jej liczebności oraz składu, gromadziły się i nawet były systematyzowane już od XVI w. Po pierwszej tzw. "opiumowej" wojnie w latach 1839-1842, kiedy to nastąpił głęboki kryzys chińskiego feudalizmu, rozpoczęły się stopniowe podboje Chin przez mocarstwa imperialistyczne osiągając najwyższe nasilenie w końcu XIX w. Chiny stały się państwem na pół feudalnym na pół kolonialnym, ekonomicznie zacofanym i politycznie słabym. Spośród inteligencji, wywodzącej się z bardzo różnych warstw ludności, zaczęła wyłaniać się grupa rewolucyjno-demokratyczna, na czele, z cenionym przez Lenina, Sun-Jut-sen. Inteligencja przejmowała wiele różnorodnych koncepcji filozoficznych, politycznych i społecznych zachodnioeuropejskich, przede wszystkim zaś amerykańskich, jednakże tematem ich zainteresowań i twórczości był byt, ciężkie życie rolników i biedoty miejskiej. Nie są to naturalnie wyniki badań ściśle etnograficznych, jednakże materiał zawarty w powieściach i opowiadaniach jest skarbnicą wiadomości dla etnografów. Szczególnie powinna etnografów interesować książka Lu E pt. Podróż Lao Czan, wyd. w przekładzie (~\loskwa 1958 r.). Po powstaniu 4 maja 1919 r. ożywiło się ogromnie zainteresowanie bytem, kulturą, szczególnie zaś poetycką twórczością ludową. W jednym z najbardziej poważnych ośrodków naukowych, jakim był Uniwersytet Pekiński działał i wykładał jeden z pierwszych chińskich antropologów i etnografów - prof. Caj Juań-pej. Nie mógł niestety rozwinąć szerszej działalności na polu etnografii. Zdołano jedynie powołać do życia "Towarzystwo badań obyczajów". Najwybitniejszy pisarz współczesny Lu Sun wiele prac poświęcił kul· turze chińskiej, a przede wszystkim poezji ludowej, wśród nich w pierwszym rzędzie: "Krótka historia chińskiej artystycznej prozy" oraz cykl wykładów "Historyczna ewolucja chińskiej prozy artystycznej (1924 r.). W latach dwudziestych niektóre uniwersytety podjęły prace etnograficzne, i tak np. przy Uniwersytecie Cinchua w Pekinie otwarto dwa fakultety socjologiczny i antropologiczny. Pierwszy z nich zajmował się wyłącznie badaniami Chió'czyków, drugi mniejszości narodowych. Podział typowy dla etnografii burżuazyjnej, przy zastosowaniu metodologii nauk społecznych, badaó' dla pierwszej grupy -- a nauk biologicznych dla grupy drugiej. Ponadto istniały fakultety antropologii przy Uniwersytecie im. Suń Jut-sena w Huańczou i przy Katolickim Uniwersytecie Fużeń w Pekinie; prace obu fakultetów ograniczały się do badań kultury i bytu mniejszości narodowych. Fakultetów socjologii było znacznie więcej, istniały one niemal przy każdym uniwersytecie, ponadto przy instytucjach misjonarskich o charakterze wyższych uczelni. Prace tych fakultetów pozostawały pod wpływem "funkcjonalizmu" zachodnioeuropejskiego. Wpływom tym ulegał najwybitniejszy współczesny etnograf Liń Yueh-hwa, autor wielu cennych prac etnograficznych. W trakcie reżymu Kuomintangowskiego centralną instytucją naukową była Chińska Akademia, w skład której wchodził Instytut badań spolecznych, kierowany przez prof. Tao Men-che oraz Instytut historii i filologii z czterema wydziałami: historycznym, językoznawczym, archeologicznym i antropologicznym. Przy wydziale antropologii działał oddZIał etnografii. W wymienionych instytutach panował wpływ, modnych w tym czasie w USA, teorii filozoficznego pragmatyzmu. �523 Po wyzwoleniu początkowo części terytorium chińskiego, zarówno Komunistyczna Partia Chin, jak czynniki rządowe, położyły główny nacisk na rozwiązanie drażliwych zagadnień teoretycznych i praktycznych licznych mniejszości narodowych na terenie Chin. Prace etnograficzne podjęte w wyzwolonych okręgach przygotowały nową linię badań w tym zakresie. Wyraz tego znajdujemy w dziełach Ho Mo-żo i Fan Wen-lama O starożytnej historii Chin. Nie są to dzieła bezpośrednio etnograficzne, dają jednak wiele materiałów do wyjaśnienia etnogenezy i etnicznej historii Chin. Wraz z powstaniem w 1949 r. Chińskiej Republiki Ludowej powołano trzy Komisje rządowe: północno-wschodnią, środkowo-południową, i po_ łudniowo.zachodnią celem opracowania etnicznego składu ludności, stanu gospodarki, ustroju społecznego, kultury i bytu rozlicznych narodowości na terytorium Chin. W skład Komisji weszli również etnografowie. W latach 1951-52 prace Komisji zostały opublikowane, zawierają one cenny materiał etnograficzny. W 1950 r. Państwowa Rada Administracyjna podjęła uchwałę o konieczności wykształcenia kadry pracowników rekrutujących się z mniejszości narodowych, równocześnie powołano do życia Centralną Akade·. mię Mniejszości Narodowych w Pekinie. W 1952 r. przy Akademii powstał oddział prac etnograficznych, który skupiał większość chińskich etnografów, do chwili powołania Wydziału historycznego w 1956 r. Prace wydziału były publikowane w serii "Badania zagadnień narodowościowych w Chinach", która poczęła ukazywać się od 1955 r. Ponadto ukazało się wiele zbiorów nieperiodycznych. W latach 1954---1958 ukazywał się również "Dziennik tłumaczeń o zagadnieniach narodowościowych". Prócz Centralnej Akademii zorganizowano 7 instytutów prowincjonałnych o tym samym profilu co Akademia Centralna. Prace etnograficzne były rozwijane i publikowane również przez pracowników Komitetów prowincjonalnych. Należy również wspomnieć o pracach muzeów i towarzystw naukowych, wśród których żywą działalnością wyróżniają się Towarzystwo Muzułmańskie i Towarzystwo Buddystów. C z e b o k s a r o w podkreśla, że w tym czasie prawie nie istniały badania etnograficzne nad ludnością chińską, cały niemal wysiłek był skiero\vany na mniejszości narodowe. Niezależnie od opracowań etnograficznych bardzo rzadkich i sporadycznych, w muzeach gromadził się bogaty materiał a w literaturze pięknej znalazło swoje odbicie wiele zagadnień wziętych z życia i twórczości ludności chińskiej. Rozdział 5 artykułu poświęca Czeboksarow przebiegowi reformy rolnej IV Chinach na tle pięcioletniego planu rozwoju gospodarki narodowej. Przemiany społeczne i rozwój ekonomiczny kraju wymagały WCląZ rozszerzania i v/ciągania naukowej kadry etnograficznej do badań terenowych. Z inicjatywy Komisji do spraw narodowościowych przy Stałym Ogólnochińskim Komitecie i Akademii Nauk ChRL zorganizowano 8 ekspedyc,ii terenowych z udziałem 20 etnografów. W latach 1956-1957 znacznie ożywiły się stosunki naukowe pomiędzy etnografami Chin i Związku Radzieckiego. W roku 1957 wśród pracowników zajmujących się zagadnieniami narodowościowymi doszło do starć z reprez"ntatami szkoły funkcjonalnej. Wszystkie ich prace zostały poddane ostrej krytyce. Lata 1958 i 1959 były w życiu ekonomicznym, politycznym i naukowym wieikim skokiem naprzód. Udział etnografów w tym pomyślnym ogólnym rozwoju Chin Ludowych miał swoje poważne miejsce. W 1958 r. został powołany przy Akademii Nauk nowy Instytut naukowy badań narodowości z trzema wydziałami: badań narodowościowych, historii i etnografii. W tymże roku miała miejsce trzecia konferencja podsumowująca wyniki prac ekspedycji w żywej dyskusji krytycznej i samokrytycznej. Szczególnie ostre dyskusje toczyły się nad zagadnieniami metodologii prac etnograficznych. Na tej konferencji został ustalony i przyjęty plan prac na lata 1958-1959. W 1958 r. zaczął ukazywać się periodyk Instytutu "Minzu Yanjia", którego zadaniem jest propaganda narodowościowej polityki Komunistycznej Partii Chin i władzy ludowej, opracowanie zagadnień narodowościowych na podstawie metodołogii marksistowsko-łeninowskiej, publikowanie oryginalnych i tłumaczonych prac dotyczących zagadnień etnografii. Dobiega końca opracowanie materiałów 50-tomowej serii "Zarys etnografii i historii narodów Chin" - ogromna praca i wielkie osiągnięcie etno,:rafów chińskich. Dział Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem W. G r i e ł o w a i O. Kor b e z Sesji poświęconej osiągnięciom i perspektywom badań ekspedycyjnych archeologów i etnografów. W sierpniu 1959 r. Wydział nauk historycznych AN ZSRR oraz plenum Instytutu historii kultury materialnej i Rada naukowa Instytutu etnografii zorganizowały sesję poświęconą dotychczasowym wynikom prac ekspedycji terenowych i dyskusji nad 7-letnim planem badań naukowych. S. P. T o ł s t o w, dyrektor Instytutu Etnografii określił zadania radzieckiej etnografii, grupując je w trzech punktach: 1. badania etnograficzne nad współczesnością, 2. zagadnienia związane z problemem narodowościowym, 3. problemy związane z genetyką - przede wszystkim zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Na Radzie naukowej 1. E. K r u p i a n s k a j a wystąpiła z referatem ,.Badania bytu robotniczego. Wyniki i perspektywy". �52;") Tiurkowie nie zawsze uważali siebie za członków narodowości uzbeckiej, Uzbecy zaś nie zawsze włączali ich w swój skład. W rezultacie zwyczaj używania przez ludność miejscową nazwy "Uzbecy" w odniesieniu tylko do plemion desztikipczackiego pochodzenia, nazwy nie obejmującej ogółu ludności uzbeckiej oraz brak zainteresowania dla tego zjawiska przez naukowców, doprowadziło do powstania wątpliwości w literaturze historyczno-etnograficznej, czy Tiurkowie należą do narodu uzbeckiego, czy też stanowią narodowość odrębną. Wspólnota językowa, podobne obyczaje i tryb życia dowodzą o niewątpliwej przynależności obu grup plemion napół koczowniczych do narodowości uzbeckiej. Istniejące różnice wśród nich są raczej o charakterze lokalnym, \V zależności, jak daleko znajdują się miejsca ich zamieszkania od ośrodków miejskich i innych większych osiedli. Różnice te szybko zacierają się wskutek przeobrażeń, jakie zachodzą w ich życiu współczesnym. <:: T. A. Ż ~ a n k.o. i B. Ch. Kar a m y s z e \V a złożyli sprawozdanie z prac ~rodkowoazJatyckleJ ekspedycji oraz ze stanu przygotowań materiałó do atlasu Środkowej Azji i Kazachstanu. L. P. Potapow poinformow~ o postęp~ch ?rac Tuwińs~iej kompleksowej ekspedycji archeologiczno-:tnograflczneJ • M. G. Lewm złożył sprawozdanie z wykopalisk na terenie T Czukczy, N ~ N. Czeboksarow zaś podsumował wyniki badań terenowych w latach 19;)7-1958 w Chińskiej Republice Ludowej. C!' kaskiego S. Czitaja wygłosił referat atlasu etnograficznego". pt. "Cel, zasady Ref~raty były niezwykle żywo dyskutowane, r~so~ama oka~an? zagadnieniu ustosunkowania zjawisk w zyClU I kulturze współczesnej. i metody układu Kau- szczególnie wiele zaintesię do tradycjonalnych SOWIETSKAJA ETNOGRAFlJA Z. 1, Moskwa, 1960 r. B. Ch. Kar a m y s z e wa; Etnograficzna (Historyczno-etnograficzne dane). grupa "Tiurków" Cz. M. T a k s a m i: Współczesne w składzie osiedla i mieszkania Niwków. Uzbeków " ~aród .uzbecki można podzielić na dwie grupy etniczne, zasadniczo :ozn~ące S.lę między sobą: 1. grupę stanowi ludność osiadła, rolnicza I ml~szkancy .,~~ast, nie posiadający podziału plemiennego, popularnie z:vam "s~rtaml I grupę 2-gą, do której zalicza się ludność napółkoczowmczą, ktora zachowała podział plemienny i częstokroć używa nazw plenllennych. B. C~. Karamyszewa poświęca swój artykuł tej drugiej grupie. PlemIOna koczownicze dzieli Karamyszewa również na dwie grupy. Do grupy liczniejszej należą plemiona, które wywodzą się od Uzbeków z okresu des~tikipczackiego: Mangut, Kungrat, Ming, Saraj, Katagan, NaJman, Lokaj, Durman, Kanagas, Kauczin i inni. Nazwa ,,~~becy" stosowana ongiś przez ludność Azji Środkowej i bardzo . c~ęsto d~ls przez mieszkańców Uzbekistanu i Tadżykistanu obejmuje własme plemIOna desztikipczackiego pochodzenia. . D~ugą. grupę plemion stanowią potomkowie historycznych plemion hursklch I mongolskich, które przywędrowały do Środkowej Azji przed Uzbekam.i .deszt.ikipczackimi. Większość tych plemion zasymilowała się z ludami IranoJęzykowymi międzyrzecza Amu-Darii i Syr-Darii zwane :\Tawerannachr, przekazując im swój język tiurski, weszła w skład narodo~oŚCi u~beckiej. Nieznaczna tylko część plemion zachowała swoje nazwy plemienne, są to: Karłukowie, Tiurkowie, Barłasowie Kalta-tai Busa-bazari i Mugułowie. Za wyjątkiem Mugułów i częŚCiow; Karłuków' pozostale ~lemiona tej grupy są objęte ogólną nazwą "Tiurków" prze; ludnosc mIejSCową i w literatUrze. -- " Autor poprzedza właściwy temat swego artykułu krótkim obrazem osiedli i domów Niwków z okresu przed Rewolucją Październikową. Z dawien dawna osiadli na wybrzeżach dolnego biegu rzeki Amur i wybrzeżach zatoki Amurskiej Niwkowie żyli i mieszkali w niezwykle prymitywnych warunkach. Osiedla ich były dwojakiego rodzaju - letnie i zimowe. W okresie wiosny, lata i póżną jesienią zamieszkiwali w pobliżu łowisk rybnych, bowiem rybołówstwo było podstawą ich życia i zarobków. Do osiedli zimowych, rozrzuconych najczęściej w lesie, wracali późną jesienią. Dom zimowy była to zazwyczaj napół ziemianka bez okien i pieca, wgłębiona w ziemię 90 cm. - 1.10 cm.; zewnątrz miała formę półkolistą przypominającą pagórek ziemi, wewnątrz natomiast pomieszczenie miało kształt czworokąta. Cztery słupy wspierały ściany jamy, między nimi ustawiano obok siebie szczelnie żerdzie, zgięte ku środkowi w swojej górnej części, lecz nie krzyżujące się, formując w ten sposób kwadratowy otwór, pozostawiony dla ujścia dymu i dopływu światła. Zerdzie były na zewnątrz obłożone suchą trawą, sitowiem lub darniną i zasypane po wierzchu ziemią. Zejście do pomieszczenia prowadziło po kłodzie z wrębami w miejsce stopni lub po stopniach ubitych z ziemi. W środku pomieszczenia znajdowało się ognisko w kształcie kwadratowej ramy wypełnionej ziemią. Wzdłuż ścian biegły legowiska zbite z desek. Mieszkania naziemne z reguły jednoizbowe były dość powszechne. Dom miał niskie ściany i masywny dach w formie dwuspadowej. Ten typ domu był czworokątny, często kwadratowy. Ściany były z cienkich bierwion, których końce wchodziły \V czopy belek pionowych. Dwuspado- �52G wy dach z jodłowych krokwi, pokryty był trzciną lub trawą umocowaną po wierzchu żerdziami, spoczywał na wiązarowej belce i zrębach. Dom posia.dał jedne drzwi w ścianie długiej i najczęściej siedem okien, zaciągmętych rybią skórą lub papierem chińskim. Legowiska - ławy biegły wokół czterech ścian wnętrza, ogrzewanego dwoma ogniskami. Pośrodku domu znajdował się kwadratowy pomost z desek, na którym zimą karmiono psy. Podobne domy i napół ziemianki były powszechne również u Nanajców, Ulczów, Negidalczyków i u niektórych ludów grupy Ewenków z wybrzeża Ochockiego. Osiedlający się Rosjanie na terenach dolnego biegu Amuru wprowadzili budownictwo zrębowe, przyjęte przez Niwków. Wraz z rozpoczynającym się rozkładem wielkiej rodziny patriarchalnej, obok wielkich domów mieszkalnych rozpoczęto budować pomieszczenia dla małych rodzin kilkuosobowych. Letnie mieszkania Niwków były stawiane bądź to bezpośrednio na ziemi, bądź to na palach ponad poziom ziemi. Budynki te miały dach dwuspadowy, pokryty trzciną, do drzwi prowadziła prymitywna drabina (kłoda z wrębami w miejsce stopni). Tak jak w domach zimowych wokół ścian biegły nary, ognisko znajdowało się w środku pomieszczenia. Do dziś utrzymały się pomieszczenia letnie, używane w czasie połowów w postaci kopulastych lub dwuspadowych szałasów. Dla kobiet rodzących budowano specjalne szałasy dwuspadowe lub stożkowate. Z pomieszczeń gospodarczych należy wymienić stodoły wzniesione na palach i spichrze na żywność i suszenie ryb. W czasach starszych budo_ wano domki dla oswojonych niedźwiedzi i rodowo-obrzędowe kapliczki. Schrony dla psów w postaci szałasów utrzymały się do dziś. Zarówno domy mieszkalne, jak budynki gospodarcze nie były z zasady ogrodzone. Prócz domów mieszkalnych w ośrodkach kołchozowych znajdują się magazyny, spichrze, kużnie, warsztaty remontowe, sklepy, łaźnie, piekarnie, stajnie itp. Budynki te wznoszone są w pobliżu wybrzeży. Kołchozy są również ośrodkami kultury i oświaty. Każdy z nich ma swoją szkołę, przychodnię lekarską, klub lub czytelnię i dom kultury. Kołchozowe osiedla są zelektryfikowane i zradiofonizowane. Obok rybołówstwa, Niwkowie zaczęli zajmować się hodowlą i ogrodnictwem na działkach przyzagrodowych. W budownictwie zaszły wyrażne zmiany na lepsze. Zrębowe domy są wzniesione na podbudówce z grubych bierwion wysokości 26 30 cm. D0m składa się z 17 - 19 wieńców, ściany wewnątrz są gładko obciosane. Kąty wieńców są zwieńczone w tzw. "łapę", lub "czaszkę". Współczesne domy posiadają drewnianą podłogę, pod którą znajduje się piwnica. Konstrukcja domu i dachu jest konstrukcją nie różniącą się od ogólnie przyjętych form budownictwa drewnianego. Dla ochrony domu przed zimnem i wilgocią na wysokości mniej więcej dwóch, trzech wieńców, w odstępie 30---40 cm. od ściany biegnie wokół domu tzw. "zawalinka" - przyzba w rodzaju ramy napełnionej ziemią. Solidnej konstrukcji dachy pokryte są dranicami, papą itp. Fronton domu jest poszyty pionowymi deskami. Dom zazwyczaj posiada 4 jednoskrzydłowe okna. Ściany wewnątrz i zewnątrz są oblepione gliną i bielone. Podłogi, futryny drzwi i okien pokryte są farbą olejną. Popularne stały się również budynki z sienią, jako miejscem na skład zapasów na zimę i sprzętu go~podarczego. Domy są zaopatrzone w piece ruskie i płyty kuchenne, oświetlone elektrycznością lub lampą naftową. Meble są raczej fabryczne, niektóre przedmioty, jak taborety i stoły są czasami wykonywane przez Niwków. Kobiety niezwykle dbają o estetykę i czystość wnętrza. Jednoizbowe wnętrze najczęściej jest podzielone na dwie części przepierzeniem z desek - w ten sposób powstają dwa pomieszczenia. Jeżeli nie ma przepierzenia, piec jest ustawiony w takim odstępie od ściany ażeby tworzyć kącik na kuchenne sprzęty i zajęcia gospodarcze. Ten typ mieszkania jest dziś powszechny nie tylko wśród Niwków ale wśród mieszkańców innych narodowości tam osiadłych. .1' l I .• Dyrekcja i katedra historii Krasnodarskiego Instytutu Pedagogicznego zamieszcza notatkę poświęconą pamięci zmarłego dnia 22 lipca 1959 r. Michaiła Władimirowicza P o kro w s k i e g o, doktora nauk historycznych, kierownika katedry historii Krasnodarskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Pokrowski miał za sobą ponad 30 lat pracy naukowej i dydaktycznej w chwili śmierci. Był uzdolnionym i głębokim badaczem naukowym; większość swych prac poświęcił problemowi historii narodu Adygejskiego. M. W. Pokrowski urodził się w 1897 r. w wiosce Ardon na terenie obecnej Północno-Osetyńskiej ASRR; po ukończeniu Instytutu Krasnodarskiego pracował w wielu państwowych instytucjach, by w końcu od 1928 r. zdecydowanie przerzucić się na pracę naukowo-badawczą, włączając się do ekspedycji archeologicznych na Kaukazie, organizowanych przez AN ZSRR. Od 1941 r. był kierownikiem katedry historii przy Instytucie. Z prac jego należy wymienić przede wszystkim pracę doktorską "Zarys społeczno-ekonomicznej historii plemion adygejskich w końcu XVIII w. i pierwszej połowy XIX w." oraz "Rosyjsko-adygejskie stosunki handlowe" i "Wojenne działania w Noworosyjsku i na Tamańskim póL wyspie w czasie Wojny Krymskiej w latach 1853-1856". W dziale "Krytyki i bibliografii" G. Masłowa zamieszcza ocenę pracy 1. E. T u g u t o w a, Materialna kultura Buriatów, wydana przez Syb2ryjski wydział AN ZSRR v\' Ułan- Dde (1958 r.). �529 Książka 1. E. Tugutowa jest pierwszą pracą pOswlęconą historycznoetnograficznym badaniom kołchozowego ułusu Buriatów. Książka składa się z ośmiu rozdziałów: 1. Socjalistyczna przebudowa wiejskiego gospodarstwa, 2. Zmiany w narzędziach pracy, 3. Rzemiosło, 4. Domy i osiedła, 5. Ubiór, 6. Pokarm, 7. Rodzinno-małżeńskie stosunki: Obrzędy weselne, 8, Pogrzeby, po czym następuje zakończenie i spis żródeł i literatury. Praca jest oparta na bogatym i naj nowszym materiale faktograficznym. Ponadto sumiennie opracowane jest zagadnienie wpływu Rosjan na różne strony kultury materialnej Buriatów. Książka jest napisana prostym, żywym językiem. Masłowa kończy recenzję uwagą pod adresem wydawców o zbyt małym nakładzie tej interesującej książki, zarzuca skąpe ilustracje, niestarannie wykonane. Spośród wielu recenzji działu "Krytyki i bibliografii" należy wymienić recenzję N. A. Kisliakowa (str. 162-168) o książce Bazylego N ik i t i n a pt. Les Kurdes. Etudes sociologiques et historiques z przedmową Louis Massignon, wydaną w Paryżu w 1956 r. Dzieło ma 15 map i 12 plansz. B. N i k i t i n w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej był konsulem rosyjskim w Iranie, obecnie mieszka w Paryżu; jest on jednym z najwybitniejszych specjalistów w zakresie historii i etnografii Kurdów. Recenzowana praca jest dorobkiem naukowym całego jego życia. Autor na podstawie swoich bezpośrednich obserwacji i literatury daje szeroki i wielostronny przegląd historii, etnografii, folkloru i literatury Kurdów, analizuje sytuację tego rozdrobnionego i rozsypanego po wielu krajach narodu, czyni swoje przypuszczenia co do dalszego ich losu. Kisliakow interesuje się w tej książce tylko rozdziałami dotyczącymi etnografii Kurdów i dość szczegółowo je analizuje; recenzję kończy uwagą, że jest to wielka monografia o naj bogatszym materiale do historii, etnografii, literatury i folkloru Kurdów. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, 1960 r., Moskwa Zeszyt drugi "Sowieckiej Etnografii" z 1960 r. rozpoczyna się artykułem okolicznościowym Redakcji czasopisma: "Zwycięstwo idei leninowskich z okazji rocznicy 90-lecia urodzin W. 1. Lenina" (22 kwietnia 1960 r.). T. A. Z d a n k o: etapie historycznym. kOlcej Azji na drodze Leninowska (Problem polityka rozwoju narodowościowa socjalistycznych na narodowości nowym Srod- do komunizmu). Teoretyczne założenia w zakresie problemu poświęcony był XXI Zjazd KPZR, \vymagają narodowościowego, którym opracowania szeregu za- sadniczych zagadnień w ramach nauk filozoficznych, historycznych, etnograficznych, ekonomicznych, prawniczych. W liczbie zadań etnografii radzieckiej najpoważniejszym problemem badań naukowych jest konsolidacja narodowości socjalistycznych i ściśle z nią związane zagadnienie o drogach rozwoju małych narodowości i grup etnograficznych w okresie budowy społeczeństwa komunistycznego. Wśród różnorodnych narodowości Związku Radzieckiego najtrudniejszym elementem badań etnograficznych są ludy Środkowej Azji; zagadnienia narodowościowe szczególnie były tam drażliwe zarówno przed Rewolucją Październikową, jak i w pierwszym okresie po niej. Podstawowe narodowości Środkowej Azji ukształtowały się drogą zawiłych migracji i dyfuzji trwających tysiąc lat. W skład Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków weszły różne plemiona i narodowości z okresu starożytności i średniowiecza, zachowując niektóre cechy etnograficzne, wyniesione z tych okresów i stare nazwy etniczne, których używały aż do czasu Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Warunki historyczne nie sprzyjały konsolidacji ludów Środkowej Azji; podbite przez Rosję carską w drugiej połowie XIX w. chanaty: Bucharski, Chiwiński i Kokandzki były ekonomicznie i w rozwoju społecznym ogromnie zacofane. Poszczególne narodowości rozsypane po różnych chanatach przechodziły drogą podbojów z jednego do drugiego; praktykowane też były masowe przesiedlania miast, kiszłaków i całych okręgów. Panujące stosunki feudalne przeplatały się z przeżytkami ustroju patriarc hal no- rodowego. Mimo tak niesprzyjających warunków dla konsolidacji, zaczynał się '""śród ludów Środkowej Azji kształtować wspólny język, byt i kultura dzisiejszych narodowości. W świadomości rozlicznych grup i podgrup rodowo-plemiennych Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków przetrwały pojęcia o wspólnocie pochodzenia. W zawojowanych przez Rosję carską chanatach mimo niewielkich zmian jakie zaszły w życiu i bycie poszczególnych ludów Środkowej Azji, zaczęły się jednakże kształtować formy przyszłych narodowości burżuazyjnych, proces zresztą niezakończony, aż do Rewolucji Pażdziernikowej. W tym okresie skład etniczny poszczególnych ludów pozostał bez zmian. Po Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej została powołana Komisja do spraw narodowościowych ludów Azji Środkowej, która pod przewodnictwem W. W. Kujbyszewa i M. W. Frunze oraz pod osobistym wglądem W. 1. Lenina objęla swym działaniem tereny dawnych chanatów Bucharskiego i Chiwińskiego oraz Turkmeńską SRR. Proces konsolidacji ludów Azji Środkowej toczy się dalej. Świadectwem tego są przeprowadzane co pewien czas spisy ludności. Analiza ich wykazuje znikanie małych grup etnograficznych. H - ..Lud". t. XLVII �531 Szereg ekspedycji kompleksowych obejmuje swoimi szczegółowymi badaniami nie tylko zasadnicze grupy mieszkańców Środkowej Azji lecz również małe grupy etnograficzne. Pamiro-Fergańska ekspedycja zakończyła badania nad ludnością doliny Fergańskiej. Ukazały się prace monograficzne S. 1. Inogamowa, J. P. Winnikowa i L. S. Tołstowej. Chorezmijska ekspedycja wydała szereg publikacji o ludności osiadłej na nizinach Amu Darii. Na terenach Czardżouskiego obwodu działa ekspedycycja Środkowoazjatycka zorganizowana przez Instytut Etnografii AN ZSRR przy współpracy etnografów Republik: Uzbeckiej, Kazachstańskiej i Tadżykistańskiej. Zdanko zwraca uwagę na doskonałą pracę etnografa uzbekistańskiego, O. A. Suchariewej, nad składem etnicznym ludności miast dawnego chanatu Bucharskiego. Zdaniem jego dalsze prace ekspedycji powinny być skierowane na trzy zasadnicze problemy: 1. Badania nad procesami konsolidacji wewnętrznej każdego ludu, na skutek zacierania się podziału rodowo-plemiennego i jego pomniejszającego się stopniowo znaczenia. 2. Badania nad procesami jednoczenia się małych grup narodowościowych z dużą narodowością; 3. Badania, związane z współczesnym etapem historycznymprzejścia do komunizmu - nad procesem zbliżania się ku sobie narodo·· wości socjalistycznych ZSRR, na bazie rozwoju ich współpracy i przyjażni. Zdanko kończy artykuł uwagą o potrzebie rozwinięcia badań nad wzajemnymi stosunkami narodów Środkowej Azji i rozwiJaJącymi się stosunkami międzynarodowymi. Jest to jego zdaniem problem w okresie budowy komunizmu o dużym znaczeniu. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, lVIoswa, 1960 r. W. A. A l e k s a n d r o w: Rosyjskie budownictwo Wschodniej Syberii w XVII do pocz. XVIII wieku. mieszkaniowe we Materiały o najwcześniejszym budownictwie osiedleńców rosyjskich na Syberii są niezmiernie rzadkie. W zasadzie są to tylko dwa dokumenty: spis wsi klasztornych z 1679 r. i spis oberż z 1704 r. m. Jenisejska, ponadto poszczególne dokumenty z powiatów Jenisejskiego i Mangazejskiego, rozrzucone po różnych archiwach. Spis zabudowań wsi klasztornych uwzględnia tylko mieszkańców i budynki bezpośrednio związane z klasztorem. Spis oberż jest bardziej szczegółowy, sporządzony na rozkaz cara Piotra 1. Jest to cenny dokument, gdyż podaje rozmiary budynków i obejścia, opisuje typy domów i budynków gospodarskich. Natomiast pomija zupełnie układ wewnętrzny budynków. i Na podstawie obu SpiSOW Aleksandrow stwierdza, że w tym okresie nie było zasadniczych różnic między budownictwem wiejskim i miejskim. Osiedleńcy rosyjscy na Syberii przynieśli z sobą rodzime wzory budownictwa i zasady konstrukcji, natomiast miejscowe warunki tzn. bogactwo budulca i nieliczenie się z obszarem ziemi oraz surowy klimat wywarły swój wpływ na wygląd i rozkład budynków. Średnio obszar zajmowany pod budynki jednej zagrody wynosił ok. 100 m~. Działka budowlana miała zazwyczaj kształt prostokątą, jej krótszy bok przylegał do ulicy. Dom frontem wychodził na ulicę, za domem rozciągał się ogród. W okręgu Jenisejskim w XVII w. dość szerolko były rozpowszechnione trzyizbowe budynki (izba mieszkalna, sień, komora), coprawda komora \V XVII w. nie była pomieszczeniem mieszkalnym; chociaż gdzie niegdzie zaczęto ją ogrzewać, celem wykorzystania na pomieszczenie mieszkalne. Budynki okręgu Jenisejskiego wyróżniały się dużymi rozmiarami; długość domu trzyizbowego sięgała nieraz 18-19 m. Izby mieszkalne w mieście były mniej więcej 6,2X6,2 m., na wsi rozmiary izb były podobne. a nieraz i większe. W obejściu zagrody znajdowały się często inne budynki mieszkalne, które podnajmowano. Rozmiary sieni i komory zazwyczaj odpowiadały rozmiarom izby mieszkalnej. Trzyizbowe budynki mieszkalne były wznoszone na tzw. "podkleciu" (pcmieszczenie dolne, rodzaj nisko położonego parteru); gdy podkleć stawała się pomieszczeniem mieszkalnym, dom przybierał wygląd budynku dwupiętrowego. Pomieszczenia gospodarcze umieszczano bardzo często pod budynkami mieszkalnymi, pod sienią lub komorą. Oddzielnie stawiano tzw. sienniki (pomieszczenie na siano); gdy chlew miał odrębny budynek, siennik znajdował się nad nim. W zagrodach wiejskich budynki gospodarcze były stawiane odrębnie. Prawie każda zagroda wiejska i dom miejski posiadał własną łażnię w odrębnym budynku, jednoizbową lub z sienią. Prócz tego każde niemal obejście posiadało piekarnię, czy to w obrębie zagrody czy to naprzeciw domu z drugiej strony ulicy, tak, jak i łażnię· Podwórko było ogrodzone płotem z dwuskrzydłowymi wrotami, ogro_ dy otaczał częstokół. W okręgu Jenisejskim była duża ilość młynów wodnych, a wewnętrznym rozkładzie budynku mieszkalnego nie ma właściwie żadnych informacji, poza jedyną wzmianką o tzw. kaziance; było to przepierzenie z desek w sieni lub izbie, z drzwiami. Wszystkie budynki były zrębowe lub słupowe. Słupowa technika budownictwa była stosowana raczej w budynkach gospodarczych. Sień była przybudowana do izby razem z komorą. Sień i komora najczęściej nie posiadały sufitu. Podłogi były wyłożone tarcicą. Wszystkie budynki pokrywano dranicą, rzadziej słomą. �533 We wzmiankowanych na wstępie spisach znajduje się dość szczegółowy opis okien, których w budynku mieszkalnym znajdowało się od 5 do 8. W ogrzewanych pod kleciach również umieszczano okna. W okna wprawiano mikę, w którą ten teren obfitował. Podobne typy budynków były charakterystyczne dla całego kraju Jenisejskiego, nawet w mieście Mangasie nad rzeką Taz, mimo braku lasów, budynki były trzyizbowe. Cechą charakterystyczną wszystkich budynków był tzw. most, tzn. wzniesienie z bierwion ułożonych w dwa trzy rzędy, służące, jako fundament domów mieszkalnych na błotnistych, nisko położonych gruntach. Budownictwo kraju Mangazejsko-Turuchańskiego było mniejsze rozmiarami od budownictwa kraju Jenisejskiego, zawsze jednak przynajmniej dwuizbowe. Charakterystyczne dla tego terenu było kryte podwórze wiąi,ące w jedną całość budynki mieszkalne i gospodarcze; służyło one równocześnie jako schronisko dla bydła w czasie ostrych zim. nina G. W. S z i P u n o w a, Szt1!ka ludowa i hafty). Komi (Tkaniny wzorzyste, dzia- Artykuł Szipunowej jest oparty na materiałach zebranych przez ni4 w latach 1928-1931 oraz na zbiorach krajoznawczego muzeum miasta Syktywkar w Komi ASRR i ostatnich jej pracach w terenie. Jest to dosĆ' szczegółowy opis stroju głowy, koszul kobiecych, ręczników, pończoch, rękawiczek i pasów tkanych lub wyszywanych z końcu XIX w. i na pocz. XX. Barwne nici do tkanin i haftów były farbowane w domu przez Komiaczki przy zastosowaniu farb kupnych lub roślinnych, wyrabianych domowym sposobem. Jako barwniki naturalne używano kwiatu przytulii dla koloru czerwonego, natomiast sok z korzenia tej rośliny daje piękny żółty kolor. Kwiatów i liści janowca używano dla koloru żółtego, dla kolonI zielonego używano liści brzozowych. Kolor pomarańczowy lub czerwonożółty wydobywano z tzw. brodatych porostów na pniach brzozy, sosny lub jodły. Dla wydobycia barwy czarnej używano szczawiu, który zbierano w okresie kwitnienia, lub "błotnej rudy" wraz z korą olchową oraz indygo i granatowy sandał (ekstrakt czerwonego drzewa); te ostatnie barwniki, były kupowane, podobnie jak indygo-karmin, który preparowano z przemieszką koperwasowego oleju. Widłaki przygotowywane w specjalny sposób były używane, jako barwnik granatowy. Barwniki roślinne dawały najbardziej trwałe kolory, wymagały jednak dużo inicjatywy i pomysłowości. a poza tym proces ich przygotowywania był skomplikowany. Wymienione barwniki stosowane były przy farbowaniu nici wełnianych. Nici lniane i konopne były barwione wywarem z huby brzozowej tzw. kap. Wejście do uLytku farb anilinow~'ch wyparło barwniki roślinne, szczególnie przy farbowaniu lnu. Poza strojem głowy, koszulami kobiecymi, pasami męskimi i kobiecymi, rękawiczkami i pończochami, reszta części ubioru nie była niczym ozdobiona. Strój kobiecy zachował dłużej swoją etniczną specyfikę; podstawową jego częścią była koszula z długimi rękawami, zwęzaJącymi się przy dłoniach. Koszula składała się z dwóch części, górnej z cienkiego, białego płótna i dolnej z grubszego płótna. Wykrój szyi ściągnięty był wąską lamówką, zapiętą na guzik. Na koszulę wkładano sarafan, który miał kilka odmian, naj starszą z nich był tzw. "szu:;zun" z białego płótna z drukowanym wzorem granatowym. Na sarafan wkładano fartuch, zebrany w wąską lamówkę na wysokości piersi, związany na plecach. Sarafany i fartuchy były najczęściej z tkanin fabrycznych. Pasy z długimi, bogatymi frędzlami były zawiązywane na lewym boku. Latem i zimą Komiacy nosili kolorowe wełniane pończochy z jaskrawymi wzorami. Latem zarówno kobiety jak mężczyżni nosili rodzaj półbucików z szerokimi, płaskimi noskami, ze sznurowadłami z wełny, czarnego lub brązowego koloru; zimą używane były powszechnie walonki. Dziewczęta nosiły na głowie opaskę, ozdobioną z przodu wzorem tkackim lub aplikacją, z tyłu spadały na plecy długie wstążki, przy głowie przewiązane w kokardę. Młode kobiety nosiły opaskę ze zwiniętej chustki, której końce wiązały z tyłu. W niektórych okręgach noszono sorokę, podjętą nieco wyżej nad czołem i płasko opadającą na plecy, lub chusteczkę kumaczową, której końce zawiązywano nad czołem. Plecy kobiecej koszuli były ozdobione pasem (naplecznik) z tkanym czerwonymi nićmi wzorem, to samo naszycie obiegało wykrój szyi i rozcięcie z przodu; ozdobione nimi były także rękawy. Dół koszuli nie był obszyty w zasadzie nigdy wzorem tkanym, za wyjątkiem koszuli darowanej teściowej przez synową. Tkany wzór "napleczników" był podobny do wzorów, którymi ozdabiano ręczniki. Krój koszuli Komiaków był identyczny z wykrojem koszul ludności rosyjskiej. Pasy, rękawice i pończochy wykonane prymitywną techniką odznaczały się natomiast pięknym rysunkiem zdobniczym. Pasy były noszone przez dorosłych i dzieci; (dl. 120 cm, 220 cm, szer. 1,5 cm, - 5 cm). Zasadnicze wzory używane przy tkanych pasach były to romby, krzyże, kropki, orna met w kształcie litery II proste i ostre kąty. Kompozycja wzoru oparta była na motywie centralnym i motywach uzupełniających. Linii okrągłych we wzorach na pasy nie stosowano. G. \V. Szipunowa szczegółowo opisuje technikę tkania i wiązania pasów. Wzory wykonywane na rękawiczkach i pończochach były podobne. Najczęściej spotykanymi ornamentami tych części ubioru Komiaków były: kwadraty, romby, trójkąty, grzebyki, siatki, krzyże, ostrokąty, linie proste, faliste i zębate. Wielkie figury romboidalne lub kwadratowe �53;> otoczone były ornamentem grzebykowym. W środku kwadratowych motywów umieszczono jeden lub cztery kwadraciki, w romboidalnych podobnie - romby. Linia zębata lub prosta łączyła i dzieliła różnorodne ornamenty. Autorka dzieli rękawice wg wzorów zastosowanych na nich na 4 grupy. Pończochy miały podobny ornament, jak rękawice. Z kolei autorka omawia wzory tkane czerwoną nicią na ręcznikach płóciennych i kobiecych koszulach, chusteczkach z płótna i męskich pasach tkanych. Rysunek ornamentu jest zawsze geometryczny. Ręczniki jako zasadnicza część składowa posagu były ozdabiane naj bogaciej. Utrzymały się one do dziś, jednakże do ornamentu zdobniczego weszły nowe elementy, jak np. stylizowana postać ludzka, zwierzęca itp. Ręczniki i pasy miały swoje poczesne miejsce w trakcie obrzędów weselnych; panna młoda obdarowywała nimi pana młodego i jego krewnych. Ceremoniał darowywania pasów uwzględniał hierarchię rozdawania darów: najlepszy przekazywano panu młodemu, po czym otrzymywał chrzestny ojciec pana młodego i ojciec rodzony. Przygotowywano też większą ilość pasów na tzw. "wiązanie pasami podarków". nego S. B. R o ż d z i e s t w i e n s k a j a, Zagadnienie (Tace kute wyrobu ludowego Dolnego Tagiłu). przemysłu N. N. Czeboksarowowi na określenie zasadniczych linii rozwoj u gospodarczo-kulturalnych związków narodów Nadbałtyckich we wczesnych okresach ich historii oraz na określenie charakteru tych związków. Na podstawie materiałów wykopaliskowych można postulować, że już w okresie mezolitu na ziemiach Wschodniej Europy rozpoczął się ruch osiedleńczy, poczynający się od terenów Północnej Polski i prawdopodobnie Białorusi. Wykopaliska większej części Litwy oraz terenu obecl:ego obwodu Kaliningradzkiego z tego okresu są typu kultury świderskiej, tak charakterystycznej dla terenów Polski. Odkrywki kultury świderskiej należy przypisać grupom ludności koczowniczej lub napół koczowniczej, myśliwych i rybaków. Można przypuszczać, że były to grupy związane z grupami póżno-paleolitycznymi z terenów Wschodniej Europy, posługującymi się językiem paleoeuropejskim. Prócz zabytków kultury świderskiej na terenach Estonii, Łotwy i Litwy oraz obwodu Kaliningradzkiego odkryto zabytki z okresu mezolitu. Najbogatsze w zabytki tego okresu jest stanowisko archeologiczne na torfowiskach Kynda. \"l drugiej połowie III wieku p.n.e. niemal na cały teren Wschodniej Przybałtyki napłynęły nowe fale plemion fińskich, które wchłonęły nieliczną miejscową ludność - potomków plemion z okresu mezolitu kultury kyndajskiej. Ceramika, kamienne narzędzia i inne przedmioty z tego okresu świadczą o ścisłych związkach gospodarczo-kulturalnych plemion przybaltyckich z. plemionami osiadłymi na tererJach polożony<:h na wschóct i południe od Estonii, Łotwy i Litwy. W końcu III w. i na pocz. II w. na ogół jednolita kultura zwana przez autora kulturą ceramiki jamowo-grzebykowej zaczęła się różnicować, tworZ;IC kilka wariantów, odpowiadających tworzącym się w tym czasie fińskim grupom plemiennym. Dwie najwyrażniej różniące się grupy zabytków z tego okresu to grupa zachodnia zabytków Kuczeme i grup) wschodnia, obejmująca teren południowo-wschodniej Estonii i północno-wschodniej Łotwy. Być może już w tym czasie zaczęły powstawać zalążki dzielnic historyczno-etnograficznych. Skromne dane mówią również o związkach północnej Zstonii ze Szwecją i wyspą Gotland. Minimalna ilość zabytków archeologicznych typu kultury ceramiki jamowo-grzebykowej na Litwie i w Północnej Polsce pozwala przypuszczać, że ludność "bałtycko-fińska" została zasymilowana przez ludność basenu Niemna i Wisły - przodków Słowian i Celtolitwinów. Autor zwraca U\vagę na hipotezę Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o o przetrwaniu w językach słowiańskich i bałtyckich bardzo starych fińskich zapożyczeń, czego absolutnie nie ma w innych językach grupy indoeuropejskiej. artystycz- Ekspedycja Instytutu Etnografii AN ZSRR prowadziła na terenie Dolnego Tagiłu w latach 1956-1958 obok badań nad kulturą i bytem robotników prace nad kulturą i bytem chałupników, ściśle związanych z klasą robotniczą .. Drogą ankietową zebrano materiał pozwalający na zajęcie się zagadnieniem przemysłu artystycznego, uprawianegc przez ludność tego terenu przed Rewolucją i do chwili olbecnej. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 3, lVIoskwa, 1960 r. N. N. C z e b a k s a r o w, O dawnych kach ludów gospodarczo-kultura!1tych zwiqz- Nadbałtyckich. Zagadnienie etnogenezy i historii etnicznej Litwinów, Łotyszów Estończyków są przedmiotem szczególnego zainteresowania uczonych radzieckich. Wśród wielu prac poświęconych temu problemowi należy wymienić prace Ch. A. Moora, A. K. Wassara, N. N. Guriny, P. Z. Kulikauskasa, A. Z. Tautawicziusa, 1\1. Ch. Szmidechelm, E. D. Sznore, eT. Jabłonskilie-Rimantienie, L. J. Janitasa. 1\TatE'rirtł~' zawarte w pracach tych autorów oraz porównawcze zestawienie ich z materiałami dawn~'ch badaczy tego problemu pozwoliło tz �;")37 Tak więc w I wieku p. n. e. powstała nie tylko grupa wschodnio-bałtycka ale i podgrupy: południowo-wschodnia (auksztajsko-łatgalska), południowo-zachodnia (żemajsko-kurska), i północna (estońsko-liwska). -:\!apewne w tym okresie formowały się również i dialekty języka litewskiego, łotewskiego, liwskiego północno-estońskiego południowo- stońskiego. Kontakty gospodarcze i związki kulturowe ludności Przybałtyki tego okresu naj żywsze były z plemionami zamieszkującymi baseny rzek Dniepru i Wisły. Grupa południowo-wschodnia kontaktowała się z wschodnimi Słowianami, zamieszkałymi na południe od Prypeci, na terenach Kijowszczyzny i Wołynia. Południowozachodnie grupy ludności Przybałtyki w okresie wczesnego żelaza miały ożywione stosunki gospodarczo-kulturalne z zachodnio słowiańskimi plemi{ll1ami kultury łużyckiej i z bezpośrednimi ich sąsiadami z nizin Wisły tzw. Bałtami. Nie wykluczone nawet, że zachodni Słowianie byli w kontakcie z plemionami fińskimi daleko głębiej siedzącymi. Ceramikę łużycką spotyka się bowiem i na terenie Estonii, Finlandii, a nawet w środkowej Szwecji. Zdaniem Ch. A. M o o r' a, przodkowie Liwów i Estończyków przejęli od plemion łużyckich formy brązowych narzędzi, sposoby wylewania brązu, uprawę rolną, typ radła i jarzma oraz sposoby obróbki lnu. W I wieku n. e. w życiu gospodarczym i w zakresie kultury rozpoczyna się dla plemion Wschodniego Balticum nowy okres historyczny. Uprawa roli staje się głównym zajęciem Bałtów i plemion fińskich, obok tego niepoślednią rolę odgrywa hodowla. Przybywa znajomość obróbki żelaza, brązu. Rozwija się wielka rodzina i patriarchalna wspólnota. Następuje wyraźny podział plemion. Zachodzą również zmiany w stosunkach z plemionami sąsiednimi. Najpoważniejsze znaczenie miały związki z zachodnimi Słowianami Powiśla, dla wschodnich zaś - z wschodnimi Słowianami Podnieprza, dla plemion bałtofińskich z plemonami Skandynawii. Stosunki te stopniowo zacieśniają się, by w końcu nabrać decydującego znaczenia dla ogólnego ich rozwoju gospodarczo-kulturalnego i ich etnicznej historii. Z plemion wschodniosłowiańskich należy wymienić Krzywiczan, którzy docierali do Dźwiny i rzeki Wielkiej, przychodząc gdzieś od źródeł Niemna, a być może i zachodniego Bugu. Wpływy wschodnich Słowian na całym terytorium nadbałtyckim są niewątpliwe, świadczą o tym źródła archeologiczne, historyczno-etnograficzne i lingwistyczne. W końcu I tysiąclecia i na pocz. II n. e. w rezultacie długiego procesu wzajemnych wpływów Letto-Litwinów i Liwo-Estończyków z wschodniosłowiańskimi sąsiadami powstała uderzająca bliskość wielu elementów materialnej kultury tych narodów, która daje się zauważyć i w okresach o wiele późniejszych. Jednym z takich przykładów jest chociażby dwuzęb- na socha z IX-XII w., lub niektóre typy bron i sierpów z zębatym ostrzem. W końcu I tysiąclecia n. e. na wschód i południe od terytorium dzisiejszej Radzieckiej Przy bałtyk i rozpoczął się proces etnicznej konsolidacji wschodniosłowiańskich grup plemiennych i rozwój stosunków feudalnych starorosyjskiej ludności, która w rezultacie tworzy państwo Kijowskie z wielkimi' wpływami na narody Wschodniej Europy, w tej liczbie i na kształtujące się narody litewski, łotewski, liwski i estoński. Powstanie Rusi Kijowskiej i proces formowania się stosunków feudalnych u narodów Przybaltyckich jest przyśpieszony. Zrozumiałe, że wpływy Rusi Kijowskiej naj żywsze były na jej południowo-wschodnich terenach, mniej intensywne na terenach zachodnich, ograniczone raczej do stosunków handlowych lub lennych. Proces kształtowania się trzech podgrup ludności w trzy naro:ly został zakończony między IX a XII w., ale głębokie więzi kulturowe i gospodarcze przetrwały i trwają nadal. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Przytłaczająca większość artykułów tego tomu porusza zagadnienia teoretyczne folkloru i stan badań nad ustną twórczością ludową poszczególnych narodów ZSRR i Chin Ludowych. Z artykułów, które mogłyby interesować etnografów należy wymienić artykuł E. A. A l e k s i e n k i Kult niedźwiedzia u Ketów. Kult niedźwiedzia rozpowszechniony głównie wśród myśliwych Północnej Azji jest kultem wywodzącym się z bardzo zamierzchłych czasów; do dziś utrzymały się wśród myśliwych Ketów niektóre przeżytki związane z kultem niedźwiedzia; upolowanie niedźwiedzia nadal jest u nich uważane za wielkie wydarzenie, jest także świadectwem odwagi, zręczności i wytrwałości myśliwego. Ketowie uważali niedźwiedzia za króla zwierząt, wierzyli głęboko, że posiada on duszę. Sama nazwa niedźwiedzia w języku Ketów - kyp lub bat - oznacza wujek lub dziadek, dowodzi, że uważali go za stworzenie pokrewne człowiekowi. Inne nazwy niedźwiedzia, jak np. koj lub kajgus również są związane z nazwami właściwymi człowiekowi. W trakcie sądów miejscowych, jeśli oskarżony zdołał zjeść kawałek skóry niedżwiedziej lub przysięgał na ząb niedźwiedzia całując go i gryząc, bywał uniewinniony. Ketowie lubili wychowywać małe niedźwiedziątka, karmili je i ozdabiali naszyjnikami i obrączkami z miedzi. Towarzyszyły one im przy wizytach składanych krewnym i sąsiadom. Po trzech latach wypuszczano je w tajgę, nie zdejmując obrączki i uprzedzając sąsiadów, że "syn" lub �539 ..córka" wróciły do tajgi, ażeby na nie nie polowano. Oswojone niedżwiedzie wracały czasami z tajgi na krótki pobyt do swoich dawnych wychowawców, szczególnie gdy były chore i potrzebowały opieki. Polowan0 na niedźwiedzia zazwyczaj w październiku. Myśliwy, który wytropił legowisko niedżwiedzia wracał do czumy, zwoływał sąsiadów i zapowiadał, że można iść nazajutrz w gościnę do niedźwiedzia. Słowo ,.polowanie" nigdy nie było używane przy tej okoliczności. Na polowanie każdy z myśliwych szedł osobno. Rozpalano wokół legowiska ogień i płonącymi źagwiami starano się wypłoszyć niedźwiedzia z barłogu, przemawiając do niego słowami zachęty i perswazji. Najczęściej jednak zabijano niedźwiedzia w legowisku, zamykając otwór wejściowy i rozwalając górną część barłogu. Zwyczaj nakazywał odzierać ze skóry i patroszyć niedźwiedzia poza legowiskiem przy ognisku, gdyż legenda głosiła, źe gdy niedźwiecź widzi swoje legowisko oźywa. Przed zdarciem skóry odrąbywano przednią prawą łapę - zwyczaj ten wiąże się z jedną ze starych legend keckich; odrąbaną łapę przechowywano, jako talizman. Po zabiciu niedźwiedzia, odrąbana łapa porzucona trzykrotnie przez przedstawicieli rodów lub grup plemiennych wskazywała, którego ze zmarłych krewnych dusza przebywa w niedźwiedziu. Krewni zmarłego musieli gościć tę duszę tzn. powstrzymywali się w określonym okresie czasu od polowania i innych zajęć. Mięso niedźwiedzia odzielano starannie od kości, których nie wolno było rąbać. Wnętrzności zakopywano w miejscu polowania, starannie przy tym pilnowano, żeby ich nie porwały psy, nie dopuszczano również by psy lizały krew. Bardzo często w miejscu zabicia niedźwiedzia ustawiano słupek, na którym wszyscy obecni wyrzynali swój znak rodowy. Dzień święta z okazji zabicia niedźwiedzia składał się z trzech ceremonii: 1. gotowania mięsa i podziału wśród zaproszonych w domu "gospodarza" niedźwiedzia, 2. przygotowanie wizerunku niedźwiedzia i 3. goszczenie "duszy" niedźwiedzia, ceremoniał o znaczeniu magicznym, zabezpieczającym powodzenie w polowaniu i dobrobyt. Mięso niedźwiedzie gotowali tylko mężczyźni i tylko w jednym i tym samym kotle. Głowa była przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn; kaźdy z nich musiał tknąć ją chociaż palcem i posmarować sobie wargi. Każdy z gości otrzymywał porcję mięsa do domu; resztę zatrzymywali gospodarze dla swoich. Zwyczaj obdarowywania mięsem niedźwiedzim krewnych utrzymał się do dziś. Goszczenie "duszy" niedźwiedzia zaczynało się od wielkich porządków w czumie, następnie zaś gospodarz przygotowywał wizerunek niedźwiedzia na starannie oczyszczonej korze brzozowej w formie owalnej, przykrytej drugim kawałkiem kory. Z kolei sporządzał skrzyneczkę otwartą z wierzchu i z przodu, w którą wkładano wizerunek. głową ku otwartej części skrzy- ncczki; wokół skrzyneczki zaś rozkładano rozne CZęSCl niedźwiedzia. Do skrzyneczki wkładano zgiętą w pałąk gałązkę cedrową, oczyszczoną z kory, u dołu pałączka przywiązywano kawałeczek rybiego kleju, po bokach zaś przymccwywano 7 cieniutkich pałeczek; miało to być wyobrażenie niedźwiedzich żeber; ponadto przyczepiano kawałeczek języka niedźwiedzia i małe kawałeczki miedzi. Całość była symbolem czegoś wiąźącego poszczególne części ciała. Miedź i klej, zdaniem Ketów, miały ściągać niedźwiedzia do ludzi. Przez cały okres święta skrzyneczka z wizerunkiem niedźwiedzia pozostawała na honorowym miejscu, na noc przykrywano ją białą szmatką. Gdy goście byli zebrani, gospodarz siedząc obok skrzyneczki opoviiadał z najdrobniejszymi szczegółami historię upolowania niedźwiedzia; przed nim znajdowało się urządzenie do gotowania kleju vV' formie pałeczki, na której rozwidlonym końcu umocowany był lejek z kory brzozowej do którego wkładano oczy niedźwiedzia; prócz tego przygotowywano cedrową palmę i gdy opowiadanie dochodziło do momentu zabicia niedźwiedzia, gospodarz łamał palmę i z okrzykiem podskakiwal k:zduszając lejek wraz z ocziłmi. Następnie lejek tzw. chittyn wraz z palemką wrzucano do ogniska. Po tej ceremonii gospodarz wkładał maskę ze skóry nosowej niedźwiedzia i starał się raśladować go rykiem i ruchami. Po gospodarzu wszyscy zebrani mężczyźni powtarzali tę scenkę. Po czym maskę nazywaną ,.mordeczką" kładli ponownie przed skrzyneczką, przy której ustawiano również stolik. W końcu zaczynała się uczta, i losowanie za pomocą łapy niedźwiedzia, kto będzie dojadał pozostałe po niedźwiedziu potrawy. Ten na kogo padł los będzie mial - w przekonaniu Ketów - szczęście w polowaniu. Do skrzyneczki, w miejsce wizerunku niedźwiedzia, wkładano czasami czaszkę niedźwiedzia wraz z dolną szczęką. W końcu wizerunek niedźwiedzia wywoź ono uroczyście w tajgę, okadzając dymem z cedrowego igliwia, obnosząc kilkakrotnie wokół ogniska. W tajdze, wyrąbywano w pniu młodego cedra wgłębienie, w którym umieszczano deseczkę. Podobnie postępowano z czaszką i dolną szczęką niedźwiedzia. Wszystkie kości niedźwiedzia pozostałe po uczcie i mięsie podarowanym sąsiadom, zbierano starannie i składano u gospodarza uczty, który owijał je w korę brzozy lub płótno i grzebał bądź w ziemi bądź ,', dziupli cedrowej. Ketowie wierzyli; że gdy brzoza z wizerunkiem niedźwiedzia spróchniała i w końcu osuwała się z pnia na ziemię, niedźwiedź odradzał się i rozpoczynał życie na nowo. Podobne zwyczaje są znane i wśród innych ludów ż~'jących przeważnie l myślistwa. Jest to niewątpliwie kult związany z ustrojem rodowym. Charakterystyczne, że do kuł tu niedźwiedzia włączono również kult ognia i drzeWil. �I :)-10 Podobieństwo poszczególnych obrzędów tego kultu u Ketów i innych ludów Syberii dowodzi o szerokim rozprzestrzenieniu kultury myśliwskiej. Podobne obrzędy występują u Chantów i Mansów; należałoby więc wyJaśnić związki etniczne i kulturalne tych ludów z Ketami. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Z. 1. W ł a s o w a, (Syberyjskie materiały). Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko W. G. Korolienko jest uważany, po 1. A. Chudiakowie, za jednego z pierwszych zbieraczy i badaczy ludowej poezji Jakutów, poza tym zainteresowania jego obejmowały znacznie szerszy krąg zagadnień dotyczących zarówno całego kraju, jak i jego kultury. Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko znalazły swój wyraz w jego pracy redakcyjnej n'1d czasopismem "Ruskije bogatstwa". Korolienko pozostawił wiele notatek z informacjami o Tunguzach, Czukczach i Jukagirach. Zebrane przez niego z różnych źródeł materiały dowodzą o jego szerokich i różnorodnych zainteresowaniach przeszłością, Syberii oraz o wszechstronnych badaniach tego kraju. Korolienko, jako odpowiedzialny redaktor "Rus skowo bogatstwa" rozwijał niezmiernie żywą działalność, nie pozostawiając bez echa lub oceny żadnej nowej pozycji wydawniczej z zakresu folkloru ,etnografii i archeologii. P. W. Szejn, recenzując zbiór pieśni Korolienki, podkreślił jego wielki wkład w dzieło badań nad bytem i życiem ludu. Anastazja S. W. K i s j e I e w, KRATKIJ OCZERK DREVNIEJ ISTORII SOW, Chakgiz - Abakan, 1951, ss. 90. Kojdecka CHAKA- Dzieje Chakasów to jest nadjenisejskich Kirgizów stanowią jeden z ważniejszych rozdziałów w historii kultur środkowo-azjatyckich. Kultura tego bowiem właśnie ludu osiągnęla w swoim czasie zadziwiająco wysoki poziom. W końcowych stuleciach pierwszego tysiąclecia n. e. promieniowała ona swoimi wpływami na terytoria ludów ościennych, udzielając im niemało ze swoich osiągnięć. Swiadczą o tym stosunkowo liczne ale jednak fragmentaryczne wzmianki na ten temat w kronikach chińskich. Natomiast pełniejszy obraz dają wykopaliska archeologiczne z ostatnich dziesiątków lat. Jest obraz ten dla nas tym bardziej interesujący, że w ówczesnej kulturze ludu Kirgizów znajdujemy wiele cech europeidalnych. 1 Kisjelew przedstawia zarys historii kultury Chakasów wprowadzając czytelnika od razu w meritum problematyki archeologicznej, a więc w sprawę pierwotnego zaludnienia doliny Chakasko-Minusinskiej w środkowym biegu Jenisseja. Obszar ten, na którym od III do XI w. n.e. kwitła wspaniale kultura Kirgizów, był zamieszkały już od środkowego paleolitu a niektóre składniki tamtejszych kultur neolityc:.:nych i późniejszych weszły do omawianej kultury Chakasów (Kirgizów), świadcząc tym samym o nieprzerwanej ciągłości zaludnienia na tym obszarze. Dzieje tamtejszych przedhistorycznych społeczeństw z okresu przed etnicznym uformowaniem się ludu Kirgizów, autor przedstawia w pien\'szym rozdziale pracy, zatytułowanym "Ustrój wspólnoty pierwotnej". Słabą stroną rozdziału jest chyba to, że autor interpretuje liczne i ciekawe znaleziska archeologiczne z tego obszaru, w myśl sztywnego, dogmatycznego schematu, obowiązującego w okresie t. zw. stalinizmu. Stosuje także modną w owym czasie periodyzację Morgana Engelsa, skorygowaną przez S. P. Tołstowa w 1948 r. Zgodnie z tym schematem Kisjelew na paleolityczne materiały wykopaliskowe rzutuje obraz pierwotnego ludzkiego stada, w którym zrazu obowiązuje seksualna promiscuitas, którego gromadnym zajęciem jest łowiectwo a pierwocinami religji - kult zwierząt, właściwy ludom na tym etapie rozwoju. Dalszy rozwój tamtejszych społeczeństw, zdaniem autora, przebiega również zgodnie z ustalonym schematem wspomnianej periodyzacji. Poprzez małżeństwo grupowe dochodzi zatem do powstania wspólnoty pierwotnej, matriarchalnej, pod koniec paleolitu. Wyraźny podział pracy na męskie i kobiece zajęcia widzi autor w zróżnicowaniu form kamiennych skrobaczy (trójkątne - męskie. owalne żeńskie). O występowaniu matriarchatu mają, jego zdaniem, świadczyć gliniane figurki kultowe, przedstawiające postacie żeńskie .. Przejście od zajęć łowieckich i rybackich, do hodowli zwierząt i rolnictwa dokonało się na opisywanym obszarze, zdaniem autora, już w neolicie, a utrwaliło się ostatecznie w okresie brązu. W tym ostatnim Kisjelew wydziela trzy fazy: afanasjewską, andronowską i karasuską. W każdej zachodziły konkretne zmiany ustrojowe i gospodarcze. Na VIII-VII stulecia p. n. e. datuje autor oswojenie i zapoczątkowanie użycia pod wierzch konia. Zbiega się to chronologicznie z początkiem stosowania żelaza do produkcj i narzędzi i broni. \V tymże samym okresie brązu wynaleziona została kibitka o zaprzęgu z wołów. Wielość ruchów etnicznych na przestrzeni od czarnomorskiego basenu po Chiny sprzyjała w owym czasie szybkiemu rozprzestrzenianiu się tych wynalazków. Tym tłumaczy się zadziwiające ujednolicenie wielu form kulturowych na dużych obszarach Azji w t. zw. okresie scytyjskim (VII-III w. p. n. e.). W tym okresie w dolinie Chakasko-Minusinskiej dochodzi do upowszechnienia się kopieniaczych forrr. uprawy ziemi przy stosowaniu sztucznego nawodnienia. Rozwija się tutaj także transport konny: dokonuje się daleko posunięta specjalizacja �543 w zakresie obróbki metali, mianowIcIe w technice obróbki miedzi, brązu i żelaza. Z metali tych specjaliści produkują naczynia, broń, części uprzęży, narzędzia pracy i ozdoby. Liczne piramidalne kurhany świadczą o rozwoj u ustroju rodowo-plemiennego. W tej też epoce rozwinęły się specyficzne cechy kulturowe doliny jenisejskiej i Ałtaju. Na wyżynnym Ałtaju powstała osobna kultura, nazwana Majemirską, którą cechowały silniejsze związki ze scytyjskim zachodem a natomiast słabszy rodzimy tradycjonalizm. To zapoczątkowało kulturowe zróżnicowanie, które stało się podstawą przyszłego podziału kulturowego ludów tego obszaru na dwie grupy ~tniczne: tiursko-ałtajską i kirgiską. W trzech ostatnich stuleciach p. n. e. zaszły historyczne procesy, które zaciążyły nad dalszymi dziejami wielu ludów Środkowej Azji, a m. i. ludów nadjenisejskich. Od strony wschodniej rozpoczyna się ekspansja Chin, sięgająca daleko w głąb Azji, połączona z zakładaniem szlaków handlowych. Od Azji Przedniej wychodzi w kierunku Środkowej Azji uderzenie macedońskie, które niesie w głąb Azji sporo kulturowych elementów helleńskich. W centrum Azji powstaje olbrzymi związek wojenny Hunów. Spełnili oni osobliwą misję kulturową, roznosząc po całej Azji elementy kulturowe przejmowane od Chińczyków na wschodzie a od zhelenizowanych ludów na południowym zachodzie. Z tego też okresu pochodzą liczne elementy mongoloidalne, które przeniknęły na obszar jenisejski i zabarwiły nowowytworzony fizyczny typ Chakasów, który zachował się po czasy współczesne. Rozdział drugi zawiera charakterystykę (Kirgizów). Okres ten jest poświadczony dawnego państwa Chakasów przez źródła pisane. Są nimi wzmianki dziejopisów chińskich i runiczne napisy nagrobkowe, umieszczane na kamiennych płytach, stawianych na grobach rodowych władyków kirgiskich z tego okresu. Ze żródeł chińskich wynika, że na powstanie etniki kirgiskiej złożyły się składniki różnorodne, z których najważniejsze są dwa: 1. Jenisejsko-ałtajski substrat ludów, nazywanych przez kronikarzy chińskich "din-lin". Wykazywał on wiele cech fizycznych europejskich (jasną skórę. niebieskie oczy, jasne oczy). 2. Substrat ałtajskich ludów tureckich, które przez kronikarzy chińskich były określane mianem "gian-guny" (32). Wśród Kirgizów istnieje legenda o pochodzeniu Kirgizów i Turków od wspólnego przodka imieniem Niszid. Język wspomnianych napisów nagrobnych z nad Jenisseju w osnowie swojej pochodzi z języka ałtajskiego nazwanego orchońskim. Sojusz plemion kirgiskich doprowadził do wspaniałego rozkwitu ich państwa w pierwszym tysiącleciu n. e., a szczególnie między VI a IX w. n. e. Dopiero konflikty wojenne z Dżyngis-chanem i jego następcami doprowadziły do rozbicia ich państwa. Ostatecznego zniszczenia dokonał Kubłaj-chan. który w 1293 r. roz·kazał przesiedlić znaczną część Kirgizów do Mandżurii, \\7 okolice Ha-Jań. Od tego momentu nastąpił rozpad zamieranie funkcjonalnego zespołu, jaki stworzyła kultura tego ludu. Zdaniem Kisjelewa zasadniczy zrąb tej kultury ukształtował się \V oparciu o rodzime podłoże kulturowe w kotlinie Chakasko-Minusinskiej (s. 39). Jej gospodarczą podstawą było rolnictwo i przyzagrodowa hodowla bydła, jak również pasterstwo stepowe. Wczesnośredniowieczne znaleziska archeologiczne poświadczają tu znajomość i stosowanie pługa do orania roli, stosowanie sztucznego nawadniania pól, uprawę prosa, jęczmienia, pszenicy i tzw. himalajskiego jęczmienia. Hodowano konie, krowy, woły, owce i wielbłądy. Używano żaren do przemiału zboża. Ich średnia zdolność dziennego przemiału musiała sięgać ok. 50 kg. Świadczą o tym wymiary owych żaren oraz eksperymentalne badania autora. Pośrednio dowodzi to stosunkowo dużej wydajności tamtejszego rolnictwa. Ta sytuacja pozwala wnioskować, że zarazem musiało tam istnieć daleko posunięte zróżnicowanie i specjalizacja rzemiosła. Tak było w rzeczywistości, a dowodem są odkopane ślady działalności rzemieślniczej. Do wysokiego kunsztu doszła technika obróbki żelaza, a także i innych metali (srebra, miedzi i brązu). Autor sądzi, że artystycznymi wyrobami z miedzi, srebra i brązu zajmowali się specjaliści jubilerzy. Jakość jak również duże zróżnicowanie artystycznych form ceramiki glazurowanej dowodzi wysokiego stopnia w rozwoju garncarstwa. Tak samo jakość i rozmaitość form broni, narzędzi rolniczych i itd., uprzęży, odzieży itd. nie pozwala wątpić o tym, że poziom rzemiosła wytwarzającego takie przedmioty musiał być wysoki. Artystyczne rzemiosła utrzymywały się w rodach, przechodząc z ojca na syna. Świadczą o tym niektóre napisy nagrobne. Kisjelew sądzi, że już wtedy istniały tu zalą:bki przyszłych cechów rzemieślniczych. Bogatej produkcji rzemieślniczej odpowiadały liczne kontakty handlowe. Do kraju Kirgizów docierali kupcy chińscy, arabscy, tybetańscy, tocharyjscy i in. Ustrój był w pewnym sensie oligarchiczny. Na czele społeczeństwa stała rodowa, zamożna arystokracja, właściciele niezliczonych stad bydła i licznych niewolników. Ale równocześnie lud ten był jeszcze uzależniony od rodowych władyków póżniejszych, "biegów", "kaganów" i "badurów". Tak, że w sumie nie można tu jeszcze mówić o narodzie rządzonym przez władców. Jest to raczej zjednoczenie grup rodowo-plemiennych, w którym podstawową jednostką społeczno-organizacyjną był ród - "el". Wspomniane poprzednio pismo runiczne pochodzenia tiurskiego ulegało przekształceniu w końcowych dziesięcioleciach VIII w. przy udziale elementów pisma chorezmijskiego, które - jak wiadomo - wyrosło na wzorach aramejskich. (s. 69). Tym niemniej Kisjelew przypuszcza, że u Kirgizów istniał rodzimy system znaków runicznych, o czym mają świadczyć najstarsze z napisów nagrobnych. Pierwotną religią Kirgizów był system wierzeń właściwych szamanizmowi. Szczególny akcent kul- �545 towy dotyczył ognia. Z czasem dotarły tam wpływy buddyzmu, a pozmeJ islamu. Twórczość artystyczna w zakresie plastyki również reprezentowała wysoki poziom, co poświadczyły znaleziska w grobach kirgiskich. Po rozgromieniu państwa Kirgizów przez Dżyngizydów, wiadomości o Kirgizach stały się nikłe i rzadkie, zwłaszcza w XIV do XVI w. Dopiero wzmianki napotykane w aktach syberyjskich i moskiewskich od XVII w. pozwalają śledzić ich dalszą historię. Wynika z nich, że Kirgizi ulegli recesji kulturowej. Zatraciwszy wiele z elementów swej dawnej kultury, w dużej części przeszli z powrotem do zajęć łowieckich. Jedynie w dorzeczu środkowego Jeniseju wśród tamtejszych Kirgizów nadal zachowały się tradycje świetnej sztuki kowalskiej, i nadal kowalstwo odgrywało ważną rolę w tamtejszym regionie. Nałeży się spodziewać dałszych badań, które rzucą więcej światła na dzieje i kulturę tego interesującego ludu. Praca S. W. Kisjelewa należy do publikacji, które przynoszą nieznane, niekiedy wręcz sensacyjne szczegóły o kulturze ludów Azji Srodlwwej. W perspektywie r,istorycznej widać, że dyfuzja niektórych elementów kulturowych takich, jak pług, żarna, uprząż końska, telega stcpowa i in., mogła odbywać się innymi drogami, niż to na ogół bywa przyjmowane w dyfuzjonistycznych teoriach współczesnych szkół europejskich. Praca jest niestety napisana trochę chaotycznie, co umniejsza jej odkrywcze wałory. Jest też wydrukowana w wyjątkowo słabej formie graficznej, wyra żnie kolidującej z jej bądź co bądź cenną treścią. T. Dusan Wróblewski Drljaca ZARYS STANU BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W JUGOSŁAWII Aczkolwiek już prace pisarzy klasycznych zawierają sporo materiałów dotyczących różnych narodów l, etnologia jest uważana za młodą naukę. W Jugosławii, podobnie jak w innych krajach europejskich, bardzo skąpe są źródła etnologiczne dotyczące średniowiecza 2. Począwszy od XVI w. zarówno nasi jak i obcy pisarze, kronikarze, podróżnicy i historycy: P. Hektorowić (XVI w.) ;', L Valvasor (XVII w.)4, A. Kacić-Miośić" i ks. A. Fortis (obaj z XVIII w.) 6 dają w swoich pracach sporo materiałów o życiu Słowian Południowych. Systematyczne zbieranie i opracowanie materiałów dotyczących życia narodu rozpoczyna się dopiero w pierwszej połowie XIX w. Fakt ten wiąże się z imieniem V u k a Kar a d ż i ć a (1787-1864), który jako inicjator tej pracy zarówno u Chorwatów jak i Serbów, wpływał też na <:;łowel;ców i inne narody bałkańskie '. Mimo iż Karadżić, a w Chorwacji Vrhovac R jednocześnie rozpoczęli działalność. w czasie kiedy etnologia zaczyna się rozwijać jako odrębna nauka, wyniki ich prac nie są jednakowe. Karadżić od razu mógł przystąpić do wydania pierwszego tomu pieśni ludowych (r. 1814); natomiast wiele czasu minęło zanim do podobnych rezultatów doszło w Słowenii (r. 1839), dzięki Polakowi Emilowi Korytce, a w Chorwacji jeszcze później (r. 1846). Praca etnograficzna Karadżića przypada na pierwszą połowę XIX w., zaś w drugiej połowie działają jego następcy, których wyniki prac nie są tak znaczne. Już za życia Vuka rozpoczyna się zarówno wśród Serbów jak i Chorwatów organizowanie towarzystw naukowych i instytucji (muzea), które odtąd będą pomagały w pracach dotyczących bytu i kultury narodu. Z końcem XIX w. przejmują te prace takie instytucje jak Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki w Zagrzebiu, Serbska Akademi3 Królewska (obecnie Serbska Akademia Nauk i Umiętności) w Belgradzie, Muzeum Krajowe w Sarajewie. Pozostawiają one jednak wolną rękę tak indywidualnej, jak i kolektywnej pracy innych instytucji; specjalnie zaznacza się działalność różnych czasopism 9. Budzenie się zainteresowania bytem i kulturą narodu, powstawanie pierwszych muzeów narodowych jest historycznie uwarunkowane walką Południowych Słowian o odrębność narodową 10. Natomiast, wydaje się rzeczą zrozumiałą, że etnologia jugosłowiańska musiała przejść przez dłuźszy etap indywidualnego zbieractwa, pasjonującego amatorstwa, po to, aby po założeniu wymienionych instytucji (które w ramach swojej pracy poświęcają wiele uwagi również naszej nauce) oraz po założeniu instytucji ściśle etnołogicznych, towarzystw i czasopism, praca ta uzyskała charakter bardziej systematyczny. Koniec XIX i początek XX w. eharakteryzuje się w Jugosławii założeniem oddziałów etnograficznych w akademiach Zagrzebia i Belgradu, wyodrębnieniem się pierwszych muzeów etnograficznych z muzeów narodowych, założeniem pierwszej na południowym wschodzie katedry etnologii na Uniwersytecie Belgradzkim, pojawieniem się periodyków etno_ logicznych, zainteresowaniem ze strony muzeów i instytutów zagranicznych 11 naszymi materiałami etnologicznymi oraz studiami zagranicznych badaczy nad naszymi problemami etnograficznymi 12. Po pierwszej wojnie światowej rozpoczęły się wykłady na wszystkich uniwersytetach w kraju i w związku z tym zjawiła się znaczna ilość etnologów. Wprowadzono również etnologię jako przedmiot nauczania w gimnazjach. Przy tej całej pracy brakło koordynacji; nie równomierny był też rozwój nauki na pewnych obszarach Jugosławii, co· stworzyło konieczność założenia towarzystwa ludoznawczego. Jednak dwukrotne próby założenia towarzystwa nie powiodły się (r. 1926 i 1931 r.). Warunki polityczne przedwojennej Jugosławii, negowanie jednych i faworyzowanie innych narodów, nie stanowiły· sprzyjającej atmosfery dla rozwoju jugosłowiańskiej etnologii. Dodajmy, że różne instytucje etnologiczne szły na rękę takiemu stanowi rzeczy 13. Instytucje prowadzące 35 - "Lud", t. XLVII �547 badania nad bytem i kulturą narodu przejawiały działalność wydawniczą w zakresie kwestionariuszy i podręczników zawierających wskazówki do pracy badawczej. Dzięki temu zebrano dużą ilość materiałów. Szczególnie działalność wydawnicza lat trzydziestych bież. stulecia przybiera na sile, drukowano bowiem przede wszystkim materiały zebrane poprzednio. W okresie póżniejszym akcja zbierania materiałów nie dotrzymywała kroku pracy wydawniczej. Często tworzeniem podstaw i zakładaniem fundamentów etnologii zajmował się jeden człowiek, jedna wybitna indywidualność l'. Także antropogeograficzna szkoła C v i j i c i a, niewątpliwie wywarła znaczny wpływ na jugosłowiańską, a ściślej - na serbską etnologię. Reprezentanci tej szkoły uznali decydujący wpływ środowiska geograficznego na rozwój narodu i jego kulturę. Etnologia jugosłowiańska przyjęła również zasady szkoły e w o l u c j o n i s t y c z n e j. Kierunek zaś h i s t o r y zm u s c h e m a t y c z n e g o, który w okresie imperializmu dominuje nad szkołą ewolucjonistyczną, p0pularyzuje się również i w Jugosławii z czego wynika, że i ahistoryzm a częściowo i formalizm miały miejsce w jugosłowiańskiej etnologii 15. Kończąc część wstępną mego artykułu podaję jednocześnie, że rozwojem etnologii zajmowali się niemal wszyscy czołowi etnologowie: T. Djordjević, J. Erdeljanović, B. Drobnjaković, M. Gavazzi, M. Filipović, V. Novak, Ś. Kulisić, B. Rusić, J. Vukmanović i różni obcy badacze 16. Zestawienie chronologiczne instytUCJ'l' nie działalność Rok założenia Instytucje* Katedry 1888 M~' Sarajewo 1894 1896 Belgrad względnie 1906 1913 Split 1919 Zagrzeb Organizacja poszczególnych powojennej pracy republikach etnograficznej jugosłowiańskich Po drugiej wojnie światowej publikuje się materiały przeważnie zebrane wcześniej. W okresie tym odczuwa się już potrzebę ukazania ogól_ niejszych metodologicznych opracowań oraz zestawienia bibliografii. Serbia Najstarsza katedra w Jugosławii to Seminarium Etnologiczne Uniwersytetu Belgradzkiego. Straciła ona podczas wojny obu swoich profesorów: dr T. Djordjevicia i dr J. Erdeljanovicia. Zreorganizowane po II wojnie światowej, z prof. dr B. Drobnjakoviciem na czele i niezbędną ilością kadry naukowej oraz znacznie wzbogaconą biblioteką, Seminarium Etnologiczne przygotowało instytucjom etnologicznym czterech naszych republik znaczną ilość specjalistów. Założony przed blisko siedemdziesięciu laty jako Sekcja Etnograficzna, wielokrotnie reorganizowany, Instytut Etnograficzny SANU, począwszy za narodni żivot Slavena (Zgb.) obicaje Zagrzeb 1926 1951 zbornik Lubljana 1923 1930 muzeja Skopje I w obec- Czasopisma Glasnik Zemaljskog u Sarajevu Zbornik Jużnih Belgrad 1924 rozwijających Srpski etnografski (Belgrad) 1901 1921 t l . e no oglcznych w Jugosławii Skopje Lubljana "Etnoloska biblioteka" - Zgb. "Etnolog" - Lubljana Glasnik Etnografskog muzeja Belgrad Banjaluka Zadar Cetinje 1952 Glasnik Etnografskog Belgrad 1£56 Glasnik instituta za slovensko rodopisje, Ljubljana 1959 Etnoloski pregled, instituta SAN, na- Belgrad • W zestawieniu powyższym nie uwzględniono instytutów. Brakowało mi do tego szczegółowych danych. Oprócz instytutów Serbskiej i Chorwackiej Akademii Nauk, założonych na schyłku XIX w., większość pozostałych założono po drugiej wojnie światowej. �549 548 od 1958 r. posiada następujące sekcje: a) etnologiczną, b) antropologiczną, c) folklorystyczną, d) socjologiczną oraz e) sekcję budownictwa ludowego. Kontynuując, i w znacznej mierze rozszerzając dzieło Cvijića, Instytut Etnograficzny SANU prowadził najdłuższe badania w zakresie etnologii. Według mapy sporządzonej w ostatnich latach w Instytucie przeszło 1/3 terytorium FNRJ zbadano pod względem antropogeograficznym i opublikowano te materiały. Sekcja socjologiczna postawiła sobie za zadanie badanie ekonomiczno-socjologiczne bytu i obyczajów narodu, w związku z industrializacją i urbanizacją wsi. Oprócz tego jednym z ważniejszych zadań tego instytutu jest organizacja pracy nad realizacją jugosłowiańskiego atlasu etnologicznego. Dość szeroko zakrojoną akcję prowadził Instytut Wsi SANU, który dziś już nie istnieje, bowiem zadania jego przejął Oddział Badania Wsi Instytutu Nauk Społecznych. Duże znaczenie dla etnologii jugosłowiańskiej ma akcja Maticy Serbskiej w Nowym Sadzie nastawiona na problematykę przystosowania się ludności przesiedlonej po wojnie do Vojvodiny. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, podobnie jak większość założonych po wojnie muzeów, prowadzi wszechstronną działalność naukową; wydatnie zwiększają się zbiory (stałe i okresowe wystawy) oraz ogłasza się drukiem zebrane materiały. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie jest inicjatorem badań kompleksowych (wyniki których są już drukowane) nastawiając się przede wszystkim na badanie Hera - dawniejszej ludności Banatu. Pozostałe muzea w Serbii, mimo że często obsada personalna sprowadza się do jednego fachowca - etnologa, prowadzą badania z zakresu kultury materialnej. Niektóre z nich posiadają własne wydawnictwa w których publikują zebrane materiały. Oprócz pracy naukowej muzea prowadzą działalność oświatową; w akcji ochrony zabytków współpracują z instytucjami konserwatorskimi. Działalność wydawnicza znajduje swój wyraz przede wszystkim w kontynuacji starych wydawnictw jak: "Srpski etnografski zbornik" 17 pod redakcją B. Drobnjakovicia oraz "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" 18 pod redakcją M. Vlahovicia. powołano również nowe tytuły wydawnicze, a mianowicie: "Glasnik Etnografskog instituta SANU" lO i czasopisma poszczególnych muzeów 20 oraz rÓżne większe 21, bardziej reprezentatywne publikacje 22. Poza tym pracownicy Seminarium Etnol~gicznego drukują swoje prace w "Zborniku Filozofskog fakulteta Umverziteta u Beogradu" 23. Chorwacja Zreorganizowany po drugiej wojnie światowej Zakład Etnologii (Katedra Etnologii Ogólnej oraz Katedra Etnologii Jugosławii) w Zagrzebiu \V dalszym ciągu kontynuuje pracę dydaktyczną, wprowadzając m. in. do programu nauczania zasady kartografii etnologicznej. Kierownikiem Zakładu jest prof. dr M. Gavazzi. Zakład ten w porównaniu z belgradzkim nie prowadził tak dużcj akcji dydaktycznej, ze względu na nieliczny personel, co spowodowało mniejszą ilość studentów kończących etnologię w Zagrzebiu. W 1953 r. Sekcja Etnograficzna Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki w Zagrzebiu przerodziła się w Instytut Etnograficzny obejmujący 4 sekcje: a) Etnologiczną, b) Etnograficzną, c) Folkloru Muzycznego oraz d) Antropogeograficzną. Zaczęte pod koniec ubiegłego wieku pod kierownictwem A. R a d i c i a, prace nad monograficznymi opracowaniami nie ograniczyły się tylko do antropogeografii. Mimo. że nie prowadzono ich na t.ak szeroką skalę, jak w Belgradzie, dla etnologii są one bardzo wartościowe. Na ogólną ilość siedmiu muzeów, które przejawiają działalność na terenie Jugosławii, trzy przypadają na Chorwację 24. Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu, obok działalności kulturalno-oświatowej, prowadzi badania terenowe na obszarze całej Chorwacji (zespołowo-kompleksowe i indywidualne) 25. Pozostałe dwa etnograficzne muzea chorwackie, ze względu na szczupłość kadry oraz niedostateczne środki finansowe, ograniczają się do badań na obszarze mniejszym, a mianowicie Srodkowego Wybrzeża oraz wysp przybrzeżnych. Nieodpowiednie warunki w zakresie ekspozycji, gromadzenia zbiorów itp. utrudniają realizację akcji naukowo-badawczej, podejmowanej przez absolwentów etnologii, jako pracowników muzealnych w Chorwacji i pozostałych republikach. Częściowo rozwiązują wprawdzie ten problem nowoorganizujące się muzea regionalne z działami etnograficznymi prowadzonymi przez fachowców. Muzea chorwackie, szczególnie mieszczące się w miejscowościach turystycznych (muzea etnograficzne w Splicie, Zadarze, dział etnograficzny w Dubrowniku), cieszą się wciąż wzrastającą frekwencją. Od 1949 r. rozpoczęto w Zagrzebiu dalszą kontynuację czasopisma "Zborni.k za na rodni żivot i obićaje Jużnih Slavena" 26 pod redakcją profesorów dr D. Boranicia i dr M. Gavazziego. Od 1951 r. redaktorem tego czasopisma jest prof. dr M. Gavazzi. Oprócz tego czasopisma, Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki opublikowała dwutomową pracę M. M u r k i o poezji ludowej (przygotowaną jeszcze przed drugą wojną światową). Pracownicy Katedry w Zagrzebiu publikują swoje prace na lamach "Zbornika Filozofskog fakulteta Sveućilista u Zagrebu" 27. Zakład Uniwersytetu Zagrzebskiego po kilkunastoletniej przerwie wznowił edycję pt. "Izdanja Etnoloskog seminara Sveucilista u Zagrebu" 28. W Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu dotychczas nie udało się wznowić czasopisma przedwojennego, w zamian za co wydrukowano przewodnik muzealny "Tumac izlożbene gradje u Etnografskom muzeju u Zagrebu" 29. �;:;50 551 Pozostałe muzea etnograficzne, wzgl. etnograficzne działy muzeów regionalnych, publikują przewodniki muzealne, prace o charakterze turystyczno-krajoznawczym 30, a o ile na ich terenach istnieją roczniki muzealne etnologowie zamieszczają tam swoje artykuły specjalistyczne 31. Podsumowując dane o wydawnictwach w Chorwacji stwierdzamy, że ilość ich jest niewystarczająca dla placówek etnograficznych. Słowenia Katedra Etnografii w Lublianie, nie przejawiająca żadnej działalności w czasie wojny, zreorganizowana po wyzwoleniu a kierowana obecnie przez docenta dr V. Novaka (ale bez dostatecznej kadry) przygotowała w okresie powojennym kilkudziesięciu fachowców, prawie wyłącznie specjalistów z zakresu etnologii Słowenii. Na obszarze Słowenii, w Lublianie, prowadzą działalność dwa instytuty: Instytut Ludoznawstwa Słowenii oraz Instytut Muzyczno-Ludoznawczy. Instytut Ludoznawstwa Słowenii posiada dwa działy: a) literatury ludowej i b) dział obyczajów i zabaw. Działalność tego instytutu przejawia się w badaniach nad zagadnieniami z zakresu folkloru ludowego, natomiast kultura materialna jest przedmiotem badań słoweńskich muzeów regionalnych. Podobną tematycznie działalność prowadzi Instytut Muzyczno-Ludozn'1Wczy, który jednak szczególny nacisk kładzie na badania nad kulturą muzyczną. Inicjatywę badań zespołowo-kompleksowych, zapoczątkowaną przez Muzeum Etnograficzne w Lublianie w r. 1954, podjęły istniejące już w tym okresie muzea regionalne. Tą metodą badawczą posługują się także, powstające w następnych latach, działy etnograficzne muzeów regionalnych (np. w Mariborze i Celiu). Tego rodzaju badaniami objęto początkowo tylko przybrzeżne obszary Słowenii (Istra, Doleńska) a ostatnio obszary górskie (Pohorje). Nie mniej ważną rolę spełniają muzea w propagowaniu kultury ludowej, urządzając okresowe wystawy, poświęcone nie tylko zagadnieniom Słowenii, lecz także kulturze ludowej krajów egzotycznych. Działalność wydawnicza jest słabiej rozwinięta niż w Serbii, Chorwacji a nawet w Bośni i Hercegowinie. W r. 1948 reaktywowano czasopismo Muzeum Etnograficznego w Lublianie pt. "S!ovenski etnograf", którego w okresie powojennym wydano 13 roczników. Z nowych wydawnictw wymienić należy kwartalnik pt. "Glasnik Instituta sa s!ovensko narodopisje", którego pierwszy numer ukazał się w r. 1956. Na treść wymienionego kwartalnika składają się małe artykuły, kwestionariusze oraz dział zawierający korespondencję z informatorami. Bośnia i Hercegowina Na uniwersytecie w Sarajewie brak odrębnego kierunku etnologii. Prof. S. Kulisić przeprowadzał od 1950 r. wykłady z etnologii, jako nauki pomocniczej, przy katedrze geografii. Miejsce prof. Kulisicia zajął w r. 1955, prof. dr M. Filipović. W związku z powiększeniem personelu wspomf\ianej katedry zaistniały ostatnio realne możliwości wyodrębnienia etnologii jako studium kierunkowego. Instytut Badań Folkloru w Sarajewie, który odegrał doniosłą rolę w badaniach zespołowo-kompleksowych zgromadził bowiem bogate materiały, uległ reorganizacji, ponieważ całokształt prac, łącznie z personelem przejęło Muzeum w Sarajewie. Na podkreślenie zasługuje działalność Instytutu przed jego likwidacją zwłaszcza przy gromadzeniu obfitych zbiorów muzealnych. Instytut do Spraw Bałkańskich, istniejący przy Towarzystwie Naukowym w Sarajewie, z jednoosobową obsadą (dyrektor), ogranicza swoją działalność do badań z zakresu językoznawstwa porównawczego. Ze względu na zmianę obsady personalnej 32, obecnie zainteresowania Instytutu sprowadzają się do badań etnograficznych. Muzeum Bośni i Hercegowiny w Sarajewie, wzbogacone przez zbiory, personel i działalność byłego instytutu do spraw folklorystyki, zatrudnia obecnie dwunastu pracowników naukowych. Nadmienić należy, że jest to jedna z nielicznych pł'acówek w Jugosławii posiadająca tak liczną obsadę personalną. Poszczególni pracownicy naukowi tej placówki specjalizują się w określonych działach etnologii, folkloru i językoznawstwa. Z prac badawczo-naukowych Muzeum w Sarajewie wymienić należy prowadzone, przez zespół pracowników Działu Etnograficznego, badania kompleksowo-zespołowe na obszarze Neum-Kleka, Livańsko Pole oraz Imliany. JVluzeum w Sarajewie, mimo że dopiero rozpoczyna organizować ekspozycje okresowe, cieszy się dużą frekwencją, szczególnie młodzieży szkolnej. W innych placówkach muzealnych w republice, w działach etnografii, zatrudnia się po jednym pracowniku naukowym. Proporcjonalnie do obsady działalność tych muzeów jest dużo skromniejsza. Jedno z przedwojennych muzeów etnograficznych (w Banialuce), w okresie powojennym poszerzyło swój zakres tematyczny przez utworzenie nowych działów. W chwili obecnej muzeum to posiada bardzo bogate zbiory strojów ludowych. Poza te m, przejawia ono ożywioną działalność w zakresie stałych i okresowych wystaw etnograficznych oraz w zakresie badań terenowych nie tylko z dziedziny kultury materialnej, ale także i muzykologii. Najstarszym wydawnictwem a charakterze rocznika w Bośni i Hercegowinie jest "Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu". W nowej serii został on wskrzeszony w 1946 r. jako wydawnictwo, początkowo jednotomowe, zamieszczające m. in. artykuły etnograficzne. Od r. 1953 "Glasnik. .." ukazywał się w dwóch tomach, z czego drugi tom był poświęcony historii i etnografii. W 1959 r. ten drugi tom przeradza się w wydawnictwo �5G2 wyłącznie etnograficzne o nazwie "Etnologia". Ostatni numer "Etnologii" Muzeum w Sarajewie zawiera pierwsze wyniki badań zespołowo-kompleksowych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w tym czasopiśmie ukazały się, w okresie powojennym, dwie bibliografie etnograficzne :l:l. Począwszy od 1951-19.55 r. wychodziło w Sarajewie czasopismo Instytutu do Badań Folkloru :14, którego treść stanowił głównie folklor. Trzecim wreszcie czasopismem, ukazującym się w Tuzli nakładem Muzeum Krajowego jest "CIanci i gradja za kulturnu istoriju Istocne Bosne":I5 zawierający m. in. artykuły o tematyce etnograficznej. Wśród periodyków wymienit: należy jeszcze publikacje Urzędu Ochrony Zabytków w Sarajewie :I'" w których znależć możemy artykuły poświęcone ochronie i konserwacji reliktów starego budownictwa ludowego. Z innych wydawnictw, już nic o charakterze periodyków, na czoło wysuwa się "Słownik Turcyzmów:l7 (wydawnictwo byłego Instytutu do Badań Folkloru w Sarajewie), dwa zbiory melodii i pieśni ludowych z obszaru Krainy Bośni '18 (wyd. Muzeum Narodowego w Banialuce), oraz dwie mniejsze publikacje (wydane przez muzea w Mostarze 89 i w Trawniku) 40. Macedonia Katedra etnologii na Uniwersytecie w Skopju, pod kierownictwem prof. dr B. Rusicia, p~owadzi intensywną działalność pedagogiczną w języku macedońskim; przygotowuje młode kadry wyłącznie do instytucji znajdujących się na terenie tej republiki. W 1950 r. założono w Skopju Instytut Folkloru, posiadający 3 działy: a) Tkactwa (względnie wytworów włókienniczych), b) Zwyczajów, obrzędów i muzyki ludowej, oraz c) Choreografii. Instytut ten bada byt i obyczaje na terenie Macedonii. Muzeum Etnologiczne w Skopju powstało w 1949 r. dzięki rozbudowie i wydzieleniu się Działu Etnograficznego z Muzeum Narodowego. Działalność tego muzeum, podobnie jak i działalność etnograficznych oddziałów w muzeach narodowych, założonych po wojnie (Muzeum Miejskie w Skopju, muzea w Ochrydzie i Velesu Tytowim i in.), przejawia się w akcji gromadzenia i przystosowania do potrzeb muzealnych - ebpn natów kultury materialnej. Etnograficzna działalność wydawnicza w Macedonii jest rozwinięta bardzo słabo. Muzeum Etnograficzne w Skopju, podobnie jak i Instytut Folkloru, żadnego czasopisma nie posiadają a naukowcy z tych placówek drukują swe prace w "Glasniku Muzejskog drustva" H (pracowników muzealnych), w czasopiśmie Fakultetu Filozoficznego w Skopju 4~ wzg. w czas=pismach ukazujących się w innych republikach. Od czasu do czasu, ukazują się także w Macedonii niewielkie wydawnictwa książkowe ". Wydaje się. że założenie przynajmniej jednego czasopisma, periodyku na terenie Macedonii, podziałało by mobilizująco na młodych pracowników tej republiki, a naukowcom innych regionów kraju pozwoliło by na lepsze poznanie życia i twórczości Macedończyków. Czarnogórze Czarnogórze nie posiada uniwersytetu, nie ma więc wychowanych przez siebie kadr etnologicznych i zmuszone jest zatrudniać pracowników wykształconych w innych republikach. Założony po wojnie w Cetyniu Instytut Historii, posiada Sekcję Etnograficzną, której zadaniem jest prowadzenie badań etnograficznych na terenie Czarnogórza. Główną problematyką badawczą Muzeum Etnograficznego w Cetyniu stanowią badania nad kulturą materialną, a w szczególności nad kwestią stroju ludowego toteż większość zbiorów tego muzeum to eksponaty z zakresu stroju. Całkowita zmiana ekspozycji wystawy w okresie powojennym polegała na znacznym unowocześnieniu jej w sto_ sunku do istniejącej poprzednio, ale wymagała kilku lat intensywnej pracy. W nowopowstających muzeach regionalnych Czarnogórza, których ilość ciągle wzrasta, dają się ostatnio zauważyć tendencje do tworzenia działów etnograficznych. W Czarnogórzu nie ukazują się żadne publikacje z zakresu etnologii. Artykuiy etnograficzne dotyczące tej republiki są drukowane w czasopismach pokrewnych dyscyplin 44, w czasopismach o charakterze kulturalnym 45, względnie pracownicy Muzeum Etnograficznego drukują swe artykuły w wydawnictwach innych republik. II Charakterystyka pracy badawczej problematyka etnologiczna Rozdział ten będzie próbą przedstawienia głównych cech wspólnych dla prac etnologicznych w poszczególnych republikach oraz próbą uwypuklenia problematyki etnologicznej. Jak już zaznaczono poprzednio, prace dydaktyczne z zakresu etnologii pro\ •..• adzą katedry we wszystkich jugosłowiańskich ośrodkach uniwersyteckich. Z pięciu istniejących w naszym kraju uniwersytetów, trzy posiad8ją katedry etnologii (Belgrad, Zagrzeb, Lubliana), w pozostałych zaś dwóch etnologia jest przedmiotem wykładanym na katedrach geografii lSkopje, Sarajewo). Na podkreślenie zasługuje fakt, że programy uczelni oraz sposób przygotowania młodej kadry były różne na poszczególnych uniwersytetach. W ostatnich latach dają się jednak zauważyć tendencje do ujednolicenia metod nauczania, w związku z czym przeprowadza się m. i. okresową wymianę pracowników naukowych - głównie profesorów między poszczególnymi uczelniami. Specyficzna sytuacja zachodzi między �555 ilością studentów kończących etnologię a realnymi możliwościami ich zatrudnienia. Wydaje się, że problem ten można by rozwiązać dwojako: a) ograniczyć ilość miejsc na uniwersytetach, a tym samym ograniczyć rolę etnologa do pracownika badawczo-naukowego (katedry, instytuty, muzea) oraz b) dążyć do zatrudnienia etnografów w szkolnictwie, wydziałach oświaty itp. Ta druga możliwość jest tym bardziej realna, że wykłady z etnologii w szkolnictwie średnim mają już swoją tradycję. Ze względu bowiem na przeprowadzanie akcji zbieracko-ankietowych, wydaje się jak najbardziej słuszne wprowadzenie etnologii do liceów pedagogicznych. Dużym ułatwieniem w tym zakresie są przygotowane odpowiednie podręczniki a mianowicie B. D r o b n jak o v i c i a oraz V. N o v aka. Z innych postulatów zmierzających do podniesienia kwalifikacji młodej kadry etnologicznej, można by zalecać utworzenie przy istniejących katedrach specjalnego konwersatorium oraz seminariów doktoranckich. Uwzględniając całokształt powojennej działalności instytutów i sekcji etnologicznych oraz folklorystycznych (łącznie dwanaście instytucji) należy stwierdzić ogromną ilość indywidualnie zebranych antropogeograficzno etnologicznych opisów materiałowych. Materiały te, zbierane przez okres siedemdziesięcioletni, przez różnych badaczy i według różnych kwestionariuszy nie zawsze są porównywalne i stąd wydaje się że nie mogą stanowić podstawy nawet atlasu antropogeograficznego. Niemniej przedstawiają one poważną bazę materiałową z którą należy się liczyć przy uwzględnianiu dynamiki poszczególnych zjawisk, na co między innymi kładzie nacisk Jugosłowiański Atlas Etnologiczny (EAJ) nad którym już rozpoczęto pierwsze prace. Wymienione instytuty, w ostatnich latach, zapoczątkowały na terenie Jugosławii specyficzny rodzaj badań, które można by nazwać etnosocjologicznymi. Należy podkreślić, że nowozałożone instytuty nie zawsze mają możliwości prowadzenia własnych wydawnictw, wobec czego wysiłki swoje kierują głównie na gromadzenie materiałów i ich c p~;;cowanie archiwalne. Mówiąc o jugosłowiańskiej muzeologii, zwraca uwagę znaczny wzrost liczby muzeów z działami etnograficznymi i utworzenie trzech specjalnych muzeów etnologicznych (w Cetyniu, Zadarze i Skopju). Przy tworzeniu tych instytucji często napotykano na duże trudności (względy kadrowe, finansowe itp.). Nie mniej trudności te zostały pokonane przy dużym jednakże wkładzie pracy i zapału, toteż w chwili obecnej kilka z tych muzeów wydaje nawet własne czasopisma naukowe. Stały wzrost wykształconych. młodych pracowników muzealnych nie pozostał bez wpływu na skład i poziom fachowy personelu naukowego. W związku z tym muzeom przypadło w udziale inicjowanie kompleksowych badań zespołowych z zakresu kultury ludowej. Około dziesięciu lat trwają już starania o utworzenie Skansenu, podejmowane przede wszystkim przez tych etnologów, którzy mieli sposobność bezpośrednio zapoznać się ze skansenami skandynawski- mi. Utworzenie Skansenu było by pożądane zarówno ze względu na jego znaczenie naukowe, jak i popularyzatorsko-dydaktyczne. W obecnym stanie wydaje się słuszne utworzenie jakiegoś muzeum pomyślanego szerzej a gromadzącego materiał z całej Jugosławii, a nawet z półwyspu Bałkańskiego. Postulat ten znajduje uzasadnienie tym bardziej, że niektóre z naszych muzeów mają po temu warunki, posiadają bowiem pewien zasób eksponatów z całego terenu państwa oraz krajów ościennych. Z przytoczonego powyżej przeglądu etnologicznej działalności wydawniczej .Jugosławii wynika, że nie jest ona skąpa, jakkolwiek można mieć zastrzeżenia co do równomierności nasycenia terenu regionalnymi wydawnictwami etnologicznymi (np. w Macedonii i Czarnogórzu, gdzie działa kilka instytucji etnologicznych, nie ma ani jednego naukowego czasopisma). Wobec tak licznych wydawnictw i dość rozproszonego materiału, jak najbardziej słusznym wydawało się stworzenie centralnego czasopisma o charakterze metodologicznym. Taki centralny organ w którym zamieszczano by artykuły metodologiczne oraz analizujące i podsumowujące dotychczasowe wyniki, przyczynił by się niewątpliwie do koordynacji prac etnologicznych w Jugosławii. W czasopismach etnologicznych, w ostatnich latach, zamieszczane są opracowania monograficzne, stanowiące rezultat zespołowych badań terenowych, prowadzonych przez okres dwu- lub trzyletni. Poza tym na treść czasopism etnologicznych składają się bibliografie, tak bieżące jak i tematyczne, natomiast w dalszym ciągu odczuwa się brak bibliografii ogólnej np. za okres powojenny. Podkreślić należy, że na łamach wydawnictw etnologicznych publikuje się referaty wygłaszane na kongresach Związku Folklorystów Jugosławii (patrz L Kałojewa w SE). Dość licznie organizowane konferencje naukowe 46 pozwalają pracownikom poszczególnych ośrodków na wymianę swoich poglądów i wyników. Mirno to odczuwa się brak sympozjum naukowego, poświęconego wybranym zagadnieniom, na którym aktualne problemy mogły by być dokładnie przedyskutowane. Niewątpliwie tego rodzaju zebrania ułatwiły by pracę młodym kadrom, podnosząc jednocześnie ich poziom naukowy. Trzecia przedwojenna próba utworzenia T o war z y s t w a E t n o log i c z n e g o zakończyła się zorganizowaniem dwóch ośrodków towarzystwa (na południu i północy kraju 47), założeniem czasopisma w Skopju i wypracowaniem pewnych podstaw organizacyjnych, które to rezultaty zniszczyła druga wojna światowa. Tymbardziej w r. 1957 przystąpiono z zapałem do zorganizowania towarzystwa, które stanowi dziś platformę porozumienia wszystkich samodzielnych pracowników naukowych. Do chwili obecnej Towarzystwo odbyło trzy walne zgromadzenia oraz kilka posiedzeń. Organizacja etnologii w Jugosławii, omówiona wyżej, narzuciła niejako potrzebę utworzenia Towarzystwa Etnologicznego, które w zakresie swojej działalności uwzględnia przede wszystkim: 1) Koordynację zakresu wykła- �5;:>6 dów na pcszczególnych katedrach oraz poprawę możliwości zatrudnienia pracowników po ukończeniu studiów; 2) Prace wstępne i przygotowywawcze do opracowania i wydania Atlasu Etnologicznego Jugosławii (EAJ', a w związku z tym, zorganizowanie specjalnych archiwów naukowych; 3) Założenie ogólnego muzeum jugosłowiańskiego; 4) Wydawanie czasopisma centralnego, opracowanie podręczników etnologicznych i rzeczowych bibliografii oraz 5) Organizowanie sympozjów naukowych. Realizując swoje założenia Towarzystwo przeprowadziło rewizję dotychczasowego stanu i opracowało postulaty kształcenia kadry etnologicznej; podjęło uchwałę by w ramach Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie podjąć próbę utworzenia poglądowego archiwum naukowego; opublikowało pierwszy numer czasopisma centralnego "Etnoloski pregled" 48, wydało w formie broszury dwie pozycje "Etnoloska biblioteka" 49 i kilka numerów "Biuletynu"; zorganizowało wreszcie dwa sympozja poświęcone badaniom garncarstwa ludowego oraz zadrudze. Sprawa powołania J u g osł ow ia ń sk iego At l a s u E t n o l o g i c z n e g o była przedmiotem nie jednej konferencji. Jednakże dopiero w 1958 r. powołano Komisję do Spraw Atlasu, na czele z prof. dr B. Bratanićem, która po uwzględnieniu dorobku polskiego i innych atlasów Europy, oraz wyników prac kartograficznych Katedry w Zagrzebiu, wypracowała specyficzną, przystosowaną do miejscowych warunków, koncepcję Atlasu. Jak podaje wymieniona Komisja 50, Atlas obejmie całe terytorium Jugosławii; wytypowano 758 areałów liczących 400 km 2 (20 km X 20 km). Do wymienionej liczby areałów należy dodać terytoria przygraniczne (Włoch, Austrii, Grecji, Węgier, Rumunii), etnicznie związane z terytorium Jugosławii. Tym samym liczba areałów zwiększa się do 900. Przy zaplanowanych 900 areałach, przy naj mniejszym eksploatowaniu punktów, jedna wieś będzie reprezentowała 100 km2, czyli 4 wsi na 400 km2 z przeciętną odległością punktów co 10 km (3032 punktów na cały obszar Jugosławii czyli 3600 z przygranicznymi obszarami). Bardziej korzystne jest większe zagęszczenie punktów atlasowych, zaś optymalne zagęszczenie .fugosławii; wytypowano 758 areałów liczących po 400 km2 (20 km X 20 km). czyli 16 wsi na 400 km 2; tym samym przeciętna odległość zmniejsza się do 5 km, czyli liczba ogólna punktów wzrośnie do 12128 względnie 14400. Komisja uważa sieć optymalną za właściwą, do której realizacji należy zmierzać. Dla zorganizowania bazy żródłowej Komisja przewiduje dobór eksploratoróworaz zorganizowanie sieci stałych korespondentów; literaturę i inne żródła wykorzystano dodatkowo. Przez wykwalifikowanych etnologów opracowanych było by 900 stałych punktów (w ilości 300 X 3 = 900). Dodatkowa sieć, obejmująca 3600 względnie 6600 (maksymalne zagęszczenie) punktów również eksploatowana była by przez tych samych etnologów (31)0 X 12 lub 300 X 22). Sieć korespondentów obejmowała by 2500 557 względnie 4000 (maksymalne zagęszczenie) punktów. Na eksploratorów terenowych przewiduje się, oprócz magistrów etnologii, studentów starszych lat studiów, natomiast korespondenci rekrutowali by się z warstw nauczycielskich oraz ludności wiejskiej. Akcję doboru stałych badaczy terenowych, jak i korespondentów, poprzedzą pewne wyjaśnienia i szk~lenia, tak aby podjęte przez nich zobowiązania były realizowane jak naJbardziej sumiennie i dobrowolnie. W związku z zaplanowaną siecią i doborem pracowników terenowych, przygotowuje się ma~ę podkładową stałej sieci w skali l : l 000 000 (na podstawie międzynarodowej mapy Europy oraz mapy Jugosławii w skali l : 500000). Na mapę podkładową w drugiej fazie narzucone zostaną zaplanowane are:łły. Mapa ta znajdzie nawiązanie do istniejących już skartowań europejskich. Do wyboru wsi reprezentujących zaplanowane areały przewiduje się powołanie komisji specjalistów dla poszczególnych regionów. Oczywiście, stała sieć będzie ulegała pewnym zmianom, zależnie np. od tematyki kwestionari usza. Przygotowuje się różne znormalizowane formularze np. kartoteki, karty materiałowe, katalogi itp. Opracowano odezwy, które wysłano do poszczególnych ośrodków celem zebrania deklaracji instytucji naukowych do współpracy z Atlasem. Ogłoszono drukiem Kwestionariusz Próbny uwzględniający postulaty metodyczne z zakresu europejskiej kartografii entograficznej. Kwestionariusz ten, według którego przeprowadza się próbne badania w terenie, obejmuje 2 zagadnienia z zakresu kultury materialnej (jarzma i młocka) oraz 3 z zakresu kultury duchowej i społecznej (narady wiejskie, ognie doroczne oraz obchody z maskami). Najbliższe plany Atlasu przewidują m. in. zebranie materiału bibliograficznego, przeprowadzenie kwerendy w archiwach i muzeach oraz opracowanie tych materiałów pod kątem potrzeb Atlasu. Prace przygotowawcze, według przewidywań Komisji, zajmą około dwóch lat. Po szcze_ gółowym zrealizowaniu wstępnych założeń, przy równoczesnej akcji uderzeniowej, wydaje się możliwe przebadanie kilku problemów w dość krótkim terminie (około pięciu lat). Zdaniem Komisji, w wypadku przebiegania akcji planowo, przy równoczesnym gromadzeniu materiałów z innych żródeł, do wydawania pierwszych zeszytów Atlasu będzie można przystąpić za około 10 lat. W ten sposób Jugosłowiańskie Towarzystwo Etnologiczne realizuje zadania, które uwarunkowały jego powstanie a zostały sformułowane m. in. przez V. N o v a k a: "Dbać o teraźniejszy poziom teoretyczny, metodyczny i organizacyjny etnologii; wyznaczyć odpowiednie miejsce w nauce dor~bkowi z okresu poprzedniego, koordynować prace etnologiczne w kraJU: inicjować badania na większą skalę jak np. atlasowe, przeprowadzać i podbudowywać te prace, oraz publikować ich wyniki" 51. �558 559 PRZYPISY II e r o d o t (V wiek p.n.e.), Konstanty P o r f i r o g e n e t a "Administrando Imperio" (X w.). 2 Dusanov Za konik. 3 Ribanje i ribrasko prigovaranje, 1568. 4 Die Ehre der Herzogthums Krain, 1689. & Razgovor ugodni naroda slovinskog, 1756. 6 Viaggio in Dalmazia, 1774. 1 , M. S. F i l i p o v i ć, Povodom osnivanja Etnolokog drustva Jugoslavije, Prilog Biltenu br. 3, Beograd 1958, s. 1 (powielone). 8 Biskup M. Vrhovac, 1813. 9 M. S. Filipović, j. w. 10 Idejna i teoriska osnova u razvitku nasih etnografskih muzeja, Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951, Beograd 1953, s. 27-30. .11 Duża ilość eksponatów w muzeach Wiednia i Budapesztu; wyd. "Wlssenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina' instytuty we Wiedniu. ' 12 K. Jirecek, R. Meringer, M. i A. Haberlandt, E. Schneeweiss J. Polivka, S. Ciszewski, P. Rowiński. ' 13 Muzea w Skopju, Sarajewie, Zagrzebiu oraz Lubljanie. 1~ V. ~aradżic, J. Cvijić, A. Radzić, V. Jagić, S. Novaković, V. Bogisić, F. MlkloSlC, M. Murko, T. Djordjewić, J. Erdeljanowić, B. DrobnjakoviĆ. 15 S. Kulisić, j. w., s. 29. 16 S. C i s z e w s k i, Folklorystyka Chorwacko-Serbska, Wisła t. V (1891), s. 871-902, t. VI (1892), s. 18-53; T. R. D jor d j e v i ć, Etnoloska nauka u Jużnih Slovena, "Nas narodni żivot" knj. I 1926; E. Schneeweiss Die ~ugoslawische VOlkskunde in der Jahren 1914-1924, "Zeitschrift fii~ Slawlsc~~ Philologie III, Berlin 1926, B. D r o b n jak o v i ć, Srpska etnografiJ a od Vuka Karadżića do danas, "Muzeji" I, Beograd 1948, s. 27-39; S. Kulisić, j. w.; J. V u k m a n o v i ć, Pregled etnoloskog rada o Crnoj Gori, "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu" 1901-1951, s. 352-361; M. R. Barjaktarović, D-r Tihomir R. Djordjević i njegov rad "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", knj. XVI, Beograd 1953: s. 256-261; P. S. Vlahović, D-r Jovan Erdeljanović, "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" knj. XVI, Beograd 1953, s. 262-266; 1. A. K a l oj e va, Etnograficzeskaja robota w Federativnoj Narodnoj Respublike Jugosławii (Issledowania serbskich etnografów), "Sovjetskaja Etnografija", 1956 (1), s. 122-130; I. A. K a l o j e v a, Chorwatia, "Sowjetskaja Etnografija", 1957 (1), s. 172-177; F. S a r f, Del0 Etnografskega muzeja v LublJani od 1. januaria 1954 do 31. decembra 1956, "Slovenski Etnograf" 1. X, Lubljana 1957, s. 201-211; B. D r o b n jak o v i Ć, Na pocetku druge decenije rada Etnografskog instituta, "G lasnik Etnografskog instituta VII, I Beogard 1958, s. 1-3; M. S. Filipović, j. w.; M. S. F i l i P o v i Ć, Posle prve redovne skupstine EDJ, "Bilten" Etnoloskog drustva Jugoslavije, g. II br. 2, Beograd 1959, s. 1-3; V. N Ov ak, Raziskavanje ljudskega żivljenda pri Slovencih, "Slovenska ljudska kultura", Lubljana 1960, s. 7-10; B. D r o b n jak o v i Ć, Etnoloska nauka kod Jugoslovena, "Etnologija naroda Jugoslavije", I deo, Beograd 1960, s. 9-28. Pragnę zwrócić uwagę czytelnikowi na dwie prace prof. M. G a v a zz i e g o, dotyczące rozwoju i stanu badań etnologii w Jugosławii: Razvoj i stanie etnografij e u Jugoslaviji, Lud Słowiański L. i II/l Kraków 1930, 1931; Ludoznawstwo Jugosławii 1939-1947, Lud t. 37, 1947, s. 426-438. 17 Belgrad, 1948. 18 Belgrad, 1953. t9 Belgrad, 1952. 20 Glasnik Muzeja Kosova i Metohije, Pristina 1955. 21 "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951", Beograd 1953 r. oraz Bantaske Here, "Zbornik etnografskich radova Vojvodjanskog muzeja", posebna izdanja, Novi Sad 1958. 22 Nakładem czasopisma "Jugoslavija". 23 "Zbornik Filozofskog fakulteta Beogradskog univerziteta", knj. I, Beograd 1948. 24 W Zagrzebiu, Splicie i Zadarze. 25 Medjumurje. 26 Zbornik za narodni żivot i obicaje Jużnih Slavena, knj. 33, Zagreb 1949. 27 "Zbornik Filozofskog fakulteta Sveucilista u Zagrebu", knj. I, Zagrzeb 1951. 29 V. H u z jak, Juraj Z e ł e n i, Etnoloski seminar Filozofskog fakulteta Nr 2, Zagrzeb 1957. 29 M. G u s i ć, Tumac izlożene gradje, Etnografski muzej u Zagrebu, Zagrzeb 1957. 30 Split, Zadar, Dubrovnik. 31 "Osjecki zbornik" IV, 1954 i d. 32 Na tym stanowisku znajduje się również prof. dr M. FilipoviĆ. 33 M. L o p a c, Bibliografski podaci etnografsko-folklornih radova o Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, sv. VI, 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 1952. 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 195~ M. Lopac, Bibliografija radova o nosnji. 34 Bilten Instituta za Proucavanje Folklora u Sarajevu, Sarajevo 1951. 35 "CIanci i gradja za kulturnu istoriju istocne Bosne", knj. I, Tuzla 1957. 36 "Nase starine", GodiSnjak Zemaljskog zavoda za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR BiH, sv. I, II, III, Sarajevo 1952, 1954, 1956. �661 560 3. A. S k a l j i ć, Turcizmi u narodnom Bcsne i Hercegovine, I i n Sarajevo 1956. 3' V. M i lo li e v i ć, Narodne melodije govoru Bosanske i narodnom .... KraJme, predanju knJ. I l n, Banjaluka. ... M t 10-7 :19 S. Raj k o v i ć, Loncarstvo u Donjim DobrkovlClma, os ar . ~O . 40 Zbornik Zavicajnog muzeja u Travniku". g. I, sv. I, Travmk 1959. 4l K". d' Vesnl'k ., obecnie Glasnik Drustva muzejsko-konzervatorsIe ys " ." ,n , . .. ki;l radnika Makedonije", którego ostatni IX numer POs";lęcony etnologu. 42 Zbornik Filozofskog fakulteta Univerziteta u SkoPlU. 4l .Kukata v Makedonija", Skopje 1953. 44 Czasopismo poświęcone zagadnieniom historycznym "Zapisi". .,Stvaranje". Kongresy muzeologów (co dwa lata), coroczne kOngr~sy folklorystów, coroczne zjazdy Jugosłowiańskiego Towarzystwa Etnolo~lcznegO (~DJ) i wiele innych konferencji, (np. międzynarodowe konferencJe etnolol1czne 4., 4B krajów alpejskich). •• 1939 r. w Skopju i Lubljanie. 48 "EtnoloEki pregled" I, Beograd 1959. ., " 49 B S ker l j Antropologija i etnologij a, "Etnolośka blbhoteka I, 1958 M.' G a v a z ~ i, Sudbina stare slovenske bastine u Jużnih Slavena, ° Etnoloska biblioteka" II, 1959. 50 B B r a t a n i ć, radu, na EAJ, "Bilten" EDJ, g. II br. 2, Beograd 1959 or~z B. B r a t a n i ć, Etnolośki atlas Jugoslavije, "Etnolośki preg- " led" I, Beogard 1959, s. 9-18. 51 V. N o v a k, Etnololiko l. XI, Lubljana drustvo Jugoslavije, "Slovenski etnograf" 1958, s. 212. V i l k o No v a k SLOVENSKA LJUDSKA KULTUR~, Lubliana 16°, s. 272 +50, streszczenia w jęz. franc., 11. 92. 1960, Praca ta stanowiąca podręcznik słoweńskiej kultury ludowej, posiada (nie lic;ąc rozdziałów wstępnych i bibliografii) 23 roz~zi.ałY, z czeg 12 traktuje o kulturze materialnej a 11 o kulturze duchowe] l społeczne]: Rozdziały wstępne to: kulturze ludowej, Bada.nie kul:ur~ ludowe] u Słoweńców, Elementy słoweńskiej kultury ludo",:e], Słowe~skle obsz:3.rY etniczne. Kultura materialna ujęta została w rozdzlałach: Zbleractwo, Łowiectwo, Rybołówstwo, Uprawa roli, Hodowla, pszczelarstwo, Chałupnictwo na potrzeby użytkownika i rzemiosło ludowe, I'~andel, ~ranspo~t i komunikacja, Budownictwo, Stroje, pożywienie, ta częśc pracy Jest na]- ° ? więksZCl i obejmuje :l l; całości. .' Kulturę duchową i społeczną podzielił autor na roz~zla.łY.: .zwycza]e, Zabawy, Widowiska ludowe, Tańce ludowe, Muzyka l plesm ludowe, Język, Opowiadania ludowe, Sztuka plastyczna, poda?ia ludowe oraz Medycyna ludowa. Bibliografia zestawiona została na koncu pracy. Układ całego podręcznika nie nawiązuje do układu żadnej z polskich prac tego typu (J. Bystroń, A. Fischer, K. Moszyński, S. Poniatowski). Badania słoweńskiej kultury ludowej zaczęto pod koniec XVII wieku. Pierwszą pracą zawierającą niektóre dane dotyczące strojów i zwyczajów ludowych JESt książka L Val vas o r a, Die Ehre der Herzogthums Crain. V. Novak zaczynając od Valvasora wymienia nazwiska i tytuły prac badaczy zajmujących się kulturą ludową Słowenii. Jako pierwszy regularny periodyk etnograficzny autor wymienia "Casopis za zgodovino in narodopisje" ukazujący się od 1904 r. do II wojny światowej w Mariborze. Równocześnie Muzeum Etnograficzne w Lubljanie w 1926 r. zaczyna drukować czasopismo "Etnolog" wychodzące do 1944 r. a które od 1948 r. ukazuje się pod nazwą "Slovenski etnograf". Pojawienie się tego rodzaju czasopisma umożliwiło Rajko L o ż a l' o v i wydrukowanie pierwszej części podręcznika "Narodopisje Slovencev", którego drugą część wydano w 1952 r. Na treść tego podręcznika składają się artykuły różnych autorów, co wpłynęło na jakość opracowania poszczególnych rozdziałów . Na zakończenie bardzo krótkiego opisu stanu badań V. Novak do~ konuje przeglądu zainteresowań etnografów-badaczy kultury ludowej Słowenii, którzy działalność swoją zogniskowali wokół Muzeum Etnograficznego, Instytutu Badań Etnograficznych Słoweńskiej Akademii Nauk i Umiejętności oraz Instytutu Muzyczno-Folklorystycznego w Lublianie. W całokształcie s ł o weń s k i e j k u l t u l' Y 1 u d o w e j oprócz elementów starosłowiańskich, których pewna część jest pochodzenia indoeuropejskiego, autor widzi wpływy alpejskie, śródziemnomorskie i panońskie. Prócz tego zwraca uwagę na wpływy szlachty, miasta i kościoła. Do elementów starosłowiańskich zalicza autor m. in. z budownictwa dom mieszkalny i jego części, chlew, gumno; z rolnictwa - części pługa, cep, składanie snopów w kopice oraz siana w stogi; sposoby i narzędzia łowieckie, sieci; bartnictwo; z pożywienia - potrawy z kaszy jaglanej; z chałupnictwa i rzemiosła - tkactwo i garncarstwo; ze stroju - koszulę lnianą, onuce; z transportu i komunikacji jarzmo słowiańskie. W rozdziale "Obszary etniczne" V. Novak dokonuje podziału Słowenii na 4 obszary etniczne a mianowicie: obszar alpejski, śródziemnomorski, panoński i środkowo-słoweński. Wydaje się trafniejsze zatytułowanie tego rozdziału jako "Obszary kulturowe Słowenii", tak jak autor zrobił to w tekście gdyż do podziału Słowenii na obszary etniczne jest tu trochę za mało istotnego materiału. Należy też zaznaczyć, że ponieważ w rozdziale tym autor powołuje się na materiał zawarty w dalszych partiach pracy i operuje fachową terminologią dotyczącą tego materiału, może lepiej by było rozdział ten umieścić na końcu podręcznika. Mogła by ulec również zmianom kolejność omawiania poszczególnych obszarów etnicznych: obszar środkowo- słoweński, który mieści się między pozostałymi, należało omówić na ostatnim miejscu. 36 - "Lud". t. XLVII �;')63 ;)62 Bibliografię, jak już zaznaczono, zestawił autor na końcu podręcznika w układzie tematycznym, a w obrębie poszczególnych tematów - chronologicznie. Obejmuje ona około 60 pozycji co stanowi prawie cały, najbar~ dziej istotny, dorobek etnografii Słowenii. Praca V. N o v a k a posiada bardzo dużo dobrych ilustracji, zwłaszcza tych, które wykonał sam autor; było by pożyteczne umieszczenie większej ilości rysunków, stanowiących tyłko 1/10 wszystkich ilustracji, zwłaszcza jeśli chodzi o obiekty budownictwa ludowego. Niestety praca nie posiada ani jednej mapy. Jeżeli nie było możliwości wykonania map etnograficznych to należało dołączyć mapę geograficzną, historyczną i językową. Autor zaznacza, że ponieważ praca została napisana na podstawie różnorodnych źródeł, mimo osobistej kontroli w terenie, mogło to spowodować rozbicie jednolitego i pełnego opracowania wszystkich rozdziałów. Dodatkową pozytywną cechą tego opracowania jest podawanie, przy rozdziałach dotyczących kultury materialnej, zwyczajów związanych z poszczególnymi działami kultury, jak np. przy zbieractwie i uprawie roli. Polski etnograf czytając pracę V. Novaka nie mOże nie zauważyć w kulturze ludowej Słowenii, oprócz wymienionych już elementów ogólnosłowiańskich, elementów wspólnych z kulturą Słowian Zachodnich (zwłaszcza Polsld) nie tylko jeśli chodzi o funkcję i formę ale i nazwę (np.: razgoni _ orka w zagony, cep i jego części, kopice, ostrvi ostrwie, dożenek _ dożynki, podval podwalina, podstenij podcień, ulj - ul etc.). Trzeba zaznaczyć, że największe nasilenie występowania elementów wspólnych ze Słowianami Zachodnimi można zaobserwować na terenach pólnocno- wschodnich. Interesująca praca V. Novaka może być etnografom jako przejrzysty i rzetelny wykład dowej. D. Drljaca B o r i v o j e D r o b n jak VIJE. bardzo przydatna polskim o słoweńskiej kulturze lu- Belgrad ovi Ć, ETNOLOGIJA i T. Skarżyński NARaDA JUGOSLA- 1960 8° s. 261, ił. 57. We wstępie autor, który w ciągu 10-ciu lat zajmował stanowisko kierownika Katedry Etnologii Uniwersytetu Belgradzkiego oraz był pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego Jugosławii (E. D. J.) zaznacza, że niewiele jest podręczników etnologii Jugosławii. Dotychczas wydane (H. S c h u r t z a Etnologia; J. E r d e I j a n o v i ć a Osnove etnologt!e; skrypty wykładów M. B a r jak t a r o v i ć a) dotyczyły prze~e WSZystkl~ etnologii ogólnej uwzględniając w nicznacznej mierze etnologlę Jugosławn. ?odręcznik J. Erdeljanovića, był do II wojny światowej obowiązującym podręcznikiem etnologii wykładanej w H-tych klasach gimnazjalnych. Nie wymienił tu autor etnologii jugosłowiańskiej opracowań nie uwzględniających całokształtu (M. G a v a z z i, Pregled etnografije Hrvata oraz Godina dana hrvatskih narodnih obicaja; R. L o żar, B. O r e l, Narodopisje Slovencev I i II). Kończąc uwagi wstępne autor podkreśla, że praca przeznaczona jest dla wszystkich, którzy słuchają lub słuchali wykładów etnologii, oraz może być przydatna chcącym zapoznać się z etnologią Jugosławii. Układ .pracy B. D r o b n jak o v i ć a jest następujący: po krótIGm v,·stęple rozdzlały - I Etnologia w Jugosławii, II Terytorium dzisiejszej Jugosławii i jego mieszkańcy przed przybyciem Słowian na Płw. Bałkański, III Starożytni Słowianie, IV Wyjście Słowian z prakolebki oraz osiedlenie się w Panonii i na Płw. Bałkańskim, V Granice Jugosławii stan ilościowy i skład narodowościowy Jugosłowian, VI Etniczna prz~szłość Jugosławii, VII Nazwy etniczne, VIII Cechy antropologiczne, IX Sposoby porozumiewania się i pisania, X Zwyczaje, XI Krsna slava, XII Wierzenia oraz wróżby. Mówiąc o układzie należy zaznaczyć, że może szczęśliwiej byłoby za rozdziałem IV omówić etniczną przeszłość Jugosławii oraz pochodzenie nazw etnicznych a następnie, przechodząc do czasów stosunkowo współczesnych, omówić granice, stan ilościowy, skład narodowościowy, cechy antropologiczne oraz sposoby porozumiewania się i pisania. W obrębie naj obszerniejszego rozdziału X "Zwyczaje" (stanowi prze_ szło 113 całości pracy) autor zastosował taki sam układ jak A. F i s c h er w III części swojej pracy Polacy *, z tą jedynie różnicą, że B. Drobnjakbvić zaczyna rozdział od opisu życia towarzyskiego. Oddzielny rozdział autor poświęcił tzw. krsnej slavie czyli znanemu Słowianom Południowym zwycz.ajowi czczenia patrona rodziny. W ostatnim rozdziale Drobnjaković omówlł za.gadnienia związane z kulturą duchową, której całość wraz z kulturą materIalną miał zamiar przedstawić w II części swojej pracy. Niestety nagła śmierć nie pozwoliła mu zrealizować tych zamierzeń. W pierwszym rozdziale autor daje historyczny przegląd stanu etnologii w Jugosławii, jednak bez odrębnego potraktowania macedońskiego i bośniackiego dorobku powojennego. Na treść rozdziału drugiego składa się omówienie formacji geologicznych i wykopalisk archeologicznych oraz opis cech kulturowych Ilirów, Traków, Greków, Celtów i Rzymian zamieszkujących kiedyś płw. Bałkański. Może bardziej przydatna dla etnografów była by analiza wpływów tych ludów na kulturę Słowian Południowych. W trzecim rozdziale mówiąc o prakolebce Słowian Drobnjaković przyjmuje stanowisko Safai'ika i Niederlego do którego w naszych czasach dowody dostarczył Udalcow i twierdzi, że znajdowała się ona między Odrą a górną Wołgą oraz Bałtykiem a Karpatami. Następnie autor dokonuje dokładnego przeglądu życia starożytnych Słowian wg. Nieder~ A. F i s c h e r, szawa 1934. Etnografia słowiańska z. 3, Polacy, Lwów-War- �;565 56,1 lego. Podobne streszczenia poglądów poszczególnych autorów znalazły miejsce w dalszych rozdziałach pracy prof. Drobnjakovića. roz.dzial.e czwartym autor zwraca uwagę na dowody świadczące o oSIedlemu SIę Słowian na płw. Bałkańskim jeszcze przed VII wiekiem. Następnie podaje podział plemienny Słowian Południowych po przybyciu na płw. Bałkańskim oraz na podstawie danych archeologicznych i pierwszych źródeł pisanych, 'omawia ich tryb życia. Omawiając w rozdziale piątym, granice i stan ludnościowy Jugosławii autor nie m~gł ni.estety uzyskać naj nowszych danych liczbowych i posłużył się matenałami z. 1953 r. ~a treść rozdziału VI, który bezpośrednio łączy się z drugIm, trzecIm i czwartym, składają się dalsze dzieje narodów jugosłowia~skich aż do czasów współczesnych. Omawiając w rozdziale VII nazwy etmczne D:obnjaković zaznacza, że naj starszym, bo zanotowanym w r. 822 etnommem jest. nazwa Serb, choć istnieją dane że etnonim :en mógł być. znany już w VII wieku. Przeglądu poszczególnych typow antropoIO~ICZnY.~h autor dokonuje w rozdziale ósmym, na podstawie prac Erdel)anovlca i Denikera. Nal~żało spodziewać się, że omawiając w rozdziale dziewiątym sposoby porozumiewania się i pisania, autor dokona przeglądu języków jugosłowiańskich względnie dialektów i gwar. Tymczasem przede wszystkim zwraca on uwagę na języki zawodowe i tajne oraz inne sposoby porozumienia się. Sprawa przedstawia się lepiej, jeśli chodzi o pisownię, bo podane zostały okresy w których wprowadzono cyrylicę i pismo ła- v:' cińskie. Autorowi należą się słowa uznania za bardzo obfite opracowanie zwyczajów. Niemniej trzeba zaznaczyć, że podział ich dokonan.y został ?ie bardzo szczęśliwie. Za zwyczaje towarzyskie np. autor uwaza te, ktore nie dotyczą organizacji państwowej i ustaw kościelnych. szczegó~ne tru~ności przy opracowaniu tego zagadnienia sprawiało autorowI to, ze często ten sam zwyczaj występuje w bardzo odmiennych postaciach na różnych obszarach Jugosławii. Toteż dlatego, opierając się na relacjach poszczególnych badaczy daje dokładne opisy poszczególnych odmian zwyczajów, co nie mogło go uchronić od powtarzania tych samych elementów. Autor w tekście podaje nazwisko badacza i rok wydania pracy, niejednokrotnie umieszcza dokładny wypis w przypisie. Przy poszczeg?L nych zagadnieniach podana została obfita terminologia .. Wyr~zy rd~emopochodne winny znajdować się obok siebie np. termmologla ~wIąza~a ze swataniem lub kobietą ciężarną: prosevina i prosiba, bremena l bred]a. Bardzo cenne jest podawanie przez Drobnjakovića etymologii nazw poszczególnych elementów zwyczajów. Autor zwraca często u;:agę na .sł~wiańskie pochodzenie zwyczajów dokumentując to podawamem słowlanskich terenów na których zwyczaje te do dziś występują. Również dodatnim walorem tej pracy jest chronologizowanie poszczególnych zwyczajów (czas pojawiania się ew. zaniku). Podsumowując w rozdziale jedenastym zdania poszczególnych autorów w związku z wymienionym zwyczajem krsna slava autor posługuje się nie zawsze uzasadnioną naukowo terminologią (np. na str. 247 zamiast Czarnogórcy pisze katoliccy Serbowie). Ogólnie biorąc odnosi się wrażenie, że Drobnjaković ze względu na jakość żródeł którymi dysponował nie mógł wydobyć naj istotniejszych poglądów, to też przytacza jedynie niezbędne fakty, a w przypisach daje dokładniejszy wypis z materiału. Takie ujęcie doprowadziło do materiałowego charakteru tego podręcznika. Bogata bibliografia (około 300 pozycji) podana została przy poszczególnych rozdziałach. Niestety nie została uporządkowana ani w układzie alfabetycznym ani chronologicznym. Zastosowanie któregoś z tych układów uchroniłoby autora od powtarzania tych samych nazwisk w kilku różnych miejscach a dla czytelnika materiał ten byłby bardziej przejrzysty. Bibliografia do rozdziału "Zwyczaje" zawiera połowę wszystkich pozycji i zestawiona została w poszczególnych podrozdziałach. Praca ta, prawdopodobnie ze względów finansowych, posiada mało ilustracji. Na ogólną liczbę 47 ilustracji jest tylko 6 rysunków. Większą część stanowią fotografie wzgl. reprodukcje z archiwów Muzeum Belgradzkiego, Katedry Etnologii oraz Instytutu Etnograficznego w Belgradzie. Pozostałe pochodzą z dzieł już publikowanych. Brak jakichkolwiek map. Praca prof. B. D r o b n jak o V i ć a Etnologija narada Jugoslavije jako pierwszy podręcznik etnologii j u g o s ł o w i a ń s k i e j, mimo pewnych niedociągnięć, jest wartościową pozycją w słowiańskiej etnologii. D. Drljaca Marian OBRZĘDY i T. Skarżyński Gotkiewicz I WIERZENIA LUDU RUMUŃSKIEGO BUKOWINIE. W POŁUDNIOWEJ W czwartym dziesiątku lat ubiegłego wieku powstały w górach poludniowej Bukowiny w pobliżu Kaczyki (Cacica), słynącej z kopalń soli, trzy polskie wioski istniejące po dzień dzisiejszy. Są to: Nowy Sołoniec, Plesz i Pojana Mikuli (Poiana Micului). Do wiosek tych napłynęła ludność z różnych ośrodków polskich na Bukowinie, takich jak np. Stara Huta lub Terebleszty, do których przybyła ok. r. 1803 z okręgu Czadeckiego (żupa trenczyńska na Górnych Węgrzech) graniczącego ze Śląskiem Cieszyńskim. Nasza etnograficzna wysepka złożona z tych trzech osad, licząca dzisi<1j ok. 1700 głów, skurczyła się po ostatniej wojnie wskutek repatriacji znacznej liczby jej mieszkańców do Polski i jest dzisiaj otoczona zewsząd żywiołem rumuńskim, który poczyna do niej stopniowo przenikać, co nie �567 566 pozostaje bez wpływu na gwarę zwyczaje naszych nowosołonieckich górali. O rumuńskich zapożyczeniach słownikowych w pasterskiej terminologii Pojany Mikuli wspominałem już przed 22 laty w artykule "Wołoską percią" drukowanym w nr 2. "Ziemi" za miesiąc luty 1939 r. Teraz wołoskim dochowały się na Podhalu i w Karpatach Zachodnich i musiały być dawniej o wiele wyrażniejsze ale wpływy kościoła rzymsko-katolickiego a na Spiszu i Orawie w pierwszej połowie XVII wieku częściowo także kościoła ewangelickiego, zdołały je wyrażnie zniwelować. Nie wdając się w analizę tych obrzędów i wierzeń dochowanych tak wyrażnie w górach Bukowiny przedstawię je opierając się na artykułach, a także na kilku listach słanych do mnie przez ks. misjonarza Henryka Wochowskiego. działającego w latach 1903-1939 w Kaczyce. ~rtyk~łY ~e z relacjami o polskich góralach N. Sołońca, PIeszy i Pojany, Ja~ rowmeż o grecko-orientalnych Rumunach tamtych okolic były zamIeszczane na łamach "Roczników Obydwóch Zgromadzeń św. Wincentego a Paulo" wychodzących w Krakowie. Z polskiej Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Fot. autor 1937 r. chciałbym napisać o ciekawych zwyczajach ludności rumuńskiej mieszkającej w Monastrirea Humorului i paru innych wsiach sąsiadujących z Nowym Solońcem i Pojaną, w której w ostatnim 15-leciu wiele rodzin rumuńskich między naszymi góralami osiadło. Zwyczaje te są związane z wyznaniem prawosławnym wyznawanym przez Rumunów i jak to zobaczymy - są one mieszaniną jego rytuału z wierzeniami pogailskimi. SIady niektórych tych wierzeń przyniesionych z osadnictwem wsi PIeszy (Bukowina). 1937 T. Fot. autor Zacznijmy od stroju. A więc u bukowińskich Rumunów mężczyzm noszą białą aż do kolan sięgającą koszulę, o rękawach szerokich i wypuszczają ją na spodnie lniane, zimą zaś na spodnie szyte z sukna wełnianego. Przepasują się rzemieniem lub pasem brunatnym. Szyję okrywają czarną chustą jedwabną. Latem i zimą chodzą w krypcach bardzo lekko i zgrabnie i rzadko się zdarza, by któryś na lodzie się poślizgnął. Chodzą też w postołach z niemieckiego zwanych hilcze (Holzschuh), których do domu ani do kościoła nie wnoszą, lecz zostawiają je na dworze, by nie zabłocić podłogi. �568 W zimie noszą serdaki i długie kożuchy (cojac), a w lecie szerokie, brunatne bundy (suman), podczas deszczu jasne płaszcze (mante). Głowę nakrywają czarnym kapeluszem (palerie), ozdobnym szerokim sznurem. W jesieni i w zimie nakrycie głowy stanowi czarna czapka barania (cusma). Rumunki używają trojakich koszul. Do pracy używają zwykłych "camesei". Wychodząc przywdziewają "camesei cu pui" t. zn. koszule z wyszywanymi na piersiach i rękawach kwiatami. Na święta stroją się w ozdobne suknie. Noszą oryginalne spódnice (cabrinta). Jest to płat sukna o wymiarach 2 m X 1 m ozdobiony wpoprzek kolorową tkaniną. Owijają się nimi w biodrach opasują się pasem. W zimie noszą kamaszki, serdaki (keptar), głowę zaś owijają białym ręcznikiem (stergar). Mężatki plotą włosy w jeden lub dwa warkocze, okręcają je na głowie i przykrywają rodzajem czerwonego fezu. Niezamężne noszą jeden warkocz ze wstążkami (cradi), małe dziewczęta noszą 2 warkocze. Po śmierci kogoś z rodziny panny chodzą przez 6 tygodni z rozpuszczonymi włosami. Szyję ozdabiają sznurem korali. Na Bukowinie ludność rumuńska jest bardzo zabobonna. Gdy się dziecko urodzi, przychodzą do niego przez 3 dni wróżki-boginie (urditele) i układają jego przyszłe lata. Przez te 3 dni powinno się palić w piecu izby, która musi być nocami oświetlona przy szczelnie zamkniętych oknach, ażeby czarownice nie pozbawiły dziecka snu. Wodę, w której dziecko kąpano, wlewa się pod największe drzewo, ażeby jeszcze lepiej rosło. Do dalszych kąpieli dodaje się pachnące zioła. Gdy matka pierwszy raz po porodzie wychodzi z domu, kładzie wp op rzek progu miotłę, co jest apotropaionem przed złymi duchami. Gdy dziecko jest chore, wzywa się popa, aby odprawiał modlitwy, albo zmienia się chrzestne imię dziecka na nazwę rośliny lub zwierzęcia. np. nadaje się mu nazwę gażdzik (garafite) albo niedżwiedż (ursu!) itp. Przy ślubie małżonkowie obchodzą trzykrotnie stół, a drużbowie obrzucają ich podczas tego orzechami lub cukierkami. Wychodząc z cerkwi do domu panny młodej, łamią okrągły kołacz na kawałki i rzucają je na cztery strony świata z życzeniami dobrego powodzenia. W każdym nowym domu zamieszkuje wąż, jako duch opiekuńczy. Należy go szanować. Kiedy ktoś umrze, to po wyniesieniu trumny otwiera się okno, by dusza mogła wyjść bez przeszkód, zresztą na wszelki wypadek w trumnie od strony głowy robi się z boku otworek, by dusza mogła ulecieć, zanim wpuszczą ciało do grobu. Pogrzeby odbywają się bardzo uroczyście, zwłaszcza jeżeli umrze bogatszy gospodarz i są bardzo kosztowne. Nieboszczykowi dają do ręki krzyż woskowy i kładą pieniądz pod język, następnie kładą go do trumny pomalowanej na niebiesko. Na cmentarz wiozą go niskimi saniami, nawet w lecie, gdy jest błoto, ażeby zmarły nie ,j6!) trz'lsł się po drodze. Przed popem niosą choinkę obwieszoną okrągłymi plackami czyli placintami a także cukierkami i kawałkami cukru. Niosą także stół suto zastawiony. Na nim u czterech rogów są umieszczone patyki z nadzianymi na nich cytrynami, figami i kołaczami. Wszystko to staje się własnością popa. Wołom też nadziewają na rogi placki. Nawet z obu boków trumny zwisają na sznurkach "placinta"! Na każdym mostku, choćby najmniejszym kondukt pogrzebowy musi się zatrzymać. Na mostek kładzie się ładny kolorowy ręcznik, przez który dopiero woły z trumną przechodzą. Stoi to w związku z tym, że ręcznik stanowi pomost przy przejściu duszy przez rzekę w drodze do raju. Monety natomiast służą jako opłata przy powietrznych szlabanach diabelskich, krzyż potrzebny jest do podniesienia szlabanu (sielp). Im więcej po drodze na cmentarz rowów czy mostków, tym więcej potrzeba ręczników, które stają się własnością popa. Płaczki wynajęte z rozpuszczonymi włosami głośno zawodzą, fletniści dmą w długie 3-metrowe trąbity a u każdego instrumentu są zawieszone placki i kawały płótna. Sam jadąc wozem z Pojany Micului do Gurahumorului w roku 1938, taki ceremoniał obserwowałem. Po pogrzebie odbywa się w domu nieboszczyka rodzaj stypy czyli "prażnik", na którym kto żyw raczy się mięsiwem, ciastami, miodem i winem. Dzisiaj zapewne w miarę postępu oświaty, pogrzeby i prażniki są znacznie skromniejsze. Na Sylwestra dziewczęta roztapiają ołów i wlewają do wody a z ulanych figur wnioskują jakiego będą miały męża. Innym sposobem zdobycia tej tajemnicy jest następujący zabieg: dziewczyna wychodzi wieczorem z zawiązanymi oczyma do płotu i liczy do dziewiątej belki w płocie; jaka jest ta belka, taki będzie przyszły małżonek. Podobnie wróżą sobie także polskie dziewczęta w Nowym Sołońcu, ale to jest zwyczaj przywieziony przez ich prababki z Czadcy *. W nocy na Nowy Rok otwiera się niebo, a bydło rozmawia z sobą, można je nawet rozumieć, choć nikt nie waży się go podsłuchiwać, bo by w tym roku umarł. W wigilię Bożego Narodzenia i Jordanu zachowują ścisły post. Zanim zasiądą w tym dniu do postnego obiadu, rozsypuje gospodarz fasolę, aby mu się szczęściło w hodowli bydła. W dzień Jordana rzuca z łyżki pszenicę z miodem do sufitu, aby zebrać dużo miodu. Chcąc być zdrowym, należy się kąpać od niedzieli palmowej do Wielkanocy. W Wielki Piątek kobiety wstrzymują się od wszelkich robót. W letnie skwarne południe zażywają Rumuni spoczynku pod gołym niebem na polu. ,Jest to pora, kiedy włóczą się po świecie Savatiny, żeńskie " Porównaj: lVIarian G o t k i e w i c z: Andrzeja. "Ziemia", Pażdziernik-Listopad Wróżby dziewcząt w wigilię św. 1948, t. XXVII, nr 10-11. �571 570 złe duchy \vściekłość przynoszące, a także ich siostrzyce Margaiiny, duchy denerwujące. Św. Jerzy - patron wiosny - otoczony jest nimbem symbolicznego kultu i zwyczajów. W dniu tego świętego kładzie się wieczorem na słupach płotów i bram pęki traw z zatkniętymi rózgami wierzbowymi na obronę przed czarownicami. W sobotnie wieczory przed Zielonymi Świętami biegają Rusalii (żeńskie złe duchy), które psują ludziom humor i odbierają apetyt. Ludzie chronią się przed ich wpływami, kładąc sobie na piersi piołun. Rumuni obchodzą wiele świąt, wstrzymują się od pracy i chętnie świętują. Dnie 14 czerwca i 6 lipca są dla nich świętami narodowymi Sant Jana (Jana Nowego). W dniach tych przybywają liczne pielgrzymki do Suczawy z całej Bukowiny, gdyż w tym mieście spoczywają prochy św. Jana Suczawskiego od czasów Aleksandra Dobrego (1401-1433). W wigilię tego święta wiją wieńce z polnych kwiatów (tzw. sandene) i kładą je na wschodniej stronie dachu. W lecie wstrzymują się od pracy na św. Foka (4 sierpnia) z obawy przed piorunem. Nie pracują również w dniu św. Maryna (Morena) tj. 29 lipca, aby się ich dzieci nie potopiły a w dniu św. Palie i (2 sierpnia), żeby owce nie chorowały. Na Podwyższenie św. Krzyża zbierają zioła lekarskie (26 września). We wigilię św. Andrzeja smarują drzwi czosnkiem, żeby odpędzić strzygi (Strigiele) i wilki. Św. Mikołaj opiekuje się sierotami, daje posag biednym dziewczętom. Tyle na podstawie korespondencji z Kaczyki opublikowanej w r. 1903 uzupełnionej niektórymi szczegółami z listu ks. H. Wochowskiego zamieszczonego we wspomnianym wydawnictwie z r. 1937. Autor tego listu podkreśla przywiązanie rumuńskiego ludu do zewnętrznych ceremonii. Jak podaje, u Rumunów grecko-orientalnego obrządku "Sanctissimum raz na rok konsekrowane umaczają we krwi Pana Jezusa, bo konsekracja ich jest ważna, potem je suszą i tę zasuszoną tzw. "proskurę" przechowują dla chorych w bocznym ołtarzu czy kapliczce, mniej gorliwi zaś nawet w domu dla swej wygody, gdy cerkiew jest daleko. Do chorego to zasuszone Sanctissimum w winie umaczają - i to jest komunia św. pod 2-ma postaciami ... Z olejami św. dwóch księży koniecznie być musi, no i doskał czyli dyak z kadzielnicą, a ponieważ drugiego księdza z następnej parafii sprowadzić jest z kosztami połączone, to też wielu bez pociechy tego sakramentu z tego świata schodzi" *- * ska", J. T. L.: Północno 1855, t. IV. wschodnie osady wołoskie. "Biblioteka Warszaw- Wiara u nich połączona jest z fatalizmem. Początkowo próbowali zamawiać u księży katolickich na intencję "pentui dusmani" za nieprzyjaciół, aby pomarli. Póżniej na skutek perswazji, że się tak nie godzi, przestali prosić o taką przysługę. Niejednego z wyżej opisanych wierzeń i zwyczajów doszukać się można u naszego ludu. Niektóre z nich powstały w epoce poprzedzającej chrześcijaństwo, inne mogły przyjść do nas z gromadami Wołochów w najwcześniejszym okresie ich napływu do nas (XIV-XV w), kierującego się - jak wiadomo - nie tylko w Karpaty Zachodnie, ale i na nasze ziemie niżowe, np. w okolice Bełza, Huczwy, Wieprza i inne **. L'ETHNOG RAPHIE L'Ethnographie, tom 52 Nowej Serii, 1957 R. Organ Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (Societe d'Ethnographie de Paris), Paris 1958. Treść tomu została pomieszczona w 4 działach: Historia etniczna, etnografia, etnologia i lingwistyka. Na ostatnich dwu stronach została dołączona krótka kronika o życiu i działalności Towarzystwa. Historii etnicznej dotyczy artykuł J. L. B a u d e t' a pt. Zatopiony kontynent w południowej części Morza Północnego (Le continent immerge de Ja region sud de la Mer du Nord). Już w XVII w. szwedzki lekarz-botanik, nazwiskiem R u d b e c k, wysunął hipotezę, że Szwecja jest praojczyzną kultur starożytnych Europy, a także pierwotnym olimpem bóstw świata klasycznego. Ona też, wg Rudbecka, miała być legendarną Atlantydą Platona. Do koncepcji tej nawiązuje obecnie francuski archeolog J. L. B a u d e t, przedstawiając w sposób ostrożny a jednak dobrze uzasadniony tezę, że na południowym obszarze obecnego Morza Północnego jeszcze w ostatnim okresie przedlodowcowym, w epoce borealnej, istniał zaludniony kontynent. Poza dowodami hydro-geologicznej natury, autor powołuje się na dość już liczne znaleziska archeologiczne w postaci narzędzi kościanych i kamiennych, które bądż wyłowiono z dna morskiego, bądź odkryto na piaszczystych ławicach Ower, Leman i Dogres, a także w innych miejscach. Wiele wątpliwości oczekuje tu jeszcze na rozstrzygnięcie, jednak, zdaniem autora, należy się poważnie liczyć z tym, że ów, zatopiony przez topniejący lodowiec, kontynent mógł być etnicznym centrum, z którego, pod presją postępującego zalewu oraz zmieniającego się klimatu, wychodziły etniczne migracje w głąb kontynentu Europy. Artykuł posiada niewątpliwie wartości odkrywcze ale zapewne będzie jeszcze przedmiotem krytyk i dyskusji, które ostatecznie utwierdzą lub ** Patrz też: R. G a n s i n i e c, Eucharystia ludu. LUD, t. XLIV, s. 75-117. (Przyp. \V Red.). wierzeniach i praktykach �-"":") ;) 1- odrzucą tę tezę. Autor, posługując się widocznie żródłami niemieckimi, nie z·...,rócił przy tym uwagi na to, że prawidłowe nazwy rzek polskich. przez niego przytaczane, brzmią Wisła, Warta a nie - Weichse!, Warthe. Sześć następnych artykułów zawiera tematykę etnograficzną. H. E. Deł 1\1e d i c o: Życie rodzinne Żydów (La vie familialles des Hebreux). Jest to ciąg dalszy serii artykułów pod tym samym tytułem opublikowanych w poprzednich tomach "Etnografii". Autor zakłada, że najbardziej archaiczne cechy etnograficzne danego ludu zachowują się w jego wierzeniach, zwyczajach i postawach związanych z narodzeniem dziecka, z formami zawieranych małżeństw i z obrządkami związanymi ze śmiercią. W omawianej tu części jego rozprawy przedstawia on etnograficzną analizę żydowskiego rytuału pogrzebowego. Podstawowym żródłem materiałowym są dla niego teksty Starego Testamentu. Interesujące są rezultaty tej analizy. Ważniejsze wnioski dają się sformułować następująco: Żydzi zrazu, u początku swojej historii, nie posiadali wyraźnych wierzeń o życiu pozagrobowym duszy. Wobec śmierci zachowywali postawę obojętną. Zwłoki umarłych wrzucali do skalnych parowów. Umierających ziomków sadowili na skraju urwiska parowu, poprzednio zdjąwszy z nich odzież. Pierwsze obrządki i bardziej uroczyste praktyki pogrzebowe pojawiły się u nich stosunkowo póżno. Zostały one przez Żydów przejęte najpierw od Hetytów z Małej Azji, następnie od Kananejczyków i innych ludów, na które nawarstwili się Żydzi w Palestynie. Do tej kategorii należy m. in. zwyczaj składania zwłok w grotach skalnych, a także grzebanie zwłok w ziemi. Zapożyczyli też takie szczegóły obrządku pogrzebowego jak, spowijanie zwłok w chusty, balsamowanie ich lub conajmniej namaszczanie olejami, składanie ciał do drewnianych trumien, grzebanie znaczniejszych osobistości pod progami bram miejskich itp. Kończąc niniejszym artykułem cykl studiów nad etnograficznymi cechami w zwyczajach i obrzędach związanych z życiem rodzinnym Żydów, autor sumuje dotychczasowe wnioski w tezie, która rewolucjonizuje dotychczasowy pogląd na etnogenezę Żydów i genezę ich kultury. Cały szereg składników w kulturze Żydów, wg Deł Medico, pochodzi z obszaru Małej Azji, konkretnie od Hetytów. A więc nie z Egiptu, i nie od Beduinów, jak to na ogół dotąd przyjmowano. Antropologiczne cechy najdawniejszej fali żydowskiej, jaka znalazła się w dorzeczu Jordanu nie są semickie. Nie byli oni zatem Semitami, ani nie mówili semickim językiem. Prymitywizm i wielka surowość ich naj dawniejszych obyczajów jak również te cechy, z jakimi przybyli do Pałestyny, można jedynie wyjaśnić hipotezą, że żyli oni przez bardzo długi czas jako lud niewolniczy, zrazu zepchnięty zupełnie na peryferie którejś małoazjatyckiej cywilizazcji. Niezwykły kompleks niższości, przebijający stale na stronach ich kronik pisanych, hipotezę tę zdajc się zupełnie potwierdzać. Z wielkim trudem przyswajali sobie kulturowe dobra i osiągnięcia, jakie zastali na biblij- I f nych, nowozdobytych terytoriach, gdyż do ich przyjęcia nie byli odpowiednio przygotowani. Artykuł DeI Medic'o reprezentuje wysoką klasę w metodzie naukowej interpretacji etnograficznej tekstów znanych chrześcijańskiemu światu jako Pismo Święte. M. B o u t e i 11 er: Prawo własności i posiadania w społeczeństwach (Droit possesif et propriete dans les societes exotiques). Ewolucja pojęć, których rezultatem jest aktualne pojmowanie prawa własności, jest na ogół mało znana. W społeczeństwach pierwotnych istnieje raczej pojęcie sposobu użytkowania dóbr niż pojęcie własności. Dobra te są natomiast dwojakie: społeczne tj. kolektywne i indywidualne, osobnicze. Do pierwszych należą: lasy, wody, pola, zwierzyna, trzody. niektóre formy domów, przedmioty kultowe itp. Do drugich - przedmioty osobistego użytkowania, jak odzież, broń, drobne sieci, czasem ozdoby, garnki, narzędzia pracy, indywidualnej itp. Przedmioty tej kategorii grupują się ze swej strony w dwa zespoły: narzędzia męskiej pracy i narzędzia pracy kobiecej. Noszą zatem cechy początkowego podziału pracy według płci. Dobra społeczne należą do ludzkiej grupy, która jest zrazu zorganizowana na zasadzie więzi rodowych, pa tri- lub matrilinearnych. Dyspozytorem dóbr kolektywnych staje się z czasem głowa rodu. Sposoby dziedziczenia udziałów, składających się na ogół dóbr rodu, są różne w zależności od rodzaju rodu oraz stopnia ewolucji pojęcia własności indywidualnej w danej grupie. Wzrost świadomości o wartości pracy i wysiłku indywidualnego prowadzi do kryzysu w organizacji rodowej. Jednostka wyłamuje się z tradycyjnego porządku z chwilą, kiedy osobisty interes zaczyna stawiać ponad interes kolektywny. Nie dzieje się to bez oporów ze strony dawnego kolektywu. Mimo to ostatecznie dochodzi do osłabienia a póżniej do pełnego rozbicia więzi rodowych. Autor stawia tezę, że ~ każdym społeczeństwie ewolucja pojęcia własności prowadzi do etapów przejściowych, kryzysowych, które są nacechowane brakiem społecznej równowagi.. Wywody ilustruje autor niezmiernie interesującym materiałem faktograficznym. Razi nieco brak metody w ujęciu całego zagadnienia. egzotycznych V u k a n o v i c: Leczenie obłąkanych w klasztorach po(Traitement des alienes dans łes monasteres chez les Slaves du Sud). Słowianie Bałkańscy, podobnie jak wiele innych ludów, tłumaczyli objawy choroby umysłowej opanowaniem nieszczęsnego osobnika prz~z złego ducha, któremu udało się dostać do organizmu chorego. Leczeme polegało zatem na podejmowaniu prób wypędzenia go modłami, egzor-. cyzmami oraz innymi pomocniczymi środkami, niekiedy badzo okrutnymi Tatomir P. łudniowo-słowiańskich. �574 dla pacjenta. Moc uzdrawiania obłąkanych przypisywano niektórym świątobliwym osobom lub miejscom. Święci: Nikita, Andon, Wasyl, Sawa, Teodor. i inni patronowali zabiegom leczniczym. Miejscami do których na leczenie przywożono chorych-obłąkanych - były przede wszystkim klasztory, rzadziej kościoły. Jako szczególnie sławne wymienia autor klasztory: św. .Jana Wladimira w Albanii, św. Nauma w !Vlacedonii a obok nich także klasztory w Milesevo, Hopowo, Bezdin, Fruska Gara, Gornjik, Studenica. Wszelako naj sławniejszy z uzdrowień chorych-obłąkanych był klasztor w Lesnovo w (Macedonii) i w Devil': (w praw. Metohiji). W klasztorach tych były urządzone specjalne cele dla obłąkanych. Okowy żelazne, słomiana mata lub barłóg oraz drewniane dyby należały do zwyczajnego wyposażenia celi. Po zakuciu chorego w okowy i po dodatkowym unieruchomieniu jego nóg w dybach, nad głową jego odprawiano egzorcyzmy. Nierzadko biczowano wiciami, polewano zimną wodą, głodzono długim postem itp. Praktyki te, w przekonaniu leczących, miały skłonić złego ducha do opuszczenia ciała, którym zawładnął. Do początku bieżącego stulecia praktyki te utrzymały się w niektórych bałkańskich klasztorach. Niemało istnieje w Jugosławii ikonograficznych dokumentów, na których zostały utrwalone charakterystyczne sceny tej osobliwej terapii. Znaleźć w niej można sporo cech niezmiernie archaicznych. Artykuł napisany jest zwięźle, poprawnie i zawiera cenny materiał porównawczy. J. G l' e l i e r: Kurara Indian Piaroa (Les Indianes Piaroa et Ie curare). Autor, francuskI etnograf, znany z badań ludów indiańskich w dorzeczu Orinoko (1950-1953), opisuje precyzyjnie sposób produkowania kurary przez tamtejszych specjalistów, Indian z ludu Piaroa. Kurara produkowana przez Piaroa, nazywana z hiszpańska "CurareFuerte", odznacza się szczególnie szybkim działaniem trucizny, a równocześnie zdolnością do utrzymywania swojej mocy przez długie lata. Magazynowana w miniaturowych kalebasach, stała się środkiem płatniczym i przedmiotem wymiany handlowej w promieniu do ok. 500 km. od terytorium Piaroa. Za kurarę Indianie Piaroa otrzymują m. i. tuby trzciny z gatunku Arundinaria do swoich dmuchawek. Trzcina ta rośnie na bardzo oddalonym terytorium Indian Guarahibo, którzy ją dostarczają Indianom Makiritare, ci wyrabiają z niej dmuchawki, których jednak sami nie używają (posługują się łukiem) lecz sprzedają Indianom Piaroa za owe kalebasy z kurarą· Piaroa znają uźycie łuku do łowów, ale go nie używają. Zagadkę tę, zdaniem autora wyjaśnia fakt istnienia u nich "tabu krwi". Zakaz dotykania krwi jest u nich tak rygorystycznie przestrzegany, że w polowaniu na zwierzynę leśną nie posługują się lukiem, którego skuteczność jest, jak wiadomo znaczniejsza niż dmuchawki. Istnieje dla nich jednak możliwość przelania wzgl. wylania krwi, jeżeli spływa ona z bieźącą wodą. Zwierzynę i ryby strzałą z łuku. w wodzie można więc zabić oszczepem, ością czy A. L. 1\1 e l' c i e r: Rośliny w folklorze i etnografii (Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie). Jest to dalszy ciąg serii artykułów o roślinach w ludowych praktykach i wierzeniach. Poprzednie, publikowane były w dawniejszych tomach "Etnografii". W bieżącym odcinku autor grupuje materiały folklorystyczne odnoszące się do orientalnych przypraw korzennych i do ich macierzystych roślin. Zwraca on uwagę na fakt, że te przyprawy dostawały się od \vczesnego średniowiecza nie tylko na stoły bogaczy i wielmożów ale także do medycyny ludowej. Pod tym kątem omawia zatem różne odmiany pieprzu (Piper), cynamonu (Laurus Cinnamonium L.), muszkatowiec (Myristica), godździki (Rodz. Myrtaces), imbir (Zingiber), cytrwię (Curcuma domestica). M a l' c A n d l' e: Skorupiaki w legendach starożytnych i współczes(Les crustaces dans les legendes anciennes et acttuelles). Autor porusza zagadnienie w etnologii mało spopularyzowane, mianowicie ludowej wiedzy o niektórych skorupiakach. Skorupiaki nierzadko odgrywają dużą rolę w pożywieniu nadmorskich ludów. Znaczenie ich odzwierciedla się w ludowych wierzeniach i mitach. Autor wprowadza czytelnika w tytułowe zagadnienie poprzez ciekawą interepretację mitu a Afrodyte, narodzonej z piany morskiej, wykazując, że mit ten powstał w związku z występowaniem na nadmorskich wybrzeżach Grecj i, w pobliżu dawnych świątyń Afrodyty w Larnaka i w Paphos, dużych ławic ikry kraba z rodziny Pilumnus Hirtellus L. Te właśnie ławice ikry nadają przybrzeżnej pianie niezwykły blask, który stał się ważnym motywem tego mitu. Inny krab, źyjący masowo w mulistym dnie Eufratu i Tygrysu, zwany przez Babilończyków "pracownik łoźyska rzeki" (Nagar - assura), dał na ok. 2100 lat p. n. e. początek zodiakalnemu znakowi "raka" (Cancer). Wizerunki karbów, krewetek, homarów, langust i innych skorupiaków umieszczali na monetach Fenicjanie i Grecy. W hieroglifach egipskich znalazł się także m. in. znak polipa i kraba. Liczne są przykłady stosowania skorupiaków w medycynie starożytnej i średniowiecznej, szczególnie u ludów Basenu Śródziemnomorskiego. Fantastyczne wierzenia a niektórych skorupiakach morskich utrzymywały się do połowy XIX w. Spośród skorupiaków niektóre, np. Cicada marina u Greków, a rozmaite gatunki kraba i krewetki u ludów Oceanii, zostały otoczone zakazami tabu lub kultem totemicznym. Po dni współczesne przedstawiciele skorupiaków figurują w wielu emblematach miejskich Włoch, Francji, Hiszpanji, Anglii ii., a także w rodowych znakach heraldycznych. nych. �577 fi76 Artykl1ł zawiera sporo jest raczej nieco chaotycznie. etnograficznych ciekawostek, choć P. B. napisany G. We l t er: Animizm, panteizm i pandynamizm (Animisme, Panthedsme et Pandynamismei. Artykuł ten wraz z dwu następnymi wypełnia dział etnologiczny. Wszystkie trzy omawiają problematykę pierwotnego myślenia. Wg. Weltera podstawą myślenia i wierzeń ludów pierwotnych jest a n i m i z m, tj. idea, że każde ciało, żywe i nieożywione składa się z materii i czegoś, co w przybliżeniu można by nazwać duchem wzgl. duszą. Oba te terminy nie są jednak adekwatne z istotą pojęcia, które mają tu wyrażać. Prawdopodobnie bliższe byłoby tu pojęcie greckie "dynamis", które oznaczało "magiczną siłę" albo "moc danej rzeczy lub postaci". Owa "moc", wg wierzeIi. pierwotnego człowieka, jest równocześnie tożsama z materią ale zarazem może się eksterioryzować poza bryłę materii, z którą jest związana, wykazując przez to jakąś niezrozumiałą dla nas niezależność. Obok tego pojęcia, znanego także pod terminem melanezyjskim "mana", pierwotną jest również koncepcja świata, przenikniętego pandynamizmem, który czyni wszystkie jego składniki równo_ rzędnymi co do znaczenia. Nie ma w nim jakiejś uporządkowanej hierarchii, a i człowiek nie odczuwa w nim uprzywilejowania. W otaczającym go świecie, jakgdyby mglistym i chaotycznym, zewsząd grozi mu niebezpieczeństwo; jest jakby narażony na strzały istot bliżej mu nieznanych. Sam jednak nie jest bezbronny. Posiada bowiem własną "moc", ową wspomnianą "mana". Bronią na przeciwności i niebezpieczeństwa jest rytuał magiczny. Koncepcja świata dynamicznego jest w konsekwencji podstawą kultu dla tych elementów świata, w których owa "moc" przejawia się najsilniej, a zatem dla słońca, księżyca i poszczególnych planet; dla zwierząt wielkich lub szczególnie groźnych; dla roślin o szczególnych cechach (np. dąb, mandragora iLl. Konsekwencją animizmu są, także, zdaniem Welter'a, wierzenia, że narodzenie dziecka nie musi być jedynie konsekwencją cielesnego stosunku kobiety z mężczyzną, ale, że kobieta może dziecko począć również w rezultacie działania owych "mocy" zewnętrznych, magicznych. Inną, niemniej ważką, konsekwencją animizmu jest wiara w istnienie pozagrobowe. Te najbardziej archaiczne wątki animizmu mają żywot zdumiewająco trwały. Utrzymują się nadal w niektórych współczesnych światopoglądach. Co jednak dziwniejsze to chyba to, że także idea o jedności ducha i materii została wywołana z przeszłości i potwierdzona przez nowoczesną naukę. Artykuł Welter'a przynosi interesujące i cenne podsumowanie aktualnego dorobku etnologii na temat pierwotnego myślenia, podstawy praktyk magicz:lych i religijnego kultu. P e u c h n a n t: Rola fetyszyzmu w rozwoju społeczeństw (Le role du fetichisme dans Ie developpement des societes primitives). pierwotnych O politeizmie twierdzi się, że w okresie kiedy był powszechny, bogiem mogło być wszystko prócz właśnie Boga. Politeizm wszakże wg. autora, był produktem wcześniejszego okresu fetyszyzmu. Istotą fetyszyzmu jest wiara, że każdy przedmiot z otaczającego świata jest obdarzony własnym życiem i możliwością samodzielnego działania. Na tym etapie rozwoju koncepcji świata nie istnieją jeszcze wielorakie bóstwa mórz, ziemi, gór, lasów itp. Dopiero na następnym etapie, kiedy człowiek ową magiczną moc rzeczy i ciał wyodrębnia i nadaje jej byt oddzielny, samodzielny, wtedy powstają duchy i bóstwa. Zrazu każdy ród wzgl. rodzina ma mnogą liczbę swoich bogów lub duchów. W historii można śledzić, jak te mnogie bóstwa podlegają zmianom w miarę jak rody łączą się w plemiona, w ludy albo narody. Umysł ludzki coraz to bardziej abstrahuje je od rzeczywistości, przenosi na wyimaginowany olimp, centralizuje i wreszcie podporządkowuje jednemu naczelnemu bóstwu. Tak dochodzi do monoteistycznej koncepcji religijnej. Podstawą wyjścia musiała jednak być religia w formie fetyszyzmu. Autor zapowiada dalszy ciąg rozpraw. Recenzowana część zawiera cenne podsumowanie aktualnych poglądów na rolę fetyszyzmu w procesie rozwj iania religii. J. i J r' B e l i n - M i 11 e r o n: Etnologia a psychologia wiedzy (Ethnologie et psychologie de la connaissance). Autor wiele ze swoich poprzednich prac poświęcił zagadnieniom kształtowania się światopoglądu ludów pierwotnych jak i cywilizowanych. W recenzowanym artykule, podobnie jak w niektórych poprzednich, dowodzi, tezy, że w psychice ludzkiej istnieją głęboko zakorzenione refleksje, odbite ze świata roślinnego. Wielotysiącletnia współzależność rośliny i człowieka pozostawiła trwałe ślady nie tylko na szlakach migracji ludów, jak tego dowodzą badania etnobotaników, ale także w umysłowości ludzkiej, w pojęciach i wyobrażeniach, przenoszonych ze świata roślin na grunt stosunków społecznych, kultowych i in. Autor wskazuje m. in. na zasięg, ogrom i różnorodność symboliki roślinnej w aktach prawnych, zwłaszcza w formach przekazywania własności i władzy, w postaciach organizacyjnych - społecznych, w rytuale religijnym itp. Dochodzi tą drogą do wniosku, że w psychice ludzkiej ukształtował się swoisty kompleks roślinny, przez tysiąclecia sygnalizowany i uze\vnętrzniany poprzez wspomnianą symbolikę roślinną· Głębsza analiza tego kompleksu, zdaniem autora, dała by poznanie jedne_ go z podstawowych schematów duszy ludzkiej. Rozwiązanie tego komp:eksu ułatwiłoby dalszy postęp myśli ludzkiej. 3i - ..Lud", t. XLVII �3i8 579 Materiały dowodowe przytaczane przez autora są bardzo interesujące, jakkolwiek treść wywodów jest raczej zawiła i niedopracowana pod względem stylistycznym. J. D e z: Przyczynek do poznania gramatyki malgaskiej (Contribution ił l'etude de la grammaire malgache). Jest to rozprawa językoznawcza, w której tematem przewodnim są rozważania nad logiką "biernika" w języku Malgaszów. Ta.deusz Wróblewski G. B r a s s e u r, G. S a von n e t: Carte Ethno-Demographique. Cartes Ethno-Demographiques de l'Afrique Occidentale. Feuilles N° 2. Institut Franc;ais d'Afrique Noire, Dakar 1960, s. 36, 2 tabl. 4 mapy. Mapa jest rezultatem prac sekcji geograficznej Instytutu Franc;ais d'Afrique Noire i przedstawia wycinek zamknięty 12° i 8° szerokości zachodniej i 17° długości północnej. Obejmuje ona obszar plemion prze\vażnie osiadłych z Sudanu zachodniego, górnej Gwinei, wschodniego Sierra Leone i prawie całej Liberii. Część tekstowa omawia we wstępie środowisko geograficzne, historię obszaru (z dwiema interesującymi mapkami w tekście, przedstawiającymi rozwój dawnych państw tubylczych i ważniejsze migracje) oraz przedstawia źródła i dokumentację map. Następnie omówione ~ą bliżej wyróżnione na mapie grupy etniczne: w tej części tekstu autorowie podają także rozwiązania, przyjęte w związku z ogólnymi problemami kartograficznej prezentacji danych i dają szczegółowe komentarze do mapy. Trzecia część opracowania tekstowego poświęcona jest problemom demograficznym. Jest to właściwie jedna mapa, przedstawiona w dwóch arkuszach i dwóch wersjach. Źródłami do jej sporządzenia były dane statystyczno demograficzne z archiwów władz administracyjnych, konfrontowane z informacjami zebranymi wśród znającego teren personelu administracyjnego oraz uzupełnione badaniami penetracyjnymi i sondażowymi. Wersja demograficzna mapy przedstawia gęstość zaludnienia, zachowując tylko dwa kolory na rozróżnienie ludności osiadłej i koczowniczej. Wersja etnograficzna opracowana jest metodą punktową. Kolory oznaczają grupy: 1) mauretańską i Tuaregów, 2) ludy Ful, 3) ludy sudańskie, 4) ludy paleonigryckie. Poszczególne plemiona wyróżniono rozmaitymi sygnaturami, z których każda oznacza pewną ilość ludności (ilość oznaczoną liczbą na znaku, zaś w wypadku większych skupisk ludności jeden znak oznacza 500 mieszkańców). Za kryterium wyodrębnienia danej grupy przyjęto "cały kompleks zjawisk wynikających z materialnych warunków bytu, rodzaju siedzib. ubiorów, zespołu zwyczajów, wierzeń i ze względnej wspólnoty językowej" choć niekiedy, w braku systematycznych opracowań autorowie zmu_ szeni byli zaznaczyć, że dana grupa może być wyodrębniona głównie w oparciu a poczucie przynależności jej członków. W wypadku, gdy dwa odłamy tej samej grupy, pod wpływem odmiennego środowiska geograficznego i wpływu sąsiadujących grup różnią się niektórymi cechami kultury - są one mimo tego oznaczane taką samą sygnaturą, a bliższe wyjaśnienia przerzucono do tekstu. Przynależność etniczną rodziny określano według przynależności głowy rodziny, chyba że wchodziła w grę wielka rodzina, lub wyraźne wyodrębnienie warstwy służebnej obcego pochodzenia. Największe trudności nastręczało uchwycenie grup koczowniczych. Liczby, uzyskane w oparciu o niekompletne dane władz skarbowych musiano uzupełniać szacunkowo poprzez badania sondażowe. Starano się oznaczyć linearnie szlaki wędrówek i określić miejsca dłuższego pobytu zwłaszcza warstw służebnych, które choć coraz mniej różniące się od warstwy panującej antropologicznie, różnią się od niej przeważnie trybem życia: warstwa panująca jest zwykle pasterska, a służebna - zajmuje się przez dłuższe okresy roku rolnictwem i pędzi życie na pół osiadłe. Na tablicy z legendą do map podano ciekawe zestawienie tabelaryczne plemion koczowniczych i podległych im plemion służebnych. W sumie mapa daje ciekawe i na pewno o wiele precyzYJmeJsze od dotychczasowych ujęcie struktury etnicznej dość znacznego obszaru Afryki. Z jednej strony opracowujący znajdowali się jeszcze w szczęśliwym położeniu, mogąc się opierać bezpośrednio na silnym poczuciu odrębności plemiennej - z drugiej jednak szkoda, że już obecnie, zanim niwelacja kulturowa nie zatoczy większych kręgów także i w tych krajach, nie podjęto starań w kierunku nagromadzenia przynajmniej zasadniczych danych o inwentarzu kulturowym, jako podstaw do generalniejszych może kryteriów podziału. Krzysztof Kwaśniewski D i o g o G o m e s: De la premiere decouverte de la Guinee (De prima inventione Guinee) wyd., Th. Monad, R. Mauny i G. Duval. Centro de Estudes da Guine Portuguesa. Bissau 1959, s. 89, map 2. Wydanie naj starszego opisu odkryć portugalskich na zachodnich wybrzeżach Afryki w XV wieku, jest obecnie specjalnie cenne, gdy z dnia na dzień wzrasta szerokie zainteresowanie afrykańskimi ludami, kolorowymi, ich życiem, tradycją i historią. Tym cennym źródłem historycznym jest opis Diogo Gomesa, wydany staraniem Instytutu Badań nad Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w manuspkrypcie "VALENTIN FERNANDES" (Codex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliotek), w Monachium. Tekst łaciński (oryginalny), napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średniowieczną był po raz pierwszy publikowany przez J. A. Schmellera w r. 1847, z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. M a- �581 580 jor "Life of Prince Henry of Portugal" wydanej w roku 1l!63. Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język portugalski w roku 1878 przez J. A. Fern~ira Brandao. Następnie E. A. de Bettencourt opierając się na kopii manuskryptu Valentin Fernandes znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Lizbonie wykorzystał opis w swym dziele "Descobrimentos, querras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos seculos XV e XVI". Pierwszy przekład całości na język portugalski relacji Gomesa dał w roku 1900 G. Pereira, przekład ten poddał krytyce i opatrzył znakomitymi przypiskami V. Magalhćies Godinho w r. 1945. W latach 40-tych i 50-tych obecnego wieku tekst opisu Gomesa wzbudził zainteresowanie wielu badaczy szukających w nim najstarszych żródeł do opisów krajów zachodnich wybrzeży Afryki, oraz Wysp Kanaryjskich, Zielonego Przylądka, Madery i Azorów. Dokładne opisy Mauretanii, Gwinei, Ghany, Mali, Nigerii, podające nie tylko dane o krajach leżących w pobliżu morza, ale zawierające szczegóły o miastach leżących w głębi lądu jak np. Timbuktu, podnoszą wartość historyczną pracy Gomesa. Diogo Gomes urodził się w Portugalii około roku 1402 i był przez wiele lat na służbie księcia Henryka Żeglarza. Brał udział w licznych wyprawach portugalskich do krajów Afryki, i wiele nowych odkryć znanych mu było z autopsji. W roku 1459 Gomes został almoxarifem w Sintrze. W tym czasie brał udział w swojej trzeciej wielkiej wyprawie do Gwinei (1459-1460), która się zbiegła z datą śmierci Henryka Żeglarza. (1460). Póżniej odbywał Gomes kilkakrotne wyprawy do Afryki, głównie na Maderę. Nie jest znana dokładna data śmierci Gomesa, lecz nastąpiło to prawdopodobnie u schyłku roku 1502. Ostatnie dwujęzyczne wydanie opisu odkrycia Gwinei jest niezmiernie cennym żródłem nie tylko dla historyka krajów afrykańskich, historyka odkryć geograficznych ale również historyka geografii i kartografii a także etnografa i antropologa. Duży materiał faktyczny i wszechstronność obserwacji Gomesa podnoszą wartość tego cennego średniowiecznego żródła. Sposób wydania w języku francuskim i łacińskim udostępnia dzieło Gomesa międzynarodowemu czytelnictwu fachowemu. Krzysztof KULTURA LUDOWA Pod redakcją Józefa Burszty, WoLski WIELKOPOLSKI t. I, poznań 1960, s. 743. Wielkopolska należy do części naszego kraju najsłabiej zbadanych pod względem etnograficznym. Przodująca ekonomicznie dzielnica Rzec:ypospolitej Polskiej stawała się następnie "Hinterlandem" Rzeszy Niemieckiej. Zmienne wypadki historyczne sprawiły, że zarówno szybki rozwój gospodarczy jak ucisk germanizacyjny zniszczyły wiele zabytków tak duchowej, jak i materialnej kultury ludowej. Przedmowa redaktora na wstępie omawianego wydawnictwa informuje o najważniejszych opracowaniach kultury wsi wielkopolskiej i o fragmentarycznych, często przerywanych, kolejnych okresach badań etanograficznych. Pierwszy tom wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" stanowi zbiorową pracę 13-tu autorów związanych po części z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. Przeważna część autorów to pracownicy naukowi, od dawna związani wieloma pracami publikowanymi z tematyką kultury wsi wielkopolskiej, czy też historią różnych dziedzin nowożytnej kultury materialnej. Przygotowują oni monograficzne opracowania zasadniczych zagadnień i Atlas kultury ludowej Wielkopolski. Omawiane jednak wydawnictwo to szereg artykułów, o charakterze w mniejszym lub większym stopniu p o p u l a r n o - n a u k o w y m, dotyczących różnych dziedzin kultury materialnej wsi wielkopolskiej. Projektuje się następne tomy o podobnym charakterze. Umożliwia to szybsze podanie w bardziej przystępnej formie najważniejszych wyników badań szczegółowych poszczególnych autorów. Wydawnictwo rozpoczyna zarys geograficzno-historyczny L. G o m o 1c a o charakterze informacyjnym. Wyniki nowych poszukiwań otwiera artykuł J. B u r s z t y Osadnictwo i kształty wsi. Ogólne wiadomości z dziedziny osadnictwa autor podał w swej wcześniejszej pracy 1. Tu zestawia on naj ogólniejsze wyniki badań nad planami gruntowymi wsi wielkopolskich i innymi żródłami archiwalnymi. Autor rozpoczyna od układu gruntów wsi średniowiecznych, przedstawiając następnie typy wsi okresu folwarczno-pańszczyźnianego, nowożytne wsie kolonizacyjne i wytwarzanie się dzisiejszego oblicza wsi wielkopolskiej. W wyniku tych dociekań wyróżniono kilka różnych typów rozplanowania wsi i sposobów ich zabudowy, charakterystycznych dla kolejnych okresów osadniczych. Tak więc okres średniowiecznej kolonizacji czynszowej pozostawił ulicówki, owalnice i wsie łanów leśnych, następny okres - oddzielne osiedla folwarczne i osady przemysłowe. Wreszcie w okresie nowożytnej kolonizacji budowano regularne rzędówki bagienne, wąskie ulicówki i osiedla rozproszone. Autor wydziela następnie trzy regiony Wielkopolski, w których dominują inne ty!:'y zabudowy wsi. Tak więc duże skupione wsie pochodzenia średniowiecznego zachowały bogatą i żywą tradycję kulturową. Wsie o osadnictwie rozproszonym mają mniej elementów tradycyjnej kultury ludowej, a regiony dotknięte przestrzennymi reformami XIX i XX w. są pod względem kultury ludowej prawie całkowicie wyjałowione. Artykuł Bursztyoparty na studiach porównawczych nad paru tysiącami planów wsi wielkopolskich i dwuletnimi badaniami terenowymi nie tylko zasługuje na uwagę, ale na rozwinięcie tej tematyki w osobnej pracy. Sprawy chłopskiego budownictwa w Wielkopolsce zostały dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach. J. B u r s z t a w omawianym stu- �582 dium przedstawił trochę danych co do zabudowy wsi folwarcznych i folwarków do końca XVIII w. T. W rób l e w s k i zajmuje się budownictwem wiejskim i różnymi typami chałup w artykule Dom i zagroda, stwierdzając, że Wielkopolska była od dawna obszarem strefy przejściowej i trudno wyróżnić na jej terenie jakieś specyficzne formy budownictwa drewnianego. Bardziej charakterystyczny dla omawianego regionu jest regularny i jednostajny układ samej zagrody. Uzupełnienie tego omówienia stanowią artykuły J. D y d o w i c z o w e j o wnętrzu chałupy i A. W o jc i e c h o w s k i e j o naczyniach i narzędziach domowych. Cennym wkładem jest artykuł J. T o p o l s k i e g o o kulturze rolniczej Wielkopolski, szczególnie w części o charakterystycznych dla tego regionu narzędziach uprawy roli: pługach koleśnych z dwiema rękojeściami, czy najczęściej bezkoleśnych radłach. Uprawę ziemi, siew, sprzęt i młockę autor omawia także przede wszystkim z punktu widzenia używanych do tego celu narzędzi. Sprawa hodowli zwierząt gospodarskich została dość pobieżnie potraktowana. Obszerne omówienie S. C h m i e low s k i e g (\ poświęcone zostało rybołówstwu, przede wszystkim zaś znanemu w Wielkopolsce sprz~~towi rybackiemu. Pięć dalszych artykułów poświęcono różnym rodzajom rzemiosła wiejskiego. Z przetwórstwa płodów rolnych zajęto się jedynie młynarstwem (Cz. Ł u c z a k) przede wszystkim od jego strony technicznej. Omówiono więc rodzaje i rozmieszczenie wielkopolskich żaren, stęp, młynów zwierzęcych, wodnych i wiatraków. Specyfiką Wielkopolski była stępa wiatrakowa. S. B ł a s z c z y k przedstawił ginące garncarstwo wielkopolskie podkreślając rodzimość dawnych form ceramiki. Do słabszych artykułów należą opracowania Z. J a s i e w i c z a o kowalstwie i O. P o d l e ws k i e g o o plecionkarstwie wiejskim. Artykuł W. S o b i s i a k a o przemyśle włókienniczym nosi tytuł nie odpowiadający jego treści, gdyż chodzi wyrażnie o włókiennictwo uprawiane przez rzemieślników wiejskich, a więc płóciennictwo i sukiennictwo. Autor przy omówieniu zagadnień surowcowych podaje tabele chlopskiej uprawy lnu i konopi w województwie poznańskim, uzyskanych w GUS. Warto tu wspomnieć, że uprawa konopi koncentrowała się w po_ łudniowych i wschodnich regionach kraju i była w ciągu XIX w. stale wypierana przez uprawę lnu 2. Autor daje dość ogólnikowy i pobieżny zarys przeróbki surowca, wyrobu przędzy i tkanin. Wydaje się, że doskonały, zwięzły opis prostych narzędzi obróbki lnu i I<;onopi został napisany póżniej 3. Ważne są natomiast uzupełnienia opisu o materiał etnograficzny z XIX w. Zastrzeżenia wzbudza wzmianka autora o folowaniu płótna wygładzonymi stęporami (nie stępami) 4. Autor podaje tylko wzmiankę o myciu płócien w foluszu z podręcznika Ostrowskiego z 1788 r., który ją czerpie z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, nie zaś z praktyki manufakturowej. Używano do tego celu zaokrąglonych stęporów w płócien- 583 nictwie śląskim w XVIII w.5, osobny folusz do mycia płócien pracował także w manufakturze grodzieńskiej. Sobisiak daje jedynie opis folusza sukienniczego i nie podaje żadnych materiałów co do mycia płócien w foluszach w płóciennictwie wiejskim w Wielkopolsce. Wzmiankę tę należało umieścić przed opisem bielenia płócien. Omawiane sposoby mycia płócien w foluszach oczyszczały płótna surowe ze szlichty tkackiej i zanieczyszczeń przędzy, dopiero później poddawano je zabiegom bielarskim. Wydaje się, że wzmianka o myciu płócien surowych w foluszach w zestawieniu z folowaniem sukien jest w ogóle zbyteczna. Zabieg ten był znany w płóciennictwie manufakturowym XVIII w., może także znano go w płóciennictwie wiejskim następnego stulecia, jednakże w jednym i drugim wypadku nie praktykowano go bardziej powszechnie ze względu na trudności uzyskania osobnych stęporów i stępy w foluszach sukienniczych. Mycie płócien kijankami czy nawet cepami w rzekach zastępowało mechanIczne ich oczyszczanie. Poza tymi drobnymi zastrzeżeniami artykuł Sobisiaka wnosi wiele danych o ginącym włókiennictwie wielkopolskim. Dwa ostatnie artykuły zajmują się jednym z zagadnień konsumpcyjnych ubiorem chłopskim i plastyką ludową. Zagadnienie ubioru chłopów wielkopolskich opracował A. G l a p a, autor trzech zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych z regionu wielkopolskiego. Bogaty materiał ilustracyjny do tego artykułu został niestety przez redakcję techniczną H. Andersa rozrzucony w barwnych tabelach po całym tomie, wielkość ilustracji dwubarwnych nie zawsze jest dobrze skomponowana i powiązana z tekstem. Artykuł Glapy wyróżnia się rozległością wykorzystanych żródeł i syntetycznym ujęciem zagadnienia pomiędzy opracowaniami omawianego wydawnictwa. Daje on ogólną charakterystykę wielkopolskiej odzieży ludowej od XII do XVIII wieku, następnie zaś szczegółowy opis ubiorów noszonych w 26 powiatach w II połowie XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje próba regionalizacji ubiorów w Wielkopolsce według 7 zasadniczych typów. Zastrzeżenie wzbudza hipoteza autora (str. 500), że obcisłe bluzy z XII wieku były wykonane techniką dziewiarską. Odnaleziono wprawdzie pewne ślaC:y narzędzi i wytworów dziewiarskich na ziemiach słowiańskich w tym okresie. Wydaje się jednak, że chodziło co najwyżej o wyrób prostym szydełkiem pończoch czy rękawic. Były to na Zachodzie wyroby bardzo drogie, rozpowszechniły się one dopiero w XVI w., wcześniej zaś z dzianiny sporządzano tylko drobne dodatki do odzieży i sukienki dla małych dzieci. Zarazem zaś umiano w tym okresie sporządzać z grubego sukna, tak obcisłe nogawice, zastępujące dziane pończochy, jak okrycia górnej części ciała. Na zakończenie wspomnieć należy o omówieniu wielkopolskiej plastyki ludowej przez S. B ł a s z c z y k a. Przedstawia on zdobnictwo przed_ miotów codziennego użytku, ornamentykę tkacką i hafty, drzeworyt, malarstwo i rzeżbę. �584 Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu oparte na znacznym materiale etnograficznym i studiach historycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcyjnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł Sobisiaka i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych badań terenowych, które na terenie Wielkopolski nie przynoszą już podstawowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materialnej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami charakteru ich opracowań w dalszych tomach projektowanego wydawnictwa. Jako postulat wydawniczy należałoby zgłosić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowości przebadanych, a dalej ilustracji, nawet tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wydawnictwo utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzucenie ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny sposób powiązano z tekstem. Irena Turnau 1 J. B u r s z t a, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. Otworzeniu się krajobrazu osadniczego i rozplanowań wsi, Wrocław 1958, PTL. 2 I. T u r n a u, Zmiany w polskiej technologii włókienniczej XVIII w., oraz artykuł: Przemieszczanie się upraw lnu i konopi na terenie środkowej J~olski w XIX w. Prace złożone do druku. 3 W. S o b i s i a k, Z badań nad narzędziami obróbki lnu i konopi w XVI-XVIII wieku, "Kwartalnik HKM", r. VIII, 1960, nr 1. Nieporozumieniem wydaje się w tym artykule wzmianka o szlichtowaniu czyli moczeniu w kleju tkackim, jako zabiegu wstępnym do bielenia płócien surowych - s. 71. Szlichtowano osnowę dla ułatwienia tkania, płótna surowe starano się raczej oczyścić z kleju tkackiego przed bieleniem. 4 Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960, s. 400. 5 T. Ł a d o gór s k i, Generalne tabele statystyczne Śląska 1787 r., Wrocław 1954, s. 165, 270-292; "Monitor Różnych Ciekawości", 1795, t. II, s. 364-366. Walerian S o b i s i a k, ROZWOJ LATYFUNDIUM BISKUPSTWA POZNAŃSKIEGO OD XVI DO XVIII WIEKU. Poznań 1960. Wyd. Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Poznaniu, stron 122, tabel 27, l-na mapa. streszczenie w języku angielskim i niemieckim. Praca Waleriana Sobisiaka jest uzupełnieniem szeregu wydanych po wojnie studiów nad uposażeniami i stanem dóbr kościelnych w Wielkopolsce. Od roku 1953 wyszedł także szereg prac J. To p o l s k i e g o omawiający stosunki społeczno-gospodarcze w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w okresie XVI-XVIII wieku. Praca Sobisiaka uzupełnia dotychczasowe wiadomości uprzystępnione nauce polskiej przez: E. D ł u g o p o l s k i e g o. "Inwentarz dóbr i dochodów biskupów poznańskich, rok 1564" Kraków 1939; J. N o wac k i e g o "Księga uposażenia diecezji poznańskiej z roku 1510", Poznań 1950; A. M o ś c i c k i e g o "Uwarstwienie ludności wiejskiej w dobrach kapituły poznańskiej w pierw_ szej połowie XVI wieku" Lwów 1932; T. C z woj d raka i Z. Z a k a "Przemysł propinacyjny i karczmarstwo w dobrach biskupa poznańskiego w XVII i XVIII wieku" Poznań 1956 - oraz stanowi dalszy ciąg opracowań autora, który w roku 1954 wydał w t. XLI, Ludu "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy) w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVII-XVIII wieku w świetle materiału źródłowego". Obecna praca W. Sobisiaka jest uzupełnieniem dawnych studió\v. prowadzonych na Seminarium Historii Gospodarczej Uniwersytetu Poznańskiego pod kierownictwem prof. J. Rutkowskiego oraz prof. J. Deresiewicza. Jako podstawa źródłowa pracy zostały wykorzystane archiwalia znajdujące się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Nie częste korzystanie z tych zasobów przez dotychczasowych badaczy czyni ostatnią pracę W. Sobisiaka tym cenniejszą w ogólnopolskim dorobku naukowym, zaś wnioski i sformułowania mogą być podstawą dla badań porównawczych podobnych zagadnień z innych terenów Polski. Jako specjalnie cenną rzecz w pracy podkreślić należy to, że autor w badaniach swoich nie rozdzielił dóbr tzw. stołu biskupiego, od dóbr kapituły poznańskiej, lecz potraktował je słusznie jako latyfundium katedry poznańskiej. Poczynione w ciągu XVI-XVIII wieku i zapisane obserwacje, pozwoliły autorowi stwierdzić, że rozwój dóbr duchownych biskupstwa poznańskiego nie szedł w kierunku powiększania się i rozprzestrzeniania lecz wewnętrznej organizacji i konsolidacji gospodarczej. Stąd też z 34 osad założonych w ciągu 300 lat aż 29 lokowanych w XVIII wieku wykazuje wyraźnie odbudowę gospodarczą po latach zastoju drugiej połowy XVII i początków XVIII wieku. Liczne wsie czynszowe (25 "olęderskich") wskazują na postęp gospodarczy w obrębie dóbr duchownych. Zastosowane tu nowe formy oczynszowania chłopów wpływały silnie na późniejsze kształtowanie się osobowości chłopa wielkopolskiego, co zapewne podkreślone będzie w innych licznych zamierzonych pracach W. Sobisiaka. Dobra kapituły poznańskiej i biskupstwa zajmowały przestrzeń około 1 100 łanów i sołeckiej 300 łanów. Stosunkowo niewielką przestrzeń w dobrach biskupstwa zajmowały lasy odpowiadając powierzchniowo 3900 łanów ziemi uprawnej, w tym chłopskiej 2500 łanów, folwarcznej około 850 łanom. Ciekawe byłoby porównanie układu przestrzennego �586 587 wYk~rzystania użytków rolnych latyfundium katedry poznańskiej, z innymI podobnymi latyfundiami na terenie Rzeczypospolitej szlacheckiej. . Stosunk~wo .dużą rolę w latyfundium biskupstwa poznańskiego grały mIasta, a mektore z nich dochodziły do poważnego znaczenia jak np.: Buk, Pszczew, Słupca czy Dolsk lub Krobia. Wszystkie te miasta okres swego rozkwitu zakończyły w połowie wieku XVII, w wiek XVIII wchodząc w stanie zupełnej ruiny. Z upadku gospodarczego miasta te nie podniosły się nawet w drugiej połowie XVIII wieku, w przeciwieństwie do wsi w dobrach biskupich. Precy.zja opracowania, przejrzysty układ treści i tabel, pozwalają na korzys:ame z ~racy nawet słabiej przygotowanemu czytelnikowi. Sposób podama matenału czyni rozprawę niezmiernie przydatną do badań dla etnografa i historyka kultury materialnej. Żałować by jedynie tylko wy. p~dało, że ~utor. nie umieścił w swej publikacji rozdziału omawiającegc meco szerzej etmczny skład ludności tak dużego latyfundium. Pozwoliłoby to bowiem, na wyciągnięcie wniosków na temat powiązań charakteru gospodarczego pewnych typÓW wsi, z etnicznym obliczem zamieszkującej je ludności. KrzysztOf WoLski TARCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna P.T.L. t. III. Pod tym tytułem nakładem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu wyszedł w roku 1961 pod red. K. Zawistowicz-Adarnskiej zbiór tańców ludowych, którego autorami są Adam G I a p a i Alfon~ Kowalski* W przedmowie A. Glapa uzasadnia konieczność tej publikacji zapotrzebowaniem na materiały taneczne przez amatorskie zespoły artystyczne. Następnie charakteryzuje niektóre formy taneczne ze stanowiska historycznego. Układ zbioru oparto na cyklu tanecznym zaobserwowanym w powiecie gostyńskim. Autor wymienia zbieraczy tańców ludowych. Jako metody zapisu ._- wymienia alfabet Stefana T o t h a i system L a b a n a - K n u s t a. Planuje w przyszłości opublikowanie zbioru według metody Labana-Knu- . * Redakcja tylko częściowo zgadza się z uwagami recenzenta, jeśli cho~ZI o system zapisu Labana-Knusta. Jest rzeczą bowiem jasną, że system ten Jest niekomunikatywny, jeśli chodzi o popularyzację tańca, trudny dla etnografa nie specjalizującego się w tej dziedzinie. Natomiast opis wykona~y tą czy inną podobną metodą, zawiera tak ujęte elementy, że praca nad systematyką tańców, zyskuje na ścisłości naukowej. Opis taki eliminu~e emocjonalny stosunek badacza, gwarantuje obiektywność w oparciu o Jasno określone kryteria. (Przyp. Red.). sta, (choć sam stwierdza, że w kraju jest całkowity brak znajomości zapisu według tej metody). Uważając system Labana-Knusta za najlepszy, zaleca naj szybsze jego upowszechnienie. Mając na uwadze ten cel, autorzy zamieszczają na ostatnich stronicach książki kinetogramy tańców ludowych wielkopolskich, wykonane przez Roderyka L a n g e w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Na samym końcu książki zamieszczono wykaz literatury, dotyczącej tańców, oraz wykaz ważniejszych informatorów. Książka ozdobiona jest licznymi rysunkami rzeczowymi., barwnymi planszami i fotografiami. Metoda zapisów choreograficznych budzi jednak wiele zastrzeżeń. Celem dokładniejszego zapoznania się z tą metodą i jej usterkami zamieszczam poniżej omówienie pierwszego numeru. L Opisał WIWAT Adam GIap a Taniec ten ujęto także w transkrypcji systemem Labana-Knusta. Podano dokumentację, tempo muzyki, zapis melodii i tekstu śpiewnego. Opis tańca składa się z dziewięciu części: 1) Postawa wyjściowa, 2) Zaproszenie, 3) Wykonanie tańca, 4) Koło, 5) W środku koła, 6) Wyrzuty nóg, 7) Koło, 8) Zakończenie i 9) Uwaga. Omówię kolejno te części: Postawa wyjściowa. Treść opisowa nie zgadza się z tematem. Z opisu dowiadujemy się o sytuacji i o akcji wyjściowej, a więc że '" Bawiący się siedzą ... Jedna z tancerek wychodzi przed orkiestrę siedzącą na stole ... Zwrócona tyłem '" śpiewa ... wymachując ... itd. "Postawa wyjściowa" byłaby wtedy, gdyby podano, że tancerka stoi np. w małym rozkroku (jak widać na obrazku), lewą ręką podpiera bok, prawą rękę unosi w górę, pozostałe pary siedzą na krzesłach koło ścian '" Zaproszenie. Tutaj autor w dalszym ciągu opisuje akcję: Po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać ... Tancerka śpiewa ... odwra<.:a się (?! - czy nie "zwraca się") twarzą do zebranych ... porusza '" i całą postacią zaprasza obecnych do tańca (co to za zaproszenie "całą postacią"). Skoro tancerka zaprasza, jest więc wodzirejem. Z tego względu tę część opisu należało zatytułować "wystąpienie wodzireja", a nie "zaproszenie". Wykonanie tańca. W tej części opisu po oznaczeniu ilości taktów 1-4 podano, że jeden z tancerzy, wodzirej, woła głośno "wiwat", staje ze swoją partnerką na środku izby i zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Trzyma tancerkę ... Tancerka podobnie trzyma partnera ... Na tym kończy się opis "wykonania tańca". To przecież nie jest "wykonanie tańca", lecz dalszy ciąg poprzedniej części, wprowadzający drugą osobę wodzireja. Z części opisu, zatytułowanego "Zaproszenie", dowiadujemy się, że po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać spiewaną melodię, a następnie -- że tancerka śpiewa drugą zwrotkę ... przestępuje z nogi na nogę, _1- �.'i88 w miejscu .. porusza chusteczką i spódniczką '" Nie podano, w jakim czasie się to odbywa, w ilu taktach muzyki. W części opisu, zatytułowanej "Wykonanie tańca" oznaczono takty 1-4 i podano, że wodzirej zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Kolo. W poprzedniej części opisano akcję, odbywającą się w czasie taktów 1-4. W części zatytułowanej "Koło" podano takty 1-4 z wyjaśnieniem, że jest to powtórka (należy się domyśleć, że pierwszego czterotaktu) i opisano dalszą akcję. Opis akcji tego czterotaktu zakończono zdaniem "Z końcem zdania muzycznego (tzn. czterotaktu) lub zwrotki - (? - czy zwrotka zawiera się w czterotakcie?) zatrzymują się w celu dokonania zmiany figury tańca". Tu jest błąd, gdyż zatrzymują się w celu dokonania zmiany ... nie "figury tańca", lecz "kierunku ruchu". O tym błędzie przekonujemy się także, gdy czytamy dalszy ciąg - Takt 5-8: Pary posuwają się w kole w odwrotnym kierunku. W części zatytułowanej "Wykonanie tańca" opisano wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu zwrotki. Znów widzimy, że zatytułowanie nie jest właściwe, gdyż w tej części opisano wykonanie ruchowe tylko do pierwszego czterotaktu muzyki, zatem tytuł winien brzmieć "Wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu", a nie "Wykonanie tańca". Gdyby opisano w tej części jeszcze j drugi czterotakt muzyczny wtedy można by zatytułować "Wykonanie ruchowe jednej zwrotki". W opisie A. Glapy zwrotka muzyczna została rozerwana na część zatytułowaną "Wykonanie tańca" i część zatytułowaną "Koło". To "koło" - jak widać z dalszego opisu - ma jeszcze dalszą akcję, gdyż odbywa się jeszcze w ciągu drugiej zwrotki muzycznej i jeszcze w ciągu taktów 1-4 (?). W środku kola. W tej części autor opisuje wykonanie ruchowe wodzireja i jego partnerki, odbywające się w środku koła. Wyrzuty nóg. Znów niewłaściwy tytuł, gdyż według opisu odbywa 'się dalszy ciąg wykonania, jakie urwane zostało pod koniec części zatytułowanej "Koło", gdzie określono wykonanie ruchowe dla taktów 1--4.W części zatytułowanej "Wyrzuty nóg" podano takty 1-4 (nie podano, że jest to powtórzenie pierwszego czterotaktu), a następnie, że ... Jednym z następnych ruchów koła jest maksymalne zbliżenie tańczących tak, że stają oni jeden tuż przy drugim. Tu także błąd, gdyż "maksymalne ściśnienie" nie jest akcją, odbywającą się w czasie określonym ilością taktów 1-4, lecz sytuacją, której nie można określać pojęciem czasowym. Następnie po oznaczeniu taktów dowiadujemy się, że '" "Wyrzucają wyprostowane nogi do środka" (!) - Co się stanie przy takim ruchu? - Wszyscy usiądą na podłodze, uderzając się mocno, ewentualnie ponosząc jakąś kontuzję. Nie cia się wyrzucać obydwu nóg, lecz tylko jedną nogę. Zamiast "przednia część stopy" można powiedzieć "palce u nogi". Następna część opisu nie trzyma się tematu podanego w tytule, gdyż poszerzenie koła i przytupy, to nic są "wyrzuty nóg". _.- 589 Kolo. Ze względu na to, że tytuł taki już poprzednio występuje, czytelnikowi wydaje się, że i wykonanie ruchowe będzie tu takie same. Tymczasem dowiadujemy się, że ... Taniec powtarza się '" Tempo tańca się stale potęguje .., itp. Znów treść niezgodna z tematem. Zakończenie -- bez zastrzeżeń. Uwaga. Podano tu, że piękno tańca polega na fantazji, żywiołowości i równych przytupywaniach. Wątpię, czy jest to trafne zestawienie pojęć. Co też mogą mieć wspólnego równe przytupy z pięknem tańca. Taniec może być piękny także i przy nierównych przytupach. Pojęcia takie jak "fantazja", "żywiołowość" itp. używane już były przez wielu innych autorów, opisujących tańce. Autorzy ci nie zdawali sobie sprawy, że układanie zdań z wysilaniem się na górnolotność wprowadza gołosłowność, która osłabia wartość opisu choreograficznego. Zapytajmy, co można rozumieć pod pojęciem "taniec żywiołowy". Wobec tego czy może być także taniec niE'Żywiołowy? .Jak z powyższego wynika, opis choreograficzny pierwszego numeru w zbiorze jest nieporadny. Na podstawie takiego opisu czytelnikowi trudno będzie zdobyć wyobrażenie o tańcu. Czy system Labana-Knusta pomoże tu coś, skoro jego znawcami są tylko pracownicy Muzeum Etnograficznego w Toruniu i nikt więcej? Nawet autorzy omawianego zbioru, którzy ten system zachwalają, sami go nie znają, skoro dwa kinetogramy zlecili wykonać jedynemu znawcy R. Langemu. System Labana-Knusta pozostanie dla ogółu "chi6szczyzną". Wszakże "chińszczyzna" także może być komunikatywną, lecz zapytajmy jakim kosztem. Zatem wypada raczej zgłębić metodę słownego zapisu choreograficznego. Do takiego przekonania doszedłem w ciągu własnej wieloletniej praktyki zbierania tańców ludowych. Zapis tallca może być komunikatywny tylko wtedy, gdy nie będzie wymagał sp€:cjalnych studiów przygotowawczych i gdy w prostych słowach i zwięzłym zapisie będzie mógł wywołać wyobrażenia ruchowe. Zadne ujęcie graficzne nie potrafi w tak łatwy sposób dać wyobrażenia ruchu jak właśnie opis słowny. Jeżeli chodzi o komunikatywność międzynarodową, to łatwiej wykonać tłumaczenie, aniżeli trudzić się nad opanowaniem jakiegoś systemu np. Labana-Knusta. Przystępując do wykonania słownego zapisu choreograficznego, musimy sobie na początku uprzytomnić, czy opis danego tańca będzie krótki, czy też długi. Najkrótsze opisy są przy tańcach jednoczęściowych. Z długiego opisu, takiego jak np, tańca "Wiwat" można wnioskować, że taniec jest złożony, tzn. że składa się z wielu części. Musimy więc ustalić ilości części składowych i uzgodnić te części z muzyką. Oznaczamy części składowe: część I, część II, część III itd. Możemy wprowadzić takie określenie: fig. l, fIg. 2, fig. 3 itd. W tańcu złożonym akcja ruchowa jest zmienna, lecz km:da część stanowi jedną zamkniętą całość, zawartą w danym rozmiarze ut\';oru muzycznego. �;,)90 591 Ryc. 5 - owal o osi położonej poziomo. Oś tego owalu winna być dłuższa od średnicy kola ryc. 4. Na stronicy 15, oraz na kinetogramie długość osi owalu równa się długości średnicy koła, co wobec opisu słownego stanowi błąd. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środw koło - takie jak na początku. W czasie drugiego czterotaktu melodii kolo przekształca się na owal, którego oś przecina się z osią poprzednio wykonanego owalu pod kątem 90°. Przed przystąpieniem do opisywania poszczególnych figur (części) tanecznych opracowujemy część wstępną, w której opisujemy sytuację (a nie postawę) wyjścicwą, określamy ilość wykonawców i opisujemy ich postawę, tj. ułożenie nóg, rąk itp. Taniec "wiwat" winien być ujęty w opisie jako taniec zlożony. Dla przykładu podaję taki opis. Wykonuje miejsca wokół jów. WIWAT opis tańca dowolna ilość par. Na początku pary zajmują siedzące ścian. W zabawie występuje jedna para w roli wodzire- Fig. 1. Partnerka wodzireja staje przed kapelą 1 i śpiewa pierwszą zwrotkę "Oj, do dnia, do dnia", unosząc chusteczkę prawą ręką w górze, a lewą ręką porusza fartuszkiem lub spódniczką, której fałdy się rozszerzają. Po prześpiewaniu pierwszej zwrotki kapela podejmuje jej melodię i towarzyszy jej w czasie śpiewu drugiej Zwrotki. Zwróciwszy się twarzą do zebranych, śpiewa drugą Zwrotkę "A co mi nada kieliszek jeden". W czasie śpiewu drugiej zwrotki przestępuje w miejscu z nogi na nogę, poruszając chusteczką i spódniczką jak poprzednio. Fig. 2. Z rozpoczęciem pierwszego czterotaktu muzyki wodzirej, zawolawszy głośno "wiwat", przystępuje do stojącej na przodzie partnerki, ujmuje ją prawą ręką w pasie "na krzyżach" i zaczyna tańczyć w kółeczko. W ciągu czterech taktów muzyki biegają wzdłuż koła, względnie na wolnej środkowej przestrzeni '" (czy obracają się, a jeżeli tak, to jakim krokiem). Wodzirej w lewej wzniesionej ręce trzyma butelkę z gorzałką, chusteczkę lub kwiaty. Oboje zwróceni są twarzami w jednym kierunku. Tancerka swobodnie prawą ręką rusza chusteczką. Z chwilą rozpoczęcia przez kapelę powtórki pierwszego czterotaktu, siedzące pod ścianami pary wstają, łączą się ramionami (jak?), względnie na znak wodzireja tworzą koszyczek 2. W ten sposób utworzone kółko w czasie powtórzonego pierwszego czterotaktu obraca się w jednym kierunku, a w czasie drugiego czterotaktu w przeciwnym (odwrotnym) kierunku. Ryc. 4 - koło par Fig. 3. W czasie pierwszego czterotaktu muzyki koło otaczające parę wodzireja przekształca się w owal w ten sposób, że grupy par z dwu przeciwnych stron zbliżają się do siebie (jakim krokiem?), a pozostałe inne pary oddalają się od siebie. 1 Wzmiankę o tym, że kapela (a nie orkiestra) siedzi na stole lub żarnach, podaje się we v.iiadomościach wstępnych z tego względu, że przypuszczalnie dotyczy ona wszystkich tańców, a nie tylko "wiwata". 2 \I,'e wstGpnym objaśnieniu opisać sposób wykonania koszyczka. Ryc. 6 - owal o osi położonej pionowo. Uwaga ta sama jak przy powyższym owalu. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środkowa. Wobec tego tailcząca para w środku koła zmuszona jest zbliżyć się, co nas~ępuje wtedy, gdy zwrócą się twarzami do siebie. Z chwilą rozszerzania się owalu ponownie oddalają się od siebie jak na początku. Ryc. 7 i 8. l './ Wodzirej w trakcie tat'lca pokrzykuje, np. wola "oj się świeci", a ktoś z koła odpowiada "oj, jaśnieje" lub "a pod ścianą", "a z kochaną - ju ha!" Fig. 4. Tworzą koło maksymalnie ścieśnione, w którym tańczący stoją jeden przy drugim. W pierwszym czterotakrie muzyki wykonują ... (wyszczególnić co). W czasie powtórzonego czterotaktu wyrzucają (prawą lub lewą) nogę wyprostowaną do środka i przybijają palcami nogi o podłogę (prawdopodobnie w rytmie miarowym). W czasie drugiego czterotaktu muzyki poszerzają koło i stojąc w miejscu, przytupują równo dwa lub trzy razy (?). Taniec powtarza się dowolną ilość razy z wyminięciem fig. 1. Pod koniec tempo muzyki i tańca zostaje przyśpieszone. Dawniej pod koniec tańca tak szybko tańczono, że aż się weselnicy przewracali. Dzisiaj tańczy się przy końcu bardzo szybko, ale z umiarem. Taniec kończy się, kiedy tancerz środkowej pary da orkiestrze znak ręką. Zwykle bywa to w momencie, kiedy otaczający tancerze tworzą regularne, możliwie najobszerniejsze koło. Kończąc taniec, pary chodzą dokoła izby lub siadają, wodzirej ze swą partnerką chodzi z gorzałką od pary do pary i częstuje wódką· Zwinny wodzirej częstuje podczas tańca. Przytaczając powyższy przykład, mam na celu zwrócić uwagę na metody slownych opisów choreograficznych. W opisach A. Glapy i A. Kowalskiego zastosowana jest metoda opisywania ruchów tanecznych, występujących w taktach muzycznych (np. nry 9, 13, 14 i inne) lub w nutowych wartościach rytmicznych (np. nry 13, 15, 16 i inne). Przytoczony powyższy opis nie zajmuje się cząstkowymi ruchami, zawartymi w takcie, czy też w wartościach nutowych, lecz ujmuje całość obrazu ruchowego. Według takiego ujęcia widzimy, że taniec "Wiwat" składa się z czterech części, z czego część I (fig. 1) jest niepowtarzalna, a dalsze części (fig. 2, 3 i 4) powtarzają się w całości. Metoda całościowa odznacza się lepszą ko- �592 munikatywnością. Łatwiej bowiem poznać i zapamiętać cztery całościowe obrazy ruchowe, aniżeli niezliczoną ilość ruchów cząstkowych. Nie wszystkie numery tańców wielkopolskich opracowane są według metody opisywania ruchów cząstkowych. Wiele numerów (np. 1-5 i wiele innych) opisano bezwiednie i nie konsekwentnie metodą całościową, gdzie określono wykonanie ruchowe według dłuższych części melodycznych czterotaktów i ośmiotaktów. Opracowania te jednak nie dają wyobrażenia, z ilu części składa się dany taniec. Taniec - 2. Wiwat - składa się z następujących części: Fig. 1. W ciągu całości melodii pary biegną jedna za drugą, posuwając się po linii koła w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara. Bieg rozpoczynają nogami zewnętrznymi. Fig. 2. V·j dwu czterotaktach odbywają się dwa obroty przy haczykowym chwycie ramion: pierwszy obrót - z własną tancerką w prawo przy zahaczeniu prawych ramion, drugi obrót - z tancerką poprzedniej pary w lewo przy zahaczeniu lewych ramion. Wykonanie fig. 2 daje pierwszą zmianę tancerki. Uwaga: A. Kowalski, opisując tę figurę, podaje: '" W ten sposób zmieniając tancerki posuwa się do przodu (tzn. tancerz), aż wróci do swej partnerki ... Nie podaje, że melodia ma się powtarzać tyle razy, ile jest par, które to powtórzenia są konieczne do wykonania tańca z innymi tancerkami. Fig. 3. Tak samo jak fig. 1. Fig. 4. Łącząc się chwytem rąk jak ryc. 10, tworzą koło i koszyk. W ciągu całej melodii koło posuwa się bokiem - w prawo, a przy powtórzeniu melodii w lewo. Przy zmianie kierunku ruchu przytupują w miejscu dwa lub trzy razy. Fig. 5. W ciągu całości melodii, połączeni chwytem jak poprzednio \V koszyczek, wykonują z podskoku wyrzuty jednej i drugiej nogi na zmianę do przodu, co odbywa się w ruchu miarowym. Fi.g. 7. Tancerze łączą się w dwójki, ustawiają się w środku sali, zahaczają nogi przy odpowiednim układzie ramion jak na ryc. 11 i w ciągu całej melodii obracają się w podskokach - w lewo, a przy powtórzeniu melodii po zmianie połączenia nóg i ramion - w prawo. W tym samym czasie tancerki, połączone w dwójki, obracają się w prawo i w lewo przy haczykowym polączeniu ramion prawych względnie lewych. Fig. 8. Tak samo jak fig. 1. Fig. 9. Tak san'o jak fig. 2. Spośród pięciu odmian "Wiwatów" - trzy mają muzykę trójmiarową. a dwa - dwumiarową. Nie wiadomo tylko, dlaczego jedna melodia dwumiarowa wyrażona jest w rytmie dwuósemkowym, a druga w rytmie dwućwierciowym (patrz nr 3 i 4). Dwojaki sposób wyrażania rytmu zaS~(lso\\'ano także przy odmianach przodku (nry 6 i 7 -- 8). chodzonego ;')93 (nry 9 i 10) i innych. Takiej zmiennosCl nie należy często stosować, gdyż wystarczy oznaczenie tempa. W niektórych tańcach początkowe części gra i tańczy się wolniej, a w końcowych częściach szybciej przy jednej i tej samej melodii. Czy wobec tego daną melodię będziemy wyrażać w podwójnym zapisie: dwućwierciowym i dwuósemkowym względnie trzyćwierciowym i trzyósemkowym? Albo inny jeszcze wzgląd. Jeżeli np. w Szamotułach śpiewają względnie tańczą jakąś melodię wolniej, a w powiecie gostyńskim - tę samą melodię szybciej, to czy tę melodię wyrażać będziemy w dwojakim zapisie? - Chyba nie. Przeanalizowanie wszystkich numerów zbioru wymagałoby dłuższego czasu. Z pobieżnego przeglądu można jednak stwierdzić, że materiały choreograficzne są ciekawe i wartościowe. Wydaje mi się jednak, Żt~ zbiór jest za ubogi w stosunku do wielkości obszaru regionu wielkopolskiego. Zbiorem objęto 16 powiatów i 25 miejscowości, a od 48 wykonawców zapisano zaledwie 73 tańców, a więc stanowczo za mało. Najwięcej zapisano w dwu miejscowościach: Goluchowie pow. Jarocin - 7 tańców i Przyprostyni pow. Nowy Tomyśl 10 tańców. Po sześć tańców zapisano w dwu miejscowościach, po 5 tańców - w 1 miejscowości, po 4 tańce - w 2 miejscowościach, po 3 tańce - w 2 miejscowościach, po 2 tańCe -- w 2 miejscowościach, a po jednym tańcu - aż w 13 miejscowościach. .Test rzeczą niemożliwą, aby mogła istnieć jakaś miejscowość, w której znano by tylko jeden taniec. W roku 1959 poszukiwałem pieśni i tańców ludowych w miejscowości Wymyślacz koło Lublińca na Górnym Sląsku. Natrafiłem tam na informatora, pochodzącego z miejscowości Biała pow. Czarnków, wojew. poznańskie, nazwiskiem Radziej Jan, ur. 8. V. 1899 r. w Białej. Jan Radziej razem ze swą żoną Benigną, ur. 20. VII. 1900 r. w Białej, zamieszkiwał do 28 roku życia w Białej, a od 29 roku życia w Wymyślaczu. U Jana Radzieja zapisałem 8 tańców, pochodzących z Bialej pow. Czarnków i zanotowałem, że tańczono tam jeszcze: "Uciekła mi ~rzepióreczka" - walczyk, "Jeszcze roz za czeski", "Zasiali górale", "żyda" l "goląbka". Pracując przez wiele lat nad zbiorem śląskich tańców ludowych, napotykałem informatorów, którzy znali po kilkanaście a nawet po kilkadziesiąt tańców. Byli też i tacy, którzy znali okolo 100 tańców. A ,"",:ięc zbiór od jednego tylko informatora przewyższałby liczbą zbiór tancow regionu wielkopolskiego. Tańce i zabawy Wielkopolskie A. Glapy i A. Kowalskiego zasługują na specjalną uwagę· Jest to pierwsza tego rodzaju publikacja w naszym kraju. Zrobiono u nas gruntowną pracę w zakresie zbierania pieśni ludowych, lecz niestety zmarnowano okazję do zajęcia się całokształtem folkloru muzycznego. Zapisywano same tylko pieśni, lecz nie uzupełniono ich wzmiankami, określającymi ich funkcję zabawową. Po zbiorze tańców wielkopolskich winna się ukazać publikacja dotycząca śląskich tańców ludowych, która już długo czeka na wydanie. :l:l - ..Lud". t. XLVII �595 594 W przygotowaniu jest także obfity zbiór tańców żywieckich. W ten sposób byłyby opracowane regiony południowo zachodnie i część zachodnich. A gdzie reszta? Czy nie znalazłoby się kilku jeszcze pracowników, którzy zajęli by się zaniedbanymi regionami? Nasz kraj słynie z takich tańców jak krakowiak, kujawiak, oberek, mazur i polonez. A czy mamy żródłową rejestrację tych sławnych tańców? Jan T o war Tacina z y s t woN a u k o w e P ł o c k i e 1820-1830--1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957 r., s. 235 ilustracje. + Wydawnictwo zostało opublikowane z okazji 137 rocznicy założenia i 50 roczno wznowienia działalności Towarzystwa Naukowego Płockiego. Zasługuje ono na uwagę ze względu na to, że dotyczy działalności instytucji naukowej o profilu wyraźnie regionalnym a przede wszystkim dlatego, źe informuje o zbiorach placówek muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych na terenie miasta Płocka, które mają wartość nie tylko dla badania kultury regionu, ale i całej Polski. Publikację "Towarzystwo Naukowe Płockie" moźna podzielić na dwie części. Na pierwszą składają się artykuły, omawiające znaczenie podwójnego jubileuszu, zarys dziejów Towarzystwa, biografię jego zasłuźonych członków (A. i M. Macieszów, A. i Z. Grabowskich, A. Zalewskiego, W. Skierkowskiego i innych), kształtowanie się zagadnień statutowo-programowych oraz związek działalności Towarzystwa z aktualnymi potrzebami regionu. Wczesne, precyzyjne określenie potrzeb regionu i zadań ruchu regionalnego, przyczyniło się do rozwoJu Towarzystwa, sformułowania właściwych założeń programowych i sposobów ich realizacji. Szczególny nacisk kładziono na opracowania naukowe całokształtu kultury regionu, zabezpieczanie i gromadzenie zbiorów muzealnych a przez uwzględnianie aktualnych potrzeb regionu, na czynny udział w tworzeniu jego kultury. Skala zainteresowań członków Towarzystwa była szeroka, (etnografia, historia, ekonomia, prawo, medycyna, antropologia itp.). Wysoki poziom naukowy prac i artykułów, oraz ich duża liczba stanowią trwały dorobek Towarzystwa dla regionu i nauki polskiej. Dlatego też, pełny wykaz tych pozycji znajdujący się na S. 126-166 zasługuje na uwagę· Z pozycji interesujących etnografa znajdziemy tam - WI. S k i er k o w s k i e g o "Puszczę Kurpiowską w pieśni" - M. K a c p r z a k a "Wieś Płocka", "Atlas statystyczny Królestwa polskiego, - A. M a c i e s z y "Fotografia ziemi Dobrzyńskiej" i inne Artykuły popularno-naukowe, naukowe i publicystyczne członków Towarzystwa zawierają też czasopisma "Roczniki", "Notatki Płockie" (organ Towarzystwa :Naukowego Płockiego), "Życie Mazowsza", "Ziemia", "Głos Mazowiecki", "Głos Płocki", "Echo Płockie", oraz inne. Część druga tomu, omawia zbiory, muzealne, biblioteczne i archiwalne ziemi płockiej i ich dzieje. M ~ z e u m M a z o w s z a P ł o c k i e g o utworzone przez Tow. Nauk. Płockle w roku 1907 a w roku 1949 upaństwowione t . 'l' ' sanOWI f I lę Muzeum Narodowego w Warszawie. Posiada ono - ze zbiorów etnografi~znych - stroje ludowe, wyroby rzemiosła ludowego, (ceramika płocka, ob:.a I.me~le). ,Mu.zeum posi.adało przed wojną także dział egzotyki - zbiory chl~skle, JaponskIe st~nowlące dary mieszkańców ziemi płockiej przebywaJących na ,:,s.ch?dZle. M u z e u m D i e c e z j a l n e - utworzone przez ks. A. NOWOWIeJskIego na początku XX w. zawiera eksponaty archeologiczne (ceramika, wyroby z żelaza, miedzi i brązu), z zakresu historii bazyliki katedralnej, sztuki, (galeria obrazów) wyrobów rzemiosła art ys:ycz~e~o, (str?je, ha.ftY, tkaniny, kordybany) i inne. Znajdują się tu r~",,:mez maten~ły z mwetaryzacji zabytków sztuki z całej diecezji płockleJ. Przed wOJną znajdowała się tu kolekcja pasów polskich i starodruków. B i b l i o t e k a i m. Z i e l i ń s k i c h utworzona w r. 1907 przez Towarzystwo Naukowe Płockie, zawiera Polonica z XVI, XVII, XVIIIw. z zakresu historii, prawa, literatury, filozofii i inne. XIX i XX wiek szczególnie bogato reprezentowany jest przez zbiory rosyjskie. W posiadaniu B~blioteki znajdują się komplety wydawnictw Akademii Umiejętności, G,ownego Urzędu statystycznego, Instytutu Bałtyckiego, Ministerstwa Rol~i:twa,. Pol~~iego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Tatrzańskiego I Śl~s~lego I mne. Na uwagę zasługują rzadkie pozycje jak C r e s c e n t y n a "KSIęgI o gospodarstwie" (1549), Spiczyńskiego ,,0 ziołach tutecznych i zamorskich" (1542), M i e c h o w i t y "Cronica Polonorum" (1521), oraz 7,5 tys. nie opracowanych jeszcze starodruków w językach: łacińskim, francuskim, niemieckim i innych. Archiwum P a ń s t wow e w P ł o c ku - od 1953 roku, działające jako Oddział Terenowy Archiwum miasta stołecznego 'Warszawy i woj. warszawskiego posiada ciekawe zespoły akt: a) urzędowych, z których zasługują na uwagę akta notarialne i księgi hipoteczne, jako źródło do badania stosunków społecznych i gospodarczych ~ lat 1809-1827, uwzględniające sprawy spadkowe, obrót ziemią, dotyczące mtercyz, testamentów itp. b) miejskich c) powiatowych d) gromadzkich e) szkolnych i różnych instytucji, stowarzyszeń, oraz związków. A r c h i :'" u m D i e c e z j a l n e powstało w r. 1926 zawiera zbiory dyplomów I przywilejów kościelnych od XIII do XVII w. księgi metrykalne, fragmen_ ty lustracji dóbr biskupich i kapitulnych z XVII w. Wieloletnia i owocna do dziś kontynuowana działalność Towarzystwa Naukowego Płockiego Jest przykladem wzorowej organizacji ruchu naukowego i regionalnego. Wobec tak często spotykanego w niektórych okolicach braku zainteresowan,j~ i br~ku pietyzmu dla historycznych i kulturowych zabytków przeszłoscl a me rzadko braku zrozumienia ich roli dla współczesnej polityki społeczno-kulturalnej ,należy życzyć jak najlepszego rozwoju temu towarzystwu regionalnemu. Kazimierz Pudło � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eafddefb7e22eb50eebec9020e3cef3.pdf 306e81f97aa3a28ee1667b0a550f6f20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:315 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:279 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.181-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S P R A W O Z D A N I A ETNOGRAFIA POLSKA. Instytut Historii demii Nauk, Wrocław~WarszRwa~Kraków I RECENZJE Kultury Ivlaterialnej 1963, z. VII. Polskiej Aka- Zeszyt VII Etnografii polskiej rozpoczyna artykuł W. D y n o w s k i e g o pt. Z dziedzin deficytowych etnografii poLskiej. Określając mianem deficytowych te wszystkie dziedziny życia zbiorowego w państwie, które nie wykazują właściwej pr~żności rozwojowej, autor stara si~ wykazać, że brak na terenie nauki polskiej żywszych tradycji w zainteresowaniach problematyką tzw. ludów niecywilizowanych zarówno w tematyce prac badawczych nad kulturą ludów "pierwotnych", jak i w zakresie własnych koncepcji teoretycznych, wypływa z ogólnej sytuacji polskiej przeszłości w ubiegłym stuleciu. Zastanawiając się wszakże nad aktualną sytuacją ludów niecywilizowanych, nad ich zmienioną pozycją i rolą we współczesnym świecie wiodącą w kierunku emancypacji politycznej i świadomych poszukiwań nowej, własnej kultury, dochodzi do przekonania, że podstawową sprawą w etnografii winny stać si~ obecnie studia nad zachodzącymi procesami przeobrażel1 kulturowych ludów niecywilizowanych ze szczególnym uwzględnieniem realnie istniejącej sytuacji. Aby ta dziedzina etnografii polskiej mogła dojść do pełnego rozkwitu, należy przede wszystkim wyrównać dawny deficyt, co zdaniem autora artykułu oznacza konieczność odpowiedniego ustosunkowania się do dorobku przeszłości, czyli innymi słowy, do spopularyzowania fundamentalnych twierdzel1 teoretycznych oraz przyswojenia sobie podstawowej bazy faktograficznej, zgromadzonej przez poszczególne szkoły, czy kierunki etnograficzne. W maksymalnym uj~ciu dojść powinno do wypracowania oryginalnych stanowisk poznawczych, ale to jedynie w oparciu o konkretne badania terenowe. W cz~ści ~ Studia i materiały T. L e w i c k i, Pożywienie źródeł -- ludno.ki znajdują Zachodniej si~ następujące Afryki artykuły: w średniowieczu wedłur; arabskich. Jest to próba ukazania całokształtu wiadomości o pożywieniu ludów zamieszkujących Zachodnią Afrykę przed początkiem XVI stulecia, zawartych w dziełach średniowiecznych pisarzy arabskich. Wiadomości te mają charakter fragmentaryczny i przypadkowy, mimo to pozwalają na ogólną orientacj~, dotyczącą źróder pożywienia i konsumpcji mieszkal1ców Afryki Zachodniej. W pożywieniu większości tych ludów zasadniczą rol~ odgrywały pokarmy pochodzenia roślinnego. Uzyskiwano je bądż przez zbieranie roślin dziko rosnących, bądż też najpowszechniej i najcz~ście.i przez kopieniaczą uprawę. Wśród artykułów spożywczych pochodzenia roślinnego na pierwszym miejscu wymienione jest proso, następnie ryż, fonio, pszenica, jęczmień oraz ziarna różnych traw zbieranych. W dalszej kolejności cytowany jest yam, woandzu, czyli orzeszki ziemne, rośliny strączkowe (fasola, bób), warzywa (cebula, czosnek, kapusta, bakłażan, rzepa), dynie, owoce, trufle i manna. W porównaniu z pokarmem pochodzenia roślinnego, mi~so odgrywało w konsumpcji �182 Sprawozdania i recenzje ludności Zachodniej Afryki o wiele mniejszą rolę i spożywane było' jedynie z okazj i specjalnych uroczystości, aczkolwiek u niektórych plemion zdarzały się odstępstwa od tej zasady. W średniowiecznej Afryce Zachodniej hodowano bydło rogate, m. in. woły, krowy, owce, barany i kozy. U szczepów berberskich jadano mięso wielbłądzie, a w kraju Mali - mięso osłów. Duża ilość Czarnych jadała mięso psów. Z ptactwa domowego hodowano ku.ry, gęsi, kaczki i gołębie. Poza mięsem zwierząt domowych i ptactwa pewną rolę w pożywieniu ludności odgrywała zwierzyna łowna, a wśród niej antylopy, żyrafy, strusie, hipopotamy, krokodyle, słonie, żółwie i węże. Duże znaczenie miały ryby i to zarówno morskie, jak i słodkowodne. Z innych artykułów spożywano tłuszcze roślinne i zwierzęce (w tym ogromne ilości masła) oraz miód i trzcinę cukrową, stosowane do słodzenia potraw. Sól używana do przypraw konsumowana była w niewielkich ilościach i uchodziła za artykuł rzadki i drogi. Znanymi przyprawami importowanymi były imbir i pieprz. Jedyną używką (pomijając alkohole) był orzech koLta, bardzo chętnie żuty przez Czarnych. Z napojów, poza wodą rozpowszechnione było mleko słodkie i kwaśne, różne kwaśne polewki, piwo z prosa oraz płynny miód. W zakończeniu artykułu podane są wiadomości o naczyniach do gotowania, jedzenia i przechowywania pokarmów i napojów, używane przez mieszkańców Zachodniej Afryki. K. M a k u l s k i, Geneza Buszmenów na podstawie bad01l. (/rcheoLogicznych etnograficznych. Opracowanie poświęcone jest genezie etnicznej Buszmenów, potraktowanych przykładowo ze względu na swą pierwotną kulturę zbieracko-łowiecką, jako warstwa naj starszych mieszkańców Afryki. W kulturze buszmeńskiej wyróżnionych jest kilka etapów rozwojowych. Są nimi: 1. lata 1900-1950, na które przypada szybka industrializacja terenów Afryki płd., powodująca zasadnicze zmiany w tradycyjnej kulturze Buszmenów; 2. lata 1900-1870, w których występuje zanik żywotności kultury Buszmenów, spowodowany ekspansją sąsiednich ludów; 3. okres poprzedzający lata 1870, a sięgający momentu odkrycia Buszmenów przez europejskich podróżników. Buszmeni stanowili lud zbieracko-łowiecki. Ich gospodarka miała typowy charakter przyswajający. Sposób życia koczowniczy; grupy liczebnie słabe; kultura materialna bardzo uboga. Ten tryb życia Buszmeni wiedli od niepamiętnych czasów i nie zmieniali go bez wyraźnego przymusu. Porównując kulturę buszmeńską, głównie do XVIII wieku (gdyż w latach późniejszych widoczne są duże zmiany), z kulturami archeologicznymi Afryki płd .. datowanymi na ,późną epokę kamienia, a reprezentowanymi przez przemysł smithfieldzki i wiltoński, daje się stwierdzić łączność kulturową, polegającą na podobieństwie występowania pewnych typów narzędzi oraz charakterystycznych ozdób. Z tych przesłanek autor wyciąga wniosek, że Buszmeni jako lud uformowali się w bliżej nieokreślonym czasie, w wyniku zmieszania się autochtonicznych elementów południowo-afrykańskich z elementami przybyłymi z północy. A. Wal kańskiego i g ó.r plemienia S k i, Studio nad więzią terytoriaLną i Todzinną wschodnioafry- Luo. Artykuł poświęcony jest analizie podstawowych form więzi społecznej, stanowiącej o spójni wschodnio-afrykańskiego plemienia nilockich Luo, zamieszkałych na terenach przylegających do wschodnich wybrzeży jeziora Wiktoria w zachodniej Kenii. Zasadniczą więzią społeczną wśród LUD jest pokrewieństwo, które, choć stale jeszcze zajmuje miejsce naczelne, nie stanowi już jedynego czynnika, deter- �Sprawozdania 183 i recenzje minującego zbiorowe życie plemienia. Do momentu przyjścia Europejczyków podstawową jednostką rodzinną była rodzina poligamiezna, pozostająea pod władzą naczelnego patriarchy. Jej sytuację społeezno-gospodarczą cechowała prz'ewaga pasterstwa nad rolnictwem, mimo że rolnictwo stanowiło główną bazę wyżywienia. Bogactwo określane było posiadaniem wielkich trzód bydła. Zwie,rzęta stanowiły nie tylko o stanie zamożności właściciela, lecz także o znaczeniu władzy, wpływach grupy męskiej w życiu publicznym oraz o liczebności i trwałości rodu. Odpowiednikiem terytorialnym tego typu rodziny była zagroda, zbudowana najczęściej na planie koła, wg. specjalnego, tradycyjnego schematu, zazwyczaj ufortyfikowana i posiadająca własną drużynę wojskową, niezbędną wobec częstych wojen plemiennych. W zagrodzie takiej mieszkała cała rodzina, która wśród Luo przybrała formę zespołu małżeństw indywidualnych, powiązanych osobą wspólnego męża, gdzie wszystkie kobiety były pełnoprawnymi żonami. W rodzinie poligamicznej współżycie małżonków stanowiło splot wzajemnych uprawnień, obowiązków i usług. Mężczyzna dostarczał kobiecie ziemię i wyposażał jej gospodarstwo, natomiast ona pracowała na roli, a poza tym obowiązana była do współżycia z mężem i do rodzenia mu dzieci. Z chwilą śmierci męża poligamisty zagroda przestawała istnieć. Pozycja mężczyzny w rodzinie poligamicznej Luo kształtowała się pod wpływem trzech istotnych czynników: jego uprawnieil i przywilejów jako ezłonka lineażu, jego autorytetu, jako męża i głowy rodziny oraz jego kierowniczej roli, jako organizatora i przywódcy zespołu produkcyjnego, jaki stanowiła rodzina poligamiczna. Sytuacja kobiety w rodzinie Luo była niewątpliwie niższa niż mężczyzny, ale jej rola we własnym domu w zakresie wychowania, wyposażenia i wykształcenia dziecI była i jest bardzo wysoka. Ten stan rzeczy ulegał gruntownym zmianom na skutek inger,encji europejskieh kolonizatorów. W związku z niektórym i zarządzeniami administracyjnymi nastąpił rozpad wielkiej rodziny. Główna podstawa władzy mężczyzn - zwierzęta, zaczęły coraz bardziej ustępować zainteresowaniom rolniczym, a możność dodatkowych żródeł dochodu (handel i zbyt nadwyżek rolnych), skupione w rękach kobiet osłabiły prestiżową sytuację mężczyzny. Mimo to, pojedyńcza rodzina poligamiczna u Luo wykazuje nadal zadziwiającą trwałość i pDzystosowuje się skutecznie do nowego typu gospodarki chłopskiej. Nic też nie zdaje się wskazywać na to, by przechodziła ona kryzys, mający doprowadzić ją do rozpadu. K. W o l s k i, Powindah - patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. Artykuł poświęcony jest zanikającemu koczownict,wu i handlowi okrężnemu. prowadzonemu na terenach Afganistanu i Pakistanu przez patańskie plemię Ghilzai z Afganistanu. Ludzi, oddających się tym zajęciom i temu trybowi żyeia określa się mianem Powindah. Termin ten jest pochodzenia perskiego i znaczy dosłownie, tłumok towarów". Współcześnie na terenie Pakistanu obejmuje się nim jednak wszystkich patańskich koczowników z Afganistanu, przyby'wających jesienią na zimę do Pakistanu, bez względu na ich zawód, czy uprawiane zajęcie. Powindah nawet na terenie Pakistanu różnią się od otaczającej ich ludności osiadłej ze względu na fakt, że zamieszkują w namiotach, a nie w lepiankach oraz przez odmienny kolor odzieży. Terenem działalności i wędrówek Powindah są wschodnie krailee Wyżyny Irańskiej i ziemie tym krańcom prizyległe. Z utartych głównych szlaków schodzą Powindah obecnie coraz częściej na tereny bardziej ustronne, omijają'c miejsca, gdzie napotykali na trudności. Wśród Powindah znajdują się ludzie oddający się różnym �18..1, Sprawozdania i recenzje zajęciom. Zalicza się do nich pasterzy ,rzemieślników-specjalistów do robót wodnokanalizacyjnych oraz kupców. Ci ostatni są grupą naj liczniejszą i najcharakterystyczniejszą. Prowadzą oni handel naj różnorodniejszymi towarami, których zestaw zależy każdorazowo od kierunku szlaku. Obecnie odwieczny ruch nomadów ulega pewnemu ograniczeniu, a w handlu daje się zauważyć duży zastój. Być może, że dojdzie wkrótce do zahamowania i likwidacji wędrówek Powindah. J. M a c i e j e 'w s k a, górskich w kol'!cu XIX Akulturacja i na początku w gospodarce i, trybie życia Lapończyków XX wieku. Przez akulturację rozumie się zjawiska, które powstają, gdy dwie grupy, mające różne kultury wchodzą w ciągłe i bezpośrednie kontakty, co pociąga za sobą zmiany w pierwotnych modelach kulturowych jednej lub obydwu grup. Artykuł zajmuje się dawną kulturą grupy Lapończyków górskich i zmianami, jakim uległo ich życie wskutek nowych warunków gospodarczych, jakie wytworzyły się na Północy pod wpływem polityki gospodarczej kapitalistycznego państwa szwedzkiego. Typ dawnej gospodarki Lapończyków górskich związany był bardzo ściśle z hodowlą dużych stad reniferów. Najistotniejszą cechą leżącą u podstaw kultury lapońskiej była umiejętność maksymalnego przystosowania się do środowiska naturalnego oraz duży stopień samowystarczalności gospodarczej. Początkowe kontakty Lapończyków z państwem szwedzkim, datujące siG od połowy XVIII w. były na ogół bardzo lużne i ograniczały się do działalności handlowej i zbierania podatków, Poza akcją misyjną i początkami edukacji, państwo szwedzkie nie ingerowało w kulturę, a w tym i w życie gospodarcze grup lapo!iskich. Trwałe i bezporśednie kontakty zapoczątkowało osadnictwo fińskie w XIX w., poprzedzające narastający proces kolonizacyjny. Jego nastGPstwem był caly szereg konfliktów, wynikających z odmienności etnicznych, ustrojowych gospodarczych grup, wchodzących ze sobą w kontakt. Naruszenie stanu równowagi w gospodarce lapońskiej doprowadziło z jednej strony do zmiany typu zajęć i przejścia do osiadłego trybu życia, z drugiej zaś do przekształcenia hodowli renów w przedsiębiorstwo produkujące na zbyt mięso i skóry. Obecnie Lapończycy górscy, trudniący się hodowlą renów, przyjmując wiele elementów kultury sąsiedzkiej zachowują nadal własną odrębność (adaptacja), natomiast te Todziny, które 'przeszły do innych zajęć, wzorując się na systemie gospodarowania osadników skandynawskich i przejmując od nich formy życia i gospodarowania są bliscy utraty własnej kultury (asymilacja). A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu FranJest to omówienie działalności naukowej i organizacyjnej zmarłego profesora Eugeniusza F'rankowskiego wraz z bibliografią jego prac, uszeregowaną wg porządku chronologicznego. kowskim. W dziale - Kronika - poza omówieniem kilku podstawowych wydarzeń 7. życia etnografii krajowej znalazły się informacje na temat rozwoju kultury Afryki oraz dane o etnografii w krajach socjalistycznych. Dział Kroniki nie jest w zasadzie przeznaczony do szczegółowego recenzowania, mimo to, pozwalam sobie wypowiedzieć kilka zdań na margin€\Sie jednej informacji zatytułowanej Afryka nieznana a bliska. Nie pragnę tu bynajmniej polemizować z autorem informacji, ani przeciwstawiać mu swego zdania, oceniającego wystawę ze względu na wybitnie nieusyste- �Sprawozdania i recenzje matyzowaną i nie dbale skomentowaną ekspozycję jak najbardziej negatywnie, chcę jedynie zwrócić uwagę Redakcji, aby na przyszłość z nieco większym krytycyzmem podchodziła do materiałów dokumentacyjnych, które zdecydowanie kolidują z tekstem artykułu, oraz z punktu nasuwają wątpliwości co do kwalifikacji zawodowych autorów wystawy i co do rzeczywistej wartości "udanego eksperymentu" (przykłady: ryc. 6. Maska Senu ..., powinno byś Senufo; ryc. 7. Maska Chińczyka, Afryka Wschodnia, tak, ale bliższego określenia brak, a dane istnieją, nawet w języku polskim i brzmią:: Mozambik, dorzecze Rowuma, Makonde Mawia; ryc. 10. Na planszy z prawej strony rytualny ubiór, wyobrażający biust kobiecy, nie jest pełnym strojem, brak maski twarzowej z kłódką pelele w wargach, a obiekt taki istnieje w Mlocinach). W dziale - Recenzje - znajduje się kilka omówień interesujących publikacji. w tym trzech książek Levi-Strauss'a oraz nie opublikowanego manuskryptu prof. K. ;Vloszyńskiego. Krystyna Karol Iłławiczka, Melodie polskie lU Kancjonale Mazurskim. zursko- Warmińskie", Olsztyn 1963, nr 3 (81), s. 333-374. Czerniewska .,KomlAnikaty Ma- Karol Hławiczka w wyżej cytowanej pracy zapoznaje nas z popularnym wśród ludności ewangelickiej na Mazurach Kancjonałem Mazurskim, którego pierwsze wydanie pochodzi z 1741 r. Stanowi on bardzo cenny dokument polskości tamtejszego ludu. Materiał pieśniowy przejął ten kancjonał z kancjonału wcześniejszegD ks. Samuela Tschepiusa, opracowanego z polecenia władz pruskich pt. Doskonaly Kancy()Ilal Pruski Królewiecki z 1'. 1732. Bardzo niewiele pieśni opuszczono, prawie wszystkie wciągnięte zostały do Kancjonału Mazurskiego. Są one przeważnie tłumaczone z niemieckiego. Hławiczka jednak zauważa, iż pieśni niemieckie były częściowo także tłumaczeniami dawniejszych hymnów łacińskich, pieśni czeskich, a nawet polskich autorów i dochodzi do wniosku, że Kancjonał Mazurski posiada około 300 pieśni pochodzenia polskiego, co stanowi ponad 300/0wszystkich pieśni. Są to piE'śni polskich poetów religijnych polskiej Reformacji z XVI wieku, ~(oci1anov..-skiego, Reja, Trzycieskiego i innych, a także pieśni anonimowe z czasów Reformacji w Polsce oraz pieśni oryginalne powstałe na Mazurach. Wielka liczba wydań świadczy o wielkiej popularności kancjonału. Napisany jest w literackim języku polskim, ale zabarwiony wyrazami z dialektu mazurskiego. Przeznaczony nie tylko do użytku w kościele, lecz i w domu przy różnych okolicznościach, w związku z różnymi zwyczajami. Pieśni kancjonału związane zostały z biblią, nad każdą umieszczony werset biblijny z podaniem księgi i wiersza. Między wiersze pojedyńczych pieśni powsuwane zostaly objaśnienia tłoczone odrębnymi czcionkami, tłumaczące wyrazy obce, symboliczne i obrazy religijne. Poza pieśniami zawiera kancjonał modlitwy w liczbie około 100. Mówiąc o pieśniach mamy na myśli tylko teksty, bo melodii niestety Kancjonał nie zawieTa. To stało się punktem wyjścia dla pracy Hławiczki. Postawił on sobie za zadanie znalezienie właściwych melodii do odpowiednich tekstów. Sięga do wydawnictw polskich pieśni na terenie Niemiec z połowy XIX wieku, a specjalnie opiera się na zbiorze Btilowa von Dennewitz 38 Masurische Chorale... z roku 1902, w układzie na 4 głosy, z których omawia tylko same melodie (głos najwyższy), uporządkowując je według kolejności występowania w "Kancjonale Mazurskim", Hławiczka stwierdza, że Bulow korzystał z kancjonałów polskich i zbiorów pieśni �186 Sprawozdania i recenzje protestanckich, jakie były dostępne w Elblągu i Gdańsku jak; kancjonały z XVII wieku Artomiusza, "Kancjonał Gdański" Huenefeldta, wydawnictwo A. Wedeckego i kancjonał zdefe~towany bez karty tytułowej, który Biilow mylnie uważał za kancjonał Seklucjana z XVI wieku. Hławiczka zwraca uwagę też na częstą niezgodność zapisów Biilowa z oryginałem pod względem metrycznym, były to jednak konieczne korekty, które Biilow przeprowadza ze względu na niezgodność dawnych zapisów z nowoczesnym sposobem notowania. Hławiczka przytacza szereg melodii z tekstami (44 + kUka wariantów tych samych melodii), umieszczając przy każdej tytuł każdego działu, numer oraz tytuł pieśni, a następnie w nawiasie obok nazwiska Billowa numer melodii w 'jego wydawnictwie, źródło z którego jest zaczerpnięta, rodzaj taktu przez niego użyty, numer pieśni i stronę w "Kancjonale Pruskim" oraz ewent. adnotacje odnoszące się do pieśni poza wersetem biblijnym. Adnotacje te dokładnie wymieniają kancjonały i wydawnictwa, w których daną melodię spotykamy, z oznaczeniem jej numeracji. W adnotacjach tych widzimy kolosalny wkład pracy autora, który sięga do wszystkich nawet najstarszych kancjonałów, wyszukuje tam kolejno każdą pieśń i stwarza nam w ten sposób obraz żywotności danej melodii i jej roz,pow,gzechnienia. Hławiczka umie, mimo tekstów niemieckich, odkryć charakter słowiański pieśni, jak np. nr 3:. "Słuchay, co żywo, sądu straszliwego" nad którą Billow podaje tekst niemie<:ki "Har, was da lebt" i której nie ·spotykamy w dawniejszych kancjonałach, a której wariant Hławiczka od·nalazł w dzisiejszej żywej praktyce na Śląsku Cieszyńskim ,śpiewany do psalmu Kochanowskiego "Kto się w opiekę". Zdaje on sobie sprawę z pewnych adaptacji rytmów polskich do potrzeb tekstu niemieckiego, np. rytmy mazurkowe w pieśni nr 9 "Moy .Jezu, serca Radości" lub nr 34 ,.Śpiewaycie, cześć daycie". Niektóre pieśni znajduje też w śpiewnikach kościoła katolickiego. Krytycznie traktuje informacje Biilowa, do których wnosi nieraz uzupełnienia, a nawet korekty. Oprócz pieśni ze zbioru Biilowa Hławicz;ka korzysta i z innych wydawnictw, jak publikacje Małłka ("Jutrznia Mazurska na Gody", "Plon czyli dożynki na Mazurach", "Mazurs.ki śpiewnik regionalny"). Spotykamy tu często warianty melodii ze zbioru Billowa, ale i pieśni, których w publikacji Biilowa nie ma. Małłek w przeciwieństwie do "Kancjonału Mazurskiego" teksty podaje w gwarze mazurskiej. a melodie - z później wprowadzonymi ozdobnikami melizmatycznymi. Nie znajdujemy ich pierwowzorów w kancjonałach polskiej Reformacji. Hławiczka przypuszcza, iż są tworami miejscowymi. W dwóch wypadkach Hławiczka znajduje melodie do pieśni z Kancjonału Mazurskiego w ulotnych drukach. Na koniec Hławiczka stwierdza, że na Mazurach musiały być znane jeszcze inne melodie nie zanotowane ani przez Billowa, ani przez Małłka, gdyż spotkał on odwołania przy poszczególnych pieśniach do znanych melodii innych pieśni, nie publikowanych. Analiza melodii, rytmiki i prozodii jest krótko i zwięźle ujęta. Hławiczka stwierdza, iż melodie w zapisach Biilowa w stosunku do swoich pierwowzorów zostały zmienione .przez dostosowanie do systemu dur-moll, objawia się to przede wszystkim podwyższeniem VII stopnia. Tylko w 5' wypadkach spotyka on skalę doryck::t (na 47 mel.). P.od względem rytmicznym melodie dawniej zróżnicowane, podporządkowane zostały zasadzie izo'rytmii, a więc prowadzone w równych wartościach, z zatrzymaniem tylko na nutach końcowych. Co do zasad prozodii, to brak zgodności akcentów słowa i akcentów melodii, podobnie jak to ma miejsce w pieśniach XV i XVI w. Reasumując musimy przyznać, iż omawiana praca Hławiczki jest cennym wkładem w dziedzinę etnografii polskiej, odkrywa nam ona piękno dawnych pieśni �Sprawozdania 187 l recenzje religijnych, wskazuje wiele wartościowych, o niez,wykle głębokiej treści tekstów. Kancjonał Mazurski jest cennym zabytkiem nie tylko jako wy'raz polskiej Reformacji, ale jako wyraz życia ludności polskiej i jej przywiązania do Macierzy, od której była odcięta przez długie wieki. Antonina Wozaczyńska O. Polonec, Slovanske valasky, fokasa a takany, Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Wyd. Os veta n.p. Bratislava-Martin 1963. str. 63, 'ryc. 85, 1 mapa. O. Polonec, Valasky [t valaiikari na Slovensku. Sbornik Slovenskeho Muzea. Etnografia 4. Rocz. LVII, 1963, str. 40-75, ryc. 27. Narodneho Temat poruszony przez A. V a c l a v i k a w pracy Slovenske palice (Turc. Martin 1934) doczekał się na południowej stronie Tatr wyczerpującego opracowania, na podstawie bogatych zbiorów znajdujących się w Muzeach w Bratysławie i Martinie. Autor w pierwszej pracy opublikował właśnie te zbiory -- podając opisy 137-u obiektów. Fotografie 85-u indywidualnych faktów wchodzących do tego zbioru zostały zestawione na tablicach. Zasób źródłowy jest dostatecznie liczebny a ścisłe opisy odpowiadają wszystkim wymogom źródłoznawczym. Nic więc dziwnego, że i przeprowadzona typologia budzi zaufanie, a w konsekwencji i wnioski wychodzące poza typologię są godne uwagi i uznania. Autor wyróżnia - ze względu na kształt - trzy formy: valaska, fa kos, cakan. Cakany wywodzi autor z palic, a vlasniki z siekier; fakose uważa za przejściową formę. Prototyp "czakanów" widzi O. P o lon e c w hakowatych kijach pasterskich, służących do chwytania owiec. Tematem tym zajmował się w przeszłości A. Vaclavik w pracy, Slovanske palice (1934 str. 1 - 123). Zwraca przy tym uwagę fakt, że pierwotna funkcja jak też i forma uległa zmianie i narzędzia te stały się oznaką golności pasterskiej, zamożności, służyły w obrzędach i zabiegach magicznych. (ryc.63, 81, 85). O ile nie można wnosić zastrzeżeń do typologii przeprowadzonej przez autora, należy ostrożnie traktować próby wyjaśnienia genezy "czakanów", gdyż należałoby wtedy liezyć się z koniecznością rozważenia tego zagadnienia na szer·szym tle porównawczym. Liczyć się trzeba z tym, że jest to pożyczka z tureckiego (lokotsch), chociaż Vasmer widział tu śr. gr. Autor daje zresztą historyczne tło społeczne używania różnych form broni tego typu, podkreśla też, że "fakosze" i ,.czakany" przyszły do Karpat i w Tatry z pasterską falą wołoską. Interesujące są również jego wywody O wytwórcach tych narzędzi, z czym wiąże się specyficzność form i ornamenty z poszczególnych mikroregionów, jak Liptów, Bańska Bystrica, Radwan, Priechod, Spisz. Również ciekawe są dociekania i wnioski autora o pierwotnej funkcji tych narzędzi, który'ch kształt a ta,kże zdobnictwo wiąże się z pozycją społeczną pasterza. To że "walaszka" czyli góralska ciupaga z jej bogatym wystrojem była atrybutem bacy potwierdza się i po polskiej stronie. * I jeszcze jedna uwaga luźna, wymagająca .rozważania - czy i o ile kółka przy ciupagach, "fakoszach" czy "czakanach" są echem grzechotkowych kijów pocisko- * Na hali Pod Wołoszynem byłem świadkiem linę wręczył starszemu juhasowi na pożegnanie w 1949 r. jak baca schodząc w doswoją ciupagę· �188 Sprawozdania i recenzje wych (Por. K. Moszyński, K.L.S.). Wprawdzie w literaturze polskiej brak stwierdzenia istnienia takich kijów w Karpatach, ale w roku 1959 można je było widzie l' u pasterzy (krów?) w drodze na Krywań. Dobrze określone typologicznie "walaszki", "fakosze" i "czekany" uporządkował autor przestrzennie a wyniki przedstawił na osobnej mapie. Trochę niepokoi, dlaczego autor potraktował jednym znakiem "fakosze" i "czekany", czyżby zasięgi obu typów pokrywały się wiernie. W drugiej rozprawie opublikowanej w "Sborniku" rozszerza autor swoje zainteresowania, szuka powiązań siekierek w słowiańskim materiale archeologicznym i w materiale etnograficznym. Ale ostatecznie decyduje się na wiązanie małej "walaszki" raczej z pasterstwem wołoskim. W istocie wnioski obu prac pokrywają sic z sobą i prowadzą do uogólnienia, że te typy wołoskich narzędzi są rozpowszechnione w dolinie Hronu, na Liptowie, Spiszu IMagurze. Obie prace oparte na sumiennej analizie formy i funkcji zebranych faktów, uporządkowane chronologicznie i prz'estrzennie doprowadziły autora do trafnych rozwiązań - a mianowicie - prawidłowość w przemianach formy i funkcji i w powiązaniach etnicznych. Jest to chyba cenny punkt wyjścia do studiów nad ciupagami na północnym stoku Tatr i Karpat. Józef Dimitr Krandzalov, sitatis Palackianae Vala,,! na Ivlorave-rnateria!y, Olomucensis, Facultas vrob!emy, Philosophica, metody. Historica, Gajcie Acta Univer1963, s. 5-2\~. Praca prof. Krandzalova uzupełnia wyniki obszernej rozprawy tego autora. wydanej przed ćwierćwiekiem 1, oraz późniejszych, pomniejszych jego studiów'. Autor przeprowadził ponowną analizę zagadnienia osadnictwa wołoskiego, ustosunkowując się do wyników badań z ostatnich dziesięcioleci. Rozdział I (s. 5-10) ma charakter wstępu. Drugi rozdział (s. 11-48) przedstawia aktualny stan badań nad genezą języka i narodu rumuńskiego. Autor krytykuje nawroty do koncepcji autochtonizmu elementu romańskiego na północ od Dunaju (E. Petrovici, C. Daicoviciu i in.), skłaniając się raczej do poglądu o jego imigracji z obszarów Mezji. Zarazem przeprowadza korektę własnych dawniejszych koncepcji, przyjmując, że przodkowie Rumunów zetknęli się z żywiołem slo·· wiańskim jeszcze przed VI w. n.e. Przychyla się dalej do poglądów, że języki romańskie, używane obecnie na Bałkanach (rumuński, meglenorumuński, i in.) nie są dialektami, ale wyłoniły drogą odrębnego rozwoju poszczególnych grup dawnego, zromanizowanego osadnictwa tych okolic. W rozdziale III (s. 49-59) Autor przeprowadza analizę literatury dotyczącej osadnictwa wołoskiego na Morawach. Podkreśla on że wielu badaczy identyfikuje 1. ., a D. K r 8. n d j l a, RHmunskc vLivy w Karr~(ltech sc =L'liistnim :::fcteLem k lWoravskemu Va',assku. Praha 1938. Np.: D. Kra n d a l o v. Znaczenie i charakter wpl'uwów rumuńskich w Karpatach zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Woloszczyznu Morawskiej. Pasterstwo Tatr i Podhala, t. 5, Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1963, s. 165-232; t e n ~ e, Sur les methodes de verification de la nationalitees Valaques-Vlaques dans les Carpathes et <lans les Balkans au moyen-i1ge d !'aide des noms de persannes. Slavische Namenforschung: Verbff. des Institut fur Slavistik der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, nr 2:1 Berlin 1963, s. 216-222; t e n ż e Rumiinische Einf!ilsse in der slawischen H!rtenterminologie und Toponomast!k in den Karpaten. Zeitschrift flir Slavistik, Bd. X, Heft 3, Berlin 1965. z �Sprawozdania i reCCllzJe 189 niesłusznie nazwę: Wołosi z żywiołem etnicznym .rumuńskim. Jako jeden z głównych argumentów przytacza się rzekome wyrazy rumuńskie w terminologii pasterskiej zachodnich Karpat. Analizie filologicznej tych słów poświęcony jest rozdział IV (s. 60-76). D. Krandzalov wykazuje, że znaczna część tych przykładów oparta została na błędn€j etymologii. Stwierdza przy tym, że najwięcej wyrazów rumuńskich występuje w narzeczach ukraińskich (powyżej stu), podczas gdy na obszarach Karpat zachodnich liczba ich nie przekracza 26. Wnioski z tej analizy zamieszczono w rozdziale V. (s. 72-76). Autor stwierdza, że rumuńska terminologia pasterska przenoszona była na tereny Karpat zachodnich przez ludność słowiańską z terenów położonych dalej na wschód . .zywioł etnicznie rumuński nie przekroczył nigdy masowo rzeki Uh. Toteż określenie: "Valach", na Morawach nie oznaczało (zgodnie z pierwotnym znaczeniem) Rumuna, ale pasterza górskiego. Osobny rO'zdział VI (s. 77-126) poświęcony jest ocenom przedwojennej pracy D. Krandzalova. Autor przeprowadza tutaj polemikę z recenzentami, którą trudno przytoczyć z powodu braku miejsca. W rozdziale VII (s. 127-131) przeprowadzono krytykę naj nowszych publikacji, dotyczących osadnictwa na tzw. Morawskim Walaszsku (R. Pavlik, J. Tvaruzek, K. Papica i inn.). Zdaniem Autora powstawanie osad następowało na tym terenie w wyniku planowej akcji wielkiej własności. Rozdział VIII (s. 132-156) dokonuje oceny ostatnich prac z zakresu etnografii i językoznawstwa. AutO'r kwestionuje niektóre nowe ustalone wyrazy rumuńskie w gwarze wołoskiej, jak np. "portasz" - który wywodzi się z hcińsko-węgierskiego te'rminu, oznaczającego "strażników wrót", czy też zestawienia nazw miejscowych zebrane przez P. Olteanu na Morawach i OTawie (s. 140). Recenzent pragnie poświęcić więcej uwagi polemice D. Krandzalova z badaczem polskim K. Dobrowolskim. Autor zarzuca mu słabą znajomość języka rumuńskiego, przytaczając szereg wyrazów podawanych przez K. Dobrowolskiego mylnie za rumuńskie. Nalcżą tu słowa niewątpliwie slowiańskiego pochodze::ia, jak: kuciu, vet (od: wieli). kusyk (nazwa barana' od kusy) syśka (od: szyszka), trestka - cybuch (od staropolskiej nazwy trzciny). Słowiańskie są również imiona: Bułas, Kaluch, Kila, Makula. Kaldoń. W liczbie rzekomo rumuńskich wyrazów nie brak także słów pochodzenia tureckiego (np. majdan, bazar, czardak itp.), czy niemieckiego (Bayer). Autor stwierdza również, że formy chowu owiec, któr€ Dobrowolski poczytuje za charakterystyczne dla gospodarki rumuńskiej, spotyka się również u innych pasterskich lud6w Półwyspu Bałkańskiego (s. 154). Zwraca także słusznie uwagę, że poważniejsza liczebnie imigracja elementu rumuńskiego na tereny Królestwa Polskiego musiałaby znależć odzwierciedlenie w żródłach, czego jednak brak. Odrębny rozdział IX (s. 157-204) poświęcono analizie licznych prac J. Macurka o kolonizacji wołoskiej w Karpatach zachodnich. Dopatrywał się on głównych przyczyn tego ruchu w "instynkcie wędrownym" narodu rumuńskiego oraz w przewrocie gospodarczym, jaki miał nastąpić w XVI w. w związku z przechodzeniem do gospcdarki folwarcznej. D. Krandzalov odrzuca słusznie tezę o wędrownych instynktach, kwestionuje również znaczenie rzekomego przewrotu gospodarczego w tym okresie. Należy zresztą mieć na uwadze, że początki kolonizacji wołoskiej w Karpatach wschodnich przypadają już na przełom XIV i XV w., kiedy trudno mówić o problemie folwarków. W dalszym ciągu D. Krandzalov wykazuje, że instytucja wojewodów wołoskich nie wynikała z wyborów kolektywu wołoskiego, jak to ujmuje Macurek, lecz stanowiła wykładnik władzy feudalnej, podobnie jak sołtysi. Samo słowo wojewoda �190 Sprawozdania i recenzje jest niewątpliwie słowiańskiego pochodzenia i zostało przejęte przez Rumunów. Autor kwestionuje też pogląd o rzekomo postępowym charakterze pasterskiej gospodarki Wołochów, skoro chów owiec był już szeroko rozpowszechniony w średniowieczu na ościennych obszarach przykarpackich. ZdaniemD. Krandzalova kolonizacja wołoska wynikała raczej z biedy i rugów chłopskich, przeprowadzanych w tym okresie przez feudałów. Prawo wołoskie było według niego mniej .korzystną odmianą tz. ·prawa niemieckiego. Rozdział X (s. 205-222) zajmuje się zagadnieniem szałaśnictwa wołoskiego. Autor polemizuje z poglądami niektórych etnografów (B. Kopczyńska-Jaworska, J. Stika), którzy identyfi,kują Wołochów z Rumunami. Zwraca on uwagę, że koczowniczne formy pasterstwa górskiego nie łączyły się bynajmniej z etnicznym pochodzeniem pasterzy, natomiast były wynikiem ok'reślonych warunków klimatycznych, gospodarczych itp. Przykładem tego są np. koczownicze grupy tureckie (Juruci, Karakaczani) bułgarskie, greckie, albańskie itp. Wyraża się .przy tym z uznaniem o badaczu polskim S. Ber·ezowskim, który w jednej z ostatnich prac (1959 L) zajmował analogiczne stanowisko, wykazując wpływy środowiska geog.raficznego na typ pasterstwa. Ostatni rozdział XI (s. 223-238) zawiera podsumowanie wyników pracy. Autor stwierdza raz jeszcze, że nie można liczyć się z poważniejszą migracją elementów rumuńskich na tereny Karpat zachodnich. W tzw. kolonizacji wołoskiej uczestniczyły różne grupy etniczne, przy ·czym na za·chodnich obsza,rach jej zasięgu przeważała ludność miejscowa, lub uchodźcy słowaccy spod jarzma tureckiego. Badania ostatnich lat 30 nie zwiększyły w poważniejszy sposób liczby znanych wyrazów rumuńskich używanych przez ludność podkarpacką. Tzw. prawo wołoskie było formą eksploatacji, stosowaną w ok,reślonych warunkach ekonomicznych, ale nie wiązało się z pochodzeniem pasterzy. Dalsze badania zespołowe uczonych z krajów przykarpackich mogą przyczynić się do wyjaśnienia różnych szczegółów tego procesu. Praca prof. D. Krandzalova jest wynikiem wieloletnich studiów autora i opiera się na olbrzymim materiale źródłowym (w tym również załączone fotokopie). Chociaż tytuł jej wiąże się ściślej z Morawami, obejmuje ona całość zagadnienia kolonizacji wołoskiej. Wyborna znajomość literackiego i ludowego języka rumuńskiego, jak również opanowanie języków słowiańskich, łaciny i niemieckiego, umożliwiła Autorowi sprostowanie wielu fałszywych etymologii, ustalonych przez badaczy władających tylko niektórymi z tych języków. Tezy Autora, poparte licznymi przykładami winny znaleźć szerokie uznanie u specjalistów. Niektóre sformułowania budzą pewnę zastrzeżenia. Tak np. D. Krandzalov dopatruje się jednej z głównych przyczyn kolonizacji wołoskiej na Morawach i Słowacji w zbiegostwie spod jarzma tureckiego. Niewątpliwie czynnik ten musiał odgrywać role, jednakże początki migracji wołoskich w Karpatach przypadają na okres poprzedzający wielką ofensywę państwa Osmanów, stąd musiały istnieć i inne przyczyny. Autor zdaje się również przeceniać udział wielkiej własności feudalnej w organizowaniu osadnictwa wołoskiego. Na teTenie państwa polskiego większość osad powstawało w k'rólewszczyznach, a nie w dobrach magnatów. Wydaje się przy tym, że penetracja pasteTzy wołoskich miała częściowo charakter samo'rzutny, a dopiero po ich pojawieniu się w słabo zaludnionych górach, zarządcy dóbr zmierzali do ujęcia tego ruchu w jakieś normy organizacyjne i nałożenie na przybyszów ciężarów na rzecz dworu. Z drobnych uwag, należy stwierdzić, że urząd wojewody nie istnieje już w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej od reformy z 1950 r. utrzymała się tylko nazwa �Sprawozdania 191 i recenzje województwa. Nazwisko Raska mogło być nietylko ukraińskiego czy czeskiego pochodzenia, ale i polskiego, jest to nazwa ptaka (s. 106). Nazwa miejscowa Trojanowice występuje również w Polsce. (s. 140). Należy sądzić, że wbrew przypuszczeniu Autora, dalsze badania mało dotąd wykorzystanych źródeł polskich jak np. akta wielkich dóbr ziemskich, akta grodzkie krakowskie i in. wyłoniłyby jeszcze niektóre nieznane wyrazy pochodzenia rumuńskiego, używ·ane w terminologii osadnictwa wołoskiego 3. Kazimierz Ślaski J. Ostatnią pozycję z tego zakresu stanowi praca D. Kra n d ź a l O v a, wygłoszona jako referat na Kongresie Słowianoznawstwa w Salzburgu: Comment distinguer des Slaves la population romanisee dans les materiaux archeologiques des pays balcaniques. W tomie: Congresus Historiae Slavicae Salisburgensis, 12-16 Julii 1963 (w druku). OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Im Einvernehmen mit der historischen Komission bei der Sachsischen Akademie der Wissenschaften. Herausgegeben von Martin Reuther. Koehler u. Amelang, Leipzig 1961, s. 368, nlb. 3, ilustr. Omawiana książka powstała jako księga pamiątkowa z okazji 25-lecia istnienia Saskiego Archiwum Krajowego w Budziszynie (1933~1958) i poświęcona jest pamięci prof. dr Ryszarda Jechta (1858-1945), sekretarza Górnołużyckiego Towarzystwa Naukowego, wybitnego archiwisty i historyka. Oprócz krótkiej przedmowy Marcina Reuthera księga pamiątkowa obejmuje prace 18 autorów. Spośród tych prac jedna zawiera historię a.rchiwum górnołużyckiego, trzy dotyczą Rysza.rda Jechta, pozostałe obejmują dość różnorodne zagadnienia opa-rte o liczne źródła historyczne (ponad tysiąc odsyłaczy źródłowych dokumentuje wnioski podawane przez autorów). Więź etniczna Łużyczan wyrażała się na zewnątrz przede wszystkim odrębnością języka i ubioru. Te dwa czynniki zadecydowały w głównej mierze o przetrwaniu narodu łużyckiego. Ale poza zewnętrznymi efektami więzi etnicznej istniały niewątpliwie głębsze przyczyny tej odrębności. W jakim stopniu zbiór artykułów publikowanych w Oberlausitzer Forschungen potrafi pogłębić naszą wiedzę w tym zakresie? Etnograf i historyk kultury zwróciłby uwagę szczególną na artykuły tych autorów, których rozważania ściślej wiążą się z problematyką etnohistoryczną. Artykułów etnograficznych (w węższym tego słowa znaczeniu) właściwie brak - jednakże nagromadzony tu materiał historyczny daje znakomitą podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych z nowszą historią kultury łużyckiej. Rozważania B l a s c h k e ' g o i M e t s k a dotyczą zagadnień związanych z procesami osadniczymi i rezonansu, jaki te zjawiska wywoływały w składzie etnicznym Łużyc. MetSk rozpatruje te zjawiska szukając głębszej "podszewki", która zaważyla na ogólnych procesach germanizacyjnych. Druga grupa tematyczna - to artykuły L e m p e r a i L e h m a n n a. Zawierają one charakterystykę sylwetki Adolfa Traugotta von Gersdorf (1744-1807) i jego zapisów w notatniku podróżniczym z Dolnych Łużyc. Na oddzielne wyróżnienie zasługuje sumienna praca K u n z e ' g o o procesach zachodzących w 'różnych wsiach - przechodzenie od zajęć rolniczych do zajęć rzemieślniczo-tkackich (Vom Bauerndorf zum Weberdorf). Lektura tekstów interesujących badaczy kultury ludowej nie powinna być �1!J2 Sprawozdania ., "ecenzje zamknięta wspomnianym zestawem. Warto np. sięgnąć do studium a Janie 01mi.itzerze, którego dzieła plastyczne dostarczają cennych asocjacji nie tylko dla historyka sztuki. Przy tej sposobności reprodukowano wytwory plastyczne z tego okresu nieoznaczone wyraźną metryczką, a brane pod uwagę jako domniemane dzieła Olmiitzera. Z nich naj ciekawsza jest niewątpliwie drewniana rzeźba Chrystusa Frasobliwego (Ch7'istus in der Rast). Wydaje się, że istotną zmianę w badaniach kultury narodu łużyckiego wyraża pozornie drobny fakt - zastąpienie przez Niemców z NRD dotychczasowego określenia Wende, wendisch na Sorbe, sorbisch. O ile dawniej nazywano "Wendami" każde skupisko słowiańskie stykające się z elementem niemieckim, to ostatnio wyraz Wende oznacza tylko słowiańskiego mieszkańca Łużyc; przyjęto jednak obecnie samookreślającą nazwę Sorb z łuż. Serb (pol. Łużyczanin) - w odniesieniu zarówno do Górno- jak i Dolnołużyczan. Niemiecki "Drang na ch Osten", spychający przez ostatnie dziesięć wieków ustawicznie na wschód element słowiański, który był niszczony biologicznie bądż też wynaradawiany, nie zdołał zatrzeć ogromnej ilości śladów Słowiańszczyzny na obszarze leżącym na wschód od Łaby. Słowiańskie relikty językowe w gwarach wschodnioniemieckich, dane toponomastyczne i onomastyczne, kształty osad, różne elementy stroju ludowego itd. są zauważalne daleko na zachód i północ od terytorium rdzennych Łużyc. Warstwa słowiańs,ka zawsze występuje jako starsza, warstwa niemiecka - jako młodsza. Trzeba pamiętać o tym - o czym wspomina Blaschke - że pochodzące z czasów słowiańskich osiedla były rozbudowywane i przebudowywane, dzięki czemu uzyskiwały wygląd niemiecki (... damit ein "deutschcs" Aussehen erhalten haben"). Stopień natężenia procesów germanizacji na tych obszarach wiąże się niewątpliwie z faktem, że kolonizacja niemiecka już po XIII wieku odcięła element łużycki od etnicznego pogranicza czeskiego, a w pięć wieków później rozerwała ostatecznie więź z etnicznym pograniczem polskim. Niezależnie od tego nadwątlona jest więź etniczno-terytorialna Łużyc Górnych i Łużyc Dolnych. Faktem jest również, że Łużyczanie i Niemcy zamieszkują obszar mieszany pod względem narodowościowym żywioł słowiański nie tworzy obecnie na obszarze Łużyc bezwzględnej przewagi statystycznej. Kontakty językowe łużycko-polskie istniały jeszcze na przełomie XVII i XVIII wieku. Długo istniejąca styczność wskazywała na to, że wschodnie gwary dolno-łużyckie i pograniczne gwary polsko-śląskie łączyło wiele cech wspólnych. Sprawa ta została szerzej omówiona w pracy Metska: Serbsko-polska reena hranica w 17 a 18 letsotku (Historiski letopis II, 3, 1958), natomiast w publikowanym tu studium: Dic sorbische Be'Uolke7'ung in der Standesherrschoft Kun'ifjsbriici-: ]i"r/ i'I re Germanisierung, potwierdza w przypisie 82, że obszar językowy łużycki stykał się z obszarem językowym polskim (...bis zur damaIs noch IJestchenden wrbisch-polnischen Sprochgrenze an der Pleiske und am Grieselschen Forste im Kreise Crossen ...) jeszcze w początkach XVIII wieku. Najstarszym zabytkiem kartograficźnym podającym granice mowy sło""iańskiej w Górnych Łużycach jest mapa Bartłomieja Scultetusa z 1593 roku. Granice jE;zykowe z tego okre·su .porównywane z granicami językowymi z 1886 r. (mapa opracowana przez E. Mukę) wykazują stosunko,wo niezbyt poważne ubytki terytorialne na korzyść elementu niemieckiego (przede wszystkim od strony zachodniej); materiał ten przedstawiony został kartograficznie na rycinie 4. Wersja urzc;dowa niemiecka nie potwierdzała oczywiście tych danych, zawężając znacznie obszar o LEJności łużyckiej. �Sprawozdania 193 i recenzje Mechanizm procesów germanizacyjnych ukazuje MetSk z dużą precyzją, opierając się o liczne dane źródłowo-statystyczne. Przykładem stały się dzieje baronii Konigsbriick, leżącej w zachodniej strefie granicznej łużycko-niemieckiej, częściowo obejmującej w XVI wieku dawny łużycki obszar językowy. Nasilenie procesów germanizacyjnych, jakie na Łużycach miały miejsce, zwłaszcza po wojnie trzydziestoletniej, kiedy silne wyludnienie było rekompensowane elementem napływowym z dalszych części Niemiec - na terenie baronii Konigsbriick nie odegrało znaczniejszej roli. W ciągu XVII wieku stosunek między ludnością niemiecką a' łużycką nie ulegał większym zmianom (Łużyczanie stanowili nie znaczną przewagę w baronii - z tym, że w m. Konigsbriick większość była niemiecka, zaś na wsi blisko "!I ludności było pochodzenia słowiańskiego). Stały nacisk germanizacyjny za pośrednictwem kościoła protestanckiego i szkoły wywierany w XVII i XVIII wieku zaczął w pewnym momencie przynosić rezultaty aż nadto widoczne - oto już w XVIII wieku, a zwłaszcza w pierwszych dziesiątkach lat XIX w., zaczyna gwałiownie gasnąć przewaga żywiołu słowiańskiego. Oficjalne oświadczenia z 1800 r. wskazują jedynie dwie wsie, w których mieszkają jeszcze Wenden. W połowie ub. wieku właściwie cała baronia Konigsbriick jest już zgermanizowana. Kościół i ~zkoła były podsta-wowym instrumentern zwycięstwa etnizmu niemieckiego (Die beiden Hauptmittd der Germanisationspolitik waren Kirche und Schule). Skrótowo przedstawiony przegląd ważniejszych materiałów dzę, potrzebę sięgania do tej pozycji przy każdej poważniejszej kultury narodu łużyckiego. uzasadnia, jak sąpróbie studiowania J erz·y Damrosz A. Vinkevic, n. T. Dybowskij, Osnovnyje etapy zizni i dejatel.nosti. Irkuck 1961, 59, 1 nlb. Książka poświęcona Benedyktovii Dybowskiemu (30. IV. 1833 30. 1. 1930), jest streszczeniem obszernej monografii opracowanej przez A. Winkiewicza na uzyskanie stopnia kandydata nauk geograficznych. Wydana w Irkucku staraniem Bajkalskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego stnowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu uczonemu, który podczas pobytu na Syberii prowadził pionierskie bad,mia nad fauną okolic jeziora Bajkał. Fublikacja ta zawiera szereg oddzielnych ezęści poświęconych kolejnym etapom życia polskiego uczonego. Właśnie tak pomyślany układ pozwala zorientować się dokładniej w zasługach B. Dybowsldego nad badaniami Syberii i jego konspiracyjnej działalności w okresie powstania styczniowego. Skazany na 12 lat katorgi za uczestnictwo w pracach Rządu Narodowego już w grudniu 1864 r. znalazł się we wsi Siwakowa nad rzeką Ingodą. Część pracy poświęcona omówieniu młodziel1czych lat B. Dybowskiego spędzonych początkowo w domu rodzinnym w Adamarynie (pow. Mińsk), a potem w mińskim gimnazjum po ukończeniu którego zapisał się na studia uniwersyteckie w Dorpacie, nie wnosi niczego nowego do ogólnie znanej biografii tego wybitnego przyrodnika. Jest to kompilacja opracowana na podstawie szeregu artykułów i większych publikacji z których spora część jest powtórzeniem powszechnie znanych faktów z jego życia i naukowej działalności. Już od pierwszych chwil pobytu na zesłaniu poświęca się B. Dybowski bada13 - Lud, t. 51, 1967 �194 Sprawozdania i recenzje niom faunistycznym, i jako chirurg niesie pomoc lekarską ludności tubylczej. Dzięki swej naukowej i humanitarnej działalności pozyskuje względy urzędników carskich, którzy umożliwiają mu przeniesienie się do Czyty, a następnie do Darasunia powodując przez to znaczną ulgę w katordze. Przedstawiony przez autora 12-letni okres katorgi B. Dybowskiego zawiera pobieżną charakterystykę jego prac badawczych nad florą i fauną Bajkału, które roz'począł już w roku 1868 po przeniesieniu się do Kułtuku - wsi leżącej w okolicach tego jeziora. B. Dybowski wzbogacił nauki przyrodnicze szeregiem cennych prac specjalistycznych i przyczynków, które w bardzo małym stopniu cytuje autor recenzowanej książki. Badania faunistyczne prowadzone przez B. Dybowskiego na Dalekim Wschodzie wspólnie z W. Godlewskim i M. Jankowskim to ważny rozdział w jego życiu, a udział w naukowej ekspedycji gen. Skołkowa, to nie tylko zwiedzenie okolic Syberii wzdłuż Amuru i Ussuri ale jednocześnie badania ichtiologiczno-ornitologiczne. Pomimo wielu nieistotnych szczegółów zamieszczonych w pierwszej części pracy uszły uwadze autora fakty o wiele większym znaczeniu. A. Winkiewicz pomija całkowicie półtoraroczny pobyt B. Dybowskiego w kraju po powrocie z zesłania (od sierpnia 1877 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to szukanie zatrudnienia gwarantującego mu możliwości rozwoju badań naukowych - którego jako darwinista nie mógł znaleźć. Zroilumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca, gdzie mógłby pracować równie twórC'.Zo jak na Syberii, czyni więc starania o wyjazd na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, i tam przez 4 lata (1879-1883) prowadzi badania naukowe. B. Dybowski nie poprzestaje na wypełnianiu obowiązków lekarskich, lecz z własnej inicjatywy prowadzi odkrywcze prace badawcze. Oddany bezgranicznie działalności humanitarnej nie zaniedbuje jednak prowadzenia badań naukowych stanowiących właściwy cel wyjazdu na Kamczatkę, gromadzi materiał zoologiczny, i jako lekarz przebywający stale wśród ludności tubylczej czyni szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu etnografii, zbiera zabytki kultury materialnej, materiał językowy i antropologiczny. Sprawy te uszły prawie całkowicie uwadze A. Winkiewicza, a przecież stanowią one ważny rozdział w działalności naukowo-badawczej B. Dybowskiego. Zebrany przez niego materiał słownikowy posłużył Ignacemu Radlińskiemu do opracowania "Słownika narzeczy ludów kamczackich", a zabytki etnograficzne przywiezione z Kamczatki stanowią cenny materiał pozwalający poznać dokładniej kulturę jej tubylców 1. Zasługą B. Dybowskiego jest fakt sprowadzenia na Wyspy Komando'rskie renifera, na Wyspę Beringa konia i renifera, a na Kamczatkę kóz i królików. Trudno w krótkim streszczeniu podać wszystkie zasługi B. Dybowskiego na polu nauk przyrodniczych oraz ocenić jego wkład w badania nad ludami Syberii. Stąd też w książce A. Winkiewicza - wydanej staraniem Towarzystwa Geograficznego w Irkucku znalazły się tylko najważniejsze wzmianki o zasługach polskiego badacza, i to szczególnie w dziedzinie zoologii, ornitologii i ichtiologii. Jego dOfQbek naukowy z zakresu etnografii jest nikły, ale zasługi w dziedzinie dostarczonego etnografom materiału terenowego są naprawdę wielkie. 1. R a d l i ń s k i Ignacy, Słowniki nm'zeczy Ludów kamczackich. Ze zbiorów B. Dybowskiego, wyd. Polska Akademia Umiejętności. Wydział Filologiczny. Rozprawy. Seria II, Kraków 1892-1895. Zabytki te znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie oraz W Muzeum Narodowym - Kraków. �Sprawozdania 195 i recenzje Recenzowanej książki nie można uwazac za pełne źródło informacyjne o pracy naukowej działalności B. Dybowskiego. Jej braki stają się szczególnie rażące gdy weźmiemy pod uwagę dokumentację naukową przedstawionych przez autora faktów. Niejednolity system przypisów wprowadza chaos oraz zmniejsza wartość opracowania i podważa zaufanie w stosunku do autora monografii. Trudno uważać większą część usterek w przypisach za błędy korektorskie. Sam autor stosuje zapis niekonsekwentnic zmniejszając przez to 'wartość podawanych przez siebie faktów. I tak na str. 41 autor cytując obszerny urywek z książki B. Dybowskiego podaje w przypisie: "Praca Dybowskiego o Kamczatce i Syberii", ale już na str. 43 podając cytat z tej samej książki wyjaśnia w przypisie nr 1 "Praca a Syberii i Kamczatce". Na str. 15 autor powołuje się na książkę B. Dybowskiego podając w przypisie nr 1 "B. 1. Dybowski - O Syberii i Kamczatce. Kraków 1912 r.". Również i w tym wypadku brak jest strony z której pochodzi cytowana wiadomość, a cały zapis bibliograficzny jest mylnie sporządzony 2. Przy sześciokrotnym cytowaniu urywków z tej książki autor w ogóle nie podaje strony z której one pochodzą, istnieje więc przypuszczenie czy korzystał z oryginału, czy też opierał się na wyjątkach z innej pracy rosyjskiej, które jeszcze na początkach XX stulecia nie zawsze podawały strony, z których pochodził cytowany tekst. Brak ten powtarza się w odniesieniu do literatury polskiej, również na str. 51 w przypisie nr 1 autor wymienia pracę J. Domaniewskiego ("Benedykt Dybowski", Warszawa 1954 r.) jednak nie podaje strony z której pochodzi przytoczona wiadomość. W większości wypadków niemal wszystkie przypisy podane są mylnie, braki te dotyczą zarówno niedokładności w zapisie tytułu, jak i niejednolitości systemu bibliograficznego. Tylko niektóre cytowane przez autora prace w języku rosyjskim posiadają poprawny zapis i wolne są od wspomnianych usterek. W sumie książka A. Winkiewicza jako popularne przedstawienie wkładu B. Dybowskiego w badania nad Syberią jest pożyteczna i stanowi pracę w której uwzględniono całe jego życie prawie ze wszystkimi przejawami badań naukowych i humanitarnej działalności. Autoni A. L. Cekanowskij, ~tatji o ego naucnoj Sbornik raboti!. neopubUkovannych Kniznoje Irkuckoje materialow Izdatelstwo A. Kuczyński L. Cekanovskogo 1962, s. 363, 1 nlb. Analiza dorobku naukowego polskiego zesłańca na Sybir Aleksandra Czekanowskiego (1830-1876) nie znalazła dotąd oceny w literaturze polskiej *. Rozproszone po licznych czasopismach drobne artykuły i wspomnienia nie stanowią wyczerpującego opracowania przedstawiającego jego dorobek naukowy, na który złożyło się wiele lat syberyjskiego zesłania, a potem praca w instytutach naukowych. Tak jak wielu innych współczesnych mu zesłańców prowadził A. Czekanowski pionierskie badania nad geologią północno-wschodniej Syberii, ale poczynił również szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu języka i kultury jej tubylców. Uznając wartość prac badawczych A. Czekanowskiego Syberyjski Oddział Aka2. Powinno być D Y b O w s k i B., O Sybery! i Kamczatce, Część I, Podróż z Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. * Artykuły o A. P. Czekanowskim r02Jproszone po iicznych czasopismach ograniczają się w znacznym stopniu do podania jego biografii z pobieżną charakterystyką syberyjskich badań naukowych. Napisane w oparciu o nieliczną literaturę są jej ogólnym streszczeniem i nie wnoszą niczego nowego d,o dZiejów poznania i historii badań Syberii przez polskich zesłańców. �196 Sprawozdania i recenzje demii Nauk ZSRR wydał w 1963 r. obszerny zbiór jego dotychczas niepublikowanych artykułów i mniejszych opracowań, a recenzowana książka, która ukazała się dzięki staraniom Instytutu Geografii Syberii i Dalekiego Wschodu Syberyjskiego Oddziału AN - ZSRR stanowi jedyną pracę, w której znalazła miejsce wnikliwa ocena badań polskiego uczonego. Książka obejmu}e zbiór artykułów omawiających najważniejsze etapy życia oraz oceniających wartość prac badawczych A. Czekanowskiego. Zebrane w jedną całość listy i sprawozdania z naukowych wypraw, urywki wspomnień innych zesłańców tworzą ciekawą pracę rozszerzajc1cą wiedzę o zasługach Polaków nad badaniami Syberii. Z książki tej dowiadujemy się, że A. Czekanowski wywiezion,' na Sybir za udział w powstaniu 1863 r. przez 12-letni okres zsyłki prowadził intensywne prace badawcze odkrywając szereg dalekich regionów nieznanych zupełnie współczesnym przyrodnikom rosyjskim. Na pamiątkę tych odkryć nazwano jego imieniem góry leżące w międzyrzeczu Leny i Olenioka. Wlaśnie ocenie tych badali naukowych i geograficznych odkryć poświęcona jest pierwsza część recenzowanej książki nosząca tytuł - "Znaczenie prac naukowych A. Czekanowskiego" (str. 857). W części tej scharakteryzowano badania geologiczne A. Czekanowskiego P!'owadzone w pierwszych latach zesłania na obszarach przybajkalskich ora '. .ie'~o późniejsze eksploracje na obszarze północno-wschodniej Syberii. Północno-wschodnia ekspedycja, którą odbył on w latach 1873-1875 zapewniła mu szeroki roz.głos i naukową sławę. Bogaty materiał kartograficzny stanowiący jej rezultat pozwolił dokładniej poznać i otworzył drogę innym badaczom w dorzecz.a rzek Leny. Olenioka, Dolnej i Górnej Tunguski. A. Czekanowski prowadząc geologiczne prace badawcze na terenie Syberii interesował się również dziejami jE'j pOll1ania. W czasie ostatniej wyprawy na pólnoc odnalazł groby rosyjskich badaczy północnej drogi morskiej małżonków Proncziszczowów, którzy zginęli w połowic XVITI w. O etnograficznych badaniach A. Czekanowskiego oraz o zehranych przez niego materiałach, nie wiele posiadamy wiadomości w literaturze polskiej. Przedstawieniem tego dorobku oraz jego oceną zajmuje się na stronach 47---54 recenzowanej książki M. Wasilewic (Etnografićeskie nabljudenija i lingwistićeskie zapis i A. L. Cekanowskogo). Etnograficzne spostrzeżenia A. Czekanowskiego pGczynione szczególnie nad grupą ludności tunguskiej stanowią cenny wkład do szerpgu innych prac z tego okresu. Jako wnikliwy eksplorator ustalił on, że Ewenkowic 7. okolic jeziora Suringda i Ekongda przechodzili w okresie letniego sezonu łowieckiego w rejony górnego biegu rzeki Oleniok, a ich współplemieńcy z okolic Dolnej T,l!lguski docierali nie tylko do Olenioka, ale dalej na północ aż do wybrzeży Oceanu Lodowatego. Ciekawe są również jego informacje o comiesięcznych tan,ach. na które zjeżdżali się Ewenkowie z różnych rejonów Syberii. Targi te .,tanowiły ważny element w życiu społecznym tej grupy etnicznej, która wykazywala silne poczucie odrębności narodowej oraz świadoma byla własnej więzi mi:;dzyplemiennej. Wiadomości podane przez A. Czekanowskiego stanowią ważny material źródlowy do zagadnienia tradycyjnej kultury Ewenków. Jego spostrzeżenia z zakresu etnografii Ewenków z okolic dorzecza Olenioka traklują o wpływie J"kutów na ich kulturę. O zależności tej dowiadujemy siG również z nowszej literatury etnograficznej, potwierdzającej trafne spostrzeżenia A. Czekanowskiego. Polski uczony podczas swych terenowych eksploracji korzystał w dużej mierze z usług przewodników rekrutujących się z Ewenków. W ten sposób zebrał on liczny materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi l do opracowania malego slow2. S c h i e f n e r A., Alexander gegeben von A. Schiefner., BulI. CZeka1l01J.Jski's Ac. Sc., Tungusisclles Worterverzcichniss t. XXIV, 1878, s. 89-146. Herau3~ �Sprawozdania 197 i recenzje nika tunguskiego. Słownik ten pozwala uchwycić zmiany językowe, które zaszły w okresie ostatnich stu lat pod wpływem przemieszania się dialektów właściwych poszczególnym grupom tunguskim koczującym na obszarze północno-wsch. Syberii. Druga część książki poświęcona jest omówieniu spuścizny rękopiśmienne.i A. Czekanowskiego - "Nieopublikowane materiały A. L. Czekanowskiego - prace, dzienniki, listy", (str. 5'8-254). Autorzy poszczególnych opracowań składających się na tę część pracy zebrali bogaty materiał archiwalny, odkrywający wiele ciekawych szczegółów z życia polskich podróżników zesłańców politycznych (3. Czerski, B. Dybowski). Książkę zamykają urywki wspomnień "Wspomnienia o A. L. Czekanowskim", (str. 255-316) charakteryzujące działalność naukową polskiego zesłańca, są to wyciągi z prac B. Dybowskiego, który przebywając na zesłaniu często kontaktował się z A. Czekanowskim podczas jego pobytu w Irkucku. . Wspomnienia te pisane również ręką zesłańca z roku 1863 zawierają właściwą ocenę jego prac i charakterystykę naukowej działalności, na powtórzenie której czekano po raz drugi około stu lat. Zbiorowe wydawnictwo a A. Czekanowskim wykonane pod kierunkiem S. W. Obrucziewa wnosi wiele nowych szczegółów do zagadnienia polskich badań nad Syberią. Problem ten wciąż czeka na opracowanie. Zestawiony na końcu książki wykaz zwierząt i roślin kopalnych oraz współcześnie rosnących nazwanych jego imieniem pozwala jeszcze dokładniej zorientować się w naukowych zasługach polskiego zesłańca - powszechnie znanego i cenionego badacza na polu geologii i etnografii Syberii. Zestawiona na końcu bibliografia prac A. Czekanowskiego obejmuje 38 pozycji; prace powstałe w oparciu a zebrane przez niego materiał - 36 tytułów; wykaz bibliografii poświęconej omówieniu życia i naukowych zasług obejmuje łącznie 150 pozycji. Tak ciekawa w treści książka zasługiwała jednak na większe wydanie niż 20CO egzemplarzy, a jej niewątpliwą zaletą jest to, że zawiera dużo treściwego materiału, który jeśli nie w całości to przynajmniej w części powinien być spopularpowany przez literaturę polską. Antoni so \I. f Y', KA 'A ETNOGRAFIA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa Kuczyński. 1964, z. 1. Fierwszy numer rocznika otwiera w roku VII Międzynarodowego Kongresu Nau. /\]l;lopologicznych i Etnograficznych, artykuł redakcyjny poświęcony owemu z,a7.lcwi - ,.:Vlir,(jzynaroGowe forum antropologów i etnografów" (s. 3-5). Obok sprawozdania z przebiegu przygotowań organizacyjnych znajdujemy w nim inforlT:,~cje o prot-1ematyce wystąpiei'l przygotowywanych na zjazd przez uczonych radzić'ckich i z innych krajów socjalistycznych. Godny zainteresowania, również tela '. w o:·.resie po!wngresowym, jest zamieszczony w artykule wykaz zagadnień, woo ó: :"tÓ:':. l h, zLianiem redakcji, rozgorzeją w toku obrad gorące dyskusje, V, (.,:ls·'ej CZl;ści zeszytu opublikowano szereg prac, spośród których wiele poświt COI'C" i: jest problematyce terenów pozaradzieckich. Cbszerny dział "Materiałów i badań z etnografii i antropologii ZSRR" zapełniaj,! artykuły: D. Ch. Karmyszewej i E. M. Pieszczieriewej "Materiały z etnograficznych badań nad Tadżykami gór Nuratyńskich" (s. 6-21), M. S. Szichariewa �198 Sprawozdania i recenzje "Wesele u wiejskiej ludności Kubania" (s. 22-33) i B. K. Gardanowa "Gościnność. związki przyjaźni i patronat u Czerkiesów w XVIII pierwszej połowie XIX wieku". Dużą wartość przedstawia przede wszystkim artykuł pierwszy, pióra doskonałych znawczyń i dł·ugoletnich badaczek radzieckich terenów Azji Środkowej, stanowiący wstępny zarys monografii etnograficznej tadżyckiej enklawy na obszarze tureckojęzycznym. Podjęte badania posiadają duże znaczenie m. in. dla rozważań etnogenetycznych, specjalnie interesujących na tym terenie inwazji plemion tureckich na ziemie zamieszkałe przez ludy iranojęzyczne. Warto wspomnieć, że jedną z pierwszych badaczek Tadżyków z gór Nuratyńskich była Polka, Antonina Pisarczyk, od wielu lat kierująca Oddziałem Etnografii Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżyckiej SRR w Duszanbe. W dziale przeznaczonym na materiały i studia, dotyczące terenów pozaradzieckich opublikowano prace: M. N. Morozowej, "Skandynawskie mieszkanie chłopskie" (s. 60--72), L. A. Fajnberga, "Niektóre cechy gospodarki współczesnej nieindiańskiej ludności Amazonii" (s. 73--80) i A. B. Lietniewa, "Nowe we wsi malijskiej" (s. 81-88). Wszystkie one posiadają dużą wartość informacyjną. Materiały z własnych badań terenowych w dziale tym spożytkowane zostały jednakże jedynie w ostatnim artykule o problemach wiejskich w Republice Mali. Walory rzetelnej informacji posiada również artykuł N. A. Krasnowskiej, "Do zagadnienia etnogenezy Retoromanów" (s. 89-101), wypełniający dział "Zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej". Dla etnografów zajmujących się historią etnografii interesujący będzie artykuł słowackiego uczonego J. Horaka, "P. J. Szafafik i słowiańska literatura ludowa" (s. 102-111), zamieszczony w dziale publikującym materiały doty·czące dziejów etnografii i antropologii. W kolejnym dziale "Ludy świata - materiały informacyjne" ogłoszono artykuł A. A. Biernowa "Ludność wyspy Timor" (s. 112-126) a w dziale "Komunikaty" artykuły N. A. Dwornikowa "Rosyjskie i ukraińskie tradycje w odzieży ludności dorzecza Kubania (koniec XIX - początek XX w.)" (s. 127-132) i P. W. Komina "Pół roku w Zachodnim Irianie" (s. 133-143). Końcowe działy czasopisma: "Kronika" i "Per:sonalia" przynoszą notatki: "Folklor i etnografia na V Międzynarodowym ,zjeź~zie slawistów", "Sztuka ludowa na I Indyjskiej Narodowej Wystawie w Moskwie", "Nowa kolekcja papua ska z Zachodniego Irianu w Muzeum Antropologii i Etnografii A. N. ZSRR", "Jubileusz prof. L L Potiechina" oraz nekrolog S. L Gabijewa, zasłużonego badacza ludów Dagestanu. Numer zamyka dział krytyki i bibliografii zawierający kilka recenzji zarówno prac radzieckich, jak i spoza ZSRR. Zbigniew Jasicwicz S. I. Bruk (red.), Cislennost' i Tasse\enie narodov mira, Izdatelstvo Akademii SSSR, Moskva 1962, ss. 483. N. S. Apecenko, S. I. Bruk, Atlas na-rodov mira, telstvo Akademii Nauk SSSR, Moskva 1964, ss. J.84. Nauk Izda- Powyższe prace zostały przygotowane przez Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Pierwsza ukazała się w serii wydawniczej "Narody Mira", natomiast Atlas, jakkolwiek ukazał się oddzielnie, dzięki dobrze wykonanym mapom i przejrzystym zestawieniom tabelarycznym, jest jej dobrym uzupełnieniem. W przedmowach autorzy podkreślają, że prace te są przeznaczone dla etnografów, historyków, językoznawców, geografów, nauczycieli w szkołach wyż,zych �Sprawozdania 199 i recenzje i średnich, dla lektorów, kierowników i uczestników seminanow oświatowych itp. Zdaniem autorów prace te mają służyć pomocą w opracowywaniu różnych naukowych problemów w dziedzinie etnografii i nauk pokrewnych. Rozprawa Cislennost' i ras selenie narodov mira składa się z trzech części. W części wstępnej autorzy charakteryzują krótko procesy kształtowania się świadomości etnicznej w zależności od warunków społecznych i gospodarczych, ukazują ich złożoność i zmienność w czasie. Za podstawowe kryterium wyodrębniania grup etnicznych tj. plemion i narodów autorzy przyjmują język, jakkolwiek niekiedy odstępują od tej zasady. Przy okazji ostro krytykują próby powiązania określonych rodzin językowych z typami antropologicznymi, które przedsięwziął J. Bartholomew 1. Autorzy są bowiem zdania, że "pierwsze społeczności -' plemiona były jednorodne pod względem rasowym, jednakże w drodze dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego, gdy więzi plemienne wywodzące się z pokrewieństwa ustąpiły miejsca więziom terytorialnym, grupy ludzi różnych ras zaczęły łączyć się i mieszać między sobą". Nie stając w obronie poglądów J. Bartholomew warto zauważyć, że chyba nigdy nie uda się bezspornie udowodnić prawdziwości sądów zawartych w powyższej cytacie, tak samo jak morganowskie hipotezy o stadium promiskuityzmu w rozwoju ludzkości. W drugiej części rozprawy omówiono ,szczegółowo skład etniczny, w sensie przynależności językowej, państw poszczególnych kontynentów .W tekście zamieszczono 249 tablic. Na część trzecią składają się tablice statystyczne przedstawiające liczebność narodów i ich rozsiedlenie w poszczególnych krajach. Na końcu pracy umieszczono indeks grup etnicznych omawianych w pracy oraz bibliografię. Na s. 96 autorzy piszą o narodzie polskim sredi etnograficeskich grupp kotorago vyd'elajutsa kasuby i mazury. Na następnych stronach (s. 104, 106, 116) używają określenia Polaki (vklucaja mazurov i kasubov). To samo powtarza się w Atlasie narodov mira. Na obszarze Polski wyróżnia się dialekty: kaszubskie, wielkopolskie, kujawsko-kociewskie, malborsko-warmińskie, mazowieckie, śląskie, małopolskie oraz dialekt centralny i słowiński. Tak więc sformułowanie polaki (vklucaja mazurov i Kasubov) sugeruje wyrażną odrębność Mazurów i Kaszubów od pozostałych Polaków, co nie ma pokrycia w rzeczywistości. Autorzy opracowując zagadnienie klasyfikacji języków i ich granic na świecie i opierając się w większości przypadków na gotowych opracowaniach syntetycznych, niejednokrotnie spotykali się w swej pracy z różnymi rozwiązaniami tych samych problemów. I tak na przykład zagadnienie klasyfikacji języków tubylców australijskich opracowywali ostatnio m. in. A. Capell 2 T. Milewski 3 i C. Loukotka 4. Każdy z tych autorów doszedł do odmiennych wyników. W tym miejscu nasuwa się pytanie: dlaczego zreferowano pogląd Capella a pominięto rozwiązanie Milewskiego, cytowanego w tej pracy przy innej okazji. W omawianej rozprawie nie uwzględniono wspomnianej pracy C. Loukotki, w której omawia on problem języków papuas kich na Nowej Gwinei i w Australii w oparciu o analizę leksykostatyczną, dokonaną uprzednio przez T. Milewskiego 5. Analiza ta wykazała istnie· 1 J. Bartholomew, Oxford Economic 2 A. Capell, The Clasification of "Oceania" t. X, zesz. 3-4, 1940. 3 T. Milewski, -Kraków, 1948. 4 C. Loukolka, s. 19-83. 5 T. Milewski, Zarys językoznawstwa Classification op. cit. Atlas, wyd. VIII, Oxford 1937. languages in North and North ogólnego, des Langues "Prace Papoues. etnologiczne" t. "LinguaPosnaniensis" West I, cz. Australia, II, t. LublinVI, 1957, �200 Sprawozdania i recenzje nie języków papuaskich na znacznej części Terytorium Północnego i w północno-zachodnim Queenslandzie. Atlas narodov mira składa się z ao-u map obrazujących stosunki etniczne, w sensie językowych, i gęstość zaludnienia na określonych obszarach świata obok map: politycznej, językowej i antropologicznej. Atlas uzupełniają szczegółowe dane statystyczne dotyczące poszczególnych krajów i terytoriów, podano też ustrój, liczbę mieszkańców, powierzchnię kraju, gęstość zaludnienia, stolicę i liczbę jej mieszkal'lców, zaopatrzono w daty dane zamieszczone w tabelach. Nadto w Atlasie zamieszczono teksty i tablice dotyczące: ogólnych danych o zaludnieniu kuli ziemskiej, ras, języków, religii, składu etnicznego ludności całej kuli ziemskiej ora7. poszczególnych krajów, liczebności i rozmieszczenia grup etnicznych w poszczególnych krajach i częściach świata oraz indeks ludów zamieszczonych na mapach Atlasu (w języku rosyjskim i angielskim). Kartogramy są opracowane techniką płaszczyznową, linearną i punktową równocześnie. Dużą zaletą pracy jest podanie na mapach aktualnych granic politycznych, co stwarza dogodne warunki do prześledzenia problemu, jak dalece granice państw pokrywają się z zasięgami grup etnicznych. Najbardziej szczegółowo opracowali autorzy terytorium ZSRR oraz środkowej i południowej Azji. Pozostałe części świata, jakkolwiek poświęcono im proporcjonalnie mniej skartowań, zostały w całości objęte niniejszym Atlasem. Posługiwanie się Atlasem nieco utrudnia fakt, że prawie wszystkie skartowania zbyt dokładnie odpowiadają swoim tytułom. I tak np. Mapa Sojuza Sovetskich Socialisticeskich Respublik (s. 10-11) obejmuje jedynie te grupy etniczne które wchodzą w skład ZSRR, natomiast na jeszcze widocznych na tej mapie terytoriach sąsiednich brak zasięgów grup etnicznych; dla znacznej części Europy środkowej i zachodniej widocznej jeszcze na tej mapie grupy etniczne są podane dopiero na stronach 36-37. Do niektórych map wkradło się kilka drobnych błędów natury formalnej. I tak na mapie zatytułowanej Narody Zarubieznoj Evropy (s. 36-37) Arumuni są oznaczeni kolorem sepiowym w Grecji oraz w Albanii, podczas gdy "V Serbii w trójkącie utworzonym przez Dunaj, Morawę i Timosz Arumunów oznaczono l':olor~r:l jasnozielonym. Na mapie Narody Avstralii (s. 1l(1) tubylcy australijscy i osadnicy ze Słowenii i Chorwacji zostali oznaczeni nieomal identycznym znakiem, co powoduje, że w wielu wypadkach trudno mieć pewność którą grupę etniczną przedstawia dany znak. Druga grupa uwag dotyczy strony merytorycznej. Zajmijmy się dla przykładu skartowaniami dotyczącymi Australii i Oceanii. otóż JVIelanezyjczycy nie tworzą tak dużych skupisk ludności przy ujściu rzeki Fly oraz na części wybrzeża Nowej Gwinei leżącej naprzeciw wyspy Saibai, aby oznaczać ich jednolitą szrafurq (mapa Narody Melanezii na s. 111). Wiadomo także, że mieszkal1cY Melanezji we wschodniej części Nowej Gwinei tj. na wschód od gó;' Ow£'n Stanley'a tworz8, wraz z Papuasami tzw. Grupę Massim G. Fakt ten należałoby zaznaczyć szrafurą mieszomą· Mieszkańcy po<;zczególnych obszarów lVIelane7.ji różnią się między sobą znacznie pod wzglC'dem kultury, a więc i języka, i to w znacznie większym stopniu niż 1Dbylr:y JVIikrone7.ii i Polinezji. Jednakże wyodrębnione w Atlasie grupy etniczne: Melanezyjczycy Nowej Gwinei, Melanezyjczycy Archipelagu Bismarcka, lV[elaneCiPOf. choćby pracę C. G. Seligrnana, bridge 1910 oraz artykuł A. C. Haddona, "The .Tournal of the Royal Anthropological The Melanesians Miqrations Institute" of of Culture; t. L, 1920. British in New British Guinea, New Cd m- Guinea. �Sprawo zda nia 201 i recenzje zyjczycy Wysp Salomona, Melanezyjczycy Wysp Santa Cruz itp. mają pokrycie naj prawdopodobniej tylko w terminologii geograficznej. Te same uwagi odnoszą się się do skartowań grup etnicznych na obszarze Polinezji i Mikronezji (s. 112) oraz do mapy Narody AvstraLii i Okeanii na s. 107. Pomimo wymienionych usterek Atlas narodov mira jest opracowany dla celów popularno-naukowych bardzo dobrze. To samo można po·wiedzieć o tomie Cislennost' i rasselenie narodov mira. Z obydwu prac niejednokrotnie korzystać będzie zawodowy etnograf, gdyż brak w Polsce wielu opracowań na których oparli się autorzy omawianych wyżej pozycji. Zygmunt Klodnicki AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Jeżemiesiacznyj naucznyj i obszczestwienno-politiczeskij żurnal Instituta Azji i Instituta Afryki Akademii Nauk SSSR Moskwa, 196;3, nr 6 i 12. Wydawany przez 2 Instytuty: Narodów Azji i Afryki AN - ZSRR popularno-naukowy miesięcznik "Azja i Afryka Dzisiaj" poświc;cony jest co prawda aktualnym problemom społeczno-politycznym i kulturalnym krajów afro-azjatyckich, jednakże w interpretacji wydarzeń politycznych podkreśla się bardzo często udział faktów natury etnicznej. Znajdują one swój wy.raz między innymi w artykule zatytułowanym "Kongo i losy Afryki" (nr 6, s. 3---6), którego autor, W. K ud r i a w c e w, omawia znaczenie dokonujących się w tym kraju wydarzeń na dekolonizację obszarów ościennych. Kongo znajduje się w geograficznym centrum Afryki i dlatego zachodzące tam procesy i wydarzenia wywrą - zdaniem autora mniejszy lub większy wpływ na losy krajów sąsiednich. Tym bardziej, że państwo to znajduje się na politycznej granicy między zespołem niepodległych krajów afrykańskich i "białym imperium" złożonym z Republiki Południowo-Afrykańskiej, Angolii i Mozambiku oraz Federacji Rodezji i Niassy. Znaczenie Konga jako amortyzatora między niepodległą częścią Af.ryki a "białym imperium" stale wzrasta. Państwa kolonialne pragną więc za wszelką cenę zapobiec politycznej jedności i społecznej stabilizacji Konga. Główny środek w realizacji swego celu upatrują one w federacyjnej formie ustroju państwowego, dzięki której można by osłabić znaczenie władzy centralnej. Wyrazem realizacji tych dążeń jest rozdrobnienie kraju na liczne jednostki terytorialno-administracyjne, co sprzyja wzniecaniu wa§ni i sporów międzyplemiennych i utrudnia tym samym proces formowania siC; narodu kongolańskiego z jednolitym systemem władzy politycznej. Próby forsowania i narzucania federacyjnej zasady ustroju polityczno-administracyjnego w konstytucjach wyzwalających się i walczących o suwerenność p,l)~stwową ludów afrykańskich omawia ten sam autor w artykule pi. "Konstytucyjne zakusy kolonizatorów" (nr 12, s. 5-9). Jako podloże do realizacji lansowanej koncepcji federalizmu wykorzystuje się, jego zdaniem, zróżnicowaną. strukturę etniczną krajów afrykańskich. Zróżnicowanie to stanowi niewątpliwie element dezintegracyjny, bowiem "liczne plemiona nie zjednoczyły się jeszcze w naród" i dlatego "federalizm może tylko zahamować budowanie zjednoczonego państwa z silnym ekonomicznym podłożem (...). W większości państw afrykańskich federalizm sprzyja rozpalaniu waśni międzyplemiennych, tendencjom separastycznym, strzeże wpływów warstwy feudalnej, osłabia niezależność młodego państwa w stosunku do dawnej, imperialistycznej metropolii...". Jednym z pierwszych krajów, które padły ofiarą federacyjnych tendencji jest �202 Sprawozdania i recenzje Nigeria ,największe (około 50-milionowe) państwo afrykaóskie, dysponujące ponadto olbrzymimi bogactwami naturalnymi. Jest ono jednak silnie osłabione, gdyż wedle konstytucji "feudalna północ oddzielona została od południa i wschodu autonomii, zachowujących jeszcze średniowieczne przeżytki, .które szybko można by zlikwidować w warunkach jednego, zcentralizowanego państwa ...". Szczególnie jaskrawy przykład "uprawomocnienia" podziału kraju stanowi konstytucja Ugandy, opraCOwana jeszcze przed przyznaniem jej niepodległości. W myśl tego dokumentu Uganda składa się z królestw Buganda, Ankole, Bunioro, Toro, Terytoriów Busonga oraz 11 rejonów administracyjnych: Aczoli, Bugisu, Bukedi, Karamodża, Kigezi, Lango, Madi, Sebei, Teso, Rejonu Zachodniego Nilu i Terytorium Mbale. Każde z pięciu królestw posiada swoją radę ministrów i zgromadzenie ustawodawcze. Rozdrobnienie to nie wystarczyło jednakże Anglikom i dlatego pozostawili temu młodemu państwu s·pór między królestwami Buganda i Bunioro wokół przynależności księstw Buijaga i Bugaugadzi, który to spór grozi w każdej chwili niebezpieczeństwem wybuchu wojny domowej. Podobny, choć w nieco innym wariancie, eksperyment z federalizacją próbowali kolonizatorzy angielscy powtórzyć w Kenii. Wykorzystując fakt, że przywódcy kenijskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego .przeżywali chwilowy kryzys w orientacji politycznej, władze angielskie usiłowały narzucić Kenii konstytucję opartą na szerokiej autonomii jej siedmiu prowincji. Projekt takiej konstytucji zaproponowano w roku 1952, w chwili, gdy z kierującej ruchem wyzwoleńczym partii J. Kenyatty: Afrykański Narodowy Związek Kenii (KANU) odeszła frakcyjna, popierająca regionalizm, grupa, która utworzyła wkrótce Afrykańską Partię Narodową. Rozłam ten wzmocnił na pewien czas Afrykański Związek Kenii (KADU), będący główną ostoją i propagatorem idei federalizacji. Przywódcy tej partii utrzymywali, iż zasada regionalizmu konieczna jest dla ochrony interesów 48 grup etnicznych zamieszkujących Kenię. Dla podtrzymania swego autorytetu liderzy KADU twierdzili, że Afrykański Narodowy Związek Kenii reprezentuje jedynie interesy dwóch największych plemion: Luo i Kikuju, podczas gdy ich partia reprezentuje Ma,sajów i plemiona im pokrewne. Przywódcy Afrykańskiego Związku Kenii zagrozili nawet, iż w wypadku uchwalenia konstytucji uznającej centralizację państwa, utworzą oni samodzielną republikę z rejonów zaludnionych przez plemiona, które reprezentują. Z tego też względu - pisze Kudriacew - z'rozumiałąstaje się uporczywość, jaką przejawiła kenijska delegacja rządowa z Kenyattą na londyńskiej konferencji dla rozpatrzenia konstytucji. Kenyatta, biorąc pod uwagę przyszłość niepodległego 'państwa, nalegał na taką konstytucję, która umocniła by jego centralną władzę i jedność, likwidowała regionalizm prowadzący nieuchronnie do separatyzmu prowincji ze wszystkimi wynikającymi stąd następstwami dla rozwoju kraju. W zakończeniu swych uwag o zgubnych skutkach federalnej koncepcji ustroju państwowego autor przypomina wydarzenia w Algierii, gdzie przy poparciu rodzimych elementów feudalnych, Francuzi próbowali wykorzystać strukturę etniczną i klasową dla dokonania podziału kraju i zachowania w nim swoich wpływów. "Fakty dowodzą - dokumentuje autor artykułu - że kolonizatorzy francuscy kładli stawkę na separatyzm w Alg.ier-ze, .gdzie również istnieje zróżnicowanie plemienne i feudalne. Tak zwana opozycja kabylska i jej partia (...) Front Sił Socjalistycznych próbowała osłabić jedność państwa algierskiego znanymi metodami separatyzmu, bazując na tym, iż Kabylia zamieszkała jest przez Berberów różniących się od, stanowiących większość ludności kraju, Arabów językiem, obyczajami i tradycją"· �Sprawozdania 203 i l"eCenzje Ten sam problem integracji narodowej omawia na przykładzie Indonezji M. Mitrofanow w artykule zatytułowanym "Jedność w mnogości" (nr 6, s. 13-15). Autor stwierdza, że etniczne grupy Indonezji mimo, iż należą do jednej rodziny malajskiej, różnią się jednak między sobą tak istotnymi w rozwoju etnicznej świadomości elementami jak język i obyczaje, a także stopniem rozwoju i cechami antropologicznymi. Zróżnicowanie to jest, według Mitrofanowa, rezultatem odmiennych dróg i warunków rozwoju społeczno-historycznego, w jakich formowały się poszczególne ludy. Tak więc współcześni Balijczycy to w głównej mierze potomkowie Jawajczyków, którzy przesiedlili się na Bali kilkaset lat temu, zachowując dawną religię i kulturę. Słabe jednakże kontakty między wyspami Indonezji w okresie panowania holenderskiego, odmienne warunki rozwoju Bali i Jawy oraz różnice w wierzeniach religijnych, które na wschodzie posiadają o wiele większe znaczenie niż w Europie, wszystko to doprowadziło do stopniowej między nimi izolacji. ZróŻJlicowanie etniczne Indonezji zręcznie wykorzysty,wali holenderscy kolonizatorzy, aby ,przedłużyć tam swoje panowanie. Stosując wypróbowaną zasadę "dziel i rządź" Holendrzy niejednokrotnie podejmowali próby przeciwstawiania sobie poszczególnych ludów. Przykładem może być podany przez autora artykułu fakt wykorzystania nawróconych na chrześcijaństwo mieszkańców wyspy Ambon w zdławieniu powstania muzułmanów na innych wyspach. Przejawem tych samych tendencji była rebelia w roku 1950, w wyniku której pozostająca na służbie kolonizatorów feudalna warstwa Ambonu i wysp ościennych ogłosiła marionetkową Republikę Wysp Południowo-Mo1uskich. Innym przykładem poróżnienia ludów Indonezji może być wywołanie w roku 1952, z inspiracji USA i HolandH, antyrepublikańskiego powstania na Sumatrze i Sulawezi skierowanego przeciw Jawajczykom. Trudno się więc dziwić, że rząd Indonezji jest - jak stwierdza Mitrofanow bardzo czuły na wszelkie przejawy prowincjonalizmu i partykularyzmu, które osłabiają jedność kraju. Krzysztof Carleton S. Coon, The ongll1 of races. "Borzoi York 1962, s. 724, ryc. 84, map 13, fot. 32. Books", Zielnica A. A. Knopf, New York C. S. C o o n należy do wybitnych antropologów amerykańskich doby dzisiejszej. Znane są wśród fachowców jego dzieła "Historia człowieka" (The story of man, 1954, 1962) oraz "Siedem stanowiisk jaskiniowych" (The seven caves, 1957). Ostatnie syntetyczne dzieło dotyczy zagadnienia pochodzenia ras (The origin of races, 1962), a więc dotyczy spraw ważnych nie tylko z punktu widzenia biologii ale także nauk społecznych. Całość obejmuje 13 rozdziałów tekstu, kilkadziesiąt stron przypisów i objaśnień, skorowidze i bardzo obszerną bibliografię (z polskich autorów uwzględnił tylko L. Krzywickiego i E. Lotha). W pierwszych 6 rozdziałach znajdujemy materiały cenne dla ewolucyjnego poglądu na antropogenezę. Autor omawia kolejno niektóre czynniki ewolucji wynikające z procesu przystosowania do środowiska i przeprowadza ciekawą dyskusję adaptacji społecznej. Ponadto daje przegląd rzędu Primates i precyzuje miejsce człowieka w systemie zoologicznym. Osobny rozdzial poświęca kopalnym formom najwyższych Naczelnych i form przedludzkich oraz wczesnoludzkich. Ta część dzieła - objętościowo obejmująca jedną trzecią tekstu - nie budzi najmniej.szych zastrzeżeń i daje doskonale skonstruowaną współczesną syntezę problemu antropogenezy i rasogenezy. �204 SpTawozdania i Tecenzje Pozostałe rozdziały, czyli -większość dzieła, nasuwają wątpliwości a nawet sprzeciwy. Coon jest wyraźnie oczarowany tezą Franciszka Weidenreicha o równoległym rozwoju poszczególnych ras łudzkich, skrajnie polifiletycznie w niezależnych liniach rozwojowych. Takie tezy stanowią od dawna pożądaną podstawę wszelkich doktryn rasistowskich. Ponadto brak im wszełkiego udokumentowania pałeontologicznego. Trzydzieści lat temu F. We i d e n r e i c h na podstawie badań szczątków istot wczesnoludzkich z kręgu Sinanthropus w Pekinie, wysunął koncepcję, że większość dzisiejszych ras ewoluowała z regionalnie zróżnicowanych form kopalnych Człowiekowatych na szczeblu Pithecanthropus (wg obecnej terminologii Homo erectus). Weidenreich opierał się na analizie anatomicznej i uderzyła go wielka rozmaitość morfologiczna form kopalnych. Koncepcje Weidenreicha są do dziś izolowane, nigdzie nie przyjęto ich ,pozytywnie. Przyznając temu uczonemu wybitne zasługi w dziedzinie anatomii porówna,wczej Naczelnych, koncepcje dotyczące raso genezy powszechnie odrzucono. Dodać należy, że Weidenreich publikował w czasopismach ściśłe fachowych i nie popularyzował wszystkich swych koncepcji. Coon podjął tezy Weidenreicha. Aby swą postawę tym bardziej podkreślić dedykował nawet całą swą książkę pamięci wielkiego anatoma. Poszedł jednak dalej od swego poprzednika. Coon głosi nie tyłko skrajny polifiletyzm ale dodaje ponadto, że różne populacje w różnych okresach czasu dochodziły do poziomu Homo sapiens. Jedne odłamy ludzkości stały się w pełni rozumne jeszcze w głębi epoki lodowej, ·inne do dnia dzisiejszego trwają na etapie neandertalskim czy bodaj nawet Pithecanthropus (Homo erectus). Im później jakaś populacja osiąga etap "sapiensowy", tym bardziej jest upośledzona wobec tych, którzy od wielu pokoleń reprezentują ten etap. Jakkolwiek należy uczonemu gwarantować wolność hipotez, to z drugiej strony należy też oczekiwać od niego pełnego poczucia odpowiedzialności. Twierdzenie, że istnieją biologiczne skale wyższości i niższości między ludźmi, jest zbyt doniosłe, aby je można głosić bez uzasadnienia. Kategorycznie trzeba stwierdzić, że w książce Coona takiego uzasadnienia nie znajdujemy. Sprawa jest tym bardziej doniosła, że Coon podjął tak ryzykowne tezy i ogłosił je w dziele przeznaczonym nie tylko dla grona fachowców ale dla szerokich rzesz czytelników. Syntetyczna książka Coona o rasogenezie jest publikacją raczej popularną, którą bez trudności może czytać każdy mający średnie wykształcenie. Dlatego te? przy lekturze tego dzieła nasuwa się mimowoli podejrzenie, że autor realizuje tu jakieś "zamówienie społeczne" natury politycznej. Coon usiłuje swe tezy podbudować argumentacją naukową. Wprowadza nowe wskaźniki antropologiczne, szczególnie wskaźnik wydatności twarzowej mierzonej dla grzbietu nosa i zębodołów. Ponadto analizuje cechy uzębienia. Stwierdzić należy, że wskaźniki te nie są wystarczająco diagnostyczne. Coon starając się udowodnić "archaiczność" wielu dzisiejszych ras ludzkich bierze pod uwagę pewne tylko grupy populacji, które odpowiadają jego koncepcjom, ignorując po prostu inne leżące między nimi. Joseph B. B i l' d s e 11, dawny współpracownik Coona, w pracy ogłoszonej w 1963 w Review o Biology (vol. 38 no 2) wykazał bardzo dobitnie, że proponowane -przez Coona wskaźniki wydatności twarzowej i eeehy morfologiczne uzqbienia zachodzą na siebie i krzyżują się u rozmaitych przedstawicieli tej samej populacji. Nic więc dziwnego, że linie ewolucyjne wykreślane przez CODna dla pOSl~:Z€gólnych regionalnych linii rozwojowych od Homo erectus do ras dzisiejszych okazują się niesłuszne. Są to pomysły powziqte apriorycznie, do których autor stara �Sprawozdania 205 i recenzje siG dorabiać weryfikację w oparciu o dane anatomiczne. Te dane są jednak zupełnie zawodne i brak im diagnostyczności. W ten sposób błędne koło zamyka się. Pomijając wymowę polityczną książki Coona, która niestety może w fatalny sposób podbudować tezy rasistów amerykańskich, wypada się także zająć pozytywnymi stronami pracy. Ciekawe wydaje się nowe ujęcie systematyki rasowej człowieka. Coon wyró;i:nia aż pięć "wielkich ras" czy odmian ludzkich. W zakresie odmiany białej (nazywanej przez niego kaukazoidalną) i odmiany żółtej (mongoloidalnej) nie wprowadza żadnych daleko idących nowości. Co do odmiany czarnej natomiast proponuje zupełny przewrót dotychczasowych ujęć. Afrykę subsaharyjslq dzieli na Kongoidów (Negra i Negrillo dżungli tropikalnej) i na Kapoidów (Buszmeni i Hotentoci południowej Afryki). Osobną grupę rasowe: stanowią według Coona Australoidzi. Zalicza do niej poza autochtonami Australii i Melanezji także różne czarne populacje' poJuclniowo wschodniej Azji. Jak wiadomo znakomita większość autorów uważa odmianę czarną za jedną calość, w której wyróżniają sic, jak w każciej innej odmianie, różne wyspecjalizowane podgrupy czy rasy. Na koncepcje Coona zapewne alllropologo\vie się nie zgodz:ł. Z taką samą racją można by rozbijać również odmian,: bialą czy żółtą. Tabe postępowani<~ nie miałoby jednak uzasadnienia. Niewatpliwie wobec nasuwających się tu zagadnień povvstaje zadanie na przyszłość: opracowclDi(' metod, za pomocą których daloby się pokrewieńshva mierzyć i oceniać. \V paleontologii wyodrębnia się pokrewne rodzaje systematycznI' (qeneroj metodami morfologicznymi. "V przypadku badań paleoantropologi'2znych trzeba wykryć ró;i:nice rasowe w obn;bie jednego gatunku (species). Ponieważ mamy do dyspozycji wyłącznie materiały kostne i to fl-agmentaryczne, zadanie sbje się szczególnie trudne. Może na zakończenie warto dać krótki zarys dzisiejszych poglądów na rasogenez€;. Większość autorów zgodnie zalicza aktualne odmiany i rasy ludzkie do :iednego gatunku biologicznego Homo sapiens. Zróżnicowanie dzisiejszej ludzkości powstalo około 100 tysięcy lat temu w póż'l:,-m plejstocenie. Tr?y olLliC"_1:, H01ll') sapiens (żółta, biała i czarna) powstały monofiletycznie z jednorodnej formy ancestralnej i zaczęły się rozpnestrzeniać po obszarze Starego Świata w późnym plejstocenie wchłaniając i spychając marginalne formy człowiekowatych (np. zachodnio europejskich Neandertalczyków). W tym ujęciu tkwi głębokie podkreślenie biologicznej równoważności wszystkich aktualnych form ludzkich. Na tej zasadniczej tezie można dopuścić pewne dodatkowe koncepcje nawet w pewnym sensie nawiązujące do koncepcji Weidenreicha. Podczas ruchów migracyjnych przodkowie dzisiejszych ras spotykali i wchlaniali pewne czynniki genetyczne (geny) pochodzące od marginalnych, reliktowych populacji, które napotykali na swej drodze i z którymi się krzyżowali. Dlatego można nawet przyjąć pewną słabą gen€tyczną domieszkę pochodząCe) od formy Pithecanthropus wśród populacji Australii i Nowej Gwinei, od Sinanthropus u współczesnej odmiany żółtej, formy neandertalskiej u białych Europejczyków i formy rodezyjskiej (też neandertaloidalnej) u afrykańskich Murzynów. Wielu autorów np. B i r d s ,e II przyjmuje to za zupełnie prawdopodobne. Taka teza byłaby do przyjęcia. Należy żałować, że Coon w swej książce, opracowanej zresztą niezwykle starannie z ogromnym warsztatem metodycznym, zeszedł na wyraźne bezdroża tendencji rasistowskich. Dla fachowych antropologów książka Coona ma mimo wszystko ogromną wartość. W żadnej innej publikacji nie ma tak wyc.zerpująco zestawionych materiałów pomiarowych jak w pracy Coona. Wobec rozproszenia danych biometrycznych wśród wielu szczegółowych monografii takie zebranie materiałów liczbowych stanowi ogromne ułatwienie dla dalszych prac_ Wanda Stęślicka �206 Sprawozdania CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. i recenzje Paris 1964, r. II, nr 1. Pierwszy zeszyt drugiego rocznika CahicTs FTanc;ais 1964 o rozmiarach 23 stron in 4 zawiera trzy artykuły rozmaitej treści. J. B e 11 i n - M i 11 e r o n rozważa problematykę filozoficzną dotyczącą perspektyw antropologicznych w dzisiejszym kryzysie świadomości (POTtee anthropoLogiquc de La crise actuelle de La connaissancc, ss. 3-9). Współczesny świat cechuje rozkwit techniki i przewartościowanie wartości, zarazem upada kurcząca się coraz więcej rodzina. W tej sytuacji człowiek jest osamotniony i wytrącony z normy. Autor sądzi, że antropologia mogłaby zbilansować dotychczasową historię ludzkości od prapoczątków naszego gatunku i stworzyć nową syntezę dającą oparcie dla błądzącego człowieka. Antropologia polska ostatniego dwudziestolecia jest ściśle związana z biologią. Niemniej kontakty z socjologią, psychologią i innymi naukami humanistycznymi aktualizują zagadnienia filozoficzne, z tego względu artykuł Bellin-Millerona może obudzić pewne zainteresowanie. Druga z kolei pozycja dotyczy terenowych prac wykopaliskowych w dolinie Sommy w 1955' r., jej autorem jest J. L. B a u d e t, profesor archeologii w Ecole d'Anthropologie w Paryżu (Campagnes de fouiUes dans La Somme en 1955, ss. 11-· 18). Pozyskano wówczas współpracę ks .. prof. H. Breuil'a i stosownie do jego wskazówek przeprowadzono bardzo intensywne badania. Dla określenia stratygrafii wykorzy.stano najnowocześniejsze metody geologiczne. Przejrzyście wykonany wykres orientuje w miejscu prowadzenia wykopalisk. Uzyskano bogate materiały archeologiczne od dolnego plejstocenu do końca epoki lodowej. Reprezentowane są narzędzia klaktońskie, aszelskie oraz lewaluasko-mustierskie. Precyzyjne metody stosowane podczas eksploracji badanych stanowisk nad Sommą pozwoliły stwierdzić nieprzerwaną ciągłość zamieszkania tych okolic od dolnego plejstocenu począwszy. Uzyskano całą "gamę archeologiczną" według określenia autora, mimo że zjawiska mrozowe nieraz zakłócały pierwotne położenie materiałów archeologicznych. Pewne zdziwienie budzi jedynie fakt, że sprawozdanie z przeprowadzonych badań terenowych ogłasza się w 10 lat po ich zakoń·czeniu. Trzeci artykuł ma zupełnie odmienny charakter. Autorem jest lekarz pułkownik A. C. B e n i t t e, kierownik pracowni fizjologicznej wojskowej służby zdrowia. Publikacja dotyczy przystosowania człowieka do warunków życia podziemnego (Adaptation de L'homme aux necessites de La vie souteTTaine, ss. 19-23). Rozwój przemysłu, zwłaszcza zaś górnictwa od dawna zmusza tysiące ludzi do przebywania pod ziemią. Dochodzi zagrożenie atomowe, które być może spowoduje długotrwałe przebywanie w podziemnych osiedlach. Autor analizuje warunki panujące w grotach i tunelach, szczególnie w pomieszczeniach metro, omawiając kolejno temperaturę, wilgotność, ciemność i wentylację. Przy tej okazji daje wiele ciekawych informacji dotyczących życia jaskiniowego ludzi plejstoceńskich, których ciężkie warunki epoki lodowej zmuszały do wejścia pod ziemię. Przytacza także pewne przykłady fauny jaskiniowej, ale bez podania szc.zegółów. Ostateczne wnioski są tego rodzaju, że człowiek dzisiejszy mógłby się stać troglodytą, gdyby konieczność do tego zmusiła. Warunki pod ziemią nie są wprawdzie normalne dla ludzi, jednak inteligencja sprawia, że nawet w najmniej sprzyjających warunkach zewnętrznych mOże człowiek stosując zdobycze techniki stworzyć możliwe warunki egzystencji. Perspektywa ta nie jest jednak szczególnie nęcąca. 0 Wanda StęśLicka �Sprawozdania i recenzje 207 THE ANTHROPOLOGY OF FRANZ BOAS. Essays on the Centennial of his Birth. Edited by Walter Goldschmidt. Sponsoring Editors A. L. Kroeber, Robert H. Lowie - The American Anthropologist, Vol. 61, No.5, Memoir No. 89, October, 1959, The American Anthropological Association. - str. VII + 165. Omawiana tu książka została wydana dla uczczenia stulecia urodzin Franciszka (Franza) B o a s a (1858-1942), wielkiego etnologa amerykańskiego pochodzenia niemieckiego, profesora antropologii kulturalnej na Uniwersytecie Columbia (New York). Po Przedmowie A. L. Kroebera (ss. V-VII) i Wstępie W. Goldschmidta (s. 1-3) następuje dziesięć artykułów, które charakteryzują różne aspekty działalności Boasa. Artykuł 1. Wpływy w czasie lat kształtowania się (InfLuences during the Formative Years), przez C. Kluckhohn i O. Prufera (s. 4-28) charakteryzuje atmosferę intelektualną, w której wyrastał Boas i podkreśla wpływ, jaki wywarli na niego A. v. Humboldt, K. Ritter, Theobald Fischer, Bastian i G. Fechner. Artykuł 2. Terminowanie u Boasa (Apprenticeship Under Boas), przez Margaretę Mead (s. 29-45) poświęcony jest jego działalności pedagogicznej na Uniwersytecie Columbia. Artykuł 3. "Historia naturalna" Boasa w zestawieniu z metodą terenową (Boas' "Natural History" Approach to Field Method), przez Mariana Smitha (s. 46-60) charakteryzuje metodę badań terenowych Boasa. Artykuł 4. Zrozumienie Kwakiutlów (The Understanding of the KwakiutL), przez Helenę Codere (s. 61-75) przedstawia pogląd Boasa na istotę kultury. Artykuł 5. Wkład Boasa w poznanie ludzkiego wzrostu i postaci (Boas' Contributions to KnowLedge of Human Growth and Form), przez J. M. Tanner (s. 76-111) referuje wyniki badań Boasa w zakresie antropologii fizycznej. Artykuł 6. Boas jako statystyk (Boas as Statistician), przez W. W. Howels (s. 112-116) omawia metody statystyki matematycznej stosowane przez Boasa w jego badaniach z zakresu antropologii fizycznej. Artykuł 7. Boas o ceramice i stratygrafii (Boas Sorbe Cej'{Imica y Estratigrafia) po hiszpańsku - reszta książki po angielsku), przez Manuel Gamio (s. 117-118) omawia prace wykopaliskowe Boasa w dolinie Meksyku. Artykuł 8. Folklor (FolkLore), przez Melville Jacobs (s. 119-138) charakteryzuje Boasa jako zbieracza, wydawcę i badacza opowiadań Indian. Artykuł 9. Pogląd Boasa na znaczenie gramatyczne (Boas' View of GramaticaL Meaning), przez Romana Jakobsona (s. 139-145) przed·· stawia poglądy Boasa na język. Wreszcie artykuł 10. Kilka ważnych elementów w spadku po nim (Some CentraL Klements in the Legacy), przez Leslie Spier (s. 146-155) daje pogląd na całość dorobku wielkiego u.czonego. Wyraz angielski anthropoLogy nie ma dokładnego odpowiednika w języku polskim. Oznacza on, zgodnie z etymologią, naukę o człowieku obejmującą zarówno jego stronę fizyczną jak i duchową. Tak pojmował ją również Boas, czego dowodzi choćby tytuł jednego z jego głównych dzieł "Rasa, język i kultura" (Race, Language and Culture, 1940). Boas uprawiał, a poniekąd i stworzył, naukę, która swym zazakresem odpowiada naszej antropologii (nauce o ciele człowieka jako podłożu zjawisk społecznych), językoznawstwu i etnologii (nauce o kulturze ludowej i kulturze ludów egzotycznych). Na tym założeniu opierają się jego dzieła "Anthropologia ogólna" (GeneraL Anthropology, 1938) i "Umysłowość człowieka pierwotnego" (The Mind of Primitive Man, 1938). Dla nas jednak Boa,s jest przede wszystkim wielkim etnologiem, potem językoznawcą, a dopiero na trzecim miejscu antropologiem w naszym tego słowa znaczeniu. Zajmiemy się więc najprzód jego poglądami na kulturę, potem na język, aby przejść z kolei do jego badań nad ciałem człowieka. Ten przegląd wyników prac analitycznych zawartych w recenzowanej książce zamkniemy ogólną charakterystyką dorobku Boasa, przedstawieniem poglądu na cechy �208 Sprawozdania i recenzje wspólne łączące zjawiska kultury, języka i rasy. Zanim jednak do tego przejdziemy musimy powiedzieć kilka słów o badaniach terenowych Boasa, które dostarczyły mu materiału do szerszych uogólnień. Pole obserwacji Boasa w zakresie etnologii i językoznawstwa, a w pewnym stopniu także antropologii fizycznej, było ściśle ograniczone. Obejmowało ono ludność tubylczą (Eskimosów i Indian) północnych i północnozachodnich wybrzeży Ameryki. Badał on plemiona Eskimosów żyjące na Grenlandii i w Ziemi Baffina, szczepy Tlingit na południowych wybrzeżach Alaski, Haida na Archipelagu Królowej Karoliny, Tsimshian w Kolumbii Brytyjskiej, trzy grupy etniczne wyspy Vancouver: Nootka, Kwakiutl i Bella Bella, oraz plemiona zamieszkujące sąsiednie wybrzeża lądu stałego, które należą obecnie głównie do stanu Washington, a mianowicie Quileute, Bella Coola, Kutenai, nadbrzeżne szczepy Salish i Chinook nad dolnym biegiem rzeki Columbia. Z tych wszystkich plemion naj silniejsze zainteresowanie wzbudzał u Boasa szczep Kwakiutl, który badał on przez 57 lat od r. 1885 aż do swej śmierci w r. 1942. Pragnienie zrozumienia Kwakiutlów było największą pasją jego życia. Najcharakterystyczniejszą cechą pn'lc Boasa nad Kwakiutlarni i innymi plemionami wybrzeży północno-zachodnich jest podkreślenie symbolicznego aspektu kultury. W pracach tych dotycz,~cych zarówno poszczególnych plemion jak traktujących porównawczo całe wybrzeże północno-zachodnie -- zajmuje się Boas przede wszystkim mitologią językiem, sztuką i rytuałem. Ponieważ wszelka kultura ludzka może być określona jako działanie symboliczne, przeto podział na kulturę materialną i niematerialną nie ma istotnego znaczenia. Niektóre aspekty kultury, jak organizacja społeczna i ekonomiczna, muszą być umieszczane pomiędzy dziedziną materialną i niematerialną, inne jak technika nie mogą być przydzielane wyłącznie do dziedziny materialnej, jeszcze inne wreszcie jak mity, język i sztuka mogą być najlepiej zrozumiane jako systemy symboliczne. Boas pragnął zrozumieć życie umysłowe Kwakiut!ów jako refleks ich kultury. Z drugiej strony jednak najrozmaitsze wytwory kultury pojmował on jako refleks życia umysłowego ich tworców. I tak w pracy "Nazwy geograficzne Indian z plemienia Kwakiut!" (GeographicaL Names Of the KwakiuU Indi.ans, 1934) podkreśla on, że "nazwy geograficzne są wyrazem umysłowego charakteru każdego ludu i każdej epoki, a charakter ten odzwierciedla życie kulturalne plemienia i jej linię rozwojową wspólną całej prowincji kulturowej". Interesując się specjalnie człowiekiem prymilywnym, BOd,: ,twierdz<), 7e dana grupa etniczna jest niższa. od innych nie z pO\'lodu odzi0Clziczone.i niższości lecz z tego powodu, że warunki jej życia były bardziej ·statyczne niż tzw. ludów cywilizowanych. Różnica istniejąca w poziomie kulturalnym grup etnicznych jest wynikiem specyfiki ich historii i wyposażenia przez tradycję kulturową. ,,Isf.nieją pewne prawa, które rządzą rozwojem kultury" - stwierdza Boas - "a naszym zadaniem jest wykrycie tych praw. Przedmiotem naszych badal1 jest ustalenie procesów, dzięki którym rozwijały się pewne stadia kultury. Zwyczaj lub wierzenie samo w sobie nie jest ostatecznym celem badań. Chcemy poznać przyczyny, dla których dany zwyczaj lub wierzenie istnieje - innymi słowy chcemy ustalić historię ich rozwoju ... s.zczegółowe studia zwyczajów w ich stosunku do całości kultury plemienia i w związku z badaniami ich geograficznego rozprzestrzenienia na obszarze sąsiednich plemion daje nam prawie zawsze środki do określenia z dużą dokładnością przyczyn historycznych, które umożliwiły ukształtowanie się badanego zwyczaju oraz tego procesu psychicznego, który odegrał zasadniczą rolG w jego rozwoju". Z tego wynika, że procesy psychiczne, które stworzyły kult.urę były �Sprawozdania recenzje 209 uwarunkowane przez przyczyny historyczne. Mity i opowiadania z wybrzeży północno-zachodnich były na nowo złączonymi fragmentami opowiadań, które się krzyżowały i wykrzyżowywały w trakcie swego rozpowszechniania się, a zatem opowiadania te były zawiłymi konstrukcjami historycznymi a nie bezpośrednimi produktami myśli i fantazji. W swych pracach "Mitologia plemienia Tsimshian" (Tsimshian MythoLogy, 1916) i "Kultura Kwakiutlów odbita w ich mitologii" (KwakiutL CuLture as RefLected in MythoLogy, 1935) Boas stwierdza, że zasadnicze cechy społeczeństwa i kultury występują wyraźnie odzwierciedlone w jego opowiadaniach folklorystycznych. W książce znowu pt. "Sztuka pierwotna" (Primitive Art, 1927), poświęconej nie tylko plastyce i grafice ale także poezji i muzyce, Boas rozwija tezę, że pewne elementy estetyczne wynikają z kierowniczej roli techniki, która była związana z rozwojem zręczności. Wirtuozja sama przez się staje się źródłem estetycznego zadowolenia. Rytmiczne powtarzanie i zrównoważenie ornamentu wynika częstokroć z regularności ruchów wykonawcy. Podkreślając rolę warunków historycznych nie zamyka Boas oczu na znaczenie jednostki w rozwoju kultury. "Dynamika życia społecznego" stwierdza on "może być zrozumiana tylko na podstawie reakcji jednostki na kulturę, wśród której ona żyje i jej wpływu na społeczeństwo". Owocem trwających dziesiątki lat badań językoznawczych Boasa są nie tylko wielkie zbiory tekstów i opisów gramatycznych języków Indian Ameryki Północnej opracowane przez niego i jego uczniów lecz także pewne założenia ogólne sformułowane we Wstępie do Handbook of American Indian Languages (1911), w artykule wstępnym do InternationaL JournaL of American Lingui.stics (1917) i w rozdziale Lanr;uage w książce General AnthropoLogy (1938). Dziś dla wszystkich j2st pewnikiem, że każdy język musi być rozpatrywany w kategoriach jego własnej budowy, ale teza ta wysunięta przez Boasa była czymś niezmiernie rewolucyjnym w czasach, gdy jGzyki egzotyczne przekrawywano wedle języków literackich Starego Świata. Dla Boasa analiza języka, ta pewnego rodzaju gra matematyczna, nie była celem sama dla siebie, jak dla wielu dzisiejszych językoznawców. Boas pojmuje język jako formG kultury, którą należy badać jak wszystkie inne jej formy, przy czym analiza języka ma - jak podkreśla -- ogromne znaczenie dla zrozumienia bardziej subtelnych aspektów kultury w ogóle, jej form uzewnętrzniania się i odcieni działań społecznych. Wedle Boasa funkcja systemu gramatycznego polega na wyborze, sklasyfikowaniu i wyrażeniu różnych aspektów doświadczenia. Ponadto spełnia on jeszcze inną ważną funkcję, "określa mianowicie, jakie są aspekty każdego doświadczenia, które muszą być wyrażone". W komunikacji językowej jesteśmy zmuszeni do przeprowadzenia szeregu aktów wyboru binarnego między dwoma możliwościami. I tak np. osoba mówiąca po angielsku czy po polsku musi przy każdym zdaniu dokonać wyboru miGdzy konstrukcją czynną (np. pol. ojciec kocha córkę) a konstrukcją bierną (córka jest kochana przez ojca). Pierwsza jest skoncentrowana na stronie działającej (agens) - druga na stronie doznającej (paciens). Wybór jakiejś formy gramatycznej przez mówiącego przekazuje słuchaczom określoną ilość jednostek informacji, tj. tzw. bitów. Jednak - jak stwierdza Boas - "wybrane aspekty doświadczenia są zupełnie różne w różnych grupach języków. I tak gdy dla ludzi mówiących po angielsku kategorie rodzajnika określonego (the) względnie nieokreślonego (a), liczby i czasu są obligatoryjne, konieczne, to w innych językach znajdujemy jako konieczne do wyrażenia aspekty doświadczenia miejsce (czy bliskie od mówiącego czy oddalone?) lub rodzaj źródła informacji, którą przekazu14 - Lud, t. 51. 1967 �210 Sprawoodan;a i recenzje jemy słuchaczowi (czyśmy to widzieli czy tylko o tym slyszeli?). "Kategorie, które muszą być wyrażone, mogą być liczne w jednym języku a nieliczne w innym ale" to ubóstwo kategorii koniecznych nie powoduje zupełnie niejasności mowy. Gdy jest to potrzebne, dorzuca się dla jasności wyrazy wyjaśniające". I tak dla wyrażenia czasu lub liczby języki, które nie znają czasu i liczby gramatycznej, posługują się wyrazami tego typu co wczoraj, jutro, wiele, malo. Gramatyka jest istotnie ars obligatoria, jak to mówili scholastycy, gdyż narzuca ona mówiącemu konieczność decyzji między "tak" a "nie". Wskutek tego - jak to zaznaczył Boas kategorie gramatyczne danego języka zwracają uwagę wspólnoty językowej w określonym kierunku i tą drogą wpływają na poezję, wierzenia a nawet na myśl spekulatywną, nie zmniejszając przez to zdolność wspólną wszystkim językom dostosowania się potrzeb wywołanych postępem wiedzy. Powstaje jednak pytanie, czy w istocie języki różnią się między sobą we wszystkim, czy nie ma kategorii gramatycznych niezbędnych i uniwersalnych. Jakie szczegóły informacji są konieczne we wszystkich grupach językowy'ch świata? Które natomiast są kO:1ieczne tylko w niektórych językach? Odpowiedź na te pytania pozostawił Boas swoim następcom, sam jednak odróżnił wyraźnie logikę systemu językowego od logiki myślenia. Wedle niego kategorie gramatyczne nie są kategoriami myśli lecz wciskają one logikę myślenia w pewne kanały, które są zresztą różne w różnych grupach językowych. Boas już w r. 1917, a więc chyba pierwszy, stwierdził, że wS'pólne dziedzictwo nie jest jedyną przyczyną podobieństw między językami. Podkreśla on, że pierwszym problemem historycznym w stosunku do badanych języków - zanim jeszcze zostaną postulowane związki genetyczne jest ustalenie, w jakim stopniu ich elementy leksykalne, morfologiczne i składniowe są wynikiem wzajemnych zapożyczeń. "W Ameryce moźna ustalić" - stwierdza Boas - "róźne obszary o wspólnym charakterze fonetycznym, które nie pokrywają się z ugrupowaniami morfologicznymi a geograficznymi są stosunkowo dobrze określone", ostrożność jest wi~c konieczna przy postulowaniu, że podobieństwa są jedynie wynikiem wspólnego dziedzictwa. "Jest prawie nie do pojęcia", - powiada Boas - "by podobieństwa, jakie występują między Quileute, Kwakiutl i Salish były wynikiem czystego przypadku, albo żeby podobieństwa morfologiczne języków Kalifornii, które stwierdzili Kroeber i Dixon, nie były wynikiem określonych przyczyn ... Nie jest bezpiecznie nie brać pod uwagę możliwości złożonego pochodzenia grup językowych". A więc obok rodzin języków, których podobieństwa wynikają ze wspólnego dziedzictwa, występują - używając dzisiejszej terminologii - ligi języków, których zbieżności są rezultatem wzajemnych wpływów języków na siebie. Języki Indian Amerykańskich tworzą rozliczne ligi. Podobnie jak w etnologii i w językoznawstwie był Boas wielkim nowatorem także i w antropologii fizycznej. W latach 1892-1941 wydał on 36 prac z tego zakresu poświęconych głównie problemowi wzrastania dzieci. Jego podstawowym osiągnięciem w tej dziedzinie było wykazanie plastyczności i zmienności tY~JÓW antropologicznych. Podstawą dla tego twierdzenia były badania nad wzrostem, którego przebieg związany jest z mnóstwem czynników. Należy podkreślić, że Boas przyjmował tylko ograniczoną plastyczność ras ludzkich. Plastyczność ta jednak. choć ograniczona, sprawia, że pomiary dokonane na jakiejś lokalnej grupie nie odsłaniają bezpośrednio cech dziedzicznie ustalonych. Boas twierdził, że jednolitość grupy rasowej nie jest identyczna z czystością pochodzenia, gdyż odgrywaj;, tu rolę także wspólne warunki wychowania. Wobec tego problem klasyfikacji ras �Spra u;o:<1((n;a 211 i recenzje mial dla Boasa małe znaczenie. Przedmiotem jego badań były lokalne grup:! o wspólnym wychowaniu, a głównym problemem było tu odróżnienie cech dziedzicznych od wpływów otoczenia. Stwierdzał on, że jedynie wówczas, gdy znamy biologiczną historit:; badanych grup, możemy układać je w porządku taksonomicznym. Twierdzenie to jest zgodne z podstawowymi wynikami Boasa w dziedzinie badań nad kulturą i językiem. Trzy te dziedziny: kulturę, język i rasę badał Boas z jednego punktu widzenia i dzięki temu stworzona przez niego nauka nie jest zlepkiem różnych twierdzeń lecz organiczną całością. We wszystkich trzech dziedzinach problemem zasadniczym dla Boasa był stosunek człowieka do środowiska, wpływ środowiska kulturalnego, językowego i fizycznego na jego twórczość psychiczną i językową oraz na kształtowanie się jego ciała. Do tych badań nad rolą środowiska wprowadził Boas ścislą metodę naukową, polegającą na starannej analizie, ostrożności w wyciąganiu wniosków, unikaniu sformułowań dogmatycznych i przeprowadzaniu przekonywającego dowodzenia. Dzięki temu Boas stworzył własną szkołę antropologii społecznej (kulturowej) i przyczynił się do ukształtowania się tej nauki w Stanach Zjednoczonych Ameryki. W dziedzinie językoznawstwa zaczyna on obecnie wywierać - poprzez popularyzujące go prace Romana Jakobsona - silny wpływ na naukę światową. Tadeusz Milewski Georg Peter Murdock, A/rica. !ts People$ and Their Culture History. Graw--Hill Book Company, Inc., NC'w York, Toronto, London 1959 r. Wyd. Me Georg Peter Murdock, profesor antropologii na uniwersytecie Yale, w swej obszernej pracy dał wyczerpujący obraz stanu gospodarczego, organizacji społecznej i politycznej ludów Afryki. Książka powstała na gruncie długotrwałych prac etnograficznych, pogłębionych osobistym kontaktem autora z tym kontynentem w latach 1921 (pobyt w Egipcie), 1945 (Cape Town) oraz w 1957 (Kenia i Tanganika). Autor nie miał łatwego zadania, gdyż dotycheza1sowe ogólne opracowania, z małymi wyjątkami, okazały się, jego zdaniem, niekompletne w zakresie geografii, naiwne w swych perspektywach teoretycznych i niedokładne w szczegółach. W przedmowie autor podaje jedynie trzy prace, traktujące ogólnie o Afryce, które stanowiły pewną pomoc i oparcie w jego poszukiwaniach. Są to: B a u m a n n H,. We s t e r m a n n D., T h u r n wal d R., Volkerkunde von Afrika, Daryll F o r d e, Ethnographic SU1'vey Of .!l/rika, oraz prace J. H. G r e e n b e r g a, które' wprowadziły porządek do chaosu klasyfikacji lingwistycznej. Praca Murdock'a nie porusza ważnych zagadnień dotyczących religii, sztuki, praw i sądownictwa, technologii i socjalizacji. Autor świadomie ograniczył swoje opracowanie do następujących problemów: produkcja środków żywienia, podział pracy na zajęcia kobiece i męskie, osady i mieszkania, stosunki pokrewieństwa i małżeńskie, formy organizacji spolecznej i politycznej, oraz nieco różnych wiadomości o kanibaliźmie i okaleczeniach cielesnych. W części wstępnej autor podaje ogólne wiadomości z zakresu geografii, ras, języka, ekonomii, organizacji społecznej i politycznej, oraz historii plemion afrykańskich. Nie są to suche dane statystyczne, lecz bogato ilustrowany mapami material, oparty na naj nowszych badaniach afrykanistycznych. Autor wyjaśnia na czym polegają stosunki społeczne, organizacja rodzinna i plemienna w Afryce, co, jak wiemy, jest sprawą wielce skomplikowaną. Murdock pierwszy sięgnął do historii ludów Afryki dając w poszczególnych rozdziałach obraz kulturalnego roz- �212 Sprawozdania i recenzje woju plemion na przestrzeni wieków, rozpoczynając od około 5000 r. p.n.e. Na szcz.ególne podkreślenie zasługuje fakt, że w książce Murdock'a po raz pierwszy dokonano przeglądu prawie wszystkich form organizacji społecznej i politycznej Afryki, oraz dokonano również dokładnej systematyki roślin uprawianych na tym kontynencie. W części szczegółowej swej pracy autor zajmuje się ludami zamieszkującymi terytorium Afryki, dzieląc je na grupy pokrewne, wykazujące podobieństwa .i~zykowe i kulturalne. Każdy rozdział zaopatrzony jest w dokładną bibliograiip'. wybraną dla omawianych zagadnień. W sumie książka zawiera 1500 pozycji bibliograficznych. Wreszcie alfabetyczny indeks nazw plemion wymienionych w tekście jest wybitną pomocą w posługiwaniu się pracą :\lurdock'a. Krystyna JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VbLKERKU. DE ZU LEIPZrG. demie-Verlag-Berlin 1964, s. 433, tabl. 74, map. 5. Świcrczyń.ska Band XX. Aka· Zeszyt XX rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za rok 1964. obejmuje 17 rozpraw, z których cztery dotyczą obszaru Austl'onezji, cztery są poświęcone problemom etnografii Azji, trzy - Afryki, dwie - Bliskiego Wschodu i dwie Ameryce. Rozprawa ostatnia omawia ceramikę z Kition (miasteczko na wschodzie Cypru), datowaną na drugie tysiąclecie kultury śródziemnomorskiE'j. Hans D a m m, zajmuje się "wieszakami z dorzecza Sepiku". Na podstawie mapy, ilustrującej wyniki badań terenowych oraz wniosków Alfreda Biihlera, dyrektora muzeum etnologicznego w Bazylei, autor próbuje wyodrębnić wśród wi> szaków nowogwinejskich muzeum lipskiego typowe dla dorzecza Sepiku. Docho~zi do wniosku, że podział na 7 kręgów kulturowych znajduje swoje odbicie w [(1'3teriałach muzealnych i jego zdaniem problem powinien rzucić dodatkowe światło na historię osadnictwa, a nadto dopomóc zidentyfikować i bliżej okreśłić podobne obiekty w innych muzeach. Georg H o l t ker w "Zarysie etnografii mieszkal'lców Nubia-Awar nad zatoką Hausa w północno-wschodniej Gwinei", będącym wynikiem badań terenowych w latach 1936-1939, mało miejsca poświęca kulturze materialnej, odsyłając czytelnika do materiału ilustracyjnego. Holtker, przedstawiciel kierunku socjolo~dc7.nego, koncentrujący się na zagadnieniach kultury społecznej (np. opaski sromowe, ubiór męski i in. w aspekcie socjologicznym). Na szczególną uwagę zasługują opisy wierzeń i obrzędów związane z kanibalizmem, jak również opis zwyczaju "kupna dzieci", za którym kryło się kidnaperstwo a nawet mord rytualny. Ernst G r e m e r wskazuje na podstawie analizy ,.Formy toporów plem ion Hagi- Wagi, północno-wschodniej Centralnej Nowej Gwinei", na wpływy kompo· nentów kultury Dongson (kultury brązu) w kształtowaniu kultury centralnej Nowej Gwinei. Karl L a u f e r zajmuje się "Podziałem plemiennym oraz osadnictwem BainingÓW w Nowej Brytanii". Laufer uczestniczył w ekspedycji naukowej w 1930 r. do centrum Nowej Brytanii i należał do tych Europejczyków, którym dane było po raz pierwszy zetknąć się z tamtejszymi tubylcami. Uzupełniając własne spostrzeżenia nowszymi danymi, autor daje zarys demograficzny Bainingów i ich sąsiadów, omawia osadnictwo rozproszone, zagrody oraz typy domostw. które pod wpływem czynników zewnętrznych, po II wojnie świa towej uległy korzystnemu przeobrażeniu. �Sprawozdania i recen7je 213 Prace Waltera B li t t g e l' a i Kristiny L a n g e noszą charakter sprawozdań muzealnych. Tematem ich są skrzynie z japońskiej świątyni oraz dwie figurki kultowe bCon-k'a-pa. Heinz K u c h a l' s k i w "Spostrzeżeniach do klasycznego indyjskiego tańca ze szczególnym uwzględnieniem EhaTata Natja" dokonuje nie tylko tradycyjnego podziału indyjskiego tańca na dwie kategorie, wyodrębnia cztery style klasycznego indyjskiego tańca, wskazuje też na jego odrębność, filozofię sztuki, interpretację idei i pochodzenie. Uzupełnieniem artykułu jest 15 rycin tańca Bharata Natja. Renate S t e i n przedstawia "Kilka wzorów tatuażu beduińskich kobiet republiki Gezira w Iraku". Po przebadaniu 43 kobiet i porównaniu ornamentu tatuażu, autorka dochodzi do wniosku, że główną cechą irackiego kobiecego tatuażu jest jego asymetryczne rozmieszczenie. Wiek tatuowanych oraz inne cechy wskazują na jego zanik, w czym autorka dopatruje się wpływów rozwoju gospodarczego beduinów. Praca ilustrowana 22 tablicami. Nowe etnograficzne nabytki z Iraku dla Muzeum w Lipsku omawia Lothar S t e in. Wolfgang K li n i g w artykule "Do gospodarki Turkmenów w XIX w." dochodzi do wniosku, że mimo licznej literatury etnograficznej, archeologicznej i archiwaliów, nie jesteśmy w stanie ująć Turkmenów w jednolity gospodarczo-kulturowy typ. Podstawę takiej klasyfikacji musiałby tworzyć wyraźny podział Turkmenów na rolników w oazach, hodowców bydła w stepach i pustyniach, oraz kombinacje tych dwu typów. Gospodarcze stosunki tworzą przy tym tylko jeden, choć decydujący czynnik. Dietrich D l' o s t zajmuje się "Mumifikacją w Afryce". Autor dochodzi do wniosku, że na południe od Sahary występują dwie zasadnicze metody mumifikacji - 1) bez usuwania wnętrzności i 2) z usuwaniem wnętrzności przed wysuszaniem) - oraz 5 odmian. Mając na względzie rozległe obszary zasięgu występowania głównych metod i ich odmian, autor nie przypuszcza, by były to wpływy egipskie. Występowanie mumifikacji ilustruje mapka. Ladislav H o l y w artykule "Uprawa ziemi w porze deszczowej w Darfur (północna prowincja Sudanu)" przedstawia wynik badań terenowych z 1961 r. Autor zaznajamia nas ze sposobem uprawy ziemi, kultywowanymi roślinami, podziałem pracy, narzędziami, sposobami sprzedaży nadprodukcji, a także z małżeństwem poligamicznym, rolc) primus intel' pares i daje szczegółowy przegląd inwentarza ruchomego omawianej społeczności. F. J. de H e n w "Kilku etnograficznych notatkach o Ihansałach", szczepu, zamieszkałego w 4-ech wsiach Wysokiego Atlasu, daje krótki zarys monograficzny. Zdaniem jego, na szczególną uwagę zasługuje prymitywne rolnictwo (jęczmień, żyto, częściowo pszenica), hodowla rogacizny, łowiectwo i rybołówstwo. Z kultury społecznej - autor omawia problemy seksualne, z zagadnień dotyczących kultury duchowej - formę i funkcję muzyki. Rolf K r u s c h e w przyczynku do badań nad socjalnym zróżnicowaniem Indian prerii pt. "Instytucja uprzywilejowanego dziecka", autor dochodzi do wniosku, że dotychczasowe opracowania nie pozwalają na wszechstronne ujęcie omawianego zagadnienia u poszczególnych szczepów Indian prerii. Można jednak już obecnie stwierdzić, że instytucja "uprzywilejowanego dziecka" w poszczególnych szczepach była zróżnicowana, wprowadzona została do kulturowych kompleksów poszczególnych grup etnicznych i połączona z istniejącymi już elementami i wyobrażeniami. Brak występowania tej instytucji u Crow'ów, szczepu o ustroju matrylincarnym, zdaniem autora należy tłumaczyć trudnościami dziedziczenia. �214 Sprawozdania i recenzje Artykuły Frank H. B o o s 'a i Edithy H o f f m a n n noszą charakter an:heologiczno-muzealny. Tom XX zamyka rozprawa A. D. A w d i e j e w a w tłumaczeniu W. Koniga na temat "Aleuckich masek w zbiorach Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR", rzucając światło na funkcję tych masek i na rolę aleuckich szamanów. JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG, Akademie-Verlag-Berlin 1965, s. 182, tabl. XXXVI, mapa. Band XXI, Tom XXI rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za 1965. r. zawiera dziewięć rozpraw, z którY'ch trzy dotyczą Azji, jedna - Oceanii i Ameryki. Cztery rozprawy zajmują się problematyką muzealną i nie zostaną tu omówione, choć stanowią bardzo ciekawy materiał dla muzeologów. Georg H o l t k e l' w rozprawie "Garncarstwo i gliniane lalki u Bosngunów w północno-wschodniej Nowej Gwinei" zapoznaje nas z pierwotnym garncarstwem spiralnym. Omawiając szczegółowo proces uzyskiwania surowca i jego obróbkę, (przygotowanie do formowania garnków), suszenie i wypalanie, autor wskazuje na zalążki "koła garncarskiego". Produkcją ceramiki użytkowej (garnków) zajmują się u Bosngunów tylko kobiety. Wyprodukowana ceramika stanowi wyłącznie ich własność i jest poszukiwanym artykułem wymiany. Następnie autor omawia przywiezione z badań terenowych w 1937 r. wypalone z gliny przez dziewczęta figury antropomorficzne, o naturalistycznym wykonaniu. Zabawki są sporządzane pod nadzorem matek lub starszych sióstr. Jest to jedyny dotąd znany w literaturze przykład świadomego i praktycznego wychowania żeńskiej młodzieży do przyszłej pracy przy pomocy zabawek u papuaskiego szczepu ludów pierwotnych Nowej Gwinei. Dietrich T l' e i d e w artykule "Łosoś w wyobrażeniach Indian" podaje przegląd: 1) wyobrażeń, opierających się na połączeniu pewnych miejscowych i czasowych zjawisk natury z ciągami łososi, a w sżczególności o: a) mitycznych "właścicielach" lub "opiekunach" łososi, (ptaków wędrownych: jaskółek, gołębi, drozdów. bekasów); b) wyzwoleniu z oceanu łososi przez: białogłowego orła morskiego, jastrzębia, kruka, kormorana i in. i c) współdziałaniu duchów pomocniczych przy połowach łososia (zalicza tu także białogłowego orła morskiego oraz zimorodka. nurka polarnego, dzikie kaczki). 2) Wyobrażenia o wspólnocie łososi i innych gatunków zwierząt, o podobnym sposobie życia i podobnym zewnętrznym występowaniu (np. ryby i zwierzęta morskie podobnego koloru), znajdujące wyraz w podaniach. 3) Wyobrażenia o towarzyskim sposobie bycia łososi i ich świadomym. planowym działaniu (wspólne stałe "siedziby" morskie, posiadanie szybkich łodzi. przodownik - łosoś królewski). 4) Wyobrażenia o konieczności przestrzegania przepisów przy obchodzeniu się z łososiami jako wyraz niecyklicznych odchyleń w liczebności ciągów łososi (w szczególności oddalanie rzeczy związanych ze śmiercią i menstruacją). 5) Wyobrażenie o nieśmiertelności albo wiekuistości łososi (główną ość uważa się za wieczną, zetknięcie z wodą prowadzi do ponow.nego "omięsienia" (ożywienia); z tego powodu ości wyrzuca się do wody). Autor usiłuje usystematyzować te wyobrażenia i dochodzi do wniosku. że powstanie zróżnicowanej społeczności przyspieszyło powstawanie kompleksów wyobrażeń, umożliwiło ich systematykę - także w społecznościach stosunkowo mało rozwiniętych. Lothar S t e i n kontynuuje omawianie zbioru irackich ethnographica. w szczególności w mniejszości kurdyjskiej i innych. �Sprawozdania 215 i recenzje Wolfgang K o n i g w "Etnograficznych spostrzeżeniach u Dzachcinów w Mongolskiej Republice Ludowej" przedstawia wyniki badań, przeprowadzonych u zachodnio-mongolskiej grupy etnicznej. Autor przedstawia krótki zarys historyczny, gospodarkę, hodowlę (owiec, kóz, bydła, koni, wielbłądów) i związany z nią wypas, organizację spółek pasterskich oraz uprawę ziemi (jęczmienia), nawadniania pól i przetwórstwo (żarna ręczne). Dochodzi on do wniosku, że 1) uprawa ziemi stanowi integralną część gospodarki Dzachcinów, pod względem zakresu i znaczenia noszącą charakter gospodarki pomocniczej; 2) gospodarka pomocnicza nie wpływa na zmianę bazy produkcyjnej ludności w kierunku pół-osadnictwa ani też nie powoduje podziału pracy w ramach działów produkcyjnych wewnątrz pewnych wspólnot (rodziny, grupy nomadów). Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH FOLKLORU WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH TANECZNEGO W ROKU 1963 *. Wypych W ZAKRESIE Publikacje: Maurice A.-L. L O u i s, Le FoLkLore et La Danse. Paris 1963, ss. 405, 64 ilustr. Autor jest wykładowcą Ecole Superieure d'Etudes Choregraphiques w Paryżu. Praca ma charakter studium historyczno-obyczajowego, analizuje. nurt tańca ludowego od naj dawniej szych czasów do naszych dni i wprowadza podział tańców ludowych na: 1) folklor taneczny (Danses joLkLoriques); 2) tańce ludowe (Danses popuLaires) i 3) t'ańce towarzyskie, powszechne o podłożu ludowym (Danse s popuLarisees), które dodatkowo dzieli na a) występujące do ok. XIX w. (włącznie) b) do 1920 1'. (około) i c) występujące po 1920 1'. W szeregu następujących rozdziałów omawia naj dawniejsze ślady działalności tanecznej człowieka, tańce średniowieczne - ich ludowe oblicze, tańce kościelne, procesyjne, tańce śmierci (danse macabre), tańce majowe, sataniczne, tańce z użyciem maszkary konia (lajkonik), tańce ognia, tańce mieczowe zachodniej Europy (Wyspy Brytyjskie, półw. Iberyjski, kraje germańskie). Dalej następuje analiza przeobrażeń tańca ludowego w różnych okresach czasu i krótki szkic o tańcach ludowych współczesnej Europy. W aneksie jest jeszcze analiza tańca caroLe z doby średniowiecza według rozprawy napisanej przez Margit Sahlin (Upsala 1940). W materiale i zestawie źródeł w tej książce uderza brak pozycji dotyczących słowiańskiego folkloru tanecznego. Np. jedyną informacją o tańcach polskich była dla autora mierna praca Helen Wolskiej (195053 Londyn). Czasopismo "Folklore", Spring/1963 (The Folklore Society, Londyn) przynosi omówienie pracy: Violet A l f o r d, Sword Dance and Drama, Londyn 1962, Merlin Press, ss. 222, 13 ilustr. i mapa ukazująca rozprzestrzenienie tego typu tańca. (Tematem pracy są tańce mieczowe z terenu Wysp Brytyjskich i ich analiza porównawcza na tle materiału europejskiego). Szereg omówień publikacji tanecznych za lata 1960-1962 przynosi czasopismo "Demos" (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin) zeszyt 2/1963. Kilka • Rednkcja .,Ludu", wobec dużych braków w nauce polskiej ludowymi zwrócila się do autora o systematyczne informowanie pisma o rozwoju i kierunknch badań w tej dziedzinie na całym w badaniach nad tańcami na lamach naszego czasoświecie. J. G. �216 Sprawozdania i recenzje pozycji zwraca tu specjalną uwagę ze względu dla prac w dziedzinie folkloru tanecznego: na swe pierwszorzędne znaczenie Zdenka J e l i n k o va, Ostatkovy tanec "konopice" v Nove Lhote na S~(J'l;ac;~u. (Taniec zapustny "konopice" w miejscowości Nove Lhote w słowackiej części Moraw). Ceskoslovenska etnografie 10/1962, s. 127-165'. Autorka wykazuje pokrewieństwa z podobnymi tańcami środkowej i wschodniej Słowacji. Łączą się one z szeroko praktykowanymi zabiegami magicznymi -skokami na urodzaj konopi i lnu. Duży materiał porównawczy zebrany w terenie. Opisy słowne tańców, uzupełnione sytuacyjnymi znaczkami graficznymi. Gyi:irgy M a r t i n, Erni:i P e s o v a r, A Structura~ Ana~ysis of the Hungarian Fo~k Dance (A methodologica~ Sketch). (Analiza strukturalna węgierskich tańców ludowych (szkic metodologiczny). Acta Ethnographica, t. 10, zeszyt 1-2, 1961. Biorąc pod uwagę analizę funkcjonalną, muzyczną i morfologiczną tańca, autorzy rozprawy zajmują się obszernie zagadnieniem analizy strukturalnej i rozważają: 1) sposób ustalania strukturalnych części składowych tańca, 2) stosunek struktury tańca do muzyki akompaniującej 3) podstawy tworzenia formuły ujmującej strukturalne właściwości tańca 4) sposoby tworzenia typów strukturalnych. Rozprawa jest oparta na analizie przykładów zapisanych pełną notacją graficzną ruchu, systemem Labana-Knusta. Jedna z pierwszych i podstawowych prac tego typu. Olga S z e n t p a l, A Magyar neptanz formai e~emzese. (Próba analizy formalnej węgierskich tańców ludowych). Ethnographia, 72/1961, s. 3-55, streszcz. ros. i niem. Systematyka ludowych tańców węgierskich (ich analiza porównawcza oparta o analizę formalną. Rezultaty uwidocznione na załączonych tabelach synoptycznych. Materiał utrwalony systemem notacji Labana-Knusta. Czasopismo "Ethnomusicology" (Journal of the Society for Ethnomusicology) wychodzące w USA prowadzi na swych łamach bibliografię wydawnictw dotyczących folkloru tanecznego w skali światowej i zestawienie filmów tanecznych. Nr 1/1963 zawiera ciekawy artykuł analityczny Kapila Vat s yay a n (Delhi). Notes on the Re~ationship of Music and Dance in India (Uwagi dotyczące współzależności muzyki i tańca w Indiach). Nr 2 i 3/1963 zawiera szereg streszczonych referatów - wypowiedzi uczestników dyskusji zorganizowanych przez Dance Research Center - Michigan. 1) Dyskusja pt. "Composition in traditional and new Dance: a brief Symposium". (Kompozycja w tradycyjnym i nowym tańcu: krótkie sympozjum). Wypowiedzi: a) Ted S h a w n, From Dance of Me~vme Is~and, Australia (O tallcach wyspy Melville, Australia), b) Helene N e w b r a n d, FTOm Chants and Dances of ancient Hawaii (O pieśniach i tańcach dawnych Hawai), c) Lila II i t c h c o c k, A Formu~a for Creativity in the Dance (Formuła tworzenia w dziedzinie tańca) .. 2) Dyskusja pt.: "Dance Ethnology, Dance Education, and the Public" (Etnologia tańca, wychowanie taneczno-ruchowe i publiczność). Wypowiedzi: a) Rose B r a nd e l, Some Contrasts in educationa~ Communication (Zasadnicze przeciwieństwa w sposobie wykładania); b) Nadia C h i l k o v s k y, Training in Dance Ethno~ogy (Cwiczenia w zakresie folkloru tanecznego); c) George L i s t, Techniques for Dance Ethno~ogy in Te~evision and Film (Technika eksponowania folkloru tanecznego w audycjach telewizyjnych i w filmie); d) Reginald and Gladys L a u b i n. American Indian Dancing on the Stage (Tańce Indian amerykańskich na scenie) e) Donald Nelson B r o w n, Museums and Dance Ethnology (Muzea i badania nad fol .. klorem tanecznym). �t Sprawozdania Konferencje 217 i recenzje i kongresy: W dniach od 6. do 14. sierpnia 1963 r. odbyło się kolejne posiedzenie Inter'nationaL CounciL of Kinetography Laban w Addlestone pod Londynem. W pracach Raciy bierze stale udział szereg specjalistów z różnych krajów całego świata (m. in. z Polski R. Lange). Wysiłki ICKL zmie-rzają obecnie do ujednolicenia labanowskiej notacji ruchowej w skali światowej. Ten system notacji ruchu stał się podstawą racjonalnej folklorystyki tanecznej. Organizowany w sierpniu 1964 roku VII Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie objął m. in. w swych planach pracy po raz pierwszy oddzielną sekcję tańca ludowego. Tematem obrad sekcji by!:,' zagadnienia notacji folkloru tanecznego. Jest to druga impreza naukowa w skali światowej, która przewiduje wyodrębnienie si~ prac nad zagadnieniem folkloru tanecznego z kontekstu innych specjalności. Pierwszym aktem na tej drodze było uformowanie oddzielnej Komis,ii do spraw folkloru tanecznego w czasie trwania XV Konferencji International Folk Music Council, która się odbyła w lipcu 1962 roku w Gottwaldowie w Czechosłowacji. Z kroniki W czasopiśmie "Demos" 1/1963 s. 11, H. Laudova krótkim artykułem uczciła pamięć Stefana Tótha, który zginął dnia 10. X. 1962 r. w katastrofie samolotowej. Jego śmierć jest wielką stratą dla folklorystyki tanecznej. Zmarły był współpracownikiem Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dzięki jego działalności archiwum słowackie ma dzisiaj największą w Czechosłowacji kolekcję filmów folkloru tanecznego z terenu wsi słowackiej. Był on wynalazcą własnego systemu notacji tańców w oparciu o taśmę filmową. (Śt. T ó t h, Tanecnż pismo, S.A.V. a U. Bratislava, 1952). Roderyk Lange '0. i.'. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/874b0ae7492bf1030c2b436d87609368.pdf 37e9cffaa9e8a070aadea5314b7c80ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:332 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:294 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.615-659 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. S P R A Pierre Teilhard "7 O Z D A N I A I t. 51, cz. II, 1968 R E C E N Z J E de Chardin, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grupy zooloInst. wyd. Pax, 1962, s. 150. Przekład J. i G. Fedorowscy. Dokoła osoby P. T e i l h a r d a de C h a r d i n tworzy się obecnie atmosfera kultu, stworzono nawet termin "teiłhardyzm" dła określenia pewnego prądu filozoficznego pełnego optymizmu usiłującego godzić ewolucjonizm z doktryną katolicką. Jezuita P. Teilhard de Chardin (1881-1955) był zarówno teologiem jak znakomitym archeologiem, którego prace terenowe wniosły cenne materiały do nauk antropologicznych. Jego liczne prace filozoficzne (np. Le phenomime humain, 1955, L'.Ilvcnir cle l'homme, 1959, Le groupe zoologique humain, 19'56 i inne) ukazały się pośmiertnie, ponieważ za życia autor miewał trudności z Kongregacją Świętego Officium zarzucającą mu zbyt dowolną interpretację dogmatów. Po śmierci Teilharda powstał Komitet Naukowy (między innymi Julian Huxley, G. H. R. von Koenigswald, A. Malraux, C. Cuenot itd.), który wydał wszystkie jego prace. W tłumaczeniu polskim otrzymujemy "Człowieka", jest to trzecia wersja pracy "Fenomen ludzki" i uchodzi za najbardziej reprezentatywne dzieło Teilharda. Autor stoi na gruncie ewolucji. Świat nie jest układem statycznym lecz dynamicznym. W procesie ewolucji zdarzają się "skoki jakościowe". Do tej pory możemy stwierdzić kilka takich zjawisk krytycznych. Pierwszym było powstanie życia na Ziemi (tzw. punkt witalizacji), następnie pojawienie się człowieka w drodze ewolucji z najwyżej uorganizowanych zwierząt (tzw. punkt uczłowieczenia "hominizacji"). Obecnie jesteśmy w fazie ewolucji człowieczej. Nasza przyszłość polegać będzie na zespalaniu się w coraz bardziej spoiste organizacje społeczne ogarniające coraz większą część ludzkości. Wreszcie dojdzie do jednej totalnej społeczności ogólnoziemskiej. Ta ewolucja wymagać będzie pewnych ofiar. Człowiek musi się wyrzec egoistycznego indywidualizmu, zyska natomiast spotęgowanie wartości związanych z pojęciem osobowości ludzkiej (personalizacja). Człowiek jest "panem stworzenia" ale nie w sensie ujarzmiania wszystkiego, co istnieje, lecz w sensie odpowiedzialności za dalszy przebieg ewolucji. Wraz z pojawieniem się człowieka pojawiła siG świadomość i wolna wola, czyli wchodzą w grę czynniki etyczne. Człowiek wierzący powinien zdaniem Teilharda wzniecać w sobie entuzjazm dla doskonalenia świata doczesnego. W tym aspekcie dawne pojęcia wymagają rewizji. Być pobożnym znaczy dziś według Teilharda doskonalić własną pracą świat, który stworzył Bóg. Miłość bliżniego osiąga spełnienie w dążeniu do powszechnego postępu społecznego, do pełnej socjalizacji. Zachowanie czystości to sublimacja namiętności egoistycznych i kierowanie ich ku powszechnemu dobru. Potrzebna jest nowa formuła świętości. Praca ludzka jest święta jako przygotowanie wielkiego dzieła doskonalenia świata. gicznej ludzkiej. �616 Sprawozdania i recenzje Prace TeiJharda de Chardin nie są łatwe do czytania. Także przeloł.ona na język polski książka "Człowiek" musiała nasunąć tłumaczom wiele trudności. Autor ma styl zabarwiony emocjonalnie, przy tym pelny metafor i upiększeń stylistycznych o niezaprzeczonych walorach poetyckich ale nieraz niejasny. Dla przyrodnika przywykłego do precyzji wyrażeń styl Teilharda może być nawet nieczytelny. Niemniej należy lekturę książek Teilharda de Chardin zalecić tym wszystkim, którzy pragnęliby pogodzić światopogląd religijny ze zdobyczami nauk przyrodniczych. Jak wiadomo obawa przed "herezją" wstrzymywała niejednego przed akceptacją ewolucjonizmu. Dziś dzięki publikacjom katolickiego autora Teilharda de Chardin można tezy Darwina przyjąć bez obaw. Leży w tym niewcjtpliwie wielki walor tych książek. Wanda Stę.~licka MAN. A Monthly Record of Anthropological Science, Royal Anthropological tute, London 1963, vol. LXIII, art. od nr 1-266. Insti- Czasopismo "Man" jest organem poświęconym antropologii światowej. Król. Instytut Antrop. w Londynie dąży do tego, by swymi wpływami objąć wszystkie środowiska poświęcone naukom antropologicznym we wszystkich krajach. Ma to być coś w rodzaju międzynarodowej stolicy antropologicznej świata. W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych A. P. powstało wydawnictwo poniekąd konlmrencyjne p.n. Current AnthropoLogy, kierowane przez Sol Tax'a. Niemniej za angielskim "Man'em" przemawia tradycja kilkudziesięciu lat (omawiany rocznik jest 63). Ponadto ma angielska antropologia utrwałone od dawna kontakty z wszystkimi kontynentami. W tej sytuacji raczej nie obawia się amerykańskiej konkurencji. Czasopismo "Man" ukazuje się jako miesięcznik w jedno-arkuszowych zeszytach. Godna podkreślenia i naśladownictwa jest ogromna punktualność pojawiania się kolejnych numerów. Szata zewnętrzna, papier, ilustracje i układ graficzny są bez zarzutu. Bardzo wygodny dla czytelników jest zwyczaj numerowania poszczególnych pozycji w każdym zeszycie, przy czym numeracja ta jest ciągła dla bieżącego rocznika. W ten sposób bardzo łatwo odszukać każdą publikację i równocześnie unika się nieporozumień w cytowaniu literatury, Treść jest urozmaicona i podzielona na stałe w każdym zeszycie działy. Poszczególne publikacje są niewielkie obejmując najwyżej 3-4 str. (in 4°). Działy są następujące: Artykuły oryginalne, nekrologi, sprawozdania z posiedzeń i prac Król. Inst. Antropol., krótkie doniesienia i komunikaty, korespondencja z czytelnikami, recenzje literatury fachowej. Każdy z tych działów uwzględnia wpierw publikacje o charakterze ogólnym, następnie publikacje dotyczące poszczególnych kontynentów, Afryki, Ameryki, Azji, Europy i Oceanii. Cały rocznik 1963 zawiera w swych 12 zeszytach 266 poszczególnych pozycji. Byłoby niemożliwością wszystkie kolejno omówić. Spośród prac oryginalnych szczególną uwagę zwraca artykuł D. R. H u g h e s a (nr 172) o poligenicznych lub wieloczynnikowych zmiennych u człowieka i przywracaniu równowagi genetycznej (PoLygenic or muLtifactorial variables in Man: redressing the balance). Praca ta jest z tego względu szczególnie interesująca, że autor powołuje się między innymi na publikacje polskie młodych antropologów T. Bielickiego i A. Wiercińskiego. Zagadnienia genetyczne są dla antropologii bardzo ważne, bez znajomości procesów dziedziczenia u ludzi trudno mówić o rasogenezie, która jest podstawą rozważań z zakresu etnogenezy. Obecnie badacze ustalili, że proces ewolucji polega na zmianach częstości genów w populacji. Zachodzi �Sprawozdania i recenzje 61. pytanie, czym są wywołane zmiany częstości genów, a więc jakie są przyczyny i jaki jest mechanizm ewolucji? Powstał w związku z tym nowy aparat pojęciowy i od czasów Darwina pierwszy rzeczywisty krok naprzód w badaniu procesó"" ewolucyjnych. Rozważa siQ trzy główne mechanizmy ewolucji: mutacje, selekcję i tzw. "ucieczkę genów" (drift). Jest wysoce prawdopodobne, że geny decydujące o kształcie głowy, twarzy, nosa, barwie skóry, oczu i włosów oraz o wzroście także ulegajc1 mutacjom. Ponieważ są to cechy poligeniczne, ich dziedziczenie jest trudne do zbadania. Łatwiejsze pod tym względem są np. cechy serologiczne o charakterze monogenicznym, jakkolwiek zjawiska mutacyjne mogą tu sprawiać wielkie trudności. W literaturze światowej podaje się kilkaset stwierdzonych przypad·· ków mutacji genowych u człowieka, szczególnie w grupach serologicznych. \Vszyst·· kie te fakty dowodzą, jak trudne zadanie stoi przed antropologiem chcącym prowadzić badania genetyczne u ludzi. Pozostaje właściwie badanie cech morfologicznych i statystyczne ich opracowywanie. Ten tradycyjny już tok postępowania jest p.arazie najłatwiej dostępny dła antropologii i daje naj pewniejsze rezultaty. Również genetyczny charakter- ma praca (nr 22) o sierpowatych krwinkach u mieszkańców Indii. Autorem jest R. S. N e g i, antropolog prowadzący biometryczne zdjQcie ludności indyjskiej (Tlw incidence of sickLe ceLL trait in Bastar II). Sierpowaty kształt krwinek poznano w tropikalnej Afryce. Jest to forma powstała wskutek mutacji genowej. Krwinki kształtu sierpowatego są wybitnie upośłedzone w procesie oddychania, ale dają odporność przeciwko malarii. Jeśli dziecko dziedziczy zmutowany gen zarówno po ojcu jak po matce, umiera wcześnie wskutek niedotlenienia. Gdy jednak dziedziczy zmutowany gen wyłącznie po jednym z rodziców, a drugi otrzymuje w postaci normalnej, wówczas ma większe szanse przeżycia niż osobnik mający po obojgu rodzicach "normalne" czyli niezmutowane geny. Wskutek tego sierpowate krwinki utrzymują się wśród populacji narażonych na zarażenie malarią. Praca Negi omawia przypadki tego rodzaju wśród ludności indyjskiej. Prace oryginalne nie ograniczają się oczywiście do spraw biologicznych. Spośród 19 tytułów 1 ma treść filozoficzną (marksizm), 4 dotyczy sztuki, 3 zagadnień biologicznych, 6 etnologii, 5 paleoantropologii. Wachlarz zagadnień jest dość duży. W krótszych notkach i komunikatach urozmaicenie jest tak sarno duże. Na ogółem 45 pozycji 18 dotyczy etnologii, 11 biologii, 5 spraw organizacyjnych, 3 pałeoantropologii, 5 sztuki i 3 metod. Niezwykle ciekawy jest dział korespondencji z czytelnikami. W roczniku znajdują się 32 pozycje tego typu. Korespondencja dotyczy np. publikacji ogłoszonych w czasopiśmie "Man", co do których czytelnicy wypowiadają różne uwagi polemizując niekiedy ze sobą w kolejnych wypowiedziach. Inne wypowiedzi dotyczą różnych spraw interesujących antropologów całego świata. Taka trybuna czytelników stanowi moment scalający wszystkich antropologów skupionych dokoła czasopisma. Dział korespondencji jest możliwy oczywiście tylko w periodyku ukazującym się często i punktualnie, w przeciwnym bowiem przypadku wypowiedzi traciłyby szybko aktualność. Zaznaczyć wypada, że w amerykańskim czasopiśmie Current Anthropology dział przeznaczony dła "trybuny czytelników" stanowi istotną część wydawnictwa. Jeśli się jednak porówna poziom wypowiedzi, wówczas przyznać trzeba wyższość czasopismu "Man". Dział korespondencyjny cechuje tutaj oględność i kultura wypowiedzi, jakkolwiek polemiki bywają dość zasadnicze. Na osobną wzmiankę zasługują recenzje. Omawianie literatury zajmuje większość tekstu w każdym numerze. Autorami recenzji są z reguły aktywni pracow- �618 Sprawozdania i recenzje nicy naukowi często o głośnych nazwiskach. Poziom recenzji jest wobec tego bardzo wysoki. Jeśli artykuł drukowany w dziale prac oryginalnych czy krótkich doniesień dotyczy większej publikacji książkowej, omawianej oprócz tego w dziale recenzji, tytuł jest opatrzony gwiazdką. Ten łatwy sposób pozwala się czytelnikowi zorientować, że dodatkowych informacji może poszukać wśród recenzji. Na najwyższą ocenę zasługuje opracowanie redakcyjne całości czasopisma. Przejawia wielką troskę o czytelnika starając się ułatwić mu zarówno lekturę jak poszukiwanie informacji. Warto by było niektóre z tych sposobów przenieść na grunt polski. Wanda I. D. Cerskij, Neopublikovannyje statji, pisma i A. J. Cerskom, pod red. S. W. Obruciewa, 1956, s. 369, fot. 7, rys. 21. Stęślicka StatU o J. D. Ćerskom, Irkuckoje Izdatelstwo, Irkuck i dniewniki. Kniznoje Z uwagi na skromną ilość prac poświęconych zagadnieniu wkładu Polaków w badania Syberii, warto w tym miejscu odnotować ciekawą książkę o Janie Czerskim (1845-1892). Publikacja ta wydana w Irkucku staraniem Wschodnio-Syberyjskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR stanowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu badaczowi, który za udział w powstaniu styczniowym wcielony został do wojska rosyjskiego i tylko dzięki swym zainteresowaniom naukowym zwolniony został z zesłańczej służby w I-szym Zachodnio-Syberyjskim batalionie liniowym w Omsku, aby z ramienia Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego prowadzić badania nad budową geologiczną okolic jeziora Bajkał. W toku tych prac odbył on szereg wypraw do Kraju Zabajkalskiego, w Sajany, w Góry Wierchojańskie w dorzecze Indygirki i Kołymy. Poszczególni autorzy stworzyli wielozagadnieniową monografię poświęconą działalności polskiego badacza Syberii, którego działalność naukowa nie znalazła dotąd należytej oceny w literaturze polskiej 1. Całość książki podzielona jest na cztery zasadnicze rozdziały, z których pierwszy "Znaczenie naukowych prac J. D. Czerskiego" (str. 9-94) zawiera szereg oddzielnych opracowań różnych autorów. W opracowaniach tych przeprowadzono ocenę prac badawczych J. Czerskiego w zakresie zoologii, paleontologii i meteorologii oraz zestawiono nazewnictwo geograficzne i przyrodnicze związane z jego imieniem. Archeologa zainteresuje napewno zamieszczony w tej części artykuł omawiający zasługi polskiego badacza, który pierwszy odkrył na przedmieściach Irkucka paleolityczne stanowiska archeologiczne i sam je wyeksplorował dostarczając cennego materiału wykopaliskowego w postaci krzemiennych grotów i wiórów (str. 55-60). Złożony zespół autorów opracował poszczególne zagadnienia ne materiały znajdujące się w archiwach, bibliotekach i muzeach kiego. Bogata korespondencja Jana Czerskiego prowadzona z F. Szmidtem, N. Witkowskim oraz z Rosyjskim Towarzystwem w oparciu o liczZwiązku RadziecA. Czekanowskim, Geograficznym za- 1 Polska literatura dotycząca J. Czerskiego nie jest liczna, a zawarte w niej wiadomości sprowadzają się do ogólnych stwierdzeń na podstawie, których trudno jest przedstawić jego zasługi w dziedzinie nauk przyrodniczych i w etnografii. Z bardziej wartościowych opracowań wymienić należy: T u I' k o w s k i T., Czerski Jan (1845-1892), Polski Słownik Biograficzny, t. IV, s. 343-347, Kraków ,1938. T a l k a - H I' Y n c e W i c z .T., Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, Przegląd Współczesny. t. IX" nr 6, s. 357-377, 1924. D Y b a w s k i B .. Pamiętnik od roku 1862 zaczqwszy do roku 1878. Lwów 1930, s. 424-425. �Sprawozdania 619 i recenzje wiera szereg szczegółów biograficznych oraz rzuca pewne światło na zagadnienie wkładu Polaków w badania Syberii. O istnieniu niektórych rękopisów nie wiedzieli autorzy wcześniejszych opracowań, bądź też nie posiadali możliwości ich wykorzystania. Właśnie omówieniu tych źródeł poświęcona jest druga część pracy zatytułowana - "Nieopublikowane materiały J. D. Czerskiego - artykuły, listy, dzienniki" (str. 95-322). Zebrane w jedną całość rękopiśmienne materiały polskiego badacza-zesłańca dotyczą wielu zagadnień. Szczególnie interesujące wiadomości kryją się w dzienniku, który pisany był podczas ekspedycji północnej w latach 1891-1892. Dane te dotyczą jednak spraw związanych z obserwacjami geologiczno-geograficznymi, które były głównym celem tej wyprawy. Inne materiały znajdujące się w tej części pracy zawierają interesujące wiadomości z zakresu polskich badań na obszarze Syberii oraz pewne szczegóły na temat szamanizmu u Jakutów. Mało znane zagadnienie jakim jest wkład J. Czerskiego w badania nad kulturą tubylców Syberii opracowane zostało w książce przez S. W. Obrucziewa syna znanego badacza północnych rejonów Syberii i osobistego znajomego polskiego badacza po niewoli W. A. Obrucziewa (str. 242-259). Warto jednak w oparciu o to opracowanie oraz o wskazane w nim materiały dokładnie omówić zasługi J. Czerskiego w dziedzinie badań etnograficznych, które prowadził on podczas swych wypraw naukowych. Problem ten jest do tej pory mało znany w polskiej literaturze dotyczącej zagadnienia wkładu Polaków w badania Syberii i kultury jej tubylców. Rozdział trzeci "Wspomnienia o J. D. Czerskim" (str. 323-353) posiada mniejszą wartość, chociaż stanowi cenne dopełnienie ogólnej charakterystyki J. C z e 1's k i e g o. Szczególnie wspomnienie W. A. Obrucziewa - "Moje spotkanie z Czerskim" (str. 323-324) zawiera interesujące wiadomości o jego pracach naukowych prowadzonych nad Bajkałem i w Kraju Zabajkalskim. Cenne są również wspomnienia B. Dybowskiego o J. Czerskim oraz inne wyjątki z' jego pamiętników, które znalazły się w tym rozdziale jako "Wyjątki z dziennika" (str. 337-342) 2. Właśnie te wspomnienia podkreślają znacznie wartość prac badawczych J. Czersikego dla poznania Syberii. Kontynuatorem prac badawczych rozpoczętych przez J. Czerskiego był jego jedyny syn, który do ogólnej wiedzy o Syberii wniósł również niemały wkład należycie oceniony w ostatniej części książki zatytułowanej "Naukowa działalność A. 1. Czerskiego" (str. 354-368). Sumując uwagi dotyczące książki należy podkreślić, że stanowi ona jedyne jak do tej pory żródło w którym tak wielostronnie potraktowano ocenę zasług badawczych J. Czerskiego. Szkoda tylko, że brak mapki przedstawiającej trasę syberyjskich wędrówek polskiego zesłańca pomniejsza w pewnym stopniu jej atrakcyjność. Antoni Niko Kuret, Ziljsko Książka Niko sowi i historycznej wśród słoweńskich kiej) znanych pod sie których młodzi i 'Zamieszczone Kamczatce, Część Mehvanje in njegov evropski okvir. Kuczyński Ljubljana 1963. Kureta, znanego etnografa słoweńskiego, poświęcona jest opianalizie gry ludowej "stehvanje", do dziś jeszcze popularnej mieszkańców doliny Zilii (na granicy jugosłowiańsko-austriacnazwą Zilian. Gra ta ma charakter zawodów sportowych w C7.ajeźdźcy winni przebić zawieszoną w powietrzu tarczę przy pow r. książce Podróż Z wyjątki pochodzą z pracy: D y b o w s k i Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. B.. O Sybel'yi �(;;30 Sprawo=clania i. recenzje mocy trzymanej w ręku dzidy. Owej grze towarzyszy wiele ceremonii i czynności, w których biorą udział prawie wszyscy mieszkatlc;I: wsi, a nawet i sąsiedzi z pobliskich okolic. Fakt oryginal.ności tej gry i jej występowanie jedynie u Zilian interesowalo etnografów już od dawna. Pierwsze jej opisy znane są z początków XIX wieku, lecz naukowe zainteresowanie się tym elementem kultury duchowej datuje siC; dopiero od roku 1934, \v którym to Austryjak G. Graber opublikował pierwsze szersze studium na ten temat. Próbował on udowodnić w nim nienieckość tego elementu kulturowego. Ale już w rol<u nastqpnym folklorysta slowe{lski F. Marolt, na podstawie przekonywujących dowodów, uzasadnił jej słoweóski charakter. Niestety obaj ci autorzy, jak twierdzi N. Kuret, analizując ową grę ludową próbowali "Wyjaśnić jej genezG poprzez szukanie analogii do obrzqdów opisywanych przez Mannhardta i Frazera, a zaklasyfikowanych jako pozostałości kultu drzew. iegdyś nawet traktowano tę grę jako pozostałość po zwyczajach Bunnów i Awarów. Oczywiście takie poglądy nie dadzą się utrzymać w świetle nowszych badań. Autor omawianej pracy rozpatrzył kwestię pochodzenia tej gry w zupełnie inny sposób. Przede wszystkim prześledził on w dostępnej łiteraturze naukowej opisy wszystkich gier sportowych zarówno z epoki starożytnej jak i ze średniowiecza i czasów nowożytnych, aby wśród nich znaleźć elementy podobne do "stehvanja". Jak się okazało, najwięcej analogii znalazł on w organizowanym w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej turniejach, w czasie których należało rozbić osadzony na palu cel (w postaci garnka, tarczy, beczki itp.) rozbijając go i niszcząc. Często cel ten miał postać kukły dziwacznie ubranej, przypominającej Turka lub murzyna. Stąd Niko Kuret wyciąga wniosek, że opisywana przez niego gra jest pewnego rodzaju pozostałością po tradycjach walk z Saracenami i Turkami w czasie wypraw krzyżowych i nieco później. Ciekawy jest przy tym fakt, że niegdyś podobne gry i turnieje były zabawami wyraźnie szlacheckimi i dopiero w XVII i XVIII stuleciu zostały one przez szlachtę porzucone, stając się odtąd integralnym elementem kultury ludowej. Mamy więc w tym wypadku ciekawy przyczynek do historii przechodzenia elementów kulturowych od warstw wyższych do niższych. W jednym z rozdziałów Niko Kuret podkreśla fakt, że Zilianie zdają sobie sprawę z wyjątkowości tej gry i potrafią wykorzystywać ją jako element folklorystyczny przyciągający turystów. W związku z tym wielokrotnie organizowano ją specjalnie w celu uświetnienia pewnych uroczystości ogólnopaństwowych. Odpowiednie zespoły prezentowały ją również i poza granicami regionu, a przede wszystkim w Ljubljanie. Przechodząc do ogólnej charakterystyki omawianej książki należy stwierdzić, że stanowi ona przykład analizy pewnego elementu kulturowego na szerokim tle porównawczym. Nie na darmo tytuł książki brzmi "Zilijska gra ludowa "stehvanjc" na tle europejskim". Jednakże porównawcze potraktowanie tego tematu możliwe było jedynie dzięki historycznej i typologicznej analizie tego zjawiska. Stąd w pracy Kureta znajdujemy dokładne opisy odmian tej gry, wyliczenie jej wszystkich akcesoriów, szczegółowe omówienie okoliczności w jakich się odbywają, jak również szereg ilustracji przedstawiających przebieg calej gry. W specjalnym uzupełnieniu zamieszczono teksty przyśpiewek i pieśni towarzyszących różnym etapom tej gry oraz oryginalne teksty literackie, w których jest mowa o zabawach i grach przypominających słoweńskie "stehvanja". Dzięki bogactwu literatury cytowanej przez autora oraz wnikliwej analizie zebranego materiału otrzymaliśmy książkę mającą wielkie walory poznawcze i metodologiczne. Stanowi ona klasyczny przykład solidnej monografii poświęconej �SJ.1,.alL~()zrlaniCl wybranemu lić mianem elementowi monografii Ii:! I i recen:je kultury, monografii ,którą genetyczno-kulturowej. naj dokładniej dałoby Krzysztof .JULIAN się okreś- Makulski KRZYŻANOWSKI W KRAINIE BAJKI JUGOSŁOWIAŃSKIEJ Jugosłowiańska bajka ludowa, z wielu względów niezwykle interesująca, mało jest znana poza obrębem swej ojczyzny. Dopiero ostatnie łata przyniosły zmianę i w tej dziedzinie. Ukazał się więc przepiękny tom angielski, zawierający umiejętnie dobrane i pięknie ilustrowane jej okazy l. Nastąpił po nim daleko skromniejszy wybór polski, również ilustrowany, przeznaczony jednak dla czytelnika o małych wymaganiach, ani bowiem tłumacze ani wydawcy słowem choćby nie wspomnieli, skąd wybrane teksty pochodzą? Ostatnio wreszcie pojawił się tom, który niewątpliwie stanie się podstawą wszelkich tłumaczeń dalszych i przyczyni się walnie do upowsźechnienia bajki jugosłowiańskiej na szerokim świecie. Opracowała go Maja Bocković Stu1li, czołowa folklorystka chorwacka, lderująca Instytutem Literatury Ludowej Akademii Nauk w Zagrzebiu, wydała go zaś Macierz Chorwacka w serii "Pięć wieków literatury chorwackiej". Książka, odbita bardzo starannie, na doskonałym papierze, ozdobiona pomysłowymi rysunkami Branki Hegedusića, może iść o lepsze z tomem angielskim, bijąc go znakomitym aparatem naukowym. M.B.S. mianowicie, jak M. Bosković Stulli w tekście się podpisuje, dała nie tylko dobry wstęp i wzorowe komentarze, ale dołączyła również rozprawę językoznawcy Bratoljuba Kłaića o gwarach, które w książce występują i tegoż współpracownika nieodzowny słownik wyrazów gwarowych 3. Jednym słowem Narodne pripovijetke w omawianym wydaniu przedstawiają się wręcz imponująco w sensie merytorycznym i formalnym, artystycznym i naukowym, odpowiadają bowiem najwyższym wymaganiom czytelnika zarówno zwyczajnego, jak fachowego miłośnika i badacza twórczości ludowej. Pani M.B.S. usiłowała czytelnikowi temu ukazać kanoniczny, obszerny zestaw serbskochorwackich tekstów bajkowych, zarówno dawnych jak nowoczesnych. Zebrała ich pokażną ilość, bo 172 pozycyj, zaczerpniętych ze źródeł dawniejszych, drukowanych, i nowych rękopiśmiennych, przez nią samą utrwalonych na taśmie magnetofonu i dostępnych jedynie w zapiskach archiwalnych. Całość zbioru rozpada się na dwie grupy, 114 bajek i anegdot, oraz 58 opowiadań, określonych terminem "Predaje", znaczącym tutaj zarówno podania historyczne i topograficzne, jak bajki wierzeniowe. Dzięki temu całość ta daje dobre wyobrażenie o charakterze jugosłowiańskiej prozy ludowej, przede wszystkim serbskiej i chorwackiej, słoweńska bowiem reprezentowana jest tu skąpo, macedońska zaś i czarnogórska do tomu nie weszła, ze względów zapewne językowych. Bogaty ten materiał ułożono w sposób zgodny z powszechnie uznawanymi dzisiaj zasadami bajkoznawstwa nowoczesnego, a więc wedle systematyki międzynarodowej Aarne-Thompsona (The Types of the Folktale, 1961), z modyfikacjami dla bajek wierzeniowych Christiansena (The Migratory Legends, 1958). Równocześnie l N. C u r C i j a - P r o cl a n o v i ć, y u g o s l a v F o l k - T a l e s. Illustrated by d e l - M 011 roe. London, Oxford University Press, 1%0. 'D. j B. C I R L j ć, Bajld spod pigwy. Ilustl'owai J. M. Szancer, Warszawa, nik, 19(;2. ':\'1. B o s k Ov ić S l li l l i. Na1'oane pripovijctke, zagreb, Matica Hrvats!<a Ki J. d- Czyte.l- Zora, 196;!. �6:32 Sprawozdania i recenzje jednak materiał ten dobrano tak, by odpowiadał on charakterowi serii, w której tom się ukazał; stąd mimo iż główny nacisk pada tu na teksty nowe, czytelnik otrzymuje anegdotę, wydobytą z komedii Marina Ddića (nr 76), renesansowego rówieśnika naszego Mikołaja Reja, następnie bajki zapisane przez klasyków, Serba Wuka Karadzića i Słoweńca Stanka Vraza, następnie przez folklorystę dubrownickiego, W. BogiSića (nr 30), a wreszcie cały zespół dobrych zbieraczy bajek ludowych w w. XIX i XX. Uzasadnienie takiego ujęcia znaleźć można we wstępie, gdzie autorka zaakcentowała doniosłość bajki ludowej jako wyrazu jedności narodu jugosłowiańskiego, występującej stale w jego dziejach, niezależnie od jego kolejnych przynależności państwowych. Oprócz uwag wstępnych ich autorka każdą z bajek zaopatrzyła w precyzyjny komentarz bibliograficzny a niekiedy i rzeczowy. Czytelnik dowiaduje się tutaj, skąd pochodzi dany tekst, jakie ma on warianty w zbiorach dawniejszych, jakie wreszcie miejsce zajmuje w systemie międzynarodowym. Innymi słowy informacje te lokalizują daną pozycję w środowisku bajkowym zarówno jugosłowiańskim jak światowym. I właśnie tutaj, w tej pionierskiej pracy występują pewne kłopoty, z których kilka przynajmniej zasługuje na specjalną uwagę. Najosobliwszy z nich dotyczy frantowskiej czy sowizdrzalskiej humoreski "Lukavstvo OmiSana (nr 82), szelmostwa trzech spryciarzy, pochodzących, jak wskazuje tytuł, z miejscowości Omiszal na wyspie Krk. Wyruszają oni łodzią wzdłuż brzegu i docierają zgłodniali do jakiegoś miasteczka, by się posilić, i to za darmo, nie mają bowiem grosza przy duszy. Pierwszy, spotkawszy dziewczynę z bochenkiem chleba, prosi, by mu przyniosła drugi, a on na nią zaczeka. Otrzymawszy bochenek do potrzymania znika z nim bez śladu. Jego kompan zjawia się z butelką wina, którą zdobył w podrumie (winiarni) w taki oto sposób. Upuściwszy korek, skłania karczmarkę, by palcem zatkała otwór w beczce, sam zaś ulatnia się. Frant trzeci kupuje ryby i, przedstawiając się jako brat księdza, każe sprzedawcy pójść na plebanię po zapłatę. Komentarz odsyła tutaj do wątków Aarne-Thompsona T 1525L + 1526A i in., i odsyła całkiem błędnie, bajka bowiem o trzech frantach nie ma z danymi pozycjami niczego wspólnego. Trudność polega tu na tym, że systematyka bajki o trzech frantach nie zna. A chodzi tu o pozycję nie byle jaką, choć zagadkową. Już mianowicie w średniowiecznej Francji krążyły gadki o trickach złodziejskich, wiązanych z osobą Franc;ois Villona, za jego bowiem utwory uchodziły wierszowane opowiadania o łotrzykach, pomysłowo zaopatrujących się w chleb, wino i ryby, ale opowiadania te, znane jako Repues tranches, traktowały każdy kawał oddzielnie. Folklor polski, a jak się obecnie okazuje, również jugosłowiański, trzy kawały związał w cykl trój członowy. Człon czwarty to podejście gospodyni, która frantom przyrządziła ryby. Poczynają oni spierać się, kto ma zapłacić, każdy oświadcza gotowość, wreszcie wybór zdają na zaskoczoną kobiecinę; każą jej zawiązać sobie oczy i schwytać lub uderzyć polanem któregoś z nich, on zaś dług ureguluje. Oczywiście wymykają się, ona zaś, wedle wariantu chorwackiego, uderza własnego męża. Facecja ta w Polsce znana jest z pięciu wariantów, to też w Polskiej Bajce Ludowej uznałem ją za wątek samodzielny, oznaczony jako T 1550. Za słusznością takiego zabiegu przemawia obecnie stwierdzenie, iż Jugosławia ma ten wątek w czterech wariantach, że tedy jest on znany na odległych od siebie terytoriach i nie wątpię, że poszukiwania dalsze wykryją go zapewne na Węgrzech lub w Rumunii, lub nawet w obydwu tych krajach. Systematyka polska okazuje się pomocna w kilku innych jeszcze wypadkach, w których folklorystka chorwacka nie odpoznała bajek znanych również poza Jugosławią. Najciekawszy z nich to facecja "Likarnija babi" (nr 74), gdzie żebrak za- �Sprawozdania i recenzje 623 leca chorej staruszce tanie lekarstwo na jej dolegliwości: "U zrni od zwona zuka, od mazge mlika, od crne krave rika i zejicego trka, pa stuci sve zajedno stinok na stini, privij i proći će biti bolest". Recepta ta, w Jugosławii podana w r. 1905, w Polsce pojawiła się już w r. 1447 w postaci: "Zajaczeho skoku, marmuroweho oleje, zwonoweho zwuku dobud, budesz zdraw". Sowizdrzalski ten koncept, pochodzenia niewątpliwie czeskiego, przez odkrywcę, A. Brucknera poczytany za przysłowie, jest najwidoczniej fragmentem facecji, która w postaci pierwotnej zachowała się w folklorze jugosłowiańskim. W związku z tym zaklasyfikowanie go jako T 1296 nie jest chyba słuszne. Wypadek drugi, to humoreska "Da je stvoriti sve ljude" (nr 114), której odpowiednik polski ("Gdyby, szczyt strachu") oznaczyłem jako T 2294, a która polega na piętrzeniu niemożliwości: "Gdyby wszystkie góry byly masłem, a doliny kaszą, gdyby człowiek to zjadł i dąb złożony z wszystkich dębów ściął siekierą złożoną z wszystkich siekier, to dopiero byłby huk". W Kleinere Schriften R. K Ó h l e l' a, niedostępnych w Warszawie, znaleźć można więcej takich dziwów, wraz z wiadomością o ich kolebce, folklorze żydowskim. Wypadek trzeci to ucieszne "Kazanie w Trogirze" (nr 98); miejscowy ksiądz mówi, jaka będzie jego odpowiedż, gdy na sądzie ostatecznym usłyszy pytanie, co zrobił z swą owczarnią. Będzie ona prosta: dostały mu się nie owce i jagnięta, lecz kozy i capy. Jej odpowiednik polski to kazanie sławnego proboszcza-kawalarza w Nowym Sączu, księdza Machaczka, ekskapelana wojskowego. Na sądzie bożym będzie się tłumaczył, że parafianie jego składali się nie z owiec lecz z świń. Do systematyki polskiej facecji tej nie wprowadziłem, znam ją bowiem jedynie z przekazu ustnego, na tekst jej zaś drukowany dotąd nie trafiłem. Pozycja ta zaś interesująca, wywodzi się ona bowiem może z austriackiego folkloru wojskowego, unieśmiertelnionego w przygodach Szwejka a sięgającego od Wisły po Jordan. Skoro zaś wspomniało się przed chwilą folklor żydowski, warto dodać, iż historyjka "Mudri Salamun i sestra", gdzie mądry król Izraela sprawdza podstępem, iż jego prześliczna siostra ma zamiast jednej stopy ośle kopyto, wywodzi się z opowieści o Salomonie i Sabie, "królowej gęsiej nóżce" (la reine pedauque). W znanym zbiorze Bin Goriona (Der Born Judas 3, s. 38) królowa z Saby ma tylko nogi szpetnie owłosione. Na zakończenie wreszcie jedna jeszcze uwaga ogólniejsza. W partii podaniowej zbiór jugosłowiański przynosi bajki wierzeniowe takie jak "Mali viStac" (nr 151), o zdemaskowaniu "podciepka" czy "odmieńca", a więc dziecka podrzuconego przez dziwożony, następnie bajkę o poszukiwaczach pieniędzy, które "kwitną" w noc świętojańską (nr 133), o Wili źonie (nr 124) i inne, doskonale znane u nas. Jeśli do tego dodać, iż mamy tam dokładny odpowiednik humoreski osieckiej o powieszeniu kowala, choć ślusarz zawinił (nr 86), która nam wydaje się tworem naj zupełniej rodzimym, oraz wypadki omówione poprzednio, jak facecja o trzech głodnych frantach, czy kazanie trogirskie, okazuje się, iż świat bajek jugosłowiańskich wykazuje dużo opowiadań doskonale znanych u nas, a wybieram pozycje rzadkie, dla których odpowiedniki nie łatwo jest znaleźć. Do tego dochodzą pokrewieństwa innego rodzaju. Wśród fraszek tak zwanego Anonima-Protestanta, który żył równocześnie z Kochanowskim jest sprośna humoreska "Scort. J. M. Księdza Biskupa" (nr 75); w Szkicach węglem Sienkiewicza znowuż, w rękopisie, w druku • .J. SL B Y s l r O li, Przysłowiu poLskie, Kraków 1932. 'Anonima-Protestanta XVI wieku, EroLyki, Fraszki, Obrazki, Erotyki. wyd. I. Chrzanowski, Kraków 1932, 84. '" F. S. Kra u s s, Anthropojyteia. Leipzig 1904, 1 s. 5 nr 6. H. Sienkiewicz, DzieLa. Warszawa 1952, LIII, 270. ~ Krauss j.w.s. 503 nr 369. �Spra U.10 ?.:c1 ania i recenzje bowiem cenzura kawał ten wykreśliła, jest facecja o kobiecie, którą napastuje nocujący u niej żołnierz-cudzoziemiec, a ona mężowi tłumaczy, iż nie może się bronić, bo nie zna obcego języka. Odpowiedniki ludowe w obu wypadkach znależć mo~'la w tomie Anthropofyteia, w którym dziwaczny miłośnik pornografii w folklorze, F. S. Krauss zebrał bogate materiały jugosłowiańskie. Przypuszczam, że tego rodzaju zaskakujących faktów ustalić by można sporo, zwI. w dziedzinie facecjonistyki. Odpowiednie studia porównawcze doprowadzą więc może z biegiem czasu do powstania w obrębie folklorystyki europejskiej wyodrębnionej grupy zjawisk słowiańskich, do tego zaś odległego w tej chwili stadium zbliżają nas prace stosujące nowoczesne metody badawcze, a do nich należy właśnie Narodne pripovijetke. Julian Krzyżanowski B. Gołębiowski, 1964, s. 140. Kultura życie społeczne wsi. Biblioteka .,Zarzewia", Warszawa Problematyka współczesnych przeobrażeń kulturowych, która coraz więcej miejsca zajmuje w planach i wynikach badawczych poszczególnych ośrodków etnograficznych, wymaga rozszerzenia tradycyjnej dla etnografii bazy źródłowej. Jednym z nowych rodzajów źródeł godnych uwzględnienia w związku z zaangażowaniem się etnografii w badania nad współczesnością jest materiał prasowy, w tym również publicystyka, dająca wielokrotnie pierwszą, nieraz twórczą i głęboką próbę interpretacji opisywanych zjawisk. Recenzowana praca to przykład publicystyki wartościowej poznawczo i pogłębionej. Z posłowia dowiadujemy się, że książkę wypełniły artykuły poprzednio opublikowane w "Argumentach", "Przeglądzie Kulturalnym", "Tygodniku Kulturalnym" i "Wsi współczesnej". Publicystyczny charakter wydawnictwa podkreśla sam autor, stwierdzając w posłowiu, że "...więcej w nim znaków zapytania, poszukiwań za odpowiedzią niż odpowiedzi bezspornych ...". Pracę otwiera rozdział "Przemiany kultury na wsi polskiej". Przedmiotem zainteresowania B. Gołębiowskiego jest w nim proces kulturalnej unifikacji wsi i miasta, przezwyciężania kultur regionalnych na rzecz bardziej jednolitej kultury nowoczesnej. Interesująco wypadła próba charakterystyki przyczyn wyjątkowo złożonego a nawet konfliktowego przebiegu tego procesu na wsi polskiej. Złożyła się nań, zdaniem autora, duża przepaść między kulturą "ogólnonarodową" a kulturą ludu wiejskiego bezpośrednio przed okresem dynamizacji przeobrażeń, nieprzygotowanie kultury masowej w okresie natężenia przeobrażeń kulturalnych wsi w latach 50-tych do wypełnienia ówczesnych zadań wobec wsi oraz sprzeczność ośrodków aktywnych w przekazywaniu treści kulturowych: państwa i kościoła. Etnografa szczególnie zainteresuje tutaj próba charakterystyki kultury właściwej przedwojennej wsi polskiej, którą autor nazywa "ludową". Kształtowały ją, jak słusznie podkreślono, prymityw życia i następstwa zamkniqcia środowisk w warunkach na poły naturalnej (nie "naturalistycznej", Z. J.) gospodarki drobnochłopskiej. Nie można się jednakże zgodzić, kiedy autor pisze: " ...rozrośnięte formy kultury ludowej tego typu były specyficzne dla kultury wschodniej". Poza niekonkretnością sformułowania - nie wiemy jaką "kulturq wschodnią" autor ma na myśli, błqdne jest użycie kryterium geograficznego tam, gdzie potrzebne są jedynie kryteria rozwoju gospodarczo-społecznego. Dla etnografa w tym fragmencie książki interesujące będzie również stwierdzenie, że konfliktowy charakter zderzenia kul- �Spf'owozdania i recenzje 625 tu:rychłopskiej i mas'owej złagodziła polityka państwa progmmowo przyswaJaJąca nowym treściom kulturalnym, przekazywanym nowymi śI'odkami przekazu, pOSitępowe elementy kultury ludowej i regionalnej tradycji kulturalnej. Zarówno w rozdziale pierwszym jak i następnych autor wykorzystuje m. in. materiały nadesłane na konkurs pamiętnikarski rozpisany w roku 1961 przez Z. M. W. wspólnie z instytucjami naukowymi i wydawniczymi, który przyniósł blisko 5 i pół tysiąca prac napisanych przez młodzież wiejską. Spożytkowanie pamiętników wprowadza interesujący materiał o wartościach źródłowych. W rozdziale II "U kolebki kultury socjalistycznej" autor przedstawia konflikt między nowymi potrzebami kulturalnymi przede wszystkim młodzieży wiejskiej a brakiem tych potrzebu starszych mieszkańców wsi. Dobrze udokumentowane rozważania nad sytuacją teatru amatorskiego a szerzej nad problemem aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i współtworzenia dóbr kulturalnych na współczesnej wsi stanowią wartościową część pracy. Ostatni rozdział "Zycie współczesne a kultura" wypełnia omówienie przeobrażeń w postawach młodzieży wiejskiej, do którego to tematu nawiązywano już w poprzednich rozdziałach. Autora interesują tu m. in. przyczyny ucieczki młodzieży ze wsi, problemy wiejskiej inteligencji i czytelnictwo na wsi. Niekonsekwencje konstrukcyjne pracy - wynik zestawienia w niej artykułów przygotowanych jako samodzielne publikacje, prowadzące do powtarzania zagadnień i mała precyzja niektórych tytułów i tutaj męczą czytelnika. Przykładem niefrasobliwości autora ustalaniu tytułów może być tytuł książki: "Kultura i życie społeczne wsi", mylnie informujący o jej zawartości. Czytelnik oczekuje wykładu systematycznego choć oczywiście z konieczności skrótowego a otrzymuje zbiór wypowiedzi na temat tylko nielicznych zagadnień zapowiedzianych w tytule. W związku z treścią książki zakwestionować należy użycie terminu "kultura", jakże przecież szerokiego i wieloznacznego. Jeszcze większe wątpliwości budzi zastosowanie w tytule określenia "życie społeczne". Książkę wypełniają szkice z zakresu przeobrażeń kulturalnych na wsi współczesnej i taki winien być jej tytuł. Ocena celowości wydrukowania pracy B. Gołębiowskiego w bibliotece "Zarzewia" i skierowania jej w ten sposób do rąk młodzieży wiejskiej nie należy do kompetencji etnografa. Najprawdopodobniej lepiej o przeobrażeniach kulturowych na wsi informowałaby napisana przystępnym językiem praca popularno-naukowa. Publicystycznym szkicom B. Gołębiowskiego niepodobna jednakże odmówić poważnych walorów; doskonałej znajomości niektórych poruszanych zagadnień i pasji w naświetlaniu skomplikowanej problematyki wiejskiej. Przed oddaniem ich jed-· nakże do rąk masowego czytelnika należałoby choćby poprawić nie zawsze porządny język wykładu: "...traci na zasadności..." (s. 7) itp. i t'iprościć go: " ...determinanty społeczno-kulturowe ukształtowania osobowości społecznej jednostek o różnych motywach identyfikowania się z określonymi wartościami kultury ...", (s. 22) itp., itp. Przystępując do końcowej o~eny recenzowanej książki uznać należy za zdecydowanie bardziej wartościowe te jej fragmenty, w których poddano analizie konkretne przejawy kulturalnego życia wsi od ogólnych rozważań o istocie przeobrażeń kulturowych, będących nie zawsze dostatecznie uporządkowanymi sprawozda- w niami z literatury. Bogato udokumentowane omówienia kulturalnych potrzeb wsi czynią pracę B. Gołębiowskiego etnografa. 18 ~ Lud, t. 51. cz. lI, 1968 Zbigniew Jasiewicz przeobrażeń w zakresie interesującą również dla �626 Sprawozdania Maria Cabalska, Zagadnienie obrządku t. XXX, zesz. 112, 1964 r., s. 18-42. i recenzje ciałopaLnego. Wiadomości Archeologiczne, Autorka postawiła sobie za zadanie "przedstawić własną koncepcjG dotyczącą początków ciałopalenia oraz dróg rozchodzenia się tego obyczaju" (s. 20). By osiągnąć tak nakreślony cel - przeanalizowała etnograficzny i archeologiczny materiał faktograficzny z obszaru Azji, Afryki, obydwóch Ameryk, Australii i Oceanii. Zagadnienie dotyczące dróg i sposobów rozchodzenia się pochówku ciałopalnego w Europie przedhistorycznej omawia autorka w oddzielnej pracy pL "Cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej w Kuśmierkach w powiecie częstochowskim a zagadnienie początku i rozpowszechniania się zwyczaju palenia zmarlych (Przegląd Archeologiczny t. XVIII). Przeważająca część zebranego przez autorkę materiału pochodzi z pracy U. S c h l e n t h er, Brandbestattung und SeeLengLaubcn (Berlin 1960) oraz z artykułów P. M. Ktistera i E. Doerra, zamieszczonych w Anthroposie. Z prac polskich autorów wykorzystano nieogłoszoną drukiem pracę T. Mars~ewskiego, "Pochówki przez tzw. porzucenie zwłok na obszarach dawnej i współczesnej Afryki i Azji", pominięto natomiast ilustrowany mapami artykuł A. L. Godlewskiego. "Obrzędy przy zgonie, rodzaje pochówków i wiara w byt pośmiertny wśród Polinezyjczyków (Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, t. I, 1960), omawiający w sposób, co prawda, bardzo pobieżny i niekompletny zagadnienie form pochówków na obszarze Oceanii. Przy opracowywaniu materiału autorka posługuje się metodą porównawczq oraz, w wąskim zakresie, metodą kartograficzną. Utarło się przekonanie, że zwyczaj ciałopalenia rozwinął siG niezależnie ocl siebie na różnych obszarach kuli ziemskiej. Jednakże ostatnio niektórzy autorzy (G. Childe, C. F. C. Hawkes, T. Voigt) skłonni są przypuszczać, że zwyczaj ten wywodzi się z obszaru Mezopotamii. M. Cabalska w oparciu o łokalizacjG czasowoprzestrzenną znalezisk archeologicznych oraz w oparciu o najstarsze źródła pisane, zawierające wzmianki, dotyczące ciałopalenia na obszarze południowo-wschodniej Azji, również dochodzi do przekonania, że obrządek ciałopalny bierze swój początek na obszarach Mezopotamii, gdzie powstał w trzecim tysiącleciu p.n.e. Stąd zwyczaj ten, zdaniem autorki, rozszedł się po całym świecie. I tak do Afryki dotarł on z Azji Przedniej bądż też z południowo-wschodniej Europy drogą morską przez Gibraltar i dalej wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, albo doliną Nilu. Do pozostałych obszarów świata obrządek ciałopalny dociera z Indii wraz z hinduizmem a nast~pnie wraz z buddyzmem. Wyjątek stanowią tu Chiny, gdzie sporadycznie stosowano ciałopalenie już w IV w. p.n.e., podczas gdy buddyzm dotarł do granic Chin dopiero około 65 r. p.n.e. Natomiast "odnośnie całego lądu amerykańskiego pragnę podkreślić pisze autorka że obrządek ciałopałny prawdopodobnie dostał się tutaj z centrum azjatyckiego, a szczególnie z Indii, drogą transpacyficzną. Archeologiczne dane poświadczają go dła czasów ok. 300 1'. przed n.e. Wią<:ałoby się to z okresem nasilenia rozpowszechniania się buddyzmu, a z nim ciałopalenia. Na ten czas przypada w Indiach panowanie cesarza Asoki (lata 274-237 przed n.e.). Buddyzm promieniuje wtedy na bardzo rozległe tereny i nie jest zupełnie wykluczone, że jakaś misja buddyjska dotarła przez Pacyfik do ujścia rzeki Gila" (s. 37). Jeżeli zważyć, że buddyzm dotarł w 250 r. p.n.e. na Cejlon, około r.5 r. p.n.e. do Chin (gdzie rozwinął się znacznie w wiekach IV-V n.e.), w latach 372-384 do Korei, 400-500 do Birmy, Sumatry i Indochin, w latach 540-570 do ,Japonii (M. Cabalska podaje, że buddyzm dotarł tu już w IV w. n.e.) a około 650 r. n.e. na Tybet~ �s·prawozdania i recenzje 627 to przypuszczenie autorki o tak wczesnym reJSIe misji buddyjskiej do zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej na trasie prawie 10000 km staje się mało prawdopodobne. Sądzę, że bardziej realne, ale mimo to nadal mało prawdopodobne, byłoby przypuszczenie, że zwyczaj ciałopalenia został przeniesiony do Ameryki Północnej przez przypadkowo tam zagnanych burzą lub prądem morskim. żeglarzy chińskich, ponieważ Chińczycy znali ten zwyczaj już w IV w. p.n.e. Może więc zwyczaj ciałopalenia powstał w Ameryce Północnej niezależnie od wpływów z Azji, bądź też dotarł tam nie z buddyzmem, lecz np. wcześniej z Azji północno-wschodniej. Zastanawiając się nad genezą pochówku ciałopalnego autorka pisze: "czy ciałopalenie i towarzysząca mu ideołogia niszczenia ciała i narodzi.1 duszy powstała na gruncie kultury sumeryjskiej, czy też odwrotnie. Więcej mamy przekazów odnoszących sil:; do kultur i wierzeń z terenu Sumerii, a to dzięki zabytkom pisanym.. Fakt ten raczej każe przypuszczać, że ta interesująca ideologia związana z wiarą w nieśmiertelność i niezależną od ciała duszę bierze swój początek wśród kapłanów sumery jskich ...•• (s. 24). Wywód ten jest mało przekonywający. To, że właśnie w sumeryjskich żródłach pisanych są pierwsze - najstarsze wzmianki o ciałopaleniu, nie jest równoznaczne temu, że ciałopalenie wywodzi się z Sumerii. Drugim dowodem, popierającym przypuszczenie, że obrządek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii, ma być według autorki fakt, że najstarsze znaleziska archeologiczne urn grobowych pochodzących z III tysiąclecia p.n.e. a zawierających przepalone szczątki ludzkie znaleziono w Nippur. Ten drugi argument autorka mimowoli podważa sama stwierdzeniem, że "istnieje cały szereg obrządków pogrzebowych (w tym także i ciałopalnych - przyp. Z. K.) nie pozostawiających po sobie żadnych śladów w postaci konkretnego grobu" (s. 18). Tak więc może być prawdą, że pochówek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii w III tysiącleciu p.n.e., ale nie dowodzą tego argumenty przytoczone przez autorkę. Na s. 20 M. Cabalska pisze, że "dzięki zebranemu materiałowi etnograficznemu mogłam uzupełnić, ożywić i wytłumaczyć szereg zjawisk, znanych nam ze znalezisk archeologicznych, oraz dopomóc w ten sposób do zrozumienia ich sensu ideologicznego i funkcji w całokształcie życia spoleczno-obyczajowo-religijnego". Już etno((rafom, posiadającym o ileż bogatszą od archeologów bazę źródłową, trudno interpolować i interpretować zasięgi określonych typologicznie wytworów kulturowych, a jeśli zważyć jak dalece moglo się zmienić oblicze kulturowe ludów na przcstrzeni kilku tysiqcy lat, należy tego rodzaju porównania traktować bardzo ostrożnie. Poza tym w powyższej cytacie niezbyt fortunne wydaje mi się sformulowanie "życie społeczno-obyczaj owo-religijne". Również na s. 31 autorka użyła terminu "kręgi kulturalne" zamiast przyjętego w polskiej literaturze etnograficznej terminu "krl:;gi kulturowe", a na s. 19 zamiast "materiał faktyczny" należało raczej użyć zwrotu .,materiał faktograficzny~'. W całym niemal artykule autorka krytykuje pracę U. Schlenther zarzucając jej m. in. brak systematyki. Ten sam zarzut należałoby postawić również M. Cabalskiej, która systematykę formalną i funkcjonalną pochówku ciałopalnego' zastąpiła prawie zupełnie opisem form tego rodzaju pochówku u różnych ludów w rozbiciu na poszczególne kontynenty. Brak precyzyjnej systematyki w pewnym stopniv zaważył na jakości i możliwości wnioskowania. Podobna uwaga dotyczy braku materiałów archeologicznych z obszaru Australii i Oceanii. Do innych uchybień należy błędne podanie w przypisie, że praca K. Moszyńskiego, "Ludy pasterskie" została wydana w roku 1952 zamiast prawidłowo w 1953 r., poza tym tekst na cytowanej str. 232 dotyczy w całości obróbki materia- �628 Sprawozdania i recenzje łów u Scytów anie jak podaje autorka, form pochówków u ludów pasterskich Azji północnej. Mimo wymienionych braków artykuł M. C a b a l s k i e j stanowi interesujący przyczynek do badania mechanizmu dyfuzji i migracji wytworów kulturowych w oparciu o źródła archeologiczne i etnograficzne. Zygmunt Klodnicki Z. Nożyńska, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połowy XVI w.). Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu, zeszyt 6, 1963, s. 5-118. Praca obejmuje okres dziejów tańca w Polsce o bardzo nikłej dokumentacji. Dlatego ma ona z konieczności charakter hipotetycznej rekonstrukcji tych dziejów, głównie w oparciu o publikacje z dziedziny historii i literatury. Autorka przeprowadza niekiedy analogie w oparciu o materiały z archeologii i etnografii, a w tym też z życia ludów pierwotnych. Często też odwołuje się do syntetycznych, generalizujących prac C. Sachsa, Eine Weltgeschichte des Tanzes i V. Junka, Handbuch des Tanzes. Oprócz tego uwzględnia wszystkie ważniejsze opracowania z dziedziny historii tańca w Polsce, charakteryzując je i krótko oceniając. Na tym tle niesłusznym się wydaje samo tylko wyszczególnienie (s. 81) obszernego rozdziału o tańcach ludowych Słowian w pracy K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian. Przeprowadz:ona w nim w sposób nowatorski analiza obszernego, starannie dobranego materiału rzeczowego wymagałaby specjalnego podkreślenia w tym zestawie. Zresztą autorka w dalszych rozdziałach pracy często się na tę właśnie pozycję powołuje. Pewną nowością zastosowaną w tej pracy jest próba periodyzac.ji historycznej dziejów tańca w Polsce (w oparciu o prace T. Manteuffla, R. Pilata i .J. Krzyżanowskiego. Tytuły rozdziałów: I. Tańce w życiu obyczaju Prasłowian i Słowian-Od pradziejów do połowy IX wieku. II. Tańce w Polsce wczesno-feudalnej - Od połowy IX wieku do połowy XII wieku. III. Tat'J.ce w Polsce w epoce feudalnej Od połowy XII wieku do polowy XV wieku. IV. Tańce w Polsce na przełomie epoki feudalizmu i kształtowania się demokracji szlacheckiej - Od polowy XV wiE'ku do polowy XVI wieku). Autorka próbuje umocnić swoje rozważania na temat dziejów tańca w Polsce i wskutek słabej jego dokumentacji w tym okresie rzutuje je na ogólne tlo historyczno-społeczne. Mimo to odczuwa się brak jakiegoś istotnego powiązania części tekstu traktujących o historii samego tańca z tymi danymi historycznymi, które w rezultacie stanowią małe, wydzielone referaty z dziedziny archeologii i historii Słusznie chyba autorka w kilku miejscach pracy zaklada, że postać wielu tflllców. szczególnie obrz~dowych mogla zachować si!; w formie malo zmienionpj w ciągu wielu póżniejszych epok i dotrwać nawet do naszych czasów (w postaci reliktowej) w obrębie tańców wiejskich. Jednak w dalszym ciągu pracy stosunkowo mało spotyka się przykładów zaczerpniętych z opisów folkloru tanecznego w Polsce, a potraktowanych porównawczo. Tym bardziej rzuca się to w oczy, ponieważ omawiając pracę archeologa Marringera l, autorka szczególnie podkreśla poczynione przez niego porównania malowideł paleolitycznych z formami tańców ludów prymitywnych. Sama jednak poczyniła niewiele nawiązań do aktualnie istniejącego jeszcze folkloru tanecznego w Polsce. Wydaje się, że przytoczenie 1 J. M a r r i n g e r, L'homme prehistorigue et ses dieux. Paris I!J58. �Sprawozdania i recenzje 629 większej ilości takich przykładów lub wręcz oparcie na tym materiale całej analizy materiałów historycznych, mogłoby dopiero zabarwić te suche i krótkie wzmianki o tańcach zaczerpnięte z kronik, a niekiedy nawet może je przekonywająco uzupełnić i przede wszystkim poprawniej odczytać. Bowiem analiza materiałów tanecznych z terenu wsi polskiej umożliwiłaby najlepiej uchwycenie mechanizmu powstawania form tanecznych, przeobrażeń zaznaczających się w nich na przestrzeni czasu i przykładowe uchwycenie obrazu tańca w jego naturalnym środowisku. Ten brak powoduje, że chociaż praca obfituje w dużą ilość cytatów, w ich opracowaniu autorka nie zdołała wyjść wiele dalej poza komentarze faktów poczynione już przez wszystkich dawniejszych autorów opracowań historycznych tańca w Polsce. Stan wiedzy opolskim folklorze tanecznym jest co prawda niedosta,teczny ze względu na brak szeroko zakrojonych naukowych badań terenowych i publikacji z tej dziedziny. Ale mnóstwo przykładów dałoby się wybrać z opracowań etnograficznych XIX i XX w., z dziełami Kolberga na czele. Z publikacji muzykologicznych zostały wykorzystane tylko te, które bezpośrednio dotyczą zapisów melodii tanecznych omawianych przez nią okresów historycznych. A przecież wiele prac muzykologicznych z dziedziny folkloru muzycznego nawiązuje do dawniejszych okresów historycznych i wiele też wnosi do dziejów tańca wiejskiego w Polsce (tacy autorzy jak np. Bielawski, Czekanowska, Kamieński, Norlind, Stęszewscy, Windakiewiczowa itd.). Autorka zdaje się też apoteozować "lud polski" zakładając, że właśnie szczególnie ten lud pomiędzy wszystkimi Słowianami odznacza się "przywiązaniem do tradycji", "gościnnością" i "uczciwością obyczajową" (s. 46). Właśnie ta ostatnia cecha ludu polskiego miała sprawić, że tańce dawnych Polaków odbywały się ..bez rozwiązłości i nadmiernej swobody obyczajowej", a upomnienia w tym względzie i nagany udzielane przez średniowiecznych kaznodziejów polskich w kazaniach i zakazy wypowiadane przez biskupów w ustawach synodalnych są w ocenie autorki - po prostu niesłuszne! (s. 46). Autorka przeprowadza zresztą kilkakrotnie taką niepotrzebną obronę polskich tańców ludowych przed zarzutem występowania w nich cech rubasznych, "nieprzystojnych". Również wiadomości podane przez kroniki ruskie, wyraźnie podkreślające występującą w tańcach rozwiązłość obyczajową, autorka przypisuje wyłącznie Słowianom wschodnim. Oczywiście trudno byłoby zakładać, że zwyczaje Słowian wschodnich pokrywały się ze zwyczajami Słowian zachodnich. Ale też trudno przypuszczać, że były one aż tak bardzo odrębne. Wiele elementów folkloru tanecznego w swych najdawniejszych formach wykazuje wielkie podobieństwa wśród Słowian. Na jakiej więc zasadzie wolno przesądzać, że tańce Słowian zachodnich (a szczególnie ludu polskiego) miały oblicze "moralne" w stosunku do .,niemoralnych" tańców Słowian wschodnich? Zdarza się również, że wnioski słabo poparte materiałowo autorka często wypowiada nie w formie przypuszczeń, lecz wręcz stwierdzeń. Np. w omówieniu tańców w Polsce wczesnofeudalnej (połowa XI wieku - do połowy XII wieku) na próżno szukalibyśmy wśród przytoczonych cytatów źródłowych pewnego potwierdzenia, że w czasie świąt wiosennych na pewno odbywały się masowo tańce. Zródła te mówią tylko o "zabawach" i tu można już tylko domyślać się występowania tańców. Podobnie mylne wnioski wyciąga autorka w stosunku do tańców określonych przez cytowane w pracy źródła (z 157 or.) jako "pomorskie" (s. 90). Trudno jednak na tej tylko podstawie wnioskować, że w tym okresie występowały już w Polsce tańce "regionalne" w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. �630 Sprawozdania i recenzje Omawiając występowanie tańców obcych na terenie Polski, autorka ogólnikowo stwierdza (s. SI), że "o ludowych tańcach niemieckich uprawianych przez dziewczęta i kobiety wspomina także Księga Henrykowska". To stwierdzenie jest niepełne, bo cytat z Księgi Henrykowskiej (XIII/XIV w. Śląsk) przytoczony przez samą autorkę w innym miejscu pracy (s. 56) wyrażnie wskazuje na to, że były to tańce niemieckie wykonane przez osadników niemieckich, a więc nie może to świadczyć o rozprzestrzenianiu się tych tańców w Polsce. Nie można się też chyba zgodzić z tym, że określenia "taniec" i "rej", pochodne z określeń niemieckich "Tanz" i "Reigen" (s. 13) są wyłącznie bezpośrednim rezultatem ówczesnej kolonizacji niemieckiej na terenie Polski (XIII w.). Nazwy te równie dobrze mogły się przedostać do Polski łącznie z jakąś kolejną metodą taneczną, ogarniającą zresztą często większe połacie Europy. Przecież i dzisiaj mówi się potocznie "twistować" na określenie formy tańca, która jest w Polsce importem, a nie jest związana z ruchem migracyjnym obcej ludności. Również tylko na podstawie napotkanej w żródłach nazwy łacińskiej saltationes (s. 69) autorka stara się dowieść, że zakazy synodalne zabraniały duchownym uczestniczenia w skocznych tar'1cach. Tymczasem łaciński termin saUatio oznacza przede wszystkim ogólnie pojętą czynność tar'1czenia i w takim ogólnym znaczeniu został on prawdopodobnie w żródle tego typu użyty. Nie bierze też w pracy pod uwagę możliwości ekspansji polskich tańców na teren Europy. A przecież bywały okresy mody na "polskie tańce", dobitnie poświadczone w źródłach muzycznych np. XVI i XVII wieku. Pomimo tych różnych braków praca ta jednak jest pierwszym, całościowym zestawieniem skrzętnie zebranych przyczynków źródłowych do dziejów tar'1ca tego okresu w Polsce i zarazem próbą ujęcia ich w jednolitym ciągu historycznym, i za ten fakt należą się autorce słowa wdzięczności. A. Gumieniuk, Narodne choreograficzne mistectt:o Ukrainy. reograficzna Ukrainy), 1963, s. 236, il., przykłady nutowe. Roderyk Lange (Ludowa sztuka cho- Praca o charakterze wyczerpującej monografii na temat ukraińskiego tańca ludowego została oparta o analizę tekstów pieśni tanecznych, choreografii i muzyki tanecznej. We wstępie autor omawia w układzie chronologicznym dotychczasowe opracowania dotyczące tar'1ca ludowego Ukrainy i charakteryzuje wnikliwie poszczególne pozycje. W tym szeregu praca Harasymczuka 1 o tar'1cach huculskich została chyba jednak oceniona w sposób niedostatecznie uważny. Jest to przecież monografia materiałowa stanowiąca wyjątkową pozycję w skali europejskiej w zakresie etnografii tar'1ca. Autor zarzuca jej, obok szeregu innych usterek, niedostatek opisów słownych i brak możliwości dokładnego rozszyfrowania treści symbolów literowych, którymi Harasymczuk operuje. W pracy Harasymczuka odczuwa się istotnie brak opisów ruchów bardziej sprecyzowanych. Ale te które są, w niczym nie ustępują opisom tańców, zawartym w samej monografii Gumieniuka. Przeciwnie - Harasymczuk dopełnia je tabelami rysunków poszczególnych ruchów tanecznych w kolejności ich wykonania, tabe- 1 R. W. H a r a s y m c z u k, Tańce hUcu!Hkie. Lwów 1939. �Sprawozdania 631 i recenzje lam i rytmów tanecznych i licznymi fotografiami autentycznych wiejskich tancerz·y. Symbole literowe zaś stosowane przez niego, nie mają nic wspólnego z bezpośrednim opisem tańców i są odpowiednikami motywów zestawianych w schematach analizy formalnej, podobnie jak to ma miejsce w analizie muzycznej. Autor sugeruje, że należałoby przyjąć metodę opisu, opartą o zunifikowane nazewnictwo taneczne i ustalony sposób opisywania określonych ruchów, tak jak to proponował Werchowyneć 2. Zaraz potem jednak autor zwraca uwagę na fakt, że tak pomyślany opis zajmuje bardzo dużo miejsca. Np. taniec trwający 5-7 minut w czasie swego wykonania zajmuje w opisie około 2 arkuszy druku. Blisko połowE:; z tego zajmuje opis techniki wykonania poszczególnych ruchów. A więc wątpliwa jest chyba przydatność takiego systemu utrwalania tańca. szczególnie, jeżeli weżmiemy pod uwagę jego zastosowania w krajach, gdzie rodzimy jE:;zykopisującego jest nieznany. W pierwszym rozdziale pracy autor kreśli różne koncepcje genezy tańca i opowiada się stanowczo za teorią Buchera 3, według której taniec wywodzi się z pracy. Jest to jednak moment wysoce dyskusyjny i wcale nie rozstrzygnięty. Rozdział drugi traktuje ogólnie o strukturze ukraińskich tańców ludowych. Między innymi omawia w nim autor w sposób ciekawy adaptacje tańców obcych narodów. Sugeruje on (s. 35), że lud pracujący łączy się w walce przeciw wyzyskiwaczom ma wysokie poczucie internacjonalizmu i z tego względu chętne przyjęcie znajdowały na Ukrainie tańce innych narodów, jak np. amerykański "two-step" lub francuski "kadryl". Zdaje się jednak, że te tańce opanowały pierwej całą Europę i bardzo złożonymi drogami docierały na wieś ulegając licznym przeobrażeniom i należy przypuszczać, że ich występowanie na Ukrainie łączy się również ze zjawiskiem przenikania modnych, atrakcyjnych treści kulturowych. W następnych trzech rozdziałach następuje analiza tekstów pieśni korowodowych i tanecznych, struktury choreograficznej i muzyki tanecznej na Ukrainie. I tu rzuca siQ w oczy fakt, że w pracy bądż co bądź o charakterze choreograficznym najlepszą dokumentację materiałową ma rozdział traktujący o muzyce (liczne przykłady nutowe), niezłą jest też dokumentacja tekstów. Natomiast rozdział poświęcony choreografii ogranicza się do krótkich opisów słownych, a wśród licznych ilustracji brak fotografii autentycznych tancerzy wiejskich obok wielu zdjęć scenicznych ujęć tańca ludowego w wykonaniu Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca. Ostatni rozdział w sposób interesujący omawia zastosowanie ukraińskich tańców ludowych w widowiskach różnego rodzaju. Autor sięga do sztuki tanecznej dawnych skomorochów, do pochodów zapustnych z "kozą" itp., w których taniec odgrywa dużą rolę. Omawia dalej tańce ukraińskie w teatrze kukiełkowym i utworach dramaturgii klasycznej i wreszcie tańce ludowe w repertuarze współczesnych zespołów tanecznych. W sumie praca Gumieniuka wszechstronnie omawia problem tańca ukraińskiego i jest cenną pozycją w studiach nad folklorem tanecznym. Roderyk , w. o K. We r c h o w y n e ć, Teoria narodnoha ukraińskoha B Lic h e r. Arbeit und Rhytmus. Leipzig 1896. tanka. Poltawa Lange 1920. �632 IZWESTIJA s. 426. Sprawozdania NA ETNOGRAFSKIJA i recenzje INSTITUT I MUZEJ, kniga VI, Sofija 1963. Utarta tradycja obchodzenia jubileuszów wybitnych naukowców objęła jak najsłuszniej i nestora etnografii bułgarskiej Profesora Christo V a kar e l s k i e g o. który w 1963 r. obchodził 65 rocznicę swoich urodzin. Bułgarska Akademia Nauk, gdzie prof. Vakarelski pracował przez czterdzieści lat, poświęciła mu VI tom swego Biuletynu Instytutu i Muzeum Etnograficznego. Christo V a kar e l s k i należy do tych wyjątkowych uczonych bułgarskich. który całe życie poświęcił etnografii swego narodu. Dziś nazwisko jego znane jest na całym świecie. Urodził się 28. XII. 1896 r. w wiosce Momina Klisura w okręgu Pazardżika. W 1918 r. ukończył gimnazjum i udał się na studia slawistyczne do Sofii. W 1923 r. ukończył je i przez trzy lata nauczał w gimnazjum w Panagjuriste, Pazardżiku, Pomanie i w Samokowie. Na tych terenach, gdzie dotąd kwitnie tradycja świetnych pieśniarzy ludowych, u młodego nauczyciela obudziły się zainteresowania etnograficzne. Zamiłowanie do kultury ludowej sprowadziło go w latach 1926/27 na Uniwersytet Jagielloński. Tu słuchał wykładów wybitnych etnografów polskich: Eugeniusza Frankowskiego i Kazimierza Moszyńskiego, a także Stanisława Poniatowskiego w Warszawie. W Polsce wzbogacił i pogłębił swoją wiedzę, aby wrócić do ojczystego kraju i zacząć pracować w Muzeum Etnograficznym w Sofii. Podczas wojny prof. dr Vakarelski został dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Skopje. Przez ten czas wędrował po Macedonii - ojczyżnie eposu bohaterskiego o Królewiczu Marku i innych bohaterach ludowych i zbierał materiały etnograficzne. W latach 1945-1948 był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Sofii, pracował też w sekcji kultury materialnej Instytutu i Muzeum Etnograficznego Bułgarskiej Akademii Nauk. Sylwetkę prof. dra Christo Vakarelskiego trafnie określa prof. Petr Dinekov w przemówieniu, wygłoszonym 27.III.1962 r. na uroczystym posiedzeniu Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych i Muzeów, które zostało zamieszczone w jubileuszowym t. VI "Izwestija (s. 5-15). Prof. Dinekov dokonuje analizy bogatej działalności naukowej Vakarelskiego oceniając wysoko jego dorobek naukowy i oryginalność licznych prac, opublikowanych w czasopismach naukowych bułgarskich i zagranicznych oraz w osobnych wydaniach książkowych. Prace te budzą dziś zainteresowanie wśród badaczy kultury materialnej i duchowej Bułgarii. Szeroki wachlarz zagadnień etnograficznych znalazł swoje odbicie i w licznych pracach Vakarelskiego, ogłoszonych w językach obcych, niemieckim, fińskim, węgierskim, rumuńskim, polskim, szwedzkim i greckim. Prof. Vakarelski przebywał w Finlandii, Rumunii i na Węgrzech. Opanował języki tych narodów oraz język albański, aby korzystać z literatury naukowej tych krajów. W tej literaturze szukał wspólnych cech i wzajemnych wpływów sąsiadujących ludów bałkańskich. Według Dinekova dwie są podstawowe właściwości, na których spoczywa umiejętność pracy badawczej Vakarelskiego: bogactwo zebranego materiału oraz dobra znajomość literatury naukowej ("Izwestija", t. VI, 1963, s. 10). Ch. Vakarelski jest świetnym znawcą historii etnografii i folklorystyki bułgarskiej. Jest on autorem wielu prac i przeglądów bibliograficznych, dotyczących rozwoju etnografii bułgarskiej; zebrał i zbadał olbrzymi materiał, związany ze wszystkimi dziedzinami kultury ludowej Bułgarów. Bardzo ciekawe są jego prace, dotyczące wpływów kultury starożytnych plemion, zamieszkujących kiedyś na ziemiach, gdzie w VI i VII w. osiedlili się Słowianie południowi. Zmieszanie się tych kultur ludowych jest ulubionym tematem profesora jubilata. �Sprawozdania i recenzje 633 Zakochany w kulturze polskiej przetłumaczył "Chłopów" Władysława Reymonta na język bułgarski. Dinekov zalicza prof. Vakarelskiego do takich twórców etnografii bułgarskiej, jak Ivan Sismanov, D. Matov, M. Arnaudov, A. P. Stoilov i St. Romanski. Z materiałów, zamieszczonych w VI t. "Izwestij", warto wskazać na wykaz wybranych materiałów bibliograficznych, ogłoszonych przez prof. Vakarelskiego. Autorka wykazu K. Kr'stjanova podaje prace naukowe Vakarelskiego, ogłoszone w latach 1927-1962 (w okresie tym wydrukował on 900 prac, w których rozpatrywane są wszystkie dziedziny z zakresu etnografii Bułgarii). Jednak nie mogła podać w tym wykazie monumentalnej monografii Etnografia Bułgarii, którą wydało pod redakcją prof. dra J. Gajka - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze z cennym wstępem, oświetlającym działalność naukową autora. Analogiczna monografia drukowana jest w NRF. Prof. Vakarelski jest również doskonałym znawcą folkloru bułgarskiego; wraz z B. Angelovem wydał kilka tomów bułgarskiej liryki i epiki ludowej. Jako członek kolegium redakcyjnego 12-tomowego zbioru "B'lgarsko narodno tvorcestvo", wydanego przez Związek pisarzy bułgarskich, przygotował i wstępem zaopatrzył t. III, który ukazał się w 1961 r. Tom ten zawiera bułgarskie i macedońskie ludowe pieśni historyczne (672 s.). Wraz z M. Arnaudovem w 1962 r. przygotował V tom tego zbioru, zawierający ludowe pieśni obrzędowe (664 s.). Obecnie prof. Vakarelski pracuje nad etnografią bułgarską, którą ma zamiar wydać w języku bułgarskim w przeszło 10 tomach. Tom VI "Izwestij" zawiera pięć rozdziałów: etnografia historyczna, antropologia i demografia (s.27-71), gdzie m. in. znajdujemy artykuł Iv. Batklieva o rodzinnej wsi prof. Vakarelskiego. Rozdział o kulturze materialnej (s. 71-235) zawiera prace: G. Stelmacha, Socjalno-ekonomiczne oraz czynniki historyczne powstania typów w osiedlach wiejskich na Ukrainie, L. Kunza, Związki rozwojowe między kulturą ludową i zmianami własności ziemskiej, W. Jakobeita, Zagadnienie intensyfikacji współpracy międzynarodowej na polu europejskiej etnografii agrarnej, M. Znamierowskiej-PrUfferowej, O potrzebie intensyfikacji muzealnych badań terenowych i o specjalizacji muzeów etnograficznych, J. Balaszy. Sterty snopów zbożowych i sposób ich liczenia na basenie karpackim, L. K. Kawacza, Przeróbka mleka owczego przez Węgrów transylwańskich w Rumunii, G. Fechejra, O periodyzacji tureckich pamiętników rzemieślniczych na Węgrzech XVI i XVII w. W rozdziale ,.Ustrój społeczny i kultura duchowa (s. 241-291) znajdują się rozpraw~': M. Koswena (Moskwa), Patronimia, P. Petrovica (Belgrad), O zagad. nieniu imion chrzestnych, N. Gagna-Torna (Leningrad), Ręczniki obrzędowe u Słowian Wschodnich i ludów Nadwołżańskich. W rozdziale "Etymologia i terminologia ludowa", warto wspomnieć o pracy R. Bernarda (Paris), Etymologie bulgarskie. Ostatni rozdział poświęcony jest folklorowi. Znajdujemy tu rozprawy Jios. Matla (Graz), Kwestia metody stosowanej przy badaniach epiki ludowej u Słowian Południowych i Wschodnich, L. Vargyasa (Budapeszt), Kontakty węgiersko-bułgarskie w folklorze, I. Dujceva, Bizantyjsko-słowiańska wzajemność w dziedzinie twórczości ludowej. Jest to pierwsza bodajże próba tego typu pracy, w której autor przytacza przysłowia greckie, jakie można spotkać w folklorze ludów słowiańskich. W. Sokołowa (Moskwa) pisze O niektórych właściwościach pieśni historycznych i gatunków prozaicznych, �634 Sprawozdania i recenzje B. Putiłow (Leningrad), 1z historii ba~ady słowiańskiej, St. Stojkova w artykule Nieznana wersja pieśni ludowej o Muradzie i Marii l. Tom zamyka monografia R. Kacarovy, Ludowy teatr kukiełkowy. Jest ona bogato ilustrowana i zaopatrzona w zapis nutowy. Kole Simiczijew ŁATYSZSKIJE NARODNYJE G. Gorskij. Wyd. A. N. Łatw. ANIEKDOTY SSR; Institut wyboru dokonał K. Arajs, tłum. jazyka i litieratury. Riga 1963, s. 278. Olbrzymie materiały z dziedziny folkloru łotewskiego zostały zgromadzone w drugiej połowie XIX w. przez folklorystów łotewskich. Największe zasługi mają w tym Krisjanis Barons (1835-1923), który zebrał i wydał w 1894-1915 r. ośmiotomowy zbiór pieśni obejmujący 217996 pozycji (Latvju Dainas) oraz A. Lerhis Puskaitis (1859-1903), który zgromadził i opublikował w 1891-1903 r. zbiór podań i bajek w ilości 6002 pozycji pt. Latviesu tautas teikas un pasakas. W rezultacie nieprzerwanych badań w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej w archiwach folklorystyki łotewskiej w Rydze znalazło się 2,7 mil. pozycji folklorystycznych, z których 1 mil. dotyczy pieśni, około 90 tys. bajek i podań ludowych oraz 30 tys. anegdot. Z tych to materiałów opracował w 1929-1930 r. i wydał duży zbiór ludowych anegdot łotewskich P. B irk e t s w dziele pL Latvie.~u tau.tas anekdotes, I-IV, 1929, 1930. Następna publikacja z tej dziedziny ukazała się w 1960 1". opracowana przez K. Arajsa pt. Latviesu tautas anekdotes. Wydany przez Łotewską Akademię Nauk w 1953 r. tomik ludowych anegdot łotewskich w języku rosyjskim jest częściowo wyborem ze wspomnianych wyżej publikacji P. Birketsa, K. Arajsa a także z materiałów archiwalnych Sekcji Folklorystycznej Instytutu języka i literatury Akademii Nauk Łotewskiej SRR. Do omawianej publikacji zostały włączone przede wszystkim utwory pochodzące z okresu feudalizmu łotewskiego lub związane treściowo z tym okresem. Przy wyborze materiału w tomiku w języku rosyjskim nie zostały uwzględnione te pozycje z poszczegórnych żródeł. w których występująca w anegdotach w jqzyku łotewskim gra słów nie dawała pożądanego efektu w tłumaczeniu rosyjskim. Dobrany materiał anegdotyczny obrazuje określoną jedność tematyczną i charakteryzuje się swoistą formą artystyczną. Znajduje w nim odbicie humor i satyra narodu łotewskiego, związana zawsze z aktualnymi przejawami życia w danym okresie a ostrze jej skierowane jest zawsze przeciw złu społecznemu lub przeciw złym postqpkom poszczególnych ludzi. Cały materiał jest podzielony na cztery rozdziały, poświqcone odrębnej problematyce społecznej. Zjadliwy żart i kpina ludowa szczególnie ostro atakuje. dziedziców (133 poz.) i duchowieństwo (195 poz.). W dalszych czqściach zbiorku czytelnik poznaje anegdoty, których treścią są stosunki pomiędzy gospodarzem i parobkami (86 poz.). W części ostatniej są anegdoty, poświęcone wzajemnym stosunkom chłopców i dziewcząt w życiu rodzinnym oraz dzieciom (145 poz.). W zależności od treści anegdoty poszczególnych rozdziałów posiadają odrębny wyraz artystyczny, który ogólnie charakteryzuje się prostą i jasną kompozycją· Chociaż utwory tego rodzaju przy tłumaczeniu na język obcy zawsze tracą na l Aulorka sIara się udowodnić, że żona Murada-Mara była Bułgarką, a serbską Marią Branković. W sprawie pochodzenia lej Marii, jak wiadomo. uczonymi bułgarskimi i jugosłowiańskimi jeszcze nie wygasły. nie księżniczką zatargi między �sprawozdania, ti3i') i recenzje wartości - mają one wielkie znaczenie poznawcze. W anegdotach bowiem znajdują swe odbicie mądrość, doświadczenie i humor ludowy, świadczą one o życiu duchowym ludu, jego normach etycznych i poglądach estetycznych. Kazimierz W. P. Lintur, Narodnyje lVIeżdunarodnyj 1963, 60 s tron V Sjezd ballady Slavistov, Zakarpatija i ich Izd. Akademii Pietkiewicz zapadnoslavjanskije Nauk Ukrainskoj SSR, svjazi. Kije\' W latach 1939-1943 P. Lintur przeprowadzał badania nad folklorem Rusi Zakarpackiej. Zapisał blisko 400 pieśni ludowych. Na podstawie zebranego materiału okazało się, że jeszcze dziś popularne są tam pieśni balladowe i miłosne. Spiewają je przeważnie kobiety, znają starsi mężczyżni, w mniejszym stopniu młodzież. Wśród zebranych przez autora pieśni około 150 posiada wątki nie powtarzające się, pozostałe są wariantami wątków znanych. Analiza tekstu wykazała, że okolo 260 pieśni zaliczyć można do grupy starszej pochodzeniem, pozostałe - do grupy młodszej. Pieśni - wg autora - chronologicznie starsze, wykonują śpiewacy starszego pokolenia, pieśni młodsze - młode kobiety, dziewczęta i chłopcy. . Pieśni balladowe o archaicznych wątkach są bardziej popularne w północnych i wschodnich regionach Rusi Zakarpackiej, pieśni tematycznie młodsze - w za·· chodnich i południowych regionach. Pieśni starsze posiadają większą ilość wariantów, młodsze - mniejszą. Nowatorstwo, dar improwizatorski cechuje w większej mierze wykonawców śpiewających nowsze pieśni, stare utwory nie uległy daleko idącym zmianom w treści i formie. Autor uważa, że zebrane pieśni najlepiej sklasyfikować wg czasu ich pochudzenia. Wg autora najwcześniejszą jest warstwa mitologiczna. Powołuje się ona na N. Andrejewa, który właśnie do niej zalicza ballady ludowe. Z materialów zebranych na Rusi Zakarpackiej wynika, że pieśni balladowe o człowieku zamienionym w drzewo, ptaka, o kazirodztwie, o otruciu brata przez siostrę, o narzeczonym-nieboszczyku, o otruciu synowej przez teściową, należy właśnie zaliczyć do najstarszej warstwy. Ballady zakarpackie wspomnianego typu łącznie z ukraińskimi stanowią jedną grupt;. Cechy wspólne, jakie je łączą, wskazują na to, że powstały one w tym okresie, kiedy nie istnial jeszcze podział na Slowian wschodnich, południowych i zachodnich. Autor tezę tę opiera na badaniach historyczno-porównawczych zakarpackich, ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich, polskich, słowackich i czeskich. Omawia wybrane przez siebie przykłady idąc śladami Andrejewa i Horaka. którzy twierdzą, że w pieśniach o motywie przemiany człowieka w drzewo odbijają sit; pierwotne wierzenia w magiczną moc słowa. Do pieśni archaicznych należą również te, w których głównym wątkiem jest konflikt kazirodczy. Pieśń o takim temacie zapisal autor we wsi Prislop w 1940 r. Jest to wątek bardzo stary, znany w starożytnej Grecji a następnie w całej Europie. Wg autora analiza historyczno-porównawcza tekstów wschodnio-słowiańskich pozwala wysunąć tezę. że rozpowszechnienie się tej pieśni biegło od wschodu ku zachodowi. Inna zapisana przez P. Lintura ballada (około 30 tekstów) mówi o rodzinnej tragedii. Siostra truje brata, który stanął na drodze ku jej osobistemu szczęściu. Autor wskazuje na podobieństwo tematyczne wymienionej ballady z bajką znaną jako "zverinoje moloko" (zwierzęce mleko), w której siostra, względnie matka, �686 spra wozdanża i recenzje zakochana w przywódcy rozbójników stara się otruć brata lub syna. Z chwilą rozpadnięcia się ustroju rodowego i powstania nowych stosunków społecznych motyw otrucia brata staje się niezrozumiały. W nowszych wariantach pieśniowych żona truje męża. Chóralne wykonanie tej pieśni wskazuje też na fakt jej dawnego pochodzenia. Autor wysuwa tezę, że pieśni ukraińskie są starsze od polskich, słowackich i czeskich. Dowodem tego może być pełniejsza treść pieśni ukraińskich od zachodnio-słowiańskich, specyficzny koloryt, głębsze przedstawienie obrazów i dynamiki akcji. Na rusi Zakarpackiej popularnością cieszą się również opowiadania o zmarłych, lecz autorowi nie udało się w czasie badań zapisać ani jednej pieśni balladowej o tym temacie. Istnieją stare zapisy Holovackoho, Hnatiuka, KoBesy i Pawłowicza, są to warianty tego samego wątku pieśniowego. Po przeprowadzeniu analizy wątków -nad wymienioną wybraną serią zakarpackich pieśni balladowych autor doszedł do następujących spostrzeżeń i sformułowań: 1) pieśni te powstały w epoce rozpadu ustroju rodowego, we wczesnej epoce feudalnej i zatrzymały się w ich treści stare wierzenia w magiczną moc słowa i wiara w animi= otaczającej ludzi przyrody; 2) pieśni te były rozpowszechnione na całej Słowiańszczyżnie - fakt ten pozwala wysnuć wniosek, że wymienione poprzednio wątki znane były w czasach wspólnoty słowiańskiej zanim doszło do rozpadu na trzy główne grupy. Według autora większa część wątków balladowych powstała w epoce feudalnej i dotyczy wielu nowych stron życia społecznego ludu. Z tego okresu pochodzą ballady, których tematem jest poszukiwanie "trójziela", mającego przynieść szczęście, otrucie chłopca przez zazdrosną dziewczynę, otrucie synowej, zawiedziona dziewczyna - zawitka topiąca nieślubne dziecko, mąż zabijający żonę za namową kochanki, bondarówna i pan Kaniowski, żona r-ozbójnika. Stosując metodę historyczno-porównawczą autor doszedł do następujących wniosków: pieśni balladowe pochodzące z okresu feudalnego popularne na Rusi Zakarpackiej są w mniejszym stopniu znane w folklorze zachodnio-słowiańskim niż ballady archaiczne. Wymienione pieśni pochodzące z epoki feudalnej występują na całym terytorium Rusi Zakarpackiej i z rdzennie ukraińskimi tworzą wspólną grupę. W folklorze polskim i słowackim najczęściej spotyka się pieśni o następujących motywach: uwiedziona dziewczyna topi nieślubne dziecko, żona rozbójnika, śmierć żołnierza na wojnie, dziewczyna przebrana za żołnierza, pani pana zabiła. Są to zachodnio-słowiańskie zapożyczenia w twórczości ludowej Rusi Zakarpackiej. P. L i n t u r podkreśla, że wiele trudności nastręcza badaczom systematyka ballad ludowych, szczególnie najnowszego pochodzenia. Autor posługuje się w swych badaniach metodami wypracowanymi przez J. Horaka; do utworów najmłodszych pochodzeniem stosuje klasyfikację tematyczną. Analiza treści i formy ludowej pieśni balladowej pochodzącej - jak określa autor z epoki kapitali=u, wykazuje że: w nowych pieśniach mówi się już o stosunkach ekonomicznych panujących w danym środowisku; tematem ich jest praca robotnika; występuje zaostrzenie się stosunków społecznych; pojawiają się motywy satyryczne; pojawia się świadomość twórcza nieznanego artysty; tradycyjny anonimowy styl pieśni zaciera się, a na czoło wysuwa się indywidualność nieznanego autora. Zasadnicze =iany jakie zaszły na Rusi Zakarpackiej w XIX i XX w. odbiły się w kulturze materialnej i duchowej tego obszaru. Szczególnie ożywi la się więź �Sprawozdania 637 i recenzje z zachodnimi Słowianami. Na Ruś Zakarpacką spłynęła nowa fala pieśni słowackich, a gdzie niegdzie także polskich i czeskich. Autor zebrał ponad 160 pieśni balladowych i miłosnych z najnowszego okresu. Z nich około 100 posiada oryginalne niepowtarzające się wątki. Charakterystyczną cechą najnowszych ballad ludowych jest to, że w introdukcji odczuwa się wzrost świadomości twórczej autora. Rezultatem badań i analizy ideowo-twórczej tych pieśni są wyniki do jakich doszedł autor. Stwierdza on, że istnieją: wątki archaiczne (wg Andrejewa: tzw. "warstwa mitologiczna", wątki warstwy starszej) epoka feudalna, i wątki warstwy nowszej (epoka kapitalizmu). Historia wzajemnych związków, wpływów i zapożyczeń przedstawia się następująco. W okresie najdawniejszym istniały wśród Słowian wschodnich i zachodnich wspólne pieśni liryczno-epickie. Wtedy też pojawiły się wspomniane już wątki o motywach animistycznych. W epoce feudalnej w poszczególnych etnicznych grupach słowiańskich zaczęły się rozwijać własne pieśni balladowe, które w chwili obecnej stanowią zrąb poetycki twórczości ludowej wszystkich słowiańskich narodów. W epoce kapitalizmu pieśń ludowa nosi więcej cech wspólnych na skutek wzajemnego przenikania się i zapożyczeń niż w okresach poprzednich. Stosowana metoda badań historyczno-porównawczych nad formą i stylem pieśni balladowych ukraińskich, zakarpackich, słowackich, czeskich i polskich pomogła ustalić wspólne cechy jakie łączą twórczość epicką Słowian. Badania tego typu są obecnie głównym zadaniem współczesnej folklorystyki. Praca L. Lintura nie jest pierwszą z tego zakresu. Badaniami nad wspólnymi związkami i zapożyczeniami w folklorze słowiańskim prowadzili i prowadzą nadal J. Horak, K. Horalek (Czechosłowacja) B. Putilov, D. Balasov, 1. Zemcovskij, A. Pozdnejev, A. Sojmonov, P. Ochrimenko (ZSRR i USSR). Nad rumuńską pieśnią ludową i jej związkami z folklorem słowiańskim prowadzi badania naukowe 1. Talo!? i M. Pop. Tym samym problemem zajmuje się autorka niniejszej recenzji. Na zakoilczenie zaznaczyć należy, że w pracy P. Lintura nie ma dokładnie określonych okresów historycznych a chronologia zawieszona jest w próżni. Pod uwagę należałoby przyjąć fakt, że np. epoka feudalna na Rusi Halickiej, w Polsce i na Czechach rozpoczyna się i kończy w różnych stuleciach, to samo można powiedzieć o epoce kapitalizmu na tych obszarach. Hcnryka V. K. Sokolova, w JolkI01'ZC ludów Doklady sovetskl)j s. 461-482. Romańska jJclcl1ych )lralvid!ou:okiach w T02WOjU pze:ml historyczliyclt Istorija. folklor, iskustvo slavijanskich narodov delegaciji - V Meżdunarodnyj sjezd Slavistov, IX, Sofia l!l63. O slowiań~kich. Pieśni histor.vczne zachowały się w najpełniejszej formie u Słowian wschodnich i poludniowych, natomiast brak ich u Słowian zachodnich, a w małym stopniu i u Ukraińców. Autorka na wybranym materiale wykazuje niektóre cechy ich rozwoju oraz omawia ich specyfikę. Treść tych pieśni uzależniona jest od konkretnych faktów jakie miały miejsce w określonych epokach. Byliny i pieśni junackie poczęły się pojawiać w momencie tworzenia się dużych wczesnośredniowiecznych feudalnych państw słowiańskich, jak Ruś Kijowska, królestwa Serbii i Bułgarii. Piewcy ludowi, tworzący byliny i pieśni junackie, przedstawiając zdarzenie lub �638 sprawozdania i recenzje jego fragment, podkreślali w nich nie to, co indywidualne i osobiste, ale to co typowe i specyficzne dla. epoki, posługując się gotowymi schematami i formułami. Z biegiem czasu zmienił się jednak typ przedstawianego bohatera; w średniowieczu był nim przeważnie szlachetny rycerz, w okresach późniejszych (np. XVIII w.) pojawiają się w pieśniach bohaterowie - żołnierze, kozacy, hajducy, nawet "szlachetni" zbójnicy. W XIX w. zanikają historyczne pieśni bohaterskie, lecz proces ten postępuje powoli. Przetworzone pod względem formy i treści dają nowy typ - epicką pieśń żołnierską. Na zakończenie autorka podkreśla, że z końcem XIX w. pojawia się nowa forma, która niejako jest daleką odroślą dawnego eposu historycznego - jest to proletariacka pieśń historyczno-rewolucyjna. Henryka R. W. Hutchinson, P.rehistoric Crete. Romańska London 1962:, s. 373. Książka daje pełny i udokumentowany zarys dziejów i rozwoju kultury Krety od epoki neolitu tj. od 5000 r. p.n.e. do VI w. p.n.e. Książkę swoją uważa autor za uzupełnienie książki Pendleberyego The Archeology of Crete, 1939, który zajmuje się szczegółowo minojską i helleńską sztuką na Krecie, ale nie porusza zagadnień, jakie autor przedstawił w rozdziale l, 3, 4 i 9. Tablice chronologiczne poprzedzają wstęp, w którym autor kreśli dzieje Krety. Wykopaliska na Krecie podjęto dopiero w dwóeh ostatnich dekadach XIX w. Twórcami archeologii kreteńskiej są trzej ludzie: dr Joseph H a z z i d a k i s, założyciel miejscowego archeologicznego towarzystwa Syllogos, profesor Frederigo H a l b h err, który prowadził pierwsze wykopaliska włoskie na Krecie i Sir Arthur E van s, który odkopał pałac Minosa i odkrył wielką minojską kultur~ Krety epoki brązu, a także jej neolityczną epokę. W rozdziale l (s. 31-44) autor omawia geologi~, geografi~, klimat, florę i faunę Krety. Położenie geograficzne tej długiej górzystej wyspy, bGdącej naturalnym pomostem między Europą i Afryką oraz między Europą i Azją zrobiło z niej ośrodek przenoszenia wpływów kulturalnych ze starych cywilizacji do barbarzyńskiej Europy, a równocześnie kolebką pierwszej cywilizacji europejskiej. Minojskie osiedla rozmieszczone byly na alluwialnym podłoźu i łupkowych dolinach. Rzadko są położone wyżej niż 100 m nad poziom morza, co świadczy o potędze minojskiej marynarki. W okresie Homerowym i geometrycznym, kiedy piractwo było modnym zawodem, wsie rozprzestrzeniły si~ na wyższe doliny i zbocza wzgórz. Piractwo przetrwało do okresu klasycznego, wzmogło siG w okresie hellenistycznym. W I w. p.n.e. wytępił kreteńskich piratów lVIetellus Creticus i Pompeius i znowu nastał tam pokój i dobrobyt aż do najazdu Arabów w 825 r.Z zasobów mineralnych misja Rockefellera stwierdziła występowanie na Krecie rudy żelaza, miedzi, gipsu, manganu, talku, węgla brunatnego, cyny, nadto kamieni szlachetnycb, złota, srebra, platyny, magnetytu, szmerglu, grafitu. W lasach rosły drzewa cyprysowe, które dostarczały budulca okrętowego, poza tym dęby, drzewa chleba świętojańskiego, migdały i in. Rozdział 2 (s. 45-55). Epoka kamienna. W okresie starego kamienia nie stwierdzono istnienia człowieka na Krecie. Stwierdzono natomiast istnienie wielkiego i małego słonia, małego dzika, hippopotama, kozy (agrimi i ibex). ie znaleziono wołu (Bos primigenius). Pierwsi mieszkańcy neolityczni na Krecie pojawili się �Sprawozdania i recenzje 63~ ok. 3000 r. p.n.e., a może i wcześniej. Przybyli drogą morską z Azji Mniejszej na prymitywnych łodziach, przez Dodekanez i Cyklady. Posiadali ceramikę dobrze zrobioną, wypalaną na wolnym ogniu, zdobioną dekoracją rytą. W średnim i póżnym okresie neolitu ludzie żyli w domach budowanych i suszonej cegły, większość jednak w jaskiniach. W domach znajdowało się miejsce na ognisko. Siekiery znaleziono z nefrytu, hematytu, ostrza strzał z obsydianu, sprowadzanego z Melos. Z póżnego neolitu posiadamy plastykę, gliniane statuetki siedzących w kucki kobiet i zwierząt (krowy, kozy, psa, gołębia). Kobiety tęgie uważane są na południu za piękne i zdrowe, szczupłe za słabe. Rozdział :5 (s. 55-90). Kreteńska ludność, język, pismo. Autor używa słowa minojski na określenie ludu zamieszkującego Kretę w okresie brązu, nie jako określenie etniczne. W okresie brązu mówiono na Krecie co najmniej jednym językiem niehelleńskim. Evans zauważył, że wiele miejscowości o nazwach niehelleńskich w Grecji, na Krecie i w Azji Mniejszej zakończone na -ss os, -n do'>. -nda, - nda, - ntha były wielkimi kulturalnymi centrami, np. Halikarnassos, Labraunda, Assos, Perinthos, Korinthos, Tiryns, Knossos, Tylissos, Karpassos i in. Blegen i Haley (AJA 1928, s. 14:-159) ustalili Da podstawie nazw, że ludy te pierwsze używały metali na lądzie sLalym. S,ar0żytili Grecy wiedzieli, że na Krecie znajdowały się ludy mówiące językiem barbarzyńskim, tj. niegreckim. Homer w Odysei wymienia (ks. IX) Achajów, Eteokretów, Kydoniów, Dorów, Pelazgów. Z ludów mówiących językiem niegreckim Eteokreteńczycy zachowali na Krecie swoją identyczność i język aż do czasów rzymskich, a ich miasto Praisos było niepodległe aż do 140 r. p.n.e. Pelazgów uważa się za lud morski podobny do F'ilistynów. Herodot mówi o Atenczykach, że byli Pelazgami zanim zostali shellenizowani. Prawdopodobnie Pelazgowie i Kydonowie, którzy mieszkali wokół miasta Kydonia, mówili językiem niehelleńskim. Mieszkańcy Krety w epoce brązu należeli do rasy śródziemnomorskiej: mieli wzrost średni, cieńkie kości, długie głowy. W epoce wczesnego brązu pojawił się też element rasowy taurycki (armenoidalny) o wyższym wzroście i krótkich głowach. Szerokogłowi mieszkailcy zachodniej Krety są uważani za potomków Dorów. Dzisiaj Kreteńczycy są średniogłowi, Grecy lądu stalego krótkogłowi. Anatolijski element etniczny istniał na Krecie od neolitu. Pismo hieroglificzne, które zapożyczyło pewne znaki z Egiptu, rozwinęło się w okresie wczesnominojskim III (2250-1950), co ustalono na podstawie pieczęci. W okresie średniominojskim I pojawiają się złożone napisy w tym piśmie, a w okresie średniominojskim II pojawiają się pieczęcie z hieroglifami klasy B. Hieroglify rzucają światło na kulturę ówczesną, pałace, narzędzia pracy, np. radło i in. Ok. 1700 r. w Knossos, a nieco wcze3niej w Phaistos po piśmie hieroglificznym znalazło się w użyciu pismo linearne, oznaczone przez Evansa jako pismo linearne A. Gliniany dysk z Phaistos z tekstem hieroglificznym jest zagadką. Kreczmer przypuszcza, że dysk może być karyjskim dokumentem. Pismo linear.,. ne B w Knossos zajmuje miejsce pisma linearnego A ok. 1450 r. p.n.e. W piśmie linearnym B posiadamy wiele krótkich tekstów na tabliczkach glinianych znalezionych w Knossos, w Pylos, w Mykenach. Do r. 1950 uczeni uważali pismo linearne A i B za napisane w jednym języku prehelleńskim, lecz po odkryciu Elegena (1939) tabliczek w Pylas uważano za możliwe, że pismo linearne B jest greckie. Nad odczytaniem pisma linearnego B pracowali Stawell, Persson, Mylonas, Sundwall, Alice Kober, Emmet Bennett, Ventris i Chadwick. Punktem zwrotnym w badaniach stały się w 1952 r. prace Ventrisa. Ventris ustalił symbole i sporządził ich tablicę, na której podstawie odczytał większość dokumentów i stwierdził, że w piśmie linearnym B jest transkrybowana archaiczna forma języka �640 Sprawozdania i recenzje greckiego, którą nazwał mykeńską, a która w wielu wypadkach jest podobna do dialektu eposów Homera. Matematyka minojska rozwinęła się w zależności lub zapożyczyła w Egipcie. Miała za podstawę system decymalny. Służyła do prowadzenia rachunków i określenia miar. System decymalny jest gorszy od duodecymalnego. Sumerowie połączyli oba w seksadecymalny. Grecy i Rzymianie poszli za minojczykami. Nie mieli symbolu na zero. Rozdział 4 (s. 91-123). Minojska marynarka, handel i komunikacja. Najwcześniejsze łodzie były prawdopodobnie wydrążone z pnia drzewa cyprysowego lub też jak w Egipcie predynastycznym plecione z trzcin. Wielkie okręty wojenne pojawiają się na pieczęciach ok. 2000 r. p.n.e. Posiadają wysoko wystający dziób i niską rufę oraz maszt centralny z ukośnymi żaglami jak okręty egipskie z czasów XVIII dynastii. Okręt poruszano przy pomocy obu gafelbaksztabów, przymocowanych do górnej rei. Sterowano wiosłem obracanym na osi przy pomocy krótkiej wertykalnej rączki. Stałe wiatry etezyjskie, dzisiaj zwane meltemi wykorzystywano przy opływaniu z Krety do Egiptu wzdłuż wybrzeża Palestyny i Syrii przez Cypr i z powrotem przez Dodekanez. Święte barki ukazuje złoty pierścień z Tirynsu. Posiadały maszt centralny, który wychodził ze środka kabiny prostokątnej. Jest to mykeńska odmiana łodzi, może nieznana na Krecie, podobna do starych typów łodzi Mezopotamii. Kupieckie statki posiadały prawdopodobnie pokład i były poruszane żaglem. Okręty wojenne posiadały małe platformy z przodu i z tyłu i były poruszane wiosłami. Minojskie porty były usytuowane przy przylądkach, zwykle też tam, gdzie kilka mil od brzegu znajdowała się wysepka. Czy kupcy w nawigacji posługiwali się gołębiami jak Noe i Summerowie w III tysiącleciu p.n.e., nie wiemy. Homer tego sposobu nie wspomina. Jason natomiast wypuszcza gołębie, aby przekonać się czy Argo przepłynie. Krótki i plastyczny opis budowy okrętu mamy w V ks. Odyssei. Handel Kreta prowadziła z Egiptem, Syrią, Cyprem, Cykladami. Kreteński i mykeński handel z Zachodem rozwijał się wzdłuż brzegów Adriatyku. Transport lądowy na Krecie. Jucznym zwierzęciem był osioł domowy. Wprowadzenie wozów z kołami Child datuje w Mezopotamii na ok. 3000 r. p.n.e., w Indiach ok. 2500 r. p.n.e., na stepach centralnej Azji ok. 2500 p.n.e., w dolinie Orontesu ok. 2000 p.n.e., na Krecie i w Anatolii ok. 1900 r. p.n.e., na lądzie Grecji europejskiej w 1550 r. p.n.e. Gliniany model wozu z Palaikastro pochodzi z ok. 1900 r. p.n.e. Wóz wojenny w Mykenach ukazuje stela nagrobna z ok. 1550 r. p.n.e., transport konia na łodzi gemma z 1450-1400 r. p.n.e. Wóz z czterema pełnymi kołami ciągniony przez osła jest prawdopodobnie wynalazkiem Summerów. Kasyci udomowili konia, zdobyli Babilon i zrewolucjonizowali taktykę wojenną przed połową II tysiąclecia p.n.e. W XVI w. wóz wojenny z czteroszprychowymi kolami dostał się do Grecji może od Hetytów. Jeżdżono na koniach w XIII w. Do przenoszenia osób służyły lektyki. Rozdział 5 (s. 123-136). Sztuka minojska. Sztuka epoki brązu na Krecie różniła się od współczesnej sztuki Azji Mniejszej i od sztuki neolitycznej na Krecie. Neolityczna sztuka była surowo abstrakcyjna. Człowiek, zwierzę, ptak, ryba, kwiat jeśli byli przedstawiani stawali się szybko wzorem. W okresie wczesnominojskim na Kretę przybyły małe grupy osadników z różnych stron, każda ze swoim stylem ceramiki. Fuzja nastąpiła w początkach okresu średniominojskiego. Można wskazać pokrewieństwo ceramiki okresu wczesnominojskiego z Vasiliki z Anatolią, ceramiki z Pyrgos z ceramiką cykladzką. Przeważają wzory liniowe, zygzaki, trójkąty, pasy, linie półkoliste koncentryczne, biegnące spirale połączone �Sprawozdania i -recenzje 641 liściarni, wzory motyli. Naturalizm w sztuce powstał w Messara. Wydobyte tam z grobów pieczęcie z kości słoniowej ukazują prymitywne rysunki przedstawiające ludzi, zwierzęta (lwy), ptaki, skorpiony, ryby, nawet okręty, wzory meandra, spirale. W dekoracji ceramiki ujmowano wzory w pasy horyzontalne, lub w pasy ukośnie skręcone. Dekorowano też całą powierzchnię naczynia jednym rysunkiem lub kilkoma rysunkami od siebie niezależnymi. Plastyka figuralna. Pod koniec okresu wczesnominojskiego III zwyczaj rzeźbienia rączek pieczęci z kości słoniowej w kształcie zwierząt lub ptaków zanika. W okresie średniominojskim drobną plastykę figuralną przedstawiają figurki mężczyzn, kobiet i zwierząt, znalezione w owalnym domu w Chamaizi i figurki z groty Petsofa. Pieczęcie rżnięto w twardych kamieniach przy pomocy świdra, piłki i rylca. Wynalazek linearnego pisma ułatwił porozumiewanie się, a pieczęcie stały się mniej potrzebnym luksusem. Rozdział 6 (s. 137-160). Okres wczesnominojski. Neolityczna kultura na Krecie przechodzi w kulturę metalu, najpierw miedzi, potem brązu pod wpływem infiltracji małych grup ludzi z południa i ze wschodu, gdzie miedź i brąz już od dawna były w użyciu. Epokę między neolitem a epoką żelaza na Krecie A. Evans nazwał minojską od legendarnego króla Knossos Minosa i podzielił na trzy okresy wczesno- średnio- i późnominojska, każdy z trzema podokresami. Evans ustalił też dla nich chronologię, która opierała się na synchronizacji ze współczesnymi kulturami Egiptu i Mezopotamii, opracowanej przez E. Meyera. W związku z dalej postępującymi badaniami tych kultur poprawki do chronologii Evansa wprowadzili Matz i Hutchinson, który w książce swojej podaje wszystkie trzy chronologie. Z początkiem okresu wczesnominojskiegD I ludzie żyli w jaskiniach, domów było mało (Mochlos, Hellenes Amariou). Wyspa Komo była portem Mochlos. Ceramika (z Pyrgos i Pelos) ma kształty i ornamentykę podobną do anatolijskiej. Z okresu wczesnominojskiego II znamy mało narzędzi i broni metalowej. Przedmioty miedziane, nieliczne, dobrze datowane pochodzą z grobów okrągłych z Messara, z Mochlos i Koumasa. 'Dom na Wzgórzu' w Vasiliki jest najbardziej luksusową budowlą tego okresu, prototypem późniejszych budowli w Knossos, Phaistos i Mallia. Składa się z prostokątnych pomieszczeń i długich przejść, jak labirynt Minosa o aglutynowanej architekturze. Inne pojedyncze domy posiadały tylko dwa, trzy lub cztery pomieszczenia. W dolinie Messara przy osiedlach budowano z kamienia łączonego z gliną groby okrągłe, tholosy. Wydobyto tam wiele biżuterii, pieczęcie, wazy kamienne i ceramikę (dzbany z dzióbkiem, filiżanki, małe hydrie, askoi w kształcie ptaków i in.). Ceramikę dekorowaną liniami tego okresu znaleziono też w Vasiliki. Wazy kamienne, wycięte ze steatytu, porfiru, wapnia, marmuru są najwspanialszym osiągnięciem artystycznym Kreteńczyków. Pod koniec okresu wczesnominojskiego III stwierdzono upadek w pomyślnie dzięki rozwijająt:emu się handlowi z Dodekanezem, Syrią, Cyprem, Egiptem wschodniej części Krety. W tym okresie wysuwają się na pierwszy plan Knossos, Phaistos i założony Tylissos. Rozdział 7 (s. 161-198). Okres średniominojski (1590-1550 p.n.e.). Z początkiem 2000 r. p.n.e. na Krecie stwierdzono rewolucję urbanizacji z równoczesnymi wpływami starych cywilizacji Mezopotamii, Syrii, Anatolii, Egiptu. Rozpoczęto budowę pałaców w Knossos, Mallia, i w Phaistos. Może wówczas część Krety tworzyła związek lub była pod jednym panowaniem. Główne i biedniejsze dzielnice miast okresu średniominojskiego znamy z Palaikastro i Mallia, wille i zamożniejsze domy z Tylissos i Gypsadhes. Zasadę budownictwa przedstawia 'dom na wzgórzu' z Vasiliki z okresu wczesnominojskiego II. Wokół domu centralnego wznosili budowle 19 - Lud, t. ;;1, cz. II, 19G8 �M2 Sprawozdania i recenzje krewni lub poddani. Na Krecie planowano w miastach poszczególne budynki lub grupy budynków, nie jak w współczesnym Egipcie całe miasta. Stąd w miastach dostrzegalny układ ulic mniej lub więcej koncentryczny. Pałac w Knossos wzniesiono na wzgórzu Kephala. Czworoboczny dziedziniec główny otoczony został blokami, które Evans nazwał insulae. Na dziedziniec prowadziły bramy, główna od strony północnej. Pomieszczenia ceremonialne, położone na zachód od dziedzińca pochodzą z pierwszego okresu pałacu, pokój tronowy z okresu póżnominojskiego II, lecz pod podłogą prowadzącego do niego korytarza mozaika z kolorowych kamieni pochodzi z okresu średniominojskiego III. Bezpośrednio po stronie południowej znajduje się sala z kolumnami, a za nią repositorium sakralne z okresu średniominojskiego III B (1600-1500 p.n.e.), lecz wschodnia krypta kolumnowa pochodzi z pierwszego okresu pałacu. Zachodnia część wcześniejszego pałacu wysunięta jest raczej w stronę dziedzińca zachodniego. Była ona połączona z centralnym dziedzińcem i z zachodnim. Mieszkalne pokoje leżały po stronie wschodniej centralnego dziedzińca. Zbudow3ne na pagórku tworzyły rodzaj teras. Połączone były wschodnio-zachodnim korytarzem z klatką schodową na zachodnim krańcu, która prowadzi do centralnego dziedzińca. Portyk z okresu średniominojskiego IB (HlOO-1850) na południowym krańcu pałacu łączy go z drogą południową prowadzącą do Messary. Z tego okresu pochodzi też owalny dom z Chamaizi z centralnym dziedzińcem, którego forma uwarunkowana była położeniem na wzgórzu. Dom A z Vasiliki rozrastał się według potrzeb przez dobudowywanie prostokątnych izb; jest przykładem aglutynacyjnej architektury. Okres średniorninoj·· ski II (1850-1750 p.n.e.) jest uchwytny w Knossos i Phaistos w ceramice i w udoskonaleniach architektury pałaców. Na pół niezależne insulae pałacu okresu poprzedniego z otwartymi przejściami zostały połączone w jedną strukturę. W cZGści północnowschodniej pałacu zbudowano pomieszczenia na królewskie składy ceramiki, które zawierały najwspanialsze jej polichromowane- okazy, i osobny magazyn pithosów. Na zboczu wzgórza po stronie wschodniej powstała dzielnica mieszkalna, przebudowana w okresie średniominojskim III. Wyobrażenie o wyglądzie minojskiego miasta dają szczegóły mozaiki miejskiej, znalezionej w warstwie średniominojskiej II B. Są tam przedstawione dwu i trzypiętrowe domy z oknami i płaskimi dachami. Okres średniominojski II kończy się ok. 1700 r. p.n.e. prawdopodobnie trzęsieniem ziemi. Zniszczenia odbudowano. Pałac w Knossos przebudowano. Za dziedzińcem zachodnim wzniesiono lożę, w której król mógł przyjmować deputowanych, a dalej znajdowała siG ,przestrzeń teatralna', zamknięta długimi schodami łączącymi się pod kątem prostym, analogiczna jak w pałacu Phaistos, gdzie odbywały się zgromadzenia i uroczystości. Innowacją tego okresu w architekturze pałaców jest regularne stosowanie otworów na światło, w Knossos zwykle na jednym końcu pomieszczenia, w Phaistos i Hagia Triada na środku. Charakterystyczną cechą jest doskonała kanalizacja mieszkalnych bloków pałacu, w szczególności urządzenia łazienki królowej. Mamy podstawy przypuszczać, że pałac był dwupiętrowy. Ściany jego zdobiły freski, które w okresie średniominojskim III osiągnęły swój szczyt. Obok naturalistycznych fresków, np. delfin w megaronie królowej, artyści tworzą freski płaskorzeźbione i miniaturowe przedstawiające tłum w sposób impresjonistyczny. Sam pałac Minosa w Knossos był ośrodkiem produkcji fajansu, jak wskazują na to znalezione tam figurki fajansowe bogiń z wężami, modele sukien, pasy, naczyńka i in. Autor omawia szczegółowo pałac w Mallia, cmentarz Mallia, Chrysolakkos, oraz znajdującą siG obok pałacu dzielnicę mieszkalną drobnych domów, wzniesionych przy brukowanej uli- �Sprawozdania i recenzje 643 cy, zaopatrzonej po obu stronach w dreny. Równie wspaniałe były pałace w Gournia i Phaistos. Rozdział 8 (s. 199-231). Religia minojska. Autor omawia prehelleńskie elementy w kreteńskiej religii, narodziny Zeusa, Kuretów, śmierć Zeusa, minojskie demony, minojskie boginie, 'panią zwierzyny, 'pana zwierzyny', węża jako domowe bóstwo, epiphaniQ w postaci ptaka, heroiny kreteńskie Ariadnę i Europę, kult drzew i kolumn, święte żródła, kaplice w pałacach i domach, minojskie przybytki domowych bóstw, podwójny topór, ołtarze i rogi poświęcenia, kult zmarłych, rytuał pogrzebowy, typy grobów i in., myleńską religię na Krecie. Rozdział 9 (s. 232-266). Społeczne i ekonomiczne życie, rzemiosło i rolnictwo. Trudniej zrekonstruować stosunki społeczne i polityczne od ekonomicznych na podstawie żródeł archeologicznych. W epoce neolitu widzimy rozwój gmin wiejskich. W Knossos pod koniec neolitu rozwinęła się gmina w małe miasto handlowe. Tholosowe groby w Messarze, budowane od okresu wczesnominojskiego zanikają pod koniec okresu średniominojskiego I lub II, a pojawiają się groby jamowe, co wskazuje na zmiany polityczne. Z osłabionej organizacji szczepów wyłaniają się dynastie z królami - kapłanami, którzy budują pałace w Knossos, Phaistos i Mallia. Na lądzie w Grecji, wiemy na podstawie Iliady, że organizacja szczepowa załamała się w czasach wojny trojańskiej. Homera 'wiek heroiczny' wydaje się prawdziwy. H. M. Chadwick (The Heroic Age, 1912) pierwszy dał charakterystykę społeczną wieku wędrówek i niepokojów. Myres w swoich badaniach wskazał na przerwy w tradycji ludowej: około 1400 r. p.n.e., 1260 r. p.n.e. i 1100 r. p.n.e. Pierwsza data odpowiada katastrofie, która spotkała minojską Kretę. ostatnia inwazji Dorów na Peloponez. Data 1260 r. odzwierciedla prawdopodobnie infiltrację Frygów do Azji Mniejszej i jej konsekwencję upadek. państwa Hetytów oraz ustalenie dynastii Pelopsa w Grecji. Myresa data 1400 zgadza się z datą 1410, którą podaje dla starszego Minosa marmurowa kronika paryjska. Te ustalenia jednak nie pomagają nam wiele w zrekonstruowaniu dziejów Krety minojskiej przed 1450 r. Dla przypuszczenia, że w społeczeństwie minojskim był matriarchat, a co najmniej następstwo po kądzieli (matrilinear), podstawy są bardzo słabe. Opiera się je na analogiach Karów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu do 4 w. p.n.e., i Likiów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu, co Herodot (VI 37) uważa częściowo za zwyczaj kreteński, częściowo za karyjski. W prawie gortyńskim syn wolnej matki i niewolnika był wolnym. Achajowie Iliady i Odyssei wszyscy podają swoje pochodzenie po ojcu z wyjątkiem dwóch Epeiotów, których Nestor po matce nazywa 'Moliones'. Faktem jest, że na Krecie król jako dowódca armii i zastępca Boga wykonywał wielką władzę. Na Krecie znany był ośmioroczny cykl kalendarzowy, który pozwalał korelować rok księżycowy i słoneczny. W dalszej części rozdziału autor omawia ekonomie wsi, rośliny uprawne, pożywienie, polowanie, które na Krecie było bardziej sportem niż zajęciem, hodowlQ, rolnictwo i jego narzędzia, eksport oliwy i wina, rzemiosła zwykłe, jak brązownika, murarza, cieśli, garncarza, producentów żywności, kupca, żeglarza, wożnic, poganiaczy mułów, rzemiosła luksusowe jak glyptyka, malarza fresków, rzeżbiarza w kości słoniowej, złotnika, wytwórcy fajansów, wytwórcy \vaz kamiennych. Związek luksusowego rzemiosła z pałacami królów odzwierciedla historia o Dedalu i Minosie. Przemysłowe centrum, w którym produkowano nieluksusowe przedmioty odkryto w Gournii. W metalurgii wykorzystywano bogate miejscowe źródła surowca, z którą łączy się produkcja broni zaczepnej i obronnej. O społecznej strukturze minojskiego społeczeństwa mówi architektura miast. Pałac Minosa był otoczony mniejszymi pałacami, które go naśladują. Nie ma �644 Sprawozdania i recenzje śladów na Krecie tej prymitywnej dekoracji miast południowej Mezopotamii, nie ma też śladów jakiegoś systemu ghetta. Małe domy biednych mieszczą się z tyłu pałaców i bogatych will. Społeczna swoboda płci była duża. Kobiety chodziły wydekoltowane i brały udział razem z mężczyznami w społecznych widowiskach, ubrane w kostium męski występowały w sporcie jako torreadorzy. System rządów musiał być teokratyczny, podobny do egipskiego. Proletariat nie miał żadnych praw i był uciskany podatkami. Pq.yjmuje się istnienie średniej klasy i niewolnictwa. Nie było kast. W okresie póżnominojskim społeczeństwo Knossos się mykenizuje rządzone przez greckich książąt. Skład jego znamy z odczytanych tabliczek pisma linearnego B: 1. anax - władca, 2. lawagetas - naczelny wódz, 3. teIE:stai - feudalny baron, 4. hierewes - kapłan, 5 - damiowergoi - wieśniacy i rzemieślnicy, 6. douloi - niewolnicy. W doryckiej społeczności okresu archaicznego na Krecie w miastach miejsce wodza armii typu lawagetas zajmował stratagetas. Nie było króla lub barona. W miastach rządzili urzędnicy zwani kósmoi lub titai przy współudziale rady i zgromadzenia ludu. Muzyka i tańce były związane z religijnymi ceremoniami i świętami. Klasyczne ludoznawstwo przypisywało Kreteńczykom wprowadzenie do Grecji nome, hymnu solowego do Apollina, paeanu, hymnu chóralnego, hyporchema, chóralnego śpiewu i tańca. Znano kościany róg, harfę trójkątną, siedmiostrunową lirę, podwójną fujarkę, formingę i sistrum. Minojczycy uprawiali boks i akrobacje na byku. Znane były deski do gry sumeryjskiego pochodzenia. Rozdział 10 (s. 267-299). Zmierzch Knossos i wzrost potęgi Myken. Póżnominojski okres (1550-1400) na Krecie nie ukazuje żadnych oznaków upadku, chociaż Kreta przeżyła w drugiej ćwierci XVI w. p.n.e. wielkie trzęsienie ziemi. W pałacu Minosa przeprowadzono rekonstrukcje, naprawy i ulepszenia. Wzniesiono mały pałac z kolumnowym wejściem i peristylowym dziedzińcem, gdzie znaleziono wspaniały ryton w kształcie głowy byka wyrzeżbiony w czarnym steatycie ze złoconymi rogami z jedną zachowaną żrenicą z górskiego kryształu, obrzeżonego czerwonym jaspisem. Na południowym zboczu wzgórza Kephala wzniesiono za pałacem czteropiętrowy dom, a między dziedzińcem palacu Minosa i królewską drogą łączącą przestrzeń teatralną z małym pałacem dom fresków, siedzibq szlachty lub książąt. Dom ten daje obraz w jakim zdumiewającym stopniu luksus osiągali ludzie mniejszymi środkami. Zachowane fragmenty fresków są doskonałe. Fauna potraktowana naturalistycznie na tle stylizowanej flory i skał, przedmiot egzotyczny i egiptyzujący, technika wykonania minojska. Do tego okresu należy płaskorzeźbiony fresk przedstawiający 'kapłana-króla' z portyku pałacu Minosa i wzór sufitu składający się z rozet i spiral na niebieskim tle, nadto freski przedstawiające młodzieńca niosącego ryton, oficera na czele gwardii i tzw. paryżankę. Wysoki poziom utrzymuje ceramika póżnominojska tak pod wzglqdem wykonania jak i techniki dekoracyjnej wzorów jasnych na ciemnym tle i ciemnych na jasnym tle geometrycznych i roślinnych, roślinno-zwierzqcych morskich, oraz rozmaitości form. Wazy steatytowe znamy z pałacu w Hagia Triada i z fragmentów znalezionych w Knossos. Kulturę późnominojską obrazują też pałace w Nirou Khani, Pseira, Gournia, Hagia Triada, tholosowy grób na Kephala w Knossos i królewski grób świątynny w Knossos. W okresie póżnominojskim II (1450 r. p.n.e.) w Knossos miejsce pisma linearnego A zajęło pismo linearne B, co wskazuje, że i może wielka część Krety środkowe były pod panowaniem achajskiej dynastii. Wielu uczonych przyjmuje mykeńskie wpływy na Krecie w sztuce. Autor uważa pojawiające się nowe cechy w sztuce kreteńskiej za dalszy rozwój szkoły knossyjs-kiej, może pod obcymi wpływami, ale nie mykeńskimi. �Sprawozdania l recenzje 645 Rozdział 11 (s. 300-316). Upadek minojskiej Krety: Mykeńskie imperium. Prawie równoczesne zniszczenie stwierdzono ok. 1400 r. p.n.e. w Knossos, Phaistos, Hagia Triada w Messara, Tylissos, Amissos, Nirou Khani, Mallia, Pseira, mniejsze trochę w Palaikastro i Zakro. Przyczyną katastrofy było prawdopodobnie trzęsienie ziemi, wywołane wybuchem wulkanu na Therze. W ciągu XVI w. Achajowie skolonizowali żyzne partie wyspy, a Minojczycy o ile nie dostali się do niewoli zbiegli w góry, gdzie założyli nowe miasta Axos, Prinias, Karphi, Vrokastro, Effendi Kavousi. Achajowie mykeńscy wypierają ich z handlu z Zachodem już w XVI w. a od XV w. w handlu z Egiptem i Cyprem. W większości minojskich centrów odbudowano kaplice domowe. W pałacu w Knossos odbudowano dwa pomieszczenia, a w nich kaplice 'bogini domostwa', zwaną przez Evansa kaplicą podwójnych toporów. Sprawia to wrażenie, że ponowne opanowanie nizin Krety przez Minojczyków zapoczątkowane zostało przez kapłanów. Te małe kaplice przypominają najprostszą formę megaronu i są poprzednikami naj prostszej formy świątyni czasów klasycznych tzw. templum in antis. Były wyposażone w drobne figurki bogiń, ale z gliny lub z brązu, nie z fajansu i kości słoniowej, nadto w wazy kamienne, lampy. Ceramika tego okresu, dzbany puchary, filiżanki, larnaksy i in., zdobiona jest motywami stylu pałacowego okresu poprzedniego. Dostrzegalny już wtedy wpływ Grecji lądowej wzrasta. W luksusowej sztuce okresu póżnominojskiego trudno odróżnić prace minojskie od mykeńskich. Freski odkryto w różnych miejscach na lądzie stałym, lecz nigdzie na Krecie, z wyjątkiem fresku na sarkofagu z Hagia Triada. Okres ten zamyka wędrówka ludów XII w., najazd Frygów na Azję Mniejszą, a ludów morskich na Egipt, o której pewne świadectwa doszły do nas w żródłach pisanych hetyckich oraz w archeologii. Rozdział 12. Dorycka kolonizacja, wpływy orientalne, powstanie państw miast. Infiltracja Dorów na Kretę musiała nastąpić jedną generację po usadowieniu się ich na Peloponezie. W procesie hellenizacji Krety wielka ilość Minojczyków została wchłonięta w nowe państwa jako niewolnicy i poddani, bardziej niezależny element w górach utworzył nowe osiedla Karphi, Vrokastro, Kavousi, subminojskie w charakterze. Karphi była osadą podobną do Gournia, małym miastem handlowym. W sanktuarium znaleziono minojskie statuetki kultowe 'bogini domostwa' z gliny. Wzdłuż drogi prowadzącej z Karphi na równinę Lasithi budowano w tym okresie (1050-950 p.n.e.) małe tholosowe groby. Vrokastro zbudowane na wzgórzu w sposób minojski. Domy położone wzdłuż ulic z jednej strony drenowanych zdradzają w swojej strukturze megarony, element achaj ski. W Vronda (Góra grzmotów) Kavousi, może było sanktuarium kreteńskiego Zeusa Velchanosa. W pobliżu odkryto grotę Eilethyi. Ceramikę subminojską (1075-1025 p.n.e. Furumark, 1020-970 p.n.e. Brock) wydobyto z grobów Erganos, Vrokastro, Milatos. Kontynuuje ona w kształtach i dekoracjach minojską, lecz już nie jej wysoki poziom. We wczesnogeometrycznych grobach w Knossos z 970-9'20 r. p.n.e. obok ceramiki subminojskiej znaleziono importowaną z Aten. Z bronią żelazną idzie w parze ciałopalenie, nieznane w okresie subminojskim, grzebanie występuje jeszcze sporadycznie. Przejście do kultury geometrycznej autor ilustruje na ceramice i budownictwie Lato, Dreros, Prinias. Lato wzniesione w VIII w. w siodle górskim ukazuje centrum miasta greckiego, tzw. agorę, w jego naj prymitywniejszej formie. Jego prytaneion zdaniem autora można uważać za następcę minojskiego pałacu, do którego wchodzono po schodach od jego przestrzeni teatralnej. Leżał on przy trapezoidalnym placu, gdzie w środku znajdowała się cysterna, a za nią prostokątny budynek, otwarty w stronę placu, gdzie może była stołówka miasta, jak w tholosie w Atenach. Architekt Lato uświetnił wejście do prytaneionu dwiema �646 Sprawozdania wieżami. 735-650 każdego i recenzje Na zakończenie autor omawia orientalizację kultury Krety w latach p.n.e. oraz rozkwit plastyki doryckiej Krety w VIII i VII w. p.n.e. Do rozdziału autor podaje obszerną bibliografię przedmiotu. Zofia Sture Lagercrantz, African Methods of Fire-Making. liensia, X, Upsala 1954, s. XVI + 78, ił. 16, map. 7. Studia Gansiniec Ethnographica Upsa- Korzystając ze wskazówek i informacji ponad czterdziestu światowej sławy uczonych oraz z materiałów, pochodzących z 22 muzeów etnograficznych autor analizuje afrykańskie metody niecenia ognia. Należy podkreślić, że tytuł dzieła nie odpowiada w pełni jego zawartości, wykracza ono bowiem zasięgiem daleko poza Afrykę i właściwie jest to praca o sposobach niecenia ognia na tle metod afrykańskich. Owocem kilkuletnich badań, w czasie których autor wykorzystał około 300 pozycji bibliograficznych (w tym: J. Czekanowskiego l, K. Moszyńskiego 2) jest praca w pelnym tego słowa znaczeniu - porównawcza, przy czym niepoślednią rolę odgrywają materialy z terenów skandynawskich. Autor omawia kolejno: 1) Świder ogniowy w jego najprymitywniejszej formie (podkładka i wrzeciono), występujący głównie w Indonezji, Polinezji i Afryce: 2) Świder o położeniu poziomym, najpospolitszy na terenach słowiańskich, wyjątkowo występujący na kontynencie afrykańskim, zajętym przez plemię Hova, nie występującym w Australii, ale poza tym szeroko rozpowszechniony; 3) świder łukowy, nie znajdujący szerszego zastosowania w Afryce jako "rather against the rules of the game", lecz obejmujący tereny słowiańskie, skandynawskie, Indonezję, Azję i półn. Amerykę; 4) świder korzystkowy, nie znany, poza Madagaskarem, w Afryce, sporadycznie występujący w Szwecji, Slawonii i Białorusi, w Azji u Samojedów, Jakutów i Czukczów, stosowany do celów obrzędowych również w Północnej Ameryce i Australii, lecz nie występujący w Połudn. Ameryce; 5) piłę ogniową, nie znaną w dolinie Nilu, a występującą w Libii, Fezzie, Tunisie, Algerii, Kongu i Kamerunie, w Europie, Indiach, Indonezji, Malace na Filipinach i Nowej Gwinei, na Pacyfiku oraz sporadycznie w Australii; 6) rylec ogniowy, uchodzący za naj starsze narzędzie do niecenia ognia, znane w Afryce tylko na Madagaskarze, a poza nią w Europie, Indonezji, Polinezji i Australii; 7) pił<:: cięciwową, obcą Afryce, a znaną w Europie, Indiach, na Bali, Borneo i na Filipinach; 8) pompę ogniową - fire syringe - produkt cywilizacji europejskiej, eksportowaną w różne części świata, obcą Afryce; 9) niecenie ognia przy pomocy stali i kamienia o światowym zasięgu. Na koniec omawia przemiany kultumwe, wynikające z zastosowania zapałek do niecenia ognia. W rozważaniach nad typologią afrykańskiego świdra ogniowego autor dochodzi do wniosku, że świdry ogniowe na terenie afrykańskim bardzo szybko zanikają, a w części zachodniej kontynentu już niemal zanikły. Znajdują one zastosowanie sporadycznie do wzniecania ognia obrzędowego. Na ogół jednak zabiera się ogień na wyprawy, lub pożycza się go. W nielicznych wypadkach wzniecanie ognia stanowi wyłączną domenę mężczyzn, jak np. u Masajów w Kenii, u Kambów, Isam- 1 dition J. C z e k a n O W s ki, Wissenschajt!ic/1e ErgebniSse der Deutschen 190718. Leipzig 1917. Zob. też W głąb Lasów Aruwimi. Prace Wrocław 1958, s. 404, ryc. 73 f. , K. M o s z y ń s k i, Kultura Ludowa SLow1an. Kraków 1929. t. I, Zentrat-Afl'ika etnologiczne. s. 236 i nast. ExpeVI, t. �Sprawozdaniu 647 i recenzje bów, lub czarowników. Zdaniem autora świder ogniowy w swojej najprymitywniejszej formie występuje obok form bardziej rozwiniętych (starożytny Egipt, między Zandami, Bagbami, Babuami i i., w połdn. Afryce i na Madagaskarze). Jego zasięg wskazuje na archaizm zjawiska, a w stosunku do Madagaskaru również na jego wschodnie pochodzenie. Godny uwagi jest fakt, że bardziej rozwinięte formy świdra znajdujemy także w Indiach, Indonezji i Połudn. Ameryce. Świder ogniowy poziomy występuje w dwóch odmianach, najczęściej obok siebie, obejmuje znaczny zasięg i wskazuje na wschodnie pochodzenie. W rozdziale dającym przegląd historyczny (Historical Survey) autor zaznajamia czytelnika z licznymi teoriami (D. Davidson, F. Petric, J. Mc Guire, F. Speiser, H. Bauman, J. Maes, K. Birket-Smith, H. Freudenthall, K. Moszyński i in.) o powstaniu, rozwoju i rozprzestrzenianiu się różnych typów narzędzi do wzniecania ognia, lecz "nie proponuję - pisze - dyskusji, czy punkt widzenia D. Davidsona, że świder ogniowy mógł rozwinąć się w późnym Pleistocenie na azjatyckiI;n kontynencie, jest słuszny czy też nie". Cenny jest materiał ilustracyjny, przedstawiający liczne odmiany świdrów ogniowych w czasie eksploatacji oraz mapy zasięgów narzędzi do niecenia ognia w Afryce, Indonezji i Polinezji. African Methods of Fire-Making jest niewątpliwie najcenniejszą z dotychczas znanych pozycji do zagadnienia świdra ogniowego i jako taka zasługuje na uwagę etnologa. Konrad Wypych Dietrich Treide, Die Organisicrung des indianischen Lachsfangs im westlichen NordVeroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Heft 14, Akademie-Verlag, Berlin J965. s. 170, ilustr. 6, tab!. 3, map 6. amerika. Drugą publikacją przez Julius-Lips-Institut charakterze gospodarczo-etnograficznym, przygotowaną jest Organizacja indiańskiego poŁowu Łososia w zachodniej /lmeryce Północnej '. Dorzecza Columbii i Sacramento są najbogatszymi w ryby IV zachodniej Ameryce Północnej obszarami, na których indiańska ludność jeszcze na przełomie XIX i XX w. w głównej mierze utrzymywała się z myślistwa, zbieractwa, a przede wszystkim z rybołówstwa łososi. Indianie osiadli na obszarze północnej Ameryki byli typowymi przedstawicielami pierwotnej gospodarki zbieraczo-Iowieckiej szczególnego typu, który kształtował sposób życia oraz kulturę subarktycznych i umiarkowanych obszarów Eurazji i Ameryki Północnej, a na niektórych izolowanych obszarach utrzymał się do dziś. Omawiając organizację połowu łososia oraz rolę przodownika, wybieranego czasowo, zwanego principaL man, chief, headman u różnych szczepów indiańskich autor dochodzi do wniosku, że centralne i wschodnie dorzecze Columbii jest zamImiętym obszarem takich połowów, choć i w środkowym dorzeczu rzeki Snake i półn.-zach. Kalifornii typ ten występuje. Ze względu na to, iż sezon połowów we wschodniej Columbii trwał znacznie krócej niż w regionach przybrzeżnych Pacyfiku, należało nie tylko okres połowów intensywnie wykorzystać, lecz także wyzyskać pozostałe źródla żywności, jak myślistwo i zbieractwo dzikich roślin. Płytkość rzek oraz ukształtowanie ich zezwalały na stosowanie jazów, tym bardziej, że na czas połowów w dorzecze ściągały okoliczne szczepy, co zapewniało dostaI Zoh. omó\vieni.e o pierwszej pracy: "Lud", t. 50, cz. 1, Wrocław J966, s. 328-329. �648 Sprawozdania i recenzje teczną siłę roboczą. Łososie, złowione we wspólnych jazach zostawały równo dzielone pomiędzy wszystkich obecnych, także i nie zatrudnionych przy wspólnych łowach. Miejsca połowu były nadto miejscem spotkań i zabaw. Wspomnieć należy i o tym, że funkcja tzw. przodownika nie ograniczała się tylko do technicznej organizacji pracy i podziału połowu, lecz pełnił on nadto rolę stróża porządku w grupie. O ile połowy w jazach i zastawach stanowiły wspólną własność, podlegającą podziałowi, o tyle łososie łowione w sieci, workowate kłonie, wiersze, kosze oraz włoki, nie podlegały podziałowi. Tabelaryczne zestawienia kwalifikacji i społecznej funkcji przodownika i organizacji połowowej o zadaniach techniczno-organizacyjnych, autorytecie przodownika, magiczno-religijnych zabiegach o zapewnienie polowu u poszczególnych szczepów, pozwalają stwierdzić przenikanie wpływów kulturowych i ustalić szlaki przejściowych migracji. W części drugiej omawiana jest organizacja połowu przez stałych przewodników wspólnoty (Anfiihrer der Gemeinschaft), wpływowe osoby względnie naczelników rodów w regionach przybrzeżnych Pacyfiku, w dorzeczach Columbii, Klamath i Sacramento, w których odbywają się wiosenny i letni lub wczesnojesienne ciągi łososia. I tu podstawę pożywienia stanowiło zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo. W czasie wiosennego ciągu łososia stosowano sieci, jesienią budowano jazy, lecz tylko w ramach rodziny lub grup spokrewnionych, a nie na okres połowów tworzonych wspólnot. Przodownicy wspólnot często wystc;powali jako właściciele "owner" przedsiębiorstwa połowowego. Tytuł prawny omawianego przodownika obejmował funkcję technicznego kierownika, nadzór nad podziałem połowów oraz reprezentację 'grupy na zewnątrz. W aneksach do pracy autor przedstawia: 1) przegląd etnograficznej literatur~' omawianego tu obszaru, w której oprócz "przodowników łososiowych" występują jeszcze "przodownicy łowcy" (bliżej nieokreśleni), przodownicy w polowaniu na: zwierzynę płową, bawoły, niedżwiedzie, kozice, antylopy, gryzonie, ptactwo wodne oraz "przodownicy zbieracze" (roślin jadalnych); 2) wędrówki łososiów i ujmuje szlaki wędrowne kartograficznie, omawia i ujmuje graficznie wielkość połowów: 3) wykorzystanie ciągów łososiów przez indiańskich rybaków. Praca D. Treidego jest dalszą próbą ujęcia zagadnień etnograficznych z punktu widzenia ich znaczenia gospodarczego. Wysunięcie zagadnień gospodarczo-technicznych na plan pierwszy stawia przed etnografem nowe problemy, dotąd nie zawsze dostatecznie doceniane. Przedstawiona w omówionej postaci praca budzi jednak pewne zastrzeżenia i wątpliwości w celowość aż tak gospodarczego ujmowania lub rozgraniczania problemów etnograficznych z pominięciem aspektów tzw. kultury społecznej i duchowej. Wyrażona tu wątpliwość wydaje się tym bardziej uzasadniona, że autor w innym miejscu 2 problemy te omawia. Nasuwa to myśl o mechanicznym podziale pracy ze szkodą zarówno dla omawianego tematu jak i dla czytelnika a szkoda. Zarówno jedna jak i druga część pracy D. Treidego zasługują na uwagę ze względu na zebrany bogaty materiał faktograficzny jak i nowatorski sposób ujęcia. Konrad 2 Zob. "Lud", t 51, cz. l, Wrocław 1967, s. 214. Wypych �Sprawozdania Basil Davidson, Eddy Werfel Stara Afryka na nowo 649 i recenzje odkryta. PIW, Warszawa 1961. Przekład "Tematem mojej książki jest historia tej części Afryki, która leży na południe od Sahary, oraz jej ludności na przestrzeni półtora tysiąca lat poprzedzających erę kolonialną. Jej celem jest przedstawić z grubsza, w granicach obecnego stanu wiedzy, niektóre najważniejsze cechy życia i cywilizacji afrykańskiej, tak aby można było lepiej się zorientować co do początków i tła historycznego dzisiejszej Afryki". W ten właśnie sposób autor mówi o swojej książce. Praca jego jest wnikliwym studium o historii części Afryki, opartym o badania, także najnowsze, z zakresu archeologii i historii. Na kartach książki odżywają ludy i kultury dawno zaginione i zapomniane. Wraz z autorem ze zdumieniem odkrywamy prawdę o starej kulturze afrykańskiej, o jej wartościach, wzlotach i upadkach. Do niedawna sądziliśmy, że w głębi tego kontynentu żyją plemiona prymitywne, które ubogie swe umiejętności przejęły od narodów o wyższej kulturze. Na podstawie naukowych dowodów autor burzy przekonanie o prymitywności Afrykańczyków. Wyłania się przed nami obraz plemion, narodów i państw zorganizowanych, które podlegając w ciągu wieków wielu najazdom, migracjom i wpływom - potrafiły jednak przekształcić je na swój wyłączny "afrykański styl", wytwarzając własne elementy kulturowe. Dotyczy to zarówno technologii wydobywania i obróbki żelaza, wcześniej nawet złota, miedzi i cyny, jak również organizacji handlu, uprawy ziemi, organizacji społecznej i państwowej, jak i przejawów kultury w sztuce i religii. Okazuje się, że to, co mieliśmy za "prymitywne" - przy głębszej analizie i znajomości rzeczy ujawnia swą wartość kulturową. Odkrycia archeologiczne i badania historyczne ostatnich lat obaliły mit o barbarzyństwie i dzikości Afryki. Davidson rzeczywiście odkrywa po raz drugi Afrykę. Po jej pierwszym geograficznym odkryciu, jest to odkrycie historyczne. Autor przyznaje, że wiele z tych problemów czeka jeszcze na wyjaśnienie na drodze dalszych poszukiwań, wielu też wyjaśnić już się nie da. Nowe, niezależne państwa afrykańskie dzisiejszej doby zaczynają swą historię od nowa. Ale pamiętać trzeba, że te nowe dzieje mają swoją bogatą kartę w przeszłości, że wyrastają na gruncie starej kultury i tradycji. Praca Davidsona opatrzona jest obszerną bibliografią, dotyczącą poszczególnych rozdziałów, pozwalającą zapoznać się z materiałem źródłowym. Indeks ułatwia orientację, a liczne ilustracje w tekście dają chociaż częściowy pogląd na to, jak wiele jeszcze odczytać można ze śladów i pozostałości po ludach, o których zapomnieć nie wolno. Krystyna Swierczyńska EIN JAHRZEHNT VOLKSKUNDLICHE FORSCHUNG IN MECKLENBURG "Wenn man sich einmal, in einigen Jahrzehnten vielleicht, mit der Geschichte del' deutschen Volkskunde unserer Jahre besehaftigen wird, dann wird man vielleicht auch festellen, daB es sich um eine Bllitezeit der Volkskunde von Mecklenburg gehandelt hat. Nie vorher sind wohl soviele BUcher liber meeklenburgisehe Volksliberlieferungen erschienen, von den Bauernhausern bis zu den Marchen haben die versehiedensten Gebiete in den letzten Jahren ihre zum Teil sehr griindlich erarbeiteten Darstellungen gefunden" l. Diese Feststellung aus berufenem Munde 1 Leopold S c h m i d t in: "bsterreichische 1964. S. 309. Zeitschrift fUr Volkskunde". N.S. 18. �650 Sprawozdania i recenzje veranlal3t uns, in gedriingter Form eine Dbersicht iiber die wichtigsten Veroffentlichungen der letzten Jahre zur Volkskunde in Mecklenburg zu geben. In Mecklenburg war nach dem zweiten Weltkrieg die Situation fUr einen Neubeginn in del' zur Zeit des Nationalsozialismus schwer kompromittierten volkskundlichen Wissenschaft besonders gilnstig. Der grol3e mecklenburgische Volkskundler R. Wossidlo (1859-1939) 2 hatte dem Regime keine Zugestiindnisse gemacht, sondern sich auf sein grol3angelegtes folkloristisches und ethnographisches Sammelwerk konzentriert - mit dem Ziel objektiver Dokumentation. Aus den rund zwei Millionen handschriftlichen Notizen seines gewaltigen Zettelarchivs, das er hinterliel3 und das die Wirren des Krieges mit geringfiigigen Verlusten iiberstand, trat den Fortsetzern seines Werks ein nahezu geschlossenes Bild des Volkslebens in Mecklenburg seit der Mitte des 19. Jahrhunderts entgegen. Hier konnte unmittelbar angekniipft werden. Das geschah -nachdem 1953 an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin ein Institut fiir deutsche Volkskunde (Leitung: W. Steinitz) gebildet und ihm 1954 eine Wossidlo-Forschungsstelle in Rostock (Leitung: P. Beckmann, ab 1959 K. Baumgarten) angegliedert worden war 3 - sowohl durch weitere Forschungen im Terrain aIs au ch durch die systematische Auswertung des angehiiuften Sammelmaterials. AIs Ziel aller Bemiihungen kristallisierte sich dabei eine sehr weitgespannte Forschungsaufgabe heraus: die umfassende Untersuchung und Darstellung der Lebensweise und der kulturellen Leistungen des werktiitigen Volkes auf dem Gebiet Norddeutschlands (in den Grenzen der DDR) wiihrend der letzten Jahrhunderte. Dazu konnten im Verlauf eines .Jahrzehnts erste Beitrage vorgelegt· werden. Den breitesten Raum nahmen Forschungen zur L e b e n s wei s e und Kultur der ba u e r l i c h e n B e vol ker u n g ein. Diese Arbeiten konnten auf zwei zusammenfassenden Darstellungen 4 und einer Reihe von Einzeluntersuchungen 5 zur Agrargeschichte aus der Sicht des Historikers aufbauen und kombinieren stets die Resultate von Archivauswertung und Feldforschung G Das bemerkenswerteste Ergebnis bildet eine in Gemeinschaftsarbeit entstandene agrarethnographisch-volkskundliche Studie zur bauerlichen Gesamtsituation vOl' dem Dreif3igjahrigen "Vgl. "Zeitschrift Geburtstag S. 3-7. daiu: Paul B e c k m a n n: Das Lebenswerk Richard WossicLLos. In: fUr Volkskunde". 56. 1960, S. 1-11. - Wolfgang S t e i n i t z: Zum 100. Richard WossidLos. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 5. 1959. 3 Vgl. dazu: Doris S t o c k m a n n: Aus der ilrbeit des Instituts fiir deutsche VoLkskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu BerLin. In: "Demos". 1. 1960, Sp. 114-122. - Dieselbe: Z działaLności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. In: "Etnografia Polska". 4. 1961, S. 385-391. 4 Friedrich M a g e r: Geschichte des Bauernt-ums und der BodenkuLtur im Lande MeckLenburg. Berlin 1955. Paul S t e i n m a n n: Bauer und Ritter in Mecklenburg. Schwerin 1960. 5 Die beiden wichtigsten sind: Gerhard H e i t z: Fcudales BauernLegen i11 MeckLenburg .... In: "Zeitschrift fiir Geschichtswissenschaft". 8. 1960, S. 1342-1377.Derselbe: Die soziaLi:ikonomische Struktur im ri.tterschaftlichen Bereich Mcek Lenburgs ... In: "Beitrage zur deutschen Wirtschaftsund Sozialgeschichte des 18. und 19. Jahrhunderts". Berlin 1962, S. 1-80. G Karl B a u m g a l' t e n, Siegfried N e u m a n n, Ulrich B e n t z i e n: Die FeLdforschung der WossidLo-Forschungsstelle. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 8. 1962, S. 4.06-410. �SJJTawozdania fi51 i recenzje Krieg 7. Untersucht sind hier neben den Hiiusern und Wirtschaftsgebauden der. Bauern VOl' allem die Feld- und Viehwirtschaft, die Arbeitsgeriite sowie die okonomische und rechtliche Lage". Unter den einzelnen Realien der bauerlichen Lebenswelt galt das grof3te Interesse dem Haus 9, dessen baugeschichtliche Entwicklung hinsichtlich der Gefugekonstruktion 10 und Raumaufteilung seit dem 13. Jahrhundert weitgehend erhellt werden konnte, wobei besonders die Forschungen K. Baumgartens hervorzuheben sind. Neben einer Reihe von AufsiHzen zur Methodologie der Hausforschung ", zu einzelnen besonders bemerkenswerten Einzelgebauden 12 und zu regional charakteristischen Haustypen 13 sind hier VOl' aHem zwei Bucher zu nennen, die eine erste Uberschau vermitteln ". Die meisten diesel' Arbeiten zeichnen sich durch das Bemuhen aus, das heutige Nebeneinander des re zen ten Altbaubestandes in seinem historischen Nacheinander zu erfassen, die Abhangigkeit der Gebaudeentwicklung von den wechselnden okonomischen und sozialen Gegebenheiten aufzuzeigen und das Haus nicht nur aIs gebautes, sondern VOl' allem in seiner Funktion aIs bewohntes Gebaude 15 zu begreifen. Daneben B a u m g a l' t e n, U. B e n t z i e n: Haf und Wirtschaft der Ribnitzer Berlin 1963. :: Vgl. dazu ergiinzend auch: U. B e n t z i e n: Pferde und Ochsen als Spann7 K. Bauern. vieh in del' mecklenburgischen Landwirtschaft Val' dem DreijJigjiihrigen Krieg. In: "Zeitschrift fur Agrargeschichte und Agrarsoziologie". 12. 1964, S. 21-28. K. B a u m g a l' t e n: Das mecklenburgische Bauernhaus um 1600. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 231-246. 9 K. B a u m g a l' t e n: 90 Jahre mecklenburgische Bauernhausforschung. In: " eue Mecklenburgische Monatshefte". 2. 1957, S. 11-16. Derselbe: Probleme del' Niedersachsenhaus-Forsehung in. Mecklenburg. In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 1. 1955, S. 169-182. III K. B a u m g a l' t e n: Das Dreistdnderhaus in Mecklenbu,rg. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 1. 1956, S. 32-36. - Derselbe: Zur Entwicklung des Geriistes im mecklenburgischen HaUenhaus. In: "Forschungen und Fortschritte". 37, 1963, S. 205-211. II K. B a u m;!, a l' t e n: Sl.udies of Rural Buildings in Mecklenburg. In: "Technology and Culture". 5. 1964, S. 234-240. Derselbe: Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung. In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Zur Frage einer cthnographischen Hausforschung in Deutschland. In: "Europa et Hungaria". Budapest 1965, S .189-195. Derselbe: Stratigraphische Untersuchungen. ill der deutschen Hausfor.~chung. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreB fUr Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). " K. B a u m g a l' t e n: Der Zuckerhut von Pantow auf Ri.igen.. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 1. 1961, S. 202-215. Derselbe: Das Bechelsdorfer Sclwlzenhaus. In: "Mitteilungen des Instituts fur Denkmalspflege" - Arbeitsstelle Schwerin. 15. 1963, S. :37-47. J:l AnncJiese K l' e n z l i n: Probleme geographischer Hausformen.forschun.g gezeigt am Deispiel cles norddeutsclwn Einheitshauses. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Ernst-Moritz-Arndt-Universitat. Mathematisch-naturwissenschaftliche Reihe". 4. 1954/55, S. 629-641. Christa K u p f e r: Aus der Geschichte des Hauernhauses in Siidwestmecklenburg. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift del' Humboldt-Universitat. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 6. 1956/57, S. 215-220. - K. B a u m g a l' t e n: Riigens "Zuckerhii.te". In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 5. 1959, S. 74-86. 14 ,Johann Ulrich F o l k e l' s: Haus und Haf deutscher Bauern. Bd. 3: Mecklenburg. Munster 1%1. - K. B a u m g a l' t e n: Das Bauernhaus in Mecklenburg. Berlin 1965.. - Vgl. dazu auch: Derselbe: Das mecklenburgische Niedersachsenha1Ls des ausf/ehcnclerl 18. Jahrhunderts. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Geselschafts-und sprachwissenschaftliche Reihe". 4. 1954155, S. 199-205. 15 AIs erste Einzelstudien hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Diele und Dreschen in; H al!enhaus. In: "Zeitschrift fur Agrargeschichte und Agrarso- mecklcn burpischen �652 Sprawozdania i recenzje galt - und gilt - die Aufmerksamkeit den WohnverhiHtnissen del' landwirtschaftlichen Arbeiter 16, den agraren Wirtschaftsgebauden, VOl' allem del' Scheune. Uber die eine erschopfende, au ch metbodisch richtungweise Monographie erschien 17, und der Nutzung der liberkommenen Gebaudesubstanz in der Gegenwart IB. ZU diesem weitgespannten Problemkreis befinden sich mehrere erganzende Studien im Druck; hingewiesen sei jedGch nur noch auf ein umfassendes Kompendium des Bauernhauses und der bauerlichen Wohnkultur 19 in Mecklenburg. das Baumgarten gegenwartig vorbereitet. - Ais Vorarbeiten zu einer Darstellung des Bauernmobels wurden zwei Aufsatze publiziert, die sowohl charakteristische StUcke beschreiben ais auch einen ersten historischen AbriI3 der Entwicklung der bauerlichen Moblierung geben 20. Flir die bauerliche Tracht existierten diese Vorarbeiten bereits, so daI3 sie zu einer Monographie kompiliert werden konnten 21. - Auch libel' das bauerliche Arbeitsgerat wurden erste Dbersichten erarbeitet, die im wesentlichen eine Beschreibung der vorhandenen lVIuseumsexponate und Hinweise auf den frUheren Gebrauch diesel' StUcke geben 22. Weit fortgeschritten sind die Untersuchungen libel' die Hauptbodenbearbeitungsinstrumente Haken und Pflug, die in Dberwindung einer isoliert geratetypologischen Betrachtungsweise im Zusammenhang mit den wirtschaftsund sozialgeschichtlichen Gegebenheiten erforscht werden. wobei unter Auswertung del' Ergebnisse aller in Frage kommenden Fachdisziplinen (Archaologie, Geographie, Geschichte, AgrarOkonomie. Ethnographie usw.) neben den Geraten die Menschen, die diese Gerate produzierten und mit ihnen arbeiteten. im Mittelpunkt der Betrachtung stehen. Nach mehreren Einzelstudien, die sich geographisch auf einen Teil des Untersuchungsgebiets beschranken 23 oder sachlich nul' Teilaspekte in den Vordergrund rucken 2" wird von ziologie". 13. 1965. S. 28-34. - Derselbe: Erntefest und HaUenhaus in MeckLenburg. In: "Zeitschrift fUr Volkskunde". 61. 1965, S. 74-85. 16 K. B a u m g a l' t e n: Die iHteren Landarbeiterkaten in MeckLenburg. Vortrag auf dem Deutschen VolkskundekongreI3 in Marburg 26.-30.4.1965 (Ms.). 17 K. B a u m g a l' t e n: Zimmermannswerk in MeckLenburg. Die Scheune. Berlin 1961. 18 K. B a u m g a l' t e n: Zur Frage der Bewahrung liindLicher Jlltbauformen in der DDR. In: "Arbeitskreis fiir deutsche Hausforschung". Bericht uber die Tagung in Heppenheim vom 26.-30.8.1959 (1960), S. 148-151. - Derselbe: Nur ein alter Katen. "In "Alte Bauten im neuen Dorf". Teil 1. Berlin 1963, S. 9-19. 19 Vgl. aIs ersten Beitrag hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Die Tischordnung im aUen meckLenburgischen Bauernhaus. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 11. 1965, S. 5-15. 20 Walter B o l' C h e l' s: Das Bauern- und FischermóbeL auf Hiddensee. Ummanz, dem Darj3 und Monchgut. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 1. 1961, S. 184-201. S. N e u m a n n: Lade und Koffer im biiuer[ichen MobHiar WestmeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965. S. 123-136. 21 Hans Heinrich L e o p o l d i: MeckLenburgische Volkstrachten. Teil I: "Bauerntrachten". Leipzig 1957. 22 Rudolf W e i n h o l d: Biiuer[iches Arbeitsgeriit in den Museen MeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 87-108. (Ralf Wen d t): BauernkuLtur in Mecklenburg. Bd. 1: "Das Arbeitsgerat". (Schwerin 1963). - Vgl. auch: Hans Friedrich R o s e n f e l d: Urtiimliche Holzbearbeitung nach Wort, Sache und Brauchtum diesseits und jenseits der Ostsee. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 2. 1956, S. 147--178. 23 U. B e n t z i e n: Der Pflug auf der Insel Rugen. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 203-223. Derselbe: Von aLten PfLiigen und Haken in der Uckermark. In: "Heimatkalender fUr den Kreis Prenzlau". 9. 1966. S. 119-123. 24 U. B e n t z i e n: TraditioneLle und moderne Pflugtypen in NorddeutschLand im 19. Jahrhundert. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreI3 fiir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10. 8. 1964 (Ms.). - Derselbe: Landmaschinentech- �Sprawozdania i 1'ecenzje fio3 Bentzien gegenwartig eine umfassende Monographie darliber abgeschlossen. Seine Forschungen beziehen in starkern Malle neben dem Bauern den Landarbeiter mit ein"" und vermittelten dabei auch zum ersten Mal einen Eindruck von den Veranderungen, die in den letZJten hundert Jahren die Technik in del' landlichen Lebenswelt hervor,rief "G. Ahnlich vielseitig und intensiv wiederum basierend auf ausgedehnten Erhebungen im Terrain 27 waren die Forschungen zur L e b e n s we l t d e l' K li s t e n b e v Cil k e l' u n g. Auch hier ist aIs wichtigstes Ergebnis ein in Kollektivarbeit entstandenes Buch zu nennen, das eine geschlossene Darstellung del' Genossenschaftsfischerei auf del' Insel Rtigen gibt ~g. Behandelt werden namentlich die Entwicklung und Struktur del' Fischerdorfer, die Organisation und Funktion del' Kommtinen sowie die Gerate: die Netze und Boote und deren Handhabung. Von den Autoren hat sich R. Peesch VOl' allem mit dem Problem der Fangtechniken und ihrer Tradierung beschaftigt 29, wobei er interessante kulturelle Wechselbeziehungen im stidlichen Ostseeraum nachweisen konnte 30, wahrend W. Rudolph besonders die Formen und die Entwicklung des Fischerbootes 31 und seiner Bemannung:l~ untersucht hat. Neben dem Fischer gelten seine Forschungen auch dem U. nik in Mecklenburg. In: "Jahrbuch fUr Wirtschaftsgeschichte". 1965. Teil III, S. 54-81. Derselbe: Die Ochsenhiike'r. In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Der Riiker. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 11. 1965, S. 16-34. lS U. B e n t z i e n: Die mecklenburgischen "Drescher" und die Einfii.hrung des Maschinendrusches. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 10. 1964, S. 25-42. - Vgl. auch Anm 24. "" U. B e n t z i e n: Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevolkerung. Diss. (Ms.) Berlin 1961. ~7 Reinhard P e e s c h: Die Inventarisationsarbeiten des Instituts fiir deutsche Volkskunde der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin auf dem Gebiete der materiellen Kultur. In: ,,4. Arbeitstagung tiber Fragen des Atlas der deutschen Volkskunde". Bonn 1964, S. 140-148. Derselbe: Die volkskundliehe Inventarisatioll der Fischereigeriite und der Fischerboote an der deutschen O.~tseekiiste. In: •.Lud". 49. 1965, S. 55-64. ~" R. P e e s c h: Die Fischerkommiinen auf Riigen und Riddensee. Mit einem Beitrag tiber die Boote einem Beitrag libel' die Berlin 1961. 2" Vgl. R. P e e s c h: -215. Derselbe: Ein der Gewasser Hausmarken um Rligen von Wolfgang auf Hiddensee von Karl R u d o l p h und E b b i n g h a u s. Matschop. In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 209altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen El.be twd Ode7·. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 11. 1965, S. 137-155. - Derselbe: ZUT Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung. Vortrag auf dem Deutschen Volkskundekongrel3 in Marburg 26.-30. 4. 1965 (Ms.). :!lI R. P e e s c h: Kulturstromungen in den Kiistenzonen der siidlichen Ostsee. In: ..Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 3-29. :lI W. R u d o l p h: Eine Obergangsform vom Einbaum zum Plankenboot an der deutschcn Ostseekiiste. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 8. 1962. S. 30-52. - Derselbe: Die Obergangsformen zwischen Einbaum und Plankenboot an der s'iidlichen Ostseekiiste. Diss. (Ms.) Berlin 1965. Vgl. auch: Derselbe: Sydsvenska biittyper i Pommern och pa Riigen. In: "Blekingeboken". 37. 1959. S. 56-68. - Derselbe: De pommerske aledrivkvaser og deres betydning for Danmark. In: "Handelsog S0fartsmuseets arbog". 20. 19tH, S. 49-89. Derselbe: Konieczność prowadzenia dalszych badań nad lodziami na Zalewie Odrzańskim. In: "Materiały Zachodnio-Pomorskie". 8. 1962, S. 335-346. - Derselbe: Die Boote vom Garder und Leba-See. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 225-234, auch in: "Zeszyty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki ludowej". 2. 1961, S. 53-62. Vgl. auch Anm. 28. �Sprawozdania i recenzje Schiffer und dem Bootsbauer. Eine Monographie uber die rugische Schiffahrt vermittelt ein plastisches BUd des Lebens und der Arbeit beider Berufsgruppen wahrend der letzten Jahrhunderte 33, und mehrere Aufsatze behandeln einzelne Abschnitte der Schiffahrts- 34 und Schiffbaugeschichte 35 sowie charakteristische Schiffstypen 36. Kennzeichnend auch fur die meisten dieser Untersuchungen ist wieder die ausgesprochen volkskundliche Fragestellung, die hinter den greifbaren materiellen Gegebenheiten stets den Menschen sieht :17. Ein Handbuch der volkstiimlichen Boote in Norddeutschland befindet sich in Vorbereitung. Fur die wichtige Erforschung der h a n d w e r k l i c h e n B e r u f s g r u p p e n auBer der des Fischers ist kennzeichnend, daB bisher vornehmlich die technische Seite ihrer Arbeit behandelt wurde: die des Bootsbauers bei Untersuchungen uber Boote 3H, die des Zimmermanns -bei Studien zur landlichen Volksarchi tektur 39, die des Tischlers bei Erhebungen zum Mobe140, die des Stellmachers und Schmieds im Zusammenhang mit der agraren Gerateforschung 'l. In allen diesen Fallen waren die Realien und nicht die Berufsgruppen Ausgangspunkt der Untersuchung. Aber au ch die er sten Studien zu einzelnen Handwerksberufen wie dem des Leinewebers 42, Papiermachers 43 oder Mullers 44 beschaftigen sich starker mit dem Werk aIs mit den Produzenten 45. Hier harrt noch ein weites Arbeitsfeld der Bearbeitung 4H. W. R u d o l p h: Altere EntwickLungsstufen der ilrbeitsgeseUung auf kleinell In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965, S. 229-244. 33 W. R u d o l p h: Die InseL der Schiffer. Rostock 1962. 34 W. R u d o l p h: Die Anfange der Wndlichen Frachtschiffahrt auf der InseL Riigen. In: "Hansische Studien". Berlin 1961, S. 322-331. Derselbe: 100 Jahre rugenscher Baderdampfschiffahrt. In: "Neue Mecldenburgische Monatshefte". 2. 1957, 32 Fischerbooten. S. 238-245. 35 W. R u d o l p h: "Greifswald-Stralsunder Rugenscher Jahrbuch". Schiffbau auf der Werft zu Seedorf. In: 2. 1962, S. 257-272. Derselbe: Zur GeGreifswaLd und AnkLam. In: Ebenda L 1961, schichte des Eisenschiffbaues in S. 66-75. 36 W. R u d o l p h: Die Schiffstypen der Gewassern der InseL Rugen. In: "Deutsches S. 129-154. Wnd!ichen Jahrbuch Frachtschiffahrt fur Volkskunde". in den 4. 1958, Margarete R a s s o w: Fischersprache und Branchium im dem Darj3 und der unteren Od er. Berlin 1958. 38 Vgl. Anm. 31, 33, 35 und 36. 3" Vgl. Anm. 10-14 und 17. 40 Vgl. Anm. 20 41 Vgl. Anm. 22-26. 42 Thea R e i c h a r d t: Das Werk der Leineweber in MeckLenburg und Vorpommern im 18. und 19. Jahrhundert. Diss. (Ms.) Berlin 1965. - Rudolf Stundl: Fischerteppiche. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 2. 1957, S. 104-109. 43 Alfred E b e r l e i n: Papier, Papiermacher, PapiermiihLen in. MeckLenburg. 37 Lande Vgl. dazu ferner: zwischen In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftJiche Reihe". 7. 1957/58, S. 11-25. 44 Hans B e l t z: WindmuhLen in MeckLenburg. In: "Natur und Heimat". 1953, S. 202-205. Dagegen vgl.: Irmgard R e h f e l d: Sprache und voLkskundLiche Geltung des Wasser- und WindmuHers im ehemaligen Pommern. Diss. (Ms.) Greifswald 1960. 45 Lediglich um einen Bildband, der zudem am Titel vorbeigeht, handelt es sich bei: Ernst S e h a f e r: MeckLenburg un.d sein Handwerk. Berlin 1963. 46 Vgl. auch R. P e e s c h: Das Dorfhandwerk in Schwedisch-Vorpommern gegen Ende des 17. Jahrhunderts. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 199-208. �Sprawozdania i recenzje 655 Das gilt auch fur die B r a u c h f o r s c h u n g. Am besten untersucht ist das Arbeitsbrauchtum der Fischer 47 und der Bauern und Landarbeiter bei der Feldbestellung 4". Das hausliche Brauchtum des Bauern im Alltag und beim Erntefest hat von Seiten der Hausforschung erste Darstelluńgen gefunden 49. Weitere Studien beschaftigen sich mit Brauchen zu Fastnacht und Pfingsten 50; aber bis zu einer historisch fundierten, sozial gegliederten Ubersicht tiber das Brauchtum in Mecklenburg - unter Verwertung iilterer Forschungsergebnisse 51 ist es noch weit. Am unmittelbarsten an das Lebenswerk Wossidlos kniipfte die E r z ii h If o r s c h u n g an. Dabei gin g es einmal darum, die zusammengetragenen Schatze an Erzahlgut durch eine Publikation der bffentlichkeit zuganglich zu machen, zum anderen um die Erhellung des sozialen Gehalts und der sozialen Funktion der ErzahlUberlieferung. Die grofite Aufmerksamkeit galt der Sage. Fur sie liegt mit uber 30000 Aufzeichnungen das reichhaltigste Material vor, aus dem mehrere Sammlungen vorwiegend popularen Charakters 52 und eine Edition des sozialkritischen Sagenguts .1:1 erschienen sind. Diese Sozialkritik in der mecklenburgischen Sage ist namentlich von G. Burde-Schneidewind sehr grundlich erforscht worder;, wobei sie zu aufschluJ3reichen Ergebnissen uber die Sage aIs QueUe fur das Geschichtsbild des Volkes 54 und aIs volkstumliches Medium fi.ir eine weltanschauliche Stellungnahme'" gekommen ist. Ferner liegen Aufsatze uber den Sagenkreis Vgl. Anm. 28-30, 32 und 37. Vgl. Anm. 23-24. 4" Vgl. Anm. 15 und 19. •W Walter I h r k e: MeckLcnburgische Fastnachtsbrauche. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 6. 1960, S. 453-465. Derselbe: Pfingstbriiuche der mccklcnburgischen Hirten. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 1. 1956, S. 82-84. - Vgl. auch: Fritz A d l e r: Alte Verlobungsund Hochzeitsbriiuche in pommerschen Stiidten. In: "Baltische Studien". N. F. 43. 1955, S. 47-64. 51 Z. B. Richard Wo s s i d l o: Altmecklenburgische Sitten tmd Brauche. In: "Mecklenburg". Wismar 1925, S. 197-219. 52 Otto Kro p l i n: Hundert Sagen aus Wismar und seiner Umgebung, Wismar 1956. Heinrich Alexander S t o 11, Klaus H a 11 a c z: Vom Riiuber Viting und andere Sagen aus Mecklenburg und dem Spreewald. Berlin 1956. - Hans V i c k: Sagen und Erziihlungen aus Boizenburg. Hagenow 1956. - Derselbe: Sagen und volkskundliche Uberlieferungen aus dem Kreise Hagenow. Schwerin 1959. - Albert B u r k h a r d t: Sagen und Miirchen der Insel Rugen. Berlin 1957. - Derselbe: Vineta. Sagen und Miirchen vom Ostseestrand. Rostock 1965. O:J R. W o s s i d l o, Gisela S c h n e i d e w i n d: Herr und Knecht. llntifeudale Sagen aus Mecklenburg. Berlin 1960. '4 G. S c h n e i d e w i n d: Ein historisches Ereignis des 17. Jahrhunderts in Mecklenburg und seine Vberlieferung in der Volkssage. In: "Internationaler Kongrel3 der Volkserzahlungsforscher in Kiel und Kopenhagen (1959)". Berlin 1961, S. 378-384. - Dieselbe: Zu einigen antifeudalen Sagentypen. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 159-165. - Dieselbe: Die Volkssage aIs historisehe Quclle. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreJ3 fUr Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). Vgl. auch. Paul B e c k m a n n: Mecklenburgische Rechtssteine in der Vberlieferung des Volkes. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 5. 1955/56, S. 135-141. - Arno S c h m i d t: Der Mordstein von Pasewalk. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 135-140. 55 G. S c h n e i d e w i n d: Der Sagenkreis um den meeklenburgischen Gutsherrn Georg Haberland. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 8-43. Dieselbe: Die Volkserziihlung bei Fritz Reuter. In: Fritz R e u t e r, Eine Festschrift zum 150, Geburtstag. Rostock 1960, S. 156'-:170. - Aus den Forschungen G. Schneidewinds schopfen die Studien: Charlotte H i r s c h: Die Volkssage aIs llusdruck der Sozialkritik der mecklenburgischen Landbevolkerung. Diss. (Ms.) Berlin 1960. - Dieselbe: Sozialkritik in der mecklenburgischen und pommerschen Volkssage des 19. Jahrhunderts. In: "Lud". 49. 1965, S. 9-19. 47 4" �656 Sprawozdania i recenzje um das slawische Kultzentrum Rethra 56 und Uber ProbIerne des Sagenstils 57 VOl'. Gegenwartig wird im Rahmen der Arbeiten flir einen europaischen Sagenkatalog eine Bestandsaufnahme des mecklenburgischen Sagenguts durchgeflihrt 5B. - Durch die Herausgabe einer Auswahl 'der von Wossidlo gesammelten Marchen 59 konnte eine region ale LUcke im BUd der deutschen MarchenUberlieferung geschlossen werden. Und die von S. Neumann publizierten BUcher und Einzelstudien tiber den Schwank geben eine umfassende Ubersicht tiber den Stoffreichtum des Schwankguts in Mecklenburg und ordnen es zu Themenkreisen GO, analysieren seine soziale Aussage und stellen sein Leben in del' Erzahltradition dar 61, wobei den Schwanken unter dem Erzahlgut der Gegenwart G2 besondere Aufmerksamkeit gilt. Die Sammlung und Untersuchung des lebendigen Erzahlguts beschrankt sich jedoch nicht auf die klassischen Gattungen 63, sondern bezieht auch die Alltagserzahlung mit ein G4. tiber das Sprichwort in del' sprachlichen Volksilberlieferung Mecklenburgs 65 ist eine groBere Arbeit im Entstehen. Durch diese Forschungen hat Mecklenburg seinen Platz aIs neben Schleswig-Holstein besterforschte deutsche Erzahlgutlandschaft, den es dem Wirken Wossidlos verdankte, bis heute behalten. Abel' gerade diese gilnstige Forschungslage hat andererseits erkennen lassen, wie wenig die traditionelle Erzahlforschung das Phanomen Volkserzahlung wirklich ausgeleuchtet hat, so daB selbst hier noch viel zu tun bleibt. Uber die beliebtesten Stoffe und Melodien des mecklenburgischen Vol k s- 56 Paul B e c k m a n n: Die Rethra-Sagen in Mecklenburg. In: "Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde". 5. 1959, S. 44-73. 57 P. B e c k m a n n: Sprachliches in mecklenburgischen Sagen. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 81-85. 58 Vgl. dazu: Gisela B u l' d e - S c h n e i d e w i n d: 2ur Katalogisierung historischer Volkssagen. In: "Acta Ethnographica". 13. 1964, S. 27-41. 59 R. W o s s i d lo, P. B e c k m a n n: Kreuzbube Knud und andere mecklenburgische Marchen. Berlin 1955. - R. Wo s s i d l o, Gottfried H e n /3e n: Mecklenburger erzahlen Marchen, Schwanke und Schnurren. Berlin 1957. 60 R. Wo s s i d l o, S. N e u m a n n: Volksschwanke aus Mecklenburg. Berlin 1963, 3. erganzte Aufl. 1965. Ein 2. Bd. im Druck.) Gl S. N e u m a n n: Soziale Konf[ikte im mecklenburgischen Volksschwank. Diss. (Ms.) Berlin 1961. Derselbe: Der mecklenburgische Volksschwank. Berlin 1964. G2 S. N e u m a n n: Schwank und Witz. In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 328-335. Ders·elbe: Die doppelten Prugel (AT 791). In: Marchen del' europaischen Volker". Bd. 5. MUnster 1964, S. 167-171. 63 S. N e u m a n n: ALtiiberlieferte Erzahlstoffe im mecklenburgischen Al.ltag der Gegenwart. In: "Die Freundesgabe". 1963. Heft 1, S. 39-44. Vgl. auch: U. B e n t z i e n: Elemente der modernen Technik in der mecklenburgischen Volksdichtung. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 12. 1963, S. 669-682. 64 S. N e u m a n n: Die heutige Erzahliiberlieferung und folkloristischc Sammelarbeit in Deutschland. Vortrag auf dem 7. Internationalen Kongre/3 flir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). - Derselbe: Arbeitserinncrungen als ErzahlinhaLt. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Yolks Kunde". 12. 1966, S. 177- -190. Ansatze bei: W. I h l' k e: Wie sich der mecklenburgische Volksmund tiber die geseLlschaftliche Spannung aujjert. In: "Wissenschaftliche Annalen". 5. 1956. Beiheft S. 140-148. S. N e u m a n n: John Brinckman und das mecklenburgische Sprichwort. In: "Festschrift zum 150. Geburtstag von John Brinckman". Giistrow 1964, S. 21-25. G5 fruhere �Sprawozdania i recenzje 657 l i e d s gibt eine kleine, aber umsichtig zusammengestellte Sammlung Auskunft 66. Daneben entstanden drei Studien zu einzelnen Liedern, die fruchtbare Ansatzpunkte fUr weitere Untersuchungen zur Liedgeschichte und zum Volksgesang aufzeigen 67. Ein welterer Aufsatz befaI3t sich mit der bislang vernachliissigten musikalischen Seite der Volkstiinze, bei denen kriiftig mitgesungen wurde 68. Dber die Vol k s s p r a c h e Mecklenburgs wurde die erste giiltige geschichtliche Darstellung erarbeitet 69. Die Mundart ist auch heute noch so lebendig, daI3 ihr Gebrauch und ihre Anpassungsfiihigkeit an die Ausdrucksbediirfnisse der Gegenwart zu interessanten Untersuchungen angeregt haben 70. Das von H. Teuchert herausgegebene mecklenburgische Mundart-Worterbuch gibt nicht nur eine Dbersicht Uber den lexikalischen Bestand, sondern verspricht nach seiner Fertigstellung gleichzeitig ein verliiI3liches Nachschlagewerk auch zur Volkskunde Mecklenburgs zu werden, denn es ist in vorbildlicher Weise bemUht, in der Volkssprache zugleich das Volkstum zu erfassen 71. Diese Dbersicht zeigt die Vielseitigkeit der volkskundlichen Forschungen in Mecklenburg wiihrend des letzten Jahrzehnts 72, die zu dem eingangs zitierten Hans E r d m a n n: VoLksLieder aus MeckLenburg. Schwerin 1960. U. B e n t z i e n: Das Riigianische WolfsLied. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 58-68. - Derselbe: "Von StraLsund, seggt he, nah OHfiihr, seggt he ... " Zur Geschichte eines VoLksLiedes. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 2. 1962, S. 273~280. Renate W i n t e r: Ein cines StraLsunderWachtLied. In: Ebenda 3. 1963, S. 141-152. (i3 H. E r d m a n n: Zur musikaLischen Praxis des meckLenburgischen VoLkstanzes. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 2. 1956, S. 212-225. 69 Hermann T e u c h e r t: Entwurf einer meckLenburgischen Sprachgeschichte. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 197-202. - Derselbe: Beitriige zur Geschichte der meckLenburgischen Mundart. In: "Jahrbuch des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung". 82. 1959, S. 207-236. 70 Hans Joachim G e r n e n t z: Niederdeutsch gestern und heute. Berlin 1964. - U. B e n t z i e n: Warter der modernen Technik in der meckLenburgischen Mundart. In: "Jahrbuch des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung". 87. 1964, S. 87-106. 71 R. Wo s s i d l o, H. T e u c h e r t: MeckLenburgisches Warterbuch. Bd. 1-4. Berlin/NeumUnster 1942-1965. 72 In der Zeit zwischen Niederschrift und Veroffentlichung dieses Berichts sind noch die folgenden, in den voraufgehenden· Anmerkunden nicht genannten Arbeiten erschienen: Volksarchitektur: K. B a u m g a r t e n: Der Ummanzer Bauernhof des 17. Jahrhunderts. In: "Greisfwald-Stralsunder Jahrbuch". 5. 1965, S. 279-300. Derselbe: MeckLenburg-vorpommersche Durchgangshiiuser des 18. Jahrhunderts. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966), S. 123-133. - Derselbe: Das Bauernhaus im Rostocker Raum. In: "Der Rostocker Raum, die Stadt Rostock und ihr Hafen". Leipzig 1966, S. 239-256. - Derselbe: Tradierung im Werk des meckLenburgischen Zimmermanns. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. 12. 1966, S. 365-367. - Landwirtschaft: R. W i n t er: Zur biiuerLichen Butterbereitung im ehemaLigen Pommern. In: Ebenda S. 312-333. Fischerei: R. P e e s c h: Das Geriit in der ArbeitsweLt des Fischers. In: Ebenda S. 26-36. - Derselbe: Die KniittstOcke von Bergen auf Rugen. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966) S. 113-116. W. R u d o l p h: Handbuch der voLkstiimLichen Boote im astLichen NiederdeutschLand. Berlin 1966. Handwerk: Kiithe R i e c k: Das GiirtLerhandwerk in StraLsund. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 6. 1966, S. 163-205. - Brauchtum: K. B a u m g a r t e n: NachbarschaftshiLfe beim WndLichen Hausbau in MeckLenburg.ln: "Deutsches Jahrbuch fUr Volksunde". 13. 1967, S. 16-26. - Volksdichtung: S. N e u m a n n: Ryszard WossidLo a badania Literatury Ludowej w Niemczech. In: "Literatura Lu-'(i(i 67 20 - Lud, t. 51, cz. II, 1968 �658 Sprawozdania i recenzje Urteil gefiihrt haben. Dabei war jedoch gleichzeitig auf die noch bestehenden Liicken in der Forschung hinzuweisen, die es imf absehbare Zeit nicht zulassen, die Ergebnisse der Einzeluntersuchungen auf den verschiedenen Gebieten zu einer umfassenden Volkskunde von Mecklenburg zusammenzufassen. Siegfried Neumann dowa". 10. 1966, S. 27-35. - Derselbe: Das Sagwort in Mecklenburg um die Mitte des 19. Jahrhunderts im SpiegeL der Mundartdichtungen Reuters und Brinckmans. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 12. 1966, S. 49-66. G. B u r d e- S c h n e i d e w i n d: Ergebnisse der Zusammenarbeit tschechoslowakischer und deutscher FoLkLoristen atLf dem Gebiet der SagenkataLogisicrung. In: Ebenda S. 76-78. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00c301f4c062e173ebb4f4f3c1abc700.pdf 1cedcbef8f37eda298759aa21f92300a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:276 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.285-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. I RECENZJE SPRAWOZDANIA Lud, Etnografia Polskiej Polska. Akademii Instytut Historii Kultury Materialnej Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. 52, 1968 r. 1966, zeszyt X. Zeszyt X Etnografii Polskiej rozpoczynają cztery artykuły z zakresu metodologii. K. D o b r o w o l s k i i A. K u t r z e b a - P o j n a r o wa Sylwetka Jana-Stanisława Bystronia. Artykuł zawiera krótkie curriculum vitae prof. J. Sto Bystronia (1892-1964) oraz obrazuje w sposób szczegółowy jego drogę naukową. Podkreślona jest wielostronność zainteresowań uczonego oraz jego wspaniały dorobek w dziedzinie etnografii, socjologii i historii. B. O l s z e w s k a - D yon i z i a k Funkcjonalny model kultury w świetle niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii. Tematem artykułu jest zagadnienie wartości, jakie w stosunku do koncepcji ewolucjonistycznej i kulturowo-historycznej wniósł do teorii kultury funkcjonalizm Malinowskiego. Na tle tych rozważań przeprowadzona zostaje analiza i kry·· tyka funkcjonalnego modelu kultury. Stwierdzając, że u podstaw naukowej teorii kultury Malinowskiego, tkwi instrumentalna interpretacja zjawisk kultury w kategoriach determinizmu biologicznego, omawia się jej konsekwencje teoretyczne i metodologiczne, zarówno od strony pozytywnej, jak i negatywnej. Proponując wprowadzenie pewnej korekty do funkcjonalnego modelu analizy kultury, podkreśla się przydatność należycie opracowanej teorii potrzeb, jeśli nie uniwersalnej, to \v każdym razie mającej zastosowanie w określonych warunkach społeczno-ustrojowych. K. M a ł k o w s k a Problem akulturacji w etnologii arnerykańskiej. Problem akulturacji wiąże się ściśle z ekspansją Europejczyków na inne kontynenty, zamieszkane przez ludy kolorowe i z wprowadzeniem w życie tych ludów szeregu nowych czynników, przekształcających w stosunkowo szybkim czasie ich tradycyjne modele kulturowe. Artykuł poświęcony jest omówieniu poszczególnych etapów w badaniach nad akulturacją w etnografii amerykańskiej; omawia poszczególne zagadnienia akulturacji i jej rozróżnienia pojęciowe (definicje). E. P i e t r a s z e k Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury. Artykuł stanowi próbę ustalenia obecnego rozumienia pojęć "kultura ludowa" i "kultura robotnicza", jako przedmiotu zainteresowań badawczych etnografii i socjologii, a także skonfrontowania istotnych cech kultury ludowej i kultury masowej. W części I - Studia i materiały - znajdują się następujące opracowania: T. M i l e w s k i Ludy starożytnych Bałkanów. Badania językoznawcze nad historią i mechaniką procesu indoeuropeizacji na przykładzie ludów starożytnych Bałkanów wykazują, że proces indoeuropeizacji �286 Sprawozdania i recenzje Azji Mniejszej i wybrzeży Półwyspu Bałkańskiego, objętych krajami i koloniami greckimi był zjawiskiem bardzo skomplikowanym i nie ograniczał się do jednorazowej migracji indoeuropejskiej. Podobnie, kilka warstw indoeuropejskich można wyróżnić w językach grupy macedońskiej, trackiej, dako-myzyjskiej i iliro-mesapijskiej. H. B a t o w s k i Bałkany, kraje i narody bałkańskie. Omówienie politycznego terminu "Bałkany" i zmian, jakim ten teren podlegał w ciągu XIX i XX wieku, ze względu na przesunięcie granic państwowych na Półwyspie Bałkańskim. B. U r b a ń s k a Etnografia historyczna Półwyspu Bałkańskiego w czasach nowożytnych i dzisiejsza dyferencjacja etniczna. Omówienie grup etnicznych, zamieszkujących Półwysep Bałkański (1. Słowianie, 2. Grecy i Albańczycy, 3. Romanie, 4. Turko-Tatarzy, 5. Inni), w historycznej perspektywie, od początku XIX wieku do pierwszej wojny światowej oraz przegląd stosunków, jakie wytworzyły się na Bałkanach w wyniku obu wojen światowych. Podkreślenie charakterystycznego współistnienia wielu różnorodnych ludów i kultur, dzięki długotrwałej izolacji i trudnej dostępności terenu. J. P e t e r a Budownictwo pasterzy Aromunów w ALbanii. Omówienie rodzajów budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego pasterzy Aromunów, w powiązaniu z koczowniczymi warunkami ich egzystencji, na podstawie materiałów terenowych, zebranych przez autorkę artykułu. Opracowanie uzupełnione rysunkami i fotografiami. L. M r ó z O probLemie cygańskim. Omówienie sytuacji Cyganów, przede wszystkim na tle warunków ich bytowania w różnych krajach europejskich od średniowiecza do II wojny światowej, oraz tych zmian, jakie zaszły w sytuacji Cyganów po roku 1944, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków, panujących w Polsce. Analiza i ocena dwóch odn;bnych systemów działania: w krajach Europy zachodniej i w krajach Europy wschodniej w zakresie "produktywizacji" Cyganów. W. P a p r o c k a Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handLowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca). Wykonana, na podstawie materiałów archiwalnych, analiza roli, jaką dla gospodarki wsi kurpiowskiej miały mniejsze i większe ośrodki wymiany. Wykazanie, że mimo zasadniczej samowystarczalności gospodarki chłopskiej rodziła się konieczność zapewnienia sobie sum pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów i na podatki. Wynikająca stąd aktualna potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na tych terenach. Omówienie rozwoju Myszyńca, jako ośrodka handlowego. O. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Wiejskie tkactwo chałupnicze w Belchatowskim. Próba ustosunkowania się do faktu oddziaływania na tereny okolicznych wsi rozwijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego i związanego z tym zagadnienia dotyczącego przyszłości tkactwa tradycyjnego na wsiach podłódzkich. Społeczne i ekonomiczne konsekwencje pracy chałupniczej tkaczy - rolników . .M. G ł a d y s z Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej - Christo WakareLski. Omówienie dróg rozwoju naukowego oraz -badawczych wybitnego etnografa bułgarskiego; skiego z nauką polską. działalności i osiągnięć podkreślenie związków naukowoWakarel- �Sprawozdania Część II - Artykuły - 287 recenzje zawiera: M. F r a n k o w s k a Zadania i portrety polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii. Postulaty polskiej amerykanistyki w zakresie jej zadań naukowych, dydaktycznych, informacyjno-popularyzatorskich oraz działalności zmierzającej do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi. Wytyczenie kierunku i tematyki przedsiębranych prac. Omówienie dotychczasowych osiągnięć. T. M i l e w s k i Pochodzenie ludności Ameryki przed kolumbijskiej w odbiciu językowym. Umieszczenie kolebki ludów przedkolumbijskiej Ameryki w północnowschodniej Azji, skąd przybyły one przez cieśninę Beringa wieloma następującymi po sobie i nawarstwiającymi się na siebie falami etnicznymi. Wskazanie na kontakty transpacyficzne, prowadzące do obustronnych wpływów kulturowych. B. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii. Proces kształtowania się oraz charakterystyka kultury Indian prerii. Opowiedzenie się za poglądem, uznającym wykształcenie się charakterystycznych cech kultury prerii w tzw. okresie pieszym, przed wprowadzeniem na prerie konia w wieku XVII-tym. Podkreślenie znaczenia konia jedynie w dziedzinie polowania i transportu; brak zasadniczych zmian w gospodarce myśliwskiej. B. K o h u t n i c k i Proces akulturacji Indian Pueblo. Przebieg procesu adaptacji niektórych wzorców kultury europejskiej w grupie plemion Pueblo. Typy kontaktów z Białymi począwszy od XVI wieku do chwili obecnej i ich wpływ na życie Indian w zakresie religijnym i świeckim. Początki kapitalizmu. M. S k a z i ń s k a Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Opis zewnętrznych form widowisk obrzędowych Indian Zuni w powiązaniu z ich podłożem gospodarczym i ustrojem społecznym. Wskazanie znaczenia wpływu środowiska i typu gospodarki na kształtowanie się określonych wierzeń i związanej z nimi organizacji społeczno-ustrojowej plemienia. Estetyczna rola widowisk obrzędowych. K. M a ł k o w s k a Potlatch, jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady. Rozpatrzenie potlachu, czyli ceremoniału rozdawania lub niszczenia własności, nie tylko w powszechnie znanym jego związku z kształtowaniem się rangi i pozycji społecznej u Indian Północno-Zachodnich wybrzeży Ameryki, lecz jako instytucji, o ściśle określonych zadaniach społecznych, w stosunku do których rozdawnictwo darów jest jedynie oprawą zewnętrzną. A. K o wal s k a - L e w i c k a Przeobrażenie kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską. Charakterystyka tradycyjnej kultury grupy ludów Montanii. Kontakty z Białymi od okresu wypraw zdobywczych (XVI wiek) poprzez okres misyjny do okresu współczesnego kolonizowania puszczy. Przejmowanie przez Indian elementów kultury europejskiej - początkowe wzbogacenie kultury tradycyjnej, potem jej stała i wyraźna destrukcja. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Problemy powiązań kulturowych Ameryki przedkolumbijskiej Wskazanie z Oceaniq. "zbieżności" zachodzących między kulturami ludów Oceanii i Ame- �288 SpraWozdania recenzje ryki. Przyczyny występowania wytworów podobnych na obu kontynentach. Konieczność weryfikacji istniejących zbieżności od strony ich funkcji i genezy. A. M r o z ekSpoleczna funkcja Koranu. Przegląd poszczególnych przepisów, zawartych w Koranie, zwłaszcza akceptacji nierówności społecznej oraz norm etycznych. Społeczne skutki norm i przepisów Koranu w ich konfrontacji z wymogami życia współczesnego. Omówienie tendencji modernistycznych w Islamie. W części II - Studia i materiały - znajdują się: T. L e w i c k i Awunkulat w średniowiecznej Afryce. Przegląd żródeł arabskich z IX-XIV wieku, w których znajdują się dane do dziejów awunkulatu w Afryce. T. M a r s z e w s k i Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji. Opis trzech wyobrażeń postaci o kształtach ludzkich w strojach naśladujących niedźwiedzie, na naczyniach glinianych i płytce kamiennej. Powiązanie ich z kreacyjnymi praktykami magicznymi na podstawie analogii do zwyczajów ludów sąsiadujących z Chinami. J. K a m o c k i Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich. Charakterystyka i ocena zbiorów afrykańskich zgromadzonych w pięciu muzeach polskich oraz omówienie ich tendencji rozwojowych. Ponadto w X zeszycie Etnografii Polskiej znajdują się działy "Kronika" oraz "Recenzje" (z Polski, krajów europejskich i krajów pozaeuropejskich). Krystyna A. Record of Anthropological Institute. London 1965, rocznik LXV. !\lInn. Science. Wyd. The Royal Czerniewska Anthropological Jest to ostatni rocznik tego zasłużonego czasopisma antropologicznego, ulegającego likwidacji z końcem 1965 r. Przestaje również wychodzić drugie tego rodzaju czasopismo: "Journal of the Royal Anthropological Institute". Względy oszczędnościowe sprawiają, że od 1966 r. w miejsce dwóch dotychczasowych wydawnictw powstaje jedno czasopismo o kombinowanym tytule: "Man, The Journal of the Roy. Anthr. Inst." Omawiany poniżej rocznik jest więc ostatnim dawnego typu. Charakterystyczne żółte zeszyty "Man" ukazywały się początkowo jako miesięcznik, \V ostatnich latach jako dwumiesięcznik. Było to swego rodzaju "Archiwum Nauk Antropologicznych" w najszerszym tego słowa znaczeniu. Układ treści był tradycyjnie ten sam w każdym kolejnym zeszycie. Poszczególne pozycje były numerowane i przy cytatach podawało się nie stronę lecz liczbę artykułu. Każdy zeszyt zawierał na wstępie kilka oryginalnych prac i doniesień, ułożonych według rozmiarów, wpierw dłuższe następnie krótsze. Długość prac była zresztą limitowana, maksymalnie mogły zawierać 1000 słów. Dział korespondencji, prowadzony systematycznie, dotyczył głównie polemik. Kilkanaście końcowych pozycji zawieruło wyczerpujący przegląd literatury światowej z zakresu antropologii fizycznej i społecznej, etnologii, historii sztuki, archeologii, socjologii, językoznawstwa, folklorystyki, religioznawstwa, psychologii, nawet medycyny. Autorami recenzji byli wybitni specjaliści z danej dziedziny wiedzy. Recenzje krótkie ale treściwe uderzały nieraz ostrością, często były dowcipne. W omawianiu poszczególnych artykułów podają oprócz nazwiska autora także nazwę instytucji, z którą był związany, o ile taka informacja była dostępna. Pozwoli to na lepszą ocenę recenzowanych publikacji. �Sprawozdania Zesz. styczeń-luty 1965, art. 1-28. Nr 1. K. P. h s m a n n, a drum chime Wac Uniw. 289 i recenzje Lo'S Angeles: Same specuLations conceTJting in Buganda. W muzykologii wskazuje się na podobieństwa w budowie bębnów oraz w technice ich obsługi we wschodniej Afryce i w południowo-wschodniej Azji. Autor omawia zespoły "Entenga" 6 muzyków, obsługujących 15 bębnów u plemion na północ od jez. Wiktorii, podając próbę zapisu nutowego, teksty poetyckie i podania, dotyczące tych instrumentów. Nr 2. K. G o u g h, Uniw. Oregon: A note of Nayar marriage. Autorka omawia zagadnienie poliandrii na wybrzeżu Malabarskim w połudn. zach. części płw. Indyjskiego, najgęściej zaludnionego regionu Indii. U Nayarów zdarza się wspólnota żon między braćmi, bywają też małżeństwa grupowe i związki różnego stopnia zależnie od panującego rytuału religijnego. Nr 3. A. P. du Survey of the beads of Ingombe Ilede, doniesienie o wisiorkach itd.). Kilka stanowisk, datowanych na pierwsze tysiąclecie p.n.e., dostarczyło obfitych materiałów, które autor klasyfikuje na 4 kategorie wg techniki wykonania. Ich pochodzenie jest arabskie lub hinduskie. Northern T o i t: A, preLiminary R.hodesia. (Tymczasowe Nr 4. A. J. S h e l t o n, Uniw. Nigeria: The presence of the "withdrawn" High (Obecność "spoczywającego" Wielkiego Boga w wierzeniach reI. i kulcie u płn. Ibo). We wschod. Nigerii u ludu Ibo wierzą w obecność Wielkiego Boga w każdym człowieku, należy więc praktykować stały kult bóstwa zamkniętego w sobie, które po śmierci wraea do swego żródła. God in north Ibo religious beLief and worship. Nr 5. J. 1\1 o n t a g u: What is a gong? Definicja różnych instrumentów perkusyjnych i połemika z poglądami różnych autorów. Metalowe, drewniane, nawet skalne gongi są podobne do dZW01IÓW,nie należy ich jednak z nimi mylić. Krótkie doniesienia (6-10) dotyczą kolejno: linii papilarnych w greckiej próbce losowej; zwyczajów małżeńskich u tubylców Australii; datowania metodą C14 wykopalisk w Nigerii; seminarium w sprawie malarstwa skalnego; 17 głów odlanych z brązu z He w Nigerii. Korespondencje (11-14) dotyczą małżeństw kuzynowskich; związków rodzinnych u Weddów i Singalezów; dyskusji na temat "znaku wiosła" w Afryce płd. Recenzje (15-28). Zesz. marzec-kwiecień, art. 29-58. Nr 29. E. Z. Vo g t, Uniw. Harvard: Zinacanteco souls. Autor wraz z gronem współpracowników prowadzi od 1957 systematyczne badania terenowe na wyżynie Chiapas (granica Meksyku i Gwatemali) na wys. f)-8 tys. m n.p.m. wśród populacji Indian Zinakanteków, liczącej wg spisu z 1960 r. 7600 osobników. Jest to grupa Majów, posługująca się obok własnego dialektu także jęz. hiszpańskim jako urzędowym. Formalnie wyznają katolicyzm, do którego jednak przeniknęło wiele dawnych obrzędów religijnych. Autor zajmował się animistycznymi koncepcjami Zinakanteków (animizm w sensie Taylora). Nr 30. A L a m b, Uniw. Canberra: Some gLass beads from the Malay Peninsula. Autor nawiązuje do pracy T. Harrisona (Man 1964, 50), dotyczącej analizy 19 - Lud, t. LII �290 Sprawozdania chemicznej podobnych micznym. południowo-azjatyckich materiałów. Paciorki Nr 31. G. J a c k s o n rock painting i recenzje paciorków szklanych, podaj~ własne analizy z różnych stanowisk różnią się składem che- i in., Uniw. Makerere, on Lolui Island Lake Victoria, Uganda: Rock gongs and associated Uganda. W Ugandzie od kilkunastu lat znane są naturalne układy skalne, wydrążone i nasunięte na siebie w taki sposób, że uderzenia wywołują głuche dżwięki podobne do gongu czy dzwonu. Na Lolui odkryto podobne utwory przypadkowo wraz z towarzyszącym malarstwem skalnym o specyficznej technice. Tubylcza ludno~ć Lolui została w 1908 r. ewakuowana wskutek epidemii śpiączki. Okoliczni rybacy wg autora nie potrafią wyjaśnić znaczenia tych zabytków. Nr 32. J. C a r s well, Amer. Uniw. Bejrut: A professional tatooer in Beirut. Autor obserwował specjalistę, który wyuczył się rzemiosła w Australii i teraz praktykuje w Bejrucie. Opisuje technikę, katalog wzorów, klientelę (więcej kobiet) a także wierzenia lecznicze i magiczne, przypisywane tatuażom. Nr 33. J. G. J e n k i n s, Walijskie in some modern farm Muz. Ludozn. St. Fagans: Traditional designs tools. Autor opisuje kilkanaście typów narzędzi gospodarczych, charakterystycznych dla różnych okolic Walii i zach. Anglii. Pewne tradycyjne dla regionu wzory utrzymują się b. długo i są wykonywane nadal ze względu na stały popyt. Nr 34. C. R. B a r b e r, thoughts on the Inst. Folk-Urban Antrop. Społ. continuum of Oxford: this Sacred dichotomy. and Profans, (Sprawy same religijne i świeckie, kilka myśli o ciągłości dichotomii wiejsko-miejsk.). Autorka pracowała w zach. Nigerii w społeczeństwie zacofanym, w którym panowały trzy typy religijne: chrześcijaństwo, islam i pogaństwo. Obserwacje próbuje konfrontować ze stosunkami w wysoce cywilizowanym społeczeństwie dzisiejszej Anglii. Nr 35. H. H u b e r: A Diviner's apprenticeship and wark among the Bayaka. (Nauka zawodu i działalność wróżbity u Bayaków). Autor prowadził badania w połudn.-zach. Kongo. Omawia sprawy "powołania", ćwiczeń, języka magicznego, funkcji i sposobów wróżenia. Autor głównie opiera! się na ankietowaniu autentycznych wróżbitów. Nr 36. M. K i n g: The eagle dance of At Sabe. Autorka brała udział w badaniach etnologicznych i muzykologicznych w portugalskiej części wyspy Timor. Autorka omawia taniec orła, podając nuty i szkice sytuacyjne. Korespondencja (37-39) omawia małżeństwa krewniacze; istotę pokrewieństwa; opowiadania dotyczące siły wiatru z Tybetu i Grecji. Recenzje 40-58. Zesz. maj--czerwiec 1965, art. 59-94. Nr 59. D. F r e e m a n, Uniw. Canberra: Anthropology, psychiatry and the doctrine of cuUural relativism (Antropologia, psychiatria i doktryna względności kultury). Jest to referat wygłoszony na kongresie psychiatrów z Australii i Nowej Zelandii w pażdz. 1964. Istnieją przejawy kulturowe o charakterze neurotycznym a nawet psychopatycznym, tym tłumaczy się barbarzyńskie praktyki np. kaleczenie, morderstwa rytualne, zabobony. Nierealna interpretacja rzeczywistości leży także �SprawoZdania 291 i recenzje u podstaw męczeństwa i ascezy. Bywają zbiorowe psychozy np. masowa paranoia w narodzie niemieckim. Literatura dot. tego przedmiotu jest b. duża. Poglądów dotąd nie uzgodniono. Nr 60. G. R. H. W r i g h t, Muz. Damaszek: The correlation of the Romano-Celtic temples. Rozważania tekturę Celtów. Nr from autora 61. E. E. E van the Gore dotyczą głównie wpływów s - P r i t c h a r d, Uniw. Dalekiego o,xford: Same Wschodu Zande na animal architales collections. Autor podaje przekłady kilku opowiastek, współpracował student Sudańczyk z Chartumu. Jest to uzupełnienie i niekiedy ogłoszonej 1931 r. przez E. C. Gore. z nim korekta A. Bec1a, antologii Nr 62. R. J o n e s, Uniw. Sydney: Excavation on a stone arrangement in Tasmania. Podczas ekspedycji archeo!. w Tasmanii w sezonie 1963/1964 odkryto układ 138 płaskich głazów, tworzących wał ok. 90 m długości. Podobne układy znano z Australii. Ich znaczenie było może rytualne. Nr 63. Nekrolog prof. Renato Biasutti 1878-1965 pióra H. J. Fleure'a. Biasutti był profesorem antropogeografii w Uniw. we Florencji. Zajmował się antropologią etniczną i rozmieszczeniem geograf. typów antropologicznych. Jego największe 4-tomowe dzieło: "Rasy i ludy świata", Turyn 1953-57. W 1961 r. bawił Biasutti w Polsce, odwiedzając również Wrocław. Krótkie doniesienia (64-70) dotyczą kolejno: filmów socjologicznych i antropologicznych; insygniów władzy we wsch. Nigerii; myśliwskiej figurki kultowej z Nigerii; ziemiopłodów i agrotechniki z Rwandy; gongów skalnych z Tanzanii; ceremonii wyzwolin ucznia na czeladnika w zawodzie drukarskim w Wielko Brytanii; kultu pszczół u Aszantów (Ghana). Korespondencje (71-73) omawiają demografię i antropologię etniczną; małżeństwa krewniacze; modę "topless" na Krecie. Recenzje (74-94). Zesz. lipiec-sierpień 1965, art. 95-141. Nr 95. A. R e e d, Uniw. Yale: A Human Frontal bone from the late pleistocene of the Kom Ombo Plain, Upper Egipt. W lutym 1963 odkryto uszkodzoną kość czolową wraz z ułamkami dalszych kości czaszki, wyróżniono 2 osobniki, mężczyznę i kobietę. Wiek szacuje się na górny plejstocen, ok. 15 tys. lat. Był to Homo sapiens porównywalny z innymi znaleziskami późniejszej daty. Nr 96. K. P. O a k l e y: The antiquity of the new Kom Ombo skulI. Autor, wybitny paleontolog brytyjski, zwraca uwagę na znalezisko, przeoczone w poprzednim artykule. W tej samej miejscowości Kom Ombo w marcu 1926 K. S. Sandford odkrył dobrze zachowaną zmineralizowaną czaszkę ludzką wieku prawdopodobnie też paleolitycznego. Autor proponuje, by to było Kom Ombo I, a opisane powyżej Kom Ombo II. Nr 97. M. D. S a h l i n s, Uniw. Michigan: On the ideology and composition of descent groups. (Sens i układ tablic genealogicznych). Zakłócenia i trudności powstają głównie w krajach egzotycznych o systemach rodzinnych, opartych nie na linii ojcowskiej ale macierzyńskiej. Zagmatwane �292 SpraWozdania stosunki krewniacze są nieraz socjologicznych i genetycznych trudne do ujęcia. Dane dla badań demograficznych, są nieodzowne. Autor podaje kilka schematów. i recenzje Nr 9B. E. L e y t o n, Uniw. Belfast: Composite descent groups in Canada. Jest to studium demograficzno-socjologiczne, oparte o schematyczne wykresy badanych rodzin. Metody te na Zachodzie są cz~sto stosowane. Nr 99. E. W. I k i n i in.: The blood groups and haemoglobin of the Assyrians of Iraq. Badania krwi hemoglobiny obejmują grupę chrześcijan obrządku nestoriańskiego, używającą języka syryjskiego na granicy iracko-tureckiej. Autorzy oczekiwali, że izolacja, wynikająca z odrębności wyznania, przejawia się w różnicach serologicznych, jednak wyniki badań były raczej negatywne. Nr 100. D. C o II i er, ethnological research W. N. F e n t o n, Muz. in North American Autorzy wskazują na sytuację odrodzenia tych instytucji podając Chicago-New York: Problems of Museums. krytyczną muzealnictwa w USA i na potrzebę różne aspekty i postulaty. Nr 101. J. E. G. S u t t o n, Uniw. Dar es Salaam: Sirik:wa holes, stane houses and their makers in the Western Highlands of Kenya .. Autor omawia odkryte przed niedawnym czasem budowle kamienne, zastanawiając się nad ich zastosowaniem. Dyskusje nad nosicielami tej kultury są wciąż aktualne. Nr 102. E. L. M a I' g e t t s, Uniw. Vancouver: Traditional Yoruba healers in Ni- geria. Autor dotyczące jest psychiatrą i chwilowo przebywa w Kenii, podaje lecznictwa ludowego szczególnie chorób psychicznych. interesujące dane Krótkie komunikaty (103-107). Na wstępie notka o likwidacji "Man" i utworzeniu nowego wydawnictwa wraz z Journal of the Royal Antrop. Institute. Ciekawostką szczególnego rodzaju jest komunikat nr 104 w sprawie procesu, wytoczonego przez R. Gayre of Gayre, redaktora czasopisma "Mankind", przeciwko redakcji "Man" za uwłaczający czci zarzut prohitlerowskiego rasizmu, rzekomo propagowanego przez "Mankind". Proces zakończył się całkowitym oczyszczeniem powoda i skazaniem redakcji "Man" na grzywnę i koszty sądowe. Jest to sprawa o tyle ważna, że w "Mankind Quarterly" publikowali również polscy antropolodzy. Nr 105. F. P. L i s o w s ki, Uniw. Birmingham: (Ludzkie Human in Shensi prot;ince, China. szczątki fossil kopalne remains odkryte recently ostatnio w prowincji Szensi w Chinach). W sierpniu 1963 odkryto nową żuchwę kopalną kręgu Sinanthropus. Nazwano ją Sinanthropus lantianensis. Pod koniec 1964 w pobliżu tego stanowiska natrafiono na strop czaszki i fragmenty szkieletu twarzowego. Geologicznie były te szczątki starsze od pekińskich znalezisk Sinanthropus o ok. 100-200 tys. lat. W dolinie Huang-Ho odkryto ponadto szczątki małpiatek z dolnego trzeciorzędu. Należy żałować, że notatka o tych ważnych znaleziskach jest tak lakoniczna. Pozostałe komunikaty 106-107 dotyczą nowego systemu kart obserwacyjnych, stosowanych w pracach terenowych oraz zagadnień muzykologicznych. Korespondencje (lOB-Ill) w sprawie ustalania grup krewniaczych; figurek ceramicznych z Portugalii w stroju "topless"; oraz wydawnictw antropologicznych. Recenzje (112-141). discovered �SpralJjozdania Zesz. wrzesień-październik 293 i recenzje 1965 art. 142-215. Nr 142. W. E. M j t c h e II, Uniw. Vermont: Proximity patterns of the urban Jewish kindred. (Formy sąsiedzkie u miejskich żydowskich grup krewniaczych). Dla antropologa interesujące jest środowisko grup ludzkich. Społeczne i geograficzne powiązania środowisk trzeba zdefiniować. Jakie osobniki żyją wspólnie i w jaki sposób? Autor ankietował 182 pary małżeńskie spośró(1 nowojorskich Żydów. Więzy rodzinne są w populacjach źydowskich szczególnie silne. Nr 143. L. U n d e r woo d: Le baton de commandement. (Buławy [oriniackie] wodzowskie). Autor wykazuje, źe oriniackie wyroby kościane interpretowane przez dawnych archeologów jako "buławy" naleź y w istocie uznać za miotacze dzid. Porównując z analogicznymi przyrządami Melanezyjczyków i Eskimosów przeprowadza wnikliwy dowód swej tezy. Nr. 144. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: Notes on boy's initiation among the Ngulu of East Africa. Autor nawiązuje do swej pracy, dotyczącej obrzędów inicjacyjnych u dziewcząt plemienia Ngulu. Materiały, dotyczące chłopców, są niestety bardzo skąpe. Plemię Ngulu jest matrilinearne. Autor daje krótką charakterystykę obrzędów. Nr 145. L. D u p r Tripolitania e, Uniw. Pensylwania: and Northern Fezan, Archeological reconnaissance in Southern Libya. Latem 1956 r. przebywał autor w Libii jako cywilny ekspert lotnictwa wojskowego USA, przy tej okazji prowadził orientacyjne sondaże terenu w poszukiwaniu znalezisk archeol. Wyniki zachęcają do dalszych systematycznych już badań. Nr 146. F. B. L i v i n g s t o n e, Uniw. Michigan: Mathematical models of mar- riage systems. W ciągu ostatnich 15 lat notuje się wciąż rosnącą liczbę prac, dotyczących związków rodzinnych, kręgów małżeńskich, stosunków krewniaczych itd. Badania te zapoczątkowała monografia C. Levi-Straussa: "Elementarne formy układów rodzinnych" z 1949 r. Autor proponuje metody statystyczne stosowane przez zootechników. Dla społeczeństw żyjących w warunkach prymitywnych zapewniają te metody dobre rezultaty, w wyźszych cywilizacjach zapewne by zawiodły. Nr 147. N. C h i t t i c k: 11 mate on stone-built enclosures in South Nyanza, Kenia. Od 1962 r. prowadzi autor systematyczne badania nad kamiennymi obwałowaniami porównując je z innymi tego rodzaju zabytkami afrykańskimi. Nr 148. M. D. W. J e f f r e y s, Uniw. Witwatersrand, Johannesburg: The hand bolt (ręczny pocisk). Autor twierdzi, źe miotane ręcznie pociski istnieją od paleolitu starszego, jakkolwiek mylnie interpretowane przez archeologów jako tzw. tłuki plęsclOwe, a także dawniejsze rozłupywacze i ciosaki. Są to wg autora raczej pociski dalekosiężne, miotane ręcznie. Argumentacja poparta dowcipnym rysunkiem brzmi przekonywująco. Nr 149. S. M u k h e r j e e, D. P. M u k h er j e e, Kalkutta: A study of foot contour among the Sema of Naga Hills and the Lushai of Mizo Hills, India (Analiza narysów stóp plemion Serna i Lushai w Indii). Autorzy mieli do dyspozycji niewielki materiał 28 mężczyzn z plemienia Sema �294 Sprau'ozdania i 20 z plemienia Lushai wymagają ewentualnych lub środowiskowa. badanych dalszych i recenzje w 1959/1960 r. Stwierdzili badań. Przyczyna różnic pewne rozmce, które może być genetyczna Nr 150. P. W. G. B r o c k: Myth and environmental change in Tanganyika. Niektóre podania tubylcze zdają się świadczyć o bardzo niedawnych procesach geologicznych, przekształcających środowisko. Korespondencje (151-157) dotyczą zagadnień metodologicznych badań kopalnych paciorków i wisiorków; układów społecznych; nego oraz obrzędów kultowych. Recenzje (158-215). Zesz. listopad-grudzień 1965, art. i filozoficznych; malarstwa skal- 216-279. Nr 216. M. F o r t e s, Roy. Antrop. Inst.: B. Z. Seligman 1882-1965 Zeszyt otwiera wspomnienie pośmiertne zasłużonej dla antropologii badaczki. Nr 217. Th. Nigeria. S h a w, Uniw. Ibadan: Further excavations a memoir. społecznej at Igbo-Ukwu, Eastern Prace terenowe prowadzono w 1959-1960 r. oraz w 1964 r. Odkryto piękną ceramikę oraz wyroby metalowe, świadczące o wysokim kunszcie zdobniczym. Zidentyfikowano też zmineralizowane fragmenty ludzkich kości. Wiek znalezisk dotąd nie ustalony. Nr 218. P. S t a a l s e n: Brugnowi oTtgms. The founding of a village. Autor jako językoznawca w oparciu o ustne tradycje mieszkańców nowi na Nowej Gwinei podaje relacje o zakładaniu nowej osady. Nr 219. Zawiera A. H. Gardinera drugie w tym zeszycie egiptologa. wspomnienie pośmiertne. osady Brug- Krótki życiorys 1879-1964, Następują krótkie komunikaty i notatki: nr 220 to pozegnanie ustępującej Redakcji i podziękowanie dla współpracowników. Nr 221. A. H. J. P r i n s, Uniw. Groningen: .<1 carved headrest z czytelnikami of the Cushitic Boni. W czasie pobytu w Somali otrzymał autor rzeźbione w drewnie głowy. Wyjaśnia szczegółowo symbolikę tej rzeźby użytkowej. Nr 222. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: A Massai Text. Językoznawca podaje przekład tekstu masajskiego z krótkim oparcie dla komentarzem. Nr 223. P. K. D a t t a, Uniw. Delhi: The plantar main-line and transversalit!! (Wskaźnik linii głównych i poprzecznych stopy). Autor przedstawia materiały dermatoglificzne 150 mężczyzn oraz 120 kobiet szczepu Khatri w Pendżabie, przeprowadzając porównania z innymi seriami. Badania takie są ważne dla genetyki człowieka, w szczególności w sprawach dochodzenia ojcostwa. Krótkie komunikaty (224--229) dotyczą kolejno: święta Bali .Jaira w Indii i Indonezji; legendy hinduskiej o ptaku nosorogu; statuetki drewnianej z Afganistanu; malowideł skalnych z płd. Afryki; pułapek na dzikie ptactwo z Sumatry i drewnianego rzeźbionego krzesła-tronu z Ghany. �Sprawozdania 295 i recenzje Korespondencje (230-234) omawiają tradycyjną pomoc społeczną, spotykaną u Malajów; znachorstwa w Nigerii; paciorków i wisiorków kopalnych z zach. Afryki; archaicznych, kamiennych budowli na Riwierze oraz technologii metalurgicznej w epoce brązu. Recenzje (235-279) kończą ostatni działalności. Pożałowania godne likwidację tego czasopisma. tom "Man", zamykając okres 65-letniej owocnej są trudności wydawnicze, które spowodowały Wanda Stęślicka The Journal of the Royal Anthropological Instytute. New Series. London. Nowe wydawnictwo powstało w sukcesji po czasopismach "Man" oraz "Journ. Roy. Anthr. Inst." jako kwartalnik, mający się według zapowiedzi ukazywać w miesiącach III, VI, IX i XII każdego roku. Man. Tom. l, nr l, marzec 1966, ss. 135 + 8 ilustracji. R. F i r t h, Uniw. Londyn: cations in primitive religious Twins, thought. birds and vegetabLes: ProbLems of identifi- Autor rozważa skomplikowane zagadnienia związane z pierwotnym totemizmem u prymitywnych społeczeństw Afryki i Azji. J. B o i s s e v a i n, Univ. Sussex: Patronage in SiciLy (s. 18-33). Autor opisuje reliktowe instytucje, zachowane do dziś na Sycylii, nawiązujące do dawnych stosunków patrona i klientów. Sycylia wskutek swoistych warunków historycznych zachowała wiele dawnych form społecznych. F. W i 11 e t t: On the funeraL effigies of Owa and Benin and the interpretation of the Ufe-size bronze heads from lfe, Nigeria (s. 34-45) (Wizerunki pogrzebowe u Owo i Beninów oraz wyjaśnienie brązowych głów wielkości naturalnej z He w Nigerii). W czaf30'opiśmie "Man" (1965, 10) podano pierwsze wiadomości o odkryciu 17 głów, odlanych z brązu. w Nigerii. Autor omawia zarówno to ciekawe znalezisko jak wiele innych wizerunków pogrzebowych z Afryki i z innych kontynentów. R. D. S a n wal, Uniw. Delhi: Bridewealth and marriage stabiLity among the Khasi of Kumaon (s. 46-59). Autor badał stosunki społeczne (małżeństwo) w populacji hinduskiej u podnóża Himalajów. Ludność ta, w większości rolnicza, przechodzi dziś żywiołowe przemiany społeczne, w których dawne obyczaje zanikają. J. B e a t t i e, Uniw. Oxford: RituaL and sociaL change. Autor nawiązuje do koncepcji B. Malinowskiego zwracając uwagę na zachodzące przemiany u społeczeństw prymitywnych. Pracę swą oparł na 30-letnich badaniach porównawczych. L. T i g e r, Uniw. Londyn: The zooLogicaL perspective in sociaL science (s. 75-81). Zagadnienie "behavioru" ludzkiego wiąże się z badaniami zoopsychologicznymi. Kultura jest adaptacją gatunku ludzkiego w procesie ewolucyjnym i wiąże się z działaniem doboru naturalnego. Zoologia może dać owocną pomoc w rozumieniu zjawisk socjologicznych. R. L i s t e r i in.: The blood groups and haemoglobin of the Bedouin of Socotra (s. 82-86). Badania w Somali doprowadziły autorów do wniosku, że ludność tubylcza wykazuje większe podobieństwa do Arabów oraz do populac,ii śródziemnomorskich niż do Afrykańczyków z głębi kontynentu. �296 Sprawozdania H. J. D e a c o n: Note Africa on the X-ray i recenzje of two mounted impLements from Sou.th (s. 87-90). Kombinowane narzędzia są świadectwem wyższego rozwoju umysłowego ludzi z paleolitu młodszego, dowodzą bowiem zdolności kojarzenia wyobrażeń i abstrakcyjnego myślenia. Metoda rentgenologiczna zastosowana w tym przypadku dała pozytywne wyniki. D. J. P a l' k i n, Uniw. Londyn: Urban voLuntary associations as institutions Of adaptation (s. 90-95). Badania dotyczyły napływowej ludności murzyńskiej z wiosek, która w miastach łączyła się ze sobą wspomagając się nawzajem. G. W i j e yew a l' d e n e: A comparative note on ecoLogy and sociaL structure (s. 95-109). Autor polemizuje z poglądami E. R. Leach'a (1961) o stosunkach we wiosce Pul Eliya na Cejlonie. Wnioski obu autorów są sprzeczne. K. L. B e z i n g, R. R. I n s k e e p, Uniw. Cape Town: ModelLed terracotta heads from Lydenburg, S. Africa (s. 102). W Transwalu w latach 1957-1964 odkryto kilkanaście ciekawych zabytków, których opracowanie jest w toku. Zawiadomienia o zjazdach i konferencjach oraz korespondencja w sprawie techniki piktograficznej - s. 103-104. Recenzje s. 105-135. Tom. 1. nr 2, czerwiec 1966, ss. 139-286 W. H. W h i t e l e y, Uniw. linguistics Dar +8 es Salaam: ilustracji. SociaL anthropoLogy, meaning and (s. 139-157). Trudność przekładów z języków egzotycznych na angielski polega na różnicach semantycznych. Niekiedy jest wprost niemożliwością zachowanie pełnej wierności dla oryginału. Psychiki są różne i różne są języki, autor dostrzega tu zasadnicze rozbieżności. J. A. B a l' n e s, Nation. Uniw. Australia: Durkheim's division of Labour in society (s. 158-175). Są to rozważania ekonomiczno-polityczne na tle pracy Durkheim'a przeciwnika Spencera (z 1893) o organizacji wyżej rozwiniętych społeczeństw. J. E l' i c, S. T h o m p s o n: Maya hierogLyphs of the bat as metaphorograms (s. 176-184). Autorzy przyjmują dwojakie znaczenie wizerunków nietoperzy u Mayów. Mogą one symbolizować albo kołowrót czasu albo krwawą ofiarę. Jedynie wczucie się w psychikę Mayów daje możność zrozumienia ich symboliki. Autorzy zgodnie sprzeciwiają się stosowaniu elektronicznych maszyn liczących w badaniach językoznawczych, szczególnie ludów egzotycznych. J. C. L a v e, Uniw. Kalifornia, Irvine: A formaL anaLysis of preferentiaL marriage with the sister's daughter (s. 185-200). Autor rozważa stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów porównując je z innymi populacjami pozaindyjskimi. B. E. War d, Uniw. Londyn: SocioLogicaL seLf-awarness: same uses of the conscious modeLs (s. 201-215) (Społeczna świadomość siebie: przydatność różnych typów świadomości). Autorka snuje rozważania, dotyczące różnych typów organizacji społecznej, z którymi wiążą się różne typy świadomości. Różnice psychiczne między ludżmi są w myśl tych rozważań bardzo istotne. �SpraWOzdania R. W. D u n n i n g, Uniw. among eastern Canadian Columbia: Eskimo (s. ~97 i recenzje An aspect of domestic group structure 216-225). Autor wyróżnia trzy kategorie: 1) domownicy skupieni w jednym domostwie (namiot, igloo, domek jednorodzinny); 2) skupisko dwóch lub więcej sąsiadujących domostwo niektórych wspólnych urządzeniach; 3) czasowe zrzeszenie większej liczby rodzin np. z okazji wspólnych wypraw łowieckich, zbiorowy biwak skupiający 20-30 rodzin, czyli około stu osobników. Autor charakteryzuje wzajemne stosunki. R. J. Wal s h, R. E. C h a p m a n, A study of the quantitative measurement of human head hair fibres (s. 226-232). Autorzy posługiwali się metodami stosowanymi do badań włókien wełny owczej. Przeprowadzali analizę mikroskopową przekrojów, mierzyli długość włosa i amplitudę naturalnych fal. Badali różnice międzyrasowe wielu populacji ludzkich, także dymorfizm płciowy i różnice związane z wiekiem osobniczym. Podają liczne zestawienia liczbowe. U. M. C o w g iII, Uniw. Yale: The season of birth in Man (s. 232-240). Autorka wykazuje na dużych materiałach statystycznych, zebranych z całego świata, niezaprzeczalny związek rozrodczości z porą roku. W różnych strefach geograficznych sezon nasilenia zapłodnień powoduje nasilenie porodów zwykle w najkorzystniejszych dla przeżycia noworodka warunkach. Prawidłowości te są cokolwiek zakłócone w wysoce cywilizowanych społeczeństwach, ale zaznaczają się także u nich. M. B 1 o c h, P. V e r i m: Disco'l:ery of an apparentLy neolithic artefact in Madagascar (s. 240-241). Jest to fragment topora, wykonanego z chalcedonu; jego wiek szacuje się na około 1500 lat p. n. e. Autorzy przypisują tę kulturę imigrantom malajo-polinezyjskim (Austronezyjczykom), którzy zajęli Madagaskar w neolicie. Podobne topory spotyka się wg autorów w neolicie Jawy i Sumatry. Przyjmuje się, że proto-Malgasze opuścili południowo-wschodnią Azję w okresie stosunkowo póżnym, być może na początku n. e. nawarstwiając się wtórnie na ludność tubylczą Madagaskaru. V. M I'lll e r - C h r i s t e n s e n, D. R. H u g h e s: An early case of leprosy from Nubia (s. 242-243). Au torzy opisują przypadki trądu, stwierdzone na materiałach osteologicznych egipskich z pierwszych stuleci n. e. Korespondencje (s. 244-245) - pierwsza dotyczy handlu paciorkami importowanymi z Indii do Rodezji; druga polemiki D. Seddona z interpretacją, podaną przez M. D. W. Jeffreysa (Man 1965, 148). Jeffreys uważa tzw. tłuki pięściowe za pociski miotane ręcznie. Seddon sprzeciwia się temu szczególnie w odniesieniu do tzw. rozłupywaczy i ciosaków, które nie nadawałyby się do tego celu. Recenzje s. 246-283. Trudno dać ogólną ocenę nowej serii na podstawie dwóch pierwszych tomów. Układ treści pozostał ten sam, jaki był dawniej. Niestety bardzo jednak zubożała szata graficzna. Umieszczenie ilustracji na końcu tomu, a nie bezpośrednio przy danym tekście, utrudnia cokolwiek lekturę. Jest to najwidoczniej podyktowane względami oszczędnościowymi. Wysoki poziom wydawnictwa pozostał niezmieniony. Wanda Arts et traditions populaires. W dziale "Artykuły" Jean-Marie Guilcher, Stęślicka R. XIII, 1965, 408 s. rocznik Stare zawiera formy następujące tańca w Berry. prace: Według panującej opinii �298 SpraWozdania i recenzje tradycyjny taniec Berry opiera się głównie na starofrancuskim tańcu "bourree", tańczonym przez 2, 4 lub 6 osób. Tymczasem figury tego tańca, charakterystyczne cechy rytmu i stylu nadają mu swoiste piętno, typowe dla tej dzielnicy Francji. Najnowsze badania tradycji ludowych i dokumentów z XVIII i XIX w. pozwalsją jednak domyślać się, że współczesna forma tańca Berry wykształciła się stosunkowo póżno i zastąpiła stare tańce zbiorowe, zupełnie innego typu. Autor zbiera i analizuje materiały, uzasadniające taką tezę, oraz usiłuje wyjaśnić przemiany w formie tańca przemianami psychologicznymi i socjalnymi. Praca ilustrowana zapisami nutowymi, współczesnymi i archiwalnymi oraz tekstami przyśpiewek towarzyszących tańcowi. Ed. Kapp i Roger Schaefer, Uprawa konopi na równinie reńskiej. Znaczenie gospodarcze i rola tej rośliny włóknistej w życiu wiejskim dawnej Alzacji. Liczne zanikające już zresztą coraz bardziej moczydła świadczą jeszcze o znaczeniu, jakie miały kiedyś konopie na równinie nadreńskiej. Uprawa konopi, rośliny jednocześnie włókienniczej i lekarskiej, choć ciężka i żmudna była silnie zakorzeniona na wsi alzackiej. Dowodzą tego pogwarki i powiedzenia ludowe, które autor pieczołowicie zebrał. Opisał również drobiazgowo szczegóły techniki uprawy w ich rozwoju historycznym oraz zdał relację z przemian gospodarczych i politycznych, które doprowadziły do tego, że uprawa konopi nad dolnym Renem od 1778 r. (który był okresem jej szczytowego rozwoju) zaczęła stopniowo podupadać, aż straciła zupełnie znaczenie w 1918 r. Alzackie włókno konopne, znane kiedyś ze swej świetności dzięki warunkom naturalnym i wiedzy chłopów, którzy je uprawiali - należy już dziś do przeszłości. Praca zawiera kilka tablic statystycznych i porównawczych z innymi dzielnicami. Andre Langrange, Burgundzkie Muzeum Wina w Beaune. Sale wina, uprawy winnej latorośli i rzemiosł pomocniczych. Katalog. Katalog ten, opracowany przez nieżyjącego już niestrudzonego badacza wszystkich spraw, dotyczących produkcji wina, został sporządzony przez grono uczniów i przyjaciół zmarłego, pracowników Muzeum Wina. Katalog podaje szczegółowe opisy eksponatów, zgromadzonych we wszystkich salach muzeum, wyjaśnienia nazw, pochodzenie i daty, informacje typu administracyjnego (porządkowego). Całość bogato ilustrowana rysunkami eksponatów i mapami z ich rozmieszczeniem. Eksponaty są zgromadzone i opisane według typowych cykli produkcji wina: cykl pierwszy, listopad - styczeń, czyli sen i przebudzenie winnicy, drugi - winobranie. Następnie prace przy winie: winobranie, tłoczenie, przechowywanie w kadziach i w butelkach. Wśród eksponatów "rzemiosła pomocnicze" znajdują się przedmioty, wykonywane na przestrzeni wieków przez różnych rzemieślników dla potrzeb winnicy, a więc wyroby nożownicze, stolarskie, bednarskie, szklarskie, a także dokumenty, dotyczące życia cechów bednarskich. Zbiory muzealne obejmują także ogromny materiał dokumentalny historyczny oraz fotografie ilustrujące wszystkie etapy pracy i czynności w winnicach. Próbki tych dokumentów i fotografii zamieszczono na końcu pracy. Albert Colombet, Folklor winnicy i wina na Złotym Wybrzeżu. Praca zbiera wszystkie elementy folkloru Złotego Wybrzeża, dotyczące winnej latorośli, winnic, wina, winobrania, pracowników winnic itd. Kolejne rozdziały: Wino w zwyczajach rodzinnych, szczególnie w weselach; wino w różnych okazjach "kalendarzowych"; wino w życiu codziennym; wino i winnica w literaturze i wiedzy ludowej: folklor uprawy winnej latorośli i winobrania; aspekt religijny życia i ludzi winnic. Choć bez zbyt widocznych i uroczystych manifestacji, Złote Wybrzeże jest bardzo bogate w tradycje i zwyczaje. �SpraWozdania 299 i recenzje Fran~oise Lapadu-Hargues i Georges Henri Riviere, Wytwórnia obrazków, do gry, tkaniny drukowane: problemy ewolucji oraz współzależności centrów produkcji i stylów. Jest to studium porównawcze tych trzech rodzajów produkcji rękodzielniczej, ich chronologii i stylów, począwszy od końca średniowiecza aż do XIX w. Wprowadzenie miedziorytu spowodowało zanikanie drzeworytu, który utrzymywał się stosunkowo najdłużej w produkcji tkanin drukowanych. Chwilowy nawrót drzeworytu z końcem XVIII w. był skazany na krótkotrwałość w związku z gwałtownym rozwojem przemysłu i różnych innych technik reprodukcji, wypierających stare metody rękodzielnicze. Praca zawiera ciekawe reprodukcje starych obrazków i kart do gry. Gyula Ortutay, Badania nad opowieściami ludowymi na Węgrzech. Szkic metodologiczny. Autor daje krótki rys historyczny badań nad opowieścią ludową węgierską od 1780 r. do czasów dzisiejszych. Wskazuje w szczególności te momenty, kiedy badacze węgierscy mieli znakomite osiągnięcia w zakresie katalogowania zjawisk z tej dziedziny, równocześnie jednak przyznaje, że obecnie Węgrzy są opóźnieni w pracach nad aktualnym katalogiem. Istotę pracy stanowią koncepcje metodologiczne, dotyczące aktualnego stanu badań, wrażliwe na aspekty społeczne. Badania nad osobowością bajarza, nad rolą zbiorowiska słuchaczy, nad życiem i funkcją baśni - są traktowane jako niezbędne warunki zgłębienia zasadniczych problemów, objawiających się w zestawach przeciwieństw: tradycja i tWQrczość, zmienność i niezmienność. W dziale ,.Notatki i materiały" znajdują się następujące artykuły: Jean Baucomont, WyLiczanki dziecinne; Charles Joisten, Baśń o cudownym kosiarzu w Dauphine; Georges Henri Riviere, Piąty plan i etnologia Francji dziedzictwo narodowe w niebezpieczeństwze: tradycyjny dom chłopski; G. M. Thomas, Zwyczaje, karty wierzenia i legendy jednej gminy bretońskiej widziane poprzez gazetkę szkolną. W dziale "Kronika" znajdują się obszerne sprawozdania z życia francuskiego towarzystwa ludoznawczego i towarzystw regionalnych, sprawozdania z działalności muzeum etnograficznego, z życia etnograficznego Francji i innych krajów oraz porozumień międzynarodowych. Dział "Recenzje" jest bardzo obszerny. Zrecenzowano ogólem 28 tytułów; większość z nich to regionalne prace Francuzów, jest jednak kilka prac zagranicznych (nazwiska recenzentów podano w nawiasach): Bloch, M., Mieszanka historyczna, Paryż 1963 (R. Mandrou). Caillard, M. M., Duval, Ph., Guillot i IVI. C. Gricourt, Poprzez Normandię XFll i XVIII w., Caen 1963 (C. Pris). Chombart de Lauve, M. J. et P. H., Kobieta w społeczeństwie, Paryż 19!3:~ (H. Raulin). Dorson, R. M., Buying the Wind (Kupowanie wiatru), Chicago i Londyn 1964 (C. Meyer). Drouillet, J., Folklor Nivernais i Morvan. IV. Istoty fantastyczne, Charite-sur-Loire 1964 (M. Bouteiller). Erixon, S., Wsie szwedzkie bez reglamentacji systematycznej, Sztokholm 1960 (G. de Rohan-Csermak). Faille, R., Ludowa twórczość malarska w Cambrais, Paryż 1964 (E. Mauriange). Falc'hun, G., Historia języka bretońskiego na podstawie geografii lingwistyczne] (A. G. Haudricourt i M. J. Brunhes-Delamarre). Fraysse, J. i C., Jaskiniowcy w Anjou, Cholet 1963 (M. Bouteiller). Gottman, J., Materiały do studiów nad strukturą agrarną w zachodniej Francji, Paryż 1964 (M. J. Brunhes-Delamarre). �300 Sprateozdc:.nia i recenzje Hultkrantz, A., Międzynarodowy słownik regionalnej etnologii europejskiej folk1960 (G. de Rohan-Csermak). Kruger, F., MebLe ludowe w krajach romańskich, Coimbra 1963. Kuret, Niko, Gra "quantaine" Słoweńców w dolinie ZiHa i jej ramy europejskie, Ljubljana 1963 (H. Tremaud). Lerat, S., Kraje Adour (Struktura agrarna i gospodarka rolna), Bordeaux 1963 (M.. J. Brunhes-Delamarre). Louis, 1\'1., FoLklor i taniec, Paryż 1963 (V. Langevin). Plume, Ch., Wszystko o petance ("petanque"), Paryż 1963 (H. Tremaud). Porchnev, B., Powstania ludowe we Francji od 1623 do 1648, Paryż 1963 (C. Pris). Robert, M., Koszykarze i kaszykarstwo w Limousin i Mm'che od czasów najdawniejszych do dziś, Limoges 1964 (A. Desvallees). Scelles-Millie, J., Baśnie saharyjskie z Souf, Paryż 1964 (G. Massignon). Seignolle, C., DiabeLskie ewangelie według wierzeń ludowych, Paryż 1964 (M. Boutellierl. Tardieu, S., Zycie domowe w Mliconnais przed uprzemysłowieniem, Paryż 1964. (M. L. Teneze). Vasseur, G., Słownik gwary pikardzkiej z Vimeu (Somme), ze szczegóLnym uwzględnieniem dialektu Ni ba:;, Amiens 1963 (A. G. Haudricourt). Vernois, P., Powieść wiejska od George Sand do Ramuza. Jej tendencje i rozwój (1860-1925), Paryż 1962 (R. Elion). Vernois, P., Styl Ludowy w powieściach wiejskich po George Sand, Clermont-Ferrand 1963 (R. Elion). Vigier, Ph., Szkice o podziale własności ziemskich w rejonie aLpeJskim, Paryż 1963 (H. Raulin). Sztuka Ludowa Alzacji, zbiór prac pod redakcją A. Riff, Strasbourg 1963. Problemy rozwoju gospodarczego w krajach śródziemnomorskich, red. J. Cuisenier, Paris-La Haye 1963 (G. H. Riviere). O niektórych nowych czasopismach (M. L. Teneze). W pozostałych działach czasopisma (filmoteka, dyskoteka i bibliografia) znajdujemy obszerne opisy filmów wyprodukowanych w 1964 r., opracowane przez J. Tremaud, oraz nagrań płyt z lat 1963 i 1964, opracowane przez M. P. Andral. Bibliografia publikacji etnograficznych, które otrzymało Muzeum Etnograficzne, została podzielona na bibliografię zagraniczną i etnologię francuską. Wśród 83 tytułów zagranicznych znalazły się dwa polskie (J. Burszta, Kultura ludowa Wielkopolski, oraz B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, a ponadto trzy inne, dotyczące Słowian: J. Podolak, Sposoby chowu zwierząt gospodarskich, Bratysława 1962; Z. Rudy, Etnosocjologia ludów Związku Radzieckiego, Monachium 1962; J. Schutz, Volksmdrchen aus Jugoslawien, Diisseldorf-Cologne 1960. Loru. I, Kopenhaga Jadwiga FLasi1l,ska Franciszek Klonowski, Drewniane budownictwo Ludowe na Mazurach i Warmit. Wyd. "Pojezierze", Olsztyn 1965, s. 247, ryc. 159, tabl. III, map 12. StreszczeDle w języku angielskim. Głównym celem wyżej wzmiankowanej pracy w ujęciu autora jest "rozwój drewnianego budownictwa wiejskiego na Mazurach i południowej Warmii, terenach skolonizowanych w przeszłości wyłącznie przez polski element osadniczy". Zakres przestrzenny pracy (przedstawiony na mapce 10, s. 51) obejmuje środkową oraz południowo-wschodnią część ziem obecnego woj. olsztyńskiego wraz �Sprawozdania i recenzje 301 z trzema powiatami mazurskimi, wchodzącymi od 1954 r. w skład woj. białostockiego (ełcki, gołdapski i olecki). Poza zasięgiem badań autora znalazły się: północna Warmia, Powiśle i Lubawskie. Praca składa się z 3 rozdziałów: I. Części składowe chałupy; II. Rozplanowanie wnętrza chałupy; III. Wierzenia i przesądy, związ:ane z budową chałupy; z przedmowy i wstępu pióra autora, zawierającego opis dotychczasowego stanu badań, podstawowe składniki środowiska geograficznego, historii osadnictwa, kształtów osiedli i zagród. Za podstawę źródłową posłużyły autorowi uzyskane w terenie wyniki badall etnograficznych z lat 1953-1960 w czasie których przebadał autor około 800 obiektów budownictwa drewnianego, uzupełniając wyniki badań poszukiwaniami archiwalnymi. W badaniach terenowych posługiwał się autor "Kwestionariuszem nad budownictwem wiejskim", opracowanym przez prof. dr J. Gajka i korzystał z materiału naukowego w tym zakresie, znajdującego się w Zak~adzie Etnografii IHKIVIPAN we Wroclawiu. W pracy autor starał się odpowiedzieć na następujące problemy: 1. Wykazanie oryginalności form architektury i ciesiołki wiejskiej na Mazurach i Warmii; 2. Ukazanie specyficznych cech tego budownictwa na tle rozwoju dziejowego obu regionów; 3. Ustalenie klasyfikacji typologicznej chałup wiejskich oraz różni~ lokalnych; 4. Przedstawienie oceny wkładu kulturowego elementu polskiego w procesie kształtowania się form budownictwa ludowego; 5. Krytyczne ustosunkowanie się dotychczasowego stanu badań w tym zakresie. Autor zwrócił uwagę na potrzebę badania tradycyjnego budownictwa ludowego na Mazurach i Warmii, bowiem jak ustalił to, ziemie te już od najdawniejszych czasów były terenem krzyżujących się wpływów i oddziaływań: mazowieckich, chełmińskich, kurpiowskich, bialoruskich, litewskich, jak również niemieckich oddziaływań kulturowych przenikających tu zwłaszcza z ziem północnych dawnych Prus Wschodnich. W związku z tym Fr. Klonowski starał się uzasadnić rozmiary tych ostatnich wpływów. Ważnymi osiągnięciami autora są ustalenia fachowe w zakresie ważniejszych odmian składowych części badanych chałup (konstrukcja ścian i ich geneza, drzwi i okna, szeroki komin czyli "czarna kuchnia", deskowanie szczytów, dach i podłoga, rozplanowanie chałup), ustalenia w zakresie typologii występujących odmian budownictwa podcieniowego oraz ustalenia form budownictwa w zakresie rozwarstwienia stanowego (chałupy chłopów, zagrodników i chałupników). W zakresie konstrukcji ścian i ich genezy, autor wyszedł od ustaleń współczesnych w oparciu o natężenie ilościowego występowania obiektów drewnianych w terenie. Wskazał przy tym na występujące bogactwo architektonicznych form konstrukcji ściany nie spotykanych na ziemiach północnej Polski, a także w kraju macierzystym, którym dla badanych terenów było Mazowsze. Autor wskazał, iż specyfiką w zakresie budownictwa na badanych terenach jest budownictwo podcieniowe z przewagą form podcienia szczytowego, które pełniło tu funkcję dekoracyjną i nie posiada obecnie większego znaczenia funkcjonalnego. Podcienia te wyróżniają się jednak zdaniem autora od podcieni w budownictwie mieszkalnym Kaszub, Kujaw, ziem: dobrzyńskiej i chełmińskiej -ale są one jednak genetycznie z nimi spokrewnione. Ulegały one tu różnym przekształceniom i przetrwały w postaci reliktu dłużej niż w kraju macierzystym. Na ziemiach środkowej i południowej Warmii wyróżnił autor następujące typy chałup podcieniowych: 1. Z wystawką podcieniową; 2. Z podcieniem naróżnym; 3. Z podcieniem szczytowym; 4. Z wnęką podcieniową. Na s. 189-203 omówione zostały tradycyjne chałupy zagrodników, chałupni- �302 SpTawozdania recenzje ków i wyrobników wiejskich, zaś na s. 204-205 budownictwo gospodarcze, a następnie wierzenia i przesądy, związane z budową chałupy. We wnioskach końcowych przedstawił Fr. Klonowski następujące ustalenia syntetyczne: 1. Zwartość przestrzenną specyficznych cech budownictwa ludowego na badanym obszarze w stosunku do regionów sąsiednich, do których zalicza odeskowanie szczytów i ozdoby nadszczytowe; 2. Odrębność warunków historycznych, fizjograficznych (wielka lesistość kraju), majątkowych i społecznych w ewolucji rozwiązań technicznych; 3. Na występowanie chałup dwu i trójdzielnych z szeregiem podtypów; 4. Na związki procesu kształtowania się poszczególnych typów budownictwa ludowego z etnicznym charakterem budownictwa ludowego. Praca Fr. Klonowskiego pomimo pewnych uchybień (np. niedoslateczny stan badań nad budownictwem gospodarczym i jego związku z gospodarką mieszkańców terenu) jest ważnym indywidualnym osiągnięciem badawczym autora, tym cenniejszym, iż jako opracowanie typu monograficznego wypełnia praca ta dotkliwa lukę w tego typu badaniach na ziemiach północnej Polski. Nawiązuje ona jaknajsilniej do badań w tym zakresie prowadzonych w toruńskim, warszawskim i poznańskim ośrodku etnograficznym uniwersyteckim i stanowi przykład współpracy badawczej z katedrami badania architektury ludowej politechnik gdańskiej i warszawskiej. Ryszard Kukier A. Kwilecki, Problemy socjologiczne i społeczeństwo. R. X. nr 3, Poznań Łemków 1966 r. na Ziemiach Zachodnich. Kultura Odnotować należy ten szczególnie ważny artykuł A. Kwileckiego, stanowiący część większego studium. Autor przystępuje w sposób prostolinijny do omówienia losu Łemkowskiej diaspory, temat dla etnografa pasjonujący, tak od strony teortetycznej, jak i w rozważaniach szczegółowych, dotyka bowiem problematyki stricto sensu etnograficznej, która często gubi się w rozważaniach na temat historii gospodarczej, historii wsi czy też w rozważaniach nad historią kultury. W pracy drukowanej w "Przeglądzie Zachodnim" (nr 4, 1964) pt. Liczebność i rozmieszczenie grup mniejszości narodowej na Ziemiach Zachodnich autor określa wielkość grupy Łemków na około 30-35 tys. pozostającej w Polsce i zamieszkującej obecnie w kilkudziesięciu powiatach na Ziemiach Zachodnich. Powstały stan rzeczy wpłynął na zmianę struktury etnicznej południowej Małopolski stwarzając nowe możliwości dla polskich grup góralskich i laskich. Tematykę tę podjął od strony etnograficznej ponownie R. Reinfuss (1962) i K. Marczakowa. Kwilecki skoncentrował swoją uwagę na ~połecznych problemach Łemków jako grupy mniejszościowej, a więc na ich sprawach życiowych, świadomości etnicznej i stanowiska środowiska polskiego, a także na ich wewnętrzne przeobrażenia społeczne i kulturalne. Autor prowadził swoje badania w latach 1958~-1959 we wsiach województwa zielonogórskiego i koszalińskiego, tam gdzie stosunkowo silniejsze są te grupy a równocześnie istnieje możliwość napięć, tak wśród Łemków, jak i ludności polskiej. Autor słusznie zauważył, że siła i jakość tych napięć jest różna między Łemkami i ludnością polską miejscową a repatriantami np. z Podhala czy Polesia. Zaobserwowane procesy oświetlone są wielostronnie, autor uogólnia je na całą diasporę łemkowską. Autor podkreśla, że do II wojny światowej Łemkowie stanowili zwartą grupc etniczną co przejawiało się w ich dialekcie, kulturze i religii i stanowiło o dużym poczuciu odrębności kulturalnej. To prawda - ale sądzę, że autor nie dość do- �Sprawozdania 303 i recenzje kładnie rozpatrzył iż towarzyszyła temu chwiejność świadomości etnicznej, skłaniająca się w różnych kierunkach, zależnie od koniunktur politycznych i ekonomicznych. I tak zaznaczały się związki z narodowym ruchem ukraińskim, nie brak było orientacji staroruskich, prapolskich a nawet lokalnego autonomizmu. Natomiast z własnych obserwacji musiałbym stwierdzić, że autor trafnie ujął proces adaptacji i rozluźniania się więzi kulturowo-etnicznych, wskazując nierównomierny przebieg ich w poszczególnych skupiskach i wsiach a nawet w poszczególnych klasach wieku. Współczesne przemiany, industrializacja i urbanizacja w całej Polsce rozluźnia również dawne więzi sąsiedzko-towarzyskie, a nawet rodzinne, nic więc dziwnego, że dotyka również i ludność łemkowską, przyśpieszając procesy adaptacyjne. W oparciu o literaturę przedmiotu określa autor różne formy adaptacji kulturowej, ekonomicznej i społecznej. Uważa on, że najszybciej przychodzi proces adaptacji ekonomicznej. Na odcinku kultury zaobserwował przejawy adaptacji czynnej a więc próby wyciskania na otoczeniu swego piętna, na dawaniu mu cech swojskich. Szkoda jednak, że autor podał mało faktów na poparcie tej tezy. W sumie jest on skłonny uznać, że skutkiem dużego przemieszania się grup etnicznych na Ziemiach Zachodnich zaistniał swego rodzaju "pluralizm kulturowy". Proces stabilizacji Łemków nie przebiega równomiernie, sądzę, że decydujące znaczenie mają klasy wieku i że tęsknota za dawnym miejscem osiedlenia jest zależna nie tylko od klasy wieku, ale i od sytuacji społeczno-ekonomicznej rodziny. W części poświęconej świadomości etnicznej Łemków ujęcia autora są skrótowe, nie przedstawiają faktów, natomiast zastąpić ją ma formuła "dualizmu narodowego", przyjęta za R. Michelsem (Zur historischen AnaLyse des Patriotismus. Archiv fUr Sozialwissenschaft und Sozialpolitik. Tiibingen 1931). Rozproszenie obok warunków ekonomicznych, szkoła i współżycie różnych grup poprzez małżeństwa mieszane tworzą klimat dla postępującej asymilacji, mimo początkowych tendencji do izolowania się. Charakteryzując artykuł A. Kwileckiego należy podkreślić, że dominują w nim rozważania teoretyczne nad definicjami różnych zjawisk a oczekiwania teoretyczne konfrontuje on z obserwacjami terenowymi. Szkoda, że jest ich tak mało. JG Adam Grzymala-Siedlecki, Stojedenaście z lat 1942-1943. Wyd. Literackie, Kraków dni Letargu. Wspomnienia z Pawiaka 1965. W książce A. Grzymały-Siedleckiego na s. 153---4 oraz 198 znajdują się wartościowe wspomnienia o profesorze Stanisławie P o n i a t o w s k i m, które pogłębiają wiadomości o Nim z końcowego, a tak tragicznego okresu Jego życia. Już we wspomnieniu pióra E. Bulandy, poświęconemu pamięci Wielkiego Etnologa, a drukowanym w XXXVI t. "Ludu" tuż po zakończeniu II wojny światowej była zawarta informacja o tragicznym losie S. Poniatowskiego - warto też przypomnieć i inne pozycje, opublikowane w "Ludzie", a także znajdujące się w Archiwum PTL.l 1 Stanislaw P O n l a t o w s k i ogłaszał na lamach "Ludu" do 1939 r. swoje prace w następujących tomach: XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXXVII, XXXVIII, L; szczegółowa bibliografia znajduje się w XL t. "Ludu", s. 1062. W tomach powojennych zostały ogłoszone: E. B u ł a n d a, Pamięci wybitnego etnologa polskiego Prof. dra Stanisława Poniatowskiego. Lud, t. XXXVI, s. 19-32. S. P o n i a t o w s k i, Mahavrata. Lud, t. XXXVI, s. 107-134. �304 Sprawozdania i recenzje Wspomnienia Grzymały-Siedleckiego zasługują na dosłowne ich przytoczenie: "Nie bez wzruszenia zabieram się do wspomnień o profesorze Poniatowskim. Niedługie było nasze wspólne w więzieniu przebywanie, a jednak tak zbliżyliśmy się, tyleśmy sobie mieli wzajemnie do powiedzenia i tyleśmy sobie powiedzieli, że gdy od nas odchodził na oddział, żegnaliśmy się jak naj dawniejsi przyjaciele. Zesłano go potem do Majdanka, przez dłuższy czas dochodziły wieści, że się dobrze trzyma. Z Majdanka przewieziono go do Litomierzyc, gdzie żywota dokonał. Profesor Stanisław Poniatowski na Pawiak dostał się przez przypadek, powiedzieć by można: w nocy przybywa doń gestapo i z pierwszych już pytań jasne. że zaszli tutaj przez pomyłkę, bo szukają Juliusza Poniatowskiego, byłego ministra rolnictwa; sprawa się wyjaśnia, przepraszają za najście, tylko jeszcze _._-niejako z amatorstwa, czy nawyku - chcą odbyć rewizję: "Pan profesor rozumie: skoro już u pana jesteśmy" ... No i na półkach wśród innych druków komplet konspiracyjnych gazetek, z pedanterią, po profesorsku ułożonych! Profesor etnologii powędrował na Pawiak, przebywa z nami, spędza czas jak najczynniei, organizuje nam wykłady, seminaria, odczyty, dyskusje, colloquia, niemal egzaminy ...". A dalej na s. 198 wspomnienia: "Już w pierwszych rozdziałach pisałem o wdzięku narratorskim rektora Michałowicza. Obecnie po cyklu wykładów profesora Poniatowskiego zestawiam sobie te dwa talenty popularyzatorskie. Jakaż różnica w sposobach, w gatunkach wypowiadania się. Michałowicz to rektor dawnej szkoły szkoły, powiedziałbym: salonowej, przyzwyczajony do głoszenia prawd w gronach "panów szanownych i pięknych pań" - z wyszukaną umiejętnością dba więc o to, by audytorium nie przeciążyć natłokiem uczoności, by fragmenty serio przegrodzić anegdotą, wspomnieniem, dowcipem. I cały jego kunszt polega na tym, że z tych różnorodnych elementów lepi się całość logiczna i konstruktywna. - Profesor Poniatowski mówi już do ludzi nowej, demokratycznej epoki, do jednostek, miłujących trud w myśleniu, niechętnych ozdobom stylistycznym i dygresjom, w jego wykładzie jest bezwiedna skłonność do metod matematycznych, nie do beletrystyki, jak u profesora Michałowicza. I nie ma większej przyjemności, jak słuchać ich obu systemem płodozmianowym: raz jednego, zaraz potem drugiego. Magnificencja lubi wykładać, to niewątpliwie (profesor Poniatowski również), chętnie nawet wsłuchiwał się kiedyś w swoje mówienie, ale tutaj na Pawiaku przemawia nie tylko z tych powodów". JG stanisław Helsztyński Wśród swoich i obcych w USA. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1966. W ciekawej książce reportażowej S. Helsztyńskiego można znaleźć niejedml ',vażną dla etnografa informację o emigracji polskiej w USA jak chociażby wzmianka o badaniach wpływu języka angielskiego na język polskich emigrantów, lub ciekawe i bystre charakterystyki modelu życia amerykańskiego. Znajdujemy w niej na s. 159 następującą relację: "Również profesor Stith Thompson, staruszek Tenże, Fakty etnologiczne i metody ich badań. Lud, t. XXXVII, s. 32 - 68. Tenże, Zagadn;~nie paralelizacji kuHur paLeolitycznych z kulturami etnologicznymi. Lud, t. XXXV'III, s. 28 - 34. Tenże, Dziennik wyprawy (do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r.). Lud, t. L, s. 7 - L20. Wstęp od Redakcji. Wstęp do Dziennika opr. B. H e i d e n r e i c h. F. Wok r oj. Ludno,;c nadamurska w świetle antropologicznych materiałów S. Poniatowskiego. Lud, t. L, s. 121 - 190. J. G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjonalna) grup nadam,ursklej lUr!· ności GoLdów i Oroczonów. Lud, t. L, s. 191 - 230. Materiały S. Poniatowskiego gromadzone do różnych Jego prac znajdują się w archiwum naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod numerami inw: 236, 237, 240 - 245, 247 - 284, 286 - 291, 293, 295 - 312, 361 - 362, 267 - 376, 824, 881 - 886, 491, 601. JG �SpraWozdania 305 i recenzje osiemdziesięciopięcioletni, emeryt, pracownię z kartotekami wątków gościu, wyraził chęć poznania go. ciel w licznych ośrodkach, ogłosił Indian, co przyniosło mu rozgłos wość zebrania i wydania w sześciu lecz nadal mający w BallantineHall swoją i podań ludowych, dowiedziawszy się o polskim Pochodzący z Bloomington unitarianin, nauczyw roku 1929 Opowieści pólnocnoamerykańskich i katedrę, a przede wszystkim stworzyło możlitomach wielkiej publikacji pt. Indeks motywów literatury folklorystycznej 0932-1936) i uzupełnienia tego zbioru w dwadzieścia trzy lata później. Zaznajamiając mnie ze swymi materiałami, uszeregowanymi w segregatorach, wspomniał prace profesora Juliana Krzyżanowskiego, z których korzystał pracując nad swymi światowej już dzisiaj sławy zbiorami". Przy tej okazji warto nadmienić, że Systematyka baśni J. K r z y ż a n o ws k i e g o odbiega nieco od klucza S. Thompsona, jak też i prac wcześniejszych A. Arnego. Dyskusja na ten temat znalazła odbicie we Wstępie autora do w.W. pozycji. Ciekawe są również dla etnografa notatki o badaniach w chicagowskim ośrodku nad zmianami języka polskiego w środowisku amerykańskim, co znalazło swój \vyraz w pracy habilitacyjnej F. Lyry, The American English Polish Contakt on the Philological Level of Polish. Na marginesie warto zaznaczyć, że i w Anglii zostały przeprowadzone podobne badania przez Janinę Pilatową, uczennicę profesora Tadeusza Lehra-Spławińskiego. JG Z. Nożyńska, w Poznaniu, O wartości i celowości z. 11, 1965, s. 223-238. badai~ przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF Według poglądów J. st. Bystronia i E. Piaseckiego tradycyjne zabawy dziecięce zawierają pewne elementy taneczne świata dorosłych z dawniejszych epok. Wykazują one cechy przeżytków. Zrąb ruchowy tych zabaw zdaje się być starszy i wykazuje większą stalość, aniżeli treść słowna, pojęciowa, dolączona często znacznie później. Autorka dokonuje analizy niektórych materiałów z zakresu zabaw dziecięcych, zebranych przez E. Piaseckiego. Okazuje się, że procentowo duża ilość zaba IV wyrażnie nawiązuje do formy tanecznej korowodów (kolistych, rzędowych, szeregowych) szeroko znanych w okresie średniowiecza również na terenie Polski. Inne grupy zabaw wykazują przeżytki obrzędowe, magiczne i demonologiczne. W dalszym ciągu artykułu autorka podkreśla rolę tego rodzaju materiałów w pracach nad rekonstrukcją wyglądu dawnych form tanecznych, zvvłaszcza ze względu na brak innej dostatecznej dokumentacji w dawnych źródłach pisanych czy ikonograficznych. Autorka zaklada m. in., że tego rodzaju analizy powinny być podejmowane przez osoby obeznane ze źródłami historycznymi i etnograficznymi. Wydaje się nam jednak, że tego rodzaju analizy mają pierwszorzędne znaczenie szczególnie wtedy, gdy można szeroko nawiązać do form historycznych tańca w ogóle i przede wszystkim do istniejącego jeszcze folkloru tanecznego. Roderyk R. Jerabek, V. Frolec, D. Holy. Podluzi. Kniha o lidovem telstvi Brno 1962, 4°, s. 196, ilustr. 141, tab!. 3. Układ red. Jaroslava Suchomelova. Na całość pracy składają się następujące regionu; Wytwory sztuki ludowej; Widowiska 20 - Lud, t. LII Lange umeni. Krajske nakladagraficzny Oldrich Barta, CZęSCl: Wprowadzenie do historii ludowe, muzyka, pieśń i taniec �306 Sprawozdania i recenzje ludowy. W zakończeniu znajdujemy wykaz i objaśnienia do ilustracji i tekstów' folkloru ludowego, charakterystykę metody pracy, spis ilustracji oraz streszczenie w językach niemieckim i rosyjskim. Praca poświęcona jest kulturze i sztuce ludowej regionu Podluzi wchodzącego w skład większej jednostki etnograficznej tzw. Slovacka w dorzeczu Morawy i Dyji na pograniczu Moraw i Słowacji. Głównym ośrodkiem gospodarczym, administracyjnym i usługowym, oddziaływującym na kulturę mieszkańców regionu - jest miasto Bfeclav. Podluzi graniczy na południu z prowincjami dolnej Austrii, na wschodzie ze Słowacją, na północy i na zachodzie z Mo.cavskym Valasskem i po części z tzw. Chorvatskem. Na północy sąsiaduje Podluzi z górską krainą Kopanice i Horni3cko, zaś na południowym wschodzie z nizinnymi krainami Dolniacka, dolnego Horniacka, z HradiSskem, Brodskem, Straznickem i Kyjevskiem czyli z ziemiami slowacko-walasskimi i hanatskimi. W genezie nazwy upatrują autorzy charakter fizjograficzny, wyprowadzając ją od "lużi" - ługi, charakterystycznych form dla nizinnych ziem regionu południowych Moraw, bądź uzasadniając ją na podstawie kryterium toponomastycznego - od nazwy starej XIV-wiecznej wsi LuZice. Do literatury nazwa regionu została wprowadzona przez J. Komenskeho, zaś w postaci Podluzaci zanotowana w 1708 r. przez Fr. Dostała. W XVIII wieku Podłuzi obejmowało ponad 70 wsi, obecnie zaś zaledwie kilkanaście wsi, bowiem utraciło ono znaczną przestrzeń na styku dolno-austriackim na skutek oddziaływania XVIII i XIX-wiecznych procesów germanizacyjnych. W słowie wstępnym autorzy zgodnie stwierdzają, iż region Podluzi i jego mieszkańcy spośród ziem południowo morawskich wyróżniają się wielkim bogactwem sztuki ludowej, rozwijającej się w pełni po dzień dzisiejszy. Podobnie zresztą do naj starszych reliktów zaliczają tradycyjne ornamentowanie malarskic chałup, bogactwo haftu łudowego na ubiorach .świątecznych, które jeszcze w początkach XIX w. oddziaływały na zniemczoną ludność pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego i były dowodem silnej ekspansji kulturowej Podluzi'aków. Z innych tradycyjnych, a zanikających już dziś obecnie zajęć wymieniają autorzy tkactwo, rybołówstwo ogarnięte do XV wieku niemieckimi wpływami ustrojowymi, z których wyodrębniły się w czasie późniejszym ustroje rodzime, a także obróbkę drewna. Od dawna mieszkańcy Podluzi zajmowali się rolnictwem, zwlaszcza uprawą winnej latorośli oraz przetwórstwerp. winogrona, po których to zajęciach pozostały do dziś zabytkowe tzw. winnickie budy i łisy, w których tłoczono owoce winnej latorośli. W górzystej części Podluzi rozwinięta byla hodowla zwierząt domowych, bowiem jeszcze w okresie międzywojennym wiele wsi wypasało zwierzęta na naturalnych pastwiskach. Przetrwała do początkowego okresu międzywojennego instytucja wspólnych pastwisk i pasterzy gromadzkich. Na przełomie XIX i XX wieku do coraz większego znaczenia dochodziły dwa ośrodki małomiasteczkowe Bfeclav i Hodonin, które zaczęły przekształcać się w ośrodki przemysłowe, narazie dostosowane do potrzeb lokalnych. Powstały w nich zakłady przemysłu przetwórczego, jak np.: cegielnie, cukrownie, przetwórnie tytoniu. browary, młyny, tartaki, które poprzez swe ekonomiczne oddziaływanie przyspieszyły u schyłku XIX wieku wstępne procesy industrializacyjne. Dalsze przeobrażenia industrializacyjne miały tu miejsce w dwudziestoleciu międzywojennym, przede wszystkim zaś w latach 1952-1960 i związane były tu one z procesem socjalistycznej przebudowy wsi i gospodarki narodowej. Omawiana publikacja jest wynikiem współpracy kilku etnografów uniwersyteckiego ośrodka etnograficznego na Uniwersytecie J. Purkyne w Brnie i jest �Sprawozdania i 307 recenzje efektem ujęcia monograficznego kompleksowego. W związku z tym autorzy ustrzegli się przeceny wybranych dziedzin sztuki ludowej Podluzi i dokonywania analiz abstrakcyjnych. Korzystali w szerokim zakresie z materiałów, nagromadzonych w muzeach Moraw i Słowacji, jak również z tekstów z zakresu folkloru ludowego. Monografia ta o niewątpliwych wartościach naukowych w bardzo przystępny sposób naświetla podstawowe problemy etnograficzne Podluzi. W sposobie jej ujęcia uwidacznia się w pełni pasja popularyzatorska wzmiankowanego zespołu autorskiego i redakcyjnego. Uwagę czytelnika zwraca przewaga materiału ilustracyjnego nad tekstem, doskonały wybór ilustracji popularyzujących w należyty sposób wiedzę o tym regionie. Z tego względu praca spełnia podstawowe zadanie komunikatywności w szerszych warstwach społeczeństwa Moraw, bowiem wypełnia w dotychczasowej literaturze dotkliwą luk<; jeśli chodzi o badanie pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego. Ryszard Kukier Magdalena Stehlikova. Ludove zdobene 1966, stron 136 oraz 101 fotografii. ptachty. Stredoslovenskć Vydavatelstvo Wydana pozycja jest czwartą z kolei w serii "Narodopisne zbierky Slovenskćho narodneho muzea v Martine a muzei na Slovensku". Otwiera ona cykl publikacji zbiorów ludowych tekstyliów. W oparciu o eksponaty słowackich muzeów i muzeum w Pradze tworzy wyczerpujący katalog zdobionych chust-płach et ludowych, głównie tzw. "kutnic", czyli zasłon odgradzających posłanie położnicy, stojące w jednym kącie, od pozostałej części izby i reszty domowników. Poza wstępem omawiającym pokrótce formy, funkcje i zdobnictwo chust-płachet (nakryć, zasłon), rozmieszczenie ozdób, rodzaje motywów występujących na brzegach, motywy wstawek siatkowych, zawiera dwie mapki: jedna uwzględniająca rozmieszczenie technik zdobniczych, druga - występowanie chust-płachet na Słowacji; nadto jest tutaj jeszcze tłumaczenie w języku niemieckim, przypisy, literatura, katalog 1435 eksponatów, indeks miejscowości, indeks muzeów, spis treści i część ilustracyjna obejmująca 101 fotografii. W swoim opracowaniu autorka kierowała się chęcią zaprezentowania form i funkcji tekstyliów, których tradycje przechowały się w kulturze ludowej najlepiej i posiadają najstarsze zachowane przykłady. Uwzględniając wszelkie możliwe okazy muzealne stworzyła zbiór mogący ułatwić porównanie tego typu materiałów, określenie ich charakteru regionalnego, zbadanie historycznych zmienności funkcji, technik zdobniczych i ornamentów. Katalog ma zobrazować również różne techniki tekstylne. W tej formie dużych chust-płach et jedno- dwu- trój- i pięciodzielnych (tzn. zeszytych z poszczególnych szerokości płótna) miały one zastosowanie w odzieży dla ochrony przed zimnem, w pościeli jako prześcieradła i nakrycia, oraz jako zasłony nie pozbawione także znaczenia obrzędowego, np. przy narodzeniu dziecka (o czym wyżej), wywodzie, czy śmierci; nierzadko darowywano je również kościołowi jako obrusy na ołtarz lub antepedia. Chusty noszone przez kobiety były przeważnie z dwu szerokości (używano ich też do noszenia ciężaru na plecach) i zdobione jectynie na szwach i krótszych brzegach nieznacznym wyszyciem, koronką, tasiemką, czy przetykaniem. Płachty pościelowe były niezdobione, natomiast "kutnice" bogato wyszywane, co pozostawało w związku z funkcją magiczną, jaką odgrywały w zwyczajach rodzinnych. Jedne były wyszywane na biało, z mereżką i koronką, inne czerwoną bawełną ściegami typu liczonego, zwłaszcza krzyżykowym-zwykłym-poziomym, krzyżykowym warkoczykowym, półkrzyżykami, ściegiem kwadratowo-konturowym, płaskimi. Stosowano także przetykanie, aplikacje, a w koronkach robotę siatkową, �30S SpraWozdania i recenzje klockową i maszynową. Motywy były geometryczne, roślinne i figuralne. Najstarsze tego rodzaju przykłady przetrwały z XVII i XVIII w., najwięcej zaś z XIX w. Tradycja "kutnic" dotrwała mniej więcej do lat trzydziestych bieżącego wieku. Katalog zawiera zestaw "kutnic", chust i antepediów według technik zdobniczych w następującej kolejności: mereżki i obrębianie, koronki szyte, siatki, hafty płaskie i konturowe liczone, hafty płaskie uzupełnione innymi, hafty krzyżykowe, hafty swobodne nieliczone, hafty pełne, wyciąganie nici, hafty różnych technik typu liczonego i nieliczonego, aplikacje, przetykania, koronki klockowe, techniki maszynowe. Przyjęcie takiego podziału nie wydaje się słuszne, gdyż w większości przykładów stosowano różne techniki. Tym samym nie ma się jasnego obrazu i zainteresowany musi i tak przejrzeć całość, aby wybrać dla siebie to, co go w tej dziedzinie zajmuje. Bardziej słuszna byłaby chyba typologia według rozmieszczenia zdobin, jaką autorka przedstaw.iła na rycinie (str. 10-11). Mogło by to rzutować na genezę niektórych technik, rozwój ornamentu i kompozycji, genezę bądź historyczną zmienność funkcji wytworu i jego zdobin. Można też było przyjąć układ chronologiczny. Katalog tego typu jako pełny zbiór zabytków winien być możliwie wiernym dokumentem powyższych treści. Rzucone na mapę według obranego kryterium, jak to zrobiono na mapie nr 2, stanowiłyby podstawę do szerszych wniosków. Załować należy, że autorka zadając sobie tyle trudu w opracowaniu materiału podała w opisach za mało szczegółów, np. co do budowy i kompozycji ornamentu oraz kompozycji barw. Sytuację ratują podane na końcu fotografie, aczkolwiek ich ilość jest znikoma w stosunku do całości opisal'lych eksponatów. Tym niemniej praca zasługuje na uwagę zwłaszcza badaczy zdobnictwa strojów i tkanin. Jako pełny zbiór daje obraz stosowanych technik zdobniczych i ich zasięgu (mapa nr l), a uwzględniając daty powstania okazów umiejscawia je również w czasie. Gdyby większość muzeów podjęła tego typu edycje, byłyby one nie tylko cennym źródłem dla różnego rodzaju badan, ::lIe tak:;e materiałem dla syntezy kultury ludowej. Barbara. B. S. Butnik-Siwjerskij. wydawnictwo "Naukowa Ukrainskje dumka", radjanskje narodnje stron 220, ilustracji mistjectwo. 121, kolorowych Bazietich Kijw 1966, tablic 7. Pod auspicjami instytutu sztuki, folkloru i etnografii im. M. T. Rilskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR ukazała się w Kijowie w 1966 r. książka B. S. Butnika-Siwjerskiego "Sztuka ludowa Radzieckiej Ukrainy". Jest to obszerna publikacja, w której autor nie tyko poddaje krytycznej ocenie opracowania. jakie do tej pory się ukazały, charakteryzujące dorobek i stan twórczości ludowej w okresie po Rewolucji Pażdziernikowej, ale także omawia szczegółowo warunld oraz wydarzenia i procesy historyczno-ideologiczne i gospodarcze, jakie w tym okresie do 1965 r. zaszły na terenie Związku Radzieckiego i USRR, a które oddziałały również i na ludową twórczość artystyczną. Zdaniem autora nikt do tej pory nie pokusił się nawet o wyjaśnienie samego pojęcia "sowiecka sztuka ludowa". W dotychczasowych opracowaniach wprawdzie pełno jest opisów i stwierdzeń, że sztuka łudowa za czasó\v sowicc:kich wzbogaciia się, polepszyła, rozwinęła i dostosowała do współczesnej tematyki i potrzeb, że twórczość ukraińska głęboko tradycyjna w swej osnowie wkroczyła w nowe stadium, że jest ściśle związana z rodzimymi, gospodarczymi i życiowymi warunkami mieszkańców wsi, brak w tym jednak uzasadniającej dokumentacji. Stąd �Sprawozdania i recenzje 309 więc w dotychczasowych wnioskach wynikły pierwsze pomyłki. Twierdzono bowiem, że twórczość ludowa w formie utylitarnej, użytkowej, przeznaczona tylko dla pewnego środowiska i konkretnego czasu stała się zalegalizowana, przetworzona i obowiązująca poza czasem i poza środowiskiem. Nastąpiło przemieszanie jej treści i znaczenia, co doprowadziło np. do zatarcia się symboliki wymowy ornamentu itp. Twórczość ludowa sowieckiej Ukrainy biegła po Wielkiej Rewolucji dwoma torami. Z jednej strony rozwijały się i udoskonalały formy twórczości utylitarnej (tkactwo, garncarstwo), przy czym w tych formach użytkowych wzmacniały się dekoracyjne elementy, z drugiej strony w dwudziestych latach poczyna się rozwijać cała gama form ludowej twórczości spełniających wyłącznie funkcję estetyczną (na ścienne malowidła, małe formy w rzeźbie i garncarstwie, malarstwo i grafika). To też zaczęto wszystko wartościować według znaczenia estetycznego, a dopiero potem funkcjonalnego. Nie dziw zatem, że fachowa literatura 40-50 lat miała prawie wyłącznie charakter albumowy. Twierdzono, że sztuka ludowa przeżywa okres upadku, gdyż nie znajdowano w niej innych form i treści poza tradycyjnymi. Z takimi poglądami spotkać się było można jeszcze na naradzie w 1961 r. Instytutu Etnografii AN ZSRH w Moskwie przedstawiającej wyniki badań za miniony okres. Referowane tam materiały datowane na XVIII i początek XIX w. dowodziły, że w dotychczasowych badaniach nie było miejsca dla twórczości współczesnej. Analogiczny pogląd panował i na Ukrainie, czego dowodem wielki album "Sztuka ludowa Ukrainy", gdzie na 260 tablic tylko 25 dotyczyło twórczości okresu socjalizmu. Autor krytykuje pogląd zawarty w wypowiedzi Je. Spaskiej, że sztuka ludowa jest twórczością stałą, kolektywną, anonimową, bez jaskrawych przejawów indywidualności i postępu. W tych i temu podobnych teoriach szukano bowiem poparcia dla dawnych czasów. A to z kolei doprowadzało do błędnego rozumienia tradycji i nowatorstwa oraz do pojawienia się bezsensownego twierdzenia, że "wytwory sztuki ludowej nie wchodzą w krąg współczesności". Sztuka ludowa związana jest ściśle z życiem narodu i równocześnie z jego zmianami zmienia się sztuka. Jedne formy przechodzą w drugie dostosowując się do aktualnych potrzeb. Tak np. za czasów sowieckich zaznaczają się największe i najgłębsze zmiany w chłopskim życiu w związku z przejściem do kolektywizacji, co szło w parze z rozwojem ekonomicznym. To też każda próba umieszczenia sztuki ludowej poza historią lub na jej ogonie może doprowadzić tylko do dwóch ewentualności: albo ograniczy się ją do opisów bez wyjaśnienia przyczyn zachodzących w niej zmian, albo do czystej analizy wytworów bez próby wyjaśnienia, jakie miejsce zajmują one w rozwoju kultury. W latach 40-tych bieżącego wieku starano się zsynchronizować rozwój twórczości z warunkami ekonomicznymi i politycznymi, natomiast w 50-tych zwracano uwagę na specyfikę twórczą regionu. Pierwszy okres od 1917 do 1920 r. był dla twórców pełen wątpliwości, a drugi, który się rozpoczynał w 1921 r. (w związku z przejściem Ukrainy na nowy tor ekonomiczny) wykazywał różne tendencje. Żądania twórców doprowadziły w końcu w 1932 r. do I Wszechzwiązkowego Zjazdu pisarzy, gdzie ogłoszono metodę socjalistycznego realizmu jako osnowę twórczej pracy radzieckich artystów na nowym etapie. Nie dało to jednak konkretnych rezultatów, a póżniejsza analiza wykazała, że wszystkie dziedziny twórczości weszły na tę samą drogę rozwoju podporządkowując się schematycznie naczelnym założeniom socjalizmu. Wychodząc z założenia, że sztuka ludowa związana jest w dużej mierze z życiem, a życie narodu zmienia się w zależności od podstaw ekonomicznych, politycznych i czynników kulturalnych można jej rozwój ująć w następujące �310 Sprawozdania i recenzje historyczne ramy czasowe: 1) od wybuchu Rewolucji do zakończenia I wojny (1917-1920); 2) początki budowy socjalizmu do zakończenia kolektywizacji gospodarstw rolnych (1921-1932); 3) okres rozwoju socjalizmu we wszystkich dziedzinach w czasie do II wojny (1932-1941); 4) od napadu Niemców do zakończenia wojny 0941-1945); 5) okres odbudowy powojennej 0945-1953); 6) okres zakończenia budowy socjalizmu i wejście ZSRR w budowę komunizmu (1953-1965). Zmiany ekonomiczne pociągnęły za sobą napływ towarów fabrycznych w tym też fabrycznych wyrobów artystycznych. Sztuka ludowa działała pierwotnie na zasadzie indywidualnej, prywatnej wytwórczości. To też okres kolektywizacji gospodarstw wiejskich w połączeniu z kolektywizacją poszczególnych dziedzin twórczości był ze wszechmiar nową formą. Pociągnęło to za sobą powstanie wytworów, jakie nie mogły by się rozwinąć w kapitałiźmie; wzrasta też twórczość indywidualna o wąskich gałęziach specjalizacji. Ale ostatnia wojna zahamowała dalszy rozwój tych form. Przykłady rozwoju twórczości ludowej w okresach wymienionych etapów historycznych można dostrzec w każdej dziedzinie, choć pozornie nie są one widoczne. Było by jednak pożyteczne przeanalizowanie, co pozostało ze starych, tradycyjnych form, co i dlaczego uległo zmianie, oraz uwypuklenie nowych elementów. Ułatwiło by to prawidłowe rozumienie sztuki ludowej i jej przejście z tradycji na nowatorstwo, oraz stwierdzenie, jakie zachodzą związki między wytworami artystów ludowych a profesjonalnych. Podając we wstępie charakterystykę dotychczasowego stanu badań w zakresie sowieckiej sztuki ludowej oraz drogi jej rozwoju, autor przechodzi z kolei do omówienia jej podstaw i stanu w 20-30 latach bieżącego wieku. Przedmiotem np. X Zjazdu RKP była artystyczno-przemysłowa współpraca. Postanowiono na nim zaliczyć twórców i chałupników do artystów i zabezpieczyć im prawa wytwórczości włączając tym samym do wspólnoty radzieckiej. Dalej autor omawia tradycje twórczości ludowej i sowieckiego przemysłu artystycznego, stan ludowej twórczości na artystycznych i przemysłowych wystawach, wreszcie poszczególne dziedziny twórczości, jak wyszycia, tkactwo dekoracyjne i kilimiarstwo, artystyczną ceramikę, rzeźbę w drewnie i malarstwo. Nie opisuje ich jednak, ani nie przeprowadza analizy form i treści; podaje jedynie jak wydarzenia historyczno-polityczne ostatnich czasów (po rewolucji) wpłynęły na kształtowanie się działalności poszczególnych twórców i jakie przyświecały cele organizacji tej kolektywnej działalności w latach kolejno po sobie następujących. W socjaliźmie sztuka ludowa przestała być obiektem kapitalistycznego wyzysku, a likwidacja różnic między wsią a miastem dała jej szerokie pole do popisu stawiając ją na równi z twórczością profesjonalną i torując miejsce w muzeach nie tylko etnograficznych i historycznych, lecz i w galeriach. Rewolucja pażdziernikowa zlikwidowała bowiem burżuazyjny pogląd, że sztuka ludowa jest niższego rzędu. Dzięki działalności Narodowego Komisariatu Oświaty USRR utworzono Wszechukraiński Komitet Umiejętności, a w guberniach gubernialne komitety mające na celu opiekować się twórczością profesjonalną i ludową. Odtąd też chałupnicy i rzemieślnicy nie podlegali municypacji i mogli swe wytwory sprzedawać na mocy dekretu Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. Rozkwit ludowej sztuki w okresie budowy podstaw socjalizmu przybrał nieco inny obrót. W 1929 r. rozpoczął się ruch kołchozowy, owładający warstwę biedniacko-średniacką, który przeszedł w socjalną kolektywizację. Hasło mechanizacji i ruchu stachanowskiego oraz masowej produkcji ogarnia też twórców. Stworzyło to konieczność ustalenia nowych normatywów. Wszystkie ośrodki twórcze podporządkowano ukraińskiej spółdzielni przemysłu artystycznego, która w latach �Sprawozdania 311 i recenzje 1936-1941 podjęła inicjatywę przebudowy dotychczasowej organizacji twórców celem dalszego podniesienia ich produktywności. Rezultatem tego było odznaczenie prac i wytworów złotym medalem na międzynarodowej wystawie w Paryżu. Członkami spółdzielni mogli być tylko kołchoźnicy, ludzie nowej formacji, z nową, socjalistyczną świadomością i psychologią. Walka o podwyźszenie jakości i produktywności pracy złamała zalążki cechowych "tajemnic". Założono wiele nowych szkół przemysłu artystycznego i fachowego nauczania. Dzięki temu przygotowywano nowe kadry do pracy w dziedzinie twórczości artystycznej, kształcono instruktorów. Rozwinęła się nowa technologia produkcji. Twórcy profesjonalni dostrzegli wartość i znaczenie elementów tradycyjnych i sami je zastosowali. Zaznacza się więc koegzystencja różnych wątków dekoracyjnych, niezależnie od granic gubernialnych i regionalnych. Dzięki temu wzrasta rozwój ukraińskiego hafciarstwa, dekoracyjnego tkactwa 'i kilimiarstwa, obróbka drewna (płaskorzeźba i rzeżba figuralna), garncarstwo i malarstwo, co pozostaje w zależności od naturalnego środowiska (glina, drewno). Niektóre natomiast gałęzie twórczości zanikły, np. obróbka metalu w związku z hutnictwem i wielkim przemysłem, pisankarstwo zaś ze względów ideologicznych. Przetrwały jednak ich elementy i motywy zdobnicze, które przejęto do innych technik przenosząc je z jednego materialu na drugi. Tak np. ornamenty pisankowe zaadoptowano w kilimiarstwie, a metalowe w grafice książkowej. W procesie rozwoju wszystkich gałęzi twórczości istnieje możliwość przechodzenia wątków zdobniczych z jednej dziedziny na drugą. Tym samym mniemanie, że sztuka ludowa to tylko stare, przeżyte formy jest błędne. Ona bowiem rozwija się i idzie naprzód z nurtem życia i jego potrzebami. Specyfika zaś regionalna przestaje być wykładnikiem tradycji danego regionu - staje się dorobkiem ogólnonarodowym. Omówiona praca jest przykładem nowego spojrzenia na przyczyny zmian, jakie zaszły w ukraińskiej sztuce ludowej w okresie po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Jest typowo historycznym ujęciem faktów następujących w czasie od 1917 do 1965 r. Etnograf próżno jednak szukał by tu opisu, czy analizy treści poszczególnych form i elementów zdobniczych oraz ich zróżnicowań w czasie i przestrzeni. Przykłady bowiem tego rodzaju posłużyły autorowi jedynie w przypadkach zadokumentowania założeń ideologicznych. Szkoda jednak, że nie podaje on odbicia tych założeń w twórczości. Widocznie nie zawsze idzie ona w parze z procesami społeczno-ekonomicznymi i gospodarczym:. Utwierdzenie bowiem w świadomości ludzkiej nowych haseł i idei wymaga daleko więcej czasu, niż wprowadzenie ich praktycznie w życie. Praca wydaje się w wielu wypadkach dyskusyjna, tym niemniej godna jest uwagi, zwłaszcza ze względów metodologicznych: marksistowsko-leninowskiej teorii nauk, które w swej konsekwencji winny zmierzać do budowy podstaw komunizmu. To też starał się osiągnąć autor książki jako ostateczny cel swych zamierzeń. Barbara HISTORYCZNO-ETNOG RAFICZNY ATLAS BIAŁORUSI I MOŁDA WI! * BazieUch UKRAINY, Idea kartografowania określonych typologicznie wytworów kulturowych grup etnicznych, zamieszkujących Ukrainę została wysunięta przez V. Dobizeja i A. Metlińskiego już w 1854 r. Jednakźe realizację tego zamierzenia zaczęto dopiero po • Opracowano na podstawie: K. G. Guslistyj, V. F. Gorlenko, J. P. Prilipko, Rabota .atlasom ·na Ukrai ••e. Sovetskaja etnografija, nr l, 1967,s. 94- 98. nad istorUw-etnQ.grajicukim �312 SpraWOzdania I recenzje drugiej wojnie światowej, kiedy to Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie przystąpiło do systematycznego zbierania materiałów dla potrzeb planowanego atlasu. W 1964 r. Oddział Etnografii Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. F. Rylskiego A. N. USRR opierając się na doświadczeniach kolegów z Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A. N. ZSRR, którzy wydali dotychczas Istoriko-etnograficeskij atŁas Sibiri i atlas Russkije, przystąpił do zbierania i systematyzowania materiałów etnograficznych w celu wznowienia prac nad Ukrainskim Istoriko-etnograficeskim atŁasom. Podobnie jak w atlasie Russkije zawężono badania do trzech zasadniczych działów kultury materialnej Ukrainy: narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży, przez co szereg kartogramów obydwu atlasów, jak można wnioskować, będzie porównywalny. Kierownictwo nad grupą badającą budo';vnictvvo objął G. E. Stelmach; nad grupą opracowującą odzież - J. P. Prilipko, a nad badającymi narzędzia rolnicze V. F. Gorlenko. Kierownictwo naczelne powierzono K. G. Guslistemu. Rok llhJ4 upłynął nad pracami wstępnymi. Zaznajomiono się wówczas z pracami nad atlasami etnograficznymi radzieckimi i zagranicznymi, opracowano kwestionariusz, przebadano niektóre muzea i mniej znane etnografom obszary Ukrainy. Uzgodniono też, że zachodnią Ukrainę badać będą pracownicy Ukraińskiego Muzeum Etnograficznego we Lwowie. Zapoznano się także z pracami nad atlasem gwar Ukrainy'. W kwietniu 1964 r. odbyła się w Kijowie konferencja, na której dyskutowane były założenia metodologiczne atlasu. W czasie dyskusji zwrócono uwagę na fakt, że w atlasie "Russkije" odzwierciedlono wyłącznie kulturę ludową Rosjan (pominąwszy mniejsze grupy etniczne, mieszkające wśród Rosjan europejskiej części Rosyjskiej Federacyjnej SRR) i ustalono, że w ukraińskim atlasie powinna znaleźć odbicie kultura wszystkich grup etnicznych, zamieszkujących terytorium Ukrainy. W konferencji tej oprócz etnografów ukraińskich wzięli udział również etnografowie z Białorusi i Mołdawii, którzy zgłosili do planu badawczego atlasy swoich regionów. Na początku 1965 r. Oddział Historii A. N. ZSRR, rozpatrując plany perspekty·· wiczne 'instytutów republikańskich akademii, uznał za celowe wydać jeden wspólny RegionaLnyj Atlas Ukrainy, BeLorussii i MoLdavii zamiast planowanych trzech. Na wspólnym zebraniu trzech połączonych grup rozważono zagadnienia ram chronologicznych atlasu, problemy ukazania współczesności, kartografowanie kultury robotników oraz badanie kultury mniejszości narodowych. Opracowany dla Ukrainy kwestionariusz po wniesieniu pewnych poprawek, związanych z rozszerzeniem badanego obszaru, wysłano do Białorusi i Mołdawii. Rok 1965 upłynął pod znakiem badań terenowych, prowadzonych głównie na obszarach mało znanych etnografom. Szczególnie interesujące okazały się wyniki badań nad odzieżą wieloetnicznego okręgu odeskiego (Ukraińcy, Mołdawianie, Bułgarzy i Gagauzi). Okazało się, że mimo pewnych zapożyczeń o charakterze unifikacyjnym, w ubiorach poszczególnych grup etnicznych zachowało się wiele cech specyficznych dla tych grup, a zwłaszcza w ubiorze weselnym Ukraińców i Bułgarów. Grupa badająca rolnictwo i budownictwo na Podolu stwierdziła znaczną jednolitość tego obszaru. Udało się natomiast uchwycić granicę między Podolem a Wołyniem. Jest to, zdaniem autorów referowanego artykułu, granica południowego zasięgu sochy i północnego zasięgu radła. Przygotowano dwie wstępne mapy; l Z dotychczasowych osiągnięć kartografii lingwistycznej Ukrainy odnotować interesującą także dla etnografów pracę: Dzendzelivskyj 1. O., Linhvistyćnyj atlas skych narodnych hovorlv Zakarpatskoj obLasti USRR, t. l, II, Uzhorod 1958, 1960. należy ukrain- �Sprawozdania i recenzje 313 rozprzestrzenienie typów budownictwa ludowego (V. P. Samojłowicz) i mapę, dotyczącą odzieży ludowej (S. G. Kołos) na Ukrainie. Szczególnie intensywnie przebiegały prace nad atlasem w 1966 r. Na posiedzeniach połączonych grup zostały uzgodnione jednolite wykazy map i kwestionariusze. Na ostatnim posiedzeniu wybrano kolegium redakcyjne atlasu (przewodniczący K. G. Guslistyj, sekretarz naukowy V. F. Gorlenko). Podjęto decyzję opublikowania i rozprowadzenia jednakowych kwestionariuszy do narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży i przeprowadzenia szeregu wspólnych ekspedycji etnografów Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii A. N. USRR celem przebadania 'kultury ludności rosyjskiej Ukrainy, a także niektórych inych mniejszości narodowych. W kwietniu 1966 r. uzgodniony na posiedzeniu w Kijowie wykaz map został przedstawiony na posiedzeniu Sekcji Etnografii Slowiańskiej Wszechzwiązkowej Sesji Archeologów i Etnografów, poświęconej podsumowaniu badań terenowych w 1965 r. Sekcja zaaprobowała w całości perspektywiczny plan atlasu oraz zaproponowała ,zwiększenie liczby map w przekrojach chronologicznych. Nadto w 1966 r. etnografowie z Kijowa, Moskwy, Mińska, Kiszyniewa i Lwowa przygotowali pracę pt. Principy i metodika sostavlenija regional'nogo atlasa Ukrainy, Belorussi i Moldavii oraz kontynuowali prace nad zbieraniem materiałów z literatury, źródeł archiwalnych i w terenie. Podczas badań ekspedycji kijowskiej na Rusi Zakarpackiej wprowadzono pewną innowację w metodzie wywiadu terenowego. Otóż część grupy (pracownik naukowy i laborant) prowadziła wywiad z informatorem do połowy kwestionariusza a druga od połowy do końca. W ten sposób uzyskany przez badaczy czas pozwalał na miejscu uzupełnić luki i nieścisłości w zebranej dokumentacji u tego samego informatora. Z reguły w każdym rajonie (jednostka administracyjna - odpowiednik naszego powiatu) badano trzy wioski, a w obrębie każdej z nich przeprowadzano wywiady u trzech informatorów. Oprócz etnografów w badaniach brali udział rysownicy i fotografowie. Na szeroką skalę zastosowano także do celów dokumentacyjnych zdjęcia filmowe. Wstępna analiza zebranego materiału pozwoliła już na pewne stwierdzenia. I tak w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX w. nastąpiły wielkie zmiany w budownictwie wiejskim. Między innymi na obszarze południowej Ukrainy zanikł \V tym czasie rosyjski piec, wyparty przez palenisko zamknięte z płytą, połączone z piecem kaflowym. Elektryfikacja i radiofonizacja wiosek, przeprowadzenie wodociągów i kanalizacji, zmiana kształtu i rozplanowania wnętrza wiejskiej chaty, upowszechnienie się piecyków gazowych itp. przybliżyło życie wiejskie do miejskiego. Zasadniczym rozplanowaniem wnętrza chałupy południowo-ukraińskiej był typ "izba sień izba". Typ ten obecnie zanika; plan współczesnego domu zbliża się do kwadratu: jedna lub dwie sypialnie, pokój, kuchnia, oszklona weranda. Grupa badająca odzież kontynuowała w 1966 r. badania terenowe obszarów mało zbadanych, a więc południowo-wschodnią i południową część Republiki Ukraińskiej, a także obszarów, co prawda dość dobrze zbadanych przez etnografów (kijowska i cerkaska obłast), ale bez uwzględnienia wzajemnych wpływów kultu·· rowych między Rosjanami, Białorusinami i Polakami. Te wzajemne wpływy były tu tak trwałe i intensywne, że doprowadziły do prawie zupełnej unifikacji wielu dziedzin kultury. Jednak w obwodzie kijowskim zróżnicowanie strojów ludowych dosyć dokładnie odzwierciedla zasięgi występowania różnych grup etnicznych. Wpływy białoruskie zaznaczają się choćby w fakcie scalenia kobiecego serdaka i spódnicy (cernobylski mjon obwodu kijowskiego) a wpływy polskie - w kroju odzieży wierzchniej (białocerkowski mjon kijowskiego obwodu). W czasie badań w obwodzie kijowskim udało się również zrekonstruować pełny komplet rosyjskiej. �314 Sprau...••ozdania i recenzje odzieży kobiecej staroobrzędowców. Interesująco zachodził proces wzajemnego przenikania różnych kultur na południowym wschodzie Ukrainy. W szczególności widać tu wpływ dońskich Kozaków, Greków,. Bułgarów i in. na strój ludowy Ukraińców z początku XX w. Niektóre specyficzne elementy tradycyjnego stroju zachowuje bułgarska ludność obwodu zaporożskiego (primorski rajon) oraz przesiedleńcy z Białorusi (w. Gusarka, mjon kujbyszewski). Natomiast strój starszych kobiet Bułgarów Priazowia początku XX wieku w porównaniu ze strojami Bułgarii zachował jedynie, niekompletną zresztą, terminologię. Wszystkie te stwierdzenia są wstępne i wymagają dalszego opracowania. Ważne miejsce w działalności grup, pracujących nad wydaniem omawianego atlasu, miały badania zbiorów muzealnych w 1966 r. W rezultacie badań żródeł pisanych, kolekcji muzealnych oraz w drodze badań terenowych pracownicy Instytutu im. Rylskiego wypełnili w 1966 r. około 5 tys. kart materiałowych. Grupa badająca narzędzia rolnicze rozprowadziła około 40 egzemplarzy kwestionariusza między studentów kijowskiego uniwersytetu, którzy prowadzili badania w ramach praktyk studenckich. Pierwsze wypełnione kwestionariusze obiecują, że badania takie będą nową formą zbierania materiałów. Uciekanie się do pomocy studentów zostało spowodowane zbyt szczupłą kadrą etnografów, związanych z pracami nad atlasem. Realizację atlasu Prezydium Akademi Nauk ZSRR określiło jako naczelne zadanie ukraińskich etnografów w bieżącej pięciolatce. A. J. Gerlach-Kloclnicka Russkije. Istoriko-etnograficeskij złova, P. J. Kusniera 1967, s. 358 + 71 map. (red. atlas. od pow.), Pod red. V. A. Aleksandrova, V. J. KoM. G. Rabinovica. Wyd. "Nauka", Moskva Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR realizując swój wielki plan zbadania kultury ludowej różnych narodów przy pomocy metody historyczno-kartograficznej wydał już drugi z kolei atlas etnograficzny \. Został on w całości poświęcony kulturze Rosjan europejskiej części ZSRR. Jego powstanie poprzedził Atlas russkich narocZnych govorov centralnych oblastej k va· stoku ot Moskvy pod red. R. 1. Avanesova, Moskwa (b. r.) wyd. Akademia Nauk SSSR, Institut Jazykoznanija. Atlas Russkije składa się z obszernej części tekstowej, ilustrowanej fotografiami i rysunkami oraz z oddzielnej teczki z mapami (71 map) i przedstawia określone typologicznie fakty kulturowe z trzech dziedzin kultury materialnej: rolnictwa, budownictwa i odzieży. Prawie każde kartografowane zagadnienie jest ujęte w dwóch przekrojach chronologicznych: połowa XIX w. (do lat 1880) oraz koniec XIX i początek XX w. (od 1880 r. do Wielkiej Rewolucji Październikowej). Pozwoliło to na uchwycenie dynamiki przemian kulturowych. Przemiany te przybrały na sile wraz z szybkim rozwojem kapitalistycznych stosunków w Rosji w drugiej połowie XIX w., a zwłaszcza po reformie w 1861 r. Przy opracowywaniu atlasu korzystano głównie z materiałów, zgromadzonych w muzeach: Gosudarstviennyj muzej etnografii narodov SSSR w Leningradzie, GosudarstV'iennyj Istoriceskij muzej w Moskwie i in. Dużą rolę odegrały materiały 1 Istoriko-Etnograjiceskij Attas Sibiri Akademii Nauk ZSRR, Moskwa-Leningrad pod red. M. G. Levina 1961 r. i L. Potapova. Wydawnictwo �SpraWozdania -2 recenzje 315 archiwalne a zwłaszcza odpowiedzi na ankiety, rozpisane w 1848 r. oraz w latach 1916 i 1917 przez Russkoje Geograficeskoje obscestwo. Ta druga ankieta była rozesłana w celu zbierania materiałów do atlasu etnograficznego (sic!), Mniej materiałów zachowało się w archiwum Etnograficeskogo ot deI a Obscestva lubitelej jestestvoznanija, antropologii i etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. Oddział ten w latach 1890-1891 również rozsyłał ankiety. Dużo dobrze datowanego materialu znaleziono w archiwum Volnogo Ekonomiceskogo obscestva w Etnograficeskoje bjuro W. N. TeniSeva. To ostatnie w 1898 r. wydało ankietę do zbierania danych o kulturze ludowej Centralnej Rosji. Wiele materiału znaleziono w literaturze etnograficznej oraz słownikach gwarowych. Przy pracach nad atlasem Russkije szeroko korzystano także z kartoteki Russkogo dia~ekto~ogii':eskogo atlasa, nad przygotowaniem którego pracuje Instytut russkogo jazyka AN SSSR. Luki w zebranych materiałach zostały wypełnione poprzez badania terenowe, prowadzone po II wojnie światowej według kwestionariuszy, przygotowanych przez szerokie grono etnografów. Powstanie atlasu poprzedziło szereg artykułów, w których specyzowano podstawy metodologiczne (P. L Kusner, O. A. Ganckaja, G. C. Maslova, D. W. Najdic, M. G. Rabinovic, S. L Bruk, W. L Kozlov i J. L Sauskin). By w pełni wykorzystać dane oficjalnej statystyki z literatury i innych żródeł przyjęto jako zasadę, że każdy ujezd (jednostka administracyjna, odpowiadająca naszemu powiatowi) jest obszarem jednolitym, wyrównanym kulturowo. Stąd znak (znaki), leżący w granicach danego ujezda jest reprezentatywny dla całego ujezda. Dlatego też na mapach zaznaczono granice ujezdów i guberni. Mapy wykonane są techniką punktową (niekiedy także płaszczyznową), a rozmiary punktów przy niezmienionej formie określają równocześnie natężenie występowania zjawiska w kategoriach: przeważające, współwystępujące (na równi) z innymi zjawiskami, rzadkie względnie sporadyczne. Na niektórych mapach pewne zasięgi zaznaczono kolorowymi płaszczyznami, co w znacznym stopniu ułatwia odczytywanie mapy. Niewygodne natomiast jest porównywanie zasięgów tych samych wytworów, ujętych w dwóch różnych przekrojach chronologicznych. Dużą pomocą byłyby tu mapy kalkowe lub uwzględnienie zmienności zjawisk w czasie na jednej mapie. Tym bardziej, że to ostatnie rozwiązanie, stosowane często w mapach Polskiego Atlasu Etnograficznego, przy odpowiednim doborze punktów, zasięgów płaszczyznowych i linearnych, wcale nie zaciera jasności obrazu. Autorzy nie przytoczyli nawet fragmentów ankiet, pochodzących z XIX w. ani też kwestionariuszy według których prowadzono badania terenowe, dlatego też trudno zorientować się, czy i o ile opisy stanowiły dostateczną podstawę do typo·· logii określonych zjawisk. Wiadomo jak dalece tekst ankiety wpływa na jakość materiałów. Ankieta dla celów kartografii etnograficznej w zasadzie powinna stanowić odpowiednio zmodyfikowany tekst uprzednio przygotowanych legend określonych map, by wystarczyło odpowiednie dane podkreślić, a inne przekreślić, względnie w określone rubryki wstawić odpowiedni znak w rodzaju ,,+" lub ,,-". W przeciwnym bowiem przypadku materiał zawsze będzie zawierał dosyć poważne luki. Luki te zwykle nie są możliwe do zupełnego wyeliminowania z uwagi na niezbyt dokładnie prowadzone badania przez tych, czy innych eksploratorów. Stąd bardzo często zachodzi konieczność wprowadzenia na mapę dodatkowego znaku, oznaczającego zjawisko niezbyt dokładnie określone typologicznie. Stąd też oglądając mapy na których, poza kilkoma wyjątkami (nry 44-46, 51, 65-69), brak znaków na określenie zjawisk niezbyt dokładnie określonych typologicznie, można by z dużym stopniem prawdopodobieństwa przypuszczać, że autorzy często interpolowali te czy inne cechy różnych zjawisk. Nie jest to chyba rozwiązanie naj- �316 Sprau}ozdania i recenzje szczęśliwsze. Dodatkowym i niepomiernie wielkiej wagi efektem wspomnianej wyżej "idealnej" ankiety jest możliwość umieszczenia na mapie znaku o charakterze negatywnym, informującym, że określone typologiczni e zjawisko na danym obszarze nie występuje względnie nie występowało. Brak takiego znaku budzi wątpliwości, gdyż mapa w tym przypadku może (i tak też często się zdarzC!) przedstawiać jedynie stan badań, bowiem nieobecność tego czy innego znaku na danym obszarze może być spowodowane zarówno brakiem określonego zjawiska jak i brakiem informacji o jego istnieniu. Atlas dotyczy jedynie wybranych zagadnień z zakresu ludowej kultury materialnej największej grupy językowej (narodu) europejskiej części Związku Radzieckiego Rosjan. Obraz ten z pewnością wzbogacą atlasy mniejszości narodowych, zamieszkujących terytorium Rosyjskiej Federacyjnej SRR i wówczas dopiero będziemy mogli rozważać problemy specyfiki kulturowej narodów europejskiej części ZSRR. Jak już wspomniano atlas Russkije został poświęcony trzem działom ludowej kultury materialnej: rolnictwu, budownictwu i odzieży. Rolnictwu poświęcono 17 map. Narzędzia do uprawy roli i sprzętu zbóż opracował D. W. Najdic, sposoby młocki i czyszczenia zbóż - M. D. Goren a sposoby przesuszania zbóż, spichrze i młyny - L. M. Saburova. Budownictwu poświęcono 20 map (E. E. Blomkvist, E. P. Busygin, O. A. Ganckaja, M. J. Salmanovic, T. W. Staniukovic i L. N. Ciźikova). Dotyczą one materiału, używanego do budowy domów, występowania domów podpiwniczonych i bez piwnic z uwzględnieniem rodzaju podłogi, form dachów i materiałów, służących do ich krycia, rozplanowania wnętrza, typów pieców, rozplanowania zagrody i położenia domu w stosunku do drogi, występowania łażni, typow dOlnÓ\\' mieszkalnych i kompleksów zagród. Najwięcej, bo 34 mapy, poświęcono odzieży. Opracowały je N. L Lebedeva, G. S. Maslova i M. N. Śmeleva. Na mapach opracowano tradycyjny strój żeńsk;, kompleksy odzież)" żeńskiej, typu i nazwy sarafana, typu poniewy, spódnic i koszul żeńskich, bluzek i ich nazw, fartuchów, ozdób z ptasich piór, typy kokosznikó\\', dziewczęce i kobiece nakrycia głowy i ich ozdoby, kompleksy męskiej odzieży, męskie nakrycia glowy, formy pasów, wierzchnia odzież robocza, wierzchnia odzież kobieca z tkaniny, wierzchnia odzież skórzana, różne typy wierzchniej odzieży z tkaniny oraz różne typy obuwia. W części tekstowej autorzy dali cały szereg wycinkowych monografii, zwiazanych z powyższą problematyką. W monografiach tych uwzględniono także starsze materiały ikonograficzne i pisemne oraz wykopaliska archeologiczne. W sumie, mimo wymienionych wyżej niedociągnięć, spowodowanych zapev.'np. jakością posiadanych materiałów (pochodzących w części sprzed ponad stu lati, otrzymaliśmy bezcenny obraz ludowej kultury materialnej Rosjan europejskiej części ZSRR w połowie XIX w. i przełomu XIX i XX w. Zygmunt Jeno Barabas, s. 1-190, Kartogrcifiai módszer a 7tI~prajzban. Akademiai Klod:ticki Kiadó. Budapest 1963. 14 map. Rozprawa J. Barabasa jest poświęcona metodzie kartograficznej W pięciu kolejnych rozdziałach daje autor przegląd historii głównej związanej z metodą kartograficzną, zastosowaną w etnografii, takiej w etnografii. problematyki, jak zagadnie- �Sprawozdania i recenzje 317 nie prawidłowości w tworzeniu się regionów kulturowych w procesach ciągłej historycznej zmienności. Rozdział I jest zarysem dziejów myśli kartograficznej w etnografii, rozwijającej się zwłaszcza w Europie zachodniej. Rozdział drugi poświęcił autor zagadnieniom metodologicznym, zwłaszcza metodzie porównawczej w etnografii. Wywody autora obracają się wokół zagadnienia tego, co wspólne i tego, co różne w kulturze narodów, ale również w kulturze całej ludzkości. Ciekawie i wnikliwie przedstawia funkcje dyfuzji kulturowych w kształtowaniu się kultur, określonych grup etnicznych, z ciągłą jednak uwagą, aby nie przeoczyć oryginalnego i twórczego wkładu poszczególnych narodów do rozwoju kultury własnej. Doceniając wpływy postronne, podkreśla autor rolę narodu, który rozwija elementy rodzime w sposób twórczy. W rozdziale III - poprzez analizę istniejącej kartografii etnograficznej szuka autor metody, systemu ujmującego uniwersalnie systematykę przestrzennną faktów kulturowych. Tę tendencję autora ilustrują załączone w tekście osobne mapy: 1. Kartogram nr 14 przedstawiający zasięg zapaski i jej różnych form, opracowany przez G. S. Masłową 1956 (Opyt sostawlenija kart razpostrenenja russkoj narodnoj odieżdy. Kratkije Soobszczenija 22-12-20). 2. Zagadnienie wierzeń o "Weerwolf'ie" w holendersko-flamandzkim atlasie etnograficznym (kartogram nr 13). 3. Zagadnienie spichrzy jako oddzielnych budynków, opracował Janusz Bohdanowicz, Polski Atlas Etnograficzny mapa 14. Zeszyt próbny 1958. 4. Zagadnienie pieczyw obrzędowych w Austriackim Atlasie Etnograficznym Festtagsgebiicke Ostem Patenspenden und Zeitgebiicke (kart. nr 12). 5. Z niemieckiego Atlasu Etnograficznego, Atlas der Deutschen Volkskunde, mapa poświęcona motywowi wierzeniowemu o człowieku na księżyciu, Der Mann im Mond. Warto w tym miejscu odnotować pracę J. Kuchty, jak też i prace Czubryńskiego. 6. Z Atlasu Szwajcarskiego, Atlas der Schweizerischen Volkskunde, wybrał autor mapę 27 Waltera Eschera, Holzschuhe, Form und Verbreitung. Wymienione mapy stanowią osobny dodatek, dający także pogląd na kartograficzne ujęcia tematów. Pierwszych 8 map ukazał autor w zmniejszonym formacie w tekście pracy; są to mapy K. Moszyńskiego, o roślinach, zatykanych \\' strzechy na dzień św. Jana, Atlas kultury ludowej (1934). B. Pottier'a, Używane materiały we Francji, żelazo, drzewo, skóra (1957. "Arts et traditions populaires'·). Mapę S. Erixona z Atlasu Szwedzkiego, Atlas over svensk folkkultur. (1946) oraz T. Vuorela mapę występowania pożywienia (BLutwiirste, Schweinwiirste) w Finlandii (1950), P. Scheuermeiera mapę ukazującą sposoby wypiekania w Italii (943) a także mapy z obszaru Węgier i mapę B. Bratanić'a z Atlasu Jugosławii, ukazującą zasięgi narzędzi do orania (951). Analiza poszczególnych atlasów etnograficznych doprowadziła autora omawianego dzieła do tezy, że opracowania kartograficzne winny wykrywać zespoły faktów kulturowych, typowe dla epoki feudalnej i kapitalistycznej. Postulat ten, słuszny tylko w świetle realnych materiałów etnograficznych, jest możliwy. Autor słusznie zauważa, że dla prac kartograficznych ważne jest również uchwycenie determinantów, które w określonych okresach historii doprowadziły do zróżnicowania kulturowego, w myśl zasady "cum duo faciunt idem, non est idem". Autor dość wnikliwie rozpatruje europejskie atlasy etnograficzne i problemy kultury od strony prawa zmienności w ujęciu marksistowskim i skłania się w swojej rozprawie do postulatu kompleksowego rozpatrywania zagadnień, a więc pogłębiania jednego problemu w różnych aspektach, to też doradza raczej ograniczenia tematyczne i pogłębianie jednego problemu w paralelistycznym ujęciu. �318 $prav..;~ozdania i recenzje W omawianym rozdziale ni analizuje autor rolę kultury materialnej w kształtowaniu się rozwoju kultury w ogóle. Jako drugą zasadę wysuwa Barabas kryterium klasowego charakteru kultury. Jest to założenie ogólne, ale autor nie potrafi przetłumaczyć go na język kartografii, jest to zresztą postulat trudny do ujęcia, co nie oznacza by kultura ludowa nie byla klasowo uwarunkowana. Jest, ale to w atlasie etnograficznym nie jest do uchwycenia. W tym samym rozdziale omawia autor zagadnienie czynnika geograficznego w powstawaniu kultury. W tej jednak dziedzinie nie wnosi on niczego nowego do dawnej literatury. Deklaratywny też charakter posiadają w tym rozdziale rozważania o roli instytucji i społeczności na kształtowanie się kultury. W stosunku do metody kartograficznej w etnografii rozważania te mają charakter wniosków a priori. Natomiast dużą pomysłowość wykazują rozważania Barabasa na temat roli elementu etnicznego w powstawaniu kultur, a zwłaszcza w różnicowaniu ich. Autor jednak nie formułuje jasno wag i m e t o d y kar t o g r af i c z n e j dla rozważań etnogegenetycznych. Dla slawistyki jednak właśnie etnografia węgierska a zwłaszcza kartografia etnograficzna ma zasadnicze znaczenie. Świadczą o tym studia B. Korompay'a, nie zawsze zresztą obiektywne. Ciekawe i przekonywające są rozważania autora o roli życia społecznego a w nim, roli jednostki. To samo można powiedzieć o rozważaniach zmienności w perspektywie czasu, choć nie całkiem wyrażnie omawia autor problem prawa zmienności i zagadnienie perspektywy czasu. Natomiast trafnie referuje zagadnienie upowszechniania się faktów kulturowych w ujęciu kartografii etnograficznej. Szczegółowa analiza rozmaitych problemów z teorii kultury i etnografii w rozdlziale III nie jest jednak oparta na konkretnej pracy kartograficznej autora, chociaż nie brak cennych skartowań w etnografii węgierskiej. W rozdziale TV autor próbuje sformułować program badań, ankiety, wybór tematów. Omawia zasady techniki kartograficznej i na podstawie etnograficznych atlasów europejskich - szuka najlepszego rozwiązania. Należy więc poczekać na realizację tych założeń. W rozdziale V ostrożnie określa autor możliwości metody kartograficznej, wskazując, że kartogram jest tylko systematyką przestrzenną określonych faktów, a zbiór skartowań może tylko w przybliżeniu wykazać współzależność i współwystępowanie faktów kulturowych. W ten sposób podkreśla, że kartogram etnograficzny jest tylko środkiem do celu, a nie celem samym w sobie. Takie stanowisko jest zgodne z zasadami, przyjętymi w Polskim Atlasie Etnograficznym, atlas jest jednak bardzo usłużnym i obiektywnym elementem w studiach porównawczych w etnografii i historii kultury. Staranny indeks i zestawienie bibliograficzne podnoszą wartość całej pracy Barabas'a. J. Gajek A. Jankowski, A. Olszewski, Struktura narodowościowa graficzne, t. 37, z. 1, Wrocław 1966, s. 25-39. Rumunii. Czasopismo Geo- Artykuł składa się z dwóch części. W pierwszej z nich autorzy w skrócie omawiają historię migracji etnicznych na obszarze Rumunii począwszy od neolitu do końca II wojny światowej. Załączona do pracy mapa, dzięki odpowiednio dobranym znakom, bardzo plastycznie pokazuje główne szlaki i okres trwania wędrówek poszczególnych ludów w Europie południowo-wschodniej z uwypukleniem ich roli w kształtowaniu się stosunków narodowościowych na terenie dzisiejszej �SpruuJ<)zdania 319 recenzje Rumunii. Pewne zastrzeżenia budzi zbyt mocne podkreślenie na mapie roli okupacji tureckiej przy jednoczesnym stwierdzeniu na sąsiedniej stronie: "Jest charakterystyczne, że mimo długotrwałego panowania na Bałkanach nie zmienili Turcy etnicznego charakteru narodów podbitych. W Dobrudży po 5-wiekowej n-iewoli pozostała garstka Turków i kilkanaście meczetów." Powyższy cytat należałoby uzupełnić stwierdzeniem, że Turcy wywarli wyrażny wpływ na kulturę ludową Rumunów. W drugiej części artykułu autorzy rozważają przemiany struktury narodowościowej Rumunii w okresie od 1913 do 1960 r. koncentrując swoją uwagę nad geograficznym rozmieszczeniem ludności na podstawie danych z końca lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Uzyskane wyniki przedstawiono tabelarycznie oraz na dwóch mapach. Druga z tych map opracowana jest przy pomocy wskażnika zwartości (zróżnicowania) socjoetnicznego zwanego także, od nazwiska jego autora, wskażnikiem Piaseckiego. "Wskaźnik ten zmniejsza się ze wzrostem ilości, i zmniejszaniem się liczebności poszczególnych mniejszości narodowych, przy niezmiennej liczbie ludności głównego narodu" (s. 35). Wskażnik Piaseckiego oblicza się według \,vzoru S =, n~ +n~ -+N2 0.0 + n~ . 100 gdzie: nt, n", ..., nk oznacza liczebność poszczególnych narodowości podanych w tysiącach mieszkańców lub w postaci procentów, k oznacza liczbę tych narodowości, N ogólną liczbG ludności analizowanego obszaru. Opracowanie materiału przy pomocy wskażnika zwartości pozwoliło na sporządzenie mapy Rumunii ujmującej precyzyjnie stosunki narodowościowe. Wnioski wyciągniGte z analizy mapy są interesujące także dla etnografów. Otóż najbardziej jednolita pod względem narodowościowym w omawianym okresie czasu jest tzw. stara Rumunia. Wielonarodowościowy charakter przejściowy posiada obszar leżący między etnicznie jednolitymi Węgrami a najstarszą, mołdawsko-wołoską częścią Rumunii. Granica miGdzy starą Rumunią a obszarem przejściowym przebiega wzdłuż łuku Karpat. Ta naturalna granica, będąca jednocześnie wyraźną linią podziału etnicznego (ściślej: narodowościowego - przyp. Z. K.), uwarunkowała długotrwałość granicy politycznej, która biegła wzdłuż łuku Karpat począwszy od przełomu XVII na XVIII w. aż do końca I wojny światowej. Etnografa interesowałaby tu uderzająca współzależność granicy politycznej i narodowościowej. Można by przypuszczać, że granica polityczna monarchii Habsburgów, a od 1867 r. królestwa węgierskiego wyznaczała jednocześnie zasięg kolonizacji niemieckiej i węgierskiej. Nadto długotrwałość utrzymywania się granicy z pewnością powodowała procesy unifikacyjne w zakresie świadomości etnicznej. Procesy te mogły przebiegać w innym kierunku wewnątrz łuku Karpat a w innym na zewnątrz tego łuku. Być może materiał, jakim dysponowali autorzy, nie pozwolił na opracowanie mapy zwartości socjoetnicznej Rumunii dla okresu wcześniejszego, by móc uchwycić dynamikę przemian w strukturze narodowościowej w szerszym przedziale czaso\vym. Ze proces ten zachodzi w szybkim tempie świadczą poniższe cytaty. "Przyłączenie do Rumunii w wyniku wojny bałkańskiej i I wojny światowej Siedmiogrodu, części Banatu, Bukowiny, Besarabii i południowej Dobrudży ... spowodowało gwałtowną zmianę struktury narodowej ludności. Rumuni stanowili już zaledwie około 60"/" ludności ... Ale już w 1920 r. Rumuni stanowili 69,9010 ludności kraju" (s. 29-30). Zastanawiająco wielka zmiana po kilku zaledwie latach. "W 1925 r. liczba Rumunów wzrosla do ... 75,4010 ludności kraju. Ilość Węgrów �320 Sprawozdania i recenzje zmniejszyła się ..." (s. 30). Nie jest wykluczone, że zmniejszenie się liczby Węgrów w okresie międzywojennym było spowodowane emigracją. Możliwe też, że u części Węgrów i innych mniejszości narodowych nastąpiły zmiany w zakresie świadomości etnicznej, tak czułej przecie na politykę narodowościową państwa. Szkoda, że ten ważki problem nie został przez autorów wyjaśniony. Istnieje kilka metod pozwalających określać świadomość etniczną ludności. Każda z nich obarczona jest pewnymi wadami. Z tych i innych jeszcze względów rozważania nad strukturą narodowościową zawsze są obarczone błędem petitio principii. Jest to niestety błąd nie do uniknięcia. Mimo to powyższy artykuł, analizujący zagadnienia z pogranicza geografii i etnografii, jest przykładem ilustrującym bardzo wielkie możliwości w zakresie analizy i syntezy zagadnień z zakresu kultury przy pomocy prostych metod statystycznych, możliwości w etnografii polskiej wciąż nie wykorzystanych. Zygmunt Kiril Penusliski, Crven s. 243. se bajrak razveva. Narodni borbeni pesni. Klodnicki Skopje 1965, Zbiór Kirila Penusliskiego, profesora Uniwersytetu w Skopje, zawiera macedońskie bohaterskie pieśni ludowe, związane z walką narodowo-wyzwoleńczą tego nielicznego ludu słowiańskiego. Reprezentowane są tu wszystkie gatunki pieśni junackich - o czynach bohaterskich władców średniowiecza, o bojach hajduków, o walkach powstańców końca XIX i początku wieku XX oraz nowsze teksty, poświęcone działalności partyzantki przeciwko okupantom hitlerowskim. Wybór ten daje pełny obraz bogatej tradycji epickiej ludu macedońskiego. Postacie epickie, występujące w tych utworach, są w zasadzie postaciami historycznymi poza Chorym Dojczinem, również bohaterem epickim Serbów, Chorwatów i Bułgarów. Poza pierwszymi 4 pieśniami ludowymi, z których trzy są poświęcone królewiczowi Markowi i jedna Choremu Dojczinowi, wszystkie pozostałe związane są z okresem niewoli Macedończyków. Jeśli chodzi o klasyfikację chronologiczną to pierwszych 6 pieśni poświęcono pierwszemu okresowi niewoli tureckiej (czwarta ćwierć wieku XIV). W rozdziale drugim 36 tekstów stanowi część bogatego repertuaru pieśni hajduckich. Rozdział trzeci 30 pieśni ludowych to utwory, opiewające powstanie Ilińdenskie (1903 roku), a ostatnia grupa utworów -- zawarta w rozdziale czwartym, składająca się z 23 pieśni - to nowsze utwory partyzanckie z okresu drugiej wojny światowej. Poza nielicznymi utworami, które drukowane są po raz pierwszy (Nr Nr 1, 2, 32, 58, 67, spisane przez Penusliskiego w okręgu Maleszewo) wszystkie pozostaJe pochodzą z różnych zbiorów oraz czasopism, wydanych w XIX i XX w. Wybór ten ilustruje nieprzerwane 550-letnie walki wyzwoleńcze ludu macedońskiego. W pieśniach tych przeważa element epicko-liryczny, co świadczy, że sq one utvvorami nowszych czasów. Treść ich jest realistyczna. Poza wspomnianymi wątkami, poświęconymi bohaterom średniowiecza, królewiczowi Markowi oraz Choremu Dojczinowi, w których dominuje element legendarno-epicki, większość pozostałych pieśni jest tworem okupacji tureckiej. Ostatnie są utworami lokalnymi, nieznanymi u pozostałych Słowian bałkańskich. Warto dodać, że Macedonia dzięki jej położeniu geograficznemu oraz odmiennym warunkom polityczno-społecznym stała się kolebką bogatych tradycji kultury duchowej. Spisano tu dotąd tysiące oryginalnych pieśni bohaterskich i lirycznych, �Sprawozdania i recenzje w większości wypadków, stanowiących odrębne motywy, niespotykane u sąsiednich ludów słowiańskich. Macedonia była ojczyzną wiełu bohaterów epickich Słowian bałkańskich, takich jak: Momczila, królewicza Marka, Nowaka, Reli, Lutycy Bogadana, którzy byli postaciami historycznymi i sprawowali rządy w tym kraju w XIV w. Działalność ich byla związana z najazdem tureckim, który zdecydował o losie wszystkich ludów półwyspu Bałkańskiego. Tradycje epickie ludu macedońskiego sięgają jeszcze głębiej i są wynikiem krwawych walk, jakie nie ucichły tu od VII w. do okresu wojen bałkańskich naszego stulecia. Ciężkie życie ludu było niewyczerpanym żródłem powstawania eposu bohaterskiego przed pojawieniem się Turków na Bałkanach. Nieprzerwanie epos ten wzbogacał siq szczególnie w okresie niewoli tureckiej. Jednak zrąb macedońskiej epiki ludowej, jak twierdzą badacze, sięga pierwszych lat wieku XI. Omawiany zbiór poprzedza wstęp Penusliskiego (s. 5-51), w którym autor daje ogólną charakterystykę macedońskiej epiki ludowej. Autor niepotrzebnie poświęca wiele miejsca wydarzeniom historycznym omijając tak istotne zagadnienia jak: charakterystyka wątków, wędrówka motywów i powstawanie nowych wariantów, cechy wspólne z eposem bohaterskim Serbów i Bułgarów oraz cechy odrębne macedońskiej epiki ludowej, strona artystyczna utworów ludowych i ich rola w kształtowaniu się narodowej kultury macedońskiej itd. We wstępie tym można spotkać i takie oto zdanie autora: "podstawą tych utworów były wydarzenia ściśle związane z życiem i czynami bohaterskimi poszczególnych postaci okresu feudalnego i że z tego powodu poezja bohaterska .,. ma niektóre cechy feudalne, ale ... że według ogólnego charakteru ... jest ona poezją ludową, gdyż bohaterowie feudalni byli nosicielami właściwości bohaterskich swego ludu" (s. 6). Stanowisko to mniej więcej pokrywa się z teorią głoszoną przez zwolenników szkoły historycznej, którzy negowali ludowy charakter eposu bohaterskiego południowych Słowian, odnosząc jego genezę do sfer panujących feudałów. Prawdą jest, że w eposie bohaterskim tych ludów występują władcy średniowiecza, ale utwory o nich układał tylko lud. Działalność opiewanych bohaterów interpretowana przez śpiewaków ludowych nie ma nic wspólnego z panującą klasą. Zawarte w tym zbiorze teksty pomagają badaczowi odkryć geneologiczne oraz typologiczne podobieństwa w epice ludowej Słowian południowych. Zadanie to wybór tych pieśni spełnia całkowicie, służąc jako materiał porównawczy szczególnie dla serbskiej i bułgarskiej epiki ludowej oraz do greckich pieśni hajduckich i dum ukraińskich. Kole Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Etnologija, svesk;a XIX, Simiczijew Sarajevo 1964, s. 312. Folklor Bośni był przedmiotem zainteresowań jeszcze Vuka Stef. Karadzicia. Konglomerat narodowy tego kraju, nawarstwienie różnych wpływów budziło i budzi nadal zainteresowanie wielu etnografów. Dawna kultura ilirska, póżniej Rzymu, Turków, Austriaków, wpływy religii prawosławnej, katolickiej i mahometańskiej spowodowały, że kultura ludowa Bośni stanowi dziś mozaikę różnych tradycji. Zrozumiałym jest więc dlaczego w wielu pracach etnografów, folklorystów, historyków i filologów dzieje kultury Bośni znajdują się w centrum ich rozważań. 21 - Lud, t. LII �322 Sprawozdanta i recenzje W Sarajewie i w innych miastach Bośni widoczne jest skrzyżowanie kultury wschodniej i zachodniej. W stolicy Bośni mieści się Instytut Folklorystyczny Jugosławii. Tu wychodzi "Glasnik", organ krajowego Muzeum. XIX zeszyt "Glasnika" poświęcono życiu kulturalnemu Zepy, tj, okręgowi wschodniej Bośni, zamieszkałemu przez muzułmanów. Omawiany zeszyt składa się z 12 rozpraw, do których wstęp napisał Vlajko Palavestra. Prace te dotyczą historii oraz kultury materialnej i duchowej regionu Żepy. Mario Petrić (s. 15-38) omawia pochodzenie mieszkańców tego okręgu. Hazim Sabanović oraz Vlajko Palavestra (s. 39---44)poruszają pierwszy okres okupacji tureckiej. Jovan Vuković (s. 45-62) zajmuje się gwarą zamieszkałej tu ludności. Astrida Bugarski (s. 63-93) pisze o osadach, budownictwie i sprzęcie domowym. Cvetko Popović (s. 95-117) porusza problemy gospodarcze. Bratislav Vladić-Krstić (s. 119-130) omawia technologię i technikę tkactwa, Zorislavia Culić (s. 131-143) pisze o strojach ludowych, Vlajko Palavestra (s. 145-168) zajmuje się przysłowiami i legendami. Ludowe tradycje epickie porusza rozprawa Djenany Buturovicia (s. 169-194). Radmila Kajmaković (s. 195-208) pisze o obyczajach ludowych, Radmila Filipović-Fabijanić (s. 209-236) porusza zagadnienia, związane z medycyną ludową oraz wierzeniami ludowymi, a Cvjetko Rihtman(s. 237-306) pisze o ludowych tradycjach muzycznych mieszkańców Żepy. Zbiór ten zamyka indeks (s. 307-312). Prace te są wynikiem badań terenowych autorów. Ilustrują one wszystkie dziedziny życia społecznego i kulturalnego Zepy. Rozprawy omawiające kulturę materialną zapoznają czytelnika z dawnymi tradycjami i stanem obecnym. Autorzy zgodnie stwierdzają ewolucję w tej dziedzinie, gdyż dawny sposób życia ulega ciągłym zmianom, które powodują nowy ustrój Jugosławii. Zmiany nastąpiły również i w kulturze duchowej, lecz w mniejszej mierze, gdyż ludność mahometańska Zepy hołduje dawnym tradycjom. W pracach tych autorzy wydobyli i udostępnili etnografom mnóstwo materiałów, poszerzając tym znajomość życia społeczno-politycznego oraz materialnej i duchowej kultury ludności tego jugosławiańskiego regionu, niezbadanego przedtem przez nikogo. Wiadomo, że jeszcze w 1909 roku znany folklorysta jugosłowiański Tomo Maretić wskazał na różnice istniejące w poezji ludowej ludności mahometańskiej oraz Słowian Jugosławii. Szczególnie podkreślał on łagodność tematyki epiki ludowej mahometan Bośni w odróżnieniu od ludowych pieśni bohaterskich Słowian południowych, gdzie dominuje surowość i okrucieństwo a często przeważająca dzikość. Na odmienną kulturę duchową muzułmanów Jugosławii zwracał uwagę również znany folklorysta chorwacki Matijas Murka w jego pracy Tragom. srpsko-hrvatske narodne epike. Putovanja u godinama 1930-1932, I, wydanej w Zagrzebiu w 1951 roku, lecz jak wspomniano żadna praca przedtem nie omawiała tych zagadnień w pełni. Omawiany zeszyt zawiera bardzo ciekawy materiał do prac porównawczych. Spotykamy tu wiele wspólnych cech kultury duchowej wszystkich ludów Jugosławii. Jedna z legend muzułmańskich, o moście nad rzeką Zepą głosi, że most ten został zbudowany przez czeladnika jakiegoś mistrza Włocha, który zbudował znany most "Soko-paszy" w Wyszehradzie. Ponieważ czeladnik ów zbudował lepszy most od swego mistrza ten ostatni uciął mu rękę, gdy pobierał podany mu pieniądz. Mistrz postąpił w ten sposób, aby jego uczeń nie mógł nigdy budować więcej. Motyw ten przypomina znany wątek macedońskiej pieśni epickiej o królewiczu Marku i kowalu Gjuro ze zbioru Panczo Michajłowa, wydanego w Sofii w roku 1924 (B'Lgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofija 1924, s. 189-190, Nr pieśni 348). �Sprawozdania 323 i recenzje Szczególnie wiele wspólnych obyczajów można spotkać u mahometan ów Zepy i u innych ludów południowo-słowiańskich, związanych z pochowaniem zmarłych, jak również i w obyczajach obchodzenia niektórych świąt chrześcijańskich, takich jak św. Jerzego i Bożego Narodzenia. Obyczaje i zwyczaje tego rodzaju można spotkać i wśród innych muzułmanów Bośni, Kosowa i Metochii oraz Macedonii. Tak samo pewne z tych obyczajów istnieją i w niektórych okręgach Hercegowiny. Należy żałować, że autorzy tych rozpraw nie nawiązali do sąsiednich okręgów oraz nie pokusili się rozpatrzyć poruszanych przez siebie zagadnień na szerszej skali porównawczej, obejmującej i pozostałe tereny Jugosławii, zamieszkałe przez ludność mahometańską. Kole Torno l\'Iaretić, Nasa narodna epika. Nolit. Beograd Simiczijew 1966, s. 353. Do ciekawszych pozycji folklorystycznych, jakie ukazały się ostatnio, należy niewątpliwie drugie wydanie Mareticia Nasa narodna epika. Praca ta była dotąd bibliograficzną rzadkością, trudno dostępną w wielu bibliotekach naukowych świata. Torno Maretić, pierwszy wśród folklorystów jugosłowiańskich, dał pełny obraz epiki ludowej Serbów i Chorwatów w 1909 r. Zasygnalizował on zanikanie zainteresowania poezją ludową ze strony inteligencji serbo-chorwackiej, co było wynikiem ustępowania i wygasania dawnych silnych ognisk, w których kwitła owa poezja. Nowy tryb życia wypierał twórczość ludową z życia kulturalnego tych ludów. Ulubione w XIX stuleciu pieśni ludowe ustępowały miejsca utworom literatury pięknej. Torno Maretić (1854-1938), znany slawista chorwacki, wieloletni profesor uniwersytetu, należy do czołowych badaczy eposu serbo-chorwackiego. Pracę Nasa narodna epika napisał mając 55 lat i bogate doświadczenia 3D-letniej pracy naukowej. Maretić poza tym jest znany jako świetny tłumacz utworów klasycznych (Homera, Wergiliusza, Owidiusza i in.). Przełożył on na język serbo-chorwacki także Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Na Uniwersytecie Zagrzebskim wykładał o bohaterskim eposie ludowym Serbów i Chorwatów oraz o bylinach rosyjskich. Był zwolennikiem jednolitego serbo-chorwackiego j~zyka literackiego oraz autorem licznych prac, związanych z poezją ludową i literaturą Serbów i Chorwatów. lVIaretić zbadał olbrzymi materiał utworów ludowych, a jego poglądy na niektóre zagadnienia, związane z epiką ludową Słowian południowych, do dziś nie utraciły swej aktualności. Zasługą Mareticia było i to, że odkrył w niektórych zbiorach wiersze literackie, figurujące jako utwory ludowe oraz słabe pieśni epickie, posiadające lepsze warianty, dotąd niewydane. Rozpatrując niektóre motywy, posiadające odpowiedniki u innych ludów, Maretić był zdania, że chociaż utwory te mają niektóre podobne cechy, jednak rozwinęły się one w różnych krajach świata. Jeśli chodzi o wiek powstania eposu ludowego południowych Słowian sądził, iż znane nam motywy i warianty powstały w wieku XVI i że niewiadomo jak dawno przedtem Słowianie bałkańscy posiadali pieśni junackie. Problem ten, jak wiadomo, jeszcze dotąd wywołuje ostre dyskusje wśród współczesnych folklorystów. Poruszając kwestię ojczyzny epiki ludowej południowych Słowian badacz udo- �324 SpraWozdania i recenzje wadniał, że powstała ona naJPIerw w południowej Serbii, w Starej Serbii oraz w Macedonii (s. 31), skąd póżniej niektóre wątki przedostały się do innych ludów południowej Słowiańszczyzny. Jako ojczyznę zaś bugarsztyc, które jak wiadomo zanikły jeszcze w XVIII w., uważał Macedonię i sąsiadujące z nią tereny zachodniej Bułgarii (s. 32). Główny nacisk w swojej pracy Maretić położył na trzy zasadnicze zagadnienia - budowę wiersza, na stosunek poezji ludowej do wydarzeń historycznych oraz na systematykę wątków. Jako pierwszy wśród uczonych południowosłowiańskich, Maretić pokusił się przedstawić obszernie poetykę, stylistykę i wersyfikację eposu ludowego Serbów i Chorwatów. Często porównywał budowę wiersza pieśni junackich tych ludów z utworami Homera. Odkrywczy jest również rozdział trzeci, w którym omawia systematykę wątków. Rozdział ten zbudowany na podstawie bogatego materiału i doświadczenia autora jest do dziś cennym źródłem dla folklorystycznych prac pnr0wnawczych, dotyczących epiki ludowej Słowian Zadunajskich. Do rozdziału tego chętnie powraca każdy, piszący o jugosłowiańskiej epice ludowej, gdyż poglądy Mareticia są wciąż aktualne. W rozdziale czwartym autor szukał w niektórych motywach serbskich i chorwackich pieśni junackich więzi z literaturą bizantyjską, z powieściami rycerskimi krajów Europy zachodniej oraz z bylinami rosyjskimi. Jeśli chodzi o wpływy zachodnie na poezję ludową Słowian bałkańskich, gloszone przez Mareticia, są one podzielane i przez innych badaczy eposu ludowego Serbów i Chorwatów (N. Banasević, Le cykle de Kosovo et les chansons de geste. "Revue des etudes slaves", VI, 1926, s. 222-244; N. Banasević, Ciklus Marka Kraljevića i odjeci francusko-italjanske viteske knjiievnosti. Skopje 1935; M. Murko, Geschichte der iilteren silds!. Literaturen. 189-194; L N. Goleniszczew-Kutuzow, Epos serbskogo naroda. Moskwa 1963, AN SSSR, s. 238). Aleksander Bruckner uważał, że serbska epika ludowa czerpie wyłącznie z motywów europejskich, a nie z tradycji ludowych (A. Bruckner, Wremenik serbsko-turecki. "Slavia", 2-3 rocznik II, Praha, s. 323). Praca Mareticia osnuta jest na materiałach folklorystycznych XIX w. oraz pierwszych lat XX w. Dlatego niektóre zagadnienia są mniej naświetlone. albo są pomijane. Lukę tę uzupełnili późniejsi badacze ludowego eposu bohaterskiego Serbów i Chorwatów. Mimo to, Nasa narodna epika jest jedną z najciekawszych prac naukowych o junackich pieśniach ludowych tych dwóch ludów słowiańskich. Pierwszy raz, jak było powiedziane, praca Mareticia ukazała się w roku 1909 w Zagrzebiu. Od tego czasu minęło prawie 60 lat, a jednak zostaje ona nadal wartościową pozycją światowej nauki folklorystycznej. Kole Zlatna lorko, ja buka, Zagreb hrvatske 1956,s. narodne balade romanse. II knjiga, Simiczijew uredio Olinko De- 173. Poezja ludowa Chorwatów jest mało znana w Polsce. Pieśni ludowe Serbów natomiast były przedmiotem zainteresowań wielu badaczy polskich. Twórczość ludowa pozostałych Słowian bałkańskich, w tym i Chorwatów, nie doczekała się jeszcze jakiejś syntezy naukowej czy pełniejszego przekładu, z wyjątkiem antologii Anny Kamienskiej Perly i kamienie. Wybór serbo-chorwackiej poezji ludowej, wydanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie w roku 1967. �SpraWozdania i recenzje 325 Chorwacja posiada świetne tradycje literackie - Renesans i wspaniałą literaturę dubrownicką, ale jest również ojczyzną ciekawych pieśni ludowych epickich, lirycznych i ballad. W Słowenii natomiast, która graniczy z Chorwacją nie zachowała siG epika ludowa, jak i u Słowian zachodnich. Warto wspomnieć, że pierwsza pieśń bohaterska południowych Słowian o królewiczu Marku i jego bracie Andrejasze została zanotowana w Chorwacji przez Petra Hektorovicia na wyspie Hvar jeszcze w roku 1568. Jest to pierwszy tekst pieśni junackiej, zanotowanej na Bałkanach i to paręset kil~m€trów na północ od stolicy władcy Prilepu. Hektorović spisał utwór ten od rybaków wspomnianej wyspy i włączył go do swej książki Ribanje i ribarsko prigovaranje. Pieśń ta jest zabytkiem dawnych bugarsztic, które zanikły w wieku XVIII w epice serbskiej, a jakich nie spotykamy w zbiorach macedońskich i bułgarskich pieśni ludowych. Po Hektoroviciu, chorwackie pieśni ludowe zbierali Diiordie Baranović (1613), Dźiordźe Krizanić (1666), Petal' Zrinski (1671) i in. W wieku XVIII wspominano o chorwackich pieśniach lirycznych, o budowie wiersza bugarsztic. Były to rękopisy tekstów, pochodzących z XVII-XVIII w., przechowywanych w Dubrowniku i w innych miastach Dalmacji. Poza tym, znany pisarz chorwacki Andrija Kacić (1704-1760) do swego u tworu "Razgovor ugodni naroda slovinskoga" (1756) włączył dwie pieśni ludowe o Sibinjaninie Janku. Jednak zbieractwo chorwackich pieśni ludowych osiągnęło swój szczyt w wieku XIX i XX. W roku 1871 ukazał się w Zagrzebiu zbiór F. Kurelca. Siedem lat póżniej B. Bogisić wydał w Belgradzie zbiór pt. Narodne pjesme iz starijh, najvise primorskih zapisa. Z kolei ukazały się zbiory S. Mazuranicia, N. Andricia, V. Stefanicia, V. 2ganca. Poza tym w Zagrzebiu przechowywane są rękopisy zbiorów Ś. Ljubicia, M. Pavlinovicia, N. Tordinca, S. Ugarkovicia, B. Glavicia, L Zovki, M. Bośkovicia-Stulli, K. Brodaricia, L. Mainicia, A. Petrićevicia, M. Bonifacicia Roźina, L. Tasa, F. Żidovca, L Ivancana i 13 zbiory alinki Delorki. alinko Delorko należy do współczesnych badaczy folkloru chorwackiego. W ruku 1951 wydał zbiór Zora hrvatske narodne baLade i romanse, a pięć lat później ukazał się drugi tomik pod tytułem ZLatna Jabuka. "Złote jabłko" wywodzi swój tytuł z jednej z zamieszczonych w tym tomie pieśni. Zawiera on 105 tekstów poezji ludowej. Niektóre z nich pochodzą z niewydanych zbiorów chorwackich pieśni ludowych, przechowywanych w archiwach Zagrzebia .. Większą część natomiast spisał Delorko z ust prostego ludu, zamieszkałego na terenach Chorwacji. Pracując w Instytucie Sztuki Ludowej w Zagrzebiu w roku 1951 Delorko badał tereny Istrii, okręgi Karlovca, Śibenika, Zadra i Slawonii. Odwiedził również wyspy: Silba, Olib, Premuda, Pasman, Ugljan, Ii, Dugi Otok, Zlarin i Murter, gdzie ludność zachowała dawne tradycje kultury ludowej. Wtedy to napotkał ciekawe utwory ludowe, które zaczął systematycznie spisywać. Z badaI1 tych powstał jeszcze jeden jego zbiór pt. Istarske narodne pjesme (Zagrzeb 1960). Jak sam pisze (s. 143) jego zainteresowanie poezją ludową zrodziło się, gdy zaczął tłumaczyć hiszpańską pieśI1 miłosną o Wirgilliuszu. Aby mógł dostosować się do rytmu tej pieśni zmuszony był czytać dużo utworów ludowych swego narodu. Wtedy właśnie odkrył wartość artystyczną chorwackich pieśni ludowych. Odtąd zaczął systematycznie zbierać teksty poezji ludowej. Idąc śladami A. Tresicia-Pavicicia, który w 1894 r. w MLada Hrvatska wspominał, że chorwackie ludowe pieśni' miłosne posiadają niektóre cechy podobne do romansów hiszpaI1skich, Delorko uważa, iż w poezji ludowej jego narodu widoczne są wpływy epiki ludowej Europy zachodniej. Zdanie to, jak wiadomo, podzielają i inni badacze poezji ludowej Słowian bałkańskich. Przytacza on pieśI1 �326 Spra'lL'ozdania i recenzje Nr 14 (Orlando na vodi), która posiada kilka odpowiedników w chorwackiej poezji ludowej, a także w zbiorze Vuka Stef, Karadiicia (nr 748). Delorko uważa, że opiewany bohater Orlando jest głównym bohaterem francuskiej epiki ludowej Roland (s. 150). Pieśni ludowe Delorko dzieli na ballady liryczno-epickie, na ballady liryczne, na pieśni miłosne o charakterze liryczno-epickim, na utwory liryczne oraz na kontaminacje tych ostatnich dwóch gatunków. Utwory ludowe dzieli on według treści i systemu wierszowania. Zbiór Delorki pomaga badaczom poezji ludowej Słowian południowych odkryć zasięg wędrówek niektórych wariantów, szczególnie motywów serbskich. Jest to wynikiem wzajemnych więzi kulturalnych tych dwóch ludów, które chociaż w przeszłości znajdowały się w odmiennych sytuacjach polityczno-społecznych posiadają wiele wspólnych cech w kulturze ludowej. W omawianym zbiorze Delorki znajduje się wariant znanej bośniackiej pieśni ludowej Chasanaginica, którą jak wiadomo przełożył Geothe na język niemiecki. Wśród utworów, zawartych w tym zbiorze, znajdują się niektóre wątki archaiczne, takie jak pieśń nr 7 Vrbanka djevojka. Tekst ten zanotowano w roku 1851 na wyspie Krk i jak zaznacza Delorko nosi jaku boju starine (posiada wiele barw starożytności, s. 147), o czym świadczy nie tylko kompozycja, lecz i język. Występuje w niąj liczba podwójna gredeta. Poza tym pieśń ta ułożona jest systemem bugarsztycy. Bugarsztycami są trzy utwory z tego zbioru (Nr 1 Vrbanka Djevojka, Nr 5 Turćin dvorba dvorase u Iva Hrvaćanina oraz Nr 12 ViLin grad). Delorko uważa, że utwór Vrbanka Djevojka został spisany przez pisarzy chorwackich jeszcze w XVI stuleciu (s. 147), natomiast pieśń nr 5 pochodzi ze zbioru Bogisicia. Pieśni ludowe, zawarte w zbiorze Zlatna ja buka ilustrują ciężkie życie ludu chorwackiego, jego dążenia i stosunki społeczne. Poza nielicznymi wątkami, jakie można spotkać u pozostałych Słowian bałkańskich, większość stanowią samodzielne oryginalne utwory ludowe. W pieśniach Nr 39 Irina Kosnja, Nr 41 Brat i sestra, Nr 59 Nedo2Voljena ljubav pokazane jest życie moralne. Ciekawy jest wątek ballady Nedozvoljena ljubav (Niedozwolona miłość). Brat nie chce wydać za mąż siostry nawet gdyby poprosiło o jej rękę dwóch królów. Ja tP. ne dam caru nijednome, Jer je jazuk, da te drugi ljubi, Već ja ću te, seko obljubiti ... Dowiedziawczy się o zamiarach syna matka radzi corce popełnić samobójstwo poprzez powieszenie się na drzewie pomarańczowym. Drzewko to jednak bylo miłosierne i połamało swe gałązki, nie pozwalając dziewczynie powiesić się. Potem udała się ona do czerwonej różyczki i prosiła, żeby nie połamała swych gałęzi. Różyczka również okazała się litościwa i połamała swe gałązki. Z kolei dzie\yczyna poszła do winorośli prosząc, aby nie połamała swych pędów. Winorośl była miłosierna i nie pozwoliła, aby dziewczyna popełniła samobójstwo i połamała swe pędy. Na końcu dziewczyna udała się do czarnego ciernia, który mając twarde serce nie połamał gałęzi i dziewczyna powiesiła się. Gdy się dowiedział o tym brat też popełnił samobójstwo wieszając się, jak i jego siostra. O podobnej tematyce istnieją serbskie i macedońskie pidni beJowe, w których król serbski Stefan chciał się ożenić z siostrą, lecz brak w nich charakteru balladowego i zakończenia tragicznego. W niektórych innych wątkach również można zauważyć podobne cechy wspólne dla utworów ludowych pozostałych Słowian południowych. Tak np. w pieśni Nr 6 �Sprau<ozdania 327 i recenzje Pronadjena sestra (Znaleziona siostra) lve Karlović wyzwolił siostrę z niewoli tureckiej, jak to uczynił królewicz Marko ze swoją siostrą Szajną w macedońskiej pieśni epickiej (Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 205-208), z tą tylko różnicą, że utwór macedoński jest zupełnie inaczej zbudowany kompozycyjnie. Ten sam rve Karlović występuje w kilku jeszcze wątkach (Nr Nr 7, 9, 70). W niektórych tekstach tego zbioru występują Turcy jako nosiciele zła i nieszczęścia. Zbiór Delorki ZLatna jabuka świadczy o bogatych tradycjach ludu chorwackiego, którego życie kulturalne osnute jest na folklorze. Poza tym zbiór ten jest bogatym żródłem dla badaczy poezji ludowej południowej słowiańszczyzny. Należy żałować, że Delorko nie podał miejsca pochodzenia pieśni, które spisał sam oraz zbiorów, z których przedrukował teksty. Dla badacza są to dane bardzo ważne, gdyż znając pochodzenie danego wątku i wariantu może szukać ewentualnych odpowiedników, występujących na ziemiach chorwackich, na terenach innych Słowian bałkańskich, jak również i w folklorze innych ludów. KoLe Simiczijew Tragudia tu HeHeniku Lau - Pieśni ludu greckiego, "Nea Hellada" s. lOB. Do ciekawych pozycji, które budzą duże zainteresowanie wśród folklorystów należy niewątpliwie ten zbiór greckich pieśni ludowych. Wybór ten zawiera prawie wszystkie gatunki tak bogatej greckiej poezji ludowej. Są tu więc pieśni historyczne, epickie, hajduckie, ballady, pieśni miłosne i obrzędowe: weselne, pogrzebowe, kołysanki i krótkie pieśni humorystyczne, ilustrujące rodzinne życie. Chociaż zbiór ten jest mały jednak dobrze reprezentuje bogaty folklor grecki, który nie przestał rozwijać się. Korzeniami sięga do czasów Homera. Te dawne klasyczne tradycje wcale się nie zatarły; z biegiem czasu wzbogaciły się wchłaniając ciągle nowe wątki, jakie bieżące życie hamowało. W istocie jednak w zbiorze tym są pieśni tylko z okresu niewoli tureckiej, w których odbija się życie człowieka i procesy historyczne, polityczne oraz społeczne, a zwłaszcza to, co wiązało się z walką o wolność i niepodległość, szczególnie z powstaniem z roku 1B21, które opiewali Puszkin, Byron i Słowacki. Powstanie to, które przywrócilo wolność kraju po 36B-Ietniej niewoli tureckiej, było punktem zwrotnym w nowszej historii Grecji, a zarazem i w poezji ludowej. W pieśniach epickich przedstawiony jest światopoglćld prostego ludu, który i dziś układa utwory poetyckie o wydarzeniach, które nurtują go, o przygodach bohaterów nowszych czasów. Pieśń ludowa nie umarła tu. Żyje i rozwija się równolegle z poezją artystyczną. Liczne z zawartych tu pieśni posiadają motywy ogólnonarodowe, jak również i regionalne, odkrywające bogactwo życia kulturalnego ludu greckiego .. Pieśni te są ulubionym repertuarem w tym egzotycznym kraju, gdzie wolność jest ulubionym tematem muzy ludowej. Nierozerwalnie związana z wolnością jest miłość do życia, pełnego marzeń i gorących uczuć. W pieśniach epickich, o tych bohaterskich wydarzeniach odbiły się nie tylko zdarzenia historyczne, ale i elementy refleksyjne, obrazujące myśli i uczucia ludu greckiego. Ludowa pieśń epicka nowogrecka jest zresztą ciągle żywa, tzn. że i współcześnie ciągle powstaje i przetwarza się odbijając współczesne życie. Tak jak i w przeszłości tak i w nowej greckiej poezji ludowej, motywem tej twórczości jest walka o wolność, umiłowanie życia i ofiarność oraz gorące uczucia. W zbiorku tym najlepiej ilustruje to pieśń nr 17, w której matka Kicosa, schwy- �328 SpratL,;ozdania i recenzje tanego przez Turków i prowadzonego na szubienicę nie płacze, że syn zginie, lecz że przepadnie jego broń '. W pieśniach lirycznych wielobarwnymi nićmi utkane jest życie biednego chłopa, młodego pastucha, wędrującego marynarza, marzącej dziewczyny, stęsknionej żony i smutnej matki, kochającej siostry i brata, ich krystaliczne uczucia i myśli. W pieśniach tych odczuwa się wrażliwość prostego ludu na piękno przyrody i umiejętność wypowiadania wzruszeń. Zjawiska przyrody, góry, rzeki, lasy, słońce, księżyc i gwiazdy traktuje ta poezja jako istoty żywe. Charakterystyczną również cechą tych pieśni jest przywiązanie do tradycji i gorący patriotyzm, a Olimp, niegdyś siedziba bogów stała się symbolem wolności ojczyzny. Z wyrzutem odnosi się do góry Kisabos, że "depczą ją Turcy, gdy Olimp jest wolny": "Ja, stary Olimp, jestem znany na całym świecie. Posiadam 42 szczyty i 60 źródeł czystej wody. Na każdym szczycie powiewa sztandar, Pod każdą gałązką znajduje się hajduk. A gdy przychodzi wiosna i zielenią się lasy, Wtedy góry są pełne hajduków, a wąwozy niewolników"." W wielu pieśniach pokazano psychikę dwóch światów - bogaczy i biednych. Dla bogatego radością jest złoto, a największą cnotą dla ubogiego - to bohaterstwo. W pieśniach lirycznych zawarte są oryginalne myśli filozoficzne utalentowanego ludu. W krótkich, o wysokich walorach artystycznych utworach odbija się psychika ludu, jego ciężkie źycie, zwłaszcza utwory poświęcone biednym marynarzom i ich kochankom, zawierają duży nabój ekspresji. utwory, poświęcone dziewczętom, które daremnie nieraz oczekują powrotu ukochanych, tchną czystą poezją: "Wszyscy patrzą na słońce, które zachodzi, A dziewczyna smutna obserwuje powierzchnię morza" ", które zabrało .jej szczęście i radość. Ciekawe są ballady greckie. Niestety jest ich bardzo mało w tym zbiorze. bo tylko 6 (nr nr 43, 44, 45, 46, 47 i 48) 4. Dla badaczy ballad ludów słowiańskich budzą zainteresowanie szczególnie wątki ballad "Most Arty"", "Zmarły brat·, "gdyż spotyka się je nie tylko wśród Słowiań bałkańskich. Paralele tych wątków oświetlają dzieje ludów bałkańskich i ich wzajemne związki oraz wpływy kulturowe. Słabiej rysują się w zbiorze tym pieśni obrzędowe, z których wiele ma odpowiedniki w słowiańskich pieśniach obrzędowych na Bałkanach. Mimo językowych rozbieżności między Grekami a ludami słowiańskimi na Bałkanach, w ich folklorze jest wiele podobnych wątków i motywów jako rezultat wspólnego losu wszystkich ludów bałkańskich szczególnie w okresie wielowiekowej 1 Tragudia 2 Ibid, J Ibid, 4 Ibid, tu Helleniku s. 9. s. 68. s. 48 - 58. 5 Ibid, s. 54 - 55. 6 Ibid, s. 56 - 58. Lau, "oNea Hellada" .•. 17. �SpraWozdania 329 i recenzje niewoli tureckiej. Niestety zagadnienia te dotąd nie są zbadane, właśnie skutkiem trudności nieznajomości przez współczesnych folklorystów języka nowogreckiego oraz z braku publikacji i zbiorów greckiej poezji ludowej. Warto podkreślić, że po wyzwoleniu Grecji spod jarzma tureckiego (1821) polityka jej rządów oraz stosunek wielu naukowców greckich wobec kultury i historii sąsiednich ludów słowiańskich nie były obiektywne. Począwszy od Nikolaosa Politisa z XIX w. do folklorystów naszego stulecia - Akademika, profesora Uniwersytetu Ateńskiego - Nikolaosa Veisa, profesora Uniwersytetu w Salonikach Jannisa Apostolakisa, Zakintinosa i wielu innych współczesnych, w ich pracach nie można znaleźć nie tylko wzmianki o wspólnych wątkach Greków i Slowian południowych, ba nawet nie ma ani słowa o folklorze tych Słowian, które znalazły uznanie u Herdera, Goethego, braci Grimm, Puszkina, Mickiewicza i wielu innych przedstawicieli świata nauki i kultury krajów europejskich w ubiegłym i naszym stuleciu. Grecja, to jedyny kraj sąsiadujący ze Słowianami, gdzie nie było i nie ma po dziś katedr slawistycznych na jej uniwersytetach. Dlatego nie rozwija się tam slawistyka. Takich prac brak i w Bułgarii i Jugosławii, gdzie etnografowie nie wiedzą prawie nic o folklorze greckim. Prace tego rodzaju pomogłyby ustalić nie tylko genezę poszczególnych wątków pieśni ludowych i bajek ludów bałkańskich, lecz rozwiązałyby i wiele spornych zagadnień, związanych z rozwojem, charakterystyką i migracją podobnych motywów ich folkloru. Mamy nadzieję, że w najbliższym okresie uruchomione zostaną katedry bałkanistyki na uniwersytetach w Jugosławii i Bułgarii. Kole Kazachskaja wajewym). narodnaja Ałma-ata poezija (iz obrazcow sobrannych Simiczijew zapisannych A. A. Di- 1964, s. 256. Kazachskie pieśni ludowe, zawarte w tym tomie, są częścią' zapisów, dokonanych przez Baszkira profesora Abubekira Achmedżanowicza Diwajewa na ziemiach Kazachstanu. Znany etnograf i badacz kultury ludowej ludów azjatyckich Związku Radzieckiego Diwajew zaczął zbierać starodawne utwory kirgiskie, poematy bohaterskie, baśnie i inne materiały folklorystyczne już w roku 1884. Później, w latach 1891-1897, 1902-1907 rozszerzył swoje zainteresowania. W okresie tym Diwajew współpracował z pismami "Turkienstanskiie Vedomosti" (1892), "Okraina" (1894), z almanachem "Sriedniaja Azija" (1895). W latach 1895-1900 zebrane przez niego materiały zaczęły się ukazywać na łamach pism naukowych "Zapiski Wostocznogo Otdeła Ruskogo Archeologiczeskogo Obszczestwa", "Zapiski Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" i in. Za swoje zasługi Diwajew został wybrany na członka Towarzystwa Archeologii, Historii i Etnografii Uniwersytetu Kazańskiego, później zaś na członka Towarzystwa Miłośników Nauk Przyrodniczych, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. W roku 1906 Diwajew objął stanowisko dyrektora szkoły tatarskiej w Taszkiencie. Całe swoje życie poświęcił on pracy badawczej nad twórczością ludową krajów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego. W roku 1915, kiedy obchodził 25-lecie swej działalności naukowej, W. A. Gozdlewski nazwał go "entuzjastą, który bezinteresownie poświęca swój wolny czas nauce" (Ziwaja starina", 1916, vypusk I, s. 37). W roku 1918 Diwajew wykładał etnografię w Kirgizji na Wschodnim Instytucie Turkiestańskim. Wtedy skupiał wokół siebie grupę studentów, zajmujących się zbieraniem i odkrywaniem folkloru kazachskiego. Wynikiem tych jego za interes 0- �330 SpraWozdania wań były zebrane w 1922 r. kazachskie ludowe pieśni epickie Alpamys batyr i in. Współczesny folklorysta rosyjski Wiktor Zirmunski zalicza Diwajewa do czołowych badaczy epiki ludowej krajów Srodkowej Azji (W. M. Zirmunskij. Nekotorye itogi izuczenija geroiczeskogo eposa narodow Srednej Azii, "Woprosy izuczenija eposa narodow SSSR", Moskwa 195B, AN SSSR, s. 25). Diwajew wraz z Walichanowem, Radłowem i Potaninem zapoznał świat naukowy z kazachskim ludowym eposem bohaterskim jeszcze przed rewolucją październikową· Zbiór Diwajewa Kazachskaja narodnaja poezija zawiera bajki (s. 33-93), plesm obrzędowe (s. 94-103), przysłowia, zagadki (s. 104-130), artykuły (s. 133-159) oraz prace i recenzje uczonych rosyjskich i radzieckich o nim. Na s. 22B-233 podany jest olbrzymi materiał etnograficzny, zebrany przez Diwajewa w języku kirgiskim, a na s. 234-243 bibliografia kazachskich materiałów etnograficznych, wydanych przez Diwajewa, zaś na s. 244-254 jego rękopisy z kazachskiej twórczości ludowej, przechowywane w archiwum biblioteki Akademii Nauk Kazachskiej SRR. Omawiany zbiór Diwajewa zawiera utwory ludowe w języku kazachskim oraz ich przekłady w języku rosyjskim. Pozycja ta jest cennym nabytkiem dla badaczy folkloru ludów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego oraz dla etnografów i folklorystów, zajmujących się szerszą komparatystyką twórczości ludowej. Wędrowne motywy niektórych utworów ludowych Srodkowej Azji i Bliskiego Wschodu na pewno dostawały się do ludów słowiańskich - południowych i wschodnich - szczególnie w okresie najazdów Tatarów i Turków. Na bliskim Wschodzie, jak wiadomo, narodził się i grecki ludowy epos bohaterski średniowiecza o Digenisie Akritisie. Ludy Srodkowej Azji Związku Radzieckiego w swojej wielowiekowej historii utrzymywały ścisłe kontakty kulturalne, szczególnie Uzbecy, Kozacy, Kirgizi, Karakałpacy i Turkmeni; mają oni języki zbliżone oraz wiele wspólnych cech w ich kulturze ludowej. Jako plemiona koczownicze ludy te zamieszkały obszernE tereny stepów średnioazjatyckich. W procesie tworzenia grup narodowych ludy te nie zerwały stosunków między sobą. Gdy osiedliły się ostatecznie na terenach zamieszkałych przez chłopów, mówiących po irańsku zetknęły się z ich kulturą. Kultura tubylców pochodzenia irańskiego wywarła szczególnie duży wpływ na Uzbeków i Turkmenów. Zycie kulturalne ludów Sradkowej Azji Związku Radzieckiego, ich dawna przeszłość, odbite są w folklorze. Szczególnie bogata jest ich epika ludowa. W eposie bohaterskim zawarta jest starodawna bajka bohaterska, pieśni bohaterskie okresu gminnego i feudalnego oraz utwory późniejszego okresu, tzw. powieściowego. Te właśnie bogate tradycje kulturalne Kazachstanu ilustruje omawiany zbiór Diwajewa. W kazachskich utworach ludowych, jak i u pozostałych ludów Srodkowej Azji ZSRR znajdujemy elementy modernizacji, jednak dominuje w nich fanatyzm religii muzułmańskiej, wpływ utworów literackich itd. Kazachska twórczość ludowa rozwinęła się w warunkach życia koczowniczego; wyraża ona stosunki społeczno-polityczne, panujące na tych ziemiach. Aczkolwiek życie kulturalne ludów Srodkowej Azji ZSRR jak było wspomniane, posiada wiele wspólnych cech, jednak w ich twórczości ludowej istnieją różnice, wynikające z tradycji historycznych i życia społecznego. Kazachski ludowy epos bohaterski, który składa się z poematów bohaterskich (batyrlar żyry) oraz poematów lirycznych ba tyr, Koblandy i wydane i recenzje batyr, Kambar �Sprawozdania 331 i recenzje żyry) różni się od eposu ludowego Kirgizów (Manasa). Kazachskie epickie pieśni ludowe nie są długie, jak epos kirgiski. Te właśnie cechy ujawniają zapisy Diwajewa. Teksty spisane przezeń na ziemiach kazachskich zaopatrzone są imieniem i nazwiskiem śpiewaka ludowego. Podane jest i miejsce pochodzenia utworu. Folklor kazachski, jak również i pozostałych ludów Srodkowej Azji, jest przedmiotem żywych zainteresowań uczonych radzieckich, szczególnie po drugiej wojnie światowej. Do grona badaczy tego folkloru należy i komitet redakcyjny w składzie N. Smirnowa, M. Gumarowa, M. Silczenki i T. Sydykowa, który przygotował do druku zbiór Diwajewa, zaopatrując go wstępem (s. 5-29). (gatyktyk Kole s. P. Kraszeninniko1O w Sibiri, nieopubliko1Oannyie matierialy. i wstupitielnaja statja prof. N. N. Stiepanowa. Izdatielstwo Lenigrad 1966, s. 239, ilustr. l, mapa l, cena 81 kop. Simiczije10 Podgotowka tieksta "Nauka", Moskwa- Historia geograficznego poznania Syberii i kultury zamieszkujących ją grup etnicznych wzbogaciła się o nowe wartościowe opracowanie. Recenzowana książka poświęcona jest omówieniu nieopublikowanych dotychczas materiałów zgromadzonych przez S. P. Kraszeninnikowa (1713-1755), uczestnika Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, autora fundamentalnego dzieła w historii etnografii rosyjskiej Opisanie ziem li Kamczatki, wydanego po raz pierwszy ponad 200 lat temu. t Książka sklada się z trzech części. We wstępie (s. 1-7), znany archeolog A. Okladnikow prezentuje wkład S. P. Kraszeninnikowa do historii badań rosyjskich nad kulturą ludów Syberii, zestawiając przy tym bogatą literaturę. Sprawy te zasygnalizowane tylko we wstępie zostały szerzej przedstawione przez N. N. StiepanO\\ia \V drugiej części pracy: T100rczeskij put' S. P. Kraszeninn·iko1Oa (s. 8-37), noszącej charakter skrótowej biografii, z której dowiadujemy się, że w roku 1724 udało się S. P. Kraszeninnikowowi wstąpić do "Słowiańsko-grecko-łacińskiej Akademii w Moskwie". Tu zdobył gruntowne wyksztalcenie, a dzięki posiadanym zdolnościom humanistycznym i przyrodniczym włączono go w skład Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, której "pierwsze kolumny wyjechały do dalekiego kraju zwanego Kamczatką" w lutym 1733 r. Przebywając na Kamczatce kierował się S. P. Kraszeninnikow zasadą nieobchodzenia się nigdy żle z ludnością tubylczą, co pomogło mu zgromadzić ogromny materiał etnograficzny, który przedstawił po latach w pracy Opisa.nie ziemli Kamczatki. Dziesięć lat spędził S. P. Kraszeninnikow w ekspedycji V. Beringa, a z tego cztery na Kamczatce, mając przy tym sposobność poznania życia jej tubylców i ich kultury. Przedstawione przez N. N. Stiepanowa fakty z życia autora Opisanja ziemli Kamczatki składają się na skróto\vą interesującą biografię, w której nie pominięto istniejącej literatury z tego zakresu, zawierającej dokładniejsze omówienie tej problematyki. Najciekawszą dla etnografa partią książki jest część trzecia zawierająca niepublikowane dotychczas materiały S. P. Kraszeninnikowa, wśród których na plan pierwszy wysuwają się: Dnie10nik putiszest10ja w 1734-1736 godach, (s. 49-85), Rejestr skolko pod Bagruzinskim ostrogom i Barguzinskogo 1Oiedomstwa ostrożkami 1 Pierwsze wydanie tej pracy ukazało się w Petersburgu 1755 r. Potem maczenia na język niemiecki (1766), francuski (1767; 1768, 1770) i angielski wydanie rosyjskie ukazało siG w 1949 r. w Leningradzie. nastąpiły tłu(1764). Ostatnie �33~ Spra1Dozdania jasacznych Opisanie tungusow bratskich imiejetsja mużikow i recenzje i na skolko Irkuckogo rodow razdieleny wiedomstwa - (s. 139-140), 1736 (s. 137-138), O sobolinom pro- i "pieszych" larnutow, platjaszczych jasak w Ochotskij i Taujskij ostrogi (s. 194-195). W "Dzienniku" oprócz wiadomości natury przyrodniczej znajdują się również informacje z zakresu etnografii, a wśród nich szczegóły o Tatarach syberyjskich i ich kulturze - zawieranie małżel1stwa, obrzęd pogrzebowy oraz inne. Relacje te dotyczą faktów z pierwszej połowy X VIII stulecia, a więc tego okresu historycznego, w którym nie zarysowały się jeszcze wyraźne wpływy cywilizacji rosyjskiej, która w latach późniejszych wyeliminowała szereg tradycyjnych form kulturowych właściwych ludom Syberii. Publikowany na dalszych' stronach pracy Rejestr skolko ... oraz Opisanie bratskich rnużikow... zawierają cenne wiadomości dla badacza historii etnicznej Syberii, z których wywnioskować można o liczebności poszczególnych rodów, wysokości opłacanego przez nich podatku tzw. "jasaku", rozsiedleniu i podstawach gospodarczego bytu. Zgromadzone na kartach książki relacje S. P. Kraszeninnikowa posiadają ogromną wartość przy współczesnym rozwoju etnografii Syberii. Materiały te interpolowane bogatą literaturą przedmiotu składają się na ówczesny obraz kulturowy Syberii, tak bliski w sensie czasowym odmienny jednak w zakresie inwentarza, którego szereg szczegółów utrwalił S. P. Kraszeninnikow. KOl1cząc należy podkreślić, że dobrze się stało iż materiały S. P. Kraszeninnikowa, leżące przez stulecia w trudno dostępnych archiwach doczekały się opublikowania. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że redaktorska strona publikacji posiada szereg niedociągnięć, wśród których na plan pierwszy wysuwa się brak mapy przedstawiającej ówczesne rozsiedlenie omawianych przez S. P. Kraszeninnikowa grup etnicznych, a także należało podać w przypisach używane dziś etnonimy opisanych przez niego ludów. Braki te nie ujmują jednak zasadniczej wartości rezenzowanej książce, a zgromadzone w niej szczegóły z zakresu etnografii ludów Syberii winny być uwzględnione przez współczesnych badaczy, zajmujących się etnografią tej części Związku Radzieckiego. Recenzję można zak0l1czyĆ życzeniem, aby w naszej literaturze ukazała się podobna publikacja, poświęcona polskim materiałom z zakresu etnografii Syberii sięgającym wieku XVII i XVIII. myslie (s. 155-174) i Spisok rodow o!ennych Antoni I. S. Wdowin, Oczerki istorii skwa-Leningrad 1965, s. 400. etnografii Czukczej. "Izdatielstwo Kuczyński Nauka", l\Io- Recenzowana książka powstała w dużej mierze w oparciu o nieliczne wprawdzie ale wartościowe i nie opracowane dotychczas materiały historyczne dotyczące Czukczów, wzbogacone przez autora bogatą literaturą przedmiotu. W krótkim wstępie kreśli autor stan badal1 etnograficznych na północno-wschodnich rubieźach Azji podkreślając przy tym, że pierwsze relacje z zakresu etnografii Czukczów pochodzą z kOl1cowych lat XVII stulecia i ujęte są w sztywne ramy urzędowych komunikatów, sporządzanych przez rosyjskich podróżników i carskich kolonizatorów tych obszarów. Materiały te nie nadają się wprawdzie do samodzielnych rozważal1 analityczno-porównawczych, ale stanowią one widoczny ślad minionej przeszłości, tak bliskiej w sensie czasowym, a jednak bardzo odległej pod względem kulturowym. Wiek XVIII i XIX wzbogacił te skromne relacje nowymi materiałami z zakresu etnografii Czukczów, stanowiących najstarszą warstwę etniczną wśród rozsiedlonych obecnie na obszarach Azji północno-wschodniej przybyszów -Ewenów, Ewenków, Jakutów i Rosjan. �Sprawozdania i recenzje 333 .f-ublikacja składa się z trzech rozdziałów, z których pierwszy zatytułowany s sieriediny XVII do sieriediny XIX w. (s. 9-152) podzielony jest na szereg podrozdziałów poświęconych omówieniu ważniejszych zagadnień z zakresu kultury materialnej ze szczególnym zwróceniem uwagi na hodowlę reniferów, rybołówstwo, łowiectwo ssaków morskich i lądowych, budownictwo oraz transport i komunikację. Poza tym kreśli w nim autor obraz wzajemnych kontaktów Czukczów z Koriakami i Jukagirami informując przy tym o istnieniu świadectw historycznych, potwierdzających utrzymywanie przez nich stosunków handlowych z Eskimosami mieszkającymi po przeciwnej stronie Cieśniny Beringa. Lektura tego rozdziału wprowadza czytelnika w problematykę kultury Czukczów z końca XVII i początków XVIII stulecia, której charakterystycznymi znamionami były wówczas neolityczne narzędzia w rodzaju kamiennych toporów, kościanych grotów do strzał i harpunów, świdry ogniowe itp., a także ustrój plemienno-rodowy. Sygnalizując tematykę tego rozdziału warto podkreślić, że w świetle zgromadzonych w nim materiałów rysuje się bardzo wyraźnie ówczesna kultura materialna Czukczów, ldórzy dzielili się na dwie odrębne grupy z uwagi na system gospodarki. Jedną z grup stanowili łowcy ssaków morskich, rozsiedleni na wybrzeżach Azji północno-wschodniej, którzy mieszkali w ziemiankach i używali zaprzęgu w psy, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Eskimosi. Drugą grupę twoszyli Czukcze reniferowi, hodujący te zwierzęta nie tylko dla skór i mięsa, lecz także dla celów pociągowych. Grupa ta prowadziła koczowniczy tryb życia pokonując nieraz olbrzymie odległości w poszukiwaniu chrobotka reniferowego (gatunek mchu stanowiący postawowy składnik pożywienia tych zwierząt - A.K.) dla swych stad, osiągających często ponad 1000 sztuk. Ważnym składnikiem treściowym tego rozdziału jest zagadnienie kolonizacji półwyspu. cżukockiego przez Rosjan, którzy po raz pierwszy zetknęli się z Czukaczami w roku 1647. Autor po przeanalizowaniu wielu tekstów źródłowych ukazał właściwe oblicze carskich rządów w tej części Azji, których rezultatem był znaczny proces depopulacji wśród rozsiedlonych na jej obszarach grup etnicznych. Zgromadzony materiał historyczny posiada również i to znaczenie, że przyczynia się walnie do ustalenia ówczesnych rejonów rozsiedlania ludności czukockiej, która kryła się zazwyczaj w trudno dostępne rejony półwyspu uchodząc przed poborcami podatków i zaborczymi kupcami. W rozdziale drugim zatytułowanym Czukczi sa wtoroj połowiny XIX w. do 1917 g. (s. 153-272) omówił autor te same zagadnienia co w części pierwszej, z tą tylko różnicą, że oparł je na bogatszej literaturze przedmiotu, a przede wszystkim o szereg prac członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Ęxpedition 0901-1902), Rosjanina W. Bogoraza, doskonałego znawcy etnografii Czukczów, jedynego, jak do tej pory, autora monografii o kulturze tego ludu. Wyznaczony przez autora okres czasowy tego rozdziału przyniósł gospodarce czukockiej szereg zmian, a rozwijająca się hodowla reniferów zmniejszyła znacznie proces depopulacji, tak bardzo zarysowanej w latach poprzednich. Począwszy od połowy wieku XIX myśliwi czukoccy zaczęli na szerszą skalę aniżeli poprzednio, używać broni palnej, ułatwiającej polowania, przez co częste niegdyś klęski głodowe stały się rzadkością. Władze Rosji carskiej, które jeszcze pod koniec XVIII stulecia zrezygnowały z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych poczynań rozpoczęły w wieku XIX uzależniać ich od siebie na drodze gospodarczej. Podatek tzw. "jasak" płaciły wśród Czukczów tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały, za co otrzymywały tytoń, metalowe wyroby, wódkę oraz mąkę. Administracja carska stosując środki gospodarczego oddziaływania na tubylców podważała jednocześnie stare normy ich prawa zwyczajowego wnosząc nowe formy organizacji, które u wielu grup lokalnych spowodowały zanik więzi rodowo-plemiennej, Czukcze �334 Sprawozdania i recenzje a w konsekwencji utratę świadomości etnicznej. Wprawdzie ani razu przez okres trzech ubiegłych stuleci nie przyjęli Czukcze władztwa Rosji carskiej, ale ekspansja gospodarcza cywilizacji europejskiej uzależniła ich w znacznym stopniu od administracji rosyjskiej. Idąc za autorem wspomnieć jeszcze należy, że druga połowa XIX stulecia dostarczyła obszarom półwyspu czukockiego znacznej ilości kupców z terenu sąsiedniej Ameryki. Były to bowiem czasy, gdy Rosja osłabiona wewnętrznym kryzysem ustroju feudalnego zmuszona była pozbyć się za bajecznie niską cenę 7 200 000 złotych dolarów swej zamorskiej kolonii - Alaski. Od tego momentu droga amerykańskich kupców na krańce Azji północno-wschodniej stała otworem. Kupcy ci w równy sposób co rosyjscy łupili ludność tubylczą kupując ze bezcen skóry zwierząt futerkowych, dając w zamian tytoń, wódkę, tanie świecidełka i choroby weneryczne. Lektura rozdziału drugiego pozwala prześledzić proces przekształcania się kultury czukockiej pod wpływem ekspansji gospodarczej idącej od kupców rosyjskich i amerykańskich, a także od Jakutów, Jukagirów i Ewenów. Kwestia stanie się bardziej widoczna gdy podkreślimy, że już w drugiej połowie XIX stulecia używali Czukcze nie tylko wachlarzowatego systemu wprzęgania psów lecz stosowali również zaprzęg podłuży, polegający na tym, że każdy pies posiadał oddzielne szelki, które w odpowiednich odstępach przymocowane są do mocnej liny rzemiennej, pełniącej rolę dyszla, umocowanego do przedniej części sań. Zaprzęg ten typowy dla osiadłych Ewenów, części Jakutów, Jukagirów, Koriaków, Kamczadali i Eskimosów przeniesiony do nich został przez kolonistów rosyjskich, którzy zetknąwszy się z uprzężą psią udoskonalili ją na swój sposób 1. Najście nowych przybyszów nie wyeiiminowało jednak całkowicie starych prawideł życia gospodarczego, a w wielu osadach czukockich można było jeszcze pod koniec XIX i na początku XX stulecia spotkać kamienne młotki oraz kamienne piły do cięcia reniferowych kości, zmarzniętego mięsa i skór. Zachowały się też kościane kopaczki, używane przez kobiety przy zbieraniu korzeni oraz szereg innych narzędzi, stanowiących wyposażenie gospodarstwa. Nie zanikły także stare obrzędy i zwyczaje, które nadal kultywowano czcząc szamanów i szereg innych bóstw, właściwych ich kulturze duchowej. W każdej rodzinie spotkać było można liczne amulety, mające chronić od złych duchów, zwanych "kelet", a sezonowe święta między innymi z okazji pierwszego na wiosnę wypędzenia reniferów, spuszczenia nowej łodzi na wodę, obchodzono nadal z zachowaniem całej ceremonii obrzędowej. Właściwie stwierdza autor, że jakkolwiek cywilizacja rosyjska wyeliminowała szereg tradycyjnych zjawisk w obrębie kultury materialnej to kultura społeczna oraz duchowa pozostały prawie nie zmienione i przetrwały w swej osiemnastowiecznej formie do początków XX stulecia. Najobszerniejsza część pracy poświęcona jest omówieniu przeobrażeń gospodarczych, które dokonały się na półwyspie czukockim w okresie od 1917-1960 r. Rozdział ten zatytułowany Czukczi w sowietskoie wriemja 1917-1960 gg. (s. 273400) ukazuje problematykę hodowli reniferów, łowiectwa morskiego i lądowego oraz zagadnienia szkolnictwa i służby zdrowia. Współczesna gospodarka czukocka to przede wszystkim kolektywne zespoły rybackie i hodowlane. Koczownictwo nieodłączne niegdyś przy hodowli reniferów zaczyna coraz bardziej zanikać, gdyż wypasem stad zajmują się tylko nieliczni członkowie kolektywnego gospodarstwa. Olbrzymią pomoc w prowadzeniu gospodarki rybackiej i hodowlanej niosą stacje naukowo-badawcze, rozrzucone w wielu rejonach półwyspu. W sumie rozdział 1 Istoriko-etnograjiczeskij skwa-Leningrad 1961, s. 65. atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina L. P. Polapowa, Mo- �Sprawozdania 335 i recenzje ten nie zawiera wiele materiałów, mogących zainteresować etnografa, gdyż dotyczy on przede wszystkim problemów gospodarczych, kształtujących się w kolektywnych zespołach rybackich, myśliwskich i hodowlanych. Recenzowana praca jest w pierwszej swej części dość dobrym przykładem w literaturze przedmiotu, tym bardziej godnym podkreślenia, że analizy żródeł historycznych dokonał nie historyk a etnograf wydobywając z nich wiele cennego materiału umożliwiającego rekonstrukcję XVII-stowiecznej gospodarki Czukczów i ich kultury. Szkoda jednak, że tekstu pracy nie wzbogacono materiałem ilustracyjnym, tak ważnym w pracach etnograficznych. Do usterek zaliczyć również należy brak map ilustrujących rozsiedlenie Czukczów w omawianych okresach historycznych, a także nierównomierne potraktowanie poszczególnych zagadniell bądź całkowite ich pominięcie. Mimo wymienionych braków zawarty w pracy materiał faktograficzny stanowi cenne kompendium z zakresu kultury Czukczów. Książka I. S. Wdowi na jest więc wartościowym opracowaniem w dziedzinie etnografii Syberii, a zgromadzony w niej materiał posuwa znacznie naprzód badania z zakresu struktury kulturowej ludów paleoazjatyckich, stąd przekonanie, że stanie się ona niezbędną w dalszych studiach nad tym zagadnieniem. Antoni Margarete ryc. 56. Wagner, Aus aZten Backstuben und Offizinen. Esslingen Kuczyński 1961, ss. 86, Dotychczasowe badania nad formami pieczywa codziennego i obrzędowego cechuje położenie nacisku na niektóre tylko aspekty tego problemu. Sytuacja ta jest odbiciem stanu żródeł, które wyjątkowo informują o technologii, formie i funkcjI pieczywa, natomiast ukazują stosunkowo dużą ilość form piekarskich, odznaczających się często wysokimi walorami ar~ystycznymi i wzbudzających zainteresowanie historyka sztuki, kultury i etnografa. Wielkość i różnorodność form piekarskich jest geograficznie zmienna; na wschodniej i zachodniej Słowiailszczyźnie nasilenie ich występowania jest o wiele mniejsze niż w Niemczech (np. powszechne występowanie zarówno na wsi jak i w mieście żelaznych form do wypieku wafli i opłatków kończy się na Ziemiach Odzyskanych). Zrozumiałe więc, że dysponując bogatą bazą żródłową badacze niemieccy poświęcili wiele uwagi formom piekarskim, analizując kompozycję obrazu i ornamentu, wykazując ich związki z innymi gałęziami sztuki, wyodrębniając motywy tradycyjne, które z drobnymi jedynie zmianami przetrwały od średniowiecza do czasów współczesnych, i ustalając zależność innych od modnych w danej epoce motywów plastycznych, a nawet od ważnych wydarzeń historycznych. Tendencji tej uległa również M. Wagner, która w swej książeczce daje przegląd różnych form pieczywa po·· jawiających się w Niemczech na przestrzeni stuleci. Niekiedy powołuje się autorka równieź na tradycję autentyczną, ale w większości wypadków stan źródeł nie pozwala wyjść jej poszukiwaniom poza XIV w. Autorka już we wstępie podkreśla walory artystyczne stempli i form piekarskich oraz żelaz do wypieku wafli i opłatków, i to zaaferowanie poziomem ich artystycznego wyrazu zadecydowało o charakterze jej pracy. Nie materiał, nie technologia i nie funkcja pieczywa jest ośrodkiem jej analizy, ale negatyw ich ozdób zachowany poprzez stulecia w różnorakich formach piekarskich. Dlatego też pierwszy rozdział, poświęcony formom chleba i pieczywa obrzędowego kształtowanych ręką względnie tylko przy pomocy noża, łyżki, wałka etcnależy do najkrótszych. �SpraWozdania i recenzje Chleb, którego historia stale czeka jeszcze na napisanie, został szczególnie po macoszemu potraktowany. Odkrycia fermentacji ciasta dokonały według autorki wszystkie kultury i ludy oddzielnie w wyniku obserwacji fermentacji pozostawionych resztek ciasta. O ile jednak historia chleba jest jeszcze pełna niejasności, to właśnie fakt zapożyczenia sposobu kwaszenia ciasta przez wiele kultur nie ulega wątpliwości w świetle dzisiejszego stanu badań etnografii, archeologii, filologii i historii. W rozdziale o żelazach do wypieku wafli i opłatków autorka dysponując fotografiami oryginałów począwszy od XIV-XX wieku pokazuje zmiany ich ornamentu w perspektywie zmieniających się stylów w sztuce. Czternastowieczną Matkę Boską zastąpił renesansowy ornament z kolumienek, girland, profilów głów i amorków. Równocześnie jednak, jako że formy te były częstym podarkiem weselnym, popularnym motywem były postacie państwa młodych z inicjałami, względnie nazwiska nowożeńców wplecione w ornament, zaś w rodzinach szlacheckich -centralną pozycję kompozycji zajmował herb. Najwięcej uwagi poświęciła autorka różnym formom służącym do ozdabiania pieczywa. Najprostsze z nich, drewniane stempelki z figurami geometrycznymi, służyły upiększaniu chleba. Bogate kompozycje, składające się z kilku osób, często z scen religijnych (Zwiastowanie, fragmenty Drogi Krzyżowej, sceny z życia Józefa i Marii w Egipcie etc.), służyły ozdabianiu pieczywa świątecznego i zmieniały swe motywy wraz z rozwojem sztuk plastycznych. Autorce udało się też przekonywująco wykazać analogie między tematyką form piekarskich a treścią sztychów, a nawet koronek weneckich. Nie tak podatne plastycznie marcepany i cukry uchodziły za środki uzdrawiające i przez stulecia ich przygotowywaniem trudnili się przede wszystkim aptekarze. Natomiast pierniki były wypiekane przeważnie przez specjalistów, wyłącznie mężczyzn, gdyż wyrabianie gęstego ciasta piernikowego wymaga znacznej siły. Autorce nie udało się niestety w większości wypadków połączyć określonych form piekarskich z technologiczną, formalną i funkcjonalną charakterystyką odpowiednich pieczyw; zresztą w wielu wypadkach z powodu niekompletności żródeł problem pozostanie na zawsze nierozwiązany, tym bardziej, że niektóre formy były zapewne używane również do produkcji wotywnych kompozycji woskowych. Wartość pracy M. Wagner podnosi spora ilość ilustracji (ponad 50), które w obrębie poszczególnych rozdziałów zestawione tematycznie i chronologicznie pozwalają na szybkie zapoznanie się z dominującymi w poszczególnych epokach motywami form piekarskich. Nie psuje tego pozytywnego wrażenia nawet kilka pomyłek drukarskich, które zresztą przy dokładny~ czytaniu tekstu łatwo daj'l się wykryć (na str. 14 i 15 pod rycinami 8 i 9 zamiast roku 1500 powinien być rok 1300, a na str. 28 pod ryciną 17 zamiast wiek V poprawnie winien być wiek XV). Gerhard Wilhełm Muhlmann, Ernst W. Muller (wyd.), Kulturanthropologie. schaftliche Bibliothek, t. IX, KaIn-Berlin, 1966, s. 434. Kloska Neue wissen- W. E. Mi.ihlmanna i E. W. MUlIera jest dziewiątym tomem, do wydanego w 1956 r. przez Gaeten Picona dzieła Panoramy des idees conteporaines (Paris), serii Neue wi:ssenschaftliche Bibliothek (pierwszy tom tej serii ukazał się w 1965 r.) ukazującej się w Kolonii pod redakcją Dietera Wellershoffa w wydawnictwie Kiepenheuer i Witsch. O ile jednak wydany przez G. Picona tom był przedsięwzięciem jednorazowym, to "Neue wissenschaftliche BiblioKulturanthropologie podobnym �SpraWozdania i recenzje 337 thek" pomyślana jest jako długofalowa akcja wydawnicza. Cała seria dzieli się dotychczas na 5 działów: nauki ekonomiczne, literaturoznawstwo, psychologia, socjologia, historia, których redaktorami są wybitni w tych dziedzinach fachowcy niemieccy. W obrębie tych działów ukazują się tomy poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Każdy z tych tomów stanowi oddzielną całość i zawiera wprowadzenie w problematykę, którego autorem jest redaktor tomu, oryginalne prace, uprzednio drukowane w czasopismach specjalistycznych i stanowiące już dzisiaj po większej części literaturę klasyczną współczesnej nauki, względnie tylko ich fragmenty, związane z przedmiotem badań lub tworzące metodologiczną podstawę określonego prZez wydawcę problemu, wreszcie indeks autorów i indeks rzeczowy. Wydawnictwo to przerasta obszernością pracę G. Picona, ale obydwie łączy ten sam cel dania obrazu współczesnej nauki i myśli nie poprzez kompendium, lecz na przykładach oryginalnych tekstów autorów, których wyniki badań miały w tworzeniu się tego obrazu głos decydujący. W dziale socjologicznym (wydawca Jiirgen Habermas, Frankfurt) ukazały się dotychczas trzy tomy: 1. Jugend in der modernen GeseHschaft, wyd. Ludwig von Friedeburg, 1965; 2. Logik der Sozialwissenschaften, wyd. Ernst Topitsch, 1965; 3. Kulturanthropologie, wyd. W. E. Miihlmann i E. W. Muller, 1966. Wydanie pracy o antropologii kulturalnej w dziale socjologicznym można uważać za klasyfikacyjną niekonsekwencję, z której też wydawcy tłumaczą się we wstępie. Będące przedmiotem badań socjologicznych procesy społeczne dają się według autorów sprowadzić do postępowań jednostek, określonych normami i wzorami, tworzącymi kulturę danej grupy społecznej. Kultura warunkuje więc w dużej mierze działanie społeczne, a tym samym antropologia kulturalna wspiera badania socjologiczne. Autorzy nie poprzestają jednak na przedstawieniu stosunku antropologii kulturalnej do socjologii, lecz próbują również określić charakter innych nauk pokrewnych. "Ethnographie (im deutschen Sprachraum - Valkerkunde) behandelt die marginallen Gesellschaften, die Trager schriftloser' Kulturen sind und gewahnlich aIs Naturvalker bezeichnet werden" (11). "Auch die Tatsachen der europaischen Volkskunde ist £tir Ethnographie relevant" (12). Etnologię definiują natomiast jako "soziologische Theorie der interethnischen Systeme" (12), która jako socjologiczna dyscyplina "sich mit den interethnischen Zusammenhangen und Systemen befasst und daraus typische Situationen und Prozesse zu abstrahieren sucht" (12). O ile definicja etnografii w mniej lub większym stopniu zgodna jest z przyjętymi w nauce (przynajmniej w krajach słowiańskich i niemieckich, gdzie w powszechnym jest użyciu), to określenie etnologii jako dyscypliny badającej interetniczne związki i systemy (patrz także W. E. Muhlmann, Ethnologie aIs soziologische Theorie der interethnischen Gebilde, w: KaIner Zeitschrift fur Soziologie und Sozialpsychologie, t. VIII, 1950, s. 186-205) różni się zasadniczo od '>:azwyczaj używanego znaczenia tego terminu, który w Anglii, jak to autorzy sami zaznaczają, używany jest rzadko i to przede wszystkim w odniesieniu do muzeów, w USA używa się go często jako jednoznacznego z "cultural anthropology" i "social anthropology", a w krajach niemieckich (kierunek kulturalno-historyczny) nazywa się nim ten etap pracy badacza, w którym ten opierając się na usystematyzowanych przez etnografię materiałach dąży do poznania ogólnych prawidłowości rozwoju kultury. Nowatorscy są również autorzy w określeniu przedmiotu antropologii kulturalnej, która różni się mimo podobieństwa nazw od amerykańskiej "cultural anthropology", a jeszcze bardziej od angielskiej "social anthropology". 22 - Lud, t. LII �Sprawozdania i recenzje "Kulturanthropologie" - "eine Disziplin, die aus dem empirischen Pluralismus und der Formenmanigfaltigkeit der Kulturen typische Chance menschenmóglichen Verhaltens abzulesen sucht" (11). Wprowadzenie w problematykę antropologii kulturalnej daje W. E. Miihlmann w zamieszczonym w tym tomie szkicu "Umrisse und Probierne einer Kulturanthropologie" (15-47), będącym fragmentem pracy Homo Creator, Wiesbaden 1962. Za duchowych poprzedników swojej nauki uważa W. E. Miihlmann Ernsta Cassirera, Philosophie der symbolischen Formen, Darmstadt 1953-54; An Essay on Man, New Haven 1944 i filozofię E. Huserla. Podkreśla natomiast odrębność antropologii kulturalnej od morfologii kultury ("Kulturmorphologie"), etnografii ("Vólkerkunde") etc. Jest to szczególnie zrozumiałe w kraju, gdzie żywa jest tradycja L. Frobeniusa, który proponował przeciwstawić kulturę społeczeństwu i traktować ją jak żywy organizm, który ma swój okres narodzin, dzieciństwa, dojrzałości i starości, gdy tymczasem dla Mi.ihlmanna celem poznania jest człowiek i jego zachowanie, a kultury, których empiryczna wielość jest dla niego podstawowym aksjomatem, są pojmowane jako typowe możliwości ludzkich zachowań. Z tej kulturowej rzeczywistości wyabstrahowuje antropologia kulturalna dominujące w niej szanse zachowań. Antropologię kulturalną można więc określić jako naukę o uwarunkowano:ch kulturowo różnicach modyfikacji zachowań, albo też jako porównawczą etologię zachowań (17). Porównując wyniki psychologii i socjologii zwierząt z fenomenami kulturowymi dochodzi autor do ustalenia abstrakcyjnych transkulturowych, tzn. właściwych wszystkim kulturom, ogólnoludzkich konstant, np. potrzeba pożywienia, schronienia, współżycia płciowego itp. Realizacja jednak tych formalnych zasad przybiera każdorazowo odmienne kształty kulturowe. To stwierdzenie pozwala autorowi negować sens przeciwstawiania natury kulturze; natura jest w istocie tylko potencją, a kultura jest manifestacją. Antropologia kulturalna dąży zaś do poznania potencji za pomocą manifestacji. Nie miejsce tutaj na przedstawienie dalszych problemów antropologii kulturalnej W. E. Miihlmanna, a tym bardziej na ich krytyczne omówienie. Pouczające będzie jednak podanie tytułów dalszych składających się na treść tego tomu artykułów, a które według W. E. Muhlmanna realizują w pewnym przynajmniej stopniu wysunięte przez niego postulaty: 1) Ernst Topisch, Phylogenetische und emotionale Grundlagen menschlicher Weltauffassung (50-79, 1962). Uwaga: podany w nawiasie rok jest datą pierwszej publikacji danego artykułu. 2) Claude Levi-Strauss, Natur und Kultur (80-107, 1949). 3) Edward Sapir, Die Sprache (108-136, 1937). 4) John W. Bennet, Die Interpretation der Pueblo-Kultur: Eine Frage der Werte (137-153, 1946). 5) W. E. Miihlmann, logen (154-166, Erfahrung und Denken in der Sieht der Kulturanthropo- 1964). 6) Adolf E. Jensen, Weltkampf-Parteien, Zweiklassen-Systeme und geographische Orientierung 067-185, 1947). Friedrich, Das Bewusstsein 7) Adolf Ursprung des Lebens 8) E. Lot-Falek, (196-217, 9) Fritz eines Naturvolkes von Haushalt und 1955). Eigentumsbegriff und die Herren Geister in Sibirien 1953). Krause, der Form. Der 086-195, Ein Maske Beitrag und zur Ahnenfigur: Das nichtanimistischen Motiv der Hiille Weltanschauung und das Prinzip (218-237, 1931), �Sprawozdania 10) Hsien 11) Weston Chin hu, Die chinesischen Begrijfe vom la Barre, Die kulturellen Grundlagen (264-285, 339 i recenzje "Gesicht" von (238-263, Emotionen 1944). und Gesten 1947). 12) Laura Bahannan, Der angsterjiiLlte Zauberer (286-303, 1960). Steinnez, Die pogsionze der Mossi (304-311, 1960). 14) Richard Thurnwald, Die Psychologie der Akkulturation (312-326, 15) Robert Redfield, Die "Folk"-Gesellschajt (327-355, 1962). 16) Richard Thurnwald, Beitriige zur Analyse des Kulturmechanismus 13) Elliot 1932). (356-391, 1936). 17) E. R. Leach, Zwei Aufsiitze uber die symbolische Darstellung der Zeit (392- 407, 1961l. Powyższy wykaz wskazuje na wartość tego dzieła jako klucza do współczesnych nauk o człowieku. Dlatego też należy je polecić przede wszystkim studentom nauk antropologicznych i wlączyć je do podstawowych lektur seminaryjnych. Jednakże i specjalistom ofiarowuje ono, gromadząc w jednym tomie rozrzucone po wielu czasopismach narodowych (Anglia, Francja, USA, Włochy) prace o dużym znaczeniu dla dalszych badań antropologicznych, duże korzyści. Gel'hard Waiter Hirschberg (wyd.), Worterbuch der Volkerkunde. Stuttgart Kloska 1965, ss. VII + 508. Wydany przez wiedeńskiego profesora W. Hirschberga przy współpracy etnologów Wiednia, Frankfurtu nad Menem, Heidelbergu, Mainzu i Mannheimu WorterblIch der Wijlkerktmde jest w krajach niemieckich pierwszą próbą ujęcia w formie słownika historii, metod, kierunków etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych nauk pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Dla zdania sobie sprawy z zawartości słownika koniecznym jest zwrócenie uwagi na specyficzny zakres pojęcia "Volkerkunde" (nauka a ludach), które nie znajduje w języku polskim odpowiednika i oznacza ten dział etnografii, który zwykło się w Polsce nazywać etnografią społeczeczeństw pierwotnych, mając na myśli przede \vszystkim ludy pozaeuropejskie, w literaturze popularno-naukowej obdarzone często przymiotnikiem egzotyczne. Dygresję tę dobrze uzupełnia zamieszczona w słowniku definicja "Volkerkunde", eine der Wissenschaften von Menschen (...) mit besonderer Berucksichtigung der Kulturen bis vor kurzen schriftloser Volker oder Menschen geringer Naturbeherrschung (470). Zawarte więc w słowniku hasła dotyczą z małymi wyjątkami, północne i wschodnie krańce Europy, niepiśmiennych kultur ludów pozaeuropejskich, które szczególnie w inwentarzu technicznym cechuje stosunkowe ubóstwo, prymitywność i z tym związana pierwotność. Naturalnie i taki, choć naszym zdaniem nieco ograniczony zakres etnografii, dostarcza tak bogatego materiału, że dokonanie spośród niego wyboru haseł do kilkusetstronicowego słownika wymaga zrezygnowania z wielu zagadnień. Pominięto więc w pierwszym rzędzie wszystkie etnonimy, których samo tylko wyliczenie zajęłoby sporo miejsca, a dokonanie wyboru wśród tej wielotysięcznej masy natrafia na brak kryterium, gdyż wymienienie tylko najbardziej licznych grup, a pominięcie społeczności małych byłoby podobnym błędem, co uwzględnienie jedynie ludów głośnych w historii, względnie dobrze znanych etnografii. Natomiast niesłusznie ograniczono się jedynie do przedstawienia sylwetek zmarłych etnologów (głównie z krajów niemieckich) pomijając współczesnych (H. Bau- �340 SpraWozdania i recenzje manna, S. Passarge, K. Birket-Smitha, A. L. Kroebera, G. P. Murdocka, e. Lewi-straussa, W. E. Miihlmanna i innych), którzy w pełni zasłużyli na miano klasyków nowoczesnej etnologii. Zbyt mało uwagi poświęcono również metodom i kierunkom etnologii, którą charakteryzowano łącznie w ramach ogólnego hasła "Vólkerkunde" (470-475). Wyjątkiem jest jedynie kierunek kulturowo-historyczny, którego tradycjom wierni są obydwaj główni autorzy słownika prof. prof. W. Hirschberg i J. Haeckel, omówiony nie tylko w ramach wyżej wspomnianego hasła, ale także poprzez potraktowanie podstawowych pojęć tego kierunku jako oddzielnych haseł: Kulturkreis (245), Kulturkreislehre (245-246), Kulturmorphologie (ibid.), Kulturparaltelen (ibid.), Kulturgeschichte (244), Kriterium des Verwandtschaftsgrades (240), Kontinuitiits- hasłach omówiono również wyznaczone przez przedstawicieli tego kierunku L. Frobeniusa, F. Graebnera, B. Ankermanna, W. Schildego, W. Schmidta, W. Kopersa i H. Baumanna - jednostki kulturowo-historyczne. Przy tym należy jednak podkreślić, że autorzy w stosunku do wielu, dawniej tak często używanych pojęć, zajmują podstawę krytyczną i przyznają im już jedynie znaczenie dla historii nauki, np.: Matriarchat (274), Patriarchat kriterium (331), (236), Paideuma Mutterrecht (328) etc. W oddzielnych (303-305). Na tej przewadze pojęć kierunku kulturowo-historycznego najbardziej ucierpiał strukturalizm e. Levi-Straussa. O badaniach struktury kultury wspomina się w jednym zdaniu. Łącznie z funkcjonalizID€m, przy czym ten ostatni jest jednak omówiony w oddzielnym haśle: "Interessieren abel' den forschenden Beobachter mehr die funktionalen und strukturalen Zusammenhange der einzelnen Kulturgiiter innerhalb eines Kulturgefiiges, ist er mehr an dem gegenseitigen Abhangigkeitsverhaltnis und den Wechselwirkungen der verschiedenen Kulturaspekte interessiert, wird er sich mehr an eine strU'ktural C.. ) odeI' funktional C .. ) orientirle (F.Krause, R. H. Lowie, B. Malinowski, W. Mi.ihlmann, A. R. Radcliff-Brown, R. Thurnwald) halten" (471). Poniżej następują jeszcze dwa zdania uzupełnienia, ale odnoszą się one bardziej do funkcjonalizmu niż strukturalizmu. Podobnie w wykazie literatury do tego hasła pominięto pracę e. Levi-Straussa, AnthropoLogie strukturale, (Paris 1958). Pozostała, przeważająca część artykułów poświęcona jest opisowi inwentarza kulturowego społeczeństw pierwotnych. Naturalnie najbardziej obszernie omówiono pojęcie (tabu, totemizm, potlacz, animizm, inicjacja, magia etc.) i fakt)' kultury materialnej, kopaczka, łuk, oszczep, piła ogniowa etc.) dla tych społeczeństw charakterystyczne i będące od dawna ośrodkami zainteresowań etnografów. Niekonsekwentnie zaopatrzono natomiast !:Jasła we wskazówki bibliograficzne. Wiele haseł np.: Managlaube (267-268), Miinnerbund (262-263), Hund 091-192) zaopatrzono w stosunkowo, jak na możliwości słownika, bogatą literaturę z uwzględnieniem najnowszej np.: Mythos (307), Naturjahr (312-313), Nomadismus (317-320), Nativismus (312), Sidamo-Staaten (402), Sintflutsagen (403). przy innych zaś bibliografię pominięto np.: Akkulturation (9), Deszendenz (81-82), Difusionismus (84), Nangabund (310-311), gdy tymczasem zebranie odpowiedniej literatury nie nastręcza większych trudności, np.; proces akulturacji został dobrze omówiony przez R. Thurnwalda w "American Anthropologist", 1932, nr 34, s. 557-569 i przez L. Bealsa w "Anthropology Today", 1953. Do podanej już bibliografii chcielibyśmy dorzucić jeszcze kilka ważnych pozycji, np.: przy haśle Priianimismus pominięto pracę F. Krausego, Maske und Ahnenfigur: Das Motiv der Hittle ulld das prinzip der Form. Ein Beitrag zur nichtanimistischen Weltanschaung (w: "Ethnologische Studien", 1931, t. 1, s. 344-364), zaś bibliografię hasła elan zwiększylibyśmy o pracę E. Schlesiera, Die Grundlagen der Klanbildung (Góttingen 1956). �SpraWozdania 341 i recenzje Domyślamy się, że autorom chodziło o uniknięcie nadmiernego zwiększenia objętości, ale sądzimy, że w następnych wydaniach ilość haseł zaopatrzonych w bibliografię powinna wzrosnąć. Słownik tego typu jest przecież nie tylko informatorem wyjaśniającym niezrozumiałe pojęcia, ale poprzez wskazania odpowiedniej literatury prowadzi do ich głębszego zrozumienia. Postulat ten zyskuje na ważności, jeśli uwzględnimy, że słownik ten jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów etnografii i specjalistów nauk pokrewnych, którzy dzięki niemu i wskazanym przez niego podstawowym pracom mogą szybko zaznajomić się z istotą interesujących ich etnograficznych pojęć. W tym tkwi też jego duże znaczenie, gdyż zastępuje on do pewnego stopnia brak podręczników etnografii ogólnej. Na zakończenie chciałbym wskazać na drobne nieścisłości, które w następnych wydaniach powinny zostać usunięte. Dwom typowym muzeom ludoznawczym: Muzeum Etnograficznemu w Krakowie (błędnie podano Wilnica zamiast Wolnica) i Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi (300), prawdopodobnie dzięki tłumaczeniu przymiotnika etnograficzny przez volkerkundliches, przypisano zbiory pozaeuropejskie, gdy tymczasem posiadające takie zbiory Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie zwane obecnie Muzeum Etnograficznym pominięto. Niedostatecznie podkreślono różnicę w pojmowaniu tzw. kultury nilotyckiej przez W. Schildego, i H. Baumanna (316--317). Pierwszy nazywał ten zespół kulturą i łączył z nią te wszystkie atrybuty, jakie przedstawiciele kierunku historyczno-kulturowego z tym pojęciem zwykli wiązać, gdy tymczasem H. Baumann dopuszczał jedynie istnienie nilotyckiego kompleksu kulturowego, będącego rezultatem wymieszania się wschodnio-hamickich hodowców bydła z staronigryckimi kopieniaczami, większość jednak inwentarza kulturowego Nilotów (np.: kult przodków, kij do parowania ciosów, wybijanie czterech zębów przednich) ma być wg H. Baumanna pochodzenia staronigryckiego. Pod pojęciem cywilizacja (505-506) rozumie autor hasła jedynie ekspansywną cywilizację europejskoamerykańską, mającą swe źródło w kulturze helleńskiej, rzymskiej i późno-katolickiej, gdy tymczasem nawet w krajach niemieckich przypisuje się temu terminowi często inną, zazwyczaj szerszą treść (np. O. Spengler, Der Untergang des AbendLandes, 1916). W haśle Pyramiden (356) omówiono wyłąc'mie piramidy dawnych cywilizacji (EgJpt, Orient, Mezoameryka), a pominięto piramidy kultur niższych np. Nuerów. Zapewne już przeoczeniem wydawnictwa było opatrzenie umieszczonej na okładce fotografii głowy rzeźby z wysp hawajskich podpisem: Grosse Tanzmaske der Bacham, Banii.Lcke - Gruppe in Bamenda. Gel'hard KLoska Florence Mann Spoehr, White FaLcon. The House of Godeffroy and Its CommerciaL and Scientific RoLe in the Pacific. Pacific Books, Publishers, Palo Alto 1963, s. 120, ilustr., mapa. Opublikowana przez autorkę monografia hamburskiego domu Godeffroy, którego bandera przedstawiała białego sokoła (White FaLcon) na niebieskim tle, jest ważnym przyczynkiem do historii etnografii, a także w pewnym stopniu do historii polskiej etnografii. W pracy tej autorka zwróciła uwagę na zasługi Jana Cezarego VI Godeffroy dla nauki i sztuki w ogóle, a na jego zainteresowania etnograficzne ludów mórz południowych w latach 50-tych do aD-tych ub. stulecia w szczególności. Z działalnością tej firmy wiązały się prace naukowe Amalii Dietrich, Andrew Garretta �342 Sprawozdania i recenzje i Stanisława Kubarego, którzy znależli się w czołówce zasłużonych badaczy etnograficznych drugiej połowy XIX wieku. Nieprzemijające wprost są zasługi naukowe samego Godeffroya, założyciela pierwszego muzeum mórz południowych w Hamburgu, założyciela czasopisma etnograficzno-przyrodniczego JournaL des Museum Godeffroy, wydawcę AnthropoLogisches Album des Museum Godefroy, lub Die ethnographisch-anthropologische Abteilung des Museum Godeffroy i innych. Drugi rozdział poświęciła autorka działalności zbierackiej Amalii Dietrich, zasłużonej w dziesięcioletnich badaniach nad ludami Australii, rozdział III działalności Jana Stanisława Kubarego, a rozdział IV Andrew Garrett, amerykańskiemu malarzowi i przyrodnikowi, pracującemu również na rzecz Godeffroya. Omawiając działalność Jana Stanisława Kubarego, autorka monografii niewątpliwie usiłowała przedstawić jego sylwetkę i badania w Mikronezji, lecz nie wykorzystała wszystkich dostępnych żródeł i być może dlatego zamierzony cel osiągnięty został tylko połowicznie. J. St. Kubary pracował w służbie domu Godeffroy 10 lat, w czasie których przemierzył Mikronezję ze wschodu na zachód i z powrotem, odbywając liczne wycieczki w centralne i południowe Karoliny. Owocem tej dziesięcioletniej działalności jest kilka artykułów opublikowanych w 4 zeszytach Journal des Museum Godeffroy i kilkaset eksponatów w muzeach etnologicznych, spośród których wiele omówionych zostało w Die ethnogTaphisch-anthropologische AbteiLung des Museum Godeffroy. F. M. Spoehr w głównej mierze oparła się o pracę Kubarego 'Die Palau-InseLn in der Siidsee, której szerokie fragmenty w tłumaczeniu podaje, jak i o prace F. W. Christiana, The Caroline-IsLands, London 1899 i A. Kramera, Palau, Hamburg 1917, powołując się także na pracę W. Słabczyńskiego, Na wyspach Pacyfiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956. Nie wnikając tu w szczegóły stwierdzić należy, że autorka powtórzyła bezkrytycznie niektóre dane, nie potwierdzające się w świetle materiałów J. sto Kubarego (np. Kubary wyruszył na morza południowe 1 maja 1869 r. a nie 1 kwietnia 1869 r., jest to data zaangażowania go do pracy u Godeffroya). Na wyspy Palau Kubary udał się z wysp Ebon przez wyspę Yap, z pominięciem wyspy Ponape. którą autorka również wymienia, nie wymieniając natomiast wyspy Yap, na której przez 4 miesiące Kubary prowadził badania zoologiczne i etnograficzne. W świetle' materiałów Kubarego nie wytrzymuje krytyki również stwierdzenie autorki, jakoby nie wiadomo było w jakich okolicznościach Kubary opuścił Palau, lecz znana jest tylko data przybycia badacza na Ponape. Tymczasem Kubary podaje dokładnie te okoliczności i przebytą drogę morską - Pamiętnik II Zjazdu, Lwów 1875 i Beitrag zur Kenntniss der Nukuorooder Monteverde-Insetn, Mitt. der Geogr. Gesell., Hamburg 1900, i inne. F. M. Spoehr nadto zawęziła geograficzny zasięg badań Polaka, pominęła zasadnicze zasługi podróżnika, zbieracza eksponatów i badacza z okresu pracy w służbie domu Godeffroy (np. monografia wyspy Ebon wraz z słowniczkiem języka ebońskiego, monografia wyspy Yap, badania nad florą i fauną mikronezyjską) a wykraczając poza rok 1879 (upadek domu Godeffroy i zwolnienie Kubarego) podaje mniej istotne. znane z życia badacza fakty biograficzne, pomijając jego istotne badania i prace naukowe, w tym także największe jego dzieło Ethnographische Beitriige zur Kenntniss des Karolinen Archipels (Leiden 1889-1895). J. Sto Kubarego autorka charakteryzuje w krótkich słowach jako młodego Polaka, badacza obdarzonego wrodzoną ciekawością, o wrażliwym zmyśle obserwacyjnym i niespożytym poczuciu przyrody, który z upływem lat wytyczał sobie coraz ambitniejsze zadania, a nawet w niedostatku znalazł dosyć sił, by kontynuować podjętą pracę, podkreśla również jego zdolności lingwistyczne - znajomość �Sprawozdania 343 i recenzje języków miejscowych zjednywała mu zaufanie w badanym środowisku. Przytaczając w tłumaczeniu obszerne wyjątki z pracy Die Palau-Inseln in der Siidsee oraz krótsze z Weitere Nachrichten von der Insel Ponape, Journal des MUSeUlTI Godeffroy, z. VIII, Humburg 1875 (nie podając źródła) oraz charakterystykę J. st. Kubarego w świetle wypowiedzi F. W. Christiana, autorka nie tylko zapoznaje czytelników z życiem wyspiarzy, ale przede wszystkim pogłębia sylwetę badacza i podkreśla jego humanitarne uczucia dla badanych przez niego wyspiarzy. Zasługi kartograficzne Kubarego ilustruje fotokopia mapy wysp Palau "...hauptsachlich na ch dem Tagebuch und den Kartenskizzen von J. Kubary ...". Wartość White Falcon, publikacji bardziej popularnej niż naukowej, polega przede wszystkim na tym, że mimo wielu niedociągnięć, z których nieliczne tylko powyżej wytknięto, pozwala czytelnikowi amerykańskiemu ocenić rolę kolonialną i zasługi naukowe domu Godeffroy i jego pracowników - w tym również Kubarego - dla nauk przyrodniczych i humanistycznych. W rozdziale, poświęconym Kubaremu, wartość White Falcon polega przede wszystkim na tym, że jako pierwsza publikacja amerykańska zwraca uwagę czytelnika anglosaskiego na zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego nad społecznościami mikronezyjskimi, który spośród wszystkich wysłanych przez Godeffroya "pozostawił najlepszy wynik swoich badań" (left the best account of his labors). Z tej też przyczyny omawiana publikacja zasługuje na odnotowanie jej w polskim piśmiennictwie etnograficznym. Konrad Gerd Koch, Materielle Kultur offentlichungen des Museums mapy 4, tabl. 38. der Gilbert-Inseln, fUr Volkerkunde Nonouti, Berlin. Wypych Onotoa. Ver1965, s. 216, ryc. 130, Tabiteuea, Berlin Po długoletnim okresie przewagi prac, opartych o metody funkcjonalne czy też strukturalistyczne, monografia G. Kocha nawraca do starszych modeli prac, w których dominują nowsze kierunki funkcjonalistyczne, konkretnie opisujące inwentarz kultury materialnej na wyspach Gilberta. Widoczne jest, że autor nie kładzie głównego nacisku na mechanikę konkretnych grup, względnie na stosunki zachodzące pomiędzy różnymi częściami kultury tych grup, ale opisując kulturę materialną uwzględnia starsze, nowsze i najnowsze jej składniki, co otwiera drogę do rozważań historyczno-etnograficznych. Praca opiera się na materiałach zebranych przez autora na atolach Nonouti, Tabitenea i Onotoa w latach 1963-64 i tam opracowanych od października 1964 r. do lutego 1965 r. Podstawę pracy stanowiły źródła materialne, filmy, fotogramy, obserwacje, wywiady i nagrania magnetofonowe. Monografia ma układ tradycyjny i składa się z następujących części: pozyskiwanie pożywienia, przygotowanie potraw, uźywki, dbałość o czystość ciała, ubiór, ozdoby, sznury i powrozy, domy i osady, sprzęt domowy, tratwy i łodzie, zabawy, zawody i broń. Wyspiarze z wysp Gilberta są ludem zbierackim. Jego troska w głównej mierze skupia się na zdobywaniu fauny morskiej i zbieractwie roślin, których uprawie nie poświęcają większej uwagi. System gospodarki jak i kultura materialna, związane z nimi proste sposoby przetwarzania produktów naturalnych w przedmioty użytkowe względnie artykuły spożycia, noszą wszelkie cechy rozmyślnego, kosztem najmniejszego wysiłku, dopasowania się do otoczenia. W przeciwieństwie do prymitywnego wyposażenia wyspia:rzy .stoją ich wspaniałe damy zebrań, zaliczane do naj obszerniejszych budów �344 Sprawozdania recenzje Oceanii, zasługujące tym bardziej na uwagę, że wyspy nie obfitują w dobry budulec, oraz łodzie żaglowne, uważane za jedne z najszybszych na świecie. Godne uwagi są nadto kunsztownie wyplatane maty, przewyższające ornamentacją podobne wyroby zachodniopolinezyjskie. Zdaniem autora, kultura materialna wysp Gilberta stanowi kulturę jednolitą, dającą się wyrażnie wyodrębnić na tle sąsiednich regionów, aczkolwiek w wyniku podłoża austronezyjskiego i innych wpływów, wynikających z historii osadnictwa, wyrażnie wyodrębnić można także wpływy sąsiedzkie. Przyjmując Polinezję i Mikronezję za dwa odrębne "kręgi" kulturowe - stwierdza autor - należy granicę kulturową przeprowadzić pomiędzy wyspami Gilberta (jako archipelagiem w południowo-wschodniej Mikronezji) i archipelagiem Ellice (jako najbliższymi wyspami zachodnio-polinezyjskimi). Wyspy Gilberta stanowić będą wówczas, zdaniem Kocha, samodzielny "krąg" w obrębie Mikronezji, a wyspy Ellice ogniwo Polinezji. Niektóre argumenty Kocha na potwierdzenie tych stwierdzeń są wprawdzie przekonywujące, lecz z drugiej strony można wysunąć kontrargumenty, skłania-, jące raczej do potwierdzenia tezy o terytorium przejściowym mikronezyjsko-polinezyjskim wysp Gilberta, choć liczniejsze są powiązania mikronezyjskie (np. ubiór, ozdoby, plecionkarstwo, kult przodków, domy, zebrań, magia). Z wpływów polinezyjskich przede wszystkim wymienić należy patriarchat i wpływy językowe. Na odrębną uwagę zasługują wpływy malajskie, niewątpliwie najstarsze, pominięte przez autora. Znajdują one m. in. wyraz np. w nazwie pieca ziemnego umum na wyspach Gilberta. Umu oznacza bowiem pieczenie za pomocą rozgrzanych kamieni i pochodzi z malajskiego rumah i znajduje swoje odbicie w palauskim i yapskim klum, na Truk i Ponape w um 1, oznaczającym dom do gotowania, a na! Lamotrek 2 po dzień dzisiejszy piec ziemny do pieczenia na rozgrzanych kamieniach. Bardzo starego, malajskiego pochodzenia naj prawdopodobniej jest również nazwa pływaka, polinezyjskie ama, na wyspach Gilberta rama, yapskie sam, truckie tam, nukuorskie te ama, ponapejskie tam 3. Przytoczone przykłady, nie przypadkowo wybrane, przemawiają raczej za pierwotną jednością kulturową, w świetle których Mikronezję i Polinezję należałoby traktować jako całość kulturową. Wreszcie nadmienić tu należy, że wysunięty przez Kocha argument o tzw. "zawodach żeglarskich modeli łodzi" na Yap i Palau nie znajduje pokrycia w literaturze. Zarówno na Yap 4 jak i Palau 5 dzieci li tylko dla zabawy bawią się modelami łodzi, nie uprawiają natomiast modelami tymi zawodów sportowych, jak to mylnie podaje Koch. Puszczanie modeli łodzi posiadało charakter zawodów sportowych tylko w Karolinach centralnych, gdzie przypisywało mu się charakter religijny 6. Dokumentację omawianej pracy stanowią, oprócz zebranych wytworów i licznych fotografii o bardzo wysokich walorach, 67 filmów dokumentalnych, z których część poświęcona jest kulturze duchowej (taniec, medycyna ludowa) oraz nagrania magnetofonowe pieśni, tekstów i komentarzy. Autor, wykorzystując współczesne 1 J. St. K u b a r y, Ethnographische Beitriige ZUr Kenntnis des Karolinen Archipets. Leiden 1889- 1895, s. 256. 2 w. H. A l kir e, Lamotrek AtoLL and Inter-IsLand Socioeconomic Ties. Illinois Studies in Anthropology, No.5, Urbana and London 1965, s. 107. 3 J. St. K u b a r y, op. cit., s. 273. 4 W. M U 11 e r, Yap. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 1. Halbband, Hamburg 1917, s. 199. 5 A. K r li m e r, PaLau. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 3. Teilband, Hamburg 1926, s. 197 i s. 322. 6 J. St. K u b a r y, op. cit., S. 297. �SpraWozdania 345 i recenzje środki techniczne utrwalił na taśmie filmowej 16 mm zbieranie krabów morskich i raków, ryb, połów ża pomocą wędek, zbiór i przeróbkę orzechów kokosowych i soku palmowego, uprawę tara, wykonanie i użycie świdra ogniowego, plecenie koszy i koszyczków, mat itp. Korzystanie ze zdobyczy technicznych w utrwalaniu przebiegów przetwórczych lub wytwórczych w monografii etnograficznej w postaci filmów wraz ze stanowiącymi również dokumentację naukową taśmami magnetofonowymi, zawierającymi teksty i komentarze, niewątpliwie podnosi walory pracy Kocha. Praca jest więc także przykładem .godnym naśladowania i stosowania w badaniach etnograficznych zdobyczy technicznych, stanowiących jedyną w tym rodzaju dokumentację, przewyższającą niewątpliwie każdy, nawet najlepszy zapis. Kultura materialna wysp Gilberta, mimo datujących się od półtora wieku wpływów europejskich, nie uległa zasadniczym przemianom. Niewątpliwie powodów tego stanu rzeczy dopatrywać się należy w znacznej odległości wysp od uczęszczanych szlaków morskich oraz w małym zainteresowaniu gospodarczym ubogich z natury wysp. Nie bez znaczenia pozostaje również konserwatyzm wyspiarzy oraz ich kultura społeczna i duchowa, w której niepoślednią rolę odgrywa przetrwała do dnia dzisiejszego magia (czarna i biała), często połączona z duchami przodków, uważanymi za szczególnie skuteczne, którym wznosi się ofiary na placach kultowych, jak kiedyś wznoszono ofiary czaszkom przodków, przechowywanym w osiedlach. Zgodnie z totemistycznymi przekonaniami wyspiarzy rodziny przywiązane są do różnych zwierząt morskich i ptaków, kultywują stare tradycje i strzegą z całą bezwzględnością nawet najprostszych zabiegów dnia powszechniego, szczególnie tych, związanych z uzyskiwaniem pożywienia, budową więcierzy, czy też sposobów połowu, a przede wszystkim połowu rekinów. Uwzględniając dodatkowo ustrój społeczny (patrylokalny, patrylinearny, • egzogamiczny i totemistyczny) rodziny oraz mało rozwinięty zmysł współdziałania z innymi rodzinami zrozumiałym się staje zachowanie tradycyjnej kultury materialnej u społeczności wysp Gilberta, liczącej obecnie 40 000 mieszkańców i cieszącej się od lat samodzielnym ustrojem politycznym. Monografia Kocha stanowi nadto dzie!o sztuki poligraficznej, zaopatrzona jest \V bez wyjątku pierwszorzędnej jakości rysunki i fotografie i jest graficznie bardzo estetycznie rozwiązana. Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH FOLKLORU TANECZNEGO ZA LATA 1964-1966. Konferencje W Wypych ZAKRESIE i kongresy Obrady Podsekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w 1964 r. w MoskwiE:. Jest rzeczą charakterystyczną, że dziedzina folkloru tanecznego coraz wyraźniej wyodrębnia się z domeny muzykologów i staje się jedną ze specjalności etnograficznych w miarę precyzowania się metod badawczych tańca. Wyrazem tego jest m. in. pojawianie się specjalnych sekcji tańca na kolejnych międzynarodowych kongresach folklorystycznych i etnograficznych na przestrzeni ostatnich kilku lat. W czasie ostatniego', VII Kongresu MUNAE w Moskwie czynna była również oddzielna sekcja Tańca i Teatru Ludowego. Referaty wygłoszone w ciągu 2 sesji (w dniu 2 VIII 1964 r.) z zakresu folkloru tanecznego miały jednak przeważnie charakter opisowy, dotyczyły tańców poszczególnych narodów, a rzadko kiedy �346 Spruu;:ozdania i recenzje poruszały problemy natury bardziej ogólnej z zakresu metodyki badań itd. Ponadto wśród kilkunastu wygłoszonych referatów wyraźnIe zaznaczał się brak wystarczającej dokumentacji samej formy ruchowej tańców w demonstrowanych przykładach i omawianych opracowaniach. A przecież w myśl programu głównym tematem obrad miały być właśnie metody utrwalania folkloru tanecznego. Tym niemniej referaty wnosiły pewne nowości do ogólnego obrazu badań nad tańcem i dlatego warto ich treść zasygnalizować. Wnikliwą charakterystykę folkloru tanecznego Armenii łącznie z omowleniem utanecznionego tam teatru ludowego dał referat S. S. Lisicjan - ZSRR (Tancevalnyj i tieatralnyj folklor armianskogo naroda). Autorka kieruje od 1930 r. specjalnym Instytutem w Erewaniu, zbierającym te materiały. Trzeba tu też pod· kreślić, że p. Lisicjan jest wynalazczynią własnej notacji graficznej ruchu. M. Y. 20rnickaja - ZSSR (Opyt izucenija tradicjonnych tancev narodov Jakutii) omawiała w swym referacie tańce Jakutów, Jukagirów i Czukczów w oparciu o badania terenowe, przeprowadzane na Syberii począwszy od 1960 r. Autorka próbowała wykazać wzajemne wpływy widoczne w materiale tanecznym. Krótką charakterystykę tańców Hucułów, Bojków i Łemków dał R. Harasymczuk ZSSR (Osobiennosti ukrainskich narodnich tancev karpatskogo rajona), autor znanej monografii o tańcach huculskich '. Do wygłoszenia referatu E. L. Gvaramadze - ZSSR (O niekotorych specificeskich osobiennostiach gruzinskogo narodnogo tanca) nie doszło ze względu na brak czasu. Jednak z krótkiej wypowiedzi referentki i demonstrowanych ilustracji wynikało, że w Gruzji znana jest m. in. forma taneczna "piętrowego" koła, znana też na Słowiańszczyźnie (na barkach tancerzy stojących w kole stoją inni, tworząc "piętro"). Analizę dwóch wiosennych obrzędów, połączonych z tańcami z terenu Izraela, dał referat M. Szelem'a - Izrael (Sielskije viesennyje prazdniki v Izraile). Aspekty społeczne tańca weselnego i jego znaczenie magiczne (obsypywanie nowożeńców banknotami) z terenu Włoch, omawiała C. Naselli Włochy (La danza nuziale nei suoi aspetti sociali e magici). Ciekawy przejaw sprzedaży tańca praktykowany w Afryce Zachodniej był tematem referatu J. W. Fernandez - USA (Dance Exchange in Western Equatorial Africa). Wśród plemion Bantu kilkanaście znanych im tańców przechodzi ustawicznie od jednej wsi do drugiej w zmiennych wariantach na drodze sprzedaży. Tańce te stanowią własność kierownika grupy, demonstrującej je w kolejnej wsi. Problem adaptacji folkloru tanecznego do potrzeb współczesnej sceny i widowisk plenerowych uwzględniał przede wszystkim referat H. Suny - ZSSR (Narodnaja choreografija na prazdnikach piesni i tanca Sovietskoj Latvii). Autor widzi możliwość "kontynuowania" tradycyjnych łotewskich form choreograficznych w współczesnych, masowych widowiskach festiwalowych. Przyjmuje przy tym konieczność zachowania oryginalnego brzmienia melodii towarzyszącej tańcowi. Choreografię natomiast proponuje odpowiednio zwielokrotnić, powiększyć "wzbogacając" ją też o współczesne treści i nowe elementy choreotechniczne. Referat spotkał się z krytycznymi uwagami dyskutantów. Trzeba przyznać, że problem poruszony przez referenta jest jednym z najbardziej dyskusyjnych momentów wśród współczesnych użytkowników folkloru tanecznego w wielu krajach. Jednak wielu dyskutantów stanęło na stanowisku, że taka koncepcja eksploatacji mate- , R. w. Harasymczuk, Tańce huculskie, Lwów 1939. �Spl'awozdania 347 i recenzje riału nie ma nic wspólnego z kontynuacją tradycyjnej choreografii ludowej, a niektórzy uważali, że takie powiększanie, zwielokrotnianie oryginalnej formy prowadzi wręcz do jej wynaturzenia. Wreszcie dwa referaty poświęcone były pieśniom tanecznym. N. N. Nadirov ZSSR (Sovremiennyje igrovyje i pljasovyje piesni tatarskogo naroda) przeprowadził wnikliwą analizę dostępnych mu dawnych i nowych materiałów i podał ich systematykę. Charakterystykę korowodów podmoskiewskich dała N. Vladykina-Bacinskaja-ZSSR (Podmoskovnyje chorovody). Na pytanie dyskutantów jak przebiegał ruch taneczny do śpiewanej przez prelegentkę pieśni, nie umiała ona dokładnie tego okreśłić, mimo że w referacie usiłowała podać opis słowny akcji tanecznej. Jako muzykolog nie była po prostu w stanie uchwycić przebiegów ruchowych tańca. Nasuwa się przy tej okazji nieodparty wniosek, że dziedzina folkloru tanecznego wymaga dzisiaj już tak dalece posuniętej specjalizacji, że muzykolog może być tu już tylko ścisłym współpracownikiem choreologa. Problematykę badań nad tańcem podjął dopiero referat A. Bucsan i E. Balaci -Rumunia (La Methode d'Analyse Morphologique et Stylistique de la Danse Populaire Roumaine). Analiza morfologiczna materiału tanecznego z terenu Rumunii umożliwiła autorom ustalenie pewnych typów tanecznych, zajmujących określone obszary (jak gdyby zasięgi "dialektów" tanecznych) i ekspandujących okresowo na inne tereny Europy. Referat odczytano pod nieobecność autorów, dlatego nie można było się zorientować w metodach przez nich stosowanych. Referat R. Lange'go - Polska (Kinetography Laban - Movement Notation and the Folk Dance Research in Poland) 2 omawiał metodę badań nad folklorem tanecznym w Polsce, stosowaną w ośrodku toruńskim. Poruszona w nim problematyka wywołała duże zainteresowanie i burzliwą dyskusję. Stanowisko referenta zostało poparte przez wielu dyskutantów i uczestnicy tego posiedzenia doszli do wniosku, że istotnie, bez użycia jednoznacznego sposobu notacji ruchu nie może być już współcześnie mowy o pracy naukowej w zakresie folkloru tanecznego. Kolejna konferencja international Folk Music Council odbyła się w sierpniu 1964 r. w Budapeszcie. Komisja do spraw tańca ludowego IFMC debatowała głównie nad zagadnieniami terminologii, stosowanej w badaniach naukowych nad tańcem ludowym. Wobec prób rozwiązania tego zagadnienia podejmowanych do tej pory przez poszczególne ośrodki, zaistniała potrzeba ujednolicenia tej terminologii w skali światowej. Ma to pierwszorzędne znaczenie dla prac w zakresie analizy formalnej tańca, wymagających często zestawień porównawczych w bardzo szerokiej skali. Rezultatem tych poszukiwań jest próbna publikacja, opracowana przez delegowane grono fachowców i opublikowana przez ośrodek badawczy w Lipsku". Proponowana w tej pracy terminologia oparta została na analizie ruchowej materiału tanecznego, pochodzącego z 6 krajów europejskich. Przy rejestracji materiału dowodowego posługiwano się notacją Labana. Schematy analityczne wypisywane są w formie równań matematycznych. Praca ta spełnia jednocześnie rolę metodycznego wprowadzenia w studium analizy tańca. 2 Lange Poland, Lud R., Kinetography Laban t. L, s. 378 - 391:1 IFMC Volkstanz-Kommission, analyse. Herausgegeben von Dr. Kurt .Tuli 1965. (Movement Notation) and the Arbeitsgruppe Terminologie, Petermann, National-Komitee Folk Dance Syllabus der fUr Volksmusik Research in Volkstanzder DOR, �348 SpraUXJzdania Nie trzeba specjalnie podkreślać, jak klorystyki tanecznej ma to osiągnięcie. i recenzje wielką wagę dla przyszlości całej fol- W Bukareszcie odbył się w dniach od 5-8 X 1965 r. zjazd rumuńskich etnografów i folklorystów. M. in. reprezentowana była tu dziedzina folkloru tanecznego. Referowano głównie prace związane z morfologią i terminologią folkloru tanecznego z terenu Rumunii. Ze względu na tworzącą się aktualnie dopiero dziedzinę etnologii tańca warto zasygnalizować niektóre tematy prac rumuńskich badaczy: a) Andrei Bucsan, Problematyka systematyki materiału kinetycznego w rUmU1tskich tańcach ludowych. b) Anna Giurchescu. Analiza strukturalna rumU1iskich tańców ludowych. c) Emanuela Balaci, Szereg obserwacji, dotyczqcych stylu rumuńskich tańców ludowych. d) Constantin Costea, Lokacja tańców męskich we współczesnym repertuarze tańców ludowych. Również w Albanii dziedzina folkloru tanecznego zyskuje sobie pozycję w etnografii. Na posiedzeniu naukowym, urządzonym z okazji 20-lecia wyzwolenia Albanii m. in. zreferowany został przez Nexhat Agolli przebieg badań terenowych nad tańcem w jednym z regionów kraju. Określono styl tańców, ich strukturę i towarzyszącą im muzykę. (Demos 1965/2, s. 227). W Folkwang Hochschule, Essen (NRF) urządzono w ciągu czerwca i lipca 1965 r. specjalną sesję pt. "Spotkania z Polską". Obok wykładó"" z dziedziny muzyki i dramatu (z udziałem fachowców z Polski), Wydział Tańca tej uczelni zorganizował cykl, poświęcony folklorowi tanecznemu Polski (wykładowca - R. Lange), który spotkał się z ogromnym zainteresowaniem ze strony międzynarodowego grona słuchaczy, publiczności i prasy. Okazuje się, że problematyka folkloru tanecznego zawsze jest jeszcze nieodkrytą domeną dla praktyków tal1ca scenicznego i zawiera w sobie wiele elementów, mogących inspirować twórczość w zakresie tańca artystycznego, który utknął aktualnie na bezdrożu poszukiwań w dziedzinie abstrakcji. Omówienie wybranych publikacji Zornickaja M. J., Narodnyje tancy Jakutii. Moskwa 1966, ss. 168, mapy, ilustr. Zwięzła monografia folkloru tanecznego ludów zamieszkujących Jakutską SSR. Praca ma charakter etnograficzny i oparta została głównie na materiale zebranym w czasie ekspedycji, organizowanych przez Jakutską Filię Syberyjskieg" Oddziału AN ZSSR w latach 1950-1965. Materiały zostały zebrane nu drodze bezpośredniej indagacji informatorów i zaopatrzone w odpowiednie metrykacje. Formy ruchowe utrwalono tylko w opisie słownym, dopełnionym rysunkan;; i fotografiami. Posługiwano się również filmem. Prace przeprowadzano głównie w miesiącach letnich i wiosennych. Obok tradycyjnego folkloru tanecznego zwrócono również uwagę na tzw. "współczesną twórczość ludową" w zakresie tańca i badania przeprowadzono też w niektórych kołchozach. Tło akustyczne do tańcó .•,: nagrywano na taśmy magnetofonowe. W pracy przeprowadzona została charakterystyka materiału tanecznego n8 badanym obszarze. Ustalone zostały lokalne odmiany tańców i zasięĘ ich występowania oraz postawiono problem genezy i rozwoju tych tallców. Podany jest również stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej i współczesne jej zastosf'- �Sprawozdania recenzje 349 wanie. Dane dotyczące choreografii dopełnione są uwagami o ubiorze i obrzędach, związanych z tańcem, a niekiedy autorka bardziej szczegółowo szkicuje ogólne tło kulturowe. Również dawniejsza literatura typu podróżniczego i etnograficznego została w pracy wzięta pod uwagę. Nie zawiera ona jednak bliższych szczegółów o tar'leach, co jest zjawiskiem ogólnie znanym w skali światowej. W obliczu badań nieprawdziwe okazały się też przypuszczenia niektórych autorów, że ludy północne w ogóle tańców nie uprawiają. Praca wnosi też cenne wiadomości o mało znanym repertuarze tanecznym ludów typu koczowniczego. Głównym zrębem pracy jest charakterystyka tańców Jakutów, Ewenów i Ewenków, Jukagirów i Czukczów. Autorce udało się stwierdzić, że na całym badanym obszarze występuje forma korowodu jako reprezentatywna w różnych odmianach i wariantach. (Choć np. wśród Czukczów z trudem odkryto ten typ tańca. Przeważają tu bowiem tańce typu indywidualnego, polegające głównie na improwizacji). Zasięg występowania taóców typu korowodowego ilustruje załączona mapa. Obok tańców korowodowych występują w repertuarze badanego obszaru tańce parowe lub indywidualne, improwizowane, z elementami naśladowczymi. Ten ostatni rys przenika niekiedy też do tańców korowodowych (załączona mapa zasięgu występowania tych zjawisk). Zabawy ruchowe o charakterze grupowym, parowym i indywidualnym noszą znamiona bardzo dawnego pochodzenia. Występują tu też pantomimy o charakterze obrzędowym z elementami totemistycznymi (np. u Jakutów). Zatraciły one obecnie już swe dawne funkcje rytualne i przechodzą w zapomnienie. Od wiekowych informatorów autorka uzyskała też fragmenty tańców szamanów, wykonywanych niegdyś w czasie specjalnych misteriów. Akompaniament do tar'lców i zabaw stanowią głównie rytmiczne okrzyki tańczących, niekiedy naśladujące odgłosy ptaków (np. taniec "żurawia", "czajki" u Czukczów, "Łabędzia" u Jukagirów). Autorka dostrzega przewagę elementu geometrycznego w rysunku tanecznym. Analizuje również różnice i podobieństwa pomiędzy tańcami poszczególnych ludów badanego terenu. Dostrzega też możliwość wpływów rosyjskich (osadnicy jeszcze z XVII w.). Rozważa również w niektórych przypadkach nawiązania do kultury tanecznej Buriatów. Brak materiałów porównawczych z terenów sąsiednich uniemożliwia jednak wyprowadzenie dalszych wniosków. Autorka zwraca też uwagę na konieczność przeprowadzenia dalszych badań w okolicach bardziej odległych na terenie badanego obszaru. Uwzględnia również zmiany, zachodzące w ubiorze i wynikające z tego różnice w sposobie tańczenia. Przekonywująco również omawia wpływ środowiska naturalnego i tła kulturowego na kształtowanie się form tanecznych. Jeżeli chodzi o zastosowanie folkloru tanecznego we współczesności, to autorka reprezentuje pogląd, jakoby tradycyjny folklor taneczny, organizowany przez profesjonalistów i "zasilany" zdobyczami zawodowego wykonawstwa tanecznego jest jego dalszą drogą rozwoju i ma prowadzić do powstania nowych form ludowej twórczości (kultura masowa). Autorka postuluje również konieczność ustalenia ujednoliconych kryteriów analizy formalnej. Zwraca uwagę na brak metodologii w pracach nad folklorem tanecznym. Krytykuje literaturę taneczną o charakterze użytkowym, dającą tylko opisy materialów, selekcjonowanych bez żadnego kryterium i bez uwzględniania kontekstu tradycyjnego repertuaru tanecznego. �350 Sprawozdania i recenzje Flett J. F., T. M., Traditiona~ Dancing in Scot~and. London 1964, s. 313, ilustr., mapy. Autor jest wykładowcą matematyki na uniwersytecie w Liverpool'u. Wraz z żoną podjął przed wielu laty zbieranie tańców w terenie i przebadanie żródeł pisanych, dotyczących tańców szkockich. Oboje publikowali liczne artykuły w magazynach folklorystycznych. Przy pomocy swego zespołu tancerzy organizowali liczne odczyty, połączone z demonstracją tańców szkockich. Rozdział wstępny orientuje pobieżnie w historii tańców szkockich. Omówione w nim zostały ważniejsze zbiory tańców i zasięg działania dawnych zbieraczy. W dalszym ciągu następuje opis zwyczajów, związanych z wykonawstwem tanecznym. Charakterystyka trybu szkolenia tancerzy (ważny moment w tańcu szkockim) jest tematem następnego rozdziału. W dalszym ciągu pracy poszczególne rozdziały poświęcone są tallcom wysp Archipelagu Orkadzkiego i wysp Szetlandzkich. Następnie choreotechnika tańców "reel" i "country dance" badanego terenu (opisy słowne dopełnione znaczkami graficznymi). W aneksie - charakterystyka tańców z "Nowej Szkocji", przeniesionych niegdyś przez osadników szkockich. Całość dopełnia wykaz informatorów i bibliografia. W całości pracy uderza gruntowna znajomość materiałów, staranna ich analiza w oparciu o zaplecze historyczne. Wydobyte zostało ciekawe zjawisko upowszechnienia się i adaptacji form tańca dworskiego przez szerokie kn;gi społeczne. Autorzy równocześnie jednak starają się odkryć elementy dawniejsze tat1ca szkockiego. Dlatego przytoczony został duży materiał z odległych zakątków i wysp, dokąd wpływy formalnej etykiety zawodowych mistrzów tańca z południa kraju - nie docierały. Czasopismo "Ethnomusicology" publikowało w ostatnim czasie sporo artykudotyczących etnologii tańca. Poniżej przegląd kilku ważniejszych prac: Hugh M. Miller, A Data Check-Ust for the Study of Ethnic Dance. (Kwestionariusz do studium nad tańcem etnicznym), Ethnomusicology 1964/1, s. 55. Krótki zbiór dyspozycji, dotyczących przebiegu badań terenowych wypróbowany przez autora w Polinezji. Są to ogólne dane z pominięciem subtelności, które badacz nanosi na arkusz materiałowy zależnie od możliwości i potrzeb. Joann Wheeler Kealiinohomoku, A Court Dancer Disagrees with Emerson'.) CLassic Book on the Hu~a, (Tancerka nadworna nie zgadza się z klasyczną książką Emerson'a na temat tańca hula), Ethnomusicology 1964/2, s. 161. Autorka porównuje wiadomości, uzyskane od 90-letniej tancerki hawajskiej, z książką N. B. Emerson'a z roku 1909, uchodzącą dotąd jako klasyczny zbiór' wiadomości o tańcu hula. Sędziwa informatorka była tancerką na dworze króla Kalakaua i później prowadziła własną szkołę tego tańca. Rozbieżności wynikają głównie przez niewłaściwe interpretowanie "terminologii" tanecznej przez Emerson'a. John Donald Robh, Rhytmic Patterns of the Santo Domingo Corn Dance, (Przebiegi rytmiczne tańca "na zboże" w Santo Domingo), Ethnomusicology 1964/2, s. 154. Notacja przebiegu tańca o skomplikowanych rytmach i rysunku z terenu Republiki Dominikańskiej (Haiti). Norman Feder, Origin of the Ok~ahoma Forty-nine Dance, (Pochodzenie tańca pod nazwą "czterdzieści-dziewięć" z Oklahoma), EthnomusicoJogy 1964/;3, s. 290. Powstanie tańca i jego nazwy, rozprzestrzenienie i stan zachowania. łów, �Sprawozdantu 351 t recenzje Judith Lynne Hanna, Africa's New TraditionaL Dance, (Nowy taniec tradycyjny z terenu Afryki), Ethnomusicology 1965/1, s. 13. Autorka artykułu w oparciu o l-roczne badania terenowe dowodzi zmian, jakie zaszły w tradycyjnym tańcu afrykańskim wskutek przebudzenia się poczucia nacjonalizmu i powstawania tworów państwowych. Niektóre tańce uległy zapomnieniu lub też zmieniły się. Przestały być aktualne niektóre dawne funkcje religijne i społeczno-ekonomiczne tańca. Autorka dostrzega w nowych tworach tanecznych przejawy ciągłości tradycji obok całkowicie nowych elementów. W dalszym ciągu analizuje zmiany, jakim te tańce podlegały już w przeszłości (wpływ okupacji europejskiej, chrystianizacja, szkolnictwo, urządzenia cywilizacyjne itp., a w innych rejonach podobne oddziaływanie islamu), charakteryzuje obecny obraz tańca afrykańskiego. Podkreśla aspekty polityczne pokazów tanecznych. Festiwale i konferencje są okazją do demonstrowania tańców jako przejawów odrębności kulturowych. W dalszym ciągu autorka analizuje zmiany jakie zaszły również w kostiumach, używanych do tańca i akompaniamencie muzycznym. Końcowy rozdział poświęcony jest analizie zmian, jakie uwidaczniają się w formach tańca afrykańskiego, którym zaczyna zagrażać niwelacja. Roderyk G. Kurath, S. Marti, Dances of Anahuac. Chicago Lange 1964, ed. by Sol Tax, ss. 251, ill. W powstającej współcześnie etnologii tańca ta praca dwojga autorów (choreolog i muzyk) ma szczególną pozycję. Przeprowadzona w niej rekonstrukcja tańców i rytuałów Majów i Azteków z epoki prekortezjańskiej oparta została głównie o wnikliwą analizę starych kodeksów, kronik i przede wszystkim ceramiki i rysunków z wyobrażeniami tańca. Występująca w tych materiałach ogromna ilość bóstw przedstawiona jest zwykle w pozach tanecznych. Dzięki temu udało się autorce wypośrodkować styl poszczególnych grup tańców. Nieodzownym dopełnieniem tej pracy są materiały porównawcze z dziedziny współcześnie istniejącego folkloru tanecznego. Cały materiał choreotechniczny został podany w transkrypcji systemem Labana (kinetografia). Obraz tańca tej odległej epoki ukazany został na tle życia codziennego, społecznego i poszczególnych zwyczajów. Uwzględnione rówmez zostały rozliczne aspekty tańca (religijny, ekonomiczny, leczniczy, rekreacyjny). Praca składa się ze wstępu i 12 rozdziałów; ale dadzą się wyróżnić 3 zasadnicze części: a) analiza żródeł; b) analiza materiału tanecznego, zawartego w żródłach oraz materiał choreotechniczny współczesnego folkloru tanecznego; c) analiza elementów muzycznych (ikonografia, instrumenty muzyczne, nawiązanie do współczesnego folkloru muzycznego), analiza symboliki tańców. Wspaniale ilustrowane dzieło jest przykładem nowocześnie przeprowadzonej rekonstrukcji tańca jednej z dawnych cywilizacji (archeochoreografia). Roderyk H. Suna, Novaja sistema kinetograf H Latvijas PSR Zinatnu Akadcmijas Vestis, zaptSIeJ nr choreograficeskich 5 (214), Riga Lange dvizenija. 1965. Autor omawia stosowany przez siebie system notacji ruchu, na dużej ilości materiału z dziedziny folkloru tanecznego Łotwy. wypróbowany �352 SpraWozdania i recenzje W treści artykułu polemika z niektórymi wypowiedziami uczestników Sekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w Moskwie w 1964 r. (np. wypowiedź W. Malma) co do uniwersalności systemu notacji R. Labana w pracy nad folklorem tanecznym. System H. Suny istotnie obejmuje: 1) podział czasowy - wyznaczony rytmem, 2) horyzontalną projekcję ruchu, 3) wertykalną projekcję ruchu, 4) jednoczesność ujmowania ruchów różnych części ciała . . Brak jednak ostatniego z pryncypalnych elementów pełnej notacji ruchu, jakim jest rejestracja przepływu ruchu (the Flow of Movement), dzięki czemu występuje widoczny brak powiązania pomiędzy poszczególnymi fazami notacji. Tymczasem element ten jest zawarty w systemie Labana. Stąd teź nic dziwnego, że ten ostatni system ma dziś w dziedzinie folklorystyki tanecznej powszechne zastosowanie na całym świecie. System H. Suny jest niewątpliwie znacznym usprawnieniem zapisu ruchu w stosunku do opisu słownego. Ma on jednak charakter mnemotechniczny i znaczenie lokalne (jak np. swego czasu system St. Totha w Czechosłowacji). Roder'uk Lange � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3b4d2d1f2f5e0463aa6a5bd82efce5d.pdf f02aa8c05e3f8deaf73db08620494eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4017 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.357-368 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJEWÓDZKA W Y S T A W A RZESZOWSKIEJ W SZTUKI LUDOWEJ ŁAŃCUCIE JANINA l ^ r u g a z kolei wystawa rzeszowskiej sztuki ludowej urządzona była przez Wojewódzki W y ­ dział K u l t u r y i Sztuki oraz Centralą Rolniczą w wyjątkowo trudnych warunkach organizacyj­ nych (brak środków lokomocji), słabiej obesłana w porównaniu z zeszłoroczną wystawą, a pomy­ ślana była jako dalszy ciąg zapoczątkowanej w ubiegłym roku planowej akcji w zakresie przy­ stosowania wytwórczości ludowej do potrzeb mia­ sta. Wystawa ta trwała od 10.IX do 10.X r. b. urządzona w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie. Ekspozycją wystawy przeprowadził art. mai. prof. Bielecki Włodzimierz z Rzeszowa przy pomocy art. malarek Hanny Milewskiej i Janiny Golczyńskiej, uczestniczek ekipy naukowej łódzkiego S TAN KIE WICZO WA Muzeum Etnograficznego, przeprowadzającej w t y m czasie badania terenowe w rejonie Łańcuta. Zebrano od 110 wystawców około 670 ekspo­ natów. Część z pośród nich, przeważnie tkaniny, wyłączono z ekspozycji, przeznaczając do sprze­ daży w czasie trwania wystawy. Do ekspozycji użyto około 300 przedmiotów. Najliczniejszy był dział ceramiki, potem koronek, tkanin, zabawek z drewna, pisanek, wyrobów koszykarskich z w i k ­ liny i łupanego drewna, oraz rzeźby Szczepana Woźniaka. Całość uzupełniona była wybranymi eksponatami muzealnymi, ze zbiorów organizują­ cego się w Łańcucie Muzeum Etnograficznego, dla pokazania podłoża, na k t ó r y m wyrosła tradycyjna wytwórczość miejscowa. Zbiory te pochodziły Ryc. 1. Ozdobny brzeg „rańlucka" muślinowego, z trzema różowymi pwkami, tkanymi w regularnych odstępach opięciu i sz(ściu nitkach, haUowany ciemno-wiśniowymi nićmi, ściegiem dzierganym i nakładanym. Ryc. 2. Podobny brzeg „rańlucłm" muślinowego, haftowany tym samym ściegiem, nićmi ponsowymi i czarnymi. 357 �Bye. 9. „Królik" gwiz dawka gliniana lepiona, również przez Kępę Władysława z zakupów ostatnio poczynionych przez ekipę pod kierunkiem dr Janiny Krajewskiej, dyrektorki Muzeum Etnograficznego w Łodzi. W w y n i k u zeszłorocznego konkursu ceramiki, na obecnej wystawie pokazano próby częściowego przystosowania wytwórczości niektórych garnca­ 10. wą. „Baranek" Wykonała wykonana rzy do potrzeb miasta. Garncarze ci pochodzili przeważnie z powiatu łańcuckiego. Wystawiono d r o b n ą galanterię ceramiczną, poszukiwaną obec­ nie na rynku, jak: m'seczki, talerzyki, popielnicz­ ki, wazoniki i figurki. Duże naczynia znane z po­ przedniej wystawy służyły do dekoracji. zabawka leviona i polewana brązową pole­ w 1949 r. Chmiel Emilia ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut. �Wyróżniały się drobiazgi Andrzeja Ruty z Za­ lesia, swoim starannym wykonaniem, dobrą po­ lewą i właściwym sposobem zdobienia oraz figurki-gwizdawki Kępy Władysława z Medyni Gło­ gowskiej, wyrabiane z czerwonej gliny, czasem pobielane lub częściowo polewane nieregularnymi plamami zielonej i brązowej polewy (wchodzą w grę względy oszczędnościowe), proste w formie, ciekawe w ekspresji, odcinające się od reszty drobiazgów swoim etnicznym charakterem. Poza t y m duża różnorodność doniczek do i ośliń, Prucnala Jana, Kępy Władysława, Kota Józefa, Kuźniara Józefa i innych z Zalesia i Me­ dyni Głogowskiej, prostych logicznych w formie, pobielanych, czasem polewanych ze zdobioną pla­ stycznie krawędzią, lub kielichowatych na nóż­ kach oraz różnego rodzaju i wymiaru, polewa­ nych i niepolcwanych miseczek, dzbanuszków, fla­ koników, dwojaczków itp. drobiazgów, wyrabia­ nych na miejscowy użytek, zbywanych na tar­ gach i uroczystościach w dniach okolicznościo­ wych. Tego rodzaju drobiazgi dostarczyli: Gąsior Stanisław, Piela Józef, Woś Antoni, Welc Michał, K u ź n i a r Jan, Kowal Walenty i inni również z te­ renu powiatu łańcuckiego. i Dotychczasowa praktyka wytwórców wykaza­ ła, że przy wyrobie drobnej ceramiki najlepiej wypadają miniatury niektórych naczyń u ż y t k o ­ wych o kształtach tradycyjnych, gdyż zachowują niewypaczone formy i wdzięk pierwowzoru. Brak właściwych wzorów wazoników do cię­ tych kwiatów, tłumaczy się tym, że przedmioty te nie są związane z tradycją wytwórczą terenu a inspiracja w t y m kierunku jest trudna, niepo­ wołana jest wręcz szkodliwa, a z nią przeważnie spotykają się garncarze ludowi. Jako przykład mogą służyć popielniczki —- psie budy, i — gołębniczki, z ładnie dobrana polewą, starannie realistycznie wykonane przez Mariana Pielę, zdol­ nego, czternastoletniego chłopca, który ma żywą wyobraźnię i umiejętność zdobnictwa postaciowego i figuralnego. Inny przykład z tej kategorii to wa­ zoniki i lichtarze w kształcie pniaczków z grzyb­ kami. Wyrobem klockowych koronek z Ośrodka Bo­ bowa t r u d n i ą się przeważnie wiejskie kobiety z najbliższych okolic Bobowy, wykonując je spo­ sobem nakładczym lub domowym, na podstawie wzorów, dostarczonych przez Spółdzielnię, lub na­ wet zdobytych przygodnie. Brak właściwego kie­ rownictwa artystycznego i fachowej organizacji wytwórczości, zbytu i zaopatrzenia w surowiec, są głównymi mankamentami Ośrodka. Pokazane na wystawie wzorce mogą służyć jako przykłady dobrej techniki klockowej, mającej swoją tradycję w terenie. Najstarszą k o r o n k a r k ą jest ob. Wojna T Ryc. 6. Niciana feo?on/;o klockowa (średn. 15 cm.) wy­ konała w [У49 r. Sewerynowa Janina z Bobowy p Gorlice Byc. 7. Kołnierzyk do' stroju' kobiecego, zdobiony haftem białym, wykonany ściegiem płaskim i techniką dziurkową Byc. 8. Kołnierzyk od koszuli kobiecej, haftowany białym haftem wypukłym (podkładanym), łączonym z techniką dziurkową �Tekla z Bobowy (80 lat), Sewerynowa Janina, Tłuczek Helena, Sarkowicz Janina, oraz Magiżanka Hanusia i inne. Miejscowe tkactwo ludowe prawie zanika wraz z zanikaniem używania stroju ludowego, dla nawiązania więc do tradycji przedstawiono muzealne eksponaty, aby choć fragmentarycznie po­ kazać, jak wyglądało tkactwo ludowe w technice lnianej i wełnianej. Pokazano między i n n y m i kilka białych lnianych 1 jeden muślinowy ,,rantuchów'\ Są to wąskie, długie, bo sięgające za kolana, płó­ cienne nakrycia głowy z czerwonymi tkanymi czlakami, zdobione p i ę k n y m haftem czarnym, ciemno-wiśniowym i czerwonym, o archaicznych, tradycyjnych wzorach. Również chusta biała, lnia­ na, z czerwonymi tkanymi szlakami i wyszyciem na jednym rogu, wykończona krótkimi pasmami frendzli na rogach, jest bardzo ciekawym i cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m miejscowym. Stara sukmana ,,płótnianka" podszyta pasia­ stą tkaniną samodziałową z naturalnej wełny ciemnej i jasnej w pasy szare i brązowe o niere­ gularnej szerokości, również była rzadkim okazem miejscowego tkactwa ludowego. Ryc. 4. Gwizdawka „chłop z kurą" wyko' nana przez Kępę И łady sława tą samę tech­ niką, częściowo polewana bezbarwną glazurą (wielkość naturalna). Ryc. 5. „Kobiela z dzieckiem" lagoż auto­ ra (wielkość naturalna}. Żywe ośrodki, w przeciwieństwie do zbiorów zabytkowych, nie reprezentują właściwości re­ gionu, gdyż pokazane dekoracyjne tkaniny lniane z Ośrodka ..Leżajsk ' w technice i we wzorach kopiują tkactwo białostockie. Bieżąca wytwórczość tkacka Ośrodka „Korczyna", jest ściśle użytkową, nawet bez akcentu etnicznego. Interesujące były niektóre próby indywidualne ob. Dudka (starszego) z Leżajska, w których po­ szukuje właściwego charakteru dla dekoracyjnego tkactwa rzeszowskiego, jak również w tkaninach, wykonanych techniką haftu tkackiego, widać opa­ nowanie trudności technicznych, zwłaszcza w roz­ wiązaniu szlaków tkanych w osnowie i w w ą t k u . Jak nigdzie w Polsce zachowała się żywa for­ ma znanych i znakomitych pisanek rzeszowskich, robionych t r u d n ą i skomplikowaną techniką wie­ l o b a r w n ą woskową (batik). Pisanki te cechuje świeżość, bogactwo m o t y w ó w i barw, powtarza­ jących się w swoich elementach, a jednocześnie są one różnorodne i niepowtarzalne, gdyż prawie nie spotyka się dwóch jednakowych pisanek. Z wielkim upodobaniem i smakiem zajmują się wiejskie kobiety i dziewczęta kwiaciarstwem na użytek własny. Robią pomysłowe, kompozy­ cyjnie ułożone bukiety i ozdoby do stroju i uro­ czystości okolicznościowych, na wysokim poziomie artystycznym i technicznym. Bardzo interesujące były również plecionki z w i k l i n y i rogoziny, w y ­ rabiane przez repatriantki, zamieszkałe w Radym­ nie, Jaśle i najbliższych okolicach Rzeszowa, obfi­ tujących w trzciną potrzebną do wyrobu tych 1 �Rys. 3. „Konik", zabawka, lepiona, pobielana i częściowo pole­ wana, brązową polewą. (Wielkość naturalna) wykonał w 1949 r. Kępa Władysław ze wsi Medynia Głogowska, powiat Łańcut. przedmiotów. Zabawki drewniane ludowe wciąż oczekują na organizację zbytu. Rzeźba ludowa rzeszowska na tej wystawie reprezentowana była tylko przez Szczepana Woż­ niaka. Chcąc przystosować swoją twórczość do użytku współczesnego, w y k o n a ł kilka figurek typów wiejskich. Rzeźbiarz ten jest jednym z lep­ szych twórców ludowych, a w swoim przystoso­ waniu i przestawieniu tematyki, staje się trochę bezradnym, miejscami brak mu nowych założeń i koncepcji. Ryc. 11 Twórczość ludowa, żeby żyć, musi się przy­ stosować do życia współczesnego, a w tym prze­ stawieniu mogą się zmienić formy. W tym przy­ padku wydaje się, że sprawa wymaga dalszej wzmożonej opieki i poprawy w a r u n k ó w mate­ rialnych. P r ó b y przystosowania się do współczesnych w a r u n k ó w u garncarzy, przeprowadzone w ro­ dzimej fermie tych twórców i z własnej ich i n i ­ cjatywy wypadają dobrze, jako przykład w pow. łańcuckim służyć mogą udane miseczki, talerzyki i niektóre drobiazgi Andrzeja Ruty. „Rarituch" łniany samodziałowy, tkany zwykłym spłolem płóciennym, zdobiony różowymi szlakami, oiaz Haftem płaskim i dzierganym w kolorze czarnym w odmiennym motywie tradycyjnego ornamentu. 361 �IV P O W O J E N N Y K O N K U R S W KRAKOWIE Ryc. 1. SZOPEK Szopka wykonana przez Ludwika Zygmunta w r. 1949 fot. R. Reinfuss ZOFIA W dniu 22.XII 1949 odbył się na Rynku K r a kowskim I V powojenny konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską, zorganizowany jak zwykle przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Do konkursu zgłoszono 40 szopek, co w stosunku do roku zeszłego stanowi nieznaczną zwyżkę. Ogólny poziom szopek był w bieżącym roku bardzo wysoki i w y r ó w n a n y . Nie było żadnych „dziwactw" w rodzaju papierowych modeli Sukiennic, kościołów, wieży Eifla i tp. Dwa razy tylko zanotowano tak zwane „stajenki" w formie drew- 362 I KUBKOWA nianych szop krytych słomą, które jako obce tradycji krakowskiej nie były przez sąd konkursowy brane pod uwagę. Ten sam los spotkał szopkę w stylu z czasów „Młodej Polski", w y k o n a n ą z papieru przez pewnego inteligenta. W tegorocznym konkursie przeważały szopki średniej wielkości i małe, b r a k ł o natomiast zupełnie dużych ze scenkami dla przedstawień kukiełkowych. Wśród średnich przeważał zdecydowanie typ szopki z dwupiętrowo nad sobą położonymi w n ę k a m i i trzema wieżami, z których środkowa nakryta jest kopułą, boczne zaś posiadają zakoń- �Яус. 2. SzopSka iiyluiiuina prz.cz 'Zdzisława w r.' l'J4'J Jul. li. Reinfuss Dudzika czenia gotyckie zbliżone do wież kościoła Mariac­ kiego. Wśród małych szopek najwięcej było t r ó j wieżowych nakrytych dachami w formie stożka, lub (wyjątkowo) ostrosłupa. Szopek w których wieże były nakryte kopulami było zaledwie dwie. Pięciowicżowe szopki, wymagające większych nieco rozmiarów wystąpiły tylko dwa razy, przy­ czyni w jednym wypadku wszystkie pięć wież miały nakrycie stożkowate, w drugim środkowa wieża nakryta była kopułą. Podobnie jak w roku zeszłym prócz koloro­ wych papierów do wyklejania szopek użyte były obficie różnokolorowe metalowe folie, co powięk­ szało wrażenie bogactwa i tak bardzo obfitych ozdób. Cztery pierwsze nagrody połączone z zaku­ pem szooek uzyskali: Franciszek Tarnowski, mu­ rarz z Krowodrzy, Tadeusz Ruta murarz z Grze­ górzek, Zdzisław Dudzik robotnik ze Zwierzyńca i Antoni Wojciechowski murarz zamieszkały przy ulicy Dietla. Szopka Tarnowskiego zbudowana na założe­ niach przeważnie gotyckich (ryc. 3) stanowi bar­ dzo ciekawą próbę rozwiązania części środkowej zbudowanej na podstawie kwadratowej i nakrytej dwoma krzyżującymi się dachami dwuspadowymi, z których wyrasta wieża nakryta kształtną kopuła 7 latarnią i chełmern. W szopce Dudzika (ryc. 2) odbiegającej wyglądem swym dosyć znacznie od klasycznej szopki krakowskiej, uderza bardzo udatne stopienie poszczególnych elementów sko­ piowanych wiernie ze starej architektury miasta Krakowa. Należy podkreślić, że wszystkie dotych­ czasowe próby tego rodzaju przedsiębrane przez szopkarzy w latach ubiegłych kończyły się z regu­ ły niepowodzeniami. Szopki Wojciechowskiego i Ruty były okazami pięknymi, ale zasadniczo nie wnoszącymi nic nowego ani w kompozycji ogól­ nej, ani w szczegółach wykonania. Trudno w ramach krótkiej recenzji omówić wszystkie nagrodzone szopki, których ogółem było aż trzynaście, nie licząc tych, co otrzymały drobne nagrodv pocieszenia. Wśród szopek odznaczonych jedną z dalszych nagród wyróżniła się oryginalnym ujęciem szop­ ka T,. Zygmunta funkcjonariusza P.K.P., który opierając s ę na elementach gotyckich stworzył całość bardzo spokojną zarówno w kształcie jak i w kolorze (rvc. IV Szopka L . Zygmunta stanowi przykład żywotności szopkarstwa krakowskiego, k t ó r e nie wyczerpane w pomysłach szuka wciąż nowych rozwiązań. ; 1'yc. 3. Szopka wykonana przez Franciszka Tarnowskiego w r. 1449 fol. 11. Reinfuss �Z A G A D N I E N I A T E R M I N O L O G I I B U D O W N I C T W A DREWNIANEGO Na marginesu' obozu sulejowskiego J С T A Jęta J«tka grzęda Część k o n s t r u k c j i wiqzaru dachowego, ł ą c z ą c a pozio­ mo krokwie i z a b e z p i e c z a j ą c a j e przed r o z s u n i ę c i e m . Ze względu na w y s t ę p u j ą c e tu s i ł y r o z c i ą g a j ą c e ł ą ­ czone J e s t z krokwiami na nakładkę p r o s t ą z kołkami lub na nakładkę płetwową. WOJCIECH W czasie prac na tegorocznym obozie naukow y m s t u d e n t ó w historii sztuki w Sulejowie wytoniło się cały serezg zagadnień wymagających szybki ego opracowania. Jednym z nich jest sprawa terminologii konstrukcji i form architekteniąznych. Zagadnienie to, szczególnie wyraźnie w y s t ę puje w drewnianym budownictwie wiejskim, przy 364 T К AL INO WS KI opisach którego spotykamy zarówno stare nazwy ludowe jak i współczesne terminy konstrukcyjne, Brak ustalonych i jednolitych nazw utrudniał w y ­ raźnie porozumienie w rozmowach pomiędzy h i storykami sztuki, architektami i etnografami, biorącymi udział w obozie, gdyż każdy z nich używał innych terminów dla określenia tych samych form �konstrukcyjnych. Terminy te wywodzące sit; z róż­ nych źródeł, bądź oparte na nazwach ludowych, bądź zaczerpnięte z dawniejszych opracowań na­ szych i obcych, a nawet z współczesnych podręcz­ ników budowlanych, którymi w braku słownika terminologicznego posługują się nieraz historycy sztuki w dążeniu do ustalenia pewnych nazw, w y ­ magają koniecznie rewizji i ustalenia pewnego stałego i jednolitego dla wszystkich opracowań naukowych słownictwa. P o ż ą d a n y m byłoby tu stworzenie komisji składającej się z historyków sztuki, etnografów i architektów, t j . przedstawi­ cieli tych specjalności, które interesują się zagad­ nieniami budownictwa drewnianego, celem opraco­ wania słownika terminologicznego budownictwa drewnianego. Prace nad t y m zagadnieniem rozbi­ jałyby się na dwa etapy. 1-szy polegał by na ze­ braniu wszystkich t e r m i n ó w dotyczących budow­ nictwa drewnianego, używanych dotychczas w p i ­ śmiennictwie naukowym i w słownictwie ludo­ wym. 2-gi na opracowaniu słownika ustalającego jednolitą terminologię. Celem uniknięcia jakichkolwiek nieporozu­ mień, pożądanym by było, aby każdemu termino­ w i w słowniku towarzyszył odnośny rysunek lub fotografia wyjaśniająca dostatecznie omawianą formę konstrukcyjną czy plastyczną. Prace przy­ gotowawcze przy ustalaniu słownika możnaby ująć w formę kartoteki ustawionej wg. działów rzeczowych np. ściana i jej części konstrukcyjne, dach, urządzenia ogniowe itd. K a r t y takiej karto­ teki składałyby się z jednej strony z ustalonej obo­ wiązującej nazwy oraz z t e r m i n ó w dotychczas używanych, z drugiej z rysunku i tekstu wyjaśnia­ jącego dany termin. Rzeczowy układ kartoteki w czasie pracy pozwoli na wyeliminowanie dużej ilości kart z odsyłaczami, co przy układzie alfa­ betycznym ze względu na wielką ilość istniejących t e r m i n ó w byłoby nie do uniknięcia, oraz przy ko­ lejnym wykonywaniu r y s u n k ó w zapewni pewną kontrolę, że nie opuści się pewnych form konstruk­ cyjnych dla których brak jest jakiejkolwiek usta­ lonej nazwy w literaturze fachowej. „LIDOVE CESKOSLOVENSKU" KROJE V DRAHOMIRA STRANSKA Cz. I Czechy, nakład Firmy J. Otto, Praga bez daty, 4,|, stron 277, 100 tablic na kredowym pa­ pierze częściowo barwnych, 2 mapy. Praca Stranskiej podzielona jest na dwie czę­ ści ogólną i szczegółową. W części ogólnej oma­ wia autorka w 3 pierwszych rozdziałach rozwój historyczny czeskich ubiorów ludowych, wyróż­ niając zespół form archaicznych, które dziś za­ chowały się już tylko w postaci rzadko występu­ jących reliktów (np. płachty i zawoje w ubiorze kobiecym, płócienne „gacie" i kierpce u mężczyzn;, zespół form zapożyczonych z ubiorów warstw nieludowych, oraz pewne elementy, k t ó r e znalazły się w ubiorze wiejskim jako wynik twórczej działalności samego ludu. W omawianych tu roz­ działach materiał uporządkowany jest w sposób systematyczny, każda część stroju opracowana jest w jej rozwoju historycznym, na tle znanego au­ torce materiału porównawczego. Opisując poszcze­ gólną część ubioru stara się Stranska ustalić czas i wskazać drogi, którymi weszła ona do zasobu ludowej przyodziewy. W związku z przemianami, jakim ulegają stroje ludowe minionych wieków pod w p ł y w e m kultury miejskiej zwraca autorka u w a g ę zarówno na krój, ozdoby, jak i na sam materiał a nawet T' jego b a r w ę . Pierwotnie, podobnie jak i u nas, ubiory ludowe utrzymane były przeważnie w ko­ lorze białym (płótno i naturalna biała wełna), późniejsze stroje, mieniące się bogactwem jaskra­ wych kolorów, wzorowane są na barwnych szatach noszonych w minionych czasach przez warstwy nieludowe. W dalszym ciągu części ogólnej opisuje autor­ ka geograficzne zróżnicowanie ludowych ubiorów na obszarze Czech i stara się wyjaśnić zarówno przyczyny, które sprzyjają wytworzeniu się róż­ nic regionalnych, jak i te k t ó r e je zacierają w y ­ wołując procesy wyrównawcze. W oświetleniu Stranskiej regionalne zróżni­ cowanie ubiorów potraktowane jest nie w sposób statyczny, jak się to czasem zdarzało w dawniej­ szych pracach etnograficznych, ale jako zjawisko dynamiczne, ulegające pod w p ł y w e m różnych wa­ r u n k ó w ustawicznym zmianom zarówno w czasie jak i przestrzeni. Sporo miejsca poświęca autorka na omówienie różnic zachodzących w ubiorze ludowym w zależ­ ności od pory roku, okoliczności w k t ó r y c h ubiór 365 �bywa noszony (ubranie codzienne, świąteczne, obrzędowe i od tego jaki jest wiek i stan c y w i l ­ ny noszącego (ubiór dzieci, młodzieży, żonatych itd.). Część historyczną kończy Stranska ustępem, w k t ó r y m oświetla proces zanikania stroju ludo­ wego. W porównaniu z Polską na niektórych obszarach Czech zaczęły ubiory ludowe wychodzić z użycia bardzo wcześnie. W okolicach Pragi np. już w roku 1836 włościanie nie ubierali się w stroje tradycyjne. Ważną datą w dziejach ubiorów ludowych na te­ renie Czech był rok 1848, w k t ó r y m zniesiono pańszczyznę. Chłop wyzwolony z niewoli osobistej, sytuowany lepiej pod względem ekonomicznym, starał się oderwać od wszystkiego, co przypomina­ łoby mu czasy pańszczyźniane i zarzucał też strój. Jednym z bardzo ważnych czynników, k t ó r e wpły­ w a ł y na zanikanie lub przemiany ubiorów ludo­ wych było przebudowa ekonomiczna gospodarstwa wlościońskiego w ciągu l i polowy wieku X I X . Tam gdzie ubiory wykonywane były z materia­ łów samodziałowych, przestawano je nosić gdy upadł nieopłacalny w zmienionych warunkach wy­ pas owiec i przestano siewać len oraz konopie, co wywołało brak niezbędnych do wyrobu samo­ działów surowców. W innych znów stronach, gdzie wcześniej rozpowszechniły się w ludowych ubio­ rach materiały fabryczne, wzajemny wyścig w sto­ sowaniu kosztownych i pracowitych ozdób dopro­ wadził do tego, że stroje ludowe stały się zbyt drogie i musiały ustąpić wobec miejskich, któro k o n k u r o w a ł y ceną. Osobny rozdział w części ogólnej stanowi opis materiałów u ż y w a n y c h przy wyrobie ludowych ubiorów i to zarówno samodziałowych jak i po­ chodzenia fabrycznego. Obszerne ustępy poświę­ cone tam są ludowemu farbiarstwu oraz ręcznemu drukowi na płótnie. Na zakończenie ogólnej części pracy podaje Stranska opis ludowych sposobów odświeżania i przechowywania odzieży, które to wiadomości niesłusznie przez etnografów bywają zwykle po­ mijane. Szczegółowa część pracy składa się z opisów 15 głównych typów stroju występujących na te­ renie Czech właściwych. Opisy te ujęła autorka w 5 grup, a mianowicie: ubiory ludności zamiesz­ kującej na południowy zachód od Pilzna (okolice Chodska, Stribrna, Pilzna i Plasska), między Pilz­ nem a Piskiem (tzw. Poszumavie i Pracheńsko), Czechy południowe (Netolicko, Doudlebsko, Elata i ok. Taboru), tereny położone dookoła Litomysla i Pelhrimova (2 grupy), Czechy północne (Na- 366 i chodsko i pogórze Karkonoszy) oraz Czechy środ­ kowe. Opis poszczególnego stroju obejmuje na wstę­ pie garść niezbędnych wiadomości o grupie etno­ graficznej, która stroju tego używa (nazwa, hi­ storia, zasięg, warunki geograficzne), uwagi na temat odmian lokalnych a następnie zwięzłą ana­ lizę ubioru kobiecego i męskiego ilustrowaną licznymi rysunkami w tekście z odnośnikami do tablic umieszczonych na końcu. Praca Stranskiej posiadająca w części ogólnej charakter syntetyczny, w części szczegółowej roz­ padająca się na szereg monografii terytorialnych daje sumienny obraz tego, co o strojach ludu czes­ kiego można dziś jeszcze powiedzieć. Przejrzysta w układzie, dobrze ilustrowana ma wszelkie wa­ lory pozwalające uważać ją za dzieło wartościowe. Szkoda jedynie, że zwłaszcza w części ogólnej słabo uwypukliła autorka pewne momenty spo­ łeczne oddziałujące na kształtowanie się ubiorów ludowych. W pracy Stranskiej społeczność wiej­ ska rysuje się jako całość rozbita jedynie na grupy płci i wieku. Wiemy jednakowoż, że obok tego istnieje jeszcze na terenie wsi skomplikowane uwarstwienie klasowe, na którego jednym bie­ gunie stoi zamożna grupa kmieci, na drugim zaś warstwa bezrolnych w y r o b n i k ó w . Ekonomiczne różnice zachodzące wśród mieszkańców wsi od­ bijają się jaskrawo na ubiorze u ż y w a n y m przez poszczególne klasy społeczne, które inaczej się odziewają, w różny sposób reagują na czynniki zewnętrzne powodujące zmianę mody itd. Niezbyt plastycznie zarysowuje się również w omawianej pracy problem walki, jaka rozgrywa się w związ­ ku z kolejnymi przemianami stroju między ele­ mentami konserwatywnymi a tymi, które na te­ renie wsi są rzecznikami zmian i pionierami po­ stępu. Dla czytelnika polskiego książka Stranskiej stanowi l e k t u r ę szczególnie interesującą ze wzglę­ du na to, że w materiale czeskim znajdzie on w y ­ jaśnienie całego szeregu problemów związanych z genezą niektórych, późniejszych form ubiorów ludowych na terenie Polski południowo-wschod­ niej, a w szczególności Śląska. Należy sobie życzyć aby w czasie możliwie najkrótszym pojawiły się dalsze dwie zapowie­ dziane części wydawnictwa, z których jedna obej­ mie opracowanie ubiorów ludowych na Morawach, druga zaś na obszarze Słowacji. R. Reinfuss �SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U BADANIA SZTUKI Pierwszoplanowym zagadnieniem Instytutu w roku sprawozdawczym było zapoczątkowanie prac nad metodą badania sztuki ludowej opartą na nau­ kowych podstawach filozofii markistowsko-leninowskiej. Konferencja pracowników naukowych Instytutu, zwołana w tym celu wespół z zaproszonymi przed­ stawicielami Wydziału Sztuki Ludowej Departa­ mentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki, Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków oraz Biura Nadzoru Estetyki Produkcji, na podstawie referatu dyrektora Instytutu — Tadeusza Zyglera oraz dys­ kusji, dała początkowe zręby, na podstawie których opracowano instrukcje i kwestionariusze do letniej kolektywnej akcji badawczej terenowej. Materiały, tyczące się metody, zostaną opublikowane w mono­ grafii sztuki ludowej ziemi opoczyńskiej, będącej terenem badań w roku 1949. Badania terenoive przeprowadzone były w okre­ sie od 7 lipca do 10 września kolektywnie w obrębie powiatu opoczyńskiego w dwóch turnusach i obej­ mowały całokształt ludowej twórczości artystycznej tego regionu: budownictwo, zdobnictwo (wraz z plastyką), literaturę, muzykę i taniec. Uczestni­ kami ekip badawczych byli pracownicy Instytutu (14 osób) oraz studenci etnografii, historii sztuki, muzykologii i Wyższych Szkół Artystycznych z War­ szawy (4 osoby), Krakowa (4 osoby), Poznania (3 osoby), Torunia (2 osoby) i Łodzi (1 osoba). Bazą był Obóz Historyków Sztuki pod Sulej owem, skąd przy pomocy dwóch pólciężarowych samocho­ dów Instytutu, dokonywano wyjazdów w teren. Turnus pierwszy, od 7 lipca do 9 sierpnia, kiero­ wany był przez dyr. T. Zyglera, turnus drugi od 15 sierpnia do 10 września przez kierownika Sekcji Budownictwa i Zdobnictwa dr R. Reinfussa. W obu turnusach łącznie przebadano 68 wsi, zbierając po­ nad 3.000 notat metrykalnych, zdjęć, próbek tkanin, nagrań fonograficznych itp. co pozwala na synte­ tyczne ujęcie artystycznej twórczości ludu opoczyń­ skiego. Ponadto S e k c j a B u d o w n i c t w a i Z d o b ­ n i c t w a (kierownik dr R. Reinfuss) przeprowadziła badania na terenie Orawy, Gorców, powiatów woj. krakowskiego; chrzanowskiego, bialskim, wadowickim, krakowskim, nowotarskim, myślenickim, limanow­ skim, bocheńskim, brzeskim, tarnowskim, dąbrowskim i mieleckim; woj. rzeszowskiego: tarnobrzeskim, łańcuckim, przeworskim, rzeszowskim, przemyskim; woj. lubelskiego: zamojskim, cieszanowskim i l u baczowskim. Przedmiotem badań było budownictwo i zdobnienie zewnętrzne chałup, zdobnictwo wnętrza (meblarstwo, wycinanki, malowanki), tkactwo, strój i jego zdobienie (haft), zdobnictwo w metalu, pi­ sanki. Zapoczątkowano też badania nad sztuką ludomą proletariatu miejskiego. Sekcja M u z y k i (kierownik prof. M. So­ bieski), dzięki uzyskaniu specjalnego samochodu do­ konała 885 nagrań, z tego 442 z terenu opoczyńskiego w ramach obozu naukowego oraz 443 nagrania z te­ renu woj. poznańskiego (pow. pow. Gostyń, Konin, Krotoszyn). Ponadto dokonano 5 wyjazdów penetraeyjnych w teren woj. poznańskiego. Ogólna liczba nagrań wynosi 18GG, T PAŃSTWOWEGO LUDOWEJ ZA R O K 1949 Opracowanie materiałów. Opracowano w dziedzinie meblarstwa ludowego i druków na płótnie zbiory muzeów w Szczecinie, Koszalinie, Darłowie, Białogardzie, Słupsku, Wdzy­ dzach, Międzyrzeczu, Wrocławiu, Jeleniej Górze, Brzegu, Bytomiu, Cieszynie, Olsztynie, Szczytnie, Łodzi, Krakowie, Zakopanem, Lublinie i Zamościu. Przetranskrybowano 60 pozycji nagrań oraz skata­ logowano nagrania do pozycji 1669 Opracowano wątki bajkowe do I I I tomu pracy — „Bajka polska w układzie systematycznym" — prof, dr J. Krzyżanowskiego, oraz zebrano 4.600 po­ zycji bibliograficznych i 3.400 indeksowych w zakre­ sie pieśni ludowych. W materiale zgromadzonym w ramach ogólno klasyfikującego schematu (prof. Bystronia) prze­ prowadzono próbę podwójnej klasylfikacji wew­ nętrznej, w celu umożliwienia poszukiwania z uwzględnieniem treści (wątek, motyw) oraz po­ czątków pieśni z odsyłaczami do bibliograficznych kart zbiorczych. Archiwum Instytutu (kierownik mgr Wł. Kolago) zainwentaryzowało i sporządziło opisy me­ trykalne 5.986 pozycji w tym: Nagrań na płyty decelitowe 1.669 sztuk Zdjęć fotograficznych (klisz) 1.395 Próbek tkanin 955 Odbitek klocków do drukowania tkanin 850 Rysunków mebli (wielobarwnych i w tuszu) 414 Rysunków i plansz wielobarwnych tka­ nin, stroju i haftów 350 Rysunków zdobnictwa architektonicz­ nego, zdobnictwa w metalu, wycinanek, pająków i różnych przedmiotów 353 „ Razem 5.986 sztuk Ogółem liczba pozycji Archiwum sięga 15.000. Biblioteka powiększyła się o 99 pozycji (ogółem 174) oraz 296 arkuszy map. Wydział Wydawniczy (kierownik mgr Barbara Suchodolska) wydał nr 11—12 miesięcznika Polska Sztuka Ludowa za rok 1948 oraz IG numerów w 6 zeszytach za rok 1949 (rocznik I I I ) o ogólnej obję­ tości 23 arkuszy formatu А w nakładzie 5.000 egzemplarzy. W przygotowaniu do druku są nastę­ pujące prace: Prof, dr J. Krzyżanowski — „W świecie baśni ludowej" — rozprawa syntetyczna, około 20 ark. druku. Prof, dr J. Krzyżanowski — „Lud i folklor w twórczości Słowackiego". Dr R. Reinfuss — „Druki ludowe na płótnie", około 15 ark. druku. P. Grzegorczyk — Bibliografia Plastyki Ludo­ wej Polski i Pogranicza — około 8 ark. druku. M. i J. Sobiescy — Muzyka i Pieśń Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej (rys. monograficzny). M. i J. Sobiescy — Wielkopolskie Wiwaty. Współpraca Instytutu z szeregiem instytucji po­ krewnych w roku sprawozdawczym ogromnie się nasiliła. Na zaproszenie Komitetu Organizacyjnego Ogólnopolskiego Festiwalu Muzyki Ludowej, organizowanego przez Ministerstwo Kultury i Sztuki л 367 �oraz Polskie Radio, pracownicy naukowi Sekcji Mu­ zyki przygotowali teren Wielkopolski licznymi roz­ jazdami, opracowali komentarz dla tego regionu oraz zorganizowali od strony programu, doboru wyko­ nawców i komentarza Koncert Wielkopolskiej Mu­ zyki Ludowej w Poznaniu (24.IV.1949) jako jedna z prób Festiwalu. Na samym Festiwalu w Warsza­ wie Instytut sprawował nadzór etnograficzno-muzyczny nad programem i eliminacjami wszystkich grup regionalnych, biorących udział w Festiwalu, a na konferencji pofestiwalów ij kierownik Sekcji prof. M. Sobieski wygłosił refeiat. Na polecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki Sekcja Muzyki wzięła udział w przygotowawczym obozie zespołów ludowych (22.VII — 11.VIII.1949), wyjeżdżających do Moskwy przygotowując program muzyczny, tekst komentarza ustnego oraz wstęp do programów drukowanych. W związku z Wystawą Chopinowską organizo­ waną przez Komitet Wykonawczy Roku Chopinow­ skiego Instytut udzielił pomocy przy kompletowaniu eksponatów z muzeów regionalnych. Ponadto Instytut współpracował z Działem Sztuki Ludowej Departamentu Twórczości Minister­ stwa Kultury i Sztuki przy doborze eksponatów na regionalne wystawy oraz w jury konkursów arty­ stów ludowych, z Biurem Współpracy Kulturalnej z Zagranicą udzielając informacji i zdjęć dla zagra­ nicy, z Biurem Amatorskiego Ruchu Artystycznego służąc swoimi materiałami i konsultacjami oraz z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego dostarczając opisów, zdjęć i plansz z zakresu zdob­ nictwa, meblarstwa, tkaniny i stroju ludowego. Ścisła współpraca rozwinęła się z Polskim To­ warzystwem Ludoznawczym przez udział pracow­ ników naukowych Instytutu w komitecie Wyko­ nawczym, Zarządzie, zjazdach i Komitetach Redak­ cyjnych Towarzystwa oraz przez wymianę mate­ riałów naukowych. Wymianę wydawnictw prowadził Instytut z in­ stytucjami naukowymi w: Polsce, Związku Radziec­ kim, Czechosłowacji, Węgrzech, Francji, Szwajcarii i Szwecji. Zrecenzowano na życzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty 3 prace prze­ znaczone do druku z zakresu muzyki. Poradnictwo i udzielanie informacji w zakresie wszystkich dziedzin sztuki ludowej w roku spra­ wozdawczym znacznie się rozwinęło. Z materiałów S e k c j i B u d o w n i c t w a korzy­ stali w czasie pobytu w Krakowie etnografowie sło­ waccy, prof. M. Gotkiewicz, studenci Architektury Po­ litechniki Krakowskiej. Szereg plansz z zakresu zdob­ nictwa architektonicznego zostało wystawionych na zorganizowanej wspólnie z Sekcją Zdobnictwa wy­ stawie dla nauczycieli rysunków w Krakowie w kwietniu 1949 r. S e k c j a Z d o b n i c t w a wykonała na zamó­ wienie Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz mu­ zeów regionalnych w Rabce, Myślenicach i Zakopa­ nem kopie szeregu plansz, z archiwum Sekcji korzystał Regionalny Urząd Planowania, Centrala Przemysłu Włókienniczego, etnografowie polscy i słowaccy, młodzież uniwersytecka i Wyższa Szkoła Sztuk Pla­ 368 i stycznych w Krakowie używając plansz do wy­ kładów. S e k c j a M u z y c z n a służyła swoimi materia­ łami i informacjami: Instytutowi Etnologicznemu Uniw. Poznańskiego, Muzeum Wielkopolskiemu, Muzeum Etnograficznemu w Toruniu, pracownikom nauko­ wym (4 osoby), Studium Wychowania Fizycznego przy U. P. oraz Służbie Polsce, kompozytorem (7 osób), Polskiemu Radiu, pracownikom świetli­ cowym, nauczycielom i zespołom ludowym. Sekcja Tańca udzielała porad zespołom, świetlicom oraz na życzenie Biura Współpracy z Za­ granicą rozpoczęła przygotowanie obszernej (około 80 str.) informacyjnej pracy o polskich tańcach l u ­ dowych dla ZSRR i Bułgarii. Sekcja L i t e r a t u r y dostarczała materiału do konkursu na opracowanie baśni ludowych, sporzą­ dziła odpisy tekstów dla folklorystów zagranicznych: dr H. Schwarzbauma (Palestyna), dr Jivar Kemppinen (Finlandia) oraz przygotowywała materiał do konwersatorium uniwersyteckiego, prowadzonego przez kierownika Sekcji. А г с h i w u m. dostarczyło 124 zdjęć do katalogu wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie, 260 — na użytek prasy angielskiej i holenderskiej, 40 dla U.S.A. do ilustracji odczytów o polskiej sztuce l u ­ dowej. Do katalogu wystawy „Sztuka i Rękodzieło Ludowe — 9 zdjęć, dla redakcji tygodnika Z.M.P. „Świat Młodych" — 8. Ponadto dostarczono 298 zdjęć do opracowań naukowych, artykułów, ilustra­ cji odczytów itp. i 10 fotogramów dużego formatu dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Z plansz Instytutu dla ilustracji wykładów ko­ rzystało Państwowe Ognisko Kultury w Warszawie. Popularyzacja wiedzy o sztuce ludowej wyraziła się w 24 godzinnych odczytach wygłoszonych przez pracowników naukowych Instytutu (dr R. Reinfussa, prof. M. Sobieskiego, mgr. J. Sobieską, T. Zyglera) w Darłowie, Krakowie, Lublinie, Mszanie Dolnej, Poznaniu i Wrocławiu, w artykułach drukowanych w czasopismach: Kwartalnik Muzyczny, Ruch Mu­ zyczny, Poradnik Muzyczny, Radio i Świat, Orli lot, w sześciu dwudziestopięcio minutowych audycjach muzycznych i jednej czterdziestopięcio minutowej słowno-muzycznej w Polskim Radio oraz w szeregu wywiadów udzielonych prasie w rezultacie czego ukazało się szereg artykułów o sztuce ludowej w Trybunie Ludu, Polsce Zachodniej, Dzienniku Ludowym, Gazecie Poznańskiej, Ekspresie Poznań­ skim i innych. Wyposażenie Instytutu wzbogaciło się o 3 samo­ chody półciężarowe do badań terenowych w tym jeden specjalny, z wmontowanymi aparatami fono­ graficznymi do nagrywań, 2 aparaty filmowe wąsko­ taśmowe, 4 aparaty fotograficzne wysokiej klasy z wyposażeniem, przybory kreślarskie, rysunkowe itp. Instytut w roku sprawozdawczym liczył 19 pra­ cowników stałych w tym 12 — naukowych, 2 — pomocniczych i 5 administracyjnych. Z dniem 1 stycz­ nia 1950 г., zgodnie z rozporządzeniem Ministra Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej włączył się w ramy organizacyjne Pań­ stwowego Instytutu Sztuki jako Sekcja Sztuki Lu­ dowej Wsi i Miasta. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68883322dc19183a66bbc02c736d04e3.pdf 7b3580ec7b6c44b1740d98250231f0c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4245 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3957 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.74-92 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEGO W 7 я i inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, w wykonaniu Wydziału Kultury i Sztuki War­ szawskiej Wojew. Rady Narodowej oraz Spół­ dzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Wę­ growie odbyła się tam w czasie od 25 czerwca do 9 lipca 1950 r. wystawa sztuki i przemysłu ludowego. Wystawa była podzielona na dwie części — jedna z nich mieściła się w lokalu zajmowanym dziś przez Spółdzielnię, druga pomieszczona zo­ stała obok, w specjalnie na ten cel wybudowa­ nym baraku, który w przyszłości służyć będzie dla prac spółdzielni. Pierwsza część wystawy obejmowała prze- Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy wyk. w 1875 r. we wsi Orzeszówko, gm. Miedzna. 74 I PRZEMYSŁU WĘGROWIE PIOTR GRENIUK ważnie wyroby spółdzielni, przede wszystkim firanki i tkaniny, bo to jest jej specjalnością, kilkanaście okazów ceramiki (powiat węgrow­ ski ubogi w glinę garncarską, w tej gałęzi prze­ mysłu nie przoduje), figurki z ciasta tzw. „prostyńskie kozy". Tu również znajdywały się eks­ ponaty gotowej odzieży kobiecej i dziecięcej, uszyte z materiałów spółdzielni, przez P a ń ­ stwowe Liceum Odzieżowe w Warszawie. W tej części organizatorzy urządzili wzor­ cowy „kącik dla dzieci", z dziecięcymi mebel­ kami f i r m y „ŁAD", książkami i zabawkami oraz świetlicę-czytelnię. Tu również odbywała się sprzedaż wyrobów spółdzielni, a także ksią- Ryc. 2. Dywan, wyk. Leokadia Wrzosek, Lubiesza, gm. Olszew. wieś �Zarówno techniki, jak też materiału w odnie­ sieniu do potrzeb wsi współczesnej. Znajdywały się tam np. dwa warsztaty tkackie, jeden sprzed 85 laty, ze wsi Lipki, pry­ mitywny, wąski, drugi nowoczesny, szeroki, 0 mechanicznym przerzucaniu czółenka. W cza­ sie trwania wystawy przy jednym i przy dru­ gim tkały kobiety i każdy ze zwiedzających mógł stwierdzić naocznie, jak ciężki był trud tkania dawniej, a jak dziś, dzięki ulepszeniom, praca na nowym warsztacie jest o wiele lżejsza, a co najważniejsze jest sprawniejsza i znacz­ nie wydajniejsza. Ryc. S. Dywan, wyk. Feliksa Zdunek w 1890 wieś J arnica, pow. Wągrów. г., żek i zabawek dla dzieci oraz oddanych w komis przedmiotów jak — fartuchy, chusteczki, paski skórzane itd. Druga część wystawy obejmowała eksponaty w liczbie 336 sztuk, pochodzące z trzech powia­ tów Podlasia, z dziedziny tkactwa współczes­ nego i zabytkowego, w charakterystyczny dla tego regionu dełeń w kraty, spódnice, zapaski, dywany, chodniki itp., nieco ciekawych wy­ robów ludowych, muzealnej już dziś wartości, jak wyroby ze słomy tzw. „koszki" na ziarno i krupy, sprzęt domowy i gospodarski, trombity, wycinanki z opłatków, kilka okazów dawnego stroju kobiecego oraz współczesną odzież męską i kobiecą, szytą z materiałów wyrabianych bądź przez miejscową spółdzielnię, bądź przez ko­ biety na wsi. Rozwieszone na ścianach mapy, wykonane przez Mariana Adamkiewicza ilu­ strowały rozmieszczenie tkactwa i innych ro­ dzajów rzemiosła ludowego na terenie powia­ tów węgrowskiego, sokołowskiego i siedlec­ kiego. Ten podział, zastosowany może nie umyślnie, był na wystawie słuszny, bowiem wykazywał porównawczo postęp twórczości ludowej i jej przystosowywanie się do warunków, potrzeb i wymagań człowieka doby dzisiejszej. Nie był to jedynie pokaz starych eksponatów, już dziś historycznych, chociaż częstokroć pięknych i o dużej wartości artystycznej, ale na wysta­ wie pokazano, jak postępuje zmiana i rozwój Organizatorzy wystawy poszli jeszcze dalej. Aby wyraźniej ukazać postęp i rozwój życia na wsi, Spółdzielnia dostarczyła Państwowemu Liceum Odzieżowemu w Warszawie, ul. Górno­ śląska 31, 250 m różnych tkanin, z których uczennice, pod fachowym kierunkiem nauczy­ cieli zaprojektowały i wykonały ponad 60 róż­ nych modeli sukienek, spódnic, bluzek, fartu­ chów, płaszczy, bielizny pościelowej, roboczych kombinezonów dla robotników państwowych gospodarstw rolnych, stroju wycieczkowego, nakrycia głowy dla żniwiarzy (połączenie sło­ mianej plecionki z płótnem) itd. Wykonaną w ten sposób odzież prezentowały zebranej publiczności w dniu otwarcia wy­ stawy na specjalnym „pokazie mody" uczen­ nice w. w. Liceum. Ten sposób wiązania wy­ stawy z prezentacją wyrobów współczesnej techniki tkackiej, z pokazem nowych tkanin barwionych, deseniowych i ich zastosowaniem w dzisiejszej odzieży, w urządzeniu wnętrza mieszkalnego zarówno na wsi, jak i w mieście jest bardzo dobrze pomyślany, jeśli przypomnę, że niektórym podobnym wystawom wyraźnie go brakowało. Cóż bowiem z tego, że na wy­ stawie sztuki ludowej pokażemy stare, nawet piękne okazy, pochodzące 'z twórczości ludowej, jeśli jednocześnie nie uprzytomnimy szerokim rzeszom zainteresowanych, jak one w szeregu zmian przekształciły się do służby dnia dzisiej- • szego. Dziś jest dla nas jasnym, że różnica między wsią i miastem musi się zacierać. Po­ stęp i rozwój życia gospodarczego na wsi, wzra­ stający dobrobyt pracującego chłopstwa budzi coraz szersze pragnienia i dążenia do pogłę­ bienia dóbr kulturalnych. Wieś pragnie na równi z miastem współuczestniczyć w dorobku kulturowym Polski Ludowej, pragnie iść z p r ą ­ dem socjalizacji życia i na tej drodze widzi swoją przyszłość. Stąd każdy przejaw przemian w kierunku postępu jest nam wszystkim bliski 1 winniśmy go wspierać. 75 �Chłop pragnie widzieć rozwój techniki wśród przedmiotów codziennego użytku i ma do niej pozytywny stosunek. Cieszy się więc, gdy widzi, że rzeczy stare, wykonane w braku odpowied­ nich narzędzi ręcznie, prymitywnie, zastępo­ wane są dziś ulepszonymi, przydatniejszymi, choć z tamtymi mają łączność formy, ale przez swoją współczesną treść stają się inne, nowe. Ten bardzo dobry sposób ukazania prze­ szłości rzemiosła i sztuki ludowej w zestawieniu z dzisiejszymi osiągnięciami na tym polu, był na wystawie węgrowskiej przeprowadzony je­ szcze nieśmiało. Niektóre eksponaty muzealne nie miały odpowiedników, wyrosłych z pracy człowieka dzisiejszego. I tak np. ul pszczeli, wydłubany w kłodzie drzewa, pochodzący z Chojeczna Cesarzy, gm. Grębków, pow. Węgrów, a mający 110 lat, czy ul słomiany „koszka" z Sadolesia, gm. Sadowne, pow. Węgrów, jakie nam pokazano na wystawie, winny były rów­ nież mieć obok siebie ule dziś stosowane w ra­ cjonalnej pasiece, z nadstawkami, aby ujaw­ niały postęp, aby pouczały o korzyściach roz­ woju w tej dziedzinie, aby wśród chłopówpszczelarzy, bartników nie budziły niepotrze­ bnej łezki, że tamte ule były „piękne", „cie­ kawe", ale żeby pomogły i m dojść do wniosku, że ul słomiany czy kłoda były wyrazem za­ cofania gospodarczego wsi, jej prymitywu, biedy i nędzy, że postęp w każdej dziedzinie jest konieczny, bo przynosi udogodnienia, przy­ nosi człowiekowi pożytek. Jeśli nam mówią kierownicy wystawy, że ule takie są jeszcze dziś w użyciu w Tończy, gm. Starawieś i w Wierzbnie, gm. Ossówno, pow. Węgrów, to słuchamy tego z pewnym niepokojem, że gromady te przejawiają wyraźne zacofanie go­ spodarcze, że pszczelnictwo w nich jest prymi­ tywne i nie przynosi ich właścicielom odpowie­ dniego zysku, a czas i praca włożone przy takiej pasiece są zmarnowane. Nie należy jednak wy­ ciągać z tego mylnego wniosku, jakoby na ta•kich wystawach, jak w Węgrowie nie należy pokazywać rzeczy z lat dawnych. Przeciwnie, trzeba koniecznie, właśnie dlatego, aby zwiedza­ jącym pomóc śledzić za postępem życia na wsi. Potrzeba dyktowana jest i tymi względami również, że poprzez tego rodzaju wystawy wy­ ciągamy muzealne eksponaty niejako na świa­ tło dzienne i organizujemy dla nich właściwą opiekę. Oto np. do Węgrowa udał się pracownik Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, który szereg eksponatów zakupił do zbiorów tego mu­ zeum. W ten sposób powędrowały do muzeum 76 Ryc. U. Pasiak, wyk. Stanisław wieś Wrotnów, pow. Kuta w 1949 г., Węgrów. — stara socha drewniana z Zawad, gm. Jaczew, pow. Węgrów, która będzie dowodem rewolucyj­ nych zmian, jakie w Polsce powrześniowej za­ szły w naszym rolnictwie, które na pola spół­ dzielni produkcyjnych i państwowe gospodar­ stwa rolne wprowadza traktory; stępa' nożna, również z pow. węgrowskiego ukazująca w po­ równaniu z dzisiejszymi młynami straszliwy mozół pańszczyźnianego chłopa, który w tym prymitywnym sprzęcie przygotowywał dla sie­ bie i swej rodziny krupy; do muzeum oddano też długie „trombity" — „ligawki" pochodzące z Górek Grubaków, gm. Jaczew i Wilczogąb, gm. Sadowne, pow. Węgrów oraz z gminy Ster­ dyń, pow. Sokołów. Chłopi, którzy posiadają tego rodzaju ekspo­ naty, jeśli się o nie zwrócą organizatorzy wy­ staw, winni je chętnie dostarczać, gdyż w ten sposób wystawy nasze będa miały możność po­ glądowego pokazania zaszłych zmian gospodarczo-ekonomicznych na wsi, a w wypadku, gdy któryś z eksponatów ma wartość muzealną, winni go za odpłatą, czy bezinteresownie prze­ kazywać do muzeów etnograficznych, aby je w ten sposób wzbogacić o dowody życia i pracy przeszłych pokoleń. Właściwe zastosowanie znalazły piękne, choć skromne fartuszki podlaskie z dyskretnymi, drobnymi, kolorowymi paseczkami, których na wystawę dostarczyły — Aleksandra Sobieska z Orzeszówki, Stanisława Pielech z Wólki Mie- �dzyńskiej i Helena Supeł z Wrotnowa, gm/ Miedzna, pow. Węgrów oraz Maria Biernacka z Wyrozęb Konaty i Janina Główko z Paderewki, gm. Sterdyń, pow. Sokołów. Płócienne tkaniny, z których uszyto fartuszki, posłużą jako wzór dla produkcji lnianych materiałów odzieżowych, wykonywanych przez Spółdzielnię. Takie wyzyskanie dawnych tkanin do współ­ czesnej produkcji jest normalnym zjawiskiem i w łańcuchu przemian koniecznym. Bardzo ciekawymi eksponatami na wystawie w Węgrowie były wycinanki z opłatków, zwane na Podlasiu „kolędy". Pochodzą one z Górek, gm. Jaczew, pow. Węgrów, a wycinały je He­ lena Górska i Czesława Rowicka. Sztukę tę po­ siadają również mężczyźni, a jednym z nich, którego prace były na wystawie, jest Franci­ szek Salach ze wsi Dzięcioły Bliższe, gm. Ster­ dyń, pow. Sokołów. Wycinanki te, bardzo deli­ katne w rysunku, bogate w ornamencie, w kształcie rozet, wielkości mniej więcej dużego talerza związane były z obrzędem świąt godnich. Choinki w tych stronach Podlasia, w końcu ubiegłego stulecia i w dwudziestych latach bieżącego na wsiach nie były znane, „Jsolędy" zatem, zawieszone na nitce u sufitu były swego rodzaju odświętną ozdobą izb wiej­ skich. Do całości omawianych eksponatów na­ leży jeszcze wymienić realistyczne rzeźby w drzewie, wykonane przez Stanisława Bajdeckiego, ze wsi Bujały Gniewosze, gm. Sabnie, pow. Sokołów. Rzeźby te są zazwyczaj małe, zrobione z jednego lub kilku kawałeczków drewna, barwione. Drewniane ptaszki i zwie­ rzęta Baj decki ego są zgrabne, a jego dokładna, precyzyjna technika wskazują na nieprzeciętne zdolności autora, którym należałoby się bliżej zainteresować, a umiejętności jego dalej kształcić. Dla całokształtu opisu wystawy sztuki i prze­ mysłu ludowego w Węgrowie, trzeba koniecznie osobno poświęcić nieco uwagi dla omówienia działalności Podlaskiej Spółdzielni Sztuki i Prze­ mysłu Ludowego, która z jednej strony była organizatorem i gospodarzem wystawy, z dru­ giej zaś, na tle jej prac, możemy bliżej zorien­ tować się o przyszłości naszego rzemiosła ludo­ wego i o jego najbardziej prawdopodobnym kierunku rozwojowym. Spółdzielnia pracuje od roku 1946 i w tej chwili zrzesza około 300 członków; przeważnie kobiety (jest kilku mężczyzn), bezrolne lub małorolne, spośród których ponad 100 należy do Związku Zawodowego. Przez przyjęcie spół­ dzielczej formy pracy, powstał nie tylko rzutki warsztat pracy dla wiejskich rzemieślników, którym Spółdzielnia ułatwia nabycie surowców i umożliwia opłacalny zbyt wyprodukowanych towarów, ale również zapewnia członkom związ­ ku zawodowego bezpłatne leczenie, potrzebują­ cym udziela pożyczek i zapomóg. Rozbudzono również wśród zrzeszonych życie społeczne, oświatowe i kulturalne. Co dwa tygodnie człon­ kowie spółdzielni zbierają się w swojej świe­ tlicy, gdzie odbywają się fachowe wykłady £ po­ gadanki, śpiewy, gry i zabawy. Spółdzielnia, której dewizą jest hasło — „Własnymi rękami wypracujemy naszą przy- 77 �szłość" — ma na celu, w oparciu o surowiec wiejski i fabryczny, w oparciu o warsztaty tkackie własne i indywidualnych właścicieli, czerpiąc wzory z bogatej tradycji tkackiej na tym terenie — rozwinąć na zasadach kolek­ tywnej, zespołowej pracy produkcję tanich tka­ nin, firanek dla świata pracy. Ambicją Spół­ dzielni jest, aby jej produkcja nosiła charakter piękna, estetyki, aby przez zastosowanie nowo­ czesnych warsztatów, praca była zarazem spra­ wna, by czyniła trud człowieka lżejszym i wy­ dajniejszym. W ciągu dwuletniej praktyki członkowie Spółdzielni opracowali normy pracy i wprowa­ dzili między sobą współzawodnictwo. Normy te są następujące: ' l . siatkarka — ma wykonać w ciągu miesiąca, przy normalnych zajęciach domowych 3 szt. siatki w rozmiarze 3 X 3 m, 2. poszywaczka — winna w ciągu miesiąca po­ szyć wzorem ozdobnym 9 firanek, 3. tkaczka — winna w okresie miesiąca utkać z przędzy fabrycznej 30 m tkaniny, albo z przędzy ręcznej 40 m, albo płótna grubego 50 m, albo chodnika 60 m, 4. tkaczka tkająca w deseń — winna w tymże okresie czasu utkać — wąskiej tkaniny 30 m, szerokiej 25 m. Wyznaczono nagrody — przodownik pracy otrzymuje 8 tys. złotych, I nagroda wynosi 6 tys. zł, I I — 5 tys. zł, I I I — 3 tys. zł. Oprócz tego przyznawane są nagrody w wysokości 200 zł za ciekawsze pomysły zdobnicze. W dniu 1 maja 1950 r. rozdano członkom Spółdzielni — I nagród 19, I I — 11 i I I I — 12. Przodownikami pracy s ą : Helena Salach z żeleźnik, gm. Miedzna, która już drugi rok z rzędu przoduje w pracy w gru­ pie produkcyjnej siatkarek, osiągając 155% normy. Zuzanna Konik, poszywaczka, z Woli Orzeszowskiej, gm. Miedzna, artystycznie uzdol­ niona 134%, Feliksa Rosa 110%, Marianna Kłos, technik tkacki, jedna z założycielek Spółdzielni. Dzięki pracy w Spółdzielni wykształciła córkę w Liceum Odzieżowym w Warszawie. Nie obce są również cełonkom Spółdzielni sprawy racjonalizatorstwa. Frędzlarka Maria Bujnowska, dzięki swemu pomysłowi, zastoso­ Fotografie 78 wykonał wanemu przy dorabianiu frędzli do firanek za­ robiła w ciągu roku 42 tys. złotych, nie odrywa­ jąc się od swych normalnych, codziennych zajęć. W regulaminie Spółdzielni znajduje się nast. punkt, odnośnie pracy społecznej członków — „czy przez swoją pracę oddziaływuje dodatnio na swoją rodzinę, na otoczenie". — Widać, że i to zagadnienie żywe jest wśród członków Pod­ laskiej. Spółdzielni, skoro 27-letnia, bezrolna chłopka Jadwiga Kuśmierczykowa uzyskała ty­ tuł przodownika pracy w t y m zakresie. Ona pierwsza, mimo przesądów kobiet wiejskich, od­ była poród w szpitalu, a w swojej okolicy, wśród tamtejszych rzemieślników jest żarliwą propagatorką pracy zespołowej, kolektywnej. Słusznymi są przeto usiłowania, aby rozwój spółdzielczych warsztatów tkackich, firankarskich obejmował coraz szersze grono rzemieśl­ ników wiejskich, aby w oparciu o zespołowe formy pracy mogli oni z korzyścią dla siebie wykonywać swe rzemiosło, ale żeby jedno­ cześnie nie starali się naśladować fabryk lub z nimi konkurować. Byłoby to nonsensem. Są to dwie różne, choć pokrewne sobie dziedziny, które winny się tylko uzupełnić. Pierwszeństwo fabryk jest w t y m względzie konieczne. Nie wydaje m i się przeto słusznym stanowisko Scholastyki Chrupkowej ze wsi Poszew ki, po­ wiatu węgrowskiego, która utkała materiał na garnitur dla swego męża (numer katologu wy­ stawy 90). Przecież fabryka robi to znacznie lepiej i szybciej. Zgódźmy się, że może to być praca pojęta amatorsko, dla przyjemności, n i ­ gdy jednak nie może być zasadą w dalszym roz­ woju Spółdzielni. T Szereg eksponatów znajdujących się na wy­ stawie uzyskało nagrody bądź dyplomy uznania. Ogółem nagrodzono 98 osób, pośród których rozdzielono 566 tysięcy złotych. Ponadto na za­ rządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki każdy wystawca otrzymał 1.000 zł nagrody za udział w wystawie. Zorganizowane w dniu otwarcia wystawy występy artystyczne zespołów młodzieżowych z okolicznych wsi były celowym uzupełnieniem jej artystycznego charakteru, co nie umniej­ szało wystawie znaczenia społeczno-gospodar­ czego, które było jej głównym zadaniem. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 1. Dwie osiemdziesię­ cioletnie staruszki Marianna Krus z Komornik i Marian­ na Mękarska z Bogusławie pow. piotrkowski, nagrodzo­ ne pierwszymi nagrodami za najbardziej typowe za­ paski. W W POKAZ ZAPASKI L U D O W E J PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM dniach od 2 do 16 lipca br., odbył się w Piotrkowie Trybunalskim pokaz zapasek re­ gionalnych, powiatów piotrkowskiego i radom­ szczańskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury i Sztuki Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i ekspozyturę Łódzkiej Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego. BLANKA KACZOROWSKA Wystawa zgromadziła 100 eksponatów w po­ staci różnorodnych zapasek, pochodzących sprzed kilkudziesięciu lat jak i współczes­ nych. Wypożyczono je od kobiet wiejskich ze wsi należących do w. w. powiatów, j a k : Bogusławice, Żarnowica, Komorniki, Podolin, Ręko­ rej, Uszczyn, Czarnocin, Konary, Masłowice, Pacierzów, Zawada. 79 �Ryc. 2. Zapaska ze wsi Rękorej, gm. Podolin, pow. piotrkowski, wyk. w roku 1905 przez Janinę Bednarek (I nagroda). Ryc. 3. Zapaska ze wsi Bogusławice, pow. piotrkowski, wyk. w 1908 r. przez Mariannę Pękarską (I nagroda). Zapaski zebrane na wystawie wykazały wy­ sokie wartości artystyczne samorodnej twór­ czości ludowej w zakresie tkactwa, tak bardzo charakterystyczne dla tych regionów. T y m nie­ mniej nie brakowało t u okazów, na których wy­ raźnie widoczne były wpływy „mody" łowickiej, zarówno w układzie pasów wełniaka, jak i ich zestawieniu kolorystycznym. W powiecie piotrkowskim, dominującym ko­ lorem jest „ p ą s " (cynober), na którego tle rozłożone są symetryczne, rytmicznie powtarza­ jące się zespoły barwnych prążków (pasków), ułożonych koncentrycznie, po obu stronach je­ dnego środkowego. Zapaski starsze posiadają prążki drobniej­ sze (ryc. 1, 2, 3 ) , w nowszych zaś, stają się one coraz bogatsze (ryc. 4 ) . Rozwój ich wykazuje tendencję k u rozbudowywaniu owych poszcze­ gólnych grup (zespołów) pasków, które dla urozmaicenia prostych, pionowo biegnących kolorowych nitek tkaniny, przybierają formę „ząbków", na skutek wprowadzenia odmiennej techniki tkackiej, przy pomocy tzw. „deski" (deseczka tkacka). Technika ta wprowadza „przetykania" na przemian powtarzających się kolorów i wnosi bogaty element dekoracyjny do prostej zdawałoby się tkaniny (ryc. 5, 6). Zapaska radomszczańska jest skromniejsza, utrzymana w tonach ciemniejszych. Mniej spo­ tyka się tu „przetykań", a ewolucja układu i kolorów wykazuje analogię z zapaską piotr­ kowską (ryc. 7, 8, 9 ) . Obydwa typy zapasek charakteryzuje ograni­ czona ilość kolorów, zamykająca się w ramach 4 — 7 barw j a k : pąsowy, czarny, szafirowy, zielony, biały, fioletowy i bordo. Barwa biała występuje jako nikła prążka, wykonana w weł­ nianym wątku, bawełną. Zapaski współczesne odznaczają się większą rozpiętością kolorysty- �czną a także różnią się od starszych pod wzglę­ dem samego układu pasków, które upodabniają je do wzorów stosowanych w Łowiczu. Prócz wprowadzenia nowych kolorów (żółty, różowy, niebieski), daje się zauważyć użycie kilku odcieni w zakresie jednego koloru, np. cztery odcienie zielonego, kilka odcieni żółtego, aż do pomarańczowego, różowego do amarantowego itp. Zapaska zatraca wtedy swą kolory­ styczną intensywność, a staje się miejscami nie­ mal pastelowa. Zespoły pasków komponowane są „tęczowo", tworząc szereg niesymetryczny od jasnego odcienia do ciemnego. Owe zespoły poszczególnych pasków nabierają zarazem co­ raz większej szerokości, tworząc tzw. „długie mody". Nowe te układy pasków wprowadzane są w zapasce na przemian z dawnymi, symetrycz­ nymi układami (ryc. 6), a przestrzeń między nimi wypełnia tło. W latach ostatnich zaczął coraz silniej wy­ stępować w tkaninie kolor biały, a na wystawie znalazła się nawet zapaska wykonana na białym „dnie" (tle), zrobiona w roku 1949 (ryc. 7). Należy zwrócić uwagę na to, iż województwo łódzkie wyróżnia się z terenu całej Polski bar­ dzo żywą po dziś dzień tradycją tkactwa i stroju ludowego i że w jego obrębie istnieją ośrodki, które zaznaczają się w ludowej twórczości arty­ stycznej szczególnie silnie, promieniując sze­ roko na okoliczne regiony. Ową dominantę kulturową o bardzo odręb­ nym charakterze stanowią Łowickie i Opoczyń­ skie, których zasięg odnośnie wpływów w tka­ ninie trudny jest w chwili obecnej do uchwy­ cenia. Wskazują na to nowsze eksponaty, ze­ brane z innych stron województwa, mające pe­ wne cechy wspólne z wzorami łowickimi i opo­ czyńskimi. Ryc. S. Zapaska ze wsi Zalesie, gm. Uszczyn, pow. piotr­ kowski, wyk. w roku. 1934 przez Helenę Kulbat (IV nagroda). Ryc. 7. Zapaska na białym „dnie" ze wsi Boguslawice, pow. piotrkowski, wyk. w roku 19Ą9 przez Mariannę Kaimierczak (III nagroda). Ryc. 8. Zapaska ze wsi Pacierzów, gm. Konary, pow. radomszczański, wyk. w roku 1915 przez Kordulę Miechoń. Ryc. 9. Zapaska ze wsi Pacierzów, gm. Konary, pow. radomszczański, wyk. w r. 1910 przez Kordulę Michoń. 81 �Ryc. 10. Zapaska ze wsi Zawada, gm. Konary, pow. ra­ domszczański, wyk. w roku 1915 przez Wiktorię Bo­ rowik (I nagroda). Zagadnienie tych naleciałości w tkaninie piotr­ kowskiej i radomszczańskiej poruszył i omó­ wił w prelekcji wygłoszonej na terenie wystawy do zebranych na niej kobiet wiejskich, prof. Chwalisław Zieliński, jeden z organizatorów tej imprezy. Zdaniem prof. Zielińskiego (zajmują­ cego się między innymi opracowywaniem strony artystycznej tego okręgu), należałoby wyrugo­ wać z terenu obce, szczególnie łowickie wpływy, przez co doprowadziłoby się do oczyszczenia tutejszej twórczości tkackiej z niewłaściwych, jego zdaniem, elementów układu i skali barwnej. Jako najlepsze z wystawionych na pokazie wyróżnione zostały nagrodami pieniężnymi te zapaski, które wykazały jak największą ostroż­ ność ich twórców w stosunku do obcych „zawidzianych" wzorów, a które świadczyły o zacho­ waniu miejscowej tradycji w sposobie kompo­ nowania zespołów poszczególnych pasów i prąż­ ków. Zapaski odbiegające pod względem artystycz­ nym od wzorów starszych, zawierające nowe motywy układu i bogatsze zastosowanie kolo­ Fotografie 82 wykonał rów, wskazujące na wpływy obce — zostały w nagrodach pominięte. Zbyt rygorystyczne stanowisko j u r y w trak­ towaniu tkanin, odbiegających od starych wzo­ rów, moim zdaniem, jako antydialektyczne — jest niesłuszne. Sztuka ludowa jest tworem żywym i ustawicz­ nie zmiennym. Zmienność ta, jako zjawisko na­ turalne i konieczne, nie może być hamowana przez sztuczne petryfikowanie form dawniej­ szych, które zresztą były też tylko jednym z eta­ pów rozwojowych. Nagród pieniężnych rozdano 45 na łączną sumę 200.000 zł, wyasygnowaną przez Minister­ stwo Kultury i Sztuki, a także 25 nagród po 2000 zł, przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Prócz tego poszczególnym osobom jak i urzę­ dom gminnym wręczono szereg dyplomów i l i ­ stów pochwalnych, zarówno za pomoc i zrozu­ mienie ważności oraz doniosłości zorganizowa­ nia wystawy, jak i za pielęgnowanie tradycji ludowych w noszeniu i popieraniu stroju regio­ nalnego. Omówiona tu wystawa poprzedza jesienny konkurs tkaniny ludowej, mający się odbyć w Łodzi, na którym pokazane będą prace obec­ nie wykonywane przez kobiety wiejskie. Na zakończenie podkreślić należy skromną wprawdzie, ale pomysłową i dowcipną ekspo­ zycję wystawy, gdzie zapaski po prostu rozmie­ szczono na poręczach krzeseł, przez co w bardzo prosty i plastyczny sposób udostępniono je zwiedzającym. Wystawa ta dała możność zaznajomienia się nie tylko z tkactwem ludowym tych stron, ale także z pracami tkackimi spółdzielni pracy „ R u n o " w Wolborzu, powiatu piotrkowskiego, która wystawiła swoje samodziałowe tkaniny, wykonane w oparciu o tutejsze oryginalne wzory ludowe. Ludwik Żukowski. �PAŃSTWOWE MUZEUM E T N O G R A F I I N A R O D Ó W ZSRR Tłumaczenie z rosyjskiego: Sowietskaja Etnografia nr 1, 1950 r. Przekład: Zofia Turska. E. A. MILSZTEIN W 1948 r. po siedmioletniej przerwie, Mu­ sterna koronka wzbudza zachwyt zwiedzają­ zeum znowu zostało otwarte dla zwiedzających, cych, którzy utwierdzają się w przekonaniu, że W nowoodbudowanych salach odbyła się w dniu bogactwo sztuki ludowej, sięgającej swymi ko­ 15 lipca 1948 r. inauguracja wystawy — rzeniami w daleką przeszłość, osiąga obecnie, „Sztuka ludowa i regionalne stroje narodów sło­ w warunkach radzieckich, swój niebywale wy­ wiańskich". Myśl przewodnią, wyrażającą ideo­ soki poziom. wy kierunek wystawy, zaczerpnięto z następu­ Szeroko reprezentowane są na wystawie na­ jących słów Stalina, wypowiedzianych z okazji rodowe stroje północnych, południowych i cen­ przyjęcia rządowej delegacji Finlandii: tralnych regionów. Obok archaicznych kolekcji „Ludzie radzieccy kierują się tym przekona­ Muzeum, przedstawiono odzież wyprodukowaną niem, że każda narodowość, bez względu na w ostatnich latach. liczebność, posiada swoje odrębne cechy, swoją W salach tych wystawiono także ceramikę, specyfikę, jej tylko właściwą — różną od spe­ koronki, hafty i malaturę na drzewie. Spośród cyfiki innych narodów. Te cechy odrębne sta­ malatur olejnych zaprezentowano różnorodną nowią ten wkład, j a k i wnosi każda narodowość technikę, stosowaną przez poszczególne ośrodki: do wspólnej skarbnicy światowej kultury, uzu­ Msterę, Fedoskin, Chołujew i Paleks. Paleszapełniając j ą i wzbogacając". nie przedstawili cały szereg szkatułek, z ilustro­ Bogate zbiory Muzeum pozwoliły przedstawić wanymi cytatami z bajek Bazowa j a k : „Ka­ różnorodne dziedziny sztuki ludowej: ruskiej, mienny kwiatek" i inne. Mistrz ich D. N . Butobiałoruskiej, ukraińskiej, jak również zacho­ r i n w ciągu całego roku pracował nad stworze­ dnich i południowych Słowian. niem obrazu o treści następującej: „Towarzysz Trzy pierwsze sale poświęcono ruskiej sztuce Stalin wznosi toast na cześć rosyjskiego na­ ludowej. Wystawiono tu zabytkową i współ­ rodu" — osiągnął przy tym efekt nadzwy­ czesną rzeźbę — wspaniałe rzeźby w korze czajny. Obraz przedstawia, w kompozycji złożo­ brzozowej — a wśród nich ulubiona postać nej, właściwej dla sztuki Paleszan, różne sceny wodza narodów Z.S.R.R. towarzysza Stalina, z wielkiej, narodowej wojny. W barwnej formie widoki Kremla, bohaterskie sceny wojenne i kolorycie autor zgrał umiejętnie, wiernie prze­ A r m i i Radzieckiej. Wśród eksponatów w tym kazał patos i prostotę radzieckich ludzi, którzy dziale wyróżnia się wyrzeźbiona w jednej bryle na zew tow. Stalina bohatersko pracowali na brzozy grupa zatytułowana: „Wiejscy delegaci tyłach frontu, zmagali się w bitwach, aby przy­ u W. I . Lenina". Z dużym odczuciem wydobył bliżyć godzinę zwycięstwa nad bestialskimi, fa­ z niej artysta-samouk Tierentjew nastrój bez­ szystowskimi hordami. W środku obrazu wielki pośredniej pogawędki wielkiego wodza Lenina Stalin w otoczeniu swych współbojowników: z chłopami. Z bogatej kolekcji chołmogórskich Mołotowa, żdanowa, Kaganowicza, Mikojana, rzeźbiarzy wyróżnia się swą misterną robotą Berii, marszałków Związku Radzieckiego, sta­ kubek, wykonany przez młodego rzeźbiarza ra­ chanowców, inżynierów — wznosi toast na cześć dzieckiego tow. Sztanga. rosyjskiego narodu. Kubek ten, wykonany z kła mamuta, przed­ stawia wielkich wodzów rosyjskich: Aleksan­ Z lewej strony widnieje szereg scen charak­ dra Newskiego, Dymitra Pożarskiego, Aleksan­ teryzujących bohaterstwo i całkowite oddanie dra Suworowa i Michała Kutuzowa. się radzieckich ludzi swej socjalistycznej Ro­ Z zamiłowaniem i uparcie pracował nad nim dzinie. Tu utrwalono legendarne zmaganie Alek­ Sztang w ciągu 13 miesięcy. Jego ażurowa, mi- sandra Matrosowa, przykrywającego własną 83 �piersią lufę wrażego karabinu, bohaterskie wy­ siłki sewastopolskich marynarzy na Małachowym Kurhanie i partyzantów na głębokich ty­ łach wroga. Radziecka Armia, uzbrojona w no­ woczesną technikę: tanki, samoloty, „katiusze" kieruje swoje ostatnie uderzenie w gniazdo nie­ mieckiego faszyzmu — Berlin. Pod naporem radzieckich wojsk zmykają w bezładzie nie­ mieccy faszyści; płonie Reichstag. Salwy zwy­ cięstwa na tle Kremla i Admiralicji — głoszą narodowi dziejowe zwycięstwo. Jednocześnie z tymi wojennymi zmaganiami odbywa się gi­ gantyczna praca na tyłach wojsk. Zakłady przemysłowe, elewatory, szyby mówią o poten­ cjale rozbudowy gospodarczej na Uralu, Sy­ berii, Kazachstanie. Obraz wykonano na planszy z papier-mache. Jak objaśniał Butorin złożyło się na nią 120 ar­ kuszy brunatnego, drzewnego kartonu, sklejo­ nego klajstrem z pszenicznej mąki. Płaty spra­ sowanego kartonu przesuszono, napuszczono olejem i znowu suszono, a potem politurowano w stolarni. Po należytym wygładzeniu, grunto­ wano gliną zmieszaną z sadzą, czyszczono szmerglem, lakierowano i ostatecznie dosu­ szano. Wówczas dopiero można było przystąpić do malowania. Praca Butorina wywołuje duże zainteresowanie zwiedzających i wysoką ocenę. „Człowiek z natury swojej jest a r t y s t ą " — mówił wielki pisarz rosyjski M . Gorkij. To twierdzenie znajduje swój pełny wyraz na wy­ stawie ukraińskiej sztuki ludowej. Tu przede wszystkim rzuca się w oczy wspaniałe malar­ stwo ścienne, wykonane przez mistrzynie z ludu, a w ich rzędzie i mistrzyń radzieckich (Pawlenko i innych) kontynuujących i rozwijają­ cych tradycje tej sztuki, boga,to zademonstro­ wanej na wystawie. Z jakim przejęciem hafciarki ukraińskie wyszywały ręcznik — przed­ stawiający Kreml — symbol wielkiego zbrata­ nia narodów Z.S.R.R., ażeby go złożyć w darze wielkiemu przyjacielowi ukraińskiego narodu — Stalinowi, widać to na wystawionym w Mu­ zeum egzemplarzu ręcznika. Haft na nim roz­ wiązano w tradycyjnych motywach królewickich mistrzyń. W dziele przedstawiono szereg eksponatów żywcem wyjętych z kolorytu epoki uwiecznionej w dziełach Gogola. Tu bogata na­ rzuta, tam kwietny oczepek (przybranie głowy) i świtka i szara czapka i żupan i fujarka, wszystko co utrwala Gogol w swoich powieś­ ciach rodzajowych — a zwłaszcza w powieści: „Wieczór na futorze w pobliżu Dikanki". Na wystawie wykazano nie tylko różnorod­ ność ludowej sztuki, ale i etnograficzną spójnię 84 słowiańskich narodów. Tematowi temu poświę­ cono centralną salę, gdzie umieszczono ekspo­ naty nie tylko Rosjan, Białorusinów, Ukraiń­ ców, ale i Bułgarów, Czechów, Słowaków i in­ nych słowiańskich narodów. Ta wspólnota w stroju, w ozdobach nie jest bynajmniej przy­ padkową, na równi z danymi archeologicznymi, lingwistycznymi i historycznymi jest ona do­ kumentem pobratymstwa słowiańskich naro­ dów na czele z Z. S. R. R. Mieszkańcy Leningradu z dużym zaintereso­ waniem odwiedzają Muzeum. Wielu z nich było świadkami tych dni, gdy faszystowscy barba­ rzyńcy zrzucali zapalające bomby i ostrzeliwali Muzeum. „Ja, żywy świadek zniszczeń Państwo­ wego Muzeum Etnografii, dokonywanych ręką hitlerowskich bandytów w ciągu minionych lat wielkiej, narodowej wojny. Nie udało się ban­ dytom zniweczyć cennego dorobku narodowego. Na wystawie wybijają się nowe okazy ludowej twórczości, a wśród nich rzucają się w oczy prace paleskich majstrów, które swym kolory­ tem i formą zniewalają wzrok każdego ze zwie­ dzających" — pisze Chramów w księdze pa­ miątkowej Muzeum, a znowu inny (tow. Korniłow) dodaje: „Dzięki za doznaną twórczą ra­ dość". Z początkiem kwietnia 1949 otwarto w Mu­ zeum nową w y s t a w ę : „Produkcja dywanów wśród narodów środkowo-azjatyckich". M . I . Kalinin kiedyś powiedział, że „sztuka ludowa jednego z narodów Związku Radziec­ kiego jest serdecznie bliską drugiemu naro­ dowi". Z dużym więc zainteresowaniem oglądają mieszkańcy Leningradu wystawę i zaznajamiają się z pięknymi wzorami kunsztu kobierniczego, wypracowanymi przez bratnie narody. W okre­ sie władzy radzieckiej jeszcze bardziej rozwinął się ten przemysł wśród republik środkowo-azja­ tyckich. Na miejscu honorowym wystawy umieszczono wielki kobierzec — portret W. I . Lenina, a obok mapę republik Środkowej A z j i oraz kronikę rozwoju przemysłu dywanowego wśród tych na­ rodów. Przedstawiono tam wyroby kobiernicze Uzbeków (dywany i „koszmy", manekiny wy­ obrażające Uzbekanki przędzące i czeszące w e ł n ę ) ; wyrób dywanów, wzorzystych „ko­ szem" i „czcij" u Kirgizów; obróbkę wełny i folowanie „ko.szem" w Kazachstanie; a szcze­ gólnie bogato przedstawiają się na wystawie wyroby tkackie Turkmenii. Przedstawiono tu j u r t ę turkmeńską z pełnym wyposażeniem i wszechstronnym wykorzystaniem produktów tkackich w życiu codziennym (kobierce do sie- �dzenia. wojłoki okrywające jurtę, chodniki, f i ­ systematycznej działalności Muzeum. Kolekcje ranki itd.)- Kobierce występują tu jako nie­ Muzeum wymagają bowiem stałej odnowy. odłączna część składowa kompleksu bytowania W związku z tym, w r. 1948 zorganizowano życiowego Turkmeńczyka. przez pracowników naukowych Muzeum szereg Mistrzowie turkmeńscy — często poszukują ekspedycji badawczych do następujących repu­ tematyki dla swych dywanów w ojczystych sce­ blik i regionów: do Mordawskiej, Marijskiej nach rodzajowych, jak np. „Przewożenie zaślu­ i Tatarskiej A. S. R. R. wyjechała T. A. K r i u bionej do domu męża", „Najeźdźca Turkmeń- kowa, do Kirgijskiej S. R. R. — S. M . Lejkiski" itd. nowa, do Kabardyńskiej i Północno-Osetyńskiej W okresie rządów radzieckich przemysł ręko­ A. S. R. R. — E. N . Studencka i Ł. F. Winodzielniczy, dywanowy osiągnął tu swój rozkwit. gradowa i do Ziemi Kurskiej — T. S. Wja­ Pojawiły się nowe motywy. Na wystawie umie­ zowska. szczono wielki dywan — panneau — przedsta­ Od 15 lipca 1948 r. do 1 stycznia 1949 r. Mu­ wiający „Braterstwo narodów Z. S. R. R.". Pod zeum odwiedziło 30.000 osób. sztandarem, na którym wy tkano portrety Lenina W końcu 1948 r. zapadła uchwała Rady Mini­ i Stalina, zebrali się radośnie przedstawiciele strów, o przekazaniu zbiorów Moskiewskiego różnych republik, symbolizując jedność i nie­ Muzeum Narodów Z. S. R. R. — Muzeum Etno­ rozerwalną więź narodów Z. S. R. R. graficznemu w Leningradzie i przemianowaniu Jednocześnie z rozwojem życia społecznego go na: „Państwowe Muzeum Etnografii Naro­ Turkmenii, dywany weszły i do pomieszczeń dów Z. S. R. R. W ciągu drugiego półrocza społecznych, jak klubów, czytelni; na wystawie 1948 r. odbywało się przekazywanie zbiorów zademonstrowano „czerwoną czajchanę", ozdo­ Moskiewskiego Muzeum Z. S. R. R. Muzeum bioną kobiercami. Wszędzie one zdobią i pod­ w Leningradzie; w ten sposób powstało tam je­ noszą poziom życia codziennego. dyne, reprezentacyjne Muzeum narodowe, Współczesne dywany są wyrabiane w głów­ wspólne dla całego Z. S. R. R. nych artelach tkackich Aszchabadu, Taszkientu, Zbiory Moskiewskiego Muzeum gromadzono Alma-Ata i innych. w ciągu 100 lat. Weszły doń zbiory galerii DaZnacznie podniosła się obecnie liczba węzłów szkowskiej i Rumiancewych, kolekcje zebrane na 1 m , co jest miernikiem kunsztu; jeśli przez rosyjskich uczonych po rewolucji paź­ przedtem na 1 m turkmeńskiego dywanu wy­ dziernikowej oraz uzupełniają je kolekcje zbie­ padało 80—120 tysięcy węzłów — to teraz liczba rane przez współczesnych uczonych, członków ta dochodzi do 400 tysięcy. Tego poziomu dy­ Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R.: wany przedstawiono właśnie w przeważającej S. P. Tołstowa, M . G. Lewina i innych. części na wystawie. Obecnie Zarząd Muzeum przystąpił do orga Jeśli chodzi o pracę naukowo-badawczą, pro­ nizowania stałych wystaw. Rozpracowano już wadzoną przez Muzeum w r. 1948, to ta łączyła projekty wystaw dla narodów zawołżańskich się ściśle z odbywającymi się wystawami i po­ oraz północnego Kaukazu. Plany, wytypowa­ legała w pierwszym rzędzie na syntetycznym nych do otwarcia wystaw, zostały poddane oce­ opracowywaniu wystawionych eksponatów. nie przedstawicielom Marijskiej A. S. R. (Auto­ I tak: A. J. Dujsburg opracował temat: „Ele­ nomicznej Socjalistycznej Republice), Kabar­ menty wspólne w strojach narodów słowiań­ dyńskiej A . S. R. R. i Udmurckiej. skich"; T. S. Wjazowska: „Zmiany w rosyjskim Te wystawy zostaną otwarte już w nowostroju narodowym związane z rozwojem kapi­ talizmu na w s i " ; L . W. Tazichina: „Współ­ zbudowanych salach. Latem 1949 roku Muzeum czesne hafty złote u Rosjan"; E. N . Studenecka: zorganizowało wyprawy do Republiki Udmurc­ kiej, Czuwaskiej, Kabardyńskiej i Północno„Współczesne mieszkanie kabardyńskie". Na tle wystawionych eksponatów pracownicy Osetyńskiej Republiki. 2 2 naukowi Muzeum wygłaszali prelekcje na na­ stępujące tematy: „Sztuka ludowa i regionalne stroje słowiańskich narodów", „Rosyjska sztuka ludowa", „Białoruska i ukraińska sztuka lu­ dowa", „Wspólne cechy w kulturze materialnej słowiańskich narodów" i inne. Jednocześnie z tymi pracami prowadzono ba­ dania terenowe, które stanowią integralną część Partyjne i naukowe organizacje radzieckie przyjęły żywy udział w ocenie przedstawionych im planów wystaw oraz podjęły szereg uchwał, dotyczących udziału w ich realizacji. Powołano komisje miejscowe do wytypowania i zebrania eksponatów. Ta ścisła więź z organizacjami po­ zwala na głębszą penetrację i wierniejsze przed­ stawienie życia narodów w epoce radzieckiej. 85 �RECENZJE Chełmińska-śiuiątkowska J. W Y C I N A N K A ŁOWICKA. Lublin 1950. Od­ bitka z V I I I tomu Prac i materiałów etnogra­ ficznych. Pol. Tow. Ludoznawcze. Str. 55. Pięćdziesięcio pięcio stronicowa broszura po­ święcona wycinance łowickiej, a zawierająca 42 ilustracje i 6 tablic barwnych jest bez wąt­ pienia pozycją dodatnią w naszej literaturze o sztuce ludowej. Zawiera znacznie więcej ma­ teriału, niż wszystkie prace poprzednie w tym zakresie, ale zagadnienia nie wyczerpuje i jest jeszcze jednym, stosunkowo obszernym, przy­ czynkiem. Wartość tego przyczynku polega przede wszystkim na tym, że autorka nie opiera się wyłącznie na literaturze, ale i na własnych badaniach terenowych, prowadzonych w prze­ ciągu kilku lat. Twórczość ludowa jest ściśle związana z dzie­ jami społeczno-ekonomicznymi ludu w różnych okresach historii, jest odbiciem stosunków pa­ nujących i pełni ona swoistą funkcję. Tego sta­ nowiska wyraźnie w pracy nie stwierdzamy. Nie znaczy to jednak, że zagadnień tych autorka wcale nie porusza. Owszem, omawia je, ale są one nieskoordynowane. Dziwnym np. wydaje się podział książki, gdzie sama wycinanka, jej rodzaje, tematyka, narzę­ dzia itp. są rozpatrywane osobno, a osobno chronologia, etapy rozwoju wycinanki. Nie ulega wątpliwości, że sam wytwór artystyczny jest uzależniony od czasu i stosunków, w któ­ rych występuje i dlatego w określonym czasie musi być rozpatrywany. Dla przykładu przytaczamy dwa okresy roz­ woju wycinanki łowickiej na odcinku tematyki. Między innymi motywami, istotnie ludowymi, w pierwotnej wycinance łowickiej z końca X I X wieku występuje motyw kielicha, karety, pani z pieskiem lub tp. Są to motywy obce, n~arzu^one!wsi~przez klasy inne, panujące w tym okresie. Tymczasem w wycinance współczesnej (mówię tu o wyci­ nance obrazkowej), dominuje różna tematyka pracy, walki o pokój, elektryfikacja wsi itp. 86 Obraz wycinanki łowickiej nie jest pełny z tego względu, że autorka nie zajmuje się bar­ dziej szczegółowo wycinanką współczesną, choć stronice książki zdobią prace współczesne. A u ­ torka bardzo się ogranicza pod tym względem i stwierdza, że rola wycinanki współczesnej jest inna, ale jaka, tego nam nie wyjaśnia. Wspo­ mina jedynie o konkursach organizowanych po ostatniej wojnie i daje wykaz autorów nagro­ dzonych. Fakt ten pozbawia autorkę możliwości porównania wycinanek z różnych okresów ich rozwoju. Za bardzo dodatni natomiast fakt należy uznać, że podane są w pracy sylw etki wybitniej­ szych artystek i ich wypowiedzi. Autorka pod tym względem słusznie zrywa z anonimo­ wością w sztuce ludowej i wysuwa na plan pierwszy człowieka — twórcę. Pod względem artystycznym praca na ogół nie daje dostatecznej analizy wycinanki łowickiej. Ocena poszczególnych artystek choć jest intere­ sująca, tylko częściowo słuszna. Autorka nie zawsze daje sobie radę z materiałem artystycz­ nym, jeżeli pochodzi on od wycinankarek wy­ bitniejszych. Mianowicie. Zarówno I . Strycharska-Wawrykowicz, jak i Elżbieta Żaczek, nie­ chybnie utalentowane artystki, wskutek braku głębszej i świadomej kultury artystycznej, ule­ gając złym wpływom, tworzą czasem dzieła wręcz nieudane, przerafinowane i złe. Świa­ dectwem tego są reprodukowane wycinanki okrągłe obu autorek (Tabl. 3, Tabl. 5, Ryc. 36 i 37), odbiegające od zasadniczego stylu wy­ cinanek łowickich, o wyraźnym charakterze najgorszej secesji, wywodzące się z miejskiej, zachodnio-europejskiej tandety. Jest to zresztą z punktu widzenia artystycz­ nego najsłabsza strona pracy. Wyżej wymie­ nione bowiem wycinanki, podane w kolorze na planszach należy uznać za niedociągnięcia bro­ szury. Wynikło to stąd, że autorka nie przeanalizo­ wała dokładnie co jest istotnie ludowe w wyci­ nance łowickiej, a co jest szkodliwą nalecia­ łością. A naleciałości te, istnieją w wycinance r �nawet u wybitnych artystek, które sięgają bądź do niewłaściwych źródeł, bądź ulegają nie­ właściwym inspiracjom i zamówieniom ludzi o spaczonym smaku artystycznym. Nie jest winą autorki, że reprodukcje są złe, a układ graficzny nieopracowany. Są to przy­ czyny natury technicznej. W pracy omawianej przydała by się również mapka rozmieszczenia różnych typów wycina­ nek łowickich. Umieszczenie bibliografii zagadnienia i stre­ szczenia w języku francuskim zaliczyć należy do stron dodatnich pracy. Spółdzielnia Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi przez sfinansowanie nakładu udowod­ niła, że spółdzielczość artystyczna może rów­ nież spełniać poważną rolę kulturalną. Broszura na pewno przyda się pracownikom kulturalnospołecznym i , w pewnym sensie, naukowym. K. P. Różycka Bibliografia polska o hafcie A. Ryszkiewicza, obejmująca 128 pozycji, stanowi cenny aneks. Autorka „Od ściegu do haftu" stara się po­ wiązać swój tekst ze sztuką ludową. W hafcie ludowym podkreśla ustawiczne komponowanie i nowatorstwo artystyczne, „gdyż lud rysunku mechanicznie przenoszonego w hafcie nie sto­ suje — wychodzi zawsze prawie z natury mate­ riału, którego (haft) ma być ozdobą". Słusznie jest podkreślona ścisła zależność kompozycji artystycznej od tworzywa, zależność tak istotna w różnych gałęziach sztuki, wyczuwana przez artystów ludowych. Bogactwo form hafciarstwa ludowego, z innych nieco przesłanek wychodząc, podkreślała w 1937 r. J. Orynżyna: „Haft jest techniką może najgiętszą spośród sztuk ludo­ wych, najmniej skrępowaną narzędziem i uży­ wająca coraz więcej kupnych surowców, dzięki czemu skala jego przeobrażeń jest prawdopodo­ bnie najbardziej urozmaicona". M. B. OD ŚCIEGU DO H A F T U . Biuro Wzorów i Mody Przemysłu Włókienniczego w Łodzi. Str. 87 + 8 tablic barwnych. Bibliografia haftów i koronek — Andrzej Ryszkiewicz, str. 73—83. Praca przeznaczona przede wszystkim dla szkół zawodowych, świetlic, warsztatów odzie­ żowych i „domowych" miłośniczek haftu, przed­ stawia w przystępny sposób technikę ściegów hafciarskich, które autorka dzieli na 7 grup. W części wprowadzającej („Kilka słów 0 hafciarstwie"), autorka zaznajamia z krótką analizą rękodzieła hafciarskiego, jego tworzy­ wem, kompozycją oraz metodami pracy zespo­ łowej. Materiał historyczny, dotyczący hafciarstwa, korzystnie uzupełnia tekst, szkoda tylko, że został umieszczony pośród przeprowadzanych rozważań nad elementami haftu współczesnego, co powoduje zaciemnienie układu wstępu. Nieco inne rozłożenie ilustracji zapewniłoby ściślejszy ich związek z treścią, a nie tak, jak to uczyniła autorka zamieszczając np. hafty kurpiowskie przy tekście historycznym, stare zaś sycylijskie 1 węgierskie przy opisie haftu współczesnego. Właściwy, przejrzysty wykład techniki, obej­ mujący 7 grup ściegów, jest bogato ilustrowany rysunkami (wyjaśniającymi m. i . sposób prze­ wlekania igły), w bardzo udany sposób uzupeł­ niający dydaktyczne opisy. Podobnie potrakto­ wane są uwagi o rozbudowie ściegów, przeno­ szeniu wzorów na materiał, o tkaninach jako tworzywie, o hafcie na tiulu itd. Przepisy do­ tyczące prasowania haftów oraz praktyczne wskazówki dla haftujących, uzupełniają zasad­ niczą część podręcznika. Autorka jednak za mało sięga do wzorów lu­ dowych, do ich kompozycji i rozwoju. Temu za­ gadnieniu poświęca rozdzialik zatytułowany „Kilka słów o hafcie ludowym". Zamieszcza re­ produkcje tylko kurpiowskich haftów, powinna natomiast pokazać krótki, lecz typowy obraz re­ gionalny ludowego hafciarstwa z jego ostatnimi wytworami. Nie byłyby one mniej celowe niż fragmenty makaty XI-wiecznej z Bayeux. Całość pracy należy ocenić pozytywnie. Pro­ blem łączności z wzorami ludowymi, choć nie rozpracowany, przedstawiony jest we właści­ wym świetle i przez żadnego z czytelników „Od ściegu do haftu" nie może być przeoczony. Szwankuje nieco rzeczowy układ treści. W. K. 87 �INSTRUKCJE I KWESTIONARIUSZE DLA BADACZY KULTURY LUDOWEJ W lecie 1949 r. zorganizowany został przez Związek Kół Historyków Sztuki Studentów Wyższych Uczelni Polski obóz naukowy pod Sulejowem, którego zada­ niem było przeprowadzenie inwentaryzacji zabytków sztuki powiatu opoczyńskiego oraz prace szkoleniowe. W ramach tego obozu została zorganizowana przez Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej ekipa folklorystyczna spośród stałych pracowników Insty­ tutu, studentów etnografii, historii sztuki i wyższych szkół plastycznych. Dla uczestników tej ekipy, którzy w większości nie byli dostatecznie przygotowani teore­ tycznie i praktycznie do badań terenowych, dr R. Rein­ fuss przygotował instrukcje i kwestionariusze. Pisane częściowo już w trakcie prac obozowych noszą na sobie ślady pośpiechu i zawierają niejedną usterkę, nie­ mniej jednak redakcia postanowiła je opublikować jako materiał do dyskusji. A. I N S T R U K C J A W Z A K R E S I E Z D O B N I C T W A LUDOWEGO Celem badań jest zebranie możliwie jak największej ilości materiałów, naświetlających wszechstronnie za­ gadnienie zdobnictwa ludowego. Ze względu na bogactwo materiału, znajdującego się w terenie, konieczna jest maksymalna racjonalizacja wysiłku badawczego, wykluczaiaca wszelką stratę czasu innym badaczom na utrwalenie w opisach czy materiale ilustracyjnym przedmiotóiw /raz odkrytych i opracowanych. Praca w terenie odbywa sie grupami. Każda z grup pracuie pod kierunkiem instruktora i zajmuje się za­ sadniczo jednym tvlko zagadnieniem, w oparciu o od­ nośny kwestionariusz. W każdei grupie powinien pra­ cować przynaimniei jeden rysownik. Ażeby sobie wzajemnie w terenie nie przeszkadz4Ć, poszczególne gruny zaczynaia prace w różnych punk­ tach wsi. W czasie pracv nalezv też zwracać uwagę na materiały interesujące inne grupy i robić dla nich no­ tatki informacyjne. W czasie badań należy położvć naiwiokszy nacisk na możliwie najściślejsze zanotowanie badanego okazu. Każdy rvsunek nowinien bvć już w terenie wykonany w sposób techniczny, a wiec w określonei podziałce, która dla przedmiotów większych (ли. т е Ы е , krm'e) przvimuiemy w skali 1 : 5, dla mniejszych (ceramika, solniczki. wrzeciona itn.) 1 : 2, lub nawet 1 : 1 ( r a ­ porty tkackie, wycinanki, szczegóły przęślic itp.). Również tzw. rysunki „odręczne" powinny być w rzeczywistości rysunkami technicznymi, srmrzadzonymi co najmniej w 2 rzutach (frontowy i boczny). Kolorv nalezv notować przy pomocy akwareli, tem­ pery lub kredek, o ile skala barw jest dostatecznie szeroka. W rysunku trzeba stosować wszelkie ułatwienia tech­ niczne, skracając czas ich wykonania. Ryzowania na przedmiotach drewnianych, hafty wypukłe itp., należy kopiować przy pomocy „przecierki", wykonanej na białym papierze, przy pomocy łyżki cynowej (lub ewen­ tualnie aluminiowej), firanki nanierowe. wycinanki należy obrysować na kalce (szkicówce). Hafty krzy­ żykowe, dekompozvcie tkanin i kroje strojów wykonuje się na papierze milimetrowym. Każdy ważniejszy rysunek powinien być uzupełniony fotografią. W czasie wykonywania rysunku przez jed­ nego członka grupy, inni przeprowadzają wywiad. Tekst kwestionariusza winien być zasadniczo opano­ wany pamięciowo. W przypadku jawnego używania kwestionariusza należy informatorom wyjaśnić nau­ kowy („szkolny") cel badań. Odpowiedzi należy notować na miejscu, pisząc za­ wsze tylko po jednej stronie kartki, odwrotną zosta­ wiając czystą. 88 Notatki i wszystkie rysunki, odnoszące się do tego samego obiektu, powinny być w jednakowy sposób oznaczone (miejscowość, nr domu, właściciel obiektu). W przypadku gdyby w tym samym domu opracowano dwa analogiczne przedmioty (np. 2 przęślice), należy je oznaczyć kolejnymi literami alfabetu, według kolej­ ności opracowywania. Celem c ow e j: wywiadu jest ustalenie miej- a) n o m e n k l a t u r y , związanej z badanym przed­ miotem (o każdy drobiazg należy pytać: „jak się to u was nazywa" i starannie notować odpowiedzi; b) h i s t o r i i przedmiotu indywidualnej (miejsce wy­ konania, przeróbki itp. tego konkretnie badanego przedmiotu) i ogólnej, przez którą rozumiemy histo­ rię całego rodzaju badanych przedmiotów (np. kwestia kiedy i skąd rozpowszechniły się koło­ wrotki w danej okolicy). Zagadnienie pochodzenia, centra produkcji i przemiany w czasie należy noto­ wać jak najstaranniej; c) e k o n o m i c z n e g o i s p o ł e c z n e g o t ł a ba­ danego wytworu, przez co rozumie się ustalenie czynników gospodarczych, powoduiacvch powstanie, rozwói, ewentualnie zanikanie badanego zjawiska (ścisły związek z wymienianą w punkcie poprzednim „historią" przedmiotu) i jego przydział do określo­ nei klasy społecznej w obrębie wiejsk'ei społecz­ ności. Ludność wsi jest klasowo zróżnicowana, pewne zjawiska kulturalne z przyczyn przede wszvstkim ekonomicznych, kształtuia się różnie w obrębie różnych klas społecznych. Różnice te na­ leży snecialnie starannie wvszukiwac i notować, podobnie jak i wszelkie nrzejawv nodstaw klaso­ wych, uwidaczniających się w związku z badanymi zagadnieniami; d) z a s i e c r u g e o g r a f i c z n e g o , badaiac zjawi­ sko pod katem jego zasięgu w danei mieiscowości. Należy zaw=ze rjvtac. iaki jest jego za«iesr terenowy. Czy w sąsiedniej i dalszei wsi np. ubieraia się zu­ pełnie tak samo. w których ubieraia sie już inaczej i na czvm różnice polegają. Odpowiedzi na te py­ tania U"znlaią badacza na dostrzeganie w terenie różnic, które normalnie mógłby przooczvc i pozwalaia w dalszych badaniach sprawdzić słuszność ze­ branych w drodze wywiadu informacji; e) f u n k c j i , czvli zastosowania (roli) badanego przedmiotu w kulturze mieiscowego ludu. Zbierając informacie do funkcii badanego przeHmiotn. nie trzeba zadowalać się wymienieniem funkcji głównej (np. skrzynia — sprzęt do nrzechowvwania ubrań), lecz trzeba poznać i wszelkie funkcie wtórne (np. stara skrzynia zastosowana jako klatka na kró­ liki czy k u r y ) ; f) i d e o l o g i i przedmiotu, gdzie chodzi o ocenę war­ tości badanego przedmiotu według oninii informa­ torów. Czy przedmiot odpowiada ich dzisiejszym wymogom praktvcznym, estetycznym itp. Czy uwa­ żany jest za piękny, ewentualnie jaki on powinien być, ażeby ich potrzeby praktyczne i estetyczne w całości zaspokajał. Podanie podstaw ideologicznych ludności jest bardzo ważne, gdyż wpływa ono na utrzymanie się, wzclednie zanikanie w terenie zjawisk ludowej kultury; g) w r a ż l i w o ś c i estetycznej, podczas lania której należy ustawicznie pytać, czy przedmiot uważany jest za „piękny" czy nie. wać wypowiedzi wraz z całym uzasadnieniem, nym przez informatora. Zebranie znacznej usta­ dany Noto­ poda­ ilości �tego rodzaju wypowiedzi pozwoli w rezultacie na ustalenie: a) kanonów piękna ludu wiejskiego, b) jego wrażliwości estetycznej na barwy i ich ze­ stawienia, kompozycje ornamentalne itp. Wypowiedzi należy notować dosłownie, z zachowa­ niem właściwości gwarowych. Zwracać należy uwagę na różnice w wypowiedziach informatorów różnego wieku, płci i klasy społecznej w obrębie wsi. Po przeprowadzeniu badań w pewnej miejscowości, należy natychmiast przystąpić do opracowania zebra­ nych materiałów na czysto. Instruktorzy, przeglądając każdy opis, sporządzony w terenie, wynotowują ewentualne braki, które należy możliwie najszybciej uzupełnić. Wynotowują też infor­ macje odnoszące się do innych miejscowości, które w dalszych badaniach trzeba będzie sprawdzić lub szczególnie starannie przepracować. Wynotowują za­ rysowujące się na tle zebranego materiału problemy, do których następnie opracowują osobne kwestionariu­ sze, stanowiące w dalszych badaniach uzupełnienie kwestionariusza głównego, posiadającego z natury rzeczy charakter ramowy. Instruktorzy, przy pomocy stojących do ich dyspo­ zycji rysowników, od pierwszego dnia badań zakładają kartoteki, zawierające typologiczny przegląd znalezio­ nych dotychczas przedmiotów. Arkusz takiej kartoteki, o formacie nie większym jak ćwiartka papieru znormalizowanego, zawiera sche­ matyczny rysunek przedmiotu, wraz z ozdobami i no­ tatka, gdzie go wykonano i znaleziono. Kartotekę bierze się ze sobą na badania terenowe i tam opracowuje sie gruntownie tylko te z przed­ miotów znalezionych, które nie znajdują ścisłego od­ powiednika w kartotece. Jeśli zostanie znaleziony przedmiot, który pod względem materiału, konstrukcji, formy i zdobienia odpowiada przedmiotowi już po­ przednio opracowanemu, notuie się tvlko szczegóły me­ tryki (miejscowość znalezienia, pochodzenia itd.) za­ miast opisu zaś. powołuie się na odnośną kartkę z kar­ toteki. Oczywiście kartoteka musi być stale uzupeł­ niana nowymi znaleziskami. Instruktorzy (każdy w zakresie swej specjalności), kierują porządkowaniem zebranych materiałów. Poszczególne opisy przedmiotów, obejmuiace opraco­ wanie na czysto i notatki brulionowe powinny zostać spięte i zaopatrzone w okładkę i następujące dane: miejscowość, powiat, nazwa przedmiotu. Materiały zebrane w danym dziale (np. meblarstwo) zostaia zebrane w jednej teczce z nazwą tematu i miej­ scowości na okładce. Wykaz działów: 1. Z^obriictwo architektoniczne i wnętrza. 2. Tkactwo. 3. Ubiór. 4. Róż^e (meble, narzędzia, ceramika, wycinanki, pająki). B. INSTRUKCJA W ZAKRESIE STROJU LUDOWEGO Celem badań jest gruntowne zaznajomienie s i ę : a) z ludowym ubiorem tradycyinym, noszonym do czasów ostatnich i z przemianami, jakim uległ w przeszłości. Dlatego przv opisie każdej części ubioru trzpba w y p y t y w a ć : jak było dawniej i noto­ wać przybliżone daty zaszłych przemian oraz wa­ runki, w jakich pojawiły się nowości. (Kto zapo­ czątkował, w jakiej miejscowości, skąd przyszła nowa moda itp.); b) ze zmiennością ubioru w zależności od płci (ko­ biecy, męski), wieku (dziecięcy, dzieci podrastające, młodzież), stanu cywilnego (kawalerowie, żonaci, panny, mężatki), pory roku (ubiór letni, zimowy), czynności (ubiór codzienny w ogóle i do prac spe­ cjalnych), ubiór pastuchów, żeńców itp., ubiór od­ świętny, zwykły i specjalny „na duże święta", np. Boże Ciało i obrzędowy, chrzestny, weselny, ża­ łobny, od sytuacji ekonomicznej (ubiór ubogich i bogatych), stanu społecznego (ubiór starszyzny wiejskiej — wójtów, sołtysów, radnych). W związku z powyższym zawsze należy pytać, czy dany ubiór noszony był przez wszystkich (a je­ śli nie, to przez kogo?) i w jakich sytuacjach; c) ze zróżnicowaniem terytorialnym ubioru. Dlatego po zaznajomieniu się z zespołem ubiorów w danej miejscowości, należy wypytywać informatorów, w których miejscowościach noszone są ubiory ana­ logiczne, a gdzie panuje już „inna moda" i na czym polegają różnice. Podane miejscowości i granice należy starannie notować. Traktując ubiór jako jeden z przejawów ludowej twórczości artystycznej, należy zwrócić uwagę na wy­ powiadane, przez informatorów oceny estetyczne (trzeba zadawać pytanie „czy wam się to podoba" i „dlaczego się wam podoba"), uzasadnienia notować trzeba mo­ żliwie dosłownie. W związku z badaniami ocen estetycznych należy pamiętać, że zmieniały się one w czasie, dlatego o tym samym przedmiocie należy notować opinię ludzi sta­ rych, w średnim wieku i młodych. Opinie te dotyczyć mogą ubioru jako całości lub poszczególnych jego części, czy nawet poszczególnych ozdób. Każdy z członków grupy badającej strój w danej wsi wyszukuje sobie informatorów oddzielnie. O ile możności należy dążyć do tego, aby każdy z badaczy przeprowadził pełny wywiad w sprawie stroju kobie­ cego i męskiego przynajmniej dwa razy w jednej miej­ scowości. W drugim wywiadzie (z innym informato­ rem), należy zwrócić uwagę przede wszystkim na te punkty opisu stroju, które w pierwszym wywiadzie przestawiały się niejasno lub nieprawdopodobnie (tzw. wywiad sprawdzający). Należy zwracać uwagę na odpowiedni dobór informatorów. Wybieramy przede wszystkim ludzi w wieku średnim i starych, którzy ubiór ludowy noszą, lub choćby tylko posiadają. Jeżeli we wsi mieszkają ludzie, którzy sporządzają lub spo­ rządzali ubiory ludowe, a więc krawcy, szwaczki, szewcy dajemy im pierwszeństwo przed wszystkimi innymi informatorami. Wiadomości techniczne. 1. Wywiad prowadzimy w kolejności wynikającej z za­ łączonego do instrukcji kwestionariusza. 2. Opis poszczególnych części powinien być oparty na bezpośredniej analizie obiektu, uzupełnionej ob­ jaśnieniami informatora. Na informacjach ustnych poprzestajemy wyjątkowo o ile chodzi o ubiory, których dziś absolutnie w danej miejscowości od­ szukać nie można. 3. Opis pojedynczej części ubioru musi zawierać: a) miejscową nazwę gwarową, b) krótkie określenie rodzaju ubioru (np. krótka kamizelka bez rękawów), c) opis materiału, d) rysunek schematyczny, wy­ konany w formie siatki, z uwzględnieniem wszyst­ kich wymiarów, e) rysunek schematyczny, przed­ stawiający przód i tył ubioru i zaznaczenie ozdób, f) rysunki fragmentów ozdób w naturalnej wiel­ kości i rysunki barwne, przedstawiające raporty tkanin użytych. Opis techniczny ozdób. W wypadku, gdy wywiad robiony jest z rzemieśl­ nikiem (np. krawcem), należy podać opis wszyst­ kich czynności związanych z wykonaniem ubioru (branie miary, krojenie, ścieg, kolejność i technika zdobienia, g) wiadomości historyczne o badanym ubiorze, h) wiadomości o dzisiejszym i dawnym jego zasięgu, i) zastosowanie (kto i kiedy go nosił), j ) ludowa ocena ubioru, względnie jego części z punktu widzenia praktyczności, użyteczności, piękna, k) czy strój utrzymuje się, a jeżeli nie, to jakie są przyczyny jego ginięcia. 4. W terenie rysunki wykonujemy ołówkiem na bloku, znacząc kolory przy pomocy farb akwarelowych lub kredek. Należy pisać i rysować tylko po jednej stro­ nie kartki papieru. Na każdej kartce papieru pisać miejscowość, numer domu, nazwisko właściciela. 5. Zarówno pojedyncze części ubioru jak i komplety należy fotografować. 6. N a czysto przerysowywuje się zebrany materiał ilustracyjny tuszem, lub maluje temperami. 89 i �I. K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U Z D O B N I C ­ TWA W BUDOWNICTWIE I WNĘTRZU Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . I. Otoczenie. 1. Czy wybierając miejsce pod budowę domu zwra­ cają na to uwagę, by było „ładne" . . . Jakie miejsce, przy łące i t p . . . . , a może inne względy wpływają na wybór miejsca, a więc j a k i e . . . 2. Czy w pobliżu domu posiadają ogródki kwiato­ we... Jak wyjaśniają ich c e l . . . Co w nich rośnie . . . Które kwiaty uważają za n a j p i ę k n i e j s z e . . . Dla­ czego . . . 3. Czy sadzą w pobliżu zagrody drzewa lub krzewy nieowocowe . . . Jakie . . . W jakim celu . . . Czy zagrody zadrzewione uważają za piękne . . . 4. Czy znany 'był zwyczaj wysypywania podwórza przed świętem w różne wzory przy pomocy piasku. Jakie to były wzory? . . . Czy robili to wszyscy, czy tylko niektórzy, a wtedy k t o . . . 5. Czy zagroda otoczona jest płotem . . . Z czego on jest wykonany . . . Czy jest ozdobny (np. wyplatany w deseń) . . . Czy na parkanach z desek występują malatury . . . Czy w ogrodzeniu bywają ozdobne bramy wjazdowe lub furtki dla pieszych . . . 6. Jakie były zewnętrzne cechy, które odróżniały za­ grodę bogatego chłopa od biednego . . . I I . Budynki. 7. Czy we wsi przeważają zagrody wielobudynkowe czy jednobudynkowe . . . 8. Jaki jest stosunek widzialnej części ścian do wy­ sokości dachu — a) w starych domach, b) w now­ szych . . . Czy uzasadniają zmianę wysokości dachu (momenty gospodarcze, konstrukcyjne i este­ tyczne) . . . Które proporcje bardziej się podo­ bają . . . Dlaczego . . . 9. Z jakiego materiału wykonane są ściany? . . . Jaką techniką (np. na słup, na węgieł, na rygiel itp.) . . . Czy belki użyte do budowania zrębu są okrągłe, czy obrobione... (jaki mają p r z e k r ó j ) . . . Czy belki zrębu bywają na końcach ozdobnie wycinane (rys. lub fot.) . . . 10. Czy zrąb domu urozmaicony jest wnęką, podcie­ niem lub gankiem . . . Jeśli tak, opisać i podać rys. względnie fot. całości i odnośnych c z ę ś c i . . . 11. Czy obramienia drzwi posiadają formy ozdobne . . . Czy bywają (ew. bywały) drzwi o górnym wykroju o w a l n y m . . . Czy tafla drzwi bywa ozdobnie wy­ kładana (rys., fot.) . . . Czy bywają ozdobne oku­ cia przy klamkach . . . l l a . Czy jako ozdoba okien występują u góry lub u dołu listwy rzeźbione . . . Jak się one nazywają . . . Czy występują okiennice . . . Narysować kształt otwo­ rów w okiennicach . . . Czy bywają okiennice ma­ lowane . . . Co malowano na nich (rys., fot.) . . . Co oznaczają takie malowania i kolor, np. malo­ wane okiennice — panna na wydaniu . . . 12. Czy na surowym zrębie chałupy malowano glinką lub wapnem jakieś ozdoby... Co one przedsta­ wiały . . . (kropki, pasy, zygzaki, rośliny itp.) . . . Jak one były na ścianie rozmieszczone . . . Kto je malował, przy jakiej okazji, w jakim celu . . . Czy malowane w ten sposób domy uważają za pięk­ n e . . . Dlaczego . . . Gdzie (w których wsiach) teraz jeszcze takie ozdoby malują . . . Od jakiego czasu rozpowszechniło się" malowanie całego zrębu wa­ pnem na biało . . . Czy rozumiane jest higieniczne znaczenie bielenia.. . Czy na białym zrębie cha­ łupy malowano jakieś znaki lub ozdoby barwne . . . 13. Jaki jest kształt dachu. . . Jakie były dawne kształty d a c h ó w . . . Jaki kształt dachu uważany jest za najpiękniejszy . . . Dlaczego . . . Czym jest dach pokryty . . . Jeżeli słomą, to czy poszycie jest gładkie, czy w schodki... Czy poszycie układane 90 jest ozdobnie (opis, rys., fot.) . . . Czy kalenica opatrzona jest kozłami . . . Czy są dymniki, czy posiadają formę ozdobną (rys., fot.) . . . Jeśli dach jest z gontów, to czy ostatni górny i ostatni dolny szereg składa się z gontów ozdobnie wycinanych ( r y s . ) . . . Czy ściana szczytowa dachu jest szalo­ wana d e s k a m i . . . jeśli ozdobnie, podać opis i rysu­ nek, wzgl. fotografie . . . Zanotować kształt i układ okienek w ścianie szczytowej dachu. Czy wystę­ pują „śparogi" lub „pazdury" (rys., f o t . ) . . . Jak się w gwarze ludowej nazywają . . . W jakim celu się je robi . . . 14. Budynki gospodarcze — stajnię, stodołę i inne budynki gospodarcze opracować według tego sa­ mego schematu (punkt 7—11). 16. Studnie. Zwrócić uwagę na konstrukcję studni i sprawdzić, czy poszczególne części są wykonane ozdobnie (fot., rys.) . . . I I I . Zdobnictwo wnętrza. 16. Czy występują ozdoby rzeźbione na konstrukcjach drewnianych wnętrza — a) na powale (tragarze), b) na obramieniach okien i d r z w i . . . 17. Opracować formę pieca kuchennego ze szczegól­ nym uwzględnieniem ozdób jak np. gzymsy, filarki etc. Kto takie piece budował? (rys., fot.) . . . 18. Opisać sposób malowania w n ę t r z a , . . Czy malo­ wane jest wraz z p o w a ł ą . . . Czy malowane jest na jeden kolor, czy kilkoma kolorami. . Czy na tle pomalowanej ściany występują jakieś ozdoby wykonane inną barwą . . . Jak są wykonane, od­ ręcznie, czy przy użyciu szablonu lub w sposób mechaniczny, np. gumowym wałkiem . . . Jakie są motywy tych ozdób (geometryczne, roślinne itp.), (zrobić barwny rysunek i fot.) . . . 19. Jakie poza malowaniem występują ozdoby ścien­ ne... Czy naklejają lub naklejali na ścianach i belkach powały papierowe w y c i n a n k i . . . (jeśli tak, opracować je według kwestionariusza nr V a ) . Czy występują na ścianach izby inne ozdoby wy­ konane np. z drzewa, szyszek i t p . . . . Opisać je, podać rysunek i fot... . Czy zdobią ściany zielenią, jaką i z jakiej o k a z j i . . . Czy w izbie są obrazy święte . . . Czy miejsce, w którym się znajdują jest dodatkowo zdobione . . . Jeśli tak, to czym (np. wy­ cinankami, zielenią, kolorową bibułką, sztucznymi kwiatami) . . . 20. W jaki sposób przyozdobione są okna, czy wystę­ pują f i r a n k i . . . Z czego są wykonane . . . Kto je r o b i ł . . . (opisać według kwestionariusza nr V b ) . Jakie kwiaty występują w o k n a c h . . . (podać ich nazwę botaniczną i ludową) . . . Dlaczego stawiają kwiaty w oknach . . . Które kwiaty lub ich zespoły uważają za najpiękniejsze . . . Dlaczego . . . 21. W jaki sposób przyozdobiona jest p o w a ł a . . . Czy spotyka się „pająki" . . . Jeśli tak, to opracować je według kwestionariusza nr V I . 22. Kiedy według opinii miejscowych ludzi izba jest „pięknie" przyozdobiona . . . Jaki jest główny cel zdobienia . . . Kto się tym zajmuje . . . Kiedy się z d o b i . . . W związku z jakimi o k a z j a m i . . . 23. Czy w zdobieniu domów i wnętrz zachodzi różnica między bogatymi i ubogimi gospodarzami . . . Na czym ta różnica polega . . . I V . Umeblowanie. 24. Jak rozplanowane są meble w izbie (rys.) . . . 25. Wymienić, które ze znajdujących się mebli w izbie są pochodzenia ludowego (np. kredens, łóżko, skrzynia, półka na talerze zw. „listwą" itp), które zaś pochodzą z miasta (fornierowana szafa, kon­ sola, komoda, otomana itp.). Określić stopień przy­ wiązania do dawnych sprzętów . . . Czy jest wśród chłopów dążenie do nowoczesnych m e b l i . . . W czym się wyraża . . . 26. Meble pochodzenia ludowego opracować sztuka po sztuce, według kwestionariusza nr I V . Opracował... dnia . . . �II. K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A TKANIN 3. Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat,.. Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 4. 1. Ludowa nazwa tkaniny . . . 2. Z jakiego materiału wykonana j e s t . . . a) osno­ wa. . . b) wątek . . . Uwaga: W wypadku jeśli w osnowie lub wątku zastosowanych jest kilka surowców, określić w przybliżeniu, w jakim procencie i zestawieniu występuje każdy z nich. 3. Jakim splotem wykonano tkaninę (nazwy lu­ dowe) . . . 4. He ram posiadał w a r s z t a t . . . W jaki sposób prze­ wlekano osnowę w bardzie i grzebieniu... Wy­ konać rysunek dekompozycji tkaniny i schemat przewleczenia... Podać gęstość tkaniny na 1 cm i szerokość . . . 5. Kompozycja zdobnicza tkaniny — a) układ pa­ sowy. . . b) układ kraciasty . . . c) tkaniny o dese­ niu kostkowym... d) tkaniny o splocie ozdob­ nym (jak atłas itp.) . . . Nazwy poszczególnych tkanin w gwarze ludowej . . . W wypadku tkaniny deseniowej należy opisać, narysować, względnie sfotografować . . . 6. Zestawienia kolorystyczne — a) zanotować raport kolorystyczny . . . b) ludowe nazwy barw . . . 7. Technika barwienia — a) Jakich używano barw­ ników naturalnych . . . b) Jakich używano środków chemicznych . . . Podać ludowe nazwy . . . 8. Czy białe tkaniny samodziałowe zdobiono sposo­ bem d r u k a r s k i m . . . a) gdzie istniały tego rodzaju warsztaty . . . b) jakiego koloru było tło i wzór . . . c) jakie były motywy . . (rys., fot.) . . . 9. Wykończenie tkaniny — a) płótno, w jaki sposób wykańczano po zdjęciu z krosien (frędzle, ob­ szycie itp.), technika bielenia... b) sukno (folowanie, czesanie i dekatyzowanie) . . . c) jak zakań­ czano osnowę . . . 10. Wykonawca — a) czas w y k o n a n i a . . . b) miej­ sce . . . c) czas potrzebny do wykonania tkaniny . . . d) wynagrodzenie (w p i e n i ą d z a c h . . . w natu­ r z e . . . ) . Czy znane były wypadki w y z y s k u . . . jakie... 11. Czy podobne tkaniny — a) pod względem tech­ nicznym, b) pod względem kolorystycznym, robiono dawniej . . . 12. Od jakiego czasu je p a m i ę t a j ą . . . 13. Jakie nastąpiły po nich (technika, kolor) . . . 14. Skąd przyszła nowa moda . . . 15. Kto ją r o z p o w s z e c h n i ł . . . Czy wieś garnie się do mody, czy woli poprzestać na swoich w y r o b a c h . . . Jak się odnosi ludność wiejska do osób zalecają­ cych strój d a w n y . . . 16. Do czego opisana tkanina używana była dawniej... 17. Do czego używana jest dzisiaj . . . 18. Które tkaniny uważają za piękne . . . 19. Uwagi Opracował... III. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. dnia . . . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A STROJU Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . A. S t r o j e kobiece. 1. Co ubierały na głowę d z i e w c z ę t a . . . Czy wplatały we włosy jakie ozdoby... Czy nosiły c h u s t k i . . . Z czego zrobione i gdzie kupowane . . . (O ile można podać miejsce zakupu i próbki materiału) . . . 2. Jaki był ubiór głowy panny młodej . . . Z czego zrobiony... Czy były w nim sztuczne kwiaty i w s t ą ż k i . . . Gdzie kupowane . . . Czy żyją jeszcze B. kobiety, które umiałyby sporządzić ubiór panny młodej . . . Jak ubierały głowy kobiety zamężne . . . Na czym upinały włosy . . . Czy nosiły na głowie chusty . . . Z czego zrobione... Gdzie kupowane (podać próbki materii). Z czego szyto koszule... Z płótna samodziałowego czy kupnego... Czy wyrabiają jeszcze w okolicy płótno s a m o d z i a ł o w e . . . (jeżeli jest tkacz, podać jego adres) . . . Czym koszule zdobiono . . . (koron­ ki, hafty i t p . ) . . . Czy żyją jeszcze kobiety, które umiałyby zdobić koszule według dawnych wzo­ rów . . . (jeżeli tak, to podać ich nazwiska i adres)... Ozy używano do ozdoby koszul przedmiotów kup­ nych . . . (np. guziczki itp.) . . . Z czego szyto spódnice letnie, zimowe, odświętne . . . Podać próbki materiałów . . . Jeżeli spódnice szyto z materiałów samodziałowych podać, czy te samo­ działy są jeszcze obecnie w y r a b i a n e . . . Czy no­ siły dawniej kobiety spódnice z samodziałowego płótna farbowanego przez małomiasteczkowego farbiarza w różne desenie tzw. malowanki, wybij a n k i . . . Jeżeli tak, to podać, czy żyje jeszcze w okolicy farbiarz, który barwi samodziały w de­ seń . . . na jeden k o l o r . . . lub jego najbliższa ro­ dzina (np. syn, żona), podać a d r e s . . . Z czego robiono zapaski (fartuchy) . . . podać próbki Czy materiały te można jeszcze kupić i u kogo . . . Co ubierano na n o g i . . . (onuce, skarpety, poń­ czochy). Z czego wykonane... Robione ręcznie, czy kupne . . . Czy były zdobione . . . Czy dziś wyra­ biają je j e s z c z e . . . Jakie noszono obuwie (trzewiki, buty z cholew­ kami) . . . Z jakiego materiału . . . Kto je wyrabiał i g d z i e . . . Czy przy obuwiu były jakieś ozdoby np. tasiemki, gwoździe mosiężne do nabijania . . . Czy nosiły kobiety gorsety . . . Z jakiej m a t e r i i . . . (podać próbki materii z gorsetów, pochodzących z różnych czasów) . . . Czym były gorsety zdobione (podać próbki) . . . Jakie było wierzchnie okrycie kobiety... W lecie (bluza, katana, kaftan, kacabajka itp.) . . . W zi­ mie (sukmana, płaszcz watowany i t p . ) . . . Z czego poszczególne okrycia były wykonane i czym zdo­ bione . . . Podać próbki materii i ozdób . . . Czy żyją jeszcze krawcy, którzy te stroje s z y j ą . . . Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy w zimie nosiły kobiety k o ż u c h y . . . Czym te kożuchy były zdobione . . . Kto je wyrabiał, względ­ nie gdzie je kupowano . . . Jeżeli jest w okolicy jakiś kuśnierz robiący kożuchy według starej mody, podać jego adres i nazwisko . . . Czy nosiły kobiety jako strój wierzchni narzutki (chusty, płachty, łoktusze, rańtuchy, obrusy itp.) . . . Z jakiej m a t e r i i . . . Czym zdobione . . . (podać próbki). Jak je u b i e r a ł y . . . Jakie noszono ozdoby (korale, paciorki, naszyj­ niki z mosiądzu itp.) . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Gdzie je nabywano . . . Jakie są części stroju kobiecego nie wymienione w powyższych pytaniach, a występujące w stroju regionalnym (np. krajki do przepasywania itp.) . . . Przy każdym wymienionym przedmiocie podać jego miejscową nazwę, opis, podać próbki mate­ riału i ozdób oraz zaznaczyć kto te przedmioty wyrabia . . . Stroje męskie. 15. Jaki był letni ubiór głowy m ę ż c z y z n y . . . Czy no­ sili kapelusze słomiane . . . Kto je r o b i ł . . . Czy no­ szono kapelusze filcowe . . . Kto je r o b i ł . . . Gdzie je kupowano... Czy żyje w okolicy kapelusznik, który wyrabia z filcu kapelusze ludowe według dawnej mody . . . Jakich używano ozdób do kapelu­ sza (np. parobek, drużba, pan m ł o d y ) . . . Jakie było zimowe nakrycie g ł o w y . . . Czy noszono weł­ niane czapki dziane na drutach . . . Czy zachowały się jeszcze stare okazy czapek futrzanych . . . 91 �16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. Z czego szyto koszule... Jaki był krój najdaw­ niejszych k o s z u l . . . Czy są w okolicy specjalistki lub specjaliści od zdobienia k o s z u l . . . Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy do koszul używano jakichś kupnych ozdób (tasiemki, spinki, guziki itp.) . . . Podać ich wzory . . . Czy jest w oko­ licy specjalista wyrabiający ozdobne spinki do ko­ szul . . . Jeżeli tak, to podać jego nazwisko i adres... Z czego szyto dawniej letnie spodnie... Jaki był ich krój . . . Czym je zdobiono... Z czego szyto zimowe spodnie . . . Podać krój i ozdoby . . . Co ubierają mężczyźni na nogi (onucki, skar­ pety) . . . Czy te części stroju są zdobione . . . Kto je wykonuje . . . Jakie obuwie nosili mężczyźni (łapcie plecione z łyka, kierpce, chodaki, buty z cholewami) • • • Z jakiego materiału . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Czy do ozdoby obuwia, były używane jakieś kupne ozdoby, jak np. mosiężne gwoździe i t p . . . . Jeżeli tak, postarać się o próbkę i podać gdzie te ozdoby wyrabiano i nabywano . . . Czy mężczyźni nosili krótkie kamizelki sukienne . . . Jak je n a z y w a l i . . . Z jakiej materii były szyte . . . Podać próbkę m a t e r i i . . . Czym były zdobione . . . Podać próbki ozdób, guzików . . . Jaka była wierzchnia odzież m ę s k a . . . Letnia i zimowa . . . Z jakiej materii była szyta . . . Z czego były wykonane ozdoby . . . Podać p r ó b k i . . . Czy w okolicy jest krawiec umiejący szyć i zdobić stroje ludowe według starego zwyczaju . . . Podać nazwiska i adresy . . . Jakie kożuchy nosili mężczyźni . . . Czym były zdo­ bione . . . Gdzie je kupowano, względnie kto je wy­ rabiał . . . Jeżeli jest w okolicy kuśnierz, który te kożuchy wyrabia, podać jego nazwisko i adres . . . Jakie noszono dawniej pasy . . . Jakie były ich ro­ dzaje i z czego zrobione . . . Gdzie je nabywano, a kto je r o b i ł . . . Czy żyje w okolicy rymarz, który takie pasy w y k o n u j e . . . Czy nosili mężczyźni krajki, względnie pasy wykonane z n i c i . . . Wymienić składowe części stroju męskiego, po­ minięte w poprzednich pytaniach, a występujące w danym stroju regionalnym (np. torby skórzane, torby wełniane, ozdoby, kapciuchy na tytoń, fajki itp.) . . . Podać opis, a więc materiał, z którego są wykonane ozdoby, następnie wymienić, gdzie te przedmioty były kupowane, względnie kto je wy­ rabiał (adres) . . . Opracował... dnia . . . I V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U W S Z E L K I C H PRZEDMIOTÓW Z D O B I O N Y C H ( N A R Z Ę D Z I A , CERAMIKA ITP.) Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 1. Przedmiot... 2. Jego nazwa ludowa . . . 3. Materiał z jakiego jest wykonany (przy drewnie podać też gatunek) . . . 4. Technika wykonania (sposób obróbki np. strugane, kute, lepione z gliny itp.) . . . 5. Konstrukcja (sposób łączenia części składanych, opis wraz z rysunkami w rzutach, przekrojach, fot. (rysunki szczegółów konstrukcyjnych w podziałce 1 : 5 ) . . . 6. Ozdoby. — Technika wykonania ozdób . . . Kompo­ zycje (podział na pola zdobnicze) . . . motywy z rysunkami całości i fragmentów . . . układ orna­ mentu . . . opis barw . . . 7. Kto w y k o n a ł . . . Gdzie . . . Sposób nabycia . . . (Jeśli dar, to przy jakiej okoliczności) . . . 8. Gdzie było centrum wyrobu tego rodzaju przed­ miotów . . . Czy dziś przedmioty te są wykony­ wane . . . Jeśli nie, dlaczego . . . 9. Jak opisywany przedmiot i jego zdobnictwo zmie­ niało się w czasie (informacje zaczerpnięte z tra- 92 dycji) . . . Czy używany był powszechnie, czy tylko u najbogatszych, względnie właśnie biedniej­ szych . . . Czym różniły się badane przedmioty w zależności od zamożności właściciela . . . Opracował... dnia . . . V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U WYCINANEK Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . A. Wycinanki kolorowe. 1. Czy we wsi wykonywano wycinanki z kolorowego papieru . . . Czy wykonują dziś . . . ewentualnie odkąd zaniechano ich wyrobu i z jakiego powodu . . . 2. Czy są we wsi osoby, umiejące wykonywać kolo­ rowe wycinanki, dostarczyć im materiału i popro­ sić, by wycięły znane sobie wzory wycinankowe, poczynając od najdawniejszych . . . 3. Opisać technikę wycinania (narzędzia, materiał, składanie papieru, ewentualne rysowanie mo­ tywu etc.) . . . 4. Jak nazywają się w gwarze miejscowej poszcze­ gólne typy wycinanek, w zależności od formy (np. koliste, kwadratowe, pasowe, o motywach antro' pomorficznych) . . . Jak nazywają się części (ele­ menty), z których składają się w y c i n a n k i . . . 5. Jakich kolorów papieru używają najchętniej . . . Jak w gwarze miejscowej nazywają się poszcze­ gólne k o l o r y . . . Jakie barwy uważają za naj­ piękniejsze i dlaczego . . . 6. Czy wykonują wycinanki z kilku kolorów papieru, naklejanych warstwami jedna na drugiej . . . 7. Jak się takie wycinanki nazywają . . . 8. Do czego wycinanki były u ż y w a n e . . . Gdzie wy­ cinanki naklejano . . . W jakim porządku . . . Czy w uboższych domach też . . . B. W y c i n a n k i białe. 9. Czy zawieszają w oknach firanki wykonane z bia­ łej, wycinanej bibułki . . . 10. Czy firanki te kupują (gdzie, u kogo), czy robią sami . . . 11. W jaki sposób zawieszają firanki w oknie (pozio­ mo u góry, pionowo po bokach, ukośnie itp.) . . . 12. Technika wycinania (składania papieru, ewentual­ ny r y s u n e k ) . . . 13. Opis kompozycji wzoru, poszczególnych moty­ wów . . . Wykonać rysunek (przez odbicie na szy­ bie) lub fotografię f i r ? m k i . . . 14. Skąd czerpią wzory motywów firankowych . . . 15. Kto zrobioną firankę w y c i n a ł . . . Gdzie... K i e d y . . . Opracował... VI. dnia . . . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U PAJĄKÓW Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina' zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 1. Czy zdobi się powały izb „ p a j ą k a m i " . . . Jak się one w gwarze miejscowej nazywają . . . 2. Z czego (z jakich materiałów) wykonywane są „pająki" . . . 3. Jaka jest podstawowa konstrukcja (szkielet) „pa­ jąka", wykonać rysunek . . . 4. W jaki sposób wykonane są poszczególne części składowe (podać rysunki fragmentów z oznacze­ niem materiału i barw) . . . 5. Kto wykonuje „ p a j ą k i " . . . Z jakiej okazji robi się je i zawiesza . . . Opracował... dnia . . . �WAŻNIEJSZE POPRAWKI I UZUPEŁNIENIA do nr 11—12, 1949. 1. Str. 305 (tytułowa), 7 wiersz od góry zamiast Volk — winno być: Folk. 2. Fotografie do artykułu A. Wojciechowskiego pt. „Tematyka społeczna i polityczna w wycinance ło­ wickiej" — wykonał Henryk Kukowski. 3. Fotografie do artykułu J . Stankiewiczowej pt. „Wojewódzka wystawa sztuki ludowej w Łańcucie" — wykonał Stefan Deptuszewski. 4. Wycinanki zamieszczone na str.: 345, 346, 348 wy­ konała Maria Kołaczyńska, a nie M. Kołaczkowska. Dotyczy to również tegoż nazwiska w tekście arty­ kułu. 5. Str. 345, szpalta druga, 1 od góry zamiast J . Sura — winno b y ć : J . Surma. 6. Str. 347, szpalta druga, 9 wiersz od dołu zamiast „Welesa" — winno być: „Wesela". 7. Str. 352, w tytule streszczenia francuskiego zamiast S U M E T — winno być: S U J E T . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d1f0ab2fe6e574fc192cb1632463afb.pdf 9850e9996edb9fcf93e526265a55aa89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3938 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.35-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BADANIA TERENOWE 8 W REJONIE i: KICLCC O o KIELECKO•з SRtlDOHIEIlZ . SANDOMIERSKIM ®*> 9, 10, *^ * *. t/7 BUSKO o ? o I • Ш ЛГ o ROMAN REINFUSS Zgodnie wych w roku 1951 i Sztuki kim, z zaplanowaną badania tury kolejnością organizowane przez Z a k ł a d Zdobnictwa obejmując — rozległy Sandomierz dotychczas kielecki, Podobnie jak przedziły systematyczne w buski, roku w podziału map położony względem opatowski ubiegłym, w bliższego czerwca gleb, siedziby się mało 1. Suków 32. 2. Morawica 33. Steczkom Stopnica sandomierski. 3. Wola 34. Stobiec po­ 4. Chałupki 35. polegające na 5. Górki Iwaniska Józefów literatury i sporzą­ 6. Pierzchnica 36. 37. 7. 8. Suchowola Przededworze 38. 39. przysz­ 9. Holendry 40. hopatno Moszyny przeprowadzono 10. Sędziejowice 41. Konary 11. Chmielnik Bodzentyn 42. Bogoria 43. 44. Mostki Sztombergi 45. Dobra 46. Staszów Rytwiany Ożarów Bidziny Przybysławice dawnego z terenem wywiad na miejscu, 12. Ekipa obozowa w lowszczyzny. lessowych lot. R. miejscowości terenową obozu, czterodniowy Spis osi I V — lusie p r z e b a d a n e , V — siedziba o b o z u . etnograficznym osadnictwa, zapoznania I — miasla poujiatome, I I — miasteczka, I I I — miasteczka, ш k t ó r y c h p r z e p r o m a d z o n o шциласгу, kielec­ wzdłuż itp.). prac i w y b r a n i a ciągu i akcję przygotowania mapy parafialnego Celem łych (jak Instytutu województwie gromadzeniu w y c i ą g ó w z istniejącej dzaniu Architek­ 1). B a d a n i a o g a r n ę ł y pod powiaty: tereno­ obozowym Państwowego obszar (ryc. opracowane prac systemem Badania Plastyki, Ludowego przeprowadzone b y ł y Kielce У wąwozach Reinfuss. Opa- Morawicha 13. Jeziorko 14. 15. Słupia Wola 16. Bieliny 17. 18. Daleszyce 47. 48. Makoszyn 49. 19. Cisów 50. 51. 20. Łagów 21. Gęsice 22. 23. Nowa Jachowa Gojców Włostów Sobótka Korzenna 52. 53. Klimontów Janowice Raków Rudki 54. Świątniki 55. Złota Ossówha 56. Szewce 26. Gnojno Koprzywnica 27. 28. 57. 58. Grabki 29. Szydłów 59. 60. 30. Grzymała Tuczępy 61. 62. 24. 25. 31. Shadla Małe RYC. 1. MAPA SIE TRWANIA Sulisławice Wnorów Osiek Pliskowoła Lipnik MIEJSCOWOŚCI ZBADANYCH OBOZU NAUKOWEGO W DUŻYM W 1951 r. Opracowała Zofia Reinfussowa W CZA­ ŚLADKOW1E �w czasie którego orientacyjne. Chmielnik, mierz, wykonane Trasa Staszów, Opatów, zostały objazdu Klimontów, Bogorię, wstępne wiodła z terenu objętego Raków, nowicie: planowanymi obozu wybrano Sladków Duży Nową Sando­ Słupią, Sw. rozległość badaniami, dwie koło przez Koprzywnicą, K r z y ż i z p o w r o t e m do K i e l c . Ze w z g l ą d u na przyszłego badania Kielc jako miejscowości, Chmielnika i bazy a mia­ Jacentów k o ł o O p a t o w a , gdzie w o b s z e r n y c h b u d y n k a c h podwor­ skich mieściły się szkoły w y p o s a ż o n e w p e ł n e urządze­ nia internatowe. Według planu 20 d n i t r w a n i a o b o z u w y j a z d y w czasie pierwszych w teren m i a ł y odbywać s i ę z b a z y w S l a d k o w i e D u ż y m . Po z a k o ń c z e n i u dekady skąd obóz miał łatwiej byłoby opatowskim w prowadzić połączonych grupy kielecko — ny przerzucony do osób, w w s t o s u n k u do z przerzucaniem zespół pracujący Inaczej zespołu na w roku wiadowców z badań zwężenia do zmusiło w zagadnienia W jednym rzony zakresie badania samej tylko w plastyki do roku wyodrębniono jako blem kultury materialnej, niach na łącznie terenie względu na zwracania i wideł kultury wpływ na który Wisły oraz ludowych z obrzędami. został a rozsze­ mianowicie poprzednio i Sanu okazało obozu był za­ niezbędne niż do ze dotychczas jego twórczości przybyli pro­ bada­ traktowany się gospodarcze, ludowej w Wydzielenie silniejszego tło rozwój Uczestnicy ubiegłego, materialnej uwagi wy­ zrezygno­ ludowej związanej socjograficznymi. konieczność na został osobne z a g a d n i e n i e b a d a w c z e z badaniami gadnień do obrzędów w y p a d k u zakres b a d a ń stosunku 1950 zespołu obozu i roku ujęty literatury zwyczajów obozie i Sanu. ubiegłym kierownictwo ko­ teren zmniejszo­ zatrudnionego w obszarze w i d e ł W i s ł y nieco niż w na p r z e d m i o t prac b a d a w c z y c h . Z m n i e j s z e n i e wania powiecie trudności sandomierskim został o 7 osób czasie b a d a ń drugiej Jacentowa, badania i sandomierskim. Z powodu munikacyjnych, większej zostać przemiany artystycznej. Sladkowa Dużego w d n i u 31 l i p c a , z a ś 1 s i e r p n i a z o r g a n i z o w a n o p i e r w s z e prace z terenowe, których udała twie poprowadzone jedna wyjechała się pieszo na bazy. O d odbywały się w badanie wsi tego czasu regularnie dwóch do co dnia 18 drugi .3. Dom drewniany, Tuczępy pou>. Ftt. St. Depluszewski Busko w lipca dzień, z 5 osób. uczestnicy nicy, W czasie badań, przerw zarówno opracowywali swe wyjazdy fotograf wywiadowcy na wyjazdami jak i rysow­ czysto, oddając j e s u k c e s y w n i e do o b o z o w e g o a r c h i w u m . D ł u ż s z y dniowy) okres opracowywania że oraz składająca między materiały zaś sąsiedz­ z tym zmianę jedna z d w ó c h grup r y s o w n i k ó w się ryc. druga leżących brali w nich udział wszyscy wywiadowcy, na grupach, samochodem, materiałów (trzy­ przyjęty d l a r y s o w n i k ó w u z a s a d n i o n y b y ł t y m , ż e w czasie j e d ­ n e g o d n i a w o l n e g o od tego materiału wyjazdów ilustracyjnego przerysowanie byłoby zupełną boga­ niemoż­ liwością. Rytm trwania w wyjazdów Opatowskie dwudniowych ryc. 4. Nowy dom pow. budowany w r. 19i7. Wola Kielce, Fot. R. Reinfuss Morawicha i podwojeniu czasu bazie. się w ostatniej związku Sandomierskie badań materiału w W zmienił obozu, k i e d y w terenowych z długimi zastosowano przy przeznaczonego czasie t r w a n i a obozu dekadzie wyjazdami na system równoczesnym opracowywanie zbadano ogółem 46 wsi i przeprowadzono w y w i a d y w 9 miasteczkach. Zebrane materiały jakościowym pod przekraczają względem rezultaty osiągnięte w i latach ilościowym ubiegłych. �ryc. 5. Dawne Teren, na k t ó r y m był z a r ó w n o turalnym powiecie ją żyzne bokimi w lessowe, sfalowany, wąwozami. powiecie często Pas piaszczyste stanowi części W i między na wschodniej na znaleziska stronach z granicznego osadnictwem towania gólnie lice się gęsto się od Bodzentyna. się bardzo przeważna na północy Sandomierza Z tych niowe przedproże. nia (16 25 osób w na m i ę d z y Sandomierzem 2 wyżej terena­ się między licz­ obszaru, obejmujące Nidy, tereny biegiem nad Koprzywianki południową górną były część Czarną przeważnie 1 l u d n e . W czasie o d X I V do X X w . o s a d n i c t w o nęło się bardzo znacznie zwłaszcza na kształ­ szcze­ południu trzebieniem obszarach odwiecznej E l e m e n t y obce e t n i c z n i e w procesie k'clccko-sandomierskiego Przykładem dry osadnictwa (na p o ł u d n i e od łączyło puszczy. kolonizacji odgrywały obcego m o ż e rolę regionu znikomą. być wieś Chmielnika) założona w przez N i e m c ó w . D o d z i ś w ś r ó d s p o l o n i z o w a n y c h kańców tej w s i w y s t ę p u j ą bez­ rozwi­ nazwiska takie jak Holen­ r. 1750 miesz­ Gotfryd, oko­ lessowe, cią­ Nowej musiała z postępującym do­ i środ­ obu okresie kierunku Słupi rekrutować z Łysogóry i ich połud­ X I V , jak wykazały bada­ gęstość wykazują Ladenbergera 2 czynienia bie­ zaludnienia obszary lessowe a B o d z e n t y n e m oraz o k o l i c e n a d (6 — 8 o s ó b 2 na k m ) c i ą g n ą ł się szerokim ł u k i e m od Opatowa Osiek, P o ł a n i e c , S t o p n i c ę w w terenami d o l n ą N i d ą . Pas s ł a b s z e g o j u ż o s a d n i c t w a półwyspem a po do tereny największą km ) la­ obszaru- kolonizujących obejmującą W wieku resztki tego wskazują na zaś osadników Ladenbergera, — były też t e r e n ó w część g i e m czasu p u s z c z ę W obliczeń zaledwie 3 — 5 o s ó b na k m , z a ś centrum rzecza C z a r n e j kowym według Reinfuss się tu polskiego badanego Łagowa R. prawie występujące mamy i Fot. całym ciągnące starym. państwa zaludnionymi Wiślicy, gnące i archeologiczne pasa Kielc wykazywały Busko. p o ł o ż o n y c h po p o ł u d n i o w e j s t r o n i e Ł y s o g ó r , co pasmo Ł y s o g ó r , lasy pow. gorsze, znaczniejsze rzekami C z a r n ą i K o p r z y w n i a n k ą . Jak ne głę­ ka, Gnojno, są gleby zalesieniu lesiste rozległe bezleśny, południowo-zachodniej wspomnianymi zachodzie 1951 przeważa­ prawie marglowate, dawnym r. poprzerywany buskim porozrzucane o w „Piekło" północno-wschodniej jest części tzw. jak i k u l ­ opatowskim ówdzie i lub świadczące graniczny mi i kieleckim obszarze w i d a ć sów, części teren tu badania geograficznym sandomierskim gleby łagodnie dworskie prowadzono pod w z g l ę d e m niejednolity. W w czworaki i Kije, z kierunku Szydłowca. przez charakterystycznym Okolice Chmielni­ ryc. 6. Wycinany Kielce. Fot. nadokiennik, Stefan Jeziorko Deptuszewski. pow. �Kalbe, Hanuschke i t p . K o ń c o w e fazy twa na przypadające wiek rozwoju osadnic­ X I X wchodziły w zakres b a d a ń s o c j o g r a f i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h n a obozie Jadwigę Berezowską. uchwycenie zachodzących feudalnego na po Czasy Pamiętają w s i w okresie dzień od gruntu, jak kmieci wsi i podział połowników, chałupników się z łączą chłopa się oraz stosowany strony świadomości dużą wyrazistością. od ilości posiadających zagrodniczych, się posiada­ wiejskiej liczne Z okresem opowiadania barbarzyński przez połowę wreszcie na normal­ bezrolnych pańszczyźnia­ ilustrujące system ucisk wymierzania d w o r y za n a j m n i e j s z e kar uchybienie ze poddanych. przez nich ziemia została to t z w . do w najbliższym W dziś (r. 1864) p o s i a d a n a i m oddana grunta ,,ukazowe", sąsiedztwie „starej na własność, koncentrujące dostosować gospodarowania gruntów, na jak głównie konfiskatę Przemysław cząwszy rozdawana wiano powstawały mogący wyjeżdżali do parcelację „kolonie". Są założone rozparcelo­ na pod wsie uprawę Na i za­ carski plebańskich była docho­ Prus wysłużonym 3 morgi. ziemię nie chło­ N i e k i e d y na d o b r a c h zaś emigracja podu­ się głównie do na roboty rozpoczęła się, zarobkowa. koszta Średnio­ przejazdu Ameryki, sezonowe Powracający którym z po bów). (ok. lub do Za­ rolnych na kopienia pobycie poza oszczędności, emigracji roślin narzędzi po rolniczych i budowanie chłopskiego posiadania przemianom. Ilość w i ę k s z y c h gospodarstwa ziemi 15 ha) jest i otrzymanych po na parcelacji oświaty na poważ­ gospodarstw małorolne, się wydatnie zakupów uległ dziś niewielka, średniorolne Zagadnienie wąskie sprzętu zbóż na wołami rolny ziemię upra­ pomocy radła (Huta koło (nie w y ł ą c z a j ą c zę­ (4 n a j w y ż e j używano uprawnych Pod koniec wsiach sierpów, niektóre poważną 6 zboże 1 wojny zboża młynki zaczęto skutek w badanym r. chłop­ przeważają ilość bezrol­ przydziałów 1945. terenie cza­ brony wykonane żyźniejszych roślin były zjawiskiem wsiach zachowała niesłychanie powszechnym. się p a m i ę ć jak tajnego rzadko, W nie­ naucza­ z s i ę na pługi zboża, wsiach z żelazną w okresie k i e r a t o w e , do całkowicie przemysłowych Wśród rozwojem kosy, na nawozy z rozpowszechniła zielone żelaza, się sprzętu ziemiach na uprawa (buraki cukrowe, (łubin). się pługi gruntach niektórych miejscami ty­ t o ń ) . W o s t a t n i c h z a ś czasach w z w i ą z k u z p o w s t a n i e m rolnych i spółdzielni produkcyjnych nastąpiła mechanizacja stosowaniem żniwiarek pędem i rolnictwa z za­ młockarni z na­ m o t o r o w y m itp. Badania dzone tych traktorów, w przez zakresie mgr materiałów Zofię architektury ludowej Reinfussową pozwalających prowa­ dostarczyły na ustalenie obfi­ rozwoju b u d o w n i c t w a l u d o w e g o na p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h 150 l a t , uchwycenie chodzi jego o cały zróżnicowania obszar objęty terytorialnego, badaniami, w zależności od stanu m a j ą t k o w e g o Najbardziej p r y m i t y w n y stanowiła półziemianka zanotowana w 1935 r. opatowskiego Na ścianę właścicieli. w less koło Klimontowa, terenie powiatu frontową, zaopatrzone były do (ryc. w pionowych jedynie w I I wojny drewnianą światowej pospolitym schronieniem najuboższej ludności W czasie zawaliska. badań w Ziemianek ich mieszkańcy do c h a ł u p szeregu ludności samych też na w pozostałych żydowskiej terenach wsi zaludnionych już nie wyjechali ich poprzenosili się okupan­ na Z i e m i e p i ę k n e gospodarstwa. (opatowski, sandomierski) tradycje istnienia lepianek, na spotkano, p o w y n i s z c z o n e j przez lub dość wiejskiej. natrafiono czasie w o j n y 7), a zbudowa­ sandomierskiego ziemniaki wykopywane ś c i a n a c h lessowych, jeśli społecznego, przykład chałupy wiejskiej wkopywana w Józefowie c h o d n i e , gdzie o t r z y m a l i w i e j s k i e rozrzucone również kołach. okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę ł y p o j a w i a ć gdyż w czasem związku używać zastosowano pod- pamięć rzepa. czyszczenia młockarnie się odgrywała narzędzia, powszechnie piaszczystych a na rozpowszechniają do światowej: w jarzma typu rolę w (przeważ­ posługiwano zachowała okuć X I X wieku, udoskonalone odkładnicą, na p o l u osiami, t j . bez Szkoły był wieku popańszczyźnia- zagony zaprzęganymi wielu ta analfabetyzm po­ szybkich stary u k ł a d przy kaszę. W pracy sach z a b o r c z y c h p r z e d s t a w i a ł o s i ę b a r d z o n i e k o r z y s t n i e . których XIX leśnych), z drzewa w p r z e m y s ł u fabrycznego na nych zmniejszyła do się głównie i (powyżej orano nie n o ż n y c h ) zużytkowy- dokupienie gruntu, pokrycie spłat rodzinnych, doskonalszych skich się że drogę mielono w ż a r n a c h lub przerabiano w s t ę p a c h n o w y c h d o m ó w obszerniejszych i często p i ę k n i e zdobio­ nym lat krzywogrządzielowego całkowicie Ziemię skibowe), ubożsi robót kilkuletnim się zebrać poważniejsze d a w n y stan zajmował wykazały, na prymitywnymi lub wykonanych nych. N a skutek p o d z i a ł u ziemi, p ó ź n i e j s z y c h itp. weszło d u ż y c h p a ń s t w o w y c h gospodarstw X I X w. powrocie p i e n i ą d z e zarobione zakup ich do w s i r o d z i n n y c h p e w n e n o w o ś c i z z a k r e s u krajem udało w a l i na żołnie­ Część g o s p o d a r k i (np. s p r z ę t z b o ż a k o s ą , i n n e f o r m y ci naukowych, Bielin), w z g l ę d n i e p ł u g a z d r e w n i a n ą o d k ł a d n i c ą i bron to bądź wysokie Dąbrowskiego. zbóż), sposobami ramowatego drewnianymi nowe kolonie. ponieść kierowali przynosili jego łanów „bosych" istniejących, ćwierćwieczu 200 r u b l i ) , głębia układ z roli wysprzedawała jako zjawisko masowe, rolni, materialnej dziesiątków włościańskie wozach gruntów część gospodarowała. ostatnim ostatnich wozach ziemię wynoszącymi p r a c o w a ć na W od ( n i w o w y , rzadziej i chownych kultury nego w w i e l u w y p a d k a c h z a c h o w a ł a fiskowana pom, zakładów i gruntownych przemian. Wieś okresu d z ą c y c h n i e j e d n o k r o t n i e do 200 m o r g ó w obszaru. S k o n ­ umiejąc średnich Burchard. Badania gospodarstwo W ziemia za­ zawodowych. 0 tzw. Moszyny zakupywali chłopi działkami pisania. ś w i a t o w e j , z a ś po I I w o j n i e p o w s t a ł w s i szereg o k ł a d a l i n o w e k o l o n i e . Pod koniec X I X w . r z ą d rzom terenie wiele o d b y w a s i ę na d u ż ą s k a l ę s p r z e d a ż i w y r ą b l a s ó w . przeprowadził na s i ę do n o w y c h w a r u n ­ stopniową dawniej się w a n y c h g r u n t a c h w r. 1900. R ó w n o c z e ś n i e z p a r c e l a c j ą porębach kończeniu I wojny W powstają wsi zupełnie nowe, i młodzież z d o m ó w m o ż n i e j s z y c h . S i a t k a s z k ó ł z a g ę ś c i ł a s i ę d o p i e r o po za­ garlicowego. zaczyna których przysiółki są wsi". k r ó t k i m czasie po z n i e s i e n i u p a ń s z c z y z n y d w o r ó w nie m o g ą c ków n a u k i czytania k o p i o n o w 15 s n o p o w e k o p y u k ł a d a n e na k r z y ż , z i a r n o W czasie u w ł a s z c z e n i a w ł o ś c i a n bądź w społeczności i komorników. się do Zagadnieniem rysują wymiar pańszczyzny, wahający gospodarstw nym ustroju (20 — 30 m o r g ó w z i e m i ) , z a g r o d n i k ó w (10 — 12 morgów), nych było kulturalnych likwidacji 3 — 6 dni w tygodniu zależnie nego badań i ograniczającego dzisiejszy. niektórych zarówno tych ekonomicznych pańszczyźniane mieszkańców od Przedmiotem przemian przez nia Udział w nim brała przeważnie Na Za­ tych natrafiono tj. budynków na- �ziemnych Na 0 o całym ścianach wykonanych terytorium budowane konstrukcji węgłowej (dawniej „ n a r y b i o g o n " ) , j e d y n i e na formę młodszą stępującą podawano zresztą dość badanego obszaru szym budownictwie z domy „na z obłap", konstrukcję obecnie na „słup", W się (np. domy w o Sladków wy­ zachodniej (okolice Chmielnika) spotyka kamienia gliny. drewniane obszarach lessowych, j a k o sporadycznie. części murowanych całkowicie są now­ ścianach Duży, Sucho­ wola). Na całym kofrontowego (Bieliny) łupy w obszarze w y s t ę p u j ą chałupy (ryc. u podnóża starszym zdarzają 3), budownictwie wąskofrontowe łup bez wąskofrontowych reliktowy. (Jedna nach nosi d a t ę zionych jedynie się cha­ podcienia. Zagęszczenie cha­ w Bielinach z chałup pojedynczo posiada charakter wąskofrontowych na badanym w s k a z u j e na tego t y p u Spośród szeroŁysogór w Bieli­ r,vc. 7. Półziemianha wkopana iv Sandomierz. Pot. R. rozprze­ nikach wycinankami większe. z 1789.) Szereg p o d o b n y c h d o m ó w rawica, Jeziorko) strzenienie typu musiało chałup terenie to, (Suków, iż d a w n i e j być o znale­ wiele szerokofrontowych Mo­ najstarszym obiektem datowanym była chałupa modrzewiowa z kowa, w zbudowana r. 1774. czyłby według Znajdujący za t y m , ż e nie włościański. Drugi zanotowano jednym bardzo c z ę s t o na dały w chałupy domu miał nierówne sień łaciński to typ to typowa wiodącym rozkładu z W (pow. części mieszkalną, miały z w i na W zwartego bramę 1 z wyjątkiem wojny dachem budynki (ryc. W 4), o wych jedynie zwanych Na z tu zagrody słup. dwuspadowym jak gontowym krokwiowej, Łysogór, gdzie stosuje zaczęły słomą, obecnie „belkami" też zdobnictwo lub chat w i postaci na się ozdobnie sporządzone grody kułackiej często stajnię od pod się domu jednym mieszkańców wielobudynkowy średniaka, dachem typ za­ posiadającego z mieszkaniem, cyrklo­ się (Bieliny). prymitywne zbudowanych wiać zróżnicowaniem ostro o d c i n a tragarzach zaczęły coraz społecznym deskami. domach 50 a Sandomierz. Od częściej lat domów w s i . Bardzo szczyt dachu. Lipnik pow. Fot. Stefan Deptuszewski. dachy w ostatnich Ozdobny dachówką „strzegarzami" trafiają 8. architektoniczne rzeźbionych zewnętrznych się szalowanych we w n ę t r z u lub słomia­ się gont. przyjmować bocznych ryc. ozdobnie malatury wykonane wapnem. W ciągu formami masywnymi dachami o konstrukcji rytych ścianach budownictwa między czę­ gospodarcze kryte rozet zakresu związek częścią i budownictwie występuje z gospodarcze przez w y s o k ą , mieszkalne ścianach starym jaskrawy izby, się z niektóre czworoboku nakrytą światowej dwuspadowe sposób się do d a w n i e j c z t e r o s p a d o w y m i ( r y c . 3), o p o s z y c i u nym, listwami. zgromadzone dwie znajdowała Bielinach wiódł zarówno kryte są wyłącznie w są zdo­ plan na daszkiem. Budynki ilustrują kryte się gdzie spotykało jednym zamożniejszych podwórze wykonaną ażurowymi Materiały domy szczytowych posia­ o g r o d z e n i a m i w y k o n a n y m i z belek w i ą z a n y c h na Wjazd ganeczki. O b y d w a doniczek posiadają drugim rozkład Opatów), większej pod się osobno. kształt bionych postaci sieni. zbudowaną znajdowały wykonane w wejściowych za- powtarzał k w a d r a t u przedzielonego gospodarstwach ś r e d n i a c k i c h stajnię drzewa XVIII chałupa izby wnętrza obszarze. I n n y Bidzinach kształt 1 komora z wejściem W dom wieku z drzwiach dachami dwuspadowymi o ścianach świad­ zwykły z i izba, w m n i e j s z e j a l k i e r z , p r z y l e g a j ą c y sto Su- tragarzu napis pierwotnie Była całym części. na pięknie przy pow. się z sieni, izby mieszkalnej i ko­ wejściem Ten obok pochodzący w Rudkach. z podwórza. wyrytej był dom, grodnicza s k ł a d a j ą c a mory, z się daty kwiatami; less. Józefów Reinfuss. drzwi, poja­ nadokienniki ( r y c . 6), b o g a t o d e k o r o w a n e g a n e c z k i ( r y c . 2) i s z c z y t o ­ w e ś c i a n y d a c h ó w ( r y c . 8). O z d o b y te w y k o n a n e p r z e z wiejskich ciekawy wiają cieśli w y k a z u j ą przykład dwa o ścianach domy duże nowszego w zróżnicowanie. budownictwa Moszynach szalowanych deskami, koło Bardzo przedsta­ Klimontowa o z d o b i o n e na naroż- ryc 9. Dom borzec '/-rodzinny dla pow. Sandomierz. pracowników Fol. R. PGR. Reinfuss. Sam­ �ryc. i 10. biedniaka nie składającej wiają się ryc. myślane izby 5), od których Z że jeszcze pod przedstawiało Tuczępach i ub. (pow. Sando­ prowadzonych wynika, urządzenie W Skadli, spotkano pośrodku chałupy izby-. posiadające jakichkolwiek W szeregu wsi w p r a w d z i e piece, urządzeń woła ale w bieżącym dym, stuleciu ruchoma ława. ławie, zmontowanych pniaczkach kich dziś Jadano przy której lub ze na słupkach wspólnej uczestnicy czworonożnych się używa podłodze czyń (Plisko- misy posiłku używano Pot. St. do Deptuszewski. s k o n s t r u o w a n y c h (np. deska czterech nóg osadzonych na stałe w proste półki ziemię stawiane na ławie lub na­ na słupach. Ubrania szącej u krów. codzienne powały, Skrzynie lub w kółka bez lub były na terenie zaledwie z innych w zaopatrzone lub malowane rzadziej znaleziono dostały (ubożsi). podnóżkach czasem prawdopodobnie się brązowy. na s ą to w „mazerowanie" Nowsze skrzynie zdobione wyrabiano w całym importy Sandomierskie, oraz d o K i e l e c c z y z n y j a k o s k r z y n i e w i a n n e w z małżeństwami. związku przez Bodzentynie dzi zwyczaj bielenia ( r y c . 10), w możniejszych ruchome się (czasem meble, z o p a r c i a m i , czasem gospodarzy takie jak „ławy za­ łóżka, wysuwane" krzesła się nie­ z a k u p y w a n e na t a r g a c h . M e b l e te r o b i o n e b y ł y począt­ na Stołów było kowo rych przez kredensy wcho­ wyłączeniem a w końcu postawionej czyli z do zasiadali „szafy" zaczy­ „dymnic" izbach z w ł a s z c z a pojawiają ławy spania, wnętrza tzw. i Kielcach. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u w n ę t r z e izby na s i ę z m i e n i a ć . W r a z ze z n i k n i ę c i e m wi­ skrzyniach „szmacie" zielony, kwiaty które w niemalowane kolor kilka, okolic, w pojedynczych, malowanych „grzędzie" profilowanych przeważnie ornamentu Skrzyń na na trzymano zawinięte drewniane dwudzielnych zawieszano odświętne wbitych stołeczkach, takich ja­ przy dojeniu Kielce. l u b do k r z y ż a k a ) . Do p r z e c h o w y w a n i a służyły wbitych do­ spora­ niebielone, jedynie w ziemię, przy ścianie pod oknem z n a j d o w a ł a na w powały były czasu do czasu m y t o j e w o d ą . D o spania prycz tj. 1910). izbach k u r n y c h ś c i a n y niskich klepi­ pozbawione odprowadzających jeszcze 1905, Szewce W od istniały ubo­ „dymnice", t r w a ł y do o s t a t n i c h l a t u b i e g ł e g o w i e k u , a n a w e t dycznie ludzi z c z a s ó w swej m ł o d o ś c i w domach g i c h zamiast p i e c ó w o t w a r t e o g n i s k a p ł o n ą c e na sku izby kielecko-sandomier- Busko) przymocowana (zamożniejsi) wnętrza stulecia regionu pow m a ł o i bardzo p r y m i t y w n i e ostatnich Chmielnika- się dość prymitywnie. Grzymale pamiętających w koło Gierowskiej, terenie po­ Suhów, pracowników jakie i zdobnictwa koniec na „pie­ nowocześnie Samborcu koło chałupy przedsta­ nazwę mieszkania w Różyc, folwarcznej tzw. Gnojnie rolnych, Marii meblarstwa włościańskiej skiego jasne, zostały wywiadów zakresie służby w ( r y c . 9) i Szczecnie w Janinę prócz ubogiej odbijają gospodarstw zbudowane mierza nic noszące przestronne, w 1950 przez i sieni. N a j n ę d z n i e j mieszkania (słusznie państwowych latach wykonany mającego się z dawne „czworaki" kła" Pająk małomiasteczkowych przeważający odsetek centrami w y r o b ó w mebli 16), S t a s z ó w , K i e l c e , stolarzy, stanowili wśród Żydzi. któ­ Głównymi dla wsi b y ł C h m i e l n i k (ryc. Bodzentyn, mniejszą rolę odgry- �z oparciami przed oraz 40 l a t y gospodarzy do (ryc. kufry, a 16), wyłącznie zamożniejszych. przechowywania żelazem i kredensy występowały które w Zamiast dawnych odzieży rozpowszechniły okresie międzywojennym w Zdobnictwo, po które rozwinęło zlikwidowaniu się we chałup Najstarsze bardzo są p a j ą k i z nich, cji na krystalicznej, złożonych miały wnętrzu się wykonana w Shadli J. Skórczyńskiego. hol. pow. St. Busko. Ze Depluszewski. bułki O s t r o w i e c i S a n d o m i e r z . Po I w o j n i e lą zniknięcia kordonu meble w Tarnobrzegu sławicach). Meble wych (wiadomość stolarzy p o s i a d a ł y gólnie dużą rozmaitość .I**** С granicznego, wykonywane Sf^ ryc. 12. Papierowa Jędrycho. Bidziny Opatów, światowej, z chwi­ zakupywano zanotowana w też Suli- przez małomiasteczko­ zwykle formy o z d o b n e . Szcze­ wykazują ławy (ryc. * f „ I •(Х У|У 15) która na girland. klatek r. takie 1907 przez robotników badanym wykonanych bibułkowych są konstruk­ Bielin pająki około czasie 11 w o j n y łańcuchów oraz rol­ terenie światowej, ze się z słomy Odmianą są jed­ i bi­ specyficz­ nie k i e l e c k ą s ą p a j ą k i p r o m i e n i s t e r o b i o n e z ł a ń c u c h ó w słomianych z przewlekanymi chlarzykami wały Łagów, Raków, Klimontów, Koprzywnica, z dziś podstawie promieniste, złożone z r o z c h o d z ą c y c h nego p u n k t u ks. o słomianych sezonowych formą, się wypierane o wspólnej informacji dopiero w lat pająka ze ostrosłupów z Niemiec Najnowszą pająki terenie typ powały. spotyka 30 rozpowszechnione powracających przyjęła przeszło izby było rozpowszech­ do z d o b i e n i a kuliste, zbudowanego Według zostać nych. od tym z dwóch kwadratowej. służące pająki rzadko, g d y ż przez n o w s z y Wycinanka kute również dymnych stosunkowo skromne. J e d n ą z najbardziej nionych ozdób zbiorów skrzyń się szafy. chłopskiej ryc. jeszcze mieszkaniach w chy z harmonijkę. z Gęsto obok wachlarzykami n y c h k ó ł b a r w n y c h (ryc. terenie małych powiatu odstępach bibułki siebie tworzą n powierzchni powstałej Na w różnokolorowej umieszczone jakby wa- sprasowanej łańcu­ jednolitą bryłę z k i l k u koncentrycznie ułożo­ 10). kieleckiego w okolicy Suko- wa, Bielin, Jeziorka od c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h I nę koloro- światową wykonywane były wycinanki z woj­ /1^ firanka wykonana przez Natalię pow. Opatów. Fot. St. Depluszewski. ryc. 13. Fragment wnętrza izby malowanej przez dysławę Wionczek (lal 12) w Pliskowoli pow. mierz. Fot. St Depluszewski. Wła­ Sando­ �14. Zdobione łóżko wyk. przez wego papieru, tradycję w 1920 r. przez Michała którymi zanotowano Kozera zdobiono również komornika Sladków ś c i a n y izb. w kilku i buskiego. kie r e p r e z e n t u j ą formę dosyć p r y m i t y w n ą . to t z w . „ c y r k i " , wycinanki grubo tj. małe cięte, krótkie ażurowane oraz szarfy zaczęło koło zajmować kwadratów motywy w (ryc. 11) posiadają geometryczne lub postaci nieregularnej bywa najpierw czynić opracowywała na obozie Barbara Bazie- kwadratowe Z badań objętym jej wynika, zasięgiem prac że nie tkactwo przedstawia na terenie się zbyt odwróco­ p ł ó t n a , a poza t y m d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y jest w kolistą „derek" czyli Skadla starannie wycinane często z tłem jak to zwykł Lubelszczyzny, Ignacy skrawki wątek wyrób stanowią we dużych paski których cięte wsi wąskie w f a b r y c z n y c h . B a r w n e p a s i a k i w y r a b i a n e s ą do d z i ś j e d y ­ formie na szmaciaków, kolorowych tkanin n i e w c z ę ś c i z a c h o d n i e j , m n i e j w i ę c e j po l i n i ę wiodącą z P i e r z c h n i c y przez Ł a g ó w do N o w e j S ł u p i . N a w s c h o ­ dzie, w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j (po l i n i ę I w a n i s k a — O s i e k ) wyrób stał samodziałowych już od zapasek kilkudziesięciu w niektórych lniano-wełnianych lat zarzucony, w s i a c h tego o b s z a r u noszone s ą zapaski l i c a c h O p a t o w a i S a n d o m i e r z a n a ś l a d zapasek Młodsze od wycinanek kolorowych bibuły lub papieru używane są wycinanki jako firanki o k i e n . Pod k o n i e c o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o wojny firanki takie o a ż u r o w y c h do i w czasie wzorach wybijanych nych nie zapaski natrafiono. tkane Występowały o z wątku czysto też w sporządzanie papierowych regionu Do wają i gniętej bardziej tego dekoracji ścian z ( r y c . 12) rodzaju ręczne jest we bardzo utalentowane dekorację na roz­ wyci- użytek znajomych. gałązki jedliny, zszywane firanek Niektóre wykonują sąsiadów n a u c z y c i e l k i . Dziś kielecko-sandomierskiego powszechnione. nankarki szkołach prócz wycinanek sztuczne kwadratowych różnokolorowymi używane by­ kwiaty, a także makatki kawałków tektury obcią­ szmatkami (Świątniki, Lipnik). podobne do robienia girland na pająków, ścianach rozwieszane lub wzdłuż są w środkowego z wąskimi nika po Stare były bądź wsiach jako zjawisko zupełnie nowe notowano w y s t ę p o w a n i e na ś c i a n a c h malarstwa nego lub patronowego, tronów własnej szych b y ł y Wionczek wykonanego ( r y c . 13) Henryki Borzyckiej z W o l i spotkano wyjątkowo ubitej z gliny Serafin z Pliskowoli, Antoniny kratę podłodze. odręcz­ przy pomocy koniec i pa­ układane parę i Osiek okresu noszono dawnych wymalowaną W ludowy w kilkoma nalnych lub dów przeprowadzanych Władysławy jc nawet wapnem na w Ze w z g l ę d u przeważnie swej Chmiel­ „siwe", tj. wyrabiane i później ze pow. na materiału ograniczyć jeszcze starymi stroje się dwie W osoby: świetle Barbara od kieleckim, brak z ubioru w Bazielich z e b r a n e g o przez nie i za­ wywia­ ludźmi, którzy ludowe terenie orygi­ tego do sami nosili. Rozmiar zagadnienia że badaniem s i ę co odróżnieniu widzieli i spowo­ zajmowały Krystyna materiału lub trudności z w i ą z a n e z tego rodzaju zbieraniem m a t e r i a ł ó w dowały, są różnokolorowe, kielecko-sandomierskim, gromadzenie musiało Łyso­ „krakowskimi". regionie kresu wątku czerwone od zapaski w wsiami położonymi zabytków młodości Pliskowoli bądź te o z m i e n i a j ą c y m nazywają „łowickimi" Ubiór poza barw przegra­ o okolicach międzywojennego w i ą z k a m i . Zapaski lat doborze w z patronowych zaś Jachowej. czarne, o wiele barwniejsze, tka s i ę je w pasy pierw­ roboty. Najciekawszymi z tych malatury za­ w czarnymi prążkami. Na wschód Staszów tańszym tylko i droższym wełniaki na lnianej gatunkach, wełny n a l e ż y już do przeszłości. W kilku dwóch niebieskie lub granatowe. W e ł n i a k i młodsze formie tragarza. wełnianym. wełnia­ używane r y p s o w y m na l n u z rzadka nitkami i pod Kielcami pod W W o l i J a c h o w e j ł a ń c u c h y ze s ł o m y i b i b u ł k i , jak gór w farbowanego ich samodziały splotem osnowie. dzanego p a r o m a uczyły Barwne były stemplem kupowano w sklepach miejskich, a w y c i n a n i a wsiach zo­ natomiast k u p o w a n e na t a r g a c h w K i e l c a c h l u b Ł a g o w i e . W o k o ­ Dobrzyński. z białej bo­ białe wycinkarstwem podobnie z wykonana w formie roślinne, wycinankarz Ława kielec­ s i a t k i . Przed w y c i n a n i e m w z ó r narysowany, znany 15. gato. N a c a ł y m obszarze w y r a b i a n e s ą (lub b y ł y ) światowej ich Tkactwo rye. Depluszewski lich. Najczęściej w miejscu złączenia Wycinanki Sandomierz, Stefan tj. dwie się kilka dziewcząt Chmielnika. pow. Fot. młode" „panny „ c y r k ą " . W czasie I I w o j n y Świątniki Busko. Podobną wycinanki koliste lub sklejone nej l i t e r y , , V " z n a k l e j o n ą pow. wsiach powiatu sandomierskiego były Dawne Koronę, Duży się Szczypa. region kie- �l e c k o - s a n d o m i e r s k i p r z e d s t a w i a s i ę j a k o obszar p r z e j ­ ś c i o w y , n a k t ó r y m w y s t ę p u j ą o b o k siebie elementy małopolskie i mazowieckie, przesiąkające z północy. Mężczyźni, jako nakrycia głowy, szechnie k a p e l u s z ó w słomianych (rzadziej) okrągłych filcowych, używali własnej z pow­ roboty szerokimi lub krezami, p ó ź n i e j p r z y j ę ł y s i ę k r ó t s z e , do p o ł o w y ł y d e k , w y p r a ­ wiane żółto. N a j c z ę ś c i e j wspominane są k o ż u c h y ro­ bione w Ć m i e l o w i e , rzadziej w Bogorii lub k u p o w a n e w Staszowie. M i e s z k a ń c y B i d z i n , w s i l e ż ą c e j w p ó ł n o c ­ nej c z ę ś c i p o w i a t u o p a t o w s k i e g o , p a m i ę t a j ą kożuchy p r z y w o ż o n e przez k u ś n i e r z y s ą d e c k i c h . wyrabianych w Koniecpolu, względnie o główkach wy­ sokich, ku Ubiorem górze powszechnym cztery ś w i a t y " ) lorowym W na czerwone rogatywki środku, Sulisławce) a młodsi czerwone. białe magiery granatowego z ko­ czarnym przewa­ Koło Sandomierza- rogatywki Ubiorem starych na d r u t a c h , Występowały obszarze za w y j ą t k i e m „na obwiedzione „siwe" dziane (czapki południowo-zachodniej rogatywki. Szewce, kowskiego. były części Ubiór się, jak K r a k o w s k i m . p r z e w a ż n i e z sukna chwastem barankiem. żały zwężających z Łysogór ubiorów łe, parte przeciętym pionowo niebieskim). 0 kolistym szyte z i płaskim sukna rzadka na pod­ obszarze Mężczyźni nosili wypuszczone codzień koszule lub po nią stroju wkładano stulecia rozpowszech­ i zimą płótna. farbowane w buty z cholewami. kamizelkę szyte bez stępują czarnego. zwana fabrycznego sób (granatowe, czarne zdobienia oraz skich „potrzeb") skiego 17), pomocy m a z o w i e c k i c h . Po chy" Prócz tańsze sukman od używano n i c h , szyte występowały pasy gwoździkami lub skórzane blaszkami, Chmielnika b y ł y podobne torowie pasy obszaru. dawniej kobiety o d z i e n i e w i e r z c h n i e p ł a s z c z e szyte z m a t e r i a ł u nego. Nazwy tołubek, tych angiera, płaszczy żupan, c i ó ł k a ) , co w s k a z u j e jednakowoż sprowadzić długa zwykłą z kroju i ozdób typów, z których fabrycznego podbity sięgające (szuba, sukmana, sukna, kożuchem baranim tym występowały „spancery", żakiety, futro, przyja­ Pomijając da jeden się z je stanowi watowana podszewką, drugi zaś płaszcz m a n k i e t a m i . Poza bioder liczne na d u ż e z r ó ż n i c o w a n i e . odmiany do d w ó c h sukmana sukienny, i drobne są malesanka, jako fabrycz­ lub również kołnierzem też krótkie, kaftany do itp. na tj. ich, jak spo­ szmuklerstronie były brązo­ czerwonego suto i z „burogorszego pas. N a c a ł y m wybijane a w do k r a k o w s k i c h Szewce, wełniane niebieskiego, Świątniki) „szale" kupowane mosiężnymi Kielc, (zanotowano pod pamiętali koloru lub terenie okolicach trzosy j a k i pasy z b r z ę k a d ł a m i ) . Jedynie zielonego, Łysogór Na krój powszechnie mniej „ b u r y m " . N a sukmany zapinano (Złota, nosiły rejonie zbadanego bądź sukna, w kolorze p o p i e l a t y m , niebieskim, c z a r n y m mierzem w wy­ sukna północnej ( J e z i o r k o , r y c . 18, Ś w i ę t o m a r z a ) we z niebieskim w y ł o g i e m i obszyciami z sznurka. występowały na- tkactwa, siebie z (podobnie przy opisu raczej do s u k m a n z n a n y c h z O p o c z y ń ­ i terenów Łysogór zapięcia bądź (ryc. od k r a k o w s k i e g o , n a w i ą z u j e k o l o r o w e zapaski wiemy z południowo-zachodniej terytorium którą Elemen­ ubodzy s i ę od nosili sukmany brązowe), płachta, wykonany który różniły s k r o m n y m i ozdobami. Zamożniejsi różny całym Strojem wierzch­ czyli wełniane su­ tasiem­ wierzch­ „kamizielą" B y ł to u b i ó r , szare, względnie części gorsety i w i ą z a n o na p i e r s i a c h . 19), j a k wy­ kupnego Odzież tu na (ryc. bia­ zapaski, rękawów z materiału i latem. „ K a m i z i e l e " (białe, płótna, odświętnego były płótnianka samodziałowe ze przepasywane p ł a s z c z d ł u g i , co n a j m n i e j do p o ł o w y ł y d e k , nosili białym płócienne, krótką z samodziałowego „jałówki" „łoktusa" ty p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e : ramienne podszyta spodni niebieskiego, stanowiła lub kolorze również z rękawami, granatowego, w (np. okrągłe z samodziałowego Spodnie wpuszczone „spancer" suknem czapki ( r y c . 18). wierzchu do otoku, niebieskie m a c i e j ó w k i koszule paskiem. białe, były ciągu bieżącego daszkami skórzanym pokrytej noszone dnie zw. „ j a ł o w i c e " całym skórzanymi zawściekłych", lniana z a r z u c a n o na r a m i o n a Kra­ całym biała innych tam naszywanymi, okrągłe była i fabryczne, zdobione też barankowym samodziaławego W s i ę na niebiesko, główce materiały aksamitne, k a m i , p o t e m c e k i n a m i czy k o r a l i k a m i . i ich p ó ł n o c n e g o wysokim Poza t y m 1 brązowym. niły o spódnice nim Na „współrozłupanych" płócienne przez do Dawniej występowały starzy były „czapek czy Sandomierza zbliżony (Złota, szeniu czyli później w okolicach charakter małopolskich. kienne oraz „wścieklic" posiadał samodziałowe, n ó ż a . Zanotowano też w k i l k u wsiach w i a d o m o ś c i o no­ tzw. kobiecy zwłaszcza Opatowa nosili sprowadzane z one i Sando­ informa- czerwonego, niegdyś w Klimon­ towie. W Śladkowie dy", były to i Tuczępach szerokie płaszcze nosili m ę ż c z y ź n i podróżne, z t y ł u w k a p t u r ( t z w . „ d u d e k " ) do z a r z u c a n i a Kożuchy nosili tylko najzamożniejsi. W „bun­ zaopatrzone na g ł o w ę . II połowie X I X w i e k u b y ł y one d ł u g i e , sute, w y p r a w i a n e na b i a ł o , ryc. 16. Kredens wykonany przez żydowskiego stolarza z Chmielnika ok. r. 1905 znaleziony w Gnojno pow. Busko. Fot. Stefan Deptuszewski. �ubiór noszony d a w n i e j na teryzujący niem się w samodziałowych „suknie" północ stroju (spódnice z niebieskimi wonego kobiece zdobiono i tam fartuchy brązowymi z było stosunkowo d o s y ć białym kolorowym, z koralikowym, zaś okrycia męskie czer­ Jak skromne. płócienne (płaskim kolorowych jak lub oraz gorsety naszywkami i fartuchy dziurkowanym) przystrajano tasiemek, dawniej później haftem wierzchnie (sukmany) zarów­ i kobiece obszywano b a r w n y m i tasiem­ sznureczkami. wynika z szeregu proces zanikania zgodnie ubiorów brzmiących ludowych infor­ zaczął na b a d a n y m t e r e n i e m n i e j w i ę c e j z w y b u c h e m I ś w i a t o w e j , nasilenie jego nie w s z ę d z i e b y ł o najszybciej i na terenach Opatowskiego żyznych W nie najgruntowniej przeciwieństwie na podstawie zdobnictwa dostarczyły Na niesłychanie posiadało Jak 17. Mężczyzna pow. Opatów. w czarnej sukmanie. Przybysławice Fot. Stefan Depluszewski. bogato w wynika z żelaznej i zakłady zapewne z w XIX wieku Zasięgi poszczególnych części ubiorów, z a r ó w n o kobiecych jak i m ę s k i c h , tak się w terenie wzajemnie p r z e n i k a j ą , że w ł a ś c i w i e t r u d n o jest w y r ó ż n i ć tu j a k i e ś r e g i o n a l n e t y p y , k t ó r e m o ż n a b y p r z e d s t a w i ć na m a p i e . Bardziej zdecydowanie o d b i e g a od reszty jedynie szeregu oszczędnie, przez używany czego starsze do przez Eleonorę to że kopalnie przeróbki, wsi surowiec ceny, jeszcze zachowana pamięć o na rudy stosunkowo jest nie tradycji. pomimo się wysokiej b y ł na pokolenie za­ wymie­ odległych jej swej dowodem tu Zdobnictwo wywiadów, służące materiału można znajdowały powodu głów­ ludowego kielecko-sandomierskim rozwinięte. Kielecczyzny ten cennego kulturze ludowej zbyt terenie ludowe badano dziedziny miejscu terenie jednakowe, i Sandomierskiego. opracowywane na się wojny stroje który inne sporo żelazne będące zaginęły ubioru, pierwszym zdobnictwo Janikowską, ryc. do tradycji, bytkowego. nić na sukma­ i szamerunkami spódnice haftem wyjątkowo macji, używanych stanikiem), męskim wyłogami Zdobnictwo stroju kami ze charak­ zastosowa­ sznureczka. Koszule no Łysogór, dużym wełniaków, zeszywane i zapaski naramienne, a w nami od kobiecym bardzo do „bosych dziś wozach", czy ł o p a t a c h w y k o n a n y c h c a ł k o w i c i e z d r z e w a , w z g l ę d ­ nie okutych żelazem drewnianych pługach. siejszego s p o t y k a na się drewnianych wami jedynie W domy XIX w związku go i p o j a w i e n i e m s i ę na drogiego roby surowca żelazne o k u c i a do tym chcąc zapewnić starali się swoim dzi­ umocowanymi drewnianymi zasu­ Dopiero pod się po jak to żelazne, czy wyroby koniec ciężkie­ wówczas towarom nabywców wsiach dziś czy to dla i narzędzia, jak zawiasy, wsi prawie wiejscy, wy­ którzy największy bogatym wy­ możemy takie jak małomiasteczkowi zachęcić oraz dnia r y n k u ł a t w o d o s t ę p n e g o i nie­ Przedmioty wozów, kowale z do z rozwojem przemysłu stopniu, zamki itp., w y k o n y w a l i łącznie i zamków. rozpowszechniły w zaobserwować. czy krawędziach, z drzwiami kołowrotach zamiast ż e l a z n y c h wieku na budownictwie zbyt zdobieniem. Z d o b n i c t w o to o b e j m u j e p r a w i e c a ł y w a c h l a r z wyrobów k o w a l s k i c h , nie w y ł ą c z a j ą c n a r z ę d z i takich j a k siekiery, s i e r p y czy i c h c z ę ś c i ( p i e r ś c i e n i e do k o s ) . bione są w y r o b y B o g a t o zdo­ żelazne związane z budownictwem, jak z a w i a s y , k r a t y do o k i e n s p o t y k a n e w k o m o r a c h i staj­ n i a c h oraz w y k ł a d k i ż e l a z n e do d r z w i . N a j c z ę ś c i e j stępują zawiasy o kształcie n a w i ą z u j ą c y m nesansowych z rozdwojonymi giętymi, niekiedy i zawiasy proste ramionami zakończonymi „pasowe" do esowato ptasimi zdobione na form do główkami o k i e n w y r a b i a n e ze o b r ę c z y do k ó ł w o z o w y c h p o s i a d a j ą ryc. lti. Ubiór męski hot. St. z Jeziorka pow. Depluszewski. Kielce re­ wy­ powierzchni ornamentem zwykle geometrycznym, w y t ł a c z a n y m pomocy stempli. Kraty wy­ najczęściej przy starych kształt p i o n o w o o s a d z o n y c h p ł a s k i c h sztab z o d g i ę t y m i na bo- �ki półksiężycowatymi zdarzają zadziorami n y c h sztab p r z e c i n a j ą c y c h kładki ne (ryc. 20). Rzadziej s i ę k r a t y u ł o ż o n e z d w u l u b czterech do z a m k ó w drewniane żelaznych, zasuwy kolistym które i zamki z uchwytu łukowatego wyrugowały kłodowe, się o przekroju w d w i e tarcze, słu­ ż ą c e do p r z y m o c o w y w a n i a w y k ł a d k i do d r z w i . W gór­ nej tarczce, znajduje na k o ń c a c h daw­ składają lub p r o s t o k ą t n e g o rozklepanego podob­ się pod k ą t e m prostym. W y - wykonanej zwykle w formie s i ę r u c h o m a d ź w i g n i a s i u ż ą c a do zapadki umieszczonej Szczególnie na drugiej stronie bogate zdobnictwo ozdobnej, podnoszenia drzwi. w żelazie wystę­ p u j e na o k u c i a c h w o z ó w , i to z a r ó w n o w w o z a c h star­ s z y c h , z d y s z l a m i o s a d z o n y m i na s t a ł e , j a k i n o w s z y c h , z dyszlami mocy „wsuwanymi", żelaznych spinek. przymocowanymi przy Ozdobne poszczególnych okuć, blach i zakończeń bocznych czepiania uprzęży nie pokryte są okuć są również zwłaszcza pierścieni przybiera na d y s z l a , gdzie kształt ornamentem śnicach, hak pieska. do przy pomocy czerpniętych pewien od wpływ stempli. przeważnie kowala na Według z Janowic rozwój geome­ rzy koło ozdób większy tek wozy zdobnictwie gotowymi sprowadzane „zza rozwój zdobnictwa w o z ó w okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . odbiorcy wolą wozami, któ­ do rdza przypada Niektórzy je Naj­ na Od I I wojny okucia pozbawione ozdób szybciej wyko­ Wisły". począ­ światowej tłumacząc t y m , że okucia zdobione są m n i e j odporne gdyż za­ Klimontowa k o w a l o m dostarczali niekiedy jako w z ó r nania wyko­ informacji ornamentyki w wozów mieli kupcy handlujący za­ Powierzch­ trycznym, o układzie pasowym lub o ś r o d k o w y m nanym po­ kształty na to wilgoć, przeżera. kowale wiejscy wykonywali ryc. 19. Kobiety w zapaskach rej zapaski, po prawej nowszy. po lewej stronie typ sta­ Suków pow. Kielce. Fot. Stefan Devtuszewski kute z że­ laza k r z y ż e o f o r m a c h n i e k i e d y bardzo b o g a t y c h . K r z y ­ ż e te, p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k u o b e c n e g o s t u l e c i a i o k r e s u Najprawdopodobniej międzywojennego, lub c i ą po w s p o m n i a n e j Eleonorę Ja­ istniał obszarze o b j ę t y m ba­ c h n i c y jeszcze p r z e d I w o j n ą na cmentarzach Drugim nikowską daniami spotyka się dziś przy drogach wiejskich. działem było istniał Ośrodkami opracowanym przez garncarstwo. Na jeden większy tylko ośrodek garncar­ ski, a mianowicie C h a ł u p k i . Tradycja miejscowa że rzemiosło bardzo garncarskie dawna. tamtejsi W datuje się w czasach p a ń s z c z y ź n i a n y c h zobowiązani byli do głosi, Chałupkach od garncarze oddawania określonej nawet „stare piecysko" wyżej dziś już z a m a r ł y m i cech garncarzy, wała ulicę osobną lewą których żółtą ilości w y r o b ó w w f o r m i e d a n i n y na rzecz d w o r u . W e ­ d a w n y c h p i e c ó w znajduje Geograficznego istniała ne pracuje garncarzu w Chałupkach tam „fabryka 20 g a r n c a r z y w X I X wieku garncarska". Obecnie (w t y m jedna kobieta), z k t ó r y c h zorganizowanych jest w spółdzielni. Wyrabiają u ż y t k o w e n a c z y n i a p o z b a w i o n e o z d ó b oraz f l a k o n y , zoniki. jak Dawniej wyrabiali skarbonki, również kropielniczki między wojennym jeden z galanterię oraz świątki. garncarzy glinianą, okresie wyrabiał talerze g l i n i a n y c h w y k o n a n y c h przez s z t u k a t o r a z K i e l c . wyrobem artystycznej się w C h a ł u p k a c h pozbawione Na terenie w y k o p na dług ceramiki Głuszek, inspiracji Chałupek ludności wyniku o pięknych miał uzyskano miasta. obrazu, ligurę barana, stii miejscowego na kościoła Stare istniał tradycje cech około 50 dwóch członków. garncarzy, liczący Obecnie Garncarz na­ przez z których kim. skorup wdowy kilka jak W po naczyń przed­ ramkę do drzwiach zakry­ p r z y b i t a jest garncarskie garncarski p i e c y s k a " , gdzie w e ­ ilość po­ koło bogato zdobio­ pierzchnickiego garn­ carza. się tu niedawno znaczną skarbonkę. kropielnica wykonana niósł garn­ U galanterii glinianej, przestał pracować, drugi n i e g d y ś piec roślinnym. A r m a ń s k i m znaleziono sondażowy stać śmietniskach w y k o n a n y c h przez j e j m ę ż a , a o p r ó c z tego p a r ę z zakresu Wy­ piękną diujący przez ten Łagów, w Łagowie z a ś , Z y g m u n t U s t i a n i u k , prze­ wędrujący miesiące w w po woj. białostoc­ świecie, poznańskiej Sztuk Plastycznych, nie m o ż e b y ć u w a ż a n y pełni się choroby ludowego, a tym mniej za za stu­ Szkole garnca­ zdobio­ rza ornamentem geome­ miejscowego r z e m i o s ł a ł a g o w s k i e g o . W y r a b i a on, p r ó c z p o z b a w i o n y m cech l u d o w y c h . ceramiki u ż y t k o w e j w y k o n y w a n e j na potrzeby wsi, k i o - oraz w gdzie znajduje jeden z p o w o d u z Siemiatycz dużo cztery posiada pod koniec X I X w i e k u ułamki kafli polewach lub roślinnym, z zajmuje Jakubie okre­ się niekiedy skorupy zdobio­ ornamentem miotów form Obec­ prace nie są przeprowadzono n y c h na p o w i e r z c h n i w y t ł a c z a n y m trycznym ludowej którego płynącej obszarze t z w . „ s t a r e g o informacji carski. W czyń śladów Józef wa­ W ozdobione w z o r a m i plastycznymi w y g n i a t a n y m i z nie 15 proste malowanym kil­ zamieszki­ całkowicie. polewaną W Pierz­ Pod k o n i e c zamarł lub b r ą z o w ą . (gdzie W pracowało większość użytkową, dług Słownika światową ośrodek tam ceramikę zieloną, pozostałoś­ s ą Daleszyce zwaną „Kleparz". międzywojennego rabiano jest garncarskiej". garncarski) i Pierzchnica. kudziesięciu su „fabryce reprezentanta �Rzeźby w terenie spotyka się w kapliczkach lub na k r z y ż a c h . S ą to w i ę c r z e ź b y t r e ś c i r e l i g i j n e j (Św. Jan, C h r y s t u s n a k r z y ż u , C h r y s t u s z w i ą z a n y , j e d e n raz Pie­ ta) p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w ­ ni rzeźbiarskich lów wykazujące silne historycznych, zwłaszcza wiejskich no (zmarłych odszukać, i żyjących), wykonywało nawiązania baroku. K i l k u których głównie do sty­ rzeźbiarzy prace zdoła­ krucyfiksy, naśla­ d u j ą c e te, k t ó r e w i d u j e s i ę w k o ś c i o ł a c h . W dziedzinie malarstwa sprawa przedstawia się od­ miennie. Na chorągwiach kaplicach znaleziono charakterze. gijnej matyce ryc. 20. Krata w okienku Kielce. Fot. B. od komory, Suków Bazielichóuma. kwiaty zdobione o motywach roślinnych lerze z d o b i o n e stawie truje lub z w i e r z ę c y c h nalepiankami dostarczanych się w naczynia z Kielc. Ludność g l i n i a n e na miejscowych targach, przyjeżdżają też pod­ zaopa­ gdzie prócz garncarze z Tuczęp, dzo Zagadnienie z ludową zowską zarysowało miętali rózgi oryginalnych okazów z dawna uległy udało z się przedmioty już zmianom chodzenia z piórek, Bere- odszukać, te są względnie w kolor, części jajka jedynie wschodniej v/ proste wzory scenę przez z Gro- rodzajową, Stanisławę został przez te­ wykonany drugi Jakubczyk autorkę „Mani­ materiałów w terenie i opracowywanie i czasu, nie wyczerpywało bar­ cało­ zania W kontaktu wygłoszony sztuce miejscowym odczyt ludowej, społeczeństwem wystawę świetlaniem uczestnicy i zadaniach sierpnia zebranych przeźroczy oraz publiczności już Chmiel­ informujący pracy urządzono materiałów obozu w k r ó t k i c h zebranej w z przeźroczami celu ostatnich z a ś dniach niku nie z pierwszych dniach t r w a n i a obozu z o s t a ł obozowej. w Chmiel­ połączoną odczytem, słowach na z wy­ którym z r e f e r o w a l i licz­ najważniejsze wyniki swej pracy. gdyż związane, zaniechano Bardzo s z c z u p ł e m a t e r i a ł y zebrano z zakresu jeden (olejny), reli­ o od ich szopką). karstwa. Przeważnie na pa­ szopki badane przez J a d w i g ę nie którymi Bere­ blado. Informatorzy wykonywane obrzędowością zwyczaje, (np. się dosyć weselne związanej badane przez J a d w i g ę treści obrazy kształtu działalności obozowego zespołu. W celu n a w i ą ­ o sztuki zdobniczej i p l a s t y k i obrzędowością z ludową badaniami spotyka się czę­ lubelską. akwarelą wiele wysiłku niku ceramikę wiejską zatytułowany Zbieranie niej połaci terenu o b j ę t e g o domach jeden dwa i c h w czasie p o b y t u w bazie, m i m o ż e p o c h ł a n i a ł o w w obrazów t e ż na i w ludowym festacja". m i e j s c o w o ś c i s ą s i e d n i c h (np. z C h a ł u p e k ) . W e w s c h o d ­ sto przedstawia malowany (np. w ę ż e ) , ta­ r y t y m i m o t y w a m i w y k o n y w a n e na wzorów garncarzy plastycznymi wspomnianych napotkano świeckiej, z których chocic, z na wiejskich o zdecydowanie przez n i e ż y j ą c e g o j u ż M i e c z y s ł a w a Szczepaniaka pow. zaś, sze Prócz w domach w kościołach obrazy pisan- wielkanocne barwione w kilku wspominają (np. k r o p k i ) wsiach o były rozsianych malowaniu wykonane jajek przy pomocy malarstwa, rzeźby, techniki woskowej. Materiały a także man dotyczące kapliczek Reinfuss. ludowego i krzyży Wśród przydrożnych kapliczek wyróżnić zbierał Ro­ dadzą się t r z y t y p y . P i e r w s z y s t a n o w i ą k a p l i c z k i d r e w n i a n e w po­ staci domków n a k r y t y c h dachem ostrosłupa (częste wspartego na między w okolicy czterech słupami słupach, wypełnia g i t y p , to m a ł e k a p l i c z k i na k t ó r e j niski o podstawie rzeźbionymi na n a r o ż n i k a c h , typ wysokie, występuje sztachetowy, trycznymi, męki. roślinnymi kolum­ ozdobnie wyko­ nakryta krzyżowym krótkich ramionach bywają dasz­ szczycie ( r y c . 10). Krzyże pokryte Ten przydrożne, na z baroko­ całej po­ m o t y w a m i zdob­ (doniczka z k w i a t a m i ) lub obok k t ó r y c h drze­ kwadratowej z kolumienkami w i e r z c h n i r y t y m i , rzadziej w y p u k ł y m i niczymi: dru­ p r z y b i j a n e na najczęściej. o stosunkowo zakończeniami daszka s ł u p o w e w postaci z d r e w n i a n ą „ l a t a r n i ą " na ostatni wymi płot niskiego lub czym przestrzeń umieszczona jest bardzo n a n a szafka kiem przy szafkowe w a c h , t r z e c i z a ś to k a p l i c z k i ny, o kształcie św. Krzyża) spotyka się również geome­ symbole ryc. 21. Kapliczka słupowa, Fot. St. Sładków Duży Deptuszewshi. pow. Busko. �P i s z ą c o obozie t r u d n o nie p o d k r e ś l i ć b o d a j w iv słowach dużej życzliwości okazanej w stosunku o b o z u z a r ó w n o przez W ł a d z e W o j e w ó d z k i e a zwłaszcza Dyrekcję dała Wydział Okręgową bezpłatnie do Kultury i Sztuki w użytku obozu budynek do Kielcach, W.R.N. Szkolenia Zawodowego, pa- która cami podworski a którzy Kończąc nie z wdzięcznością pełnej święcenia postawy Handlowe), Władze jących bardzo jak w też przez wszystkie Chmielniku. lokalne Zwłaszcza zasługuje na p o d k r e ś l e n i e p e ł n e zrozumienia i życzliwości ustosunko­ wanie w się Dyrekcji Chmielniku, która Związku pewnić obozowi terminowe dobrze układały się r ó w n i e ż danych miejscowości, Samopomocy wkładała a w Chłopskiej wiele wysiiku, dostawy stosunki aby żywności. Bardzo z ludnością szczególności z za­ ba­ mieszkań­ ' Tadeusz L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i na po­ czątku panowania Kazimierza Wielkiego, L w ó w 1930. 2 W i a d o m o ś c i o w y s t ę p o w a n i u pod koniec X I X w i e k u izb z o t w a r t y m o g n i s k i e m p ł o n ą c y m na ś r o d k u ubitej z gliny podłogi n o t o w a ł e m z wypowiedzi starych ludzi r ó w n i e ż w K r a k o w s k i e m (okolice Bochni, D ą b r o ­ w y T a r n o w s k i e j ) , co c z y n i p o w y ż s z e r e l a c j e z K i e l e c ­ k i e g o z n a c z n i e p r a w d o p o d o b n i e j s z y m i . Z a p e w n e cho­ dzi t u o s p o r a d y c z n e w y p a d k i z w i ą z a n e z w y j ą t k o ­ w jak i w w życie wy z obozu bazie oraz katurami a Ci dawali w obozowe w regio­ podkreślić obowiązku warunkach: ostatni i godny pracu­ Stefana Deptu- w naśladowania wolnych mnóstwo humoru przepełnioną od po­ zaś zarówno chwilach redagując gazetkę nie i M a r i a n a Lecha ( k i e r o w c y ) 4 obo­ organizowane odbytego trudno zrozumienia ciężkich rysowników . pracowitości, ogniskach na uczestników, zwłaszcza s z e w s k i e g o (fotografa) grupy w sportowe. kielecko-sandomierskim Liceum Instytucje udział przychodziła sprawozdanie w Ś l a d o w i e D u ż y m (gdzie m i e ś c i ł o s i ę o s t a t n i o i brali młodzież w obozie z a b a w y i g r y oraz od­ Sladkowa, zowych, przykład zajęć organizując znakomitymi oraz terenie wnosili zaba­ kary­ ścienną. wym ubóstwem mieszkańców domu. M o ż e przyszłe b a d a n i a w y j a ś n i ą k i e d y ś , czy z j a w i s k o to p o s i a d a j a ­ k i e ś odleglejsze n a w i ą z a n i a . N a obozie w 1951 r. z a t r u d n i e n i b y l i w c h a r a k ­ terze r y s o w n i k ó w n a s t ę p u j ą c y s t u d e n c i A.S.P. w K r a ­ k o w i e : C z a r n e c k a M a r i a , L e l i c i ń s k a K r y s t y n a , Pisar­ c z y k B a r b a r a , Smaga Tadeusz, S z y m c z y k A n n a , W e n h r y n o w i c z T y r s , W i g l u s z Z y g m u n t oraz Z i o m e k M a r i a , a t a k ż e absolwenci Liceum Plastycznego w K r a k o w i e : Bartecka A l i n a i Data Maria. :l �PIERWSZE PRACE WYKOPALISKOWE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU ( B A D A N I A NA STARYCH SZTUKI CMENTARZACH W DĘBNIE I SZAFLARACH, POW. N . TARG). ANDRZEJ P. I . S. podjął Rezultaty tu prace eksperymentalne ich omawiane w niniejszym w zakresie artykule ściślejsze badań systemem wykopaliskowym. opracowanie i wykorzystanie stosowanej w dawnych garncar­ metody. Uwagi Jest n i e w ą t p l i w i e wstępne. zasługą postulat zastosowania daniach etnograficznych zacji. W krótkim metody 1 dowego, Państw. Sztuki, że wykopaliskowej doczekał artykule Inst. się w wreszcie ba­ sprawozdawczym 1951 w y p r a w y w y k o p a l i s k o w e j na trudno W długim rozwiązania miejsce szeregu na prof. Wł. domagających wykopaliskowej, w „zamó­ archeologa studium o metalo­ w y c h spinkach góralskich-. Nie w c h o d z ą c tu w k r ą g sadniczych owe problemów wspomnianego „zamówienie" przytoczyć studium, in się niepoślednie przez z n a n e g o A n t o n i e w i c z a za­ godzi extenso. „ W p o s z u k i w a n i a c h za p r o t o t y p a m i m e t a l o w y c h spinek jeżeli góralskich natrafiamy na znaczne t r u d n o ś c i , c h o d z i o czasy h i s t o r y c z n e . Nie mamy mia­ nowicie ż a d n y c h danych faktycznych, aby m ó c nie­ chybnie wśród W stwierdzić użytek opisanych zachodnio-karpackich górali form spinek przed X I X w. związku z t y m brakiem w y s u w a się d u ż a trzeba na zbadania Podhalu, starych bowiem, że po­ cmentarzy co r ó w n i e ż d l a a n t r o p o l o g i i dostar­ czy w i e l e c e n n e g o m a t e r i a ł u do dziś dnia naukowego. grzebią Wiadomo zmarłych górali w p e ł n y m i c h s t r o j u i z n i e o d ł ą c z n ą f a j k ą , a czasem i c i u p a g ą . T a k b y ł o — w o l n o m n i e m a ć — od dawnych c z a s ó w i dzięki temu m o ż n a dzieję o d s ł o n i ę c i a z a b y t k ó w spinek. dania w m e t a l o w y c h , N i m jednak naukowe na uda a bardzo mieć starych na­ grobach z w ł a s z c.z-a się p r z e p r o w a d z i ć dawnych cmentarzach ba­ góral­ skich — przed czym p i ę t r z ą się n i e z w y k ł e do po­ konania jeszcze b ę d z i e m y po­ trudności zbawieni okazów — długo spinek, analogicznych np. do miejscach zaopatrzonych kładną metrykę przez pracowni przekazy piśmienne w do­ chronologiczną. W y b ó r p a d ł j e d n a k na o b i e k t t r u d n i e j s z y — cmen­ tarze — n i e t y l k o ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć w i e l o s t r o n ­ n e g o w y p r ó b o w a n i a p r z y d a t n o ś c i j e d n e j z m e t o d arche­ o l o g i c z n y c h , ale t e ż z u w a g i na w a ż k o ś ć naukowej. od p r z e s z ł o 20 lat w y r a ź n e wienie badawcze" w y s u n i ę t e jed­ elementy. zagadnień, drodze zajmowało w r. Podhale, w a r t o nak n a s z k i c o w a ć ich n a j w a ż n i e j s z e skich, reali­ p r z e d s t a w i a ć w pełni preliminaria zorganizowanej się etnograficznych pozwoląna ZAKI Tu bowiem „eksponatowym", zytwnymi kację w rezultaty sensie ciekawych cza nawet problematyki negatywne, w wykopalisk mogły ściśle naukowym: przypuszczeń Wł. przez mijam już korzyści Wykopaliska na umożliwiały logicznego mej Antoniewi­ dla rozwiązań natury dawnych wreszcie zagadnienia cmentarzach podhalańskich materiału zbadania sztucznie (po­ techniczno-szkoleniowej). pozyskanie rzetelnego nordyckości ców i tworzonego antropo­ kontroli przez rzeko­ hitlerow­ „Goralenvolku". Jako stary, nie, obiekt pierwszych nieużywany nad próbnych cmentarz Dunajcem badań przykościelny (pow. N o w y parafii ogólnym partii (dziś parafia Targ), w s i zorientowaniu się w Nowotarszczyzny, czynnikami Maniowy, kościelnymi, ł o w i e l i p c a 1951 r. do D ę b n a A. Żaki — archeolog — pomocnicza pracownicy fizyczni siła w historii sprawy krót­ w po­ ekipa badawcza w skła­ (kierownik naukowa ilości tej badań i wyjechała dr P. S i k o r a — a n t r o p o l o g , B. K o ł ł ą t a j Kraus fun­ 1216). Po konserwatorskimi technicznych, d z i e : dr starą problemach kich przygotowaniach Dęb­ pochodzą­ erekcja uzgodnieniu obrano w cej z w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a , p o s i a d a j ą c e j dację na po- weryfi­ i możliwość wytyczenia, przynajmniej w pewnym stopniu, k i e r u n k u dalszych z sensie być 2 — 5 i ekspedycji), — kreślarz, A. administracyjna, angażowani byli miejscu. góral­ skich z c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , p o c h o d z ą c y c h z okre­ su p r z e d w . X I X i z c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . " (Str. 62. P o d k r e ś l . A . Ż.). Podczas racji na rozważań realizacyjnych cmentarzach podhalańskich archeologiczne wach: należało nie r y s o w a ł o bowiem nienaruszonych się z grobów z problematyczne b y ł o też natrafienie żenie zmarłych, z grobowe wcale niedrugorzędną ków. , O wiele łatwiej taty eksplo­ rokowanie sprawą na faktem bar­ częstego i związanego z tym doby średniowiecza; na b o g a t e co z n o w u osiągalne r o k o w a ł y eksploracje tzw. się w zbyt r ó ż o w y c h liczyć w t ó r n e g o przekopywania cmentarzy braku projektu łączy datowania wyposa­ się i efektowniejsze stanowiskach ściśle pochów­ typu rezul­ osa­ ryc I. Sprzączka od paska Fot. R. do spodni, Reinfuss. Dębno, grób nr 7. �Prace Już pierwszy wyjaśnił dzień wiele kwestii kopaliskowych) podstawie w D ę b n i e pobytu i pracy w D ę b n i e naukowych i technicznych (wy­ przeważnie w sensie n e g a t y w n y m . przeprowadzonych wywiadów z Na ludnością z d o ł a n o ustalić, że cmentarz p r z y k o ś c i e l n y b y ł w u ż y c i u jeszcze w p i e r w s z e j sze nagrobki na połowie nowym ubiegłego X I X wieku). nie, na ż e ze w z g l ę d u w obserwacji terenu obok spadku badań drewnianego potoczek o na okazało ogrodzenia brzegach pas, syna. z się l u d n o ś c i nie zmarłych; z ojca (najstar­ pochodzą Okazało ubóstwo bogatego w y p o s a ż a n i a przechodzą wieku cmentarzu dziewięćdziesiątych czaju n i ż e j 80). N a g ł ę b o k o ś c i 130 c m u k a z a ł s i ę calec w p o ­ s t a c i p i a s k u b a r w y ż ó ł t o p o p i e l a t e j , n a 150,5 c m z a ś woda stała. ma się wreszcie, cmentarnego w y n i e s i o n y c h nad że tuż przepływa poziom dań i W niczone przy wody w wykopach trumny dzo wznosi się relacji kościelnego Wedle grobowych pojawia „kąpią trudności kościelnego) górę. się woda, się". Zachodziła eksploracyjnych niewielkimi zatem rozmiarami w której obawa spotęgowanych cmentarza, n i e m na n i m p a r u n a g r o b k ó w mniej- tudzież bar­ istnie­ kamiennych z niewiado­ mego czasu, k t ó r y c h nie m o ż n a b y ł o usuwać. w tym były warunkami sprawdzenia ności dyktowała rozpoczęciem wielkiego grafii relacji S, na lud­ p o t r z e b ę w y k o p a n i a na w s t ę p i e , większych sondażu stanowiska prac celem przed w y k o p a l i s k o w y c h , nie­ zorientowania i możliwościach się w eksploracji straty­ archeolo­ gicznej. W partia w ą z i u t k i e g o u zanikał już w Nie gi na szy próbny najmniej wykop zadrzewionej sondażowy o dotykający ściany jego dobudówki. ciach p o m i a r o w y c h i zdjęciu cej prawie badania jów cały cmentarz, nawarstwień poziomych póżnjej wanie) metodą góry zmian darni ukazał ścian się piasek zawierający i na liczne otoczaki, przyrodniczy warstwy głębszych najmniejszych śladów granic (styku z calcem, c z y l i z i e m i ą wieka). Przy pogłębianiu po raz d r o b n e , luźne skrawka 11 cm), wkopu uwagę wykopu fragmenty pojawiały kości z jednej fazy wany. o d l e g ł o ś ć jednego ca Liczne odległości utrudniającą grubsze kilku preparowanie cie na g ł ę b o k o ś c i wierzchni i cieńsze metrów ogół kiepski, cyjne nie cmentarza natrafiono w zniszczony wprawdzie w układzie pierwotnym szkielet 40-letniego (grób 1). Z m a r ł y chodowi. Żadnego W nieco, lecz przeszkodziły bów w (grób drobnych tzw. 127 c m , B a d a n i e Wresz­ po­ wykopu jednym 4). Z szkieletów wykazało ich krótkogłowość i po­ ostat­ prawidło­ tylko resztek znalezione b y ł na gdzieniegdzie (grób zmarłych, nawet wy­ gro­ na paciorki stwierdzono: w zapewne różańca grobie obręczy z drutu będące materiału brak 8 zbadanych pozostałością w e ł n i a n e g o (ze spodni) drobne z odciskiem s k r ę t u drucika m o s i ę ż n e g o w z g l ę d n i e miedzianego lona patyna), znalezione zielono wraz z k a w a ł e c z k i e m ułamkiem okolicy miednicy. Na gwoździ naczynia (średniowieczne?), (zie­ przy p r a w y m podudziu ł e g o , oraz s p r z ą c z k ę p o s p o l i t ą t y p u o k i e n n e g o , waną skóry wtórnym z innego spatyno­ złożu, poza jednym zielonkawą nie zmar­ ( r y c . 1) zna­ o d t r u m i e n oraz gliniastego niczego 4 żelaznego czółka w z g l ę d n i e tzw. h o m y ł k i , w grobie 7 zaś skrawki 7), odzienia. Uderza natrafiono odzieży przy głowie, się czarnych P r a c e w polewą znaleziono. S z a f l a r a c h . ani Ułożony przed p o d j ę c i e m dodatkowych eksploracji ku niewyczerpania wań w około terenowe za­ badań przewidywał Szaflary śladów plan paliskowych Dębnie wspomnianej ją w nad obrębie Białym E wyko­ XIII dwie i Ludzimierz w wieku cmentarza Dunajcem, i parafialne: na kościół w założony został w miejscu dawnego i (wskaźnik po­ owalnym latach niezbyt w y n i o s ł y m projektu Szaflarach najpóźniej drewniany istniejący kościół obu Trudności Przeprowadzono pochodzącej głę­ w realizację przykościelnego posiadającej wypad­ miejscowości 2) na rozbudowywany w zaintereso­ eksploracji. wsi wyko­ Jako obiekty pow. nowotarskim. pozwalały dodatkowej prac przeprowadzenia archeologicznych kredytów. grę wchodziły w możliwość czaszek antropologiczne momenty. szkieletów Spośród (dorosła kobieta) fragmenty leżący wyprosto­ w partii (grób drugiego grobowego osobistego. z d r u g i m szkielecie nienaruszonym od skrawków w X I V w . (1340). O b e c n i e bokości uwa­ nale­ oczywiście zachowaniu t r u m n y n i e d o s t r z e ż o n o . R e s z t k i t r u m n y u k a z a ł y s i ę na­ pu z artykułu, Świadczy o t y m jednakowa 10), w ł o s ó w tomiast przy o d s ł o n i ę t y m częściowo grobów raz sieć E, g ł o w ą k u grobowego poziomych ściany. j e d n a k ż e pozornie złe w a r u n k i konserwa­ wyposażenia posażenia wska­ mężczyzny leżał w pozycji wyposażenia zupełny czło­ gęstą partii w a n e j , na w z n a k , z o r i e n t o w a n y W — ( m a k s i m u m sze­ charakter pochówkowej, trumien (grób czy nawet rosnących tworzyły i czytelność warstw. pierwszy, na uwidoczniła rzutach E, z g ł o w ą k u W . Stan z a c h o w a n i a fragmentami 120 — 130 c m p o n i ż e j dzisiejszej na jak przekopy­ korzenie drzew tam w o ś ć u k ł a d u . O r i e n t a c j a , j a k w w y k o p i e I , na o s i W — w ;;ię w 25 c m o d szkieletu lezioną ludzkich, ogra­ jedynie j e d y n i e na n a j w a ż n i e j s z e paroma przez wyznaczo­ Przede w s z y s t k i m s t w i e r d z o n o , ż e o d s ł o n i ę t e g r o b y wyko­ grobowego nienaruszoną calca który odległości dostrze­ poziomach z u j ą c e , ż e t e r e n b y ł co n a j m n i e j p a r o k r o t n i e w wyko­ rzeczny pu. N a przekrojach p o z i o m y c h i p i o n o w y c h nie żono 20, plantowanie i preparo­ g r a n i t o w e : ten s k ł a d wykazał przekro­ I 45 c m w p i o n i e , w d a j ą c s i ę w s z c z e g ó ł o w y opis ży z w r ó c i ć starannego najpierw i pionowych (odczytywanie profili szarobrunatnej, czynnoś­ porastają­ zagęszczonych mechaniczne, 10, i p a r o c e n t y m e t r o w e , przeważnie nie Po warstwy darni p r z y s t ą p i o n o do (warstwy pu). T u ż p o d w a r s t w ą barwy p o w i e r z c h n i 4 X 1,20 (E — W ) k o ś c i o ł a i pra­ m, r ó w n o l e g ł y do o s i p o d ł u ż n e j wie wytyczono pierw­ wykopu nieczytelne; ogólnosprawozdawczy śladów partii kryterium r o z m i a r y ( 3 X 4 m) zupełnie przestrzeni rokości chodzą miejscowej ba­ obrazu terenowymi. Odsłonięto niej w dziejach cmentarza. Konieczność pełniejszego względzie sąsiedztwie wykop I I , którego poprzednich, dużych jeszcze tylko 8 dalszych g r o b ó w , k t ó r y c h w k o p y były, podobnie się samo w (i n i e poszerzenie p r z e s t r z e n n e uzyskania ważnego bezpośrednim no zatem cmentarza (dziedzińca Dębna na mierze ilościowego. ścianie tyleż i w znacznej badawcze k o n i e c z n e dla szczególnie wykop dał odpowiedź zagadnień perspektywy było z a l e d w i e o k i l k a d z i e s i ą t c e n t y m e t r ó w , a p o z i o m samego więcej próbny wysuniętych odsłonił itp. pobieżnych zasadzie, t e n Dębna). Niemniej jednak zwy­ spinki Z lat następ­ W większość już murowany z końcem XVIII w. 1908 — 1916. S t o i wzniesieniu, po on na krawędzi �Z zabytków żenia towarzyszących, osobistego chowało. osoby I tak zmarłych w dorosłej) grobie mi ściślej 6 (część znaleziono (spodni) z m a l u t k i m i a z niewiele się w odsłoniętego resztki kolistymi wyposa­ grobach tkaniny haftkami za­ grobu wełnianej spatynowany­ z i e l o n o , w g r o b i e 26 z a ś (dziecko) d r o b n i u t k i e pa­ ciorki w białe dwóch koronki i czerwone; skupiskach, (ryc. 2 nich znalazły Na efekt czaszek bach moneta więc tkwiła austriacka ustalić partii wyniki badań przy (sk. 1) miedzia­ z końca XVIII t e r m i n u s post quem cmentarza. badań archeologicznych antropologicznych: główny złoża p o w r o t e m do krótkogłowość dół) tak jak i w gro­ materiale (starszym). badań wykopów terenowi drobne o d 81 w (najmłodszych) zakończeniu wracając gdyż b y ł y podobne j a k w D ę b n i e . Podobny też nienaruszonych Po czepca, zwierzęcej, w której (wskaźnik z wtórnego z złożu, strzępy ludzkie b a r w y ciemnej badanej ogół w Szaflarach gląd, drobne (sk. 3), p o z w a l a j ą c a przekopywania z wtórnym na i 3), z a p e w n e oraz k a w a ł s k ó r y był na się włosy na, s i l n i e zniszczona wieku luźnie, natrafiono materiał obydwu znaleziska kostny i przysypano cmentarzy (moneta, i przy­ pierwotny wy­ ceramika, z a b r a n o do M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w W y n i k i złożono ziemią, koronka) Krakowie. w n i o s k i . U j m u j ą c s u m a r y c z n i e r e z u l t a t y p r z e d s t a w i o n y c h prac ryc. 2. Fragment wykopaliskowych koronki znalezionej m czasie badań na cmentarzu w Szaflarach. Fot. R. Rein fuss. wykopaliskowych rycznych biegnie ustalić od k i e d y cmentarzu znajdują mur cmentarny. zaprzestano przykościelnym. Trudno grzebania W z m a r ł e g o nie ludowej, dzony przy retrogresywnym ustalaniu rodów szaflarskich, pełnie dowodzić, łożono przed przy cmentarz zdaje s i ę j e d n a k że n o w y cmentarz genealogii końcu XVIII w. paru wskazywać w za­ potwier­ Przedtem w a za­ więc użyciu był przykościelny. zdjęciu paru warstw że sytuacja nie niekorzystna jak niewidoczne, mechanicznych ziemi okazało s t r a t y g r a f i c z n a jest t u p o d o b n a w Dębnie; a bezładnie ślady rozsypane w i rów­ wkopów były brunatnej, gli­ (stosunkowo w i e l e czaszek), g w o ź d z i od nych świadczyły o p r z e k o p y w a n i u cmentarza. szone p o c h ó w k i p o j a w i ł y głębokości 17—21, jący był N — S ; to zgrupowanie dzisiejszej ostatnie przypuszczenie, że m o ż e lub odchylenia wręcz dużej Nienaru­ powierzchni. częściowo 26 po­ pierwotnym układzie). pewne orientacji W — E , a 23—25) osi od całości w glinia­ s i ę s t o s u n k o w o p ł y t k o , bo na cm w (szkieletów wykazywał sadniczej dzież —< 90 odsłonięto chówków zwłok 70 co i najmniej histo­ co starych cmentarzy w parokrotnie najstarsze późnego ne. groby, nastę­ średniowiecza, Dębnie używane przekopywane. W pochodzące wczesnego zostały stratygraficznego z całkowicie A r c h e o l o g i c z n y m o d b i c i e m tego starszego u k ł a d u jest konse­ zniszczo­ zatarcie cmentarzy, 2. Odsłonięte groby z nienaruszonymi (w i l o ś c i 10 w D ę b n i e , 25 w Szaflarach) nią, najmłodszą na, głównie fazę p o c h ó w k o w ą , na podstawie naj­ przemie­ szanie w a r s t w , b r a k z n a l e z i s k ś r e d n i o w i e c z n y c h i n situ. szkieletami s t a n o w i ą ostat­ którą datować materiałów moż­ faktycznych 3. w o d zdaje pewnej przeciwny, odchylenie ilości partii tj. od szkieletów to b y ć ś l a d s ó w j a k i e j ś e p i d e m i i p a n u j ą c e j w tej c z ę ś c i wszystkich mioty jek lub przy 4. wani na ściach, wzlędem Podhala. szkieletów W—E, głową piersiach antropologicznym zmarli, reprezentują w typ wymienionych krótkogłowy pocho­ miejscowo­ o wskaźniku g ł ó w n y m p o n i ż e j 80 d l a D ę b n a i p o n i ż e j 81 d l a Szaflar. Odkryte w niektórych grobach w ł o s y posiadają barwę ciemną. Jak z powyższego jemy z cza­ Orientacja cmentarzach (groby tu­ uderza boku. Pod niu głównych nasuwają grobach k u W , p o z y c j a w y p r o s t o w a n a , r ę c e na ł o n i e , Układ normy zbadanych m e t a l o w e ; b r a k z u p e ł n y z d o b i o n y c h s p i n e k i fa­ góralskich. s i ę za­ odpowiada­ pochówku We u b ó s t w o w w y p o s a ż e n i u z m a r ł y c h s z c z e g ó l n i e w przed­ trumien i parę niecharakterystycznych u ł a m k ó w naczyń Ogółem i stronie niastej ziemi z otoczakami liczne fragmenty k o ś c i ludz­ kich danych stwierdzamy, (moneta, s t r ó j ) na s c h y ł e k w i e k u X V I I I i p o c z ą t e k X I X . w północnej w w y k o p i e o p o w i e r z c h n i 15 m . J u ż się, Pola p o c h ó w k o w e kwencji 2 cmentarza, uwzględnieniu i Szaflarach b y ł y do X I X s t u l e c i u i n t e n s y w n i e i zu­ Szaflarach w z n i e s i e n i e m obecnego k o ś c i o ł a , Prace w y k o p a l i s k o w e p o d j ę t o po na parafialnym s i ę w p r a w d z i e „ L i b r i m o r t u o r u m " o d r. 1676, w i e r a j ą . B e z p o ś r e d n i przekaz t r a d y c j i tegoż odrazu zmarłych archiwum lecz a d n o t a c j i o m i e j s c u p o g r z e b a n i a gdzieś było przy antropologicznych puje: 1. którego i o d p o w i e d z i na pracy prof. W ł . góralskich. widać, wyników już w samym problemy poruszane w A n t o n i e w i c z a Niektóre zestawie­ prac w y k o p a l i s k o w y c h znajdu­ kwestie w y m a g a j ą j e d n a k dalsze­ go r o z w a ż e n i a . T r u d n o j e s t d z i ś r o z s t r z y g a ć nie, czy r z e c z y w i ś c i e zupełny brak ciekawej o spinkach spinek definityw­ w grobach s p o w o d o w a n y j e s t t y m , ż e i c h do w . X V I I I w tej o k o l i - �ć y w c a l e l u b p r a w i e w c a l e n i e u ż y w a n o , czy t e ź n a l e ­ ży tłumaczyć ubóstwem to w z g l ę d a m i natury l u d n o ś c i , dla k t ó r e j ekonomicznej, spinki były zbyt o z d o b ą stroju, by ją p o ś w i ę c a ć ziemi. W k a ż d y m ów stwierdzony bach D ę b n a i Szaflar się w z g l ę d n i e by i archeologicznie każe brak tezę wczesnego rozpowszechnienia przyjmować z dużą w i e l e do m y ś l e n i a spinek dozą dający razie w gro­ pojawienia na Podhalu rezerwy. tzn cenną tej ozdo­ Godny uwagi jest p r z y t y m t a k ż e znalezisk spinek nawet na w t ó r n y m złożu we brak wkopach grobowych. W ś r ó d dalszych w a ż n y c h kwestii na c z o ł o s i ę przede w s z y s t k i m p y t a n i e , c z y z j a w i s k a wane w rych, średniowiecznych Dębnie typowe i i Szaflarach, dla c a ł e g o Polski. W y d a j e odpowiedź regionu było małe, a zakaz najwcześniej wyjątku) bowiem objął rzecz przy w przerwanie zniszczeniu z cmentarzem wypadek dzieć, tarza których pól powszechne, stosunkowo przy kościołach okazuje kościoła możliwości już w i nie bez właś­ pola natrafienia jedynie w tych średniowieczu na­ cmentarnego (np. przeniesieniu jest go w tej chwili m a t e r i a ł y historyczne nie dają nam informacji. doprowadziłby w Jeżeli do jakiś wraz taki stanowiska w nego materiałów, które zazwyczaj i w przenośni za „pogrzebane". w dwu drogą są w y n i k i uzyskane stwierdzają Fragment koronki ok. Szaflary. Fot. R. 6-krotnie Reinfuss. powiększony. cmen­ właśnie rowców, ale o zbyt dobrze o wypełnienie ściach o ocenionej luki składzie w wartości dotychczasowych rasowym dawnych naukowej, wiadomo­ mieszkańców Podhala. kwestią pologiczne dosłownie 3. tej uwagę. tych ryc. powie­ szczęśliwy odkrycia takiego k i e r u n k u tego Ostatnią godną wzmianki elementów odsłonięcia badanych brak e l e m e n t ó w d ł u g o g ł o w y c h ności błędu na nowe miejsce). Czy na Podhalu należałoby zwrócić chyba były istnieją używalności żadnych przypadek może austriackiego, a w i ę c biorąc, zachodzi,trudno gdyż sprawie za a dawna zresztą średniowieczne miejscowościach, stąpiło się sta­ Podhale. Teoretycznie pochówki od zmarłych b. zaboru nie m. i n . t a k ż e na (jak brak uważać Przekopywanie przykościelne grzebania tereny większego twierdząco. w s z ę d z i e też cmentarze można podhalańskiego, s i ę , ż e bez wypadnie cmentarnych a szczególnie pochówków, wysuwa zaobserwo­ wsiach antro­ raczej ogólnie znaczenie pierwszych prac wykopaliskowych w Dębnie uważane są dzić należy, te wstępie Badania podhalańskich ( n o r d y c k i c h ) , p r z y obec­ krótkogłowych, Oceniając archeologicz­ dynarskich. Nie chodzi tu o zbijanie rasistowskich koncepcji hitle- że spełniły artykułu, dały one próbnych i Szaflarach zadanie odpowiedź na stwier­ określone problemy szone przez p r o f . W ł . A n t o n i e w i c z a i p r z y n i o s ł y wskazania i przeciwskazania archeologiczne s z y c h prac, p r o w a d z o n y c h n o w ą w dziedzinie b a d a ń nad polską metodą sztuką do na poru­ pewne dal­ heurystyczną, ludową. PRZYPISY 1. 2 а к i A., Metoda w y k o p a l i s k o w a w badaniach nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . P o l . Szt. L u d . V I , 1951, str. 163 2. A n t o n i e w i c z góralskie. Kraków 1928. Wł., Metalowe spinki �S z t u k ą l u d o w ą Sieradzkiego niewiele się dotychczas Z WYSTAWY zajmowano, nych pod gdyż Opoczyńskie WYCINANEK LUDOWYCH ludność siedlona, domy Ażeby W SIERADZU Sieradzu CIESLA-REWFUSSOWA sztuki zorganizowany pola w udało odszukać umiejących je Pomimo wykonywać udział zaledwie r,yc. / . ryc. 2. Wycinanka Wycinanka sieradzka, sieradzka, wykonała wykonała Marianna Majewska z Monie om. Bogumiłów. Józef a^Chaładej z Monie tjm. Bogumiłów, ryc. 3. Wycinanka sieradzka, wykonała Józefa ryc. 4. Wycinanka sieradzka, ivykonaia Józefa Dominiak KolasazZapusty z Bogumiłowa. Małej i Fot. gm.Charłupia tym terenie. i ożywić, jeszcze rozdano i pomocy, 7 artystek po­ St. Depta Fot. Sl. naj­ badań 13 kobiet potrzebny papieru glansowa- konkursie przysyłając Mała. na im w Vol. St. lot. St. zo­ i P.R.N. wstępnych różnokolorowego zachęty po­ proces 1951 r. k o n k u r s czasie wy­ na i W.R.N. w Łodzi terenowych nego. na czy czasie częściowo zamienione ludowej W m a t e r i a ł w postaci badaczy. W podtrzymać wycinanki. się atrakcyj­ Łowickie przyspieszyły artystyczną Kultury tak jak została a wojenne zanikania twórczość piękniejsze ZOFIA Sieradzkiego s t a ł przez W y d z i a ł w uwagę zniszczone, Zniszczenia stępującego regionów etnograficznym koncentrowało okupacji ligon. sąsiedztwo względem na wzięło konkurs Depluszewski. Depluszewski. szewski. Depluszewski. 227 �wycinanek, z zakwalifikował l,p Imię których na sąd konkursowy konkursową około i'nazuiisko Udział i jego 1. Józefa Kolasa Józefa Józefa Dominiak Chaładej Monice, gm. Józefa Balcerzak Monice, Ilość Muła w następujące nagroda kuiota I 250 zł 72 II 200 „ Bogumiłóuj 18 III 180 „ gm. Bogumiłów 18 gm. Bogumiłom III IV IV 180 150 ,, ., 150 „ pocieszrnia 100 ,, 1.210 ., M a r i a n n a Majeujska Monice, (>. Marianna ' • Mariana D z i g o r z e u i , gm. C l i a r l u p i a Mcnice, gm. B o g u m i ł o m ia Mała 31 1<) 227 Otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 7 października ub. r. w muzeum w Sieradzu, k t ó r e na ten ryc. 5. Wycinanka sieradzka wykonała, Józefa ryc. 6. Wycinanka sieradzka wykonała, Józefa ryc. 7. Wycinanha-naklejanka ryc. #. Wycinanka sieradzka, sieradzka, wykonała, konkursie zestawienie: 51 5. Slipek wycinankarek przedstawia nadesłanych iliyciuanek Z a p u s t a M a ł a , gra. C h a i ł u p i a B o g u m i ł o m , gni. B o g u m i ł o m Witczak poszczególnych wynik iuieś i gmina 2. 3. 4. 150 wystawę. cel jedną ze nanek, k t ó r e Dominiak z Bogurniłowa. Kolasa tzw „Mazury", Józefa piio odstą- z Zapusty wyh. Chaładej Józefa z Monie Małej swych znalazły Fol. gm. Dominiak gm. sal wystawowych. s i ę na Sl. Charłupia się wyciwy- Deptuszewski. Mała z Bogurniłowa. Bogumiłów, Wśród wystawie, dadzą Fot. Fol. Fot. St. Z. St. Reinfussowa. Deptuszewski Deptuszewski. �I ¥ tttłtt r y c . 9. Wycinanka różnić dwa drugi 9) zwane są w ośrodkowym. Wśród motyw, (ryc. występowały męskich przez lub lud formie wykonała o szeregi lub form jak postaci „chłopoki", górą typu jednej ośrodkowego z wycinankarek klejanek łek to wykonanych nalepionych mniejszego. wycinanki na Z tzw. z być siebie „kwiatki" od dla według kolorowych tego za­ informacji postaci na- papierowych w kó­ największego rozwinąć się ko­ wycina­ do miały coraz najstarsze koliste jednobarwne, k t ó r e p o c z ą t k o w o grubo cięte, skromnie a ż u r o w a n e , o prostej opartej na go złożeniu zróżnicowanie były kompozycji elementach geometrycznych. W y c i n a n k i rodzaju wojennym zostały opublikowane przez J . w Kamińskiego okresie (pt. te­ między­ „Wycinanki sie­ Wśród materiałów nadesłanych starszych w y c i n a n e k przez (gm. nawiązują W i dalszym Sieradzkiem n i e k t ó r e prace w y k o n a ­ Józefę swym „cackami" „udrobniać się" były „księżycowe tzw. ozdobione na Wycinanki Chaładej dwa rozwoju lub wycinanek można by nazwać gęsto czyli, jak tego r o d z a j u obok Prócz w nich w sposób elementy r o z c h o d z ą się tu nanki (ryc. występuje wyraźnie gdyż jeden poszczególne ś r o d k a do zaś, bardziej brzegu wyci­ rozbudowanym, wyodrębniona są części narożnikowe Osobną zwane tu część środkowa różnego koncentrycznie na nadesłała technikę, wycinanki-naklejanki, robione w koloru i siebie jedna z Bogumiłowa. 1). stanowią „mazury", wycinanek kurs (ryc. grupę ten ( r y c . 7). tylko „mazurów" na sposób, wielkości autorka, nie kilka się na Józefa znające konkurs że nakleja „Mazury" Inne wycinankarki, kon­ Dominiak również dały wśród na kolistej, umieszczo­ „księżycami". konkurs ( r y c . 2). W wycinanki typu roślinne Józefa okresie np. Wycinanki z innych stwa do stosowane są razie „mlecze" wyko­ gdyż życowe" (ryc. metryczne sieradzka traca elementy geometryczne na z wowym motywów często bardziej rzecz k o m p o z y c j i roślinnych. występowały coraz W materiale wycinanki z zaznaczonymi ż y ł k o w a n i a m i z (ryc. s ó w , drzew iglastych, n i e k i e d y w ten s p o s ó b rogach chołkami ku wycinanki środkowi, drzewka o wiącego centrum podstawie i motywy 3, 4), wychodzącej nimi z kło­ ułożonych, są wierz­ znajdują kwadratu się stano­ wycinanki. Obok motywów się obecnie między zło­ wysta­ motywami drzewka zwrócone zaś za­ w geometrycznych i roślinnych wycinankach z w i e r z ę c e , j a k np. sieradzkich l i s k i czy p i e s k i spo­ również biegnące Polski 2), o żeby zestawione z odpowiedniki my formy podobień­ jak „ko­ koliste „cacuszka księ­ kwadratowe zaznaczonym takie kompozycje środku tu wycinanek i "zyńskich tylko pozycyjnych nowiły ryc. (silnie tradycyjną się coraz r z a d z i e j , wystawa wyklejane dekorację być przyczynią ozdoby tego może, się że do są ze sobą o motywach for­ opo- założeniach ś c i a n a c h i tragarzach Obecnie opo­ do f o r m zaakcentowany środek podobnie jak dawniej powały. sieradzka 4) n a w i ą z u j e w najogólniejszych Naklejano je na deski 3 lub znajdują widoczne porównujemy starsze. N o w s z a w y c i n a n k a geo­ narożach regionu podobieństwa wtedy, gdy (np. i wśród Wskazane roślinnych że wycinankami najwięcej ( r y c . 1), czy w r e s z c i e w i e l o k o l o r o w e „ m a z u r y " ścisłe „źgało" i z tego p o w o d u , wykazują czy silnie ich czerwonej, jest bardzo d u ż o roboty. z o k i " o u k ł a d z i e p a s o w y m czy Wycinanki wycinanka mocnych, opoczyńskich. Zarówno jednak głównie kwadrato­ tak zanikają sieradzkie stron i przyrodzie. Dzisiejsza ale „mazury" czyńskiego. t r a k t o w a n e na abstrakcyjny, oczy. Dziś ośrodkowego koliste geometrycznych motywy bardziej siebie wycinanek siebie motywów również zaczynają formie mówią, wykonała niebieskiej, zwane w obok tu zdaniem utrzymane w barwach ostrych, np. zielonej, tę twierdząc, ż e dzisiejsze p a p i e r y s i ę do tego c e l u n i e n a d a j ą , wycinanki nabierające tyka występują i brzeżna, a w k w a d r a t o w y c h specjalnie zaakcentowane przy ich w y k o n y w a n i u f o r m b a r d z i e j z b l i ż o n y c h do s p o t y k a n y c h w na ośrodkowego od 5), w d r u g i m Bogu­ n a n e przez J ó z e f ę C h a ł a d e j ( r y c . 8), p ó ź n i e j że typu promienistym, z „cacuszkami" z M o n i e (gm. B o g u m i ł ó w ) występują listków Depluszewski. zasadnicze u k ł a d y k o m p o z y c y j n e , z k t ó r y c h w Dominiak cacuszka" obwodzie międzywojennym żonych St. po o b w o d z i e w y c i n a n k i , czy p t a s z k i , czego p r z y k ł a ­ d e m j e s t i n t e r e s u j ą c a w y c i n a n k a w y k o n a n a przez l a u ­ reatkę konkursu Józefę K o l a s ę . Ta sama a r t y s t k a wplata chętnie w swe wycinankowe kompozycje p o s t a c i e l u d z k i e w f o r m i e b a w i ą c y c h s i ę d z i e c i ( r y c . 6). Monie ( s u b t e l n i e ć ) . Przez p e w i e n czas m o d n e nymi kółeczkami, we. n a k o n k u r s , do t y c h M a r i a n n ę Slipek i J ó z e f ę Balcerzak z Bogumiłów) miłowa. w Fot. m a j ą za m a ł o „ r a ź n e " k o l o r y . „ M a z u r y " m u s z ą b y ć radzkie"). ne z Bogumiłowa. Wśród powstają­ Spotyka się tu formy miały Dominiak w o k ó ł izbę. liste i k w a d r a t o w e . Punktem w y j ś c i o w y m nek takie, naklejone szesnastokrotnym daleko w i ę k s z e i tematów. jako ludzkich ośrodkowych, cych przy ośmio- względnie papieru, w y k a z u j ą układzie Wycinanki obiegających motywach o Józefa pierwszych, kobiecych. „kozoki" fryzów Wycinanki równo „kozoki", typy: jeden s t a n o w i ą w y c i n a n k i pasowym, jedyny sieradzka kom­ i rogi). „mazury" izby sta­ sieradzkiej. podtrzymujących rodzaju spotyka urządzony konkurs utrzymania dawnego zwyczaju. U c z e s t n i c z k o m k o n k u r s u z o s t a ł r o z d a n y szereg gród z funduszów Charakter raczej Wydziału symboliczny Kultury na­ Łodzi. nagroda ustalona w wysokości 100 zł przez Z a r z ą d W o j e w ó d z k i Związku Samopomocy Chłopskiej nagrodę w miała W.R.N. w Łodzi, k t ó r ą to p r z y z n a n o J ó z e f i e C h a ł a d e j za j e j w y b i t n ą p o m o c p r z y organizowaniu konkursu. �Z W Y S T A W Y POKONKURSOWEJ W ŁUKOWIE ROMAN Dnia kowie 14 p a ź d z i e r n i k a pokonkursowa Wydział Kultury wyroby ludowego kowskiego, W W.R.N. w zorganizowana Lublinie. Wystawa rzemiosła artystycznego głównie tkaniny i (naramienne stroju kobiecego, rypsowym i wykonane na białej lnianej osnowie. W ś r ó d wyraźnie dwa typy: charakteryzowały z objęła się noszone były jako młodszy. (ryc. doskonały wykonany pod łóżka. Wśród względem około Adamczykową r. z kilimów używa­ wyróżniał kolorystycznym 1880 przez Wojcieszkowa. stary nieżyjącą już Zeszyty on tzw. czarno bardzo Typ 1) na splo­ na zapasek w y r ó ż n i a ł y s i ę wąskie okaz nakrycia część tkanego farbowanej i jako tkaczkę pasiaka lub starszy paski ne ceramikę. fartuszki) z d w ó c h p ł a t k ó w p a s i a k a l u b rzadziej k r a c i a k a przez p o w i a t u łu­ dziale t k a n i n obficie reprezentowane zapaski tom 1951 r. o t w a r t a z o s t a ł a w Ł u ­ wystawa REINFUSS starszy w barwach raczej s p o k o j n y c h c i e m n y c h (czarny, c z e r w o n y , c i e m n o ­ zielony, szymi intensywny akcentami prążków. z niebieski) w Kolejność postaci następujących drobnymi odmianami trudne nych do uchwycenia jako przerywanych pasków fartuchy czy po sobie zachowana, raporty. kilkanaście biegnie poziomo w y r ó ż n i a j ą c a barw tworząc sem środek w stosunku wiązki jest długie, W zapaskach używa­ cm od kraju dolnego s i ę k o l o r y s t y c z n i e szero- kci na 10 — 15 c m w i ą z k a b a r w n y c h p a s k ó w symetrycznie jaśniej­ wąziutkich do paska ułożonych środkowego. zaakcentowany jest Cza­ jasnym prąż­ k i e m p o w s t a ł y m przez p r z e w l e c z e n i e i g l i c ą g r u b e j nitki ( r y c . 2). T a k i e same p r ą ż k i p r z e w l e k a n e s ą t e ż w k i l k u ­ centymetrowych części Odmienny ramienne tła odstępach o wyraz plastyczny szerokich rozdzielonego nych między paskami pozostałej pasiaka. wiązkami asymetrycznie. zapaska niec): mniej wykonana posiadają więcej pasków Przykładem przez tło jej s t a n o w i ą Adelę zapaski 6 cm barwnych ułożo­ takiej tkaniny Jabłońską (wieś pasy p o m a r a ń c z o w e na­ pasach jest Jele- szerokości o k o ł o 6 c m , w i ą z k i z a ś s z e r o k i e na m n i e j w i ę c e j 12 c m złożone były z powtarzających go, czerwonego, się kolorów: amarantowego, zielonego, przy czym widoczna b y ł a powania barw różowy ciemny Najnowsze zapaski, pasy prawie jednakowe, mane w żywych pewnej Od jasny żółtego, tendencja o d c i e n i a m i (np. c z e r w o n y , i różowy niebieskie­ różowego, obok do siebie). tzw. „krakowskie", szerokości barwach, co około nadaje posiadają 4 cm, utrzy­ zapasce cechy jaskrawości. zapasek rypsowych odbiegał techniką wyrobu f a r t u c h w y k o n a n y o k o ł o r. 1900 przez M a r i a n n ę z gru­ amarantowy, Wojcieszkowa. Tkany on b y ł splotem Świder płótna przy i z a s t o s o w a n i u l n u i w e ł n y z a r ó w n o w w ą t k u j a k i osno­ wie. Kolory przeważały ciemne: czarny, czerwony, z i e l o n y , p o p r z e g r a d z a n e o d czasu do czasu s u b t e l n y m i prążkami W barwy białej lub żółtej. d z i a l e t k a c t w a p r ó c z zapasek w y s t a w i o n e tzw, „ k i l i m y " , t j . d u ż e p r o s t o k ą t n e płachty były zeszywane ryc. ] . Jeleniec Fragment pasiaka pow. Łuków. ryc. 2. Fragment Adelę Jabłońską, pasiaka Jeleniec wykonany wełnianego pow. Łuków. przez Adelę Fol. R. Jabłońską, Reinfuss. wykonanego Fol. R. przez Reinfuss �ryc. był z 3. Schemat dwóch wym w około 3 płatów pasy cm, w prążkami gładzonych na pasiaka tkanego mniej więcej kolorach: towym, niebieskim mi zdobień splotem jednakowej żółtym, i zielonym koloru siwakach wykonanych przez rys. Anna Szymczyk. fioletowym, rozdzielonych żółtego i rządko­ szerokości grana­ wąziutki­ czerwonego. Nowsze dem może należał kilim cieszkowa wykonany utrzymany ciemno zielonym, szej produkcji posiadają też w stosunku wiązki do przez w Pelagię powtarzających Kulpę się z szerokich pasów składające układanych paska się w biegnącego Woj- najnow­ jednobarwnych z wąskich sposób grupy kolorach bordo i granatowym. K i l i m y obok różnobarwnych, 10 — 12 c m . D o tej pasów wego Przykła- tła być tkanina rozdzielone wiązkami z wykonana barwnymi Łukowa. przez Kazimierę 15 cm pasy b r ą z o ­ symetrycznie komponowanymi dochodzącymi do 20 cm szero­ kości. W kilimach, podobnie jak i w n i e k t ó r y c h nowszych z a p a s k a c h , w i d o c z n e j e s t d ą ż e n i e do barwnych w tworzyły ten łagodne o d c i e n i te^,o sposób, by w przejścia samego układania niektórych powstające koloru wiązek partiach z różnych (np. j a s n y r ó ż o w y , ciem­ ny r ó ż o w y , czerwony, bordo). symetryczny pośrodku. tu Jaroszewicza S i e r o c i ń s k ą , p o s i a d a j ą c a s z e r o k i e na k i l i m y b y ł y raczej m n i e j b a r w n e , t k a n e w pasy znacz­ nie szersze, w a h a j ą c e s i ę od Kazimierza Mniej licznie na wystawie ny w r. 1949 tło białymi Z tkanin wetę pasiastych reprezentowane kraciaste. Jeden w ś r ó d przez posiadał żółte żonych od kilimy Stefanię w kratę Popek z z tka­ Wojcieszkowa, czarnych pasów obrze­ prążkami. p r z e t y k a n y c h pokazano na lnianą były nich, w żółty deseń w y s t a w i e ser­ wykonaną przez Adelę Jabłońską. Niektóre v/ tkaniny związku z Jeleńca (tzw. Na samodziałowe kobiecym składał z roślinnym, szarfami z kolorowych Spódnica koszuli, elipsowatymi p r z o d z i e g o r s e t u po z Strój obu była z czepeczka białym czarnego rzadkimi gor­ kaletkami. stronach z a p i ę c i a wyszyte szklanych zrobiona były pochodzący zahaftowanymi płóciennej aksamitnego były wystawione ubiorem. się z tiulowego w ą s k i e g o półczepka) haftem setu z koralików wełniaka dwa motyle. w pionowe pasy, a fartuch w poprzeczne. U b i ó r k o b i e c y z W o j c i e s z k o w a składał w lonej w ny się drobną z ornamentem Jaroszewicza Reinfuss. z gładzo­ Łuko­ czarną i tkaną osnowie wątkiem z lnu nakrywał rypsu drobne w w drobne natowego tle na spódnicy z pionowe czerwonym, tkanej cienkiej na W spódnica koloru tkana zie­ samodziałowej, baweł­ czarno. pasiastego paski. uwagę głowę tle, w e ł n i a n e j z czerwonej poprzeczne paseczki chustki białym farbowanego fartuch zwracała na na kraciastej spódnicy kobiecym ryc. 4. Naczynie gliniane siwe nym wykonane przez Kazimierza wa. Fot. R. samodziałowej bluzki kratkę na z kratkę Przód wełnianego innym ubiorze samodziałowa zielonego splotem i gra­ rypso- �ryc. 5. Schemat wym o zdobień wątku wełnianej z fabrycznej Koła Młodzieżowego dług starego w z o r u z r. poprzednio polewanych cienkiej osnowie. S p ó d n i c a spół niana na naczyniach wełenki w w 1875, Woli Drugim stawie w stanęło jak i wspom­ czerwona spódnica z samodziały Kurpianek. r e p r e z e n t o w a n y m d z i a ł e m na było Glinnego Wyroby garncarstwo. garncarzy, a Matysiak gm. Kazimierza Do częściowo naczynia czerwony. W ś r ó d naczyń zdobione z naczyń były dzielą gliny wzorem powierzchnię pokrywają się (ryc. na o czerwony motywach Wśród cza, p o s i a d a j ą c e o rytą jako szeroki linią też 8). geome­ Niektóre z pasek pobiałki zyzgzakowatą. Gatunek rodzaj szkliwa nieco lepszy Jaroszewicza. na przez niemal bądź po­ z gliny wypa­ wzorami białej sposób małych dla dzieci. roślinnych 6 i 7), pokry­ paska w pobliżu naczyń znajdo­ wyginanych naczyniek Wyroby brze­ ryc. 6. Garnuszek polewany przez Kazin ierza Jaroszewicza i. glazurowany z Łukowa. Fot R. wykonany Hcinfuss. przezna­ Jaroszewi­ dekorację świadczącą o uzdolnieniach autora, raczej m i e r n e . ten o faliście ilość zabawki plastycznych wąskiego w doniczki i znaczna na są (ptaszki) (ryc. zdobionych garnki, gach, m i s y czonych ozdobę (ryc. zdecydowanie geometrycznych, ( r y c . 5) l u b z w i e r z ę c y c h w a ł y się nim gliny, pobiałką Powierzch­ Rzadziej n a wykonane zdobione wane glazurą, z w y j ą t k i e m dna. b i e g n ą c ą na używanej jako mniejsze znajdowały Całą się o r n a m e n t Jaroszewicza kolor polewy z posiadały brzuśca, 3). Naczynia lanej wykonanym część również ornamentem oraz kompozycje w układzie poziomym, bądź pionowym. loślinny trycznym nich górną Stęp­ powstałym ( r y c . 3) i r y t e m . wierzchni s i w a k ó w widuje zdobione były Szymczyk wypalanej siwych miejscowe w y g ł a d z e n i e naczynia równolegle naczyńka rys. Anna Kazimierz i Jan się dzbanki, g a r n k i z uchem, misy, doniczki. nie gających z Łukowa, Wojcieszków). Jaroszewicza glazurowane kolor Jaroszewicza wy­ d w i e g r u p y : n i e p o l e w a n e n a c z y n i a s i w e ( r y c . 4) na Kazimierza konkursu mianowicie: oraz Jan (Glinne, przez niż w w y r o b a c h bogaciej Jaroszewicz z Ł u k o w a niak we­ Łukowie trzech ba­ Osowińskiej podobnie bawełniana stroju na ta, s k o p i o w a n a p r z e z ze­ w czarną kratkę, przypomina żywo niektóre używane wykonanych pod względem Wykonane szorstkiej, n i e r ó w n e j s ą one powierzchni, cienką o słabym, matowym technicznym z gliny są piaszczystej glazurę posiadają połysku. N a c z y n i a Jana M a t u s i a k a ( r y c . 8) r o b i o n e s ą z g l i ­ ny wypalanej (jasnej które w lub z na kolor ciemnej) naczyń nierówną plamy o zacierających Wśród należy brzuśca, niskie bez Г naczyń mienić zazwyczaj naczynia pękate o garnki Nie­ polewą się kontu­ i górną ze­ uchem. przez pięknie oraz m a ł e zieloną wnętrze z wykonanych dzbany ucha, doniczki wraz brązowej bladozielonej. są żółto-brązowe część o polewie pokryte rach. Glazura p o k r y w a wnętrzną czerwony względnie z Matusiaka zarysowanej uchami dzbanuszki i wy­ linii smuklejsze i naczyńka w y r a b i a n e j a k o z a b a w k i dla d z i e c i . N a c z y n i a swe zdobi on g ł ó w n i e obie­ rytem w postaci k i l k u linii prostych ryc. 7. Miska polewana i glazurowana. Jaroszewicz, Łuków. Fol. R. Wyk. Kazimierz Reinfuss. �ryc. в. Schemat Rys. Anna Szymczyk zdobień stosowanych na naczyniach gm. W y r o b y trzeciego z w y m i e n i o n y c h na w s t ę p i e carzy, Jana S t ę p n i a k a r ó w n o pod względem do Matusiaka. naczyń na k o l o r c z e r w o n y oraz wewnątrz ( r y c . 9), z b l i ż o n e formy wypala i pokrywa w górnej polewą w kolorze garn­ s ą bardzo j a k i sposobu Stępniak polewanych przez Jana Matusiaha z Glinnego, Wojcieszków. za­ wykonania Na konkurs sze smuklejsze z uchami swe wyroby lub części brzuśca ła jasnobrązowym lub j a s n o z i e l o n y m . G l a z u r a jest c i e n k a , o m a t o w y m p o ł y s k u . wykonał i bez. przysłał misy oraz Trzeci dział wie swe pobiałką zdobi pisanki Stępniak rytymi dooko­ niepolewane dzbankowate Prócz bez zgromadzonych czarnym lub czerwonym siwe, ucha. na techniką wysta­ woskową przez S e w e r y n ę Ś w i d e r . P i s a n k i te o z d o b i o n e brązowym, naczyń naczynia naczynia wykonane (wyż­ garnki biegnącymi nasady szyjki. też eksponatów stanowiły dzbanków brzuścach), paskami nieco p o n i ż e j czerwonych garnki, o szerokich Naczynia malowanymi brzuśca, o n d w a rodzaje i niższe s ą na wzorem tle białym 0 m o t y w a c h g e o m e t r y c z n y c h , r z a d z i e j r o ś l i n n y c h ( r y c . 10). Kompozycja tego w z o r u opiera się najczęściej na po­ dziale p o ł u d n i k o w y m , p r z e d z i e l o n y m c z ę s t o p o z i o m ą l i ­ nią biegnącą w miejscu D a l e k o rzadszy jest największej podział bryły szerokości na n i ą p r z e c h o d z ą c ą przez b i e g u n y i w y p e ł n i e n i e łówek oddzielnymi motywami Wystawę w Łukowie, eksponatów i zawężenia wie miejscowości, mimo niewielkiej względem organizacji ka praca akcji należy dzi za takiin terenie się tam i urządzić wych od strony Wszel­ trudna konkurs reprezentujących rzemiosła i nosi wysiłkom wystawę zawierającą eksponatów ludowego opracowany artystycznego. jest zorganizować zaled­ przedsięwzięcie nieujęty p i o n i e r s k i e j . Fakt, że d z i ę k i udało wej etnograficznym, ludowego rękodzieła na po­ ilości do p a r u udane. Podlasie s t a n o w i t e r e n b a r d z o s ł a b o pod tych roślinnymi. terytorialnego uważać jajka. dwie polowy l i ­ sztuki sporo jest ludo­ wartościo­ tamtejsze artystycznego, cechy grupy lu­ tradycje dużą za­ s ł u g ą z a r ó w n o c z y n n i k ó w , k t ó r e o r g a n i z o w a ł y to przed­ sięwzięcie z ramienia Ministerstwa 1 W.R.N. w Lublinie, jak zek zrealizowania i osób akcji na Kultury które bezpośrednio w i spadł Sztuki obowią­ terenie. W z w i ą z k u z k o n k u r s e m r o z d z i e l o n o m i ę d z y uczest­ rvc 9. Dzban Jana Stępniaka 58 rys. częściowo glazurowany, wykonany z Glinnego gm. Wojcieszków. R. Reinfuss. 10. Pisanki wykonane przez Sewerynę przez Fol. ników oraz Świder szereg nagród pieniężnych udzielonych przez Dep. P o l i t y k i K u l t u r a l n e j M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki Powiatową Radę z Wojcieszkowa pow. Narodową Łuków. Anna w Łukowie. Szewczyk �WYSTAWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA LUDOWEGO HELENA W y s t a w a Sztuki i Rękodzieła Ludowego, w krakowskim Pałacu staraniem W y d z i a ł u nić miała ściśle kreślenie jej dawnego we zadanie, sztuki dorobku wystawy z nej wypożyczone (Muzeum objazdowej ry zorganizowanej przez uzupełnionej licznymi i Sztuki, cymi z konkursów W.R.N. w czyzny. Jednym sztuki Krakowie, z oraz okazami Kultu­ pochodzą­ wystawy było również dzisiejszego życia czy to i Żywiec­ ludowej przez w czy też projektowaniu rowie wystawy hafciarstwa, galanterii wzorów na sztuki Wystawa do przemysłu. ludowej obejmowała krakowskiego, ludowe, zakresu: znajdują zastosowanie artystycznym. zasadniczo którym W ramach hafty, wyroby szkle i r z e ź b a Rewelację malowanki eksponaty z kolei te z w wystawy z skoncentrowano Powiśla mieszkalnych tkaniny ceramika, obrazy stanowiła sala Dąbrowskiego. zawierająca W przez kobiety okolicy wiejskie. o tematyce g ł ó w n i e roślinnej, p i ę k n e racyjności i baczniejszą i Ży­ się drzewie. wystawy z znalazły drzewa, bogactwie w kolorystycznym uwagę. Dostarczyć one swej mogą, jako upodobaniom, przemysłu tekstylnego. Pierwsze p r ó b y rodzaju podjął już Instytut Wzornictwa w Warszawie. Na wystawie malowane ręcznie wiśla drukowane lub ponowanych. przez Wypadły znalazły kobiety według one na p o k a z a n o w r. 1948 na bliskie dla się nader w zakresie tylko rzeźba pełna, wykonana pow. Żywiec. Fot. St. jedwabie Po­ kom­ pomyślnie. rękodzieła przez aktualnych przez Jó­ Deptuszewski. stać swe założeń, wzorem artystycznego elementy ale zbliżona dekoracyjne, może doskonałości się jest zdobnicze nie do niejednokrotnie wykonania i opracowania materiału. tego Przemysłowego Dąbrowskiego ogół na deko­ wzorów w z o r ó w przez n i e Sztuka ludowa polska, k t ó r e j plastyczną z ryc. 1. „Żniwiarka", zefa Hulke z Łękawicy wnętrza zasługują wiele tej Malowanki naszym estetycznym zwłaszcza ca­ województwa z a c h o w a ł s i ę po d z i ś d z i e ń z w y c z a j m a l o w a n i a izb tzw. elementy t e r e n y Podhala, P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o wiecczyzny. na w z wreszcie ł e j P o l s k i ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m u w a g ę na Organizato­ pokazali, w j a k i s p o s ó b przemyśle rodzaje ludowych przykładach czy po­ przestawie­ artystów skórzanych drewnianej, współczesnym udział szeregu wyrobów tradycyjnej we przez pod­ z nie t r a d y c y j n e g o r ę k o d z i e ł a l u d o w e g o na n o w e produkcji, przez celów trzebami za­ produkcja mu­ urządzanych sztuki nasze wystawy Ministerstwo Podhala związania nowe ludowa najnowszej, skład terenach możliwości na że Przemysłu na kreślenie obecnie bowiem, daw­ Działu ludowej się swoich i w odpowiada Okazuje Organi­ dla krakowskich Narodowego) pytanie. pod­ z postaci e k s p o n a t ó w w c h o d z ą c y c h krakowskiej, speł­ się eksponaty Etnograficznego Artystycznego Muzeum w dzisiejszą. złożyły r. zestawienie odpowiedni który zeów 1951 było przez produkcją zebrali ludowej którym ludowej z a ł o ż e ń m a t e r i a ł , na sztuki urządzona wrześniu Kultury W.R.N. w Krakowie, określone żywotności zatorowie Sztuki BLUMÓWNA Jeśli dawnych jednak produkcji, nie istotnych różnorodnej wspaniałą twórczość wym pamiętnej wystawie też w dodatni określenie stosunku jako zalecać jakichś wzorów praw gdyż doprowadziłoby cech swoim nakazie p a m i ę t a l i jej o ludowych, można nych i jednolitvch, zumienia chodzi wytworów wynik. wytwórczości charakterze. O niezmien­ to do niezro­ ludowej tym do nowej tak podstawo­ organizatorowie wystawy, stąd �VI P O W O J E N N Y KONKURS SZOPEK K R A K O W S K I C H ZOFIA ryc I. Szopka wykonana Morysa. Dnia czajem, Fol. 22 g r u d n i a Miasta szopek W b. r o k u nany. Wśród z rokiem 34). Dyrekcję szósty Fot. wykonana zwy­ Muzeum Hi­ powojenny ubiegłym kon­ wystawionego ujęciem. w więk­ do k o n k u r s u szopek (w ub. Jedynie dwie innym notujemy P o z i o m p r a c j e s t na szopek p r z e w a ż a ł y , pięciowieżowe. reszty przez Krakowa, porównaniu 26, w ud Dudzika. 3. Szopka krakowskich. szą ilość z g ł o s z o n y c h i Zdzisława ryc. 1951 r. o d b y ł s i ę d o r o c z n y m zorganizowany storycznego kurs prziz R. Reinfuss. roku jak ogół roku wyrów­ corocznie, trój- szopki w y r ó ż n i a ł y Jedna s t a n o w i ł a zeszłym „modelu" ryc. Antoniego nowiąca szopki F. jedno pięć wież, z p o m a l o w a n e j na sklepieniu części z Barbakanu. tektury pod Połączenie Krakowa częścią środkową względem lakteru szopki w ciepłym c z e r w o n o , z a ś na środkowej trzy elementów z w rezultacie krakowskiej. Druga niższą mi znajdowały kopuł nakrytą wspartych na umieszczoną zostały schodki. i wyklejona kopułą. czterech w Podstawę w filarach. części zaś w wieża­ w Przed stożkowatymi lub wśród Pozostałe szopki kle, szopki ś r e d n i e j duża nie roku. odbiegały w Najliczniejsze wielkości, wykonanych p i ę c i o w i e ż o w a , ze szopkarzy, Morysa, jak Antoniego Zdzisława Wojciechow­ Władysława Turskiego, innych. dwie nagrody otrzymali: Morys (ryc. Zdzisław 2). D u d z i k konkursie szopkę zeszłoroczną, którą j e j d u ż o b a r w n o ś c i , poza t y m wadził do fragmenty kowa stapiając szopki je znalazły sposób, zaś się Ściany że w jego wieżami z wykusze szopki i mur podparte są w szopce autora, k t ó r y w wypełnienie są ciosów, „kamiennymi" 1949 roku w u tyl­ menty (np. wykusze i przypory) przedstawień ku­ z a p o ż y c z a ć i i n n i szopkarze. ten dołu sumiennych stworzył nową for­ ją i udosko­ nala, p r z y c z y m n i e k t ó r e z a s t o s o w a n e przez n i e g o i jedna wa­ przyporami. bardzo m ę i o d tego czasu k o n s e k w e n t n i e r o z w i j a mo­ naro­ z murów oklejone dużych Kra­ całość a środkową przeniesione no­ wpro­ krakowskich. Na wieże z na starego jest Du­ przed­ harmonijną bocznymi Sukiennic naśladują narożniki architektury umiejętnie pomysłowe przestrzeni m i ę d z y welskich. kon­ spotkaliśmy studiów małych Tarnowskim, konkursu zwy­ kilka daszkami nie b r a l i u d z i a ł u w Ludwika, i wziętym lub barokową są i Franciszkiem tych, poza t y m do są od przez m ł o d z i e ż ) sceną kryte nakryte były, jak typie trzy przeważnie wo o k l e i ł n a d a j ą c Bardzo sta­ 1948 wielkości po posiadają środkowe Mitką Zygmunta s t a w i ! na żach żółtym mają a ( r y c . 1) i W a c ł a w szeroką kolorze średniej boczne a roku Szopki uczestników Rutę w dwupiętrowe wybitniejszych Pierwsze dzik Reinfuss. konkursu Szopka D u d z i k a j e s t w y n i k i e m o g l ą d a m y co (przeważnie skiego, tywem „posadz­ z trójwieżowe Wacława Tadeusza Wacława R. ostrosłupowymi. Stefanem kursie, przez Fot. którzy już i w zeszłym roku postaci zbudowane pokrywała szachownicę część Przed środkowej szopki dwie brązowym. które ko utrzymana zakończeniach, płaską cha- posiadała się dwie niskie p r z y b u d ó w k i wnękę ka" jednolitą, szopka kolorycie, wieże narożne o iglicowatych środkową, całość pozbawioną których szopki archi­ zaprojektowaną architektonicznym żóltobrązowym wzięte zabytkowej nowocześnie dały łukowatym wieżyczki lub kopułą. Małe Dudzika, z dykty znanej zakończenia gotyckie, wszystkich wykonane wykonana Solowskiego. 1 — 4) Poza KURKOWA d o s t a r c z o n a przez R y s z a r d a K i j a k a , (ryc. s c e n o g r a f i c z n e g o , z t y m ż e a u t o r d o d a ł po b o k a c h d w i e zakończeniach Szopka przeróbkę wieże mariackie o gotyckich 2. Wojciechowskiego. kiełkowych, się przeróbkę piętrowego R. Reinfuss. przez BARBARA zaczynają od ele­ niego �at D r u g ą z d w ó c h p i e r w s z y c h n a g r ó d o t r z y m a ł laure-. skonalenia s w y c h prac, zeszłorocznego przyszłość. konkursu, W a c ł a w Morys. Szopka jego { r y c . 2) ś r e d n i e j w i e l k o ś c i , posiada trzy w y s m u k ł e wieże (boczne kończona w charakterze gotyckim, barokową kopułą), środkowa przestrzeń między jest nieco pusta, mimo ż e autor stara s i ę j ą dwoma czworobocznymi siada galeryjkę Pewną z szeregiem nowością wprowadzenie wieżyczkami. (przyjętą Na tychczasowej zapełnić Dudzika) „ezenekierowskiego", w jest szopkarstwie sów wykuszy. mające dycji D r u g a nagroda z o s t a ł a p r z y z n a n a A n t o n i e m u Woj­ wieżach. ciem Mimo wprowadzenia nie robi w r a ż e n i a posiada silnie poziomy, ne i dość elementów przeładowanej. zaznaczony nad drugą nadają całość daszkami wnęki całości udało podział na wyróżnienie zasługuje gotyckie, zamierających wypowiedzenia się tra­ niewątpli­ plastycznym i twórczość wiązać z ży­ Szopkarstwo krakowskie stanę­ się znaleść zastosowanie Byłoby to odpowiadające możliwe przy d a l s z y m nowym zeświec­ c z e n i u szopki, k t ó r a przerobiona na k u k i e ł k o w y teatrzyk szopka wy ośmiopromienna wypełnia gotycka gwiazda. któ­ i przedszkolach się rozpowszechnić dając wiele w radości świetli­ dzieciom, a autorom z a p e w n i a j ą c zbyt dla i c h prac. umiesz­ Miejsce ściana szczytowa typ szopki m ó g ł b y cach zaś środ­ k o w a barokowe. N a s z c z y c i e ś r o d k o w e j w i e ż y jest O r g a n i z o w a n i e konkur­ dostosowany do w y s t a w i a n i a b a j e k dla dzieci spotka­ T u r s k i e g o (ryc. 6) z trzema w i e ż a m i , r y c h boczne p o s i a d a j ą z a k o ń c z e n i a wieżami tzw. powstania ł a b y s i ę n i e w ą t p l i w i e z ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m . T a k i no­ innych Władysława czona do typu możliwość podtrzymanie aktualizować. do­ lekkość smukłość. Wśród form n o w y c h . zarazem t ę t r a d y c j ę potrzebom. umieszczo­ pewną i stano­ od nagradzaniu nawiązujących krępuje możności od na ł o b y na gruncie o wiele mocniejszym, gdyby dla szopki A r c h i t e k t u r a szopki wąskimi z a ś trzy, coraz to w ę ż s z e jedna różnorodnych dekoracyjnych na w i e i s t n i e j ą c y m w ś r ó d szopkarzy talentom powinno skomplikowanych jest j e d n a k ż e k t ó r e musi o d s t ą p i ć polegającej co na celu i danie c i e c h o w s k i e m u (ryc. 3) z a s z o p k ę d w u p i ę t r o w ą o trzech i polityki przede w s z y s t k i m szopek po­ kolumienek. szopek ta u z a l e ż n i o n a w i s k a j u r y konkursowego, nimi piętrze drobnych z Przyszłość za­ co stanowi d o b r ą p r o g n o z ę Podobno p e w n a a k c j a między z kierowania cztero­ szopkarstwem w c e l u takiego w ł a ś n i e została przez po­ orga­ ma oknami, p o d c i ą g n i ę t a do w y s o k o ś c i kopuły. W na­ nizatorów rożach D u d z i k a przy­ domieni w ostatniej c h w i l i o n o w y c h w y t y c z n y c h kon­ była kursu nie zmian w gotowych Turski wprowadza pory. S z o p k a Turskiego za z wzorem roku 1951 znacznie lepsza od tej, k t ó r ą p r z e d s t a w i ł w r o k u poprzednim. Należało by jeszcze w s p o m n i e ć o pojawieniu przy się piętrowej, kowych sława p ł a s k i e j , z trzema n i s k i m i w i e ż a m i kopułach wykonanej przez Tegoroczny technice w ce, dwu­ koncepcji które Szopka lipanowicza. wykonana przez do Zygmunta Fot . R. Reinfuss. ryc. mało wykazał wytworzenie właśnie modelem nowego teatrzyku k u k i e ł k o ­ byłaby szopka ż ó ł t o b r ą z o w a moim zdaniem (ryc. 4). D z i ę ­ rzutowi poziomemu posiada świad­ ż y s e r o w i d u ż e m o ż l i w o ś c i w operowaniu lalkami, drob­ ciągłego Ludwika, 6. żadnych konkursowy ona bardzo dobre w a r u n k i „ k o m u n i k a c y j n e " d a j ą c e re­ wież) zmierzający sąd ani ne i wysiłek zadatki n a k i swemu rozbudowanemu żad­ wować }c- 4. posiadają wego. T a k i m c z ą one, ż e u p e w n e j grupy szopkarzy daje s i ę zaobser­ rozwój a zbyt Mieczy­ szopek, w y k o n a n i a c z y zdobienia, niemniej również typu szopki w postaci ś w i e c k i e g o d a ł nam w p r a w d z i e ogólnej wprowadzenia już szopkach, rozdawaniu n a g r ó d wspomniana w y ż e j k o n k u r s nie ani możliwości o baro­ Lipanowicza. nych rewelacji w (ryc. 5) mieli j e d n a k szopkarze z a w i a ­ starania, by w y ł o w i ć z dostarczonego m a t e r i a ł u te pra­ na k o n k u r s i e szopki bardzo typowej dla o k r e s u przed­ wojennego i p i e r w s z y c h k o n k u s ó w p o w o j e n n y c h , k o n k u r s u . Niestety podjęta Szopka do­ bot. R. zaś Reinjuss. wykonana przeróbki nadałyby przez ryc. architektoniczne całości 5. Władysława (np. c h a r a k t e r bardziej Szopka wykonana Turskiego. przez zakończenia świecki. Mieczysława Fot. R. Reinfuss. 61 �X X V I W A L N E ZGROMADZENIE POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O W ŁODZI rozmaitych schematu. W dniach 24—25 listopada 1951 r. o d b y ł o s i ę w auli uniwersytetu łódzkiego XXVI Polskiego T o w a r z y s t w a ło udział o k o ł o 80 Walne Ludoznawczego, w k t ó r y m w z i ę ­ etnografów z c a ł e j Polski. obrad, obok dorocznych s p r a w o z d a ń , kół zagadnienia Zgromadzenie etnografii Tematy skupiały się historycznej i wo­ badań tere­ przez prof. nowych. W p i e r w s z y m dniu z o s t a ł wygłoszony Bogdana B a r a n o w s k i e g o odczyt i n a u g u r a c y j n y dokumentów ficznych", i historycznych w w którym dokumentów teczności dla „O prelegent dał przegląd źródeł h i s t o r y c z n y c h z punktu w i d z e n i a etnografii. W Jażdżewski wygłosił drugim dniu prof. p r e l e k c j ę pt. uży­ Konrad „Wykopaliska gdań­ skie j a k o ź r ó d ł o poznania kultury materialnej — czynek do roli p o s z u k i w a n i a c h etnogra­ badań etnograficznych nad typów i przyjęcia jakiegoś wspólnego W części sprawozdawczej został zanalizowany i poddany k r y t y c e dorobek Polskiego T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego* za rok 1950/1951 b ę d ą c y c z ę ś c i ą 6-letniego planu naukowego. O b e j m u j e on p o d j ę c i e prac biblio­ graficznych i i n d e k s o w y c h , k t ó r e s t a n ą s i ę p o d s t a w ą p r z y s z ł e j E n c y k l o p e d i i Etnografii i Polskiego A t l a s u Etnograficznego, k o n t y n u o w a n i e w y d a w n i c t w T o w a r z y ­ stwa: „Ludu", „Prac Etnograficznych", „ A t l a s u Pol­ s k i c h S t r o j ó w L u d o w y c h " ( k t ó r y c h w y s z ł y już 4 zeszy­ ty), „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" i Archiwum etnoaraficzneao" prowadzenie b a d a ń t e r e n o w v c h i a k o okres w s t e n n v do o n r a c o w a n i a monoarafii r e a i o n a l n v c h w ramach r e e d v c i i d z i e ł K o l b e r a a N a osobna u w a o e Przy­ •>a ł„«ri łv s n r a v L d a n i a Sekrii MetodoloeiezLi i P o ™drnrtw S e V H r ń e r w . ™ miała d w role n o a ł e L n i e 4 monografiami wa a a a regionalnymi". Poza tym prelegent z a z n a j o m i ł uczestni­ n?5u»rb nych. przSowanir Podczas zwiedzania specjalnej wystawy zaape­ l o w a ł do z e b r a n y c h o pomoc w oznaczaniu olbrzymich m a t e r i a ł ó w , co z p o w o d u i c h z n i s z c z e n i a i f r a g m e n t a ­ ryczności nastręcza prof. J a ż d ż e w s k i z etnografią, wielkie podkreślił ponieważ trudności. ścisły W prelekcji związek przedmiot archeologii ich badań jest wspólny. Postawione przez obu prelegentów zagadnienie rozszerzenia b a d a ń etnograficznych w oparciu o doku­ menty historyczne w y w o ł a ł y w y p o w i a d a l i się żywą dyskusję, w Adamska, której profesorowie: G a j e k , Reinfuss, ka, Seweryn, Antoniewicz, Czekanowski, Burszta, Baranowski, Szczot­ Frankowska, Jażdżewski i Szcze­ pański. Zagadnieniu etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h po­ ś w i ę c o n y b y ł referat prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m skiej pt. „ B a d a n i a terenowe do monografii regional­ n y c h w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e ń o ś r o d k a ł ó d z k i e g o " oraz p r e l e k c j a dr J a n i n y Krajewskiej poprzedzająca wy­ ś w i e t l e n i e filmu etnograficznego p o ś w i ę c o n e g o o b r ó b c e garncarskiej w Medyni G ł o g o w s k i e j . Cennym uzupeł­ nieniem obu prelekcji b y ł a w y s t a w a prac, kwestiona­ riuszy, r y s u n k ó w i p o m o c n i c z y c h s z k i c ó w u c z e s t n i k ó w badań oraz świeżo wydany tom VIII i IX „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" z a w i e r a j ą c y prace o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . W d y s k u s j i nad badaniami terenow v m i poruszone zostaiv n a i w a ż n i e i s z e momentv ł ą c z a ce Sie z tvm nroblemem m anowirie- cel i o m a n i z a c i a b a d a ń technika n r a c v kwestionariusze o k o l e n i e kadr i u c z e s t n i k ó w b a d a ń w v n a „ * i P i'tn Wv^ninnn badania i n w e n t a r v ^ v i n e JLrtJ n | 1 п Т ь , Г nhLwvrh nheirnuiare JL™ „h. I T Г m m Л ~ Y h a r i ^LL" : ń J J ,JLb ni a r „ 7 . ° b s z a r ' V ? , ! Г Z T I Z ! 3 T h u t o ™ 3 h 62 ZTJ k ó w zjazdu z w y n i k a m i g d a ń s k i c h b a d a ń archeologicz­ o b o l c z a s a d m ' opracowaniu у 1 W Y ™ a g a j ą c y c h , r o w ; mez p o s z u k i w a ń n i s t o r y c z n y c n . Ze w z g l ę d u na w a ż n o r . a k t u a l n o ś ć problemu kwestionariuszy do badan tere­ n o w y c h postanowiono z w o a c w c i ą g u stycznia 952 r. p s o b n ą k o n f e r e n c j ę s p e c j a l i s t ó w w celu ujednolicenia «vl«! ZnnrL L i w r«J ^wM^^v^Tdob^^^^ov^. Sprawa kwestionariuszy roboczych w y w o ł a ł a ż y w ą d y s k u s j ę , w k t ó r e j stwierdzono, ż e p o s z c z e g ó l n e o ś r o d ­ ki p o s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i kwestionariuszami, co utrud­ nia ujednolicenie a k c j i b a d a w c z e j . W c z ę ś c i sprawozdawczo-informacyjnej delegaci P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki przedstawili działalność Instytutu w z a k r e s i e b a d a ń sztuki ludowej, a miano­ w i c i e dyr. T a d e u s z Z y g l e r z r e f e r o w a ł dorobek S e k c j i Badania F o l k l o r u M u z y c z n e g o i M u z y k i L u d o w e j — dr Roman Reinfuss p r z e d s t a w i ł prace Z a k ł a d u Badania Plastyki i Z d o b n i c t w a Ludowego. Prelegent s t w i e r d z i ł , ż e s z ł a ona w trzech k i e r u n k a c h : o b e j m o w a ł a prace te­ renowe, opracowanie n a g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w oraz a k c i e w v d a w n i c z a w oparciu o czasopismo Polska Sztuka Ludowa". Ponadto przygotowano do""cTruku p r a c ę monoaraficzna o sztuce ludowei O D o c z v n s k i e a o oma¬ w i a j ą c ą w y n i k i b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r 1949 W dy¬ s k u s j i nad obu sprawozdaniami p o d k r e ś l o n o w a ż n o ś ć P a ń « t w n w p n n Tn4tvtutu Sztuki oraz omówiona ! | ^ п . Г З « п r l a v r t w , L u d o z n a w c z e a o do р а Т Г 1 0 п 1 l ^ J l ^ Z i J i n r ™ rzvm o o d k r e ś l o n o n W drugim dniu obrad dyr. Zofia S z y d ł o w s k a zazna­ j o m i ł a o b e c n y c h z pracami C e n t r a l i P r z e m y s ł u Ludo­ wego i A r t y s t y c z n e g o . W d ł u ż s z y m p r z e m ó w i e n i u prele­ gentka s t w i e r d z i ł a , ż e c e l e m C . P . L . i A . jest popieranie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego, organizowanie pro­ d u k c j i i w p r o w a d z e n i e j e j do miasta,; n a koniec z a a p e l o w a ł a " ~ o w i ę k s z e zainteresowanie i w s p ó ł p r a c ę e t n o g r a f ó w z tą i n s t y t u c j ą . W odpowiedzi Z a r z ą d Pol­ skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego p o s t a n o w i ł odbyć o s o b n ą k o n f e r e n c j ę z k i e r o w n i c t w e m C . P . L . i A . co do o m ó w i e n i a form w s p ó ł p r a c y . Do w a ż n y c h p o s t a n o w i e ń X X V I W a l n e g o Zgroma­ dzenia n a l e ż y u c h w a ł a o przeniesieniu siedziby Pol­ skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego z L u b l i n a do Poz­ nania. O. G . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d0caa747e5b0f5ad63e3d091e5b161a.pdf 767076df5a2aa9567d57ef19d158bc07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3678 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.178-196 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO MARIA W styczniu b.r. otwarta została w Łodzi w O ś r o d ­ ku Propagandy Sztuki wystawa „ S z t u k a a Rękodzie­ ło Ludowe Woj. Łódzkiego". Celem wystawy było zapoznanie s p o ł e c z e ń s t w a robotniczej Łodzi z dorob­ kiem k u l t u r y plastycznej wsi oraz pokazanie m o ż ­ liwości zastosowania r ó ż n y c h dziedzin twórczości pla­ stycznej w miejskich w n ę t r z a c h mieszkalnych. Komisja selekcyjna, w k t ó r e j s k ł a d wchodzili przed­ stawiciele: Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Wydziału K u l t u r y Wojewódzkiej Rady Narodowej, Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Z w i ą z k u P l a s t y k ó w oraz Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, doko­ n a ł a starannego doboru m a t e r i a ł u . S p o ś r ó d ponad 500 zebranych z terenu p r z e d m i o t ó w wybrano do йус. 1. Dzban gliniany. Średnica 9,5 cm, wiecki). Ryc. 2. Dzban gliniany. Średnica 178 wysokość 11 cm, w PRZEŻDZIECKA ekspozycji około 370. Wystawa, k t ó r e j scenar usz i opracowanie plastyczne w y k o n a ł artysta-plastyk R. Jackowski, b y ł a p r z e g l ą d e m dorobku twórczości wiejskiej. Pokazano komplety u b i o r ó w ludowych, w i e ­ le r ó ż n o r o d n y c h tkanin, w y r o b y ceramiczne w a ż n i e j ­ szych o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z t w a łódzkiego oraz wycinanki, zdobione wydmuszki i p a j ą k i u ż y w a ­ ne do ozdoby w n ę t r z izb wiejskich. Z n a l a z ł o się też k i l k a współczesnych rzeźb w drzewie. Szereg plansz i fotografii z a p o z n a w a ł widza z r o ­ dzajami tworzywa, t e c h n i k ą pracy i z samym arty­ stą (na wystawie umieszczono 11 zdjęć portretowych z k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ą zasłużonych a r t y s t ó w ludo­ wych w o j . łódzkiego). T e c h n i k ę t k a n i n demonstro- cm. kość Wykonał Józe/ 16,5 cm. Wykonał BudWewí'cz (Tomaszów Hieronim Muszyński Mazo(Sieradz). �Ryc. 3, 4. Wycinanki łowickie. Wykonała wała tkaczka z Rzeczycy t k a j ą c a na wiejskim w a r ­ sztacie pasiak „ w koziołki". Duża mapa o b r a z o w a ł a rozmieszczenie czynnych o ś r o d k ó w garncarskich i wycinkarskich oraz rzeźby i tkactwa ludowego. Inne plansze d a w a ł y k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę instytucji i or­ ganizacji z a j m u j ą c y c h się badaniem stztuki ludowej oraz roztaczających nad niią o p i e k ę ( P a ń s t w o w y I n ­ stytut Sztuki, Muzea Etnograficzne, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Uniwersyteckie Z a k ł a d y Etno­ graficzne, Wydziały K u l t u r y W R N , Centrala Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego). U wejścia do sali umieszczono h a s ł o : „Chcesz poz­ nać wieś — poznaj jej p r a c ę i twórczość". W y m i e ­ nione w y ż e j eksponaty i plansze z n a j d o w a ł y się w pierwszej części sali. W drugiej części zaś pokazano w y b ó r w y r o b ó w C P L I A (przeważnie tkactwo i strój) oraz p r z y k ł a d w n ę t r z a miejskiego u r z ą d z o n e g o este­ tycznie przez racjonalne zastosowanie dekoracyjnej tkaniny, ceramiki i w y c i n a n k i ludowej. Przeciwsta­ wione m u zostało identycznie umeblowane w n ę t r z e , ozdobione w stylu d r o b n o m i e s z c z a ń s k k n z okresu m i ę ­ dzywojennego. W głębi sali mieściło się stoisko C P L I A sprzedające w y r o b y p r z e m y s ł u ludowego i artystycz­ nego, zaopatrzone szczególnie obficie w c e r a m i k ę i k i ­ limy oraz t k a n i n y dekoracyjne. W szczegółach wystawa została opracowana r ó w ­ nie starannie jak i w o g ó l n y m założeniu. Pokazano 12 skompletowanych s t r o j ó w kobiecych i m ę s k i c h z róż­ nych części w o j e w ó d z t w a : z powiatu brzezińskiego — kobiecy, łódzkiego — kobiecy, rawskiego — kobiecy zwykły i weselny, dziecinny oraz m ę s k i , sieradzkie­ go — kobiecy letni i zimowy oraz m ę s k i , skierniewic­ kiego — kobiecy, łowickiego — kobiecy i m ę s k i . Po­ nadto znalazło się też dużo efektownie u p i ę t y c h po­ Józeia Strycharska (Łowicz). jedynczych części strojów, jak kaftany i gorsety ł o ­ wickie z barwnych p a s i a k ó w , zapaski w „bączki" oraz białe czepce tiulowe noszone do malowanych chustek jedwabnych. Dano też obfity i ł a d n y p r z e g l ą d t k a n i n z p o w i a t ó w łowickiego, sieradzkiego, r a d o m s z c z a ń s k i e ­ go, rawskiego, piotrkowskiego, a więc w e ł n i a n e pasiaki proste i tkane w „koziołki" czy w „bączki", oraz bar­ dzo ł a d n e kompozycyjnie i kolorystycznie k r a c l a k i na „nospy". P r z e g l ą d o b e j m o w a ł tkaniny od starych do najnowszych, ciekawe z a r ó w n o pod w z g l ę d e m techniki jak i z e s t a w i e ń kolorystycznych. P o d k r e ś l o n o p r ó b y nawrotu do starych t k a n i n przez wystawienie p r ó b n e j tkaniny wykonanej przez A n t o n i n ę L e g u t o w s k ą z Rze­ czycy, tkanej w e ł n ą na lnianej osnowie w e d ł u g „ s t a ­ rej mody" (iz ok. 1860 r.) w kolorach czarnym i p ą s o ­ w y m na niefarbowainej osnowie. Wśród e k s p o n a t ó w ceramicznych znalazły się p r ó b y z n a j w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z ­ twa łódzkiego. Z Sieradza wystawiono w y r o b y H i e r o ­ nima Muszyńskiego, Juliana Petrykiewicza i Tadeusza Tomali. Wyroby M u s z y ń s k i e g o w y r ó ż n i a ł y się bardzo ł a d n ą i g ł a d k ą p o l e w ą . Dzbanki jego zdobione były wokół b r z u ś c a ornamentem pasowym z grubo n a k ł a ­ danej p o b i a ł k i na ciemne tło. Ornament s k ł a d a ł się przeważnie z drobnych gałązek l u b l i n i i falistej z kropkami, ujętej w dwie proste linie p o d w ó j n e . W y ­ stawione w y r o b y Petrykiewicza były wszystkie czer­ wone, niepolewane, dekorowane ornamentem pasowym z pobiałki. N i e k t ó r e z w y r o b ó w Tomali, na ogól bardzo zbliżone do w y r o b ó w Petrykiewicza, p o s i a d a ł y p o l e w ę b r ą z o w ą . O poszukiwaniu n o w y c h form świadczy t w ó r ­ czość Jana Wierzbickiego ze S t e f a n ó w k a Barczewskie­ go, pow. Sieradz. Garncarstwo Tomaszowa Mazowieckiego reprezen­ towane było przez w y r o b y Jana Malczewskiego, Ka- 179 �WYCINANKI Ryc. 7 wykonała Antonina Królikiewicz (Zakościele). Ryc. 8 wykonała Józeia Siwkowa (Zakościele). I Щ RAWSKIE - R y c n ¡ 1 ¿ w y k o n a ¡ a J a n ¡ n a p r z y b o [ k o w a ( Z a k o á c i e ¡ e ) , �Ryc. 14. „Zwózka Ryc. 182 i piłowanie ¡5. „Orka". drzewa". Wyk. W y k . Józeia Stanisława Bogusz Surma (Łowicz). (Haurzyce). �WYCINANKI ŁOWICKIE zimierza A r k u s i ń s k i e g o , Józefa Budkiewicza i Edwar­ da A r k u s i ń s k i e g o . Dzbanki Malczewskiego posiadały polewę b r ą z o w ą na całej powierzchni i nie by!y zdo­ bione. W wyrobach innych garncarzy oolewa, obej­ m o w a ł a g ó r n ą część b r z u ś c a i wylew, d e k o r a c j ę zaś s t a n o w i ł podszkliwny ornament pasowy. i 11 tematycznych), sieradzkie (kwadraty i koła), raw­ skie (donice z k w i a t a m i , koguciki, postaci ludzkie). Z Bolimowa z n a l a z ł y się znane w y r o b y Konopczyń­ skich (Aleksandra i Stefana); b y ł y to dzbanki i ta,lerze w kolorowe k w i a t y i ptaszki na tle p o c i ą g n i ę ­ tym pobiałką. Najbardziej r o z w i n i ę t e pod w z g l ę d e m technicznym i kolorystycznym są w y c i n a n k i łowickie, k t ó r e w ł a ś ­ ciwie są naklejankami. Wystawione „ k o d r y " łowickie były p r z e w a ż n i e bardzo dobre kompozycyjnie (lekkie i r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i e n i e przestrzeni). Pomimo swo­ jej szerokiej gamy kolorystycznej m i a ł y one dobrze rozmieszczone walory, co w y w o ł y w a ł o ogólne w r a ­ żenie pewnego stonowania kolorów. Z zakresu zdobnictwa w n ę t r z pokazano wycinan­ ki, wydmuszki i pająki. Ogółem znalazło się na w y ­ stawie około 120 wycinanek: łowickie (koła, ,,kodry" Ł o w i c k i e wycinanki tematyczne świadczą o coraz śmielszym wprowadzaniu do sztuki ludowej nowych z a g a d n i e ń i nowych t e m a t ó w , o coraz w i ę k s z y m Ryc. 17. Wycinanka łowicka „Kodia". Wyk. Stanisława Bogusz (Łowicz). 183 �ñyc. 13 i 19. Wycinanki łowickie. zainteresowaniu artysity ludowego wydarzeniami współ­ czesnymi i wprowadzaniu ich do swojej sztuki. Wśród wycinanek tematycznych w y s t ę p u j ą takie, jak np. „Szkoła dla dorosłych", „ S k u p zboża", „Wybory", „Nowa wieś", „ O r k a p ł u g a m i i traktorem", „Zwózka i p i ł o w a n i e drzewa". Spotyka się r ó w n i e ż ujęcia t r a ­ dycyjne, np. „Izba łowicka", „Międlenie". Zaletą pokazanych wycinanek tematycznych jest p o p r a w n o ś ć formy i kompozycji przy p o s t ę p o w e j ich treści. Do zdobienia w n ę t r z a u ż y w a n e są w Ł o w i c k e m dzbanuszki wykonane z „ w y d m u s z e k " z jajek. Na wy­ stawie łódzkiej pokazano około 30 takich dzbanusz­ ków, bardzo starannie wykonanych przez Józefę Stryc h a r s k ą i P r z y ż y c k ą z Łowicza. Dzbanuszki te m a j ą d e k o r a c j ę g e o m e t r y c z n ą l u b k w i a t o w ą , w obu przy­ padkach bardzo d r o b n ą , p o w s t a ł ą przez naklejanie k o ­ lorowych wycinanek. „ W y d m u s z k i " Strycharskiej po­ s i a d a - wzory raczej geometryczne, podczas gdy Przyżyckiej p r z e w a ż n i e kwiatowe. Józefa Strycharska w y ­ konała również „ p a j ą k a " przybranego „ w y d m u s z k a ­ m i " , słomą i k r ą ż k a m i papieru kolorowego, ułożony­ m i w poziome pasy ( p o m a r a ń c z o w y , żółty, buracz­ kowy, ciemnożółty, niebieski i biały). Dookoła „ p a ­ j ą k a " obiega falbanka z r ó ż o w e g o papieru, ozdobiona w p i ę t y m i r ó ż n o k o l o r o w y m i kokardkami. D w a inne pająki łowickie wykonane były tylko z bibuły kolo­ rowej i słomy. 184 Wyk. Stanisława Bogusz Na wystawie łódzkiej (Łowicz). została również pokazana współczesna rzeźba ludowa w drzewie. Między i n n y m i wystawiono dwie rzeźby Józefa S t r u g i ń s k i e g o z Rogoź­ na: „ S p r z ą t a c z k a " i „U kowala". W obu przypadkach wyczuwa się pewne nieskoordynowanie między treś­ cią a f o r m ą . Artysta, czerpiąc t e m a t y k ę z bezpośred­ niej obserwacji otoczenia, waha się m i ę d z y ideali­ styczną f o r m ą n i e k t ó r y c h tradycyjnych ś w i ą t k ó w a na­ turalizmem i nie może zdobyć się na ujęcie reali­ styczne, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e stanowi jego zamiar. Rzeź­ ba „ S p r z ą t a c z k a " posiada płaskość i proporcje ka (szeroka w ramionach przy stosunkowo świąt­ wąskich biodrach); włosy i warkocze S t r u g i ń s k i traktuje sche­ matycznie i płasko, natomiast szczotka do zamiatania, u k ł a d a n a spódnica i ściągacz na sweterku oddane są w sposób naturalistyczny. W drugiej rzeźbie S t r u g i ń s k i e ­ go „U kowala" widoczne jest to samo wierne oddanie szczegółów d r u g o r z ę d n y c h (np. skrzynia z narzędzia­ m i kowalskimi) i zupełny brak p o d k r e ś l e n i a cech t y ­ powych. Obie rzeźby nie są zbyt szczęśliwie rozwią­ zane kompozycyjnie, brak lim zwartości i p o d p o r z ą d ­ kowania g ł ó w n e j idei. Przy d u ż y c h wymiarach obu rzeźb (1 —1,5 m) b r a k i te w y s t ą p i ł y t y m jaskrawiej. Byłoby może wskazane, zmniejszył w y m i a r y gdyby artysta w przyszłości swych rzeźb, gdyż w ten sposób �Ryc. 20 i 21. Wycinanki łowickie. Wyk. łatwiej znajdzie d r o g ę do koniecznych uogólnień i t y powości, z p o m i n i ę c i e m zbytecznych szczegółów. Rzeźba z a t y t u ł o w a n a „Kobieta murarz", wykonana przez Kazimierza Ajsa z Sulejowa, jest bardziej zwar­ ta pod w z g l ę d e m kompozycyjnym, chociaż z p u n k t u widzenia jedności treści i formy budzi r ó w n i e ż za­ strzeżenia. A u t o r nie potrafił przedstawionej przez siebie pcstaci n a d a ć cech charakterystycznych dla te­ go ś r o d o w i s k a zawodowego. S p o ś r ó d wystawionych rzeźb najlepsza b y ł a „ P r z ą d ­ ka" wykonana przez Józefa Grzegorego ze wsi Złotk ó w Borowy (роду- Łowicz). Przedstawia ona starszą k o b i e t ę w i e j s k ą przy k o ł o w r o t k u . P o s t a ć kobiety, jej wyraz twarzy, ruch r ą k uchwycone są bardzo de­ brze; artysta nie gubi się w szczegółach, określa w y ­ r a ź n i e ś r o d o w i s k o i wiek kobiety. Kompozycyjnie go­ rzej r o z w i ą z a n y jest k o ł o w r o t e k , a zwłaszcza kądziel, k t ó r a niepotrzebnie jest zbyt duża i ciężka. Ostatnia w tańcu", rzeźbiarza rzeźby w za, czysto z wystawionych rzeźb, „ P a r a o p o c z y ń s k a wykonana została przez W ł a d y s ł a w a Żaka, wiejskiego, k t ó r y dokształcał się z zakresu Łodzi i dlatego trudno jego p r a c ę Uważać ludową. Fotograiie wykonał Stanisława Bogusz (Łowicz). Jak w i d a ć z powyższego, na w y s t a w i e zebrano, eks­ ponaty r ó ż n o r o d n e , dające w zarysie obraz całokształ­ tu twórczości artystycznej wsi w o j e w ó d z t w a ł ó d z k i e ­ go, z u w z g l ę d n i e n i e m w m i a r ę możliwości z a b y t k ó w z r ó ż n y c h o k r e s ó w czasu (np. w t k a c t w i e z rozpię­ tością czasu blisko 70 lat). Możliwość zastosowania sztuki ludowej w dekora­ cji miejskich w n ę t r z mieszkalnych pokazano, jak w s p o m n i a ł a m , w drodze kontrastowego zestawienia w n ę t r z a ozdobionego l u d o w y m i tkaninami, c e r a m i k ą i w y c i n a n k a m i — z u r z ą d z e n i e m w guście drobnomieszezańskim z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Wydaje m i się, że tutaj p e ł n y efekt nie został osiągnięty, gdyż w n ę t r z e , m a j ą c e na widza działać w sposób ujemny, było właściwie za m a ł o brzydkie i z pewnością zna­ leźli się zwiedzający, k t ó r y m mogło się ono nawet podobać. W ekspozycji bardzo starannej i estetycznej w i ­ doczne było konsekwentne dążenie do uwypuklenia podstawowego problemu, j a k i m dla o r g a n i z a t o r ó w w y ­ stawy bylo zagadnienie przemiany tradycyjnej sztu­ k i ludowej, zaspokajającej dotychczas potrzeby włas­ nego środowiska, w artystyczne rzemiosło, p r a c u j ą ­ ce dla szerokich mas ludności wsi i miasta. Jerzy Langda, 1S5 �R E C E N Z J E E L E M E N T Y LUDOWE W POKAZIE S Z K O L A R T Y S T Y C Z N Y C H POZNANIA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej — W y ­ dział K u l t u r y w Poznaniu, chcąc zaznajomić społe­ c z e ń s t w o z dorobkiem szkół artystycznych, zorgani­ zowało w dniu 18.IV.1953 r. „ P o k a z prac u c z n i ó w szkół artystycznych miasta Poznania". Pokaz ten od­ był się w wielkiej auli Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Udział w n i m w z i ę ł y : P a ń s t w o w a Podstawowa Szko­ ła Muzyczna, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Muzyczna, P a ń s t w o w e Liceum Muzyczne, P a ń s t w o w a Szkoła M u ­ zyczna, P a ń s t w o w a Szkoła dla I n s t r u k t o r ó w T e a t r ó w Ochotniczych, P a ń s t w o w e Liceum I n s t r u k t o r ó w Świe­ tlicowych i Teatralnych, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Baletowa. Program „ P o k a z u " s k ł a d a ł się z d w ó c h części. W pierwszej przedstawiono u t w o r y muzyczne, wokalne, choreograficzne i recytacyjne, n a l e ż ą c e do repertuaru klasycznego, w drugiej zaś, poza dwoma u t w o r a m i o aktualnej treści politycznej, przedstawio­ no 20 u t w o r ó w o charakterze l u d o w y m i etnograficz­ nym. Wszyscy wykonawcy tej części programu w y ­ stąpili w wielkopolskich strojach ludowych. Ze wzglę­ du na t e m a t y k ę i f o r m ę wykonania u t w o r ó w drugiej części „ P o k a z u " u w a ż a m y za wskazane umieszczenie sprawozdania na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej". Elementem n o w y m w Poznaniu, k t ó r y przedsta­ wiono po raz pierwszy w „ P o k a z i e " na w i e l k ą skalę, był ludowy strój wielkopolski, k t ó r y silnie podkre­ ślał regionalny charakter imprezy. Podczas wykony­ wania programu mieliśmy możność obserwowania s t r o j ó w z okolic Ołoboku, Ś r e m u , Buku, P a ł u k , K r o b i i p r z e d m i e ś ć Poznania. Ogólnie je oceniając, należy podkreślić dość w i e r n ą r e k o n s t r u k c j ę i staranne w y ­ konanie; w pewnych przypadkach zastosowano na­ wet oryginalne części stroju w y p o ż y c z o n e z terenu (np. Dzierżaczka z okolic K r o b i w czepku i k r y z i k u ) . Przyjemne w r a ż e n i e , jakie s p r a w i a ł efektowny strój wielkopolski, osłabiały jednak d a j ą c e się z a u w a ż y ć usterki, k t ó r y c h w przyszłych pokazach powinno się u n i k a ć . Np. za imało z r ó ż n i c o w a n o stroje pod wzglę­ dem k o l o r y s t y k i w poszczególnych regionach, t y m sa­ m y m n a d a j ą c strojom l u d o w y m charakter swoistych mundurów. Inne niedociągnięcia — to niestaranne odtworzenie n i e k t ó r y c h częśoi stroju: np. zamiast czarnych z po­ ł y s k i e m buty były siwe, zapaski bez haftu albo ze stosowanym tak skromnie, że trzeba go było się do­ s z u k i w a ć ; Dzierżaczka ś p i e w a j ą c a solową p a r t i ę w y ­ stąpiła w p i ę k n y m oryginalnym czepku i k r y z i k u , lecz przy t y m w koszuli o k r o j u o d b i e g a j ą c y m od ory­ ginalnego (za szerokie r ę k a w y ) i w zapasce r ó w n i e ż niezgodnej pod w z g l ę d e m zdobienia i barwy z miej­ scowym charakterem. Skromnie, a nawet mundurowo, p r z e d s t a w i a ł się strój Bamberek, w k t ó r y przebrano m a ł e dziewczyn­ 186 k i . Monotonia kolorów w y w o ł y w a ł a w r a ż e n i e nudy. B r a k haftu na zapaskach t i u l o w y c h oraz wysokich b u c i k ó w na wysokich obcasach p o w a ż n i e osłabiał efekt, w b r e w w o l i o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y chcąc np. z a c h o w a ć wszystkie szczegóły stroju oryginalnego, nie zapomnieli m a ł y m Bambereczkom pod zapaski tiulo­ we p r z y w i ą z a ć barwnie haftowanych kieszeni. W z w i ą z k u ze strojem bamberskim nasuwa się jednak pytanie, czy w ogóle było celowe wprowadzenie na s c e n ę zespołu w t a k i m stroju, czy celowe jest pod­ noszenie do rangi reprezentacyjnego stroju wielko­ polskiego u b i o r ó w b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w czterech w i o ­ sek n a l e ż ą c y c h obecnie do miasta Poznania. Wiado­ mo przecież, że Barnbrowie, w p o c z ą t k u X V I I I w . sprowadzeni w okolicę Poznania z k r a ń c ó w S ł o w i a ń ­ szczyzny, spod Bamberga, na gruncie s ł o w i a ń s k i m bardzo szybko się spolszczyli. Pokazana odmiana stro­ j u bamberskiego posiada wybitne cechy stroju zachod­ nio-europejskiego. Faworyzowanie więc tego stroju i przedstawianie w n i m przebranych m a ł y c h dzieci u w a ż a m za posunięcie niewskazane, t y m bardziej, że mamy na obszarze Wielkopolski wiele innych stro­ jów, silniej z w i ą z a n y c h z historią i k u l t u r ą te"go re­ gionu. Jeśli chodzi o t a ń c e ludowe przedstawione w opra­ cowaniu Jadwigi Szmidtowej to z uznaniem trzeba zaznaczyć, że przygotowanie ich b y ł o staranne i po­ prawne, chociaż wykonany na nich retusz, jak i po­ stawa tancerzy, w pewnych wypadkach odbiegają od charakteru t a ń c a ludowego. Niekiedy raził t e ż widza sposób trzymania się tancerzy — zbyt prosty i sztyw­ ny — jak i chęć unoszenia się na palcach, co w t a ń ­ cach ludowych nie ma prawie zastosowania. Poza t y m nieszczęśliwym p o m y s ł e m było ubranie dziewcząt, w y s t ę p u j ą c y c h w t a ń c a c h ludowych — w czarne m i ­ niaturowej wielkości slipki. Pokazywanie w t a ń c a c h ludowych gołych n ó g spod szerokich barwnych spód­ nic — nie n a l e ż a ł o chyba do efektów zamierzonych. W z w i ą z k u z całą d r u g ą częścią „ P o k a z u " , a szcze­ gólnie z t a ń c a m i l u d o w y m i , k t ó r e t a ń c z o n o przy dźwię­ kach fortepianu, nasuwa się uwaga, że brak ludowego wielkopolskiego zespołu insitrumentalnego jest nie­ zrozumiały. Posiadamy przecież liczne instrumenty ludowe: dudy, kozły, siesieńki, mazanki, m a r y n y itd„ mamy m u z y k u j ą c y c h na tych instrumentach graj­ ków, m a m y w Poznaniu wybitnych m u z y k ó w , kompo­ z y t o r ó w i l u t n i k ó w , istnieje nawet p o w a ż n y zaczątek takiego zespołu w Zbąszyniu. Niezrozumiałe więc jest, dlaczego w p o z n a ń s k i m o ś r o d k u muzycznym, gdzie istnieje, prócz Opery, tyle szkół muzycznych, gdzie organizuje się m i ę d z y n a r o d o w e imprezy muzyczne, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie wpły­ nęło na odpowiednie instytucje, by z o r g a n i z o w a ł y re- �prezentacyjny zespół m u z y k i ludowej. B r a k zaintere­ sowania w tej dziedzinie jest, moim zdaniem, za­ przepaszczeniem p o w a ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , wy­ tworzonych przez nasz lud w ciągu w i e k ó w . Orga­ nizatorzy „ P o k a z u " i miejscowe ś r o d o w i s k o muzycz­ ne zna przecież słowa B o l e s ł a w a Bieruta: „Twórczość n a p r a w d ę wielka wyrasta z tego co ludowe i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim". Ogólnie o c e n i a j ą c „ P o k a z " , n a l e ż y stwierdzić, że był o n p o w a ż n y m osiągnięciem k u l t u r a l n y m . Wresz­ cie społeczeństwo p o z n a ń s k i e z a i n t e r e s o w a ł o się war­ tościami l o k a l n y m i i p r z e d s t a w i ł o je choć w części szerszemu ogółowi. Po t y m pierwszym k r o k u — na­ s t ę p n y m powinno być zorganizowanie wielkopolskie­ go reprezentacyjnego zespołu instrumentalnego, zespo­ łu takiego, k t ó r y poziomem artystycznym i popular­ nością d o r ó w n y w a ł b y „Mazowszu". Jeśli chodzi o s t r o n ę organizacyjną, wydaje m i się niesłuszne, aby i m p r e z ę z w i ą z a n ą t y l k o z miastem Poznaniem o r g a n i z o w a ł o aż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Skoro zaś Prezydium W o j . Rady Narodowej — Wydział K u l t u r y — podjęło się organiza­ c j i „ P o k a z u " , to wydaje się, że do u d z i a ł u w popi­ sach powinny być zaproszone r ó w n i e ż szkoły i og­ niska artystyczne z terenu. Adam Glapa A R C H I T E K T U R A P O L S K A DO POŁOWY X I X W I E K U (Album). Wydawnictwo oprać, pod kierunkiem Jana Zachwatowicza przy współudziale Zygmunta Šwiechowskiego i Jerzego Miłobędzkiego). Warszawa 1952. P a ń s t w - Wydawn. Techniczne. 4° s. 25. tabl. 449. Z a k ł a d A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej (Biblioteka Z a k ł a d u A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej, t. 9). B o g a t ą część i l u s t r a c y j n ą poprzedza w s t ę p pióra m i ­ nistra Romana Piotrowskiego oraz zarys rozwoju ar­ chitektury w Polsce, napisany przez prof, dra Jana Zachwatowicza. Na część i l u s t r a c y j n ą s k ł a d a się 449 reprodukcji zdjęć fotograficznych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h zabytki ar­ chitektury i ich fragmenty. Ilustracje wykonane są bardzo dobrze pod w z g l ę d e m technicznym i a r t y ­ stycznym. W albumie około 10% s t a n o w i ą zdjęcia wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h b u d y n k ó w mieszkal­ nych oraz o b i e k t ó w p r z e m y s ł o w y c h (wiatraki, m ł y n y ) i sakralnych, k t ó r e w sumie s t a n o w i ą w o b r ę b i e w y ­ dawnictwa j a k gdyby osobny rozdział poświęcony architekturze ludowej, wymagający szczególowego o m ó w i e n i a na ł a m a c h Polskiej Sztuki Ludowej. J u ż sam fakt umieszczenia w reprezentacyjnym al­ bumie architektury polskiej p r z y k ł a d ó w budownictwa ludowego ś w i a d c z y j a k najkorzystniej o zamierze­ niach Redakcji, k t ó r a nie u w a ż a ł a za stosowne ogra­ niczyć treści w y d a w n i c t w a do architektury monu­ mentalnej w a r s t w elitarnych, ale j e d n o c z e ś n i e posta­ nowiła w p r o w a d z i ć o wiele s k r o m n i e j s z ą i nie zawsze tak e f e k t o w n ą , jednak dla historii naszej k u l t u r y bar­ dzo istotną — a r c h i t e k t u r ę l u d o w ą . Redakcja włożyła sporo w y s i ł k u w wyeksponowa­ nie możliwie plastycznie tego działu architektury pol­ skiej, z u w z g l ę d n i e n i e m funkcjonalnego i geogra­ ficznego z r ó ż n i c o w a n i a budownictwa ludowego. Jedna­ kowoż p o r ó w n u j ą c ze sobą obydwa działy dostrzega­ my, że nie są one w albumie opracowane w sposób r ó w n o m i e r n y . Podczas gdy w części i l u s t r u j ą c e j ar­ c h i t e k t u r ę n i e l u d o w ą selekcja m a t e r i a ł u dokonana została w sposób wysoce u m i e j ę t n y i staranny, dając możność zorientowania się w najcelniejszych zabyt­ kach architektury z r ó ż n y c h epok i różnych stron Polski, w części w s t ę p n e j nie u d a ł o się Redakcji osiągnąć r ó w n i e p o m y ś l n e g o w y n i k u . Widoczne to jest z a r ó w n o w doborze m a t e r i a ł u j a k i w jego u k ł a d z i e . P r z e g l ą d a j ą c k a r t y tej części albumu, dostrzegamy dążność do u p o r z ą d k o w a n i a jego treści w e d ł u g sche­ matu, k t ó r y ująć m o ż n a w sposób n a s t ę p u j ą c y : k r a j ­ obraz, budownictwo przeddziejowe, współczesne b u ­ downictwo p r y m i t y w n e , zabudowa wsi, c h a ł u p a w i e j ­ ska, w n ę t r z e , zagroda, b u d y n k i gospodarcze, b u d y n k i p r z e m y s ł o w e , budownictwo m a ł o m i a s t e c z k o w e i sa­ kralne. W e w n ą t r z obszerniejszych działów (chałupa wiejska) widoczne s ą u s i ł o w a n i a w k i e r u n k u wpro­ wadzenia u k ł a d u typologicznego. Z a r ó w n o jednak w ogólnym rozplanowaniu m a t e r i a ł u , jak i w o b r ę b i e poszczególnych grup, w k r a d ł y się pewne niekonsek­ wencje, k t ó r e m ą c ą przejrzystość u k ł a d u . Zgromadzony m a t e r i a ł , j a k k o l w i e k dosyć obfity, nie zawsze daje w ł a ś c i w y obraz bogactwa polskiej ar­ chitektury ludowej. B r a k i dotyczą z a r ó w n o sposobu zabudowy wsi (uwzględniono jedynie u l i c ó w k ę , i to aż w d w ó c h zdjęciach), f o r m architektonicznych (nie ma np. d o m ó w o konstrukcji p r z y s ł u p o w e j , charakte­ rystycznych dla n i e k t ó r y c h okolic Dolnego Śląska, Krakowskiego i Rzeszowskiego), jak i ważniejszych t y p ó w ludowego budownictwa regionalnego (brak chałupy góralskiej ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego, c h a ł u p y krakowskiej, p o d h a l a ń s k i e j , sanockiej z w n ę k ą i w i e ­ lu innych). P r ó c z b r a k ó w , o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m tu p r z y k ł a ­ dowo, obserwuje się w i n t e r e s u j ą c e j nas części albu­ m u nie zawsze w ł a ś c i w y d o b ó r m a t e r i a ł u . Bez w i ę k ­ szej szkody dla całości m o ż n a by u s u n ą ć jedno ze zdjęć, k t ó r e się dublują, np. zdjęcie w i a t r a k ó w , s z a ł a ­ sów pasterskich, ulicy wiejskiej; n a l e ż a ł o b y w y m i e ­ nić słabe technicznie zdjęcie m ł y n a wodnego i ł a d n e , ale niewiele o ludowej architekturze m ó w i ą c e z d j ę ­ cie dziedzińca zagrody białostockiej, stodoły w Ł a z i - 187 �skach G ó r n y c h (budynek 8-boczny, fotografowany od ściany szczytowej, wskutek czego nie daje w ł a ś c i ­ wego pojęcia o bryle), kościółka w Sieniawie i S ę k o ­ wej. Zamiast na pół zrujnowanej karczmy w J e l e ś n i właściwsze w y d a w a ł o b y się umieszczenie bogatej pod w z g l ę d e m architektonicznym karczmy w Suchej. Z a s t r z e ż e n i a natury bardziej zasadniczej budzą zdjęcia c h a ł u p , m a j ą c y c h r e p r e z e n t o w a ć budownictwo ludowe Opoczyńskiego i Rzeszowskiego. W pierwszym przypadku na 19 rycinie albumu widzimy jako jedyny p r z y k ł a d z Opoczyńskiego fotografię c h a ł u p y z pod­ cieniem n a r o ż n i k o w y m z Kalinkowa. C h a ł u p a ta, nie­ w ą t p l i w i e bardzo pod w z g l ę d e m architektonicznym i n t e r e s u j ą c a , nie może jednak być u ż y t a jako p r z y k ł a d c h a p p y „opoczyńskiej". K a l i n k ó w jest bowiem daw­ ną kolonią n i e m i e c k ą założoną na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w i e k u przez k o l o n i s t ó w niemieckich z Pomo­ rza, i z a r ó w n o w w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m , j a k i roz­ planowaniu stanowi na t y m terenie f o r m ę obcą. Po­ dobnie budownictwo rzeszowskie nie m o ż e być i l u ­ strowane przez c h a ł u p ę z Lisznej, wsi położonej w powiecie leskim, w głębi Karpat, zamieszkiwanej do niedawna przez obcą etnicznie l u d n o ś ć b o j k o w s k ą . Nie reprezentuje też należycie budownictwa rzeszow­ skiego nowsza i zupełnie przypadkowo wybrana cha­ ł u p a z Bratkowic. Szereg wspomnianych wyżej dla p r z y k ł a d u usterek s k ł a d a się na to, że zagadnienie architektury ludowej, mimo n i e w ą t p l i w e g o w y s i ł k u ze strony Redakcji, nie znalazło w w y d a w n i c t w i e w ł a ś c i w e g o wyrazu. P o m i ­ jając jednak takie p o m y ł k i , jak z w s p o m n i a n ą wyżej c h a ł u p ą z Kalinkowa, czy Lisznej, k t ó r y c h m o ż n a by ł a t w o u n i k n ą ć , gdyby m a t e r i a ł został przekonsultowa­ ny w gronie e t n o g r a f ó w , jako istotne pozostałyby dwa zarzuty: pierwszy, że w w y d a w n i c t w i e u w z g l ę d n i o ­ nych zostało zbyt m a ł o r ó ż n y c h form architektonicz­ nych, i drugi, że poszczególne formy nie zawsze i l u ­ strowane są najlepszymi p r z y k ł a d a m i . W obydwu przypadkach odpowiedzialnością za b r a k i trudno by­ łoby obciążać R e d a k c j ę wydawnictwa. Jeżeli omawia­ na tu część albumu nie d o r ó w n u j e zasięgiem i cel­ nością w y b o r u części poświęconej architekturze nieludowej, przyczyna leży w y ł ą c z n i e w rodzaju mate­ r i a ł u j a k i m d y s p o n o w a ł a Redakcja, p r z y g o t o w u j ą c to p i ę k n e i w a r t o ś c i o w e wydawnictwo. Podczas gdy z zakresu monumentalnej architektury murowanej do dyspozycji Redakcji stały otworem bogate zbiory ma­ t e r i a ł ó w ilustracyjnych, z a w i e r a j ą c e znakomite pod w z g l ę d e m technicznym i artystycznym d o k u m e n t á r ­ ně zdjęcia najbardziej w a r t o ś c i o w y c h z a b y t k ó w , gdy w ł a ś c i w ą selekcję i ujęcie u ł a t w i a ł y liczne prace o charakterze monograficznym i syntetycznym, zadanie zespołu redakcyjnego, p r z y g o t o w u j ą c e g o część w s t ę p ­ ną, było o wiele trudniejsze. Przyczyny należy s z u k a ć w stanie naszych b a d a ń etnograficznych, k t ó r e prowadzone od lat blisko stu, nie dały jeszcze pełnej inwentaryzacji t y p ó w ludowej architektury, nie d o p r o w a d z i ł y do precyzyjnego wy­ znaczenia ich zasięgów i o k r e ś l e n i a historycznego rozwoju. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu prace, z m i e r z a j ą c e do syntetycznego ujęcia zagadnienia p o l ­ skiego budownictwa ludowego, wyszły niedaleko po­ za pierwsze p r ó b y z czasów K a r ł o w i c z a i Pugeta. P o w a ż n ą t r u d n o ś ć w opracowaniu na n a l e ż y t y m po­ 188 ziomie ilustrowanego p r z e g l ą d u polskiej architektury ludowej stanowi brak systematycznie prowadzonej dokumentacji fotograficznej. M a t e r i a ł fotograficzny z zakresu ludowej architektury, k t ó r y m rozporządza­ my obecnie, jest w 80% z u p e ł n i e przypadkowy, poza t y m jest on rozproszony po r ó ż n y c h archiwach i zbio­ rach, często na poziomie technicznym i artystycznym u n i e m o ż l i w i a j ą c y m jego wykorzystanie. Obok t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c y c h z b r a k u n a l e ż y t e j dokumentacji faktograficznej i odpowiednich opraco­ w a ń naukowych, wysuwa się t u jeszcze zagadnienie specjalne — wypracowania k r y t e r i ó w , w e d ł u g jakich należałoby k i e r o w a ć się przy planowaniu i realizo­ waniu w y d a w n i c t w a m a j ą c e g o dać obraz polskiej ar­ chitektury ludowej. Jednym z podstawowych p r o b l e m ó w , k t ó r y musi­ my r o z s t r z y g n ą ć na wstępie, jest problem ram chro­ nologicznych. P o ł o w a X I X w., p r z y j ę t a w omawia­ n y m albumie jako granica górna, znajduje p e ł n e uza­ sadnienie dla architektury w a r s t w elitarnych, nato­ miast w architekturze ludowej trudna jest do u t r z y ­ mania. W architekturze nieludowej I p o ł o w a u b i e g ł e ­ go stulecia stanowi schyłek ostatniego z wielkich stylów historycznych, w kulturze ludowej zaś jest to jeszcze okres, kiedy na znacznych obszarach Polski p a n o w a ł ucisk p a ń s z c z y ź n i a n y , kiedy masy ludowe walczyły o byt w ciężkich warunkach materialnych i moralnych, kiedy wreszcie, z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h części k r a j u (jak np. Karpaty) budownictwo ludowe p r z e d s t a w i a ł o się dość Ubogo i dalekie było od tego bogactwa f o r m dekoracyjnych, jakie p o j a w i ł y się w n i m na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u oraz w czasach późniejszych. Wydaje m i się, że dla pokazania architektury ludo­ wej w jej p e ł n y m rozkwicie n a l e ż a ł o b y jako g r a n i c ę g ó r n ą p r z y j ą ć raczej d a t ę pierwszej lub nawet d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j . Drugie w a ż n e pytanie, k t ó r e n a l e ż a ł o b y rozstrzyg­ nąć, łączy się z zagadnieniem, czy celem albumu jest przedstawienie p e ł n e g o obrazu architektury ludowej w jej historycznym rozwoju i klasowym u w a r u n k o ­ waniu, czy też pokazanie osiągnięć szczytowych, ze ś w i a d o m y m eliminowaniem f o r m o mniejszej w a r ­ tości artystycznej. W zależności od tego, j a k rozstrzy­ gniemy p o w y ż s z e pytanie, zmieni się d o b ó r i tematy­ ka m a t e r i a ł u ilustracyjnego. W w y p a d k u pierwszym, i l u s t r u j ą c budownictwo j a k i e g o ś regionu, należałoby w serii zdjęć p o k a z a ć rozwój budownictwa w k i l k u przekrojach chronologicznych, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż ­ nych klas społecznych (kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p ­ nicy, służba folwarczna). Należałoby p o k a z a ć formy najpowszechniejsze i najciekawsze w y j ą t k i , a poza t y m budynki gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Wydaje m i się jednak, że ujęcie takie, celowe i słuszne np. w a l ­ bumie budownictwa ludowego, czy w powiatowych katalogach z a b y t k ó w sztuki, w w y d a w n i c t w i e t y p u „ A r c h i t e k t u r y " nie byłoby n a j w ł a ś c i w s z e . O g ó l n y m zadaniem omawianego tutaj w y d a w n i c t w a nie jest danie p e ł n e g o obrazu architektury polskiej, ale prze­ g l ą d u jej n a j w y ż s z y c h osiągnięć. Toteż w części p o ś w i ę c o n e j architekturze nieludowej p o m i n i ę t e zo­ stały zabytki, może nawet typowe dla naszego k r a j o ­ brazu, ale posiadające m n i e j s z ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Podobne k r y t e r i u m należałoby r ó w n i e ż stosować w �doborze m a t e r i a ł u o b r a z u j ą c e g o dorobek chłopa p o l ­ skiego w zakresie jego architektury. Należałoby w i ę k ­ szą niż dotychczas u w a g ę zwrócić na to, aby po­ szczególne typy reprezentowane b y ł y w albumie przez zabytki najbardziej rozwinięte, najdoskonalsze pod w z g l ę d e m formy, proporcji i detalu architektoniczne­ go, aby obok form powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h zna­ lazły się r ó w n i e ż formy rzadziej spotykane, ale sta­ n o w i ą c e w dziejach ludowej architektury p r z y k ł a d y szukania nowych d r ó g i pozytywnych r o z w i ą z a ń . N i e ­ w ą t p l i w i e do u w z g l ę d n i e n i a w albumie k w a l i f i k u j e się np. c h a ł u p a z w n ę k ą z okolic Sanoka, s t a n o w i ą c a p r z y k ł a d ciekawego r o z w i ą z a n i a planu i bryły, czy klasycyzująca c h a ł u p a podlaska. Omawiana t u „ A r c h i t e k t u r a " , k t ó r a m i m o znacz­ nego n a k ł a d u została po prostu rozchwytana z półek k s i ę g a r s k i c h i dziś j u ż p o m n o ż y ł a s e r i ę t r u d n o do­ s t ę p n y c h „białych k r u k ó w " , doczeka się zapewne w k r ó t c e drugiego wydania, w z w i ą z k u z czym ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć pewne korekty w doborze zdjęć i u s u n ą ć usterki, tak by część w s t ę p n a , p o ś w i ę c o n a architekturze ludowej, s t a n ę ł a na r ó w n i e w y s o k i m poziomie jak dalsze partie omawianego dzieła. R. Reinfuss MÁNESOVÉ NÁRODOPISNÉ STUDIE (12 plansz barwnych z tekstem Mileny Freimanovy). W y d . „Orbis", Praha 1952. W listopadzie 1952 r. u k a z a ł a się w Pradze teka z a w i e r a j ą c a 12 b a r w n y c h reprodukcji r y c i n Józefa Manesa, p r z e d s t a w i a j ą c y c h typy ludowe. Manes, k t ó r e g o twórczość przypada na połowę ubieg­ łego stulecia, gdy Czechy przechodziły okres swego narodowego odrodzenia i w a l k rewolucyjnych z w i ą ­ zanych z W i o s n ą L u d ó w , wiele uwagi p o ś w i ę c a ł stu­ diom nad b o g a t ą k u l t u r ą l u d o w ą swojej ojczyzny. W obfitej jego spuściźnie artystycznej znajduje się seria podkolorowanych rycin, p r z e d s t a w i a j ą c y c h prze­ w a ż n i e c h ł o p ó w w strojach ludowych lub, rzadziej, całe sceny rodzajowe. P r ó c z w a l o r ó w artystycznych, prace te przedsta­ wiają dużą w a r t o ś ć d o k u m e n t a r n ą , jako źródło b a d a ń z zakresu kostiumologii ludowej. Manes bowiem kładł duży nacisk na i n w e n t a r y z a c y j n ą ścisłość swoich prac, d o d a j ą c niekiedy na marginesie r y s u n k i detali i zao­ p a t r u j ą c je w ścisłe m e t r y k i . Omawiana teka zawiera jedynie w y b ó r prac M a ­ nesa. Są to plansze p r z e d s t a w i a j ą c e głównie ubiory z Czech p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (stroje H a n a k ó w z Wo­ łoszczyzny morawskiej) i Słowaczyzny, a w i ę c te, k t ó r e mogą i n t e r e s o w a ć społeczeństwo czechosłowac­ kie. Nie znajdujemy tam u b i o r ó w polskich, k t ó r e Ma­ nes m a l o w a ł w czasie podróży do Małopolski w r. 1847. Dwie z tych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c e m ę s k i i kobiecy u b i ó r z okolic K r a k o w a , reprodukowane były w mo­ nografii z a t y t u ł o w a n e j „Dilo Josefa Manesa", wydanej w Czechach w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . W z w i ą z k u z ukazaniem się omawianej t e k i M a ­ nesa, k t ó r a jest w y d a w n i c t w e m popularnym, przezna­ czonym dla szerokich rzesz odbiorców, a zarazem sta­ nowi cenne źródło naukowe, nasuwa się pytanie —• dla­ czego dorobek polskich a r t y s t ó w nie jest u nas w po­ dobny sposób u d o s t ę p n i o n y . Dotychczas z twórczości licznych a r t y s t ó w , z a j m u j ą c y c h się w r ó ż n y c h okre­ sach studiami stroju ludowego, opublikowano serię t y p ó w ludowych wykonanych przez Norblina, k t ó r ą wydało w opracowaniu J. St. Bystronia Muzeum Et­ nograficzne w K r a k o w i e w r. 1934. Nadal natomiast leżą w tekach, n i e d o s t ę p n e dla ogółu społeczeństwa, cenne akwarele Ksawerego Preka (1801—1863), K a j e ­ tana Wincentego Kisielińskiego (1808—1849) i wielu innych mniej znanych a r t y s t ó w . P r ó c z systematycznego wydawania tek dotychczas nie publikowanych, n a l e ż a ł o b y pomyśleć również o zebraniu i w y d a n i u rozproszonego dorobku o war­ tości etnograficznej takich a r t y s t ó w j a k np. Gerson. Wydawnictwa tego rodzaju ze w z g l ę d u na s w ą w a r ­ tość a r t y s t y c z n ą zostałyby niewątpliwie życzliwie przyjęte przez społeczeństwo, b u d z ą c zainteresowanie strojem l u d o w y m w ś r ó d tych, do k t ó r y c h nie dociera, ze w z g l ę d u na swój zbyt specjalny charakter, Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h , w y d a w a n y od k i l k u lat przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. R. Reinfuss K A T A L O G GARNCARSTWA LUDOWEGO WOJEWÓDZTWA RZESZOWSKIEGO. Praca zbiorowa pod redakcją J . Krajewskiej. Wyd. Muzeum Etnograficzne w Łodzi r. 1952, 84 str. Staraniem zespołu p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi opracowany został katalog, k t ó r y obejmuje część bogatych zbiorów ceramicznych tego Muzeum, a mianowicie eksponaty pochodzące z tere­ nu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. tekstu, 6 tabl. rys., 128 ilustr. na kred. pap.. Katalog dzieli się na k i l k a części. Na p o c z ą t k u , po spisie ilustracji tablic, podany jest wykaz u w z g l ę d n i o ­ nych w tekście o ś r o d k ó w garncarskich oraz spis al­ fabetyczny garncarzy p r a c u j ą c y c h w poszczególnych ośrodkach. Ш �We wstępie, k t ó r y rozpoczyna w ł a ś c i w y tekst katalo­ gu, podana została ważniejsza literatura dotycząca garncarstwa w Polsce oraz w i a d o m o ś c i ogólne o garn­ carstwie rzeszowskim, zebrane przez pracowników Muzeum na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego w la­ tach 1948—51, a odnoszące się do poszczególnych ośrodków garncarskich u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. W dalszych częściach omawianej pracy m a t e r i a ł y u p o r z ą d k o w a n e są o ś r o d k a m i ; znajdujemy t u wiado­ mości dotyczące techniki w y r o b u i zdobnictwa, w a r u n ­ k ó w produkcji, f o r m s p r z e d a ż y , a n a s t ę p n i e opisy po­ szczególnych e k s p o n a t ó w z danego ośrodka. Spośród ośmiu w ten sposób opracowanych c e n t r ó w garncar­ skich najobszerniej potraktowany jest duży ośrodek z n a j d u j ą c y się w M e d y n i G ł o g o w s k i e j , o m ó w i o n y łącznie z pobliskim Zalesiem i Pogwizowem. Inne ośrodki (Sokołów, Kołaczyce, Brzostek, Jodłowa, Mrzygłód) opracowane są bardziej pobieżnie. Cenne u z u p e ł n i e n i e katalogu stanowi jego bogata szata ilustracyjna. Szereg tablic rysunkowych przed­ stawia typologię f o r m n a c z y ń ceramicznych, n a r z ę d z i a garncarskie, r y s u n k i techniczne pieców do wypalania Całość dopełnia kilkadziesiąt reprodukcji na papierze kredowym, i l u s t r u j ą c y c h p r a c ę garncarza, jego n a r z ę ­ dzia oraz szereg w y r o b ó w p o c h o d z ą c y c h ze wszystkich ośrodków u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. Dla etnografa, i n t e r e s u j ą c e g o się t ą dziedziną t w ó r ­ czości ludowej, katalog stanowi cenny zbiór materia­ łów, k t ó r y pozwoli z o r i e n t o w a ć się w produkcji naj­ ważniejszych ośrodków garncarskich w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. P e ł n e g o obrazu garncarstwa na t y m terenie katalog jednak nie daje. Częściowo dlatego, że celowo zostały p o m i n i ę t e mniejsze ośrodki, gdzie p r a c u j ą pojedynczy garncarze (np. Żmigród, Leżajsk, Domastawa), częściowo z a ś z tego powodu, że prze­ prowadzona przez g r u p ę badaczy ewidencja nie była kompletna. Z tej zapewne przyczyny nie mamy w k a ­ talogu w z m i a n k i o p o w a ż n y m o ś r o d k u garncarskim w P o r ę b a c h D ę b s k i c h i czynnym jeszcze w 1948 r. o ś r o d k u w Niwiskach, gdzie obok glazurowanych na­ czyń wyrabiano t a k ż e „siwaki". J e ś l i chodzi o ogólną ocenę katalogu, to pewne za­ strzeżenie m o ż e budzić ś w i a d o m e ograniczenie się do przedstawienia stanu garncarstwa z czasów ostatnich i to w y ł ą c z n i e na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń tereno­ wych. L i t e r a t u r a , dotycząca garncarstwa w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim, wprawdzie nie jest obfita, niemniej jednak o o ś r o d k a c h wymienionych w katalogu pisa­ no już dawniej. W n i e k t ó r y c h z tych prac znajdujemy ciekawe w i a d o m o ś c i historyczne (Stefan Koziarz: „Cech garncarski w S o k o ł o w i e " L w ó w 1899), w innych szczegóły techniczne (opis odnoszący się do M r z y g ł o du w pracy J. F a ł k o w s k i e g o i B. Pasznyckiego: „Na pograniczu ł e m k o w s k o - b o j k o w s k i m " ) , w innych wresz­ cie opis dawniejszych sposobów zdobienia ( „ G a r n ­ carstwo w K o ł a c z y c a c h " L u d X ) , czy bodaj zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e dawne w y r o b y garncarskie (Fischer: „Lud polski" str. 91, dzbany z Kołaczyc). Drobne te wiadomości, k t ó r y c h liczbę m o ż n a by p o m n o ż y ć , uzu­ p e ł n i o n e informacjami z a c z e r p n i ę t y m i z t r a d y c j i ust­ nej, pozwoliłyby n i e w ą t p l i w i e na ujęcie zagadnienia garncarstwa rzeszowskiego r ó w n i e ż w perspektywie historycznej, na wskazanie zmian, k t ó r e W ogólnym stanie r z e m i o s ł a garncarskiego zaszły w ciągu ostat­ niego półwiecza, i na ustalenie i c h przyczyn. Tego r o ­ dzaju ujęcie n i e w ą t p l i w i e podniosłoby w a r t o ś ć katalogu i p r z y c z y n i ł o b y się do zwiększenia zainteresowania losami garncarstwa ludowego w ś r ó d rzesz z w i e d z a j ą ­ cych łódzkie Muzeum Etnograficzne. R. Reinfuss BŁASZCZYK STANISŁAW. DZIAŁ K U L T U R Y I S Z T U K I LUDOWEJ W ROGALINIE. Przewodnik. Poznań 1952 M i n . K u l t u r y i Sztuki Centr. Z a r z ą d M u z e ó w 16" s. 102, tabl. 32, ilustr. Do wybitnych osiągnięć w całokształcie naszego ży­ cia w okresie powojennym należy stały rozwój k u l ­ tury i sztuki, p r z e j a w i a j ą c y się m i ę d z y i n n y m i w roz­ budowie m u z e ó w , wzbogacaniu ich zbiorów oraz w wielkiej ilości dobrze zorganizowanych wystaw. W wy­ niku wielkich przemian i osiągnięć Muzeum Wielko­ polskie, ongiś regionalne, zostało podniesione do ran­ gi Muzeum Narodowego, a pewne jego działy otrzy­ m a ł y nowe siedziby w zabytkowych budowlach. J e d n ą z f i l i i Muzeum Narodowego w Poznaniu jest Dział K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Rogalinie, udostęp­ niony społeczeństwu do zwiedzania w 1949 r. Dział ten, dzięki troskliwej opiece R z ą d u i fachowemu k i e ­ rownictwu, stale się rozwija. Muzeum w Rogalinie mieści się w k i l k u salach. I sala zawiera budownic­ two i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce; I I sala — zajęcia, podstawowe: 1) rybołóstwo, 2) rolnictwo, 3) pszczelarstwo, 4) kowalstwo.; I I I sala — p r z e t w ó r ­ 2.90 stwo: 1) p r z e r ó b k a w ł ó k n a , 2) plecionkarstwo, 3) obrób­ ka k o r y i rogu, 4) p r z e t w ó r s t w o zbóż, 5) garncar­ stwo; I V sala — gospodarstwo domowe; V sala — ubiory i stroje, s z t u k ę l u d o w ą i przedmioty o b r z ę ­ dowe (malarstwo i rzeźbę, hafty, t k a n i n y i ubiory, i n ­ strumenty muzyczne). W celu u ł a t w i e n i a z w i e d z a j ą c y m korzystania ze zbiorów, , Muzeum Narodowe w Poznaniu wydało „ P r z e w o d n i k Działu K u l t u r y i S z t u k i Ludowej". Prze­ wodnik ten o p r a c o w a ł S t a n i s ł a w Błaszczyk, większość fotografii w y k o n a ł Leon Perz, o k ł a d k ę p r o j e k t o w a ł Józef Skoracki. W s t ę p e m całość z a o p a t r z y ł prof, dr Eugeniusz F r a n k o w s k i . Publikacja ta, poza drobnymi usterkami, z w i ą z a n y m i z formatem fotografii, wydana została w bardzo starannej i estetycznej formie gra­ ficznej i Stanowi zwięzły i cenny p r z e g l ą d w y s t a w i o ­ nych e k s p o n a t ó w , a zarazem pewne ogólne podsumo- �z przytoczonej wyżej b ł ę d n e j informacji w Przewod­ n i k u wynika, że autor nie zwrócił uwagi na str. 49, 55 i 56 książki J. P i e t r u s z y ń s k i e j , gdzie jasno i w y ­ raźnie jest mowa o istotnych r ó ż n i c a c h m i ę d z y du­ dami a „kozłem". Wiadomości te autor Przewodnika zupełnie p o m i n ą ł i żle określił tak ciekawy i n s t r u ­ ment, j a k i m jest „kozioł". Pisząc o stroju, wspomina mgr Błaszczyk, ż? „nie ша.-пу jednak m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych z w i e k u X V I I I , podczas gdy m a t e r i a ł ik one graficzny z X V I I I w . znajduje się w Poznaniu w Muzeum Narodowym i w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m , a poza t y m jest p u ­ blikowany w Kronice G o s t y ń s k i e j . F a k t nieuwzględ­ nienia przez autora wymienionych p r z e d s t a w i e ń ikono­ graficznych jest niezrozumiały, zwłaszcza że autor o ich istnieniu był przeze mnie informowany. Na str. 97 czytamy: „ N a z w y gwarowe podane są w Przewodniku w cudzysłowie", jednak na str. 49 n a z w ę „ o p a ł k a " spo­ tykamy raz bez c u d z y s ł o w u (poz. 190 i 192), drugi raz w cudzysłowie (poz. 191). Na str. 43 wprost od­ wrotnie — nazwa „ochlica" dwa razy jest napisana w cudzysłowie, a raz bez cydzysłowu. Niekonsekwen­ cja utrudnia o r i e n t a c j ę czy są to wyrazy gwarowe czy niegwarowe. Яус. 1. Krój sukni „chłopka". Reprodukcja ze „Sztuki bractwa krawieckiego Chwaliszewa". Poznań 1593 r. s. 28. Oryginał w redakcji Postępu Krawieckiego. Poznań. W objaśnieniu do tablicy I I n i e w ł a ś c i w i e jest uży­ ta nazwa „ s t r u g " , k t ó r ą autor określił n a r z ę d z i e le­ żące na „kobylicy". W j ę z y k u technicznym i w ii- wanie dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie etno­ grafii na terenie Wielkopolski. W Przewodniku oma­ wia autor 496 e k s p o n a t ó w oraz w s p o m n ą margine­ sowo o szeregu innych, p o w i ą z a n y c h szczegółowiej z o m ó w i o n y m i przedm.otami. Poza t y m podaje l i ­ t e r a t u r ę , indeks nazw e k s p o n a t ó w i spis ilustracji (32). P o k a ź n a ilość niekiedy bardzo ciekawych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y zgromadzonych w Rogalinie i o m ó ­ wionych w Przewodniku zasługuje na u w a g ę i uz­ nanie dla autora, k t ó r y jest r ó w n i e ż g ł ó w n y m orga­ nizatorem zbiorów ludoznawczych. Nie przypuszcza­ no, że w tak bardzo zurbanizowanej Wielkopolsce z a c h o w a ł o się jeszcze do połowy X X w i e k u tyle god­ nych uwagi z a b y t k ó w k u l t u r y ludowej. Z tego też między i n n y m i powodu Przewodnik stanowi w a r t o ś ­ ciowe dziełko, k t ó r e jednak nie jest, j a k i wiele innych poważniejszych prac, wolne od usterek i błędów. Na stronie np. 83 autor w pozycji 430 n i e w ł a ś c i w i e nazywa c z a p k ę g r a n a t o w ą z daszkiem — „maciejów­ ką". W D ą b r ó w c e Wielkopolskiej t a k ą c z a p k ę nazy­ wano „ p o z n a n i o n k ą " i do dzisiaj ta nazwa jest tam znana. Na str. 90 w poz. 476 autor b ł ę d n i e i n f o r m u ­ je, że „kozioł wielkopolski ma t a k ą s a m ą b u d o w ę jak dudy. ale jest w i ę k s z y i ma miech ze s k ó r y b y ­ łego kozła z w ł o s e m na wierzchu". Istotna różnica m i ę d z y dudami a „kozłem" nie leży w barwie i w i e l ­ kości, ale w ilości i wysokości t o n ó w , k t ó r a jest in­ na u „kozła" niż w dudach. A u t o r w spisie l i t e r a t u r y wymienia p r a c ę Jadwigi P i e t r u s z y ń s k i e j pt. „Dudy wielkopolskie" — w y d a n ą w Poznaniu w 1936 г., ale Ryc. 2. Chłopka w stroju odświętnym z XVII w. Frag­ ment wota z Białcza (pow. Kościan). Obecnie w Mu­ zeum Diecezjalnym w Poznaniu. 191 �a „ s t r u g i e m " w gwarze wielkopolskiej. Zgodnie więc z w y ż e j c y t o w a n ą f o r m u ł ą pisania, słów gwarowych, nazwa „ s t r u g " powinna być umieszczona w cudzysło­ wie albo z a s t ą p i o n a wyrazem „ośnik". Na str. 42 autor pisze, że ludność wiejska „ p ł a c h ­ ty, pstruchy i w e ł n i a k i t k a ł a pod koniec X I X w. г w e ł n y kupowanej w mieście na osnowie lnianej, roboty domowej". Ujęcie takie sugeruje, jakoby weł­ nę kupowano w y ł ą c z n i e w mieście, a m a t e r i a ł na o s n o w ę przędiziono w domu. W świetle m a t e r i a ł ó w te­ renowych odnoszących się do w z o r ó w współczesnych i drugiej połowy X I X w . — w i a d o m o ś ć ta wydaje się bardzo w ą t p l i w a . W e ł n ę w ó w c z a s r ó w n i e ż p r z ę dziono na wsi, kupowanie jej w mieście b y ł o raczej rzadkością. Niezrozumiałe jest r ó w n i e ż , dlaczego w o b j a ś n i e n i u d o t y c z ą c y m ilustracji na str. 5 nie podano nazwiska autora fotografii, na str. 2 z a ś zaznaczono niezgod­ nie z rzeczywistością, że zdjęcie to w y k o n a ł znany i ogólnie ceniony fotograf Muzeum Narodowego Leon Perz, k t ó r y nie jest autorem zdjęcia. Na marginesie recenzji nasuwa m i się myśl, czy nie b y ł o b y celowe, aby w przyszłości przy w y d a w a ­ niu p r z e w o d n i k ó w w y m i e n i a ć i o p i s y w a ć nie t y l k o przedmioty wystawione, k t ó r e prędzej czy później przy zmianie wystawy zostaną u s u n i ę t e , ale r ó w n i e ż ważniejsze eksponaty zgromadzone w magazynie. Przewodnik taki, o b e j m u j ą c y w y s t a w ę j p r z e d m o ł y znajdujące się w magazynie, spełniłby w w ę k s z y m stopniu funkcję informatora naukowego i b y ł b y nie­ w ą t p l i w i e bardzo w a r t o ś c i o w ą publikacją. : Ryc. 3. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Kapelusz czar­ ny, koszula biała, kamizelka modrakowa, spodnie szaro-zielonkawe. Fragment z obrazu Karola Albertiego, przedstawiający widok Poznania z 1795 r. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu. teraturze stolarskiej * „ s t r u g i e m " nazywa się n a r z ę ­ dzie do gładzenia w a , s k ł a d a j ą c e się z p r o s t o k ą t ­ nego klocka drewnianego, w k t ó r y m mniej więcej w środku, 'pod k ą t e m ostrym, ustawione jest żelazko umocnione drewnianym k l i n e m (narzędzie zwane daw­ niej „heblerri"). Przedstawione na tablicy I I narzędzie nazywa się w języku powszednim „ośnikiem". a * Patrz npj A . S. Warszawa 1952 s. 78. Ardańsk: Stolarz budowlany. Inna uwaga, n a s u w a j ą c a się na tle o m a w a n a Prze­ wodnika, dotyczy ekspozycji zbiorów rogalińskich, k.óra nie jest zgodna z ogólnie stosowanymi ujęciami; przejawia się to np. w zaliczeniu kowalstwa do zajęć podstawowych (sala I I ) , a nie p r z e t w ó r s t w a (sala I I I ) , przy r ó w n o c z e s n y m pominięciu istotnie podsta­ wowego zajęcia wiejskiego, j a k i m jest n i e w ą t p l i w e hodowla. Ekspozycja ta powinna ulec korekturze. Hodowla na terenie Wielkopolski, jako zajęcie podstawowe, roz­ wijająca się obok rolnictwa od tysięcy lat, powinna znaleźć oddźwięk z a r ó w n o w Muzeum jak i w przysz­ ł y m przewodniku. Dotychczasowy brak tego działu w y n i k a m o ż e z ograniczonej ilości miejsca, n i e z a l e ż ­ nie jednak od tego choćby m a ł y „kącik" na t ę dzie­ dzinę gospodarki wiejskiej powinien się z n a l e ź : . Adam Glapa M. P. SZTOKMAR. ISSLEDOWANIJA W OBLASTI RUSSKOWO NARODNOWO STICHOSŁOŻENIJA. (Badania w dziedzinie rosyjskiej wersyfikacji ludowej). Wyd. Akademii Nauk Z.S.R.R. — Moskwa 1952, str. 419. Praca niniejsza jest p r ó b ą w y k r y c i a praw rządzą­ cych rosyjską w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą i zastosowania tych praw r ó w n i e ż w stosunku do współczesnej r o ­ syjskiej poezji. W t y m celu autor pracy bada bardzo skrupulat­ nie bibliografię zagadnienia, referuje i ocenia p o g l ą d y a u t o r ó w X V I I I , X I X i X X w . na temat wersyfika­ cji i wreszcie przedstawia również swój pogląd. 192 Praca s k ł a d a się z części historycznej, referującej stan wiedzy o wersyfikacji ludowej od X V I I I do X X w., oraz z d w ó c h części p o ś w i ę c o n y c h badaniom nad tekstem i m e l o d i ą pieśni, a n a s t ę p n i e nad fone­ t y k ą j ę z y k a ludowego u z n a n ą za p o d s t a w ę r y t m u poe­ zji ludowej. N a w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a znaczenie folkloru, z k t ó r e g o wywodzi się z a r ó w n o muzyka j a k t e ż i l i - �teralura, a przede wszystkim poezja. N a j w y b i t n i e j ­ si przedstawiciele klasycznej l i t e r a t u r y rosyjskiej: Puszkin, Lermontow, Kolców, Niekrasow, Ostrowski i G o r k i obficie czerpali z rosyjskiego folkloru. Nic więc dziwnego, że zagadnienie wersyfikacji ludowej już od X V I I I w. stało się przedmiotem b a d a ń filologów rosyjskich. P o w s t a w a ł y rozmaite teorie, najczęściej wzorowane na badaniach wersyfikacji innych naro­ dów. Uczeni rosyjscy usiłowali z a s t o s o w a ć do języka rosyjskiego i ludowej poezji rosyjskiej formy i przy­ k ł a d y w y j ę t e z j ę z y k ó w obcych i z obcych u t w o r ó w , od skandynawskich sag i starohebrajskiej poezji po­ cząwszy, od wersyfikacji łacińskiej i greckiej do nie­ mieckiej i w ł o s k i e j włącznie. Nie ma chyba potrzeby dowodzić, że badania opar­ te na tego rodzaju podstawach m u s i a ł y doprowadzić do fałszywych w n i o s k ó w . Wersyfikacja ludowa musi b y ć oparta na specyfi­ ce, na właściwościach danego języka, nie m o ż n a więc wtłaczać ją sztucznie w obce ramy. Wystarczy przyj­ rzeć się b l i ż e j - r o s y j s k i e j poezji ludowej, aby w y s n u ć wniosek o b e z w z g l ę d n e j s a m o s t n o ś c i jej wersyfika­ cji — stwierdza autor. F o l k l o r studiują przedstawiciele r ó ż n y c h dyscyplin nauki, historycy, etnografowie, muzykolodzy i l i n g w i ś ­ ci; w y n i k i ich b a d a ń m o g ą znakomicie u ł a t w i ć p r a c ę historykom l i t e r a t u r y oraz wszechstronnie oświetlić zagadnienie. Najistotniejszą zaś s p r a w ą jest ścisła w s p ó ł p r a c a historyka l i t e r a t u r y i muzykologa. : W pieśni ludowej bowiem r y t m muzyczny i r y t m wiersza nie są takie same i badanie w kierunku w y ­ krycia tego co jest w s p ó l n e a co r ó ż n e przyczyniłoby n ę n i e w ą t p l i w i e do w ł a ś c i w e g o postawienia zagad­ nienia. Należy p a m i ę t a ć , że w c h w i l i swego, powsta­ wania pieśń ludowa czy bylina są to teksty s ł o w n e ściśle p o w i ą z a n e z melodią. Sztokmar dochodzi jednak do wniosku, że w ciągu swego istnienia tekst często odrywa się od melodii i oba te elementy p r o w a d z ą dalszy żywot niezależnie od siebie. Zdaniem autora j e d y n y m punktem wyjścia dla ba­ dań nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą są drobiazgowe studia i ścisła analiza fonetyki języka ludowego. Na tych też p r z e s ł a n k a c h opiera Sztokmar swe studium. Pierwsza część „ B a d a ń nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą " poświęcona jest p r z e g l ą d o w i i analizie l i t e r a t u r y przed­ miotu. Autor kolejno omawia liczne teorie wersyfi­ kacji, k t ó r e p o w s t a ł y w ciągu X V I I I — X X w. i wskazuje ich zalety i b r a k i . Na p o c z ą t k u autor omawia teorię „ s t o p o w ą " , we­ dług k t ó r e j wersyfikacja pieśni ludowych i b y l i n opiera się na stałej kolejności zgłosek akcentowanych i nieakcentowanych. A l e teoria ta bardzo szybko za­ wiodła, gdyż pieśń ludowa nie d a w a ł a się w c i s n ą ć w ż a d n e o k r e ś l o n e formy rytmiczne. Wobec tego w y s u n i ę t o n o w ą teorię, k t ó r a głosiła, że metryka poezji ludowej jest n i e o k r e ś l o n a : wiersz jest różnozgłoskowy, oparty na zasadach wiersza tonicznego. Jednak ta teoria r ó w n i e ż się nie u t r z y m a ł a wobec różnicy p o g l ą d ó w rozmaitych badaczy w spra­ wie s t a ł e g o akcentu łączącego j e d n o s t k ę prozodyczną, t j . t a k ą , k t ó r e j granice nie r o z r y w a j ą słów na części, lecz b e z w z g l ę d n i e zbiegają się z p o d z i a ł e m słów. Jed­ ni badacze nie zwracali w ogóle uwagi na ten ak­ cent, i n n i nazywali go akcentem logicznym, i n n i znów - tonicznym, sk'adniowym, logiczno-gramatycznym. Brak porozumienia w tej najistotniejszej dla koncepcji fo­ nicznej sprawie s p o w o d o w a ł w rezultacie odrzucenie samej koncepcji. N a s t ę p n i e p o w s t a ł a teoria „stopy syntaktycznej", k t ó r a usiłowała dowieść, że s k ł a d n i a k a ż d e g o wiersza w bylinie jest ściśle p o w i ą z a n a z r y t m e m , że naj­ prostsza niepodzielna jednostka, k t ó r a m o ż e s t a ć się częścią s k ł a d o w ą k a ż d e g o wiersza w bylinie, powinna posiadać n a s t ę p u j ą c e właściwości: m a być zespolona jednym akcentem gramatycznym, ma s t a n o w i ć ca­ łość pod w z g l ę d e m s k ł a d n i o w y m (s. 76). Jednostka ta­ ka może z a w i e r a ć akcent logiczny. M i m o , iż teoria ta najbardziej chyba zbliżona jest do rzeczywistości, nie jest ona jeszcze dostatecznie opracowana i na razie zostało jedynie postawione samo zagadnienie. Nie wy­ kryto natomiast z w i ą z k u pomiędzy m e t r y k ą a s k ł a d ­ nią wiersza. Zupełnie o d r ę b n e od poprzednich są teorie muzycz­ ne wiersza ludowego. Założenia t y c h teorii są jasne i logiczne, oparte na t y m , że wszystkie u t w o r y ludo­ we są ś p i e w a n e lub też wypowiadane ś p i e w n i e . Wobec powyższego odpada zagadnienie r ó w n o ś c i zgło­ sek, gdyż m o g ą one być dowolnie skracane lub prze­ d ł u ż a n e przez w y k o n a w c ę , k t ó r y reguluje je w e d ł u g zasad r y t m u muzycznego. Tak p o w s t a ł a teoria muzyezno-rytmiczna, k t ó r e j t w ó r c a , A . Kubariew, pisa) w 1829 г., że metryka pieśni ludowej zostaje o k r e ś ­ lona nie ilością w y r a z ó w lecz melodią. Teorie muzyczne wersyfikacji ludowej r o z w i j a ł y s q w ciągu całego w i e k u X I X . Badacze-muzykołodzy pod­ kreślali specyfikę ludowej muzyki rosyjskiej, jej od­ rębność w stosunku do m u z y k i zachodniej. Toteż już w połowie X I X w . jeden z najznakomitszych znaw­ ców pieśni ludowej, W. F. Odojewski, zaleca: „ N a ­ leży z a p i s y w a ć m e l o d i ę tak j a k j ą ś p i e w a l u d (zazna­ czając warianty) nawet wówczas, gdy wydaje się, że są w niej n i e p r a w i d ł o w o ś c i w stosunku do r y t m u lub ruchu melodii. W ł a ś n i e te (pozorne) nieścisłości są specyficzne dla muzyki rosy* " " 4 j r ó ż n i ą c j ą od za­ chodniej" (s. 91). N a s t ę p n i e autor omawia, rozmaite odcienie (muzycz­ nych teorii, k t ó r e p o w s t a w a ł y w ciągu X I X w. Okres ten cechują niemal nieustanne spory pomiędzy filolo­ gami i muzykologami na temat p r y m a t u w t w ó r c z o ś ­ ci ludowej tekstu słownego czy t e ż r y t m u muzycznego. Filolodzy tak f o r m u ł u j ą swe stanowisko: „Bylina jest utworem p i e ś n i o w y m , u t w o r e m przeznaczonym do śpiewu... R y t m wersyfikacyjny jest ściśle uzależnio­ ny od melodii" (s. 101). Muzykolodzy zaś s t a w i a j ą k w e s t i ę w r ę c z odwrot­ nie: „...jeżeli pieśni taneczne są p o d p o r z ą d k o w a n e w swym r y t m i e charakterowi t a ń c a , to r ó w n i e ż mu­ zyka t o w a r z y s z ą c a s ł o w o m musi być p o w i ą z a n a nie tylko z t r e ś c i ą słów, lecz r ó w n i e ż z ich rytmem, zwłaszcza tam, gdzie tekst słowny jest zagadnieniem zasadniczym, k t ó r e wymaga ze strony słuchacza szczególnej, jeśli nie w y ł ą c z n e j u w a g i " (s. 101). Sytuacja staje się paradoksalna. Filolodzy są zwo­ lennikami muzycznego, muzykolodzy zaś filologiczne­ go opracowania r y t m i k i rosyjskich p i e ś n i ludowych. Przyczyny — j a k się wydaje — s z u k a ć należy w nie­ powodzeniach b a d a ń filologicznych. B r a k i teorii filo193 �logicznych zrodziły m y ś l o konieczności szukana i n ­ nych jeszcze, poza filologicznym, r o z w i ą z a ń zagadnie­ nia wersyfikacji ludowej. W ó w c z a s filolodzy dokona­ li ciekawego odkrycia', okazało się, że teksty pieśni u k ł a d a j ą się w teksty muzyczne. Ale przecież k a ż d y tekst, nawet prozaiczny, może być zastosowany do m u z y k i . T r u d n o ś ć polega t y l k o na t y m , że przy t a k i m p o d k ł a d a n i u pieśni pod muzy­ kę, przy dopasowywaniu jej do t a k t ó w — zostaje za­ kłócony r y t m pieśni i traci ona swą specyfikę. S t ą d . n i e w ą t p l i w y wniosek jest t y l k o jeden: zagad­ nienie r y t m i k i rosyjskiej poezji ludowej należy w i ­ dzieć w d w ó c h aspektach — muzycznym i filolo­ gicznym. Obok wymienionych przez nas koncepcji wersyfikacyjnych istnieją ponadto liczne teorie p r o w a d z ą c e do całkowitej negacji rytmicznej organizacji wiersza ludowego. Jeden z badaczy w X I X w., K . Aksakow, w r ę c z pisał: „ L u d nasz nie zna w ł a ś c i w i e wierszy, tzn. nie istnieją kanony, w e d ł u g k t ó r y c h należałoby pisać wiersze rosyjskie. R o d z ą się one i k s z t a ł t u j ą w c h w i ­ l i , kiedy są wypowiadane; jest to harmonijny zespół w y r a z ó w , harmonijny u k ł a d mowy, nie podlegający ż a d n y m z góry narzuconym prawom." I dalej ten sam autor stwierdza: „...Nasza pieśń rosyjska (ludowa) nie jest wierszem, k t ó r y by miał w y r a ź n ą m e t r y k ę różniącą ją od prozy. P o n r ę d z y r o ­ syjskim wierszem a p r o z ą nie ma tej w y r a ź n e j gra­ nicy, j a k ą spotykamy u innych n a r o d ó w . Nie posia­ damy osobnej, z góry przygotowanej wierszowanej formy, do k t ó r e j m o ż n a by b y ł o dostosować tekst...." (s. 105). Jak z tego wynika, autor tych słów odrzuca istnie­ nie wszelkich praw wersyfikacji pieśni ludowej. W ostatniej ćwierci w i e k u X I X S z a f r a n ó w wysuwa odmienny pogląd. Głosi on teorię stylistyczną, k t ó r a zaprzecza istnieniu regularnej wersyfikacji w pieśni ludowej. Zasadniczą p o d s t a w ę u k ł a d u pieśni ludowej widzi S z a f r a n ó w w muzyce, w melodii i rytmice pieś­ ni. Znaczy to, że wiersz sam przez się nie posiada ani specyficznej budowy, ani m e t r y k i . Oprócz wymienionych już zasadniczych teorii Sztokmar wymienia również i teorie pomniejsze, k t ó ­ rych ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie m o ż e m y na t y m miejscu o m a w i a ć . P o d s u m o w u j ą c p r z e g l ą d istniejącej l i t e r a t u r y przed­ miotu, autor dochodzi do n a s t ę p u j ą c y c h w n i o s k ó w : 1. Zagadnienie wersyfikacji ludowej jest w chwi­ li obecnej problemem jeszcze nie r o z w i ą z a n y m . 2. Punktem wyjścia dla dalszych b a d a ń w tej dzie­ dzinie powinno być r o z w i ą z a n i e zasadniczej kwestii: czy wersyfikacja ludowa jest problemem muzycznym czy też filologicznym, tzn. czy istnieje w ogóle w e r ­ syfikacja ludowa? 3. Jeżeli problem wersyfikacji ludowej jest pro­ blemem filologicznym i wersyfikacja taka istnieje, to należy u s y s t e m a t y z o w a ć prawa nią rządzące. Na­ leży przy t y m bacznie u w a ż a ć , aby nie n a g i n a ć wer­ syfikacji ludowej do j a k i c h ś z g ó r y ustalonych norm, lecz w y k r y ć istotne zasady, na k t ó r y c h jest oparta. Jest to zadanie bardzo trudne i odpowiedzialne, wymagające precyzyjnych b a d a ń , ścisłości zapisu 194 i wierności dokumentacji. Zadanie to p r ó b u j e Sztok­ mar r o z w i ą z a ć w dalszym ciągu swej pracy. W części drugiej, z a t y t u ł o w a n e j „Tekst i m2lcd a", autor omawianej pracy zajmuje się r o z w a ż a n i e m po­ stawionej przez siebie tezy o synkretycznym okresie rozwoju pieśni ludowej, o rytmicznej jedności melo­ dii i tekstu i jednoczesności powstawania tych d w ó c h e l e m e n t ó w pieśni ludowej. : Trzeba jednak p a m i ę t a ć — zaznacza autor — że m a t e r i a ł dowodowy, k t ó r y m rozporządza nauka w tej dziedzinie, jest fragmentaryczny i jednostronny. Toteż należy k o r z y s t a ć z niego ostrożnie. Zasadni­ czą p o d s t a w ą s t u d i ó w w t y m kierunku są badania współczesnych etnografów, prowadzone w ś r ó d ple­ mion a f r y k a ń s k i c h b ę d ą c y c h jeszcze obecnie na bar­ dzo niskim poziomie k u l t u r y . Uczeni s t w i e r d z a j ą , że taniec, muzyka i pieśń p o w s t a j ą u t y c h plemion rów­ nocześnie, i w y s n u w a j ą stąd wniosek, że w zaraniu dziejów ludzkości takie same zjawiska, zachodziły w ś r ó d l u d ó w z n a j d u j ą c y c h się obecnie na w y s o k m poziomie k u l t u r y . Wniosek ten nie u w z g l ę d n i a spe­ cyfiki rozwoju poszczególnych n a r o d ó w i dlatego też jego w a r t o ś ć naukowa jest, zdaniem autora, nie­ wielka. D r u g i m zasadniczym momentem teorii synkretycznych jest fakt, że obejmują one olbrzymie okresy czasu, okresy, k t ó r e m o ż n a b y ł a b y n a z w a ć nie epo­ kami nawet, lecz erami w historii rozwoju l u d z k o ś ć . Erom t y m o d p o w i a d a j ą fazy rozwoju sztuki ludowej od pierwotnego s ł o w o t w ó r s t w a do pieśni o tekście poetyckim, p e ł n y m treści. A u t o r zaznacza, że przy d o k ł a d n i e j s z y m badaniu tych zjawisk napotyka s'ic na znaczne t r u d n o ś c i , k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e nie leży w zakresie pracy, p o d k r e ś l a jedynie, iż w ciągu dal­ szego w y k ł a d u posługuje się terminem „ s y n k r e t y z m " tylko dla o k r e ś l e n i a jedności e l e m e n t ó w pieśni. Oczy­ wiście chodzi m u w t y m przypadku nie o p o t r ó j n ą jedność t a ń c a , muzyki i tekstu, lecz raczej o p o d w ó j ­ ną — tekstu i muzyki. P o d k r e ś l a przy t y m , że p i e r w ­ s z e ń s t w o ma b e z w z g l ę d n i e tekst. Dalej Sztokmar daje obszerny w y w ó d na temat s t o s u n k ó w , w k t ó r y c h p o w s t a w a ł a twórczość ludowa i k t ó r e w p ł y w a ł y na treść tekstu słownego i two­ rzonej jednocześnie melodii. Omawia r ó w n i e ż p r o ­ blem w ę d r ó w e k w ą t k ó w s ł o w n y c h i muzycznych oraz improwizacji wykonawstwa poszczególnych u t w o r ó w . Należy bowiem zaznaczyć, że k a ż d y bajarz jest jak gdyby t w ó r c ą byliny —• powtarza ją z coraz to no­ w y m i zmianami, z a r ó w n o tekstu jak i melodii. W tych warunkach szczególnie t r u d n ą staje się pra­ ca badacza-zbieracza, Bez pomocy fonografu nie moż­ na m ó w i ć o d o k ł a d n y m zapisaniu pieśni ludowej. Przy p o r ó w n y w a n i u zapisów daje się z łatwością z a u w a ż y ć , że tekst słowny częściej się zmienia n ż melodia. A u t o r stwierdza dalej, że po to, aby uzy­ s k a ć p e ł n o w a r t o ś c i o w y m a t e r i a ł dokumentarny, na­ leży dążyć do uzyskania d o k ł a d n y c h zapisów pieśni oraz s t a r a ć się o p o w t ó r n e zapisy tych samych p i e ś ­ ni. Praca badawcza, nad m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m da, n i e w ą t p l i w i e w y c z e r p u j ą c ą odpowiedź na szereg p r o b l e m ó w , k t ó r e są specjalnie w a ż n e , a mianowicie: 1. stosowanie r ó ż n y c h melodii do tych samych te­ m a t ó w epickich lub l i r y k i �2. stosowanie jednej melodii do r ó ż n o r o d n e j te­ matyki 3. wariacje melodii i tekstu w ramach jednego utworu, uwarunkowane zgodnością r y t m u 4. w y r a ź n e sprzeczności zachodzące w rytmice me­ lodii i 'tekstu, k t ó r e świadczą o w t ó r n y m ich po­ wiązaniu 5. kontaminacja, tzn. częściowe przenoszenie ludo­ wych t e k s t ó w poetyckich do innych u t w o r ó w . Zagadnienie migracji melodii i t e k s t ó w bada Sztok­ mar na obfitym materiale zapisów fonograficznych. P o d k r e ś l a przy t y m wielkie znaczenie dokładności i ścisłości transkrypcji n u t o w o - s ł o w n y c h , k t ó r e po­ winny być dokonywane przez specjalistów — mu­ zyka i filologa. Na podstawie drobiazgowej analizy posiadanych za­ pisów autor wykazuje, j a k często w ę d r u j ą wątki muzyczne i s ł o w n e z jednej pieśni lub b y l i n y do i n ­ nej, z drugiej zaś strony, p o d k r e ś l a j ą c zmiany, k t ó ­ re często zachodzą w t y m samym utworze, u tego samego bajarza, omawia zjawisko zmian improwizacyjnych w twórczości ludowej. Ciekawe jest zagadnienie kontaminacji tekstu słow­ nego i muzycznego, z k t ó r y m spotykamy się r ó w n i e często. Kontaminacja zachodzi t a k ż e we współczesnej pieśni ludowej, zwłaszcza w czastuszce. Zjawiska te m a j ą duże znaczenie dla sprawy akcen­ towania, przez co. w p ł y w a j ą na u k ł a d wersyfikacyjny utworów. Jeżeli tekst s ł o w n y i melodia nie p o w s t a w a ł y jed­ nocześnie, to nie są też ze sobą p o w i ą z a n e organicznie i m u s z ą być w ó w c z a s sztucznie dopasowywane. S t ą d też w y n i k a j ą nieraz akcenty tak niedorzeczne, że w y ­ raz, a nieraz całe zdanie t r a c ą sens. J e d n o c z e ś n i e daje się z a o b s e r w o w a ć fakt, że me­ lodie są ściśle p o w i ą z a n e nie z teksitem, lecz z oso­ bą bajarza; często zjawisko to w y s t ę p u j e zwłaszcza w tekstach epickich a w i ę c przede wszystkim w b y ­ linach. Autor p o d k r e ś l a przy t y m , że w i ą z a n i e w i e r ­ sza z melodią nie powoduje zmian wersyfikacyjnych; Wynika s t ą d wniosek, że nie istnieje nierozerwalna więź p o m i ę d z y tekstem a m u z y k ą , że obydwa te ele­ menty żyją swoim życiem samoistnym, niezależnie od tego, k t ó r y element ma p i e r w s z e ń s t w o i p r z e w a g ę . „ P r z y tworzeniu się oraz s ł u c h a n i u pieśni ludowej lub byliny nie wprowadzamy podziału na m u z y k ę i tekst jako dwa osobne elementy sztuki, i ż a d e n г tych e l e m e n t ó w nie jest zaciemniony lub p r z y t ł u ­ miony przez drugi" (s. 215). L u d , w i e l k i realista, żąda od u t w o r u prawdy życia. Dlatego też zwraca baczną u w a g ę na t r e ś ć pieśni lub byliny, nie r a ż ą i nie n u d z ą go częste p o w t ó r z e n i a w y ­ r a z ó w lub też z w r o t ó w , s t w a r z a j ą c e pozory przebiegu rzeczywistej akcji. L u d uznaje u t w ó r fantastyczny (baśń) za o d r ę b n y gatunek poezji ludowej, natomiast pieśń lub bylina m u s z ą być realistyczne. A w i ę c treść u t w o r u ma doniosłe znaczenie z a r ó w n o dla wykonaw­ cy, jak też dla słuchacza. Lapidarnie określa swój stosunek do u t w o r u l u d w p r z y s ł o w i u : „Z pieśni n i słowa w y r z u c i ć ciię nie da". Stopniowo jednak r y t m muzyczny i melodia zyskują coraz to w i ę k s z e znaczenie, tak iż „...stopniowo w ro­ syjskiej pieśni ludowej p r y m a t tekstu zostaje w y p a r t y przez prymat melodii. T ę okoliczność należy b r a ć pod u w a g ę przy chronologizacji opracowania.. P o c z ą t k o w o , w okresie wczesnego synkretyzmu tekstu słownego i muzycznego, p i e r w s z e ń s t w o m i a ł tekst s ł o w n y . Po­ tem stopniowo więź m i ę d z y s ł o w e m i m u z y k ą słabła na tle migracji melodii i wiersza, aż muzyka zaczęła g ó r o w a ć nad tekstem słownym... t a k i jest zasadni­ czy kierunek rozwoju rosyjskiej pieśni ludowej w przeszłości" (s. 221). „ S t r u k t u r a fonetyczna j ę z y k a ludowego jako pod­ stawa rosyjskiej r y t m i k i ludowej" — taki jest t y ­ tuł trzeciej części pracy Sztokmara, w k t ó r e j autor dowodzi, że isnieje bezpośrednia zależność pomiędzy systemem wersyfikacji i s t r u k t u r ą fonetyczną języka, w k t ó r e g o ramach istnieje ta wersyfikacja. „Wersyfikacji «w ogóle» wiersza oderwanego, unie­ zależnionego od bazy tego języka, do k t ó r e g o należy, nie ma i być nie może. Z a r ó w n o proza j a k i wiersz opierają się na strukturze fonetycznej, prawach mor­ fologii i s k ł a d n i danego j ę z y k a . Ż a d n y c h e l e m e n t ó w fonetycznych nie i s t n i e j ą c y c h w j ę z y k u wiersz zawie­ rać nie m o ż e " (s. 226). „Podstawy w j ę z y k u " (s. Ruchomość skim w p ł y w a zasad wersyfikacji ludowej zawarte są 227). i r u c h l i w o ś ć akcentu w j ę z y k u rosyj­ bardzo wydatnie na folklor rosyjski. W ramach nawet dość obszernej recenzji trudno w y m i e n i ć wszystkie o m ó w i o n e w pracy rodzaje enk l i t y k i p r o k l i t y k , p a r t y k u ł i k o ń c ó w e k , dodatko­ wych w y r a z ó w o, specjalnym znaczeniu, k t ó r e służą do celów wersyfikacyjnych. Warto jednak zaznaczyć, że w rosyjskiej twórczości ludowej spotyka się bar­ dzo z n a c z n ą ilość tego rodzaju f o r m j ę z y k o w y c h . Z j a ­ wisko to, ś w i a d c z ą c e o n i e z w y k ł y m bogactwie i r ó ż ­ norodności f o r m j ę z y k a rosyjskiego, w y r a ź n i e jest , p o d k r e ś l o n e w pracy Józefa Stalina „W sprawie mark­ sizmu w j ę z y k o z n a w s t w i e " . „...im bogatsze i różnorodniejsze jest słownictwo, t y m bogatszy i bardziej rozwinięty jest j ę z y k . " * Folklor rosyjski posiada nie t y l k o bardzo bogaty zasób słów, lecz r ó w n i e ż w i e l k ą żywotność. Intensyw­ nie przebiegają w n i m procesy słowotwórcze, dzięki k t ó r y m p o w s t a j ą nowe wyrazy na bazie zasadnicze­ go zasobu słów. P r a ź r ó d ł e m d y n a m i k i rosyjskiej mo­ w y ludowej jest język staroruski, język pierwszych p o m n i k ó w literackiej k u l t u r y rosyjskiej. B a d a ć to zjawisko, należy na podstawie s t u d i ó w porównaw­ czych współczesnego rosyjskiego folkloru językowego i archaicznego j ę z y k a literackiego. A u t o r opracowa­ nia dochodzi do wniosku, że język u t w o r ó w ludo­ wych nie posiada nic sztucznego i n a g i ę t e g o do¡ po­ trzeb wersyfikacji i r y t m i k i wiersza. Tak samo, o ile chodzi o r y t m i k ę melodii ludo­ wych, należy stwierdzić, że genezy jej s z u k a ć trzeba w najstarszych utworach ludowych. W s p ó l n y m pra­ ź r ó d ł e m całej l i t e r a t u r y ludowej jest, j a k z tego w y ­ nika, struktura fonetyczna ludowego j ę z y k a staroruskiego. J ę z y k ten jest r ó w n i e ż w s p ó l n y m źródłem, k t ó r e w y d a ł o współczesne pokrewne j ę z y k i : u k r a i ń ­ ski, rosyjski i białoruski. Ostatecznie dochodzi Sztokmar do wniosku, że w e r ­ syfikacja ludowej twórczości jest ściśle p o w i ą z a n a '•' J. \7- Stalin: W sprawie marksizmu znawstwie. Warszawa 1950, s. 23. w języko­ 295 �z dynamizmem u k ł a d u j ę z y k a staroruskiego. Z bo­ gactwa i r ó ż n o r o d n o ś c i form tego j ę z y k a wynika r ó ż ­ norodność r y t m i k i i wersyfikacji ludowej. „Obok ogól­ nych przyczyn natury społecznej, w p ł y w a j ą c y c h na t r w a ł o ś ć form życia i narodowej psychiki ludu r o ­ syjskiego, jego « m e t o d a twórcza» m i a ł a swoje w y ­ magania, k t ó r e stały się p o d s t a w ą s ł a w e t n e g o « k o n s e r w a t y z m u » poetyki ludowej" (s. 409). P r a w d ą jest że poetyka ludowa, j a k o okres'ony system p r a w i re­ guł, nie istniała. Najistotniejszym zaś probierzem twórczości ludowej — prozaicznej i poetyckiej, epic­ kiej i lirycznej — było ż ą d a n i e od u t w o r u prawdy życiowej. Forma zaś dzieła m i a ł a być ściśle p o w i ą ­ zana z jego treścią. Bajarz u ś w i a d a m i a ł sobie, albo może t y l k o czuł, że o „ s t a r o d a w n y c h dziejach" moż­ na m ó w i ć „ s t a r o d a w n y m i słowami". J ę z y k potoczny zmieniał się, rozwijał i u n o w o c z e ś ­ niał w r a z ze zmianami zachodzącymi w życiu na­ rodu, ale język epickich opowieści ¡ starych pieśni ludowych z a c h o w a ł się niezmienny, z a c h o w a ł swó] r y t m 1 r y m p o w i ą z a n y z treścią utworu. Wersyfikacja ludowa nie opierała się na wzorach obcych, w y k u w a ł a się w toku swego powstawania, b r o n i ą c się od obcych naleciałości. To samo zacho­ dziło w sferze muzycznej. Dlatego też rosyjska pieśń ludowa jest tak bardzo narodowa, posiada tak w y ­ r a ź n ą specyfikę. A u t o r k ł a d z i e na to z a g a d n i e ń ' e duży nacisk, w y k a z u j ą c na w i e l u p r z y k ł a d a c h spe­ cyfikę rosyjskiej pieśni. W s k a z u j ą c na konieczność ścisłej w s p ó ł p r a c y filo­ loga z muzykologiem, etnografa z historykiem lite­ r a t u r y — Sztokmar pokazuje drogę, k t ó r ą kroczyć powinni badacze folkloru. Pierwszym zaś etapem przygotowawczym jest opa­ nowanie marksistowskiej metody j ę z y k o z n a w s t w a , któ­ ra uczy w y k o r z y s t y w a ć w sposób naukowy podsta­ w o w y zasób s ł ó w języka ludowego. Recenzowana na t y m miejscu praca posiada nie­ w ą t p l i w e znaczenie dla naszej folklorystyki, stano­ w i bowiem cenny w z ó r metodyczny dla pracy ba­ dawczej nad polską twórczością l u d o w ą . J a s n o ś ć i zwięzłość w y k ł a d u oraz bogactwo m a t e r i a ł u rzeczo­ wego s p r a w i a j ą , że praca Sztokmara m o ż e być zali­ czona do najlepszych publikacji z dziedziny wersy­ fikacji poezji ludowej. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9a4da936a5a40e01dad67fd08329d82.pdf 452502f6df95e37daa8c26ee3913ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3791 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.170-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E NA MARGINESIE DYSKUSJI O HAFCIE KASZUBSKIM W tomie X X V I I I „ L u d u " T a d e u s z S e w e r y n k o ń c z y s w ó j artykuł o złotogłowiach kaszubskich n a s t ę p u ­ jącą uwagą: „ P r z y s z ł o ś ć o k a ż e , czy pierwsze samodzielne hafciarki kaszubskie potrafią w « m o d r y m » k r a j u roz­ budzić uśpioną intuicję artystyczną i pchnąć j ą w k i e r u n k u zdobienia p r z e d m i o t ó w w i e j s k i e g o , domo­ wego u ż y t k u . W r . 1925 dopiero k i e ł k o w a ł o n o w e l u ­ d o w e h a f c i a r s t w o n a K a s z u b a c h , a l e d z i ś jeszcze ż y ­ je i rozwija się," Przez „ n o w e hafciarstwo" rozumie tutaj S e w e r y n ośrodek hafciarski w e Wdzydzach, zorganizowany przez G u l g o w s k i c h . Autor wspomnianego a r t y k u ł u o b s e r w u j e z z a i n t e r e s o w a n i e m w z n o w i e n i e przez G u l ­ gowskich z a n i k ł e j j u ż prawie sztuki hafciarskiej n a K a s z u b a c h i w s k a z u j e n a potencjalne możliwości rozwojowe. Z a j m u j e s i ę n a j w i ę c e j o ś r o d k i e m w d z y d z k i m , lecz p r z y p o m n i e ć t u n a l e ż y , ż e o k o ł o r . 1910 t a k i c h c e n ­ t r ó w hafciarskich, j a k we Wdzydzach, b y ł o kilka n a Kaszubach: w Kościerzynie u Lewandowskich, w K a r ­ t u z a c h , w Z u k o w i e u gospodarzy P t a c h ó w , a o p r ó c z tego w W e j h e r o w i e , w Ż a r n o w c u , w C h o j n i c a c h oraz w innych miejscowościach, Z tych centralnych niejako o ś r o d k ó w p r o m i e n i ś c i e rozszerzały, s i ę w p ł y w y i n i c j u j ą c e kaszubskie h a f c i a r ­ stwo, a p o s z c z e g ó l n e c e n t r a m i a ł y wykoncypowane p r z e z siebie w z o r y , k t ó r e m n i e j s z y m p r a c o w n i o m p o ­ d a w a n o n i e j a k o z r ę k i do r ę k i . T a d e u s z S e w e r y n pisze, ż e w r . 1907 p r a c o w a ł o w e W d z y d z a c h 10 h a f c i a r e k , a w 1925 pod w d z y d z k ą d y ­ r e k t y w ą było już kilka innych pracowni i haftowało w n i c h o k o ł o 100 d z i e w c z y n . C z y l i ż e o ś r o d e k w d z y d z ­ ki, zorganizowany przez Gulgowskiego w r a z z żoną, b y ł najsilniejszy i najbardziej znany. I n n e centra kaszubskie nie d o c z e k a ł y s i ę takiego rozgłosu, mimo ż e poszczególne pracownie w y t w a r z a ­ ł y n i e m n i e j a r t y s t y c z n y h a f t n i ż G u l g o w s c y , ale n i e tak p o w s z e c h n i e z n a n y . J e d n a k zdobnictwo hafciarskie rodziny L e w a n d o w ­ s k i c h oraz s k u p i a j ą c y c h s i ę w o k ó ł n i c h h a f c i a r e k z y ­ s k a ł o sobie w K o ś c i e r z y n i e i okolicy z a s ł u ż o n ą s ł a w ę n a d ł u g i e lata. Podobnie M a j k o w s k a w K a r t u z a c h , rewindykując s t r ó j k a s z u b s k i , n a p e w n y m etapie p o ł ą c z y ł a z t ą a k c j ą r ó w n i e ż 1 w z n o w i e n i e haftu, p r z y c z y m o r g a ­ n i z o w a ł a pracownie hafciarskie. W y n i k a s t ą d , ż e w l a t a c h 1910—1930 s p o t y k a m y się n a K a s z u b a c h z w i e l k i m o ż y w i e n i e m r u c h u regionalistycznego, k t ó r y potem z n o w u s ł a b n i e , a po w y ­ buchu w o j n y i w okresie o k u p a c y j n y m zamiera z u ­ pełnie. P o w o j n i e h a f t e m k a s z u b s k i m , tak j a k h a f t a m i w innych regionach Polski, zajmuje s i ę C P L i A , k t ó r a organizuje d u ż o o ś r o d k ó w hafciarskich i kieruje n i ­ m i . K i e r o w n i c t w o to j e d n a k n i e u w z g l ę d n i a ż y c z e ń l u d u a n i jego t r a d y c j i . N a m i e j s c e k o l o r o w e g o haftu, do k t ó r e g o p r z y z w y c z a j e n i b y l i K a s z u b i , C P L i A u s i ­ ł u j e w p r o w a d z i ć haft jednokolorowy, i to n a j p i e r w b i a ł y , a potem ż ó ł t y n a s z a r y m p ł ó t n i e . C P L i A o r g a ­ nizuje kursy w tym kierunku pouczające, usiłuje n a ­ r z u c i ć hafciarkom inne wzory, wykoncypowane w ekspozyturach rejonowych, Z o r g a n i z o w a n e j u ż dobrze haf ciarki, które tak c h ę t n i e p o d j ę ł y i n i c j a t y w ę z e s p o ł o w e j pracy i stwo­ r z y ł y k o l e k t y w y h a f c i a r s k i e , teraz z n i e c h ę c i ł y s i ę pod w p ł y w e m niefortunnych innowacji, zdezorientowały i ostatecznie z e s p o ł y s w o j e r o z w i ą z a ł y . Na tle tych nieustannych kontrowersji między C P L i A a hafciarkami kaszubskimi — w y w i ą z a ł a się d y s k u s j a , k t ó r a ze z j a z d ó w , p o s i e d z e ń , k u r s ó w — 170 p r z e n i o s ł a s i ę do p r a s y i t r w a d o t ą d . P o w s t a j e w i ę c pytanie, c z y „ p o p r a w i a c z e " k a s z u b s k i e g o h a f t u m i e l i s ł u s z n o ś ć i czym p o s t ę p o w a n i e swoje mogliby u z a ­ sadnić. Z d a w a ł o s i ę bowiem, ż e sprawa b a r w n o ś c i kaszub­ skiego haftu j e s t j u ż z d a w n a p r z e s ą d z o n a . W s p o m i ­ na o b a r w n o ś c i h a f t ó w Tadeusz Seweryn w swoim p i ę k n y m artykule o złotogłowiach: „ D w i e barwy d o m i n u j ą w kaszubskich haftach: s u ­ cha, s p e ł z ł a , o l i w k o w a z i e l e ń oraz b ł ę k i t w r ó ż n y c h t o n a c j a c h s k a l i — od s e l e d y n u , przez s p e ł z ł y k o b a l t , do j a s n e g o g r a n a t u . Z i e l e ń i b ł ę k i t , l a s y i j e z i o r a . J e s t w t y c h b a r w a c h p e w i e n sens d y k t o w a n y p r z y ­ rodniczymi w ł a ś c i w o ś c i a m i kaszubskiej ziemi. Z n a n e j e s t upodobanie K a s z u b a do m o d r e j b a r w y . Ś w i a d c z y o t y m granatowy strój dawnych r y b a k ó w »lesoków« czy » b o r o w i a k ó w « , pomalowywanie błękitną farbą: p o w a ł y , m e b l i d o m o w y c h , o d r z w i , okien, zdobienie ś c i a n izby p a s e m f a r b k o w y m , b i e g n ą c y m p o d p o w a ­ ł ą . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e p r z y r o d a w p o s t a c i l a ­ sów, morza, j e z i o r - ż y w i c i e l i w y w a r ł a t u w p ł y w n a u m i ł o w a n i e t y c h d w u b a r w : zielonej i m o d r e j . K o m ­ pozycja b a r w n a h a f t ó w w d z y d z k i c h u t r z y m a n a jest p r z e w a ż n i e w z i m n y c h tonach." Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k , i to s z c z e g ó l n i e j u L e w a n ­ dowskiego, o ż y w i ł &ią h a f t k a s z u b s k i c h ł o n ą c t a k ż e inne barwy w i d m a s ł o n e c z n e g o : c z e r w o n ą i ż ó ł t ą W ten s p o s ó b w y s t ę p u j ą w i ę c w t r a d y c y j n y m haf­ cie k a s z u b s k i m b a r w y s i l n i e j i s ł a b i e j nasilone, s k ł a ­ dając s i ę razem n a s k a l ę siedmiu k o l o r ó w . Przy t a k i m postawieniu sprawy obstają hafciarki kaszubskie. W ó w c z a s , kiedy Gulgowscy, Lewandowscy, Maj­ kowska i inni rewindykowali haft kaszubski, wielob a r w n o ś ć i s t n i a ł a j u ż powszechnie w dekorowanym meblarstwie kaszubskim. Na c i e m n o b ł ę k i t n y m , brą­ z o w y m l u b p o m a r a ń c z o w y m tle w y k w i t a ł y bukiety k w i a t ó w , a w i ę c r ó ż , t u l i p a n ó w , o w o c ó w granatu, stokroci, r o z g w i a z d o r a z i n n y c h k o m p o z y c j i k w i e t n y c h , w y s t ę p u j ą c y c h w siedmiorodzajowym zabarwieniu. K a s z u b s k i zdobnik czy zdobniczka nie wiedzieli n i c 0 t y m prawidle estetycznym, k t ó r e zabrania p r z e n o s i ć o r n a m e n t y z jednego t w o r z y w a n a i n n e . A r t y s t a l u ­ d o w y p r z e n o s i swobodnie z d o b i n y n a d r z e w i e m a l o ­ w a n e do h a f t u , z h a f t u n a c e r a m i k ę , j a k to do d z i ­ siejszego d n i a p r a k t y k u j ą N e c e l i M e i s s n e r . Nie j e s t bogaty z a s ó b o r n a m e n t a c y j n y k a s z u b s k i e ­ go z d o b n i c t w a , t o t e ż te s a m e w z o r y p o w t a r z a j ą s i ę n i e u s t a n n i e — c z y to w m e b l a r s t w i e , czy w h a f c i e , czy w ceramice. T y m s i ę t ł u m a c z y o w a n i e u s t ę p l i ­ w o ś ć kaszubska, jeżeli bierzemy pod u w a g ę haft k o ­ lorowy, bo w k r ę g u z w y c z a j n y c h zdobin w y s t ę p u j e w i e l o b a r w n o ś ć p o d k r e ś l o n a nadto c z ę s t o t l i w o ś c i ą p o ­ wtarzanych wzorów. J e ż e l i o d e j m i e m y h a f t o w i k a s z u b s k i e m u jego b a r w ­ n o ś ć , to s t r a c i on o p a r c i e o r e a l i a . T y m i r e a l i a m i s ą ornamenty n a kredensach kaszubskich, n a skrzyniach m a l o w a n y c h , ł a w a c h , k o ł y s k a c h oraz i n n y c h s p r z ę ­ tach domowych. Chata kaszubska w okresach dawnych b y ł a ciemna. M a ł e okienka słabo przepuszczały światło — toteż grały w e w n ą t r z szczegóły umeblowania, ceramiki 1 haftu, k t ó r e s t a n o w i ł y p e w n ą h a r m o n i j n ą całość rozjaśniającą w n ę t r z e i dodającą m u barwy. N a w e t p i e c e ceglane c z y g l i n i a n e m a l o w a n o n a k o ­ lor j a s k r a w o zielony, a do k a f l i p i e c ó w o z d o b n y c h stosowano m o t y w y hafciarskie. C h a t y u b o g i c h gospodarzy c z y r o b o t n i k ó w f o l w a r c z ­ n y c h n i e w y k a z y w a ł y tego b o g a c t w a t o n ó w i k o l o r o w o ś c i , ozdób i dekoracji, g d y ż klasowo u p o ś l e d z o n y rolnik wszystkie siły i c a ł y s w ó j czas w k ł a d a ł w pod- �t r z y m a n i e b y t u s w e g o i s w o j e j rodziny, J e d n a k ż e w k a ż d y m domu dziewczyna h a f t o w a ł a i zdobiła, za­ w i e s z a ł a paradny ręcznik, kolorowo haftowany na ścianie, a m ę ż c z y ź n i starali się, choćby w m i n i m a l ­ n y m stopniu, z d o b i ć s p r z ę t s w ó j i n a r z ę d z i a p r a c y , W całokształcie zjawisk zdobniczych b a r w n o ś ć by­ ł a w i ę c n i e t y l k o d y k t o w a n a p o t r z e b ą e s t e t y c z n ą , ale s p e ł n i a ł a p e w n ą f u n k c j ę ż y c i o w ą przez stwarzanie k u l t u r y w n ę t r z a , k t ó r e b y ł o p r z y s t o s o w a n e do p o ­ trzeb c z ł o w i e k a Nie z n a m y j u ż takiego w n ę t r z a k a s z u b s k i e g o d o m u . Z u r b a n i z o w a ł o s i ę ono, m e b l e p r z e s t a n o d e k o r o w a ć i n i e dbano j u ż o i c h p i ę k n y d a w n y k s z t a ł t , z n i k ł y barwne dekoracje, nikt nie interesuje się j u ż dzisiaj, w w y ś c i g u życia, barwnymi wzorami, które należały do i n n e j e p o k i k u l t u r o w e j , w y t w a r z a ł y s p o k ó j , i s t ­ n i a ł y n i e j a k o statycznie. P o z o s t a ł y jeszcze t y l k o c e r a m i k a i h a f t — j a k o s y n ­ t e z a d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a . Przemiany, o k t ó r y c h mowa, nie d o k o n a ł y się z dnia na dzień na K a s z u b a c h . J a k w k a ż d y m i n n y m regio­ nie Polski, procesy n i w e l u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą t o c z y ł y s i ę i t u powoli, ale r o z w i j a ł y nieustannie. J e s t e ś m y w i ę c dzisiaj ś w i a d k a m i z a n i k u bardzo w i e l u gałęzi s z t u k i l u d o w e j , a s z c z e g ó l n i e j n a K a s z u b a c h , gdzie — jak w każdym innym przymorskim kraju — postęp k u l t u r o w y z a z n a c z a s i ę b a r d z o silnie. J e d n ą w i ę c z n i e l i c z n y c h p o z o s t a ł o ś c i j e s t haft, k t ó ­ r y z a c h o w a ł s i ę w s w o j e j t r a d y c y j n e j formie l u d o ­ wej, z a r ó w n o w kompozycji, j a k i w kolorystyce. J e ż e l i dzisiaj C P L d A s t w a r z a t a k i e t r u d n o ś c i h a f ­ ciarskim zespołom kaszubskim i przeciwstawia się b a r w n o ś c i haftu, to j e d n a z p r z y c z y n l e ż y w t y m , ż e h a f t t e n j e s t p r z e j a s k r a w i o n y , a l e nie z w i n y h a f ciarek kaszubskich. W ł a ś n i e C P L i A — nie dostar­ c z a j ą c s w o i m p r a c o w n i o m odpowiedniego s u r o w c a — naraża hafciarki n a u ż y w a n i e nici, k t ó r y c h zabarwie­ nie nigdy nie w y s t ę p o w a ł o w k a s z u b s k i m zdobnic­ twie. P o j a w i a s i ę w i ę c np. w e W s p ó ł c z e s n y m hafcie kolor trawiastozielony zamiast oliwkowego, ostra c z e r w i e ń zamiast b a r w y w i ś n i o w e j , kolor k a n a r k o w o ż ó ł t y , j a s k r a w y fiolet i c i e m n y b r ą z , co n a tle szarego p ł ó t n a n i e s t w a r z a h a r m o n i j n e j c a ł o ś c i . A u d i a t u r et a l t e r a p a r s . T a a l t e r a p a r s d o m a g a s i ę w p r o w a d z e n i a do h a f t u k a s z u b s k i e g o m i ę d z y i n n y m i przede w s z y s t k i m bieli. T u z a p y t a ć m u s i m y , czy n i e b y ł o n i g d y b i a ł e g o h a f t u na Kaszubach? Haft taki istniał. Ś w i a d c z y o tym b i a ­ ł y czepiec h a f t o w a n y b i a ł ą b a w e m i c z k ą i ozdobiony białymi koronkami, znajdujący się w Muzeum K a ­ szubskim w Kartuzach. Również i w Muzeum w Słupsku znajduje się biały haft a ż u r o w y w y r o b u ludowego. B i a ł y b y ł t a k ż e k a ­ s z u b s k i p ł ó c i e n n y czepek. T o z n a c z y , ż e obok h a f t u b a r w n e g o i s t n i a ł h a f t b i a ł y j a k o j e d n a z o d m i a n — podobnie j a k j e d n ą z odmian jest haft złoty. H a f t b i a ł y i z ł o t y u w a ż a ć m o ż e m y z a s t a r s z y , podczas k i e d y h a f t k o l o r o w y n a ­ zwany został przez S e w e r y n a haftem n o w y m . O c z y ­ w i ś c i e , ż e t a n o w o c z e s n o ś ć k o l o r o w e g o h a f t u nie j e s t d z i s i e j s z a i n i e p o w s t a ł a w e W d z y d z a c h , bo p a m i ę ć o hafcie k o l o r o w y m d a t u j e s i ę od k i l k u p o k o l e ń , a obok c z e p c ó w b i a ł y c h i z ł o t y c h i s t n i a ł y t a k ż e k o l o ­ rowe, p r z y c z y m d o k u m e n t a c j i d o s t a r c z a n a m z n o w u Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. P r o b l e m w i ę c n i e j e s t t a k i prosty, j e ż e l i c h o d ź ) o historyczne uzasadnienie. H a f t wielokolorowy m a r ó w ­ n i e ż p o w s z e c h n ą t r a d y c j ę t e r e n o w ą i n i e m o ż n a go p r z e c i w s t a w i a ć haftowi b i a ł e m u i z ł o t e m u . H a f t k o l o r o w y z y s k a ł sobie r a c j ę b y t u z j e d n e g o jeszcze p o w o d u . B y ł s t o s o w a n y do w y s z y w a n i a p r z y r a m k ó w koszuli d z i e w c z ę c e j , k o ł n i e r z y k a i m a n k i e ­ t ó w , w y s t ę p o w a ł n a fartuszkach b i a ł y c h i n a chustecz­ kach. Stąd u p a m i ę t n i ł się ludowi, a po z a n i k u stro­ j u p r z e n i ó s ł s i ę n a s e r w e t y , obrusy, T ę c z n i k i , f i r a n y — o s t a ł s i ę j a k o d e k o r a c j a w n ę t r z a domowego. Nadmienić należy, ż e z początkiem w. X X pojawiły s i ę w domach k a s z u b s k i c h hafty jednokolorowe, n a j ­ c z ę ś c i e j czerwone z wersetami polskimi lub niemiec­ kimi. W y t w ó r c a m i tych h a r t ó w byli w ł a ś c i c i e l e skle­ p ó w hafciarskich, którzy rzucili t a k ą p r o d u k c j ę m i ę ­ dzy l u d , do m a ł y c h m i a s t e c z e k i n a w i e ś , a ż e w y ­ t w o r y te b y ł y b a r d z o tanie, w i ę c r o z p o w s z e c h n i ł y s i ę szeroko i z n a l a z ł y n a ś l a d o w n i c t w o w ś r ó d l u d u . N i e b y ł to o c z y w i ś c i e h a f t l u d o w y a n i r o d z i m y . D z i ś w i ę c sugerowanie jednokolorowego haftu pojmowane jest przez l u d k a s z u b s k i j a k o n a w r ó t do o b c y c h i b r z y d ­ kich w z o r ó w . W i e l k i m i ł o ś n i k h a f t u ludowego i z n a w c a l u d u — S e w e r y n Udziela pisze o hafcie l u d o w y m n a s t ę p u ­ jąco; „ M i e l i ś m y z a w o d o w y c h h a f c i a r z y po m i a s t a c h w i e l ­ k i c h . W i o s k i p o l s k i e t a k ż e z d o b i ł y h a f t e m odzienie ś w i ą t e c z n e , a n i e r z a d k o osady c a ł e o d d a w a ł y s i ę '.ej pracy, j a k np. w M a ł o p o l s c e : T y n i e c lub M a k ó w . D a w n e hafty a r t y s t y c z n e w y k o n y w a n o u n a s w e ­ d ł u g w z o r ó w o b c y c h , ale h a f c i a r k i w i e j s k i e w y s z y w a ­ ł y koszule, f a r t u c h y i c h u s t k i z p a m i ę c i , n i e w e d ł u g w z o r ó w rysowanych. Stąd też jeżeli kiedy n a ś l a d o ­ w a ł y w i d z i a n e h a f t y n a s z a t a c h k o ś c i e l n y c h albo n a s t r o j a c h p a ń s k i c h , o d t w a r z a ł y j e po s w o j e m u , a c z ę ś ­ ciej w y s z y w a ł y n i c i ą b i a ł ą l u b b a r w n ą k w i a t y , l i s t k i i g a ł ą z k i , i ozdoby r ó ż n e w e d ł u g f a n t a z j i w ł a s n e j . T o t e ż spostrzegamy, ż e k a ż d a o k o l i c a m a s w o j e u l u ­ bione z d o b i n k i i w z o r y " . Nie dziw w i ę c , że i K a s z u b k i m a j ą swoje t r a d y c y j ­ n e z a m i ł o w a n i e do w ł a s n e g o z e s t a w i e n i a b a r w i w ł a s ­ nych wzorów. Udziela w y d a ł d r u k i e m zeszyt o haftach b i a ł y c h ! . W p r z e d m o w i e j e d n a k do s w o j e j r o z p r a w y z a z n a c z a , ż e poda w d r u g i m zeszycie opis h a f t u kolorowego, opartego n a m o t y w a c h n a r o d o w y c h . U d z i e l a w i ę c , pisząc o p r z e p i ę k n y m b i a ł y m hafcie k r a k o w s k i m , u s t o s u n k o w u j e s i ę r ó w n i e ż ż y c z l i w i e do h a f t u k o l o ­ r o w e g o i w i d z i w n i m t a k ż e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i rodzimej. M o ż e by w t y m m i e j s c u w a r t o s i ę z a s t a n o w i ć n a d haftowanymi czepcami kaszubskimi, t y m bardziej i e — p o w o ł u j ą c s i ę n a S e w e r y n a U d z i e l ę — nie m o ż e m y p o m i n ą ć u w a g prof. F i s z e r a n a temat c z e p c ó w . P i ­ sze o n : „Złotogłowie kaszubskie z a r ó w n o pod Względem k s z t a ł t u , j a k i z d o b n i c t w a p r z y n a l e ż y do t y p u k r a ­ kowskich c z e p c ó w z t y m zastrzeżeniem, ż e typem po­ ś r e d n i m m i ę d z y p i e r w s z y m i i d r u g i m i s ą czepce w i e l ­ kopolskie, k u j a w s k i e , w a r m i j s k i e i c h e ł m i ń s k i e . " W y p o w i a d a j ą c p o w y ż s z e zdanie, prof. F i s z e r p o ­ w o ł u j e się r ó w n i e ż na Tadeusza Seweryna. Z t e m a t y k ą kolorowego, n o w e g o h a f t u k a s z u b s k i e ­ go p o w i ą z a ć n a l e ż y t a k ż e t e m a t k o l o r o w y c h c z e p c ó w k a s z u b s k i c h , o k t ó r y c h F i s z e r nie w s p o m i n a , a k t ó r e n a l e ż ą do tego samego t y p u . O czepcach kaszubskich m ó w i s i ę z a z w y c z a j : „ z ł o ­ togłowie", a lud n a z y w a j e „złotnicami". N a j d ł u ż e j i n a j l e p i e j z a c h o w a ł y s i ę czepce z l o t e m w y s z y w a n e , co w y n i k a z t r w a ł o ś c i z ł o t e j n i c i . C z e p c e k o l o r o w e , w y s z y w a n e n i c i ą j e d w a b n ą , mniej s ą znane, ponie­ w a ż ł a t w o u l e g a ł y z n i s z c z e n i u . M i m o to k i l k a c z e p ­ c ó w kolorowych z a c h o w a ł o się w Muzeum w K a r t u ­ zach. N a kolorowych czepcach jedwabnych w i d n i e j ą m a r gerity, o w o c e g r a n a t u , t u l i p a n y , p a l m e t y , r ó ż e r o z ­ w a r t e i r ó ż n e t y p y l i s t o w i a . W s z y s t k i e te m o t y w y zdobnicze w y s t ę p u j ą w b a r w a c h , o k t ó r y c h p i s a l i ś ­ m y p o w y ż e j , a w i ę c : w i ś n i o w e j , ż ó ł t e j , oliwteowozielonej, b ł ę k i t n e j , p r z y z a s t o s o w a n i u odcieni s i l n i e j ­ szych i s ł a b s z y c h . Trudno dziś j u ż wszystkie b a r w y o d c z y t a ć , bo k o l o r y s p e ł z ł y , j<kiwab s i ę p r z y c i e m n i ł i wiele nici jest porwanych. Zapewne nie k a ż d a K a s z u b k a m o g ł a p o s i a d a ć cze­ piec w y s z y w a n y z ł o t ą n i c i ą . R ó ż n i c e k l a s o w e w y s t ę ­ p o w a ł y tu zapewne bardzo w y r a ź n i e . P r z y ó w c z e s n y m rozwarstwieniu s p o ł e c z n y m odzieży, n a s c h y ł k u X V I I I i w początkach X I X wieku, musiały się Kaszubki s t o s o w a ć do tej k o n w e n c j i s p o ł e c z n e j ; bogatsze n o s i ł y czepce z ł o t e , m n i e j u p o s a ż o n e w k ł a d a ł y jedwabny czepiec k o l o r o w y . M o ż e m y u w a ż a ć , ż e czepce k o l o r o w e b y ł y b a r d z i e j ludowe i n a p e w n o przez l u d w y s z y w a n e . J e ż e l i w z o r ­ nictwo tych c z e p c ó w o p i e r a ł o s i ę n a w e t o haft złoty, to j e d n a k s a m o d z i e l n e p r z e t w o r z e n i a l u d o w e w y b i ­ jają s i ę bardzo w y r a ź n i e . i Udziela S.: Polskie hafty ludowe. (Wstęp.). 171 �J e ż e l i z ł o t e czepce o w z o r a c h p r z e w a ż n i e o b c y c h , z a c h o d n i c h , s t a n o w i ł y i m p u l s t w ó r c z y d l a l u d u , to przecież lud potrafił p o w t a r z a j ą c y s i ę tak często w z d o b n i c t w i e k a s z u b s k i m owoc g r a n a t u z a m i e n i ć n a : " ś l i w ę " czy „ m a k ó w k ę " ; p a l m e t ę — n a r o z s t r z ę p i o n e l i s t k i ; l i ś c i e a k a n t u — n a l i ś c i e d ę b o w e ; rozety — na róże; storczyki — n a „ g w i a z d y morskie"; n a r c y z o w a te k w i a t k i o t r z e c h l i s t k a c h — n a „ p s z c z ó ł k i " ; r ó ż n e p ą c z k i i owoce — n a „ ż u c z k i " czy „ w i s i e n k i " itp. T a k w i ę c n a j b l i ż s z ą a n a l o g i ę kolorowego haftu sta­ n o w i ł y b y , historycznie rzecz biorąc, b a r w n e czepce kaszubskie z X V I I I i X I X wieku. I d ą c za tokiem o p i s ó w F l o r i a n a C e y n o w y , c z y t a m y , ż e d r u h n y , j a k i p a n n a m ł o d a , i d ą c a do ś l u b u — m i a ­ ły: „ C z e r z v j o n e w o p j n k j se s v j e c ą c e m i c ę t k a m j i n a s a m j m v j e r z c h u g ł o v e p o z ł o c ą n i v j n c ze zeloneho borvjiku; prze hoku vjelgj p ę k s z n u r ó w czerzvjonech, a na k o ń c u b l a s z k ą wobsadzonech. Na posvjętnj dzenj p r z e b j e r a ł e r ó ż n e wozdobe, c h t ś r e j i m k u p c e z eezech k r a j ó w s p r o v o d z a l ć . " 2 Ze wzmianki Ceynowy wynika, że Kaszubki lubiły k o l o r o w e n a k r y c i a g ł o w y , zielone w i e ń c e , czerwone w s t ę g i z a k o ń c z o n e z ł o t y m i b l a s z k a m i oraz r ó ż n e ś w i e cidła, nieraz sprowadzane przez G d a ń s k z zagranicy. M a m y t u w i ę c n a w i ą z a n i e do b a r w n o ś c i . D y s k u s j a , j a k a przez k i l k a l a t t o c z y ł a s i ę n a ł a m a c h różnych pism Wybrzeża, na konferencjach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego — szczególniej w ekspozyturze g d y ń s k i e j , na k u r s a c h hafciarskich w G d a ń s k u i G d y n i — k o m e n t o w a n a b y ł a szeroko przez l u d k a s z u b s k i w terenie. Z h a f c i a r e k k a s z u b s k i c h m ł o d e d z i e w c z y n y nie z n a ­ j ą genezy swojego haftu, starsze z a ś , c h o c i a ż n a o g ó ł z n a j ą , n i e m a j ą odwagi z a b r a ć g ł o s u w n i e p r z y c h y l ­ n e j d l a n i c h atmosferze. W y j ą t k i t y l k o , j a k Z o f i a i Jadwiga P t a c h ó w n y z Ż u k o w a , zdecydowanie bro­ nią swojej kolorystyki kaszubskiej. L u d nie chce p r z y j ą ć np, ż ó ł t e g o h a f t u jednolitego n a s z a r y m tle szarego p ł ó t n a , a b i a ł y h a f t u w a ż a z a j u ż p r z e b r z m i a ł y etap zdobnictwa, do k t ó r e g o nie chce n a w r a c a ć . L u d o w i podoba s i ę k o l o r y s t y k a i p r a g n i e s t o s o w a ć o w y c h siedem t r a d y c y j n y c h b a r w , o p a r t y c h o widmo słoneczne. * Florian move." Cejnowa: „Skórb Kaszebskosłovjnskja Z tego, co p o w i e d z i e l i ś m y , w y n i k a , ż e z a g a d n i e n i e haftu k a s z u b s k i e g o r o z s z c z e p i a s i ę n a d w a o d r ę b n e tematy: h a f t u kolorowego — p r z y c z y m ta k o l o r o w o ś ć m a się z a m y k a ć w siedmiu ś c i ś l e oznaczonych b a r w a c h — oraz haftu b i a ł e g o . T o c z ą s i ę w i ę c n i e j a k o d w a n u r t y d y s k u s y j n e obok siebie i obydwa znajdują w y r a z w życiu praktycz­ n y m , a ż e c a ł o ś ć z a g a d n i e n i a r o z g r y w a s i ę n a bazie gospodarczej, w i ę c p o w s t a j e k o n k u r e n c j a , k t ó r a n i e jest k o r z y s t n a dla haftu ludowego w o g ó l e . J e d n a k ż e na s k u t e k o ż y w i e n i a s i ę r u c h u f o l k l o r y ­ stycznego n a P o m o r z u — p o w s t a j ą w a r u n k i , w k t ó ­ r y c h haft kolorowy z w y c i ę ż a . Do w i e l o b a r w n o ś c i n a w i ą z u j ą plastycy, k t ó r z y w b a r w n y m hafcie k a s z u b s k i m z n a j d u j ą i m p u l s t w ó r ­ czy i r o z w i ą z u j ą n a jego tle r o z m a i t e p r o b l e m y d e ­ koracyjne wnętrza. B a r w n e wzory kaszubskie o mo­ t y w a c h z a c z e r p n i ę t y c h z haftu p o j a w i a j ą s i ę j a k o ozdoba w n ę t r z a w ś w i e t l i c a c h , w gospodach t u r y ­ stycznych, na stacjach kolejowych, w polichromii k o ś ­ ciołów. P o n i e w a ż nie s ą j u ż d z i ś p l a s t y k o m z n a n e i n n e w z o ­ ry dekoracyjne, tylko hafciarskie, w i ę c cale pęki kwietne, zerwane niejako z h a f t ó w ludowych, prze­ noszone s ą n a ś c i a n y p o l i c h r o m o w a n y c h w n ę t r z . Z p o d z i w e m o g l ą d a m y te i n w e n c j e d e k o r a c y j n e p l a ­ s t y k ó w , p o d c h w y t y w a n e n a s t ę p n i e p r z e z zdolne j e d ­ n o s t k i z l u d u i przenoszone d a l e j , w e w ł a s n e j j u ż k o m p o z y c j i , do d e k o r a c j i w y k o n y w a n y c h s a m o d z i e l ­ nie. O b o k a r t y s t y - p l a s t y k a staje k o l e j a r z czy robotnik i nabrawszy rozmachu — maluje na Kaszubach, w y ­ b r a n y do tej a k c j i przez s w ó j z e s p ó ł z a w o d o w y . B i a ł y albo ż ó ł t y haft s p o t y k a m y n i e t y l k o w s k l e ­ pach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, b y w a on t a k ż e z a k u p y w a n y n i e ś w i a d o m i e p r z e z t u ­ r y s t ó w w sklepach galanteryjnych, w kioskach p a ­ miątkarskich, na wystawach. W cichych wioskach kaszubskich, w z a p a d ł y c h „ c h e ­ c z a c h " nad j e z i o r a m i m ł o d e d z i e w c z y n y , pouczone przez m a t k i i b a b k i , n i e w i e d z ą c e n i c o d y s k u s j a c h t o c z o n y c h n a tle h a f t ó w , s n u j ą d a l e j k o l o r o w ą n i ć i spod i c h p a l c ó w w y k w i t a j ą z n o w u n i e b i e s k i e t u l i ­ pany, czerwone r ó ż e , w o b r z e ż e n i u o l i w k o w y c h l i ś c i . W z o r ó w do b a r w d o s t a r c z a j ą i m m o d r e j e z i o r a , l a s y bukowe nasycone z i e l e n i ą i z ł o t e promienie słońca r z u c a j ą c e b l a s k i n a sady w i ś n i o w e i ogrody, Bożenna NA MARGINESIE „JABŁONECZKI" JULIANA PRZYBOSIA W y d a n a w 1953 r o k u przez J u l i a n a P r z y b o s i a a n ­ tologia p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j „ J a b ł o n e c z k a " była w p e w n y m sensie p i e r w s z ą p r ó b ą d o s t a r c z e n i a c z y ­ t e l n i k o w i w y b o r u p i e ś n i ś p i e w a n y c h przez l u d w c a ł e j Polsce. D o t y c h c z a s o w e z b i o r y tego r o d z a j u — j a k ; W a c ł a ­ w a z O i e s k a (Zaleskiego), K a z i m i e r z a Wójcickiego. 2egoty Paulego, m o n u m e n t a l n e d z i e ł o O s k a r a Kol­ b e r g a „ L u d " , w y c h o d z ą c e w l a t a c h 1865—1890, „ P i e ś ­ ni ludowe z P o l s k i e g o Ś l ą s k a " w y d a n e przez J , S t . B y s t r o n i a , J . L i g ę z ę i M . S t o i ń s k i e g o w l a t a c h 1934 i 1938—9 oraz i n n e — m a j ą c h a r a k t e r d o k u m e n t a r n y , s ą t r u d n o d o s t ę p n e i nie n a d a j ą s i ę do u p o ­ w s z e c h n i a n i a tej dziedziny polskiego f o l k l o r u . W y ­ mienione d z i e ł a p r z e d s t a w i a j ą o g r o m n ą w a r t o ś ć dla b a d a c z y l i t e r a t u r y , k u l t u r y i etnografii p o l s k i e j ; d l a czytelnika szukającego w pieśni ludowej p i ę k n a i prawdy o ż y c i u i odczuciach ludu — m a t e r i a ł w nich z e b r a n y jest z b y t obszerny i za m a ł o w y s e l e k c j o n o ­ wany. G r o m a d z ą c w s w o j e j antologii to w s z y s t k o , co spo­ śród tysięcy pieśni ludowych w y d a w a ł o mu się n a j ­ 172 Stelmachowska 1 p i ę k n i e j s z e , d o k o n a ł P r z y b o ś wielkiego z a d a n i a , spo­ p u l a r y z o w a ł w s z e r o k i c h k r ę g a c h c z y t e l n i c z y c h 674 teksty, m a ł o d o t y c h c z a s znane. Mimo licznych niedostatków, o których będzie m o ­ w a później, „Jabłoneczka" spełniła s w o j ą rolę. Z a w a r ­ ty w n i e j m a t e r i a ł p i e ś n i o w y jest i l u d o w y , i ł a d n y . C z y t e l n i k s i ę g n i e n i e w ą t p l i w i e po a n t o l o g i ę P r z y b o ­ sia. aby o d k r y w a ć w niej coraz to n o w e s k a r b y p o l ­ skiej twórczości pieśniarskiej. Wystarczy przekonać s i ę o t y m w e r t u j ą c zbiorek. S z c z e r e u z n a n i e n a l e ż y się Przybosiowi cd wszystkich m i ł o ś n i k ó w twórczości ludowej za i n i c j a t y w ę i trud w y d a n i a „Jabłoneczki". C z ę ś ć t e k s t o w ą antologii poprzedza obszerny w s t ę p . Z n a l a z ł y się w nim s ą d y autora n a temat p i e ś n i l u ­ dowej w o g ó l e , o m ó w i e n i e c e l u i z a d a ń p o d j ę t e j p r a ­ cy oraz — p r z y o k a z j i — u w a g i d o t y c z ą c e o s i ą g n i ę ć i Julian P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a . Antologia p i e ś n i l u d o w e j . W a r s z a w a 1953. P a ń s t w o w y W y a a w n i c z y . 8° s. 511, 1 n l b . polskiej Instytut �B y s t r o n i a . P r z y b o ś g r o m a d z i p i e ś n i ze w s z y s t k i c h r e ­ g i o n ó w Polski, d o k o n y w u j ą c przy tym wyboru w o p a r c i u o k r y t e r i a a r t y s t y c z n e , W u j ę c i u a u t o r a (w p e w n y m sensie) „ J a b l o n e c z k a " s t a ć s i ę m i a ł a p r z e ­ c i w s t a w i e n i e m w y d a n e j p r z e d w o j n ą antologii B y ­ s t r o n i a ^ d z i e s i ę c i o k r o t n i e n i e m a l u b o ż s z e j w teksty, opartej n a z a s a d a c h , k t ó r e P r z y b o s i o w i nie w y d a w a ł y s i ę s ł u s z n e . „ B y s t r o n i o w i nie c h o d z i ł o o w y b ó r n a j ­ ł a d n i e j s z y c h p i e ś n i , lecz p r z e d e w s z y s t k i m o i l u s t r a c j ę s w o i c h tez o istocie p i e ś n i l u d o w e j . N i e w a r t o ś c i o ­ w a ł on p i e ś n i , w y b i e r a ł t e k s t y n i e dlatego, ż e p i ę k ­ ne, lecz ż e r e p r e z e n t u j ą t a k i l u b i n n y r o d z a j w s t w o ­ r z o n e j przez niego k l a s y f i k a c j i . " 3 T a k i s ą d o B y s t r o n i u , k t ó r e m u n i e podobna o d m ó ­ w i ć z a s ł u g w dziedzinie p r a c n a d f o l k l o r e m p o l s k i m — wydaje się nam niesłuszny. Jeżeli nawet przyjmie­ my, ż e antaiogia B y s t r o n i a p o w s t a ł a d l a p o p a r c i a w ł a s n y c h jego tez o p i e ś n i l u d o w e j , nie d y s k w a l i f i ­ k u j e to jeszcze j e j w a r t o ś c i . Z r e s z t ą w i e l e t e k s t ó w zamieszczonych u B y s t r o n i a , albo i c h w a r i a n t ó w , znaleźć można również w „Jabłoneczce".,. Przyboś zarzuca Bystroniowi niewłaściwą ocenę pieśni ludowej: „ B y s t r o ń d o p a t r y w a ł się nawet szcze­ g ó l n e j cechy t w ó r c z o ś c i l u d u w t y m , ż e n i e s i e ona, j a k samo ż y c i e , r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś c i o w y c h i z p o w a g ą n a u k o w c a p r z y s t ę p o w a ł z a r ó w n o do t e k ­ s t ó w n i j a k i c h , j a k i do u t w o r ó w o w y s o k i e j w a r t o ś ­ c i a r t y s t y c z n e j . A l e nie jest to cecha w y r ó ż n i a j ą c a ; podobnie j a k l i t e r a t u r a p i s a n a , i t w ó r c z o ś ć l u d o w a bezimienna m a swoje szczyty i niziny. Z a s ó b p i e ś n i l u d o w y c h , k t ó r e n a m z a p i s a l i zbieracze, obejmuje k i l k a w i e k ó w p o e z j i c h ł o p s k i e j , nie p r z e b r a n e j nigdy przez ż a d n e g o h i s t o r y k a l i t e r a t u r y . P i e ś n i ludowe traktowano j a k o folklorystyczny zabytek, a nie jako p o e z j ę , w k t ó r e j obok a r c y d z i e ł z n a l e ź ć s i ę m u s z ą u t w o r y b e z w a r t o ś c i o w e , podobnie j a k w l i t e r a t u r z e pisanej."5 Twierdzenie Bystronia o t w ó r c z o ś c i ludowej, która „ j a k samo ż y c i e niesie r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś ­ c i o w y c h " n i e w y d a j e n a m s i ę bez r a c j i . P r z y z n a j e m u z r e s z t ą s ł u s z n o ś ć i s a m P r z y b o ś . W e w s t ę p i e do „Polskiej pieśni ludowej" B y s t r o ń pisze: „Wbrew utartemu w dotychczasowych w y d a w n i c t w a c h z w y ­ czajowi umieszczania t e k s t ó w najbardziej odpowia­ dających l i t e r a c k i m gustom p u b l i c z n o ś c i , - a zatem c z ę s t o sztucznie zrekonstruowanych i troskliwie u p i ę k s z a n y c h , w r e z u l t a c i e z a ś d a j ą c y c h f a ł s z y w e po­ j ę c i e o p i e ś n i l u d o w e j , w zbiorze n i n i e j s z y m w y b r a ­ n e s ą p i e ś n i n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e , bez j a ­ k i c h k o l w i e k z m i a n , o p u s z c z e ń czy u z u p e ł n i e ń , t a k j a k j e l u d do d z i ś d n i a ś p i e w a . K a ż d y tekst o k r e ś ­ lony j e s t t e r y t o r i a l n i e , p r z y c z y m p r z y i c h w y b o r z e m i a r o d a j n ą by)a z a s a d a możliwie równomiernego u w z g l ę d n i e n i a w s z y s t k i c h z i e m polskich"^. 1 O b y d w u a u t o r o m antologii chodziło o wybranie i przekazanie t e k s t ó w prawdziwie ludowych. B y s t r o ń dobierał najbardziej charakterystyczne, P r z y b o ś prze­ de w s z y s t k i m — p i ę k n e . B y s t r o ń z d a j e sobie s p r a w ę z t r u d n o ś c i p o d a n i a d o k ł a d n e j definicji p i e ś n i ludowej. Nie tylko b » w i e m one w y w i e r a ł y duży w p ł y w na naszą literaturę: „ w i e d z i e ć warto, ż e i w p ł y w l i t e r a c k i n a n a s z ą p i e ś ń l u d o w ą b y ł bardzo silny, ż e w i e l k a ilość p i e ś n i m i ­ łosnych, zalotnych i komicznych, a t a k ż e pewna ilość pieśni balladowych o w ą t k a c h tragicznych — p o w s t a ł a pod w p ł y w e m l i t e r a t u r y X V I i X V I I w i e ­ k u , k t ó r ą w ę d r o w n i ś p i e w a c y , r y b a ł c i czy t e ż zbiory drukowane pieśni szlacheckich lub też wreszcie r ę ­ k o p i ś m i e n n e silvae r e r u m r o z p o w s z e c h n i a ł y bezpo- * J a n Stanisław Bystroń: Polska pieśń ludowa. W y b ó r . K r a k ó w 1925. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 7—6. N p . J a s i o konie p o i ł , K a s i a w o d ę b r a ł a ( B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a s. 28—31; P r z y b o ś : J a b ł o n e c z ­ k a s. 91—94), N a s z m a i k z i e l o n y ( B y s t r o ń , j w . , s. 17— 18; P r z y b o ś , j w . , s. 208—209), W p o l u l i p e ń k a , w p o ­ l u zielona ( B y s t r o ń , j w . , s. 18—19; P r z y b o ś , j w . , s. 246—247) i w i e l e i n n y c h . P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a , w s t ę p s, 8. « s. X L I I . 4 5 średnio i p o ś r e d n i o w ś r ó d szerszych warstw s p o ł e ­ c z e ń s t w a . G d z i e ż t u p r z e p r o w a d z i ć granice, k i e d y ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e tu k r e s p i e ś n i l u d o w e j , a z a ­ czyna się poezja literacka?"" „ P i e ś n i ą l u d o w ą — pisze dalej — j e s t b e z i m i e n n a t w ó r c z o ś ć l u d u ; w ten s p o s ó b w y ł ą c z a m y w s z e l k i c h p o e t ó w i w i e r s z o k l e t ó w w i e j s k i c h i m a m y do c z y ­ nienia j e d y n i e z p i e ś n i ą , k t ó r e j autor jest n a m n i e z n a ­ ny, z p i e ś n i ą w r e s z c i e , k t ó r a ś p i e w a n a przez d ł u g i e lata, d r o g ą p o w o l n y c h z m i a n t a k s i ę d o s t o s o w a ł a do swego ś r o d o w i s k a , ż e s ł u s z n i e m o ż n a j ą n a z w a ć w ł a s ­ n o ś c i ą s w o j e j grupy."8 P r z y b o ś n i e podaje d o k ł a d n e j d e f i n i c j i tego, co s a m za p i e ś ń l u d o w ą u w a ż a , a l e s t w i e r d z a z a B y s t r o n i e m , ż e : „ N i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z n e g o pochodzenia p i e ś ­ ni od d a w n a u t r z y m u j ą c e s i ę w ś p i e w i e l u d u , n a l e ż y u w a ż a ć n a r ó w n i z p i e ś n i a m i samorodnie c h ł o p s k i m i za ludowe. Z o s t a ł y one b o w i e m w u s t a c h ś p i e w a k ó w sprawdzone, p r z e m i e n i o n e , p r z y s t o s o w a n e do i c h p o ­ j ę ć tak, ż e c z ę s t o m o ż e m y u w a ż a ć p i e ś n i pochodze­ n i a szlacheckiego, ś p i e w a n e przez c h ł o p ó w z a p r z e ­ róbki — twórcze"9. O k r e ś l e n i e P r z y b o s i a nie w n o s i w ł a ś c i w i e n i c n o w e ­ go. J e s t p o w t ó r z e n i e m opinii B y s t r o n i a o i n n e j n i e c o szacie s ł o w n e j . P r z y o k a z j i n a l e ż a ł o b y istotnie z w r ó c i ć u w a g ę n a brak poprawnej i w y c z e r p u j ą c e j definicji pieśni l u ­ d o w e j . P o d a n e b o w i e m przez B y s t r o n i a , P r z y b o s i a i i n n y c h są n i e d o k ł a d n e , i n i e z a w s z e s ł u s z n e . P r z y b o s i o w i , podobnie j a k i B y s t r o n i o w i , c h o d z i ł o 0 poprawne i wierne wydanie t e k s t ó w ludowych. Z a ­ gadnieniu temu p o ś w i ę c i ł P r z y b o ś d u ż o miejsca z a ­ r ó w n o w e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " , j a k i n a ł a ­ m a c h „&ycia L i t e r a c k i e g o " : „ N i e przez b r a k s z a c u n k u d l a o r y g i n a ł u l u d o w e g o 1 nie przez s t y l i z a c j ę w i e d z i e droga do t w ó r c z e j p o ­ e z j i l u d o w e j , to jest do p o e z j i tak t r a f i a j ą c e j w u p o ­ d o b a n i a powszechne, ż e b y p r z e s z ł a w p i e ś ń l u d o w ą , v/ p r z y s ł o w i a , w p o r z e k a d ł a , h a s ł a , (...) T r z e b a z e r w a ć z p r z e s ą d e m , ż e s z t u k a » p r y m i t y w n a s jest c z y m ś n i ż s z y m od s z t u k i » u c z o n e j « i ż e co n a j w y ż e j s ł u ż y ć m o ż e z a p r e t e k s t do a r t y s t y c z n y c h w a r i a c j i n a j e j temat. N a j p i l n i e j s z y m w i ę c z a d a n i e m p o e t ó w i m u z y k ó w m a j ą c y c h uszy czułe na auten­ t y c z n ą p i e ś ń l u d o w ą jest obrona o r y g i n a ł u ludowego przed przerabiaczami, popsujami i falsyfikatorami. Z a d a n i a tego p o w i n n i by s i ę p o d j ą ć w ł a ś c i w i e k r y t y ­ cy, a l e czy m a m y t a k i c h k r y t y k ó w ? O p i e k a n a d c z y ­ s t o ś c i ą t e k s t ó w ś p i e w a n y c h przez liczne z e s p o ł y ś p i e ­ w a c z e i taneczne m u s i w i ę c p r z y p a ś ć z n a w c o m p o ­ e z j i — a w i ę c poetom. N a n i c h w i n n a s p o c z ą ć o d p o ­ w i e d z i a l n o ś ć i troska o dobór n a j p e ł n i e j s z y c h i n a j ­ starszych odmian t e k s t ó w " . 1 0 I słusznie. P i e ś ń ludowa powinna p o d l e g a ć takim samym prawom ochronnym, jak wszelkie literackie d z i e ł o a u t o r s k i e . W b r e w t e m u , co o b u r z a P r z y b o s i a , pieśń ludowa pośród z a b y t k ó w literatury pełni prze­ cież f u n k c j ę d o k u m e n t a c y j n ą . Jeżeli nawet wybór zostanie s p o r z ą d z o n y w y ł ą c z n i e pod k ą t e m w a l o r ó w l i t e r a c k i c h , p i e ś ń pozostanie z a w s z e d o k u m e n t e m o b y ­ c z a j o w y m , j ę z y k o w y m i a r t y s t y c z n y m danego ś r o ­ d o w i s k a , w p e w n e j epoce. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i s i e j s z y c h metod, o p a r t y c h na z e s p o ł o w e j pracy ekip odpowiednio przygotowa­ n y c h i w y p o s a ż o n y c h , d a w n i zbieracze, j a k : K o l b e r g , G l o g e r i i n n i (z k t ó r y c h obficie czerpie P r z y b o ś ) do­ konywali sami olbrzymiej pracy zbieraczej, k i e r u j ą c s i ę w ł a s n y m i i nie z a w s z e ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m i p r a ­ w i d ł a m i , c z a s e m k o r z y s t a j ą c z pomocy z n a j o m y c h l u b p r z y j a c i ó ł , p r z y s t ę p u j ą c y c h do tej p r a c y z u p e ł n i e j u ż po a m a t o r s k u , J a k w i a d o m o , G l o g e r w zbiorze s w o i m nie z a c h o w u j e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h w z a k r e s i e fo­ n e t y k i ; n i e m a m y r ó w n i e ż ż a d n e j p e w n o ś c i , czy t a k samo n i e p o s t ę p u j e z p o z o s t a ł y m i c e c h a m i g w a r y i c z y w e d l e w ł a s n e g o literackiego s m a k u t e k s t ó w n i e p o - " B y s t r o ń : A r t y z m p i e ś n i l u d o w e j , P o z n a ń 1921 s. 4. « J w . , s. 6—7. » P r z y b o ś ; J a b ł o n e c z k a s. 6—7. io J . P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w . Ż y c i e l i ­ t e r a c k i e 1953 n r 14—15 s. 7. 173 �prawią, Z w a i y w s z y całkowitą niemożność sprawdze­ n i a d z i s i a j , w j a k i e j m i e r z e i k t ó r e p i e ś n i z a p i s a n e zo­ s t a ł y w i e r n i e , nie s ą d z ę , aby b y ł o m o ż n a do b a r d z o prawdopodobnych b ł ę d ó w dawniejszych d o d a w a ć no­ w e przez wprowadzanie poprawek opartych jedynie n a w y c z u c i u p o e t y c k i m , c h o c i a ż b y w y p a d a ł y one b e z ­ w z g l ę d n i e na k o r z y ś ć tekstu. W ł a ś c i w y m miejscem na r e k o n s t r u k c j ę rzekomo prawdziwego brzmienia t e k s t u , z p o d a n i e m odpowiedniej m o t y w a c j i , b y ł y b y p r z y p i s y . W s z e l k i e o d s t ę p s t w a od t e k s t u ź r ó d ł o w e g o (terminem t a k i m n a z y w a ć b ę d z i e m y teksty zawarte w e w c z e ś n i e j d r u k o w a n y c h zbiorach, j a k i e p o s ł u ż y ł y P r z y b o s i o w i z a p o d s t a w ę do w y d a n i a jego antologii) n a j c z ę ś c i e j ź l e o d b i j a j ą s i ę n a t r e ś c i o w y m aspekcie pieśni i obniżają stronę artystyczną; jeżeli nawet w p ł y w a j ą n i e k i e d y n a tekst dodatnio, o s ł a b i a j ą w k a ż d y m r a z i e z a u f a n i e do w i e r n o ś c i p r z e k a z u . Po u w a ż n y m przejrzeniu i sprawdzeniu z tekstami ź r ó d ł o w y m i o k o ł o 300 p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k i " , o k a z a ł o się, ż e wiele z n i c h nosi p i ę t n o jeżeli nie j a k i e g o ś ś w i a d o m e g o w y g ł a d z a n i a r ę k ą a u t o r a antologii, to w k a ż d y m r a z i e n i e u w a g i p o s u n i ę t e j t a k daleko, ż e p o w o d u j ą c e j z n i e k s z t a ł c e n i e tekstu. Jaskrawsze wypadki takich zniekształceń się zilustrować przykładami. Trzecia zwrotka „Na wieczór przedślubny" u Przybosia brzmi: dadzą pieśni „ B e n d ó nom grali, bendo spsiewali, m y loboje, p r z e z ł u l t o r z e m ( o ł t a r z e m ) bendziem ś l u b brali" — u podczas gdy u Steffena, z k t ó r e g o zbioru P r z y b o ś s w ó j tekst z a c z e r p n ą ł , w i e r s z trzeci o w e j . z w r o t k i j e s t daleko b a r d z i e j z r o z u m i a ł y i b r z m i i n a c z e j : „ m y łoboje, przed 1 łulturzem" '. bosia p o s t u l a t o w i wierności przekazywania tekstu. W całej p i e ś n i „Jasio" ani ż a d n e inne i m i ę w ł a s n e nie w y s t ę p u j e . i J a k dalece n i e d u ż e s t o s u n k o w o o d c h y l e n i a ó d t e k ­ stu ź r ó d ł o w e g o w p ł y w a j ą n a z m i a n ę t r e ś c i , z a c i e r a j ą p o i n t ę , a w s k u t e k tego o b n i ż a j ą jego w a r t o ś c i a r t y ­ styczne, p r z e k o n u j e m y s i ę n a p r z y k ł a d z i e p i e ś n i „ M a m babę, mam". Wedle Przybosia p o c z ą t e k jest n a s t ę p u j ą c y : 1 6 „Mam babę, m a m — nie sprzedam ją." kochaną, U Kolberga, służącego Przybosiowi p o c z ą t e k tej p i e ś n i b r z m i i n a c z e j : „Mam babę, mam — kochaną, i sprzedam j ą " . jedyną za podstawę, jedyną 1 7 W dalszym c i ą g u tekstu c y t u j ę z a Przybosiem: „ N i e d a m j e j z a t r z y — bo m i ł a d n i e p a t r z y m a m babę, mam. N i e d a m z a cztery — z r o b i ę z n i e j l i r y i będę grać. Nie dam jej za pięć — umie uprać, uszyć, m a m babę, mam. N i e d a m j e j z a s z e ś ć — bo m i g o t u j e j e ś ć , m a m babę, mam." N i e s ą d z i m y , aby w y d a w c a „ J a b ł o n e c z k i " n i e z r o ­ z u m i a ł w ł a ś c i w e g o s e n s u p i e ś n i . P o d pozorem t a r g u z domniemanym n a b y w c ą p i e ś n i a r z ludowy dokonuje p o c h w a ł y b a b y - ż o n y . O k a z u j e s i ę , ż e n a b a b ę nie m a w ł a ś c i w i e ceny, bo w d o m u j e s t i m i ł a , i p o ż y t e c z n a . C h ę ć s p r z e d a ż y b y ł a t y l k o p r e t e k s t e m do w y g ł o s z e ­ nia p a n e g i r y k u n a j e j c z e ś ć . Analogiczny w y p a d e k zachodzi w pieśni „ K o ł y s z ę j a cały dzleń" ^. 1 Podobnie w p i e ś n i „ K o l e ł a s a " z a p i s a n e j w neezce" n a s. 193—194: „Jabło- „Kołyszę ja cały dzień, a nigdy s i ę nie w y ś p i ę . K o ł y s z ę j a i w nocy, m o j e s p ł a k a n e oczy." „ U c i e k a j , nie u c i e k a j z w i a n e c z k i e m do ł a s a m a j e r a n do k o l a n , c h u s t e c z k a do p a s a " — sens j e s t n i e z r o z u m i a ł y . Dlaczego d z i e w c z y n a m i a ł a ­ b y j e d n o c z e ś n i e u c i e k a ć i n i e u c i e k a ć ? W y j a ś n i a to poprawny tekst źródła: Wersja Kolberga, jest odmienna: „ Z i m n e g o w i a t r u , zimnego •— w y r w i j ż e n a m , p a n i e w i e t r z e jednego. K t ó r e g o by, jakiego? Z e d w o r a J a s i a do tego, 1 W tekście źródłowym u Kolberga * brzmienie wiersza jest n a s t ę p u j ą c e : poprawne „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , N i e c h ci P a n B ó g d o p o m o ż e , Chmielu niebożę." partykuły wzmacniającej „to" — pieś­ dobitnie z a z n a c z a , ż e chodzi t u o tego, Jasia, W p r z y p i s a c h K o z ł o w s k i podaje u w a g ę : „ W n i e k t ó ­ r y c h w s i a c h z a m i a s t tego w i e r s z a ś p i e w a j ą : „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , to n a d ó ł , to k u g ó r z e . " w 1 1 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 174. A . S t e f fen: Z b i ó r p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h W a r m i i . P o z n a ń 1931 s. 3. K o l b e r g : S a n d o m i e r s k i e 1 s. 66 n r 68, K o l b e r g : M a z o w s z e 1 s. 179 n r 63. 15 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 232—233. 174 Przybosia N i e p o p r a w n e o d c z y t a n i e t e k s t u pochodzi prawdo­ podobnie s t ą d , ż e K o l b e r g t ę z w r o t k ę u m i e ś c i ł p o d pięciolinią, nie postawił znaków przestankowych i tylko drugi wiersz rozpoczął dużą literą. Kropki i p r z e c i n k i w „ J a b ł o n e c z c e " p o c h o d z ą od P r z y b o ­ sia i s ą ź l e postawione. K r o p k a niepotrzebnie k o ń c z y wiersz drugi. Weselna pieśń o chmielu^ u K o z ł o w s k i e g o ^ , z k t ó ­ rego czerpie P r z y b o ś , m a n a s t ę p u j ą c y refren w ł a ś c i ­ wy: to tego". „Dumka dziewczęcia"is — z w r o t c e s z ó s t e j tej pieśni P r z y b o ś n a d a ł i m i ę w ł a s n e „ J a s i e ń k o " pospo­ litemu „kochankowi". Zmiana, c a ł k o w i c i e dowolna, dokonana z o s t a ł a prawdopodobnie n a rzecz zgodniejszego r y m u , w b r e w w i ę c w y s u w a n e m u p r z e z P r z y ­ 1 2 dla 1 W p i e ś n i s o b ó t k o w e j , z a p i s a n e j u P r z y b o s i a n a str. 206, do drugiego w i e r s z a z w r o t k i d r u g i e j z n ó w z a ­ kradł się błąd: Za pomocą niarz ludowy a n i e innego źródłem „ K o ł y s z ę j a cały dzień, k o ł y s z ę j a i w nocy, a nigdy s i ę nie w y ś p i ą m o j e s p ł a k a n e oczy." * „ U c i e k a j , n i e cekaj"V3, „Ze dwora Jasia będąca w P r z y b o ś w y b r a ł ten d r u g i r e f r e n z p r z y p i s u , a l e czy słusznie? IB P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 326. K o l b e r g : K a l i s k i e 23 s. 159 n r 149. IS P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s 319. !9 K o l b e r g : M a z o w s z e 3 s. 337 n r 550. 20 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 144. 21 K o r n e l K o z ł o w s k i : L u d . W a r s z a w a 1867 1 7 s. 231. �P o s p o l i c i e z n a n a i ż y w a j e s z c z e do d z i ś d n i a p i e ś ń b a l l a d o w a „ P o d o l a n k a " c y t o w a n a jest w „ J a b ł o n e c z ce" z a C z e r n i k i e m , t a k s a m o j a k i d r u g a w e r s j a b a l l a d y „ P a n i p a n a zabita". P o m i j a j ą c j u ż f a k t , ż e Czernik w swojej „Poezji c h ł o p ó w polskich" (Warsza­ w a 1951) r e k o n s t r u u j e teksty, u w a ż a m y , a ż autor a n ­ tologii p o w i n i e n b y ł c z e r p a ć t e k s t b e z p o ś r e d n i o ze ź r ó d ł a , a nie z a p o ś r e d n i c t w e m C z e r n i k a , k t ó r y s i ę ostatecznie opiera n a K o l b e r g u . P r z e j d ź m y t e r a s do innego r o d z a j u n i e z g o d n o ś c i m i ę d z y tekstem „ J a b ł o n e c z k i " a tekstami ź r ó d ł o w y m i , jakie jej autorowi p o s ł u ż y ł y za podstawę.. Z a l i c z y l i ś ­ m y do n i c h d o w o l n e s t r e s z c z e n i a . N a str. 326—327 „ J a b ł o n e c z k i " u m i e ś c i ł Przyboś p i e ś ń z a t y t u ł o w a n ą „Ej m u r a w a , murawa". T e k s t ten zaczerpnięty został z „Ludu" Kolberga^. Przyboś o p u ś c i ł t u z w r o t k ę p i e r w s z ą ( z a p i s a n ą pod p i ę c i o l i ­ n i ą ) , k t ó r e j p r a w d o p o d o b n i e n i e z a u w a ż y ł . M o g ł o to z d a r z y ć się z ł a t w o ś c i ą , z w ł a s z c z a ż e druga zwrotka z o s t a ł a b ł ę d n i e oznaczona k o l e j n y m n u m e r e m „1". Zwrotka pierwsza łączy s i ę tymczasem tematycznie z c a ł o ś c i ą i jest r o d z a j e m „ a u t o a p o s t r o f y " . D l a i l u ­ s t r a c j i c y t u j ę p i e r w s z ą z w r o t k ę za K o l b e r g i e m , p o ­ zostałe za Przybosiem: E j murawa, murawa, da, n a m u r a w i e ł a w a , ej, n a j m i l s z a m i z t o b ą , da, ż o n e c z k o z a b a w a . E j , murawa, murawa, da, n a m u r a w i e sanie, ej, n a j m i l s z e m i z w a m i , da, d z i e c i a k i gadanie. dzieci m o j e , dzieci, coście mnie obsiadły, nie siał j a , nie orał, coż będziecie jadły?" K o l b e r g w t. 19 K i e l e c k i e , n o t u j e d w i e r ó ż n e p i e ś ­ n i o S t r a l i , n a str. 161, pod n r 485 i n a str. 162 n r 487. P r z y b o ś podaje j e pod w s p ó l n y m t y t u ł e m S t r a l a , z a z n a c z a j ą c r ó ż n o ś ć pochodzenia c y f r a m i I , I I i n a ­ z w a m i m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r y c h p o c h o d z ą teksty. P o s t ę p o w a n i e takie w y d a j e się n i e s ł u s z n e m. in. i dlatego, ż e a n t o l o g i ę s w o j ą t r a k t u j e P r z y b o ś j a k o osnowę słowną pieśni. Tymczasem pieśni łączone sztucznie m a j ą n a j c z ę ś c i e j z u p e ł n i e r ó ż n y r y t m , u n i e ­ możliwiający śpiewanie na wspólną melodię połą­ czonego t e k s t u . P i e r w s z a p i e ś ń o S t r a l i o p r ó c z w i e r ­ sza p i e r w s z e g o s i e d m i o z g ł o s k o w e g o m a w pozosta­ ł y c h p i ę c i u r e g u l a r n i e po o s i e m z g ł o s e k , p i e ś ń d r u g a natomiast s k ł a d a s i ę w całości z wierszy s z e ś c i o z g ł o s k o w y c h . P o d o b n i e w p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k a i jawor" ** z n a l a z ł y s i ę d w a r ó ż n e teksty, p o ł ą c z o n e p r a w d o p o ­ dobnie n a p o d s t a w i e w s p ó l n e g o r e f r e n u „...hej' l e l u j a ! " , pomimo różnicy w budowie rytmicznej. C z ę ś ć p i e r w ­ sza s k ł a d a s i ę z trzynastu s z e s n a s t o z g ł o s k o w y c h w i e r ­ szy. C z ę ś ć d r u g a , o j a w o r z e , m a b u d o w ę nieregu­ l a r n ą : w i e r s z e 1 i 2 l i c z ą 12 z g ł o s e k ; 3, 4, 5 — 14; i 7 _ 15; 8, 9 — .13; 10 — 12; 11 — 14; 12 i 13 — 12; w i e r s z 14 — z g ł o s e k 15. 2 6 , , O j , p u ś ć k o n i a do k o n i da, s a m se i d ź do ż o n y . O j , p u ś ć konia n i e c h leci da, s a m se i d ź do d z i e c i . Ej, da, ej, da, Bliżej jednak zajmiemy się zjawiskiem odwrotnym, k i e d y to z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w ź r ó d ł o w y c h P r z y ­ boś tworzy j e d n ą całość. ł P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ N i e o d j e ż d ż a j ode mnie"2S w k t ó r e j d z i e w c z y n a d a r e m n i e u s i ł u j e zatrzymać odjeżdżającego kochanka. Z a nieczułość na p r o ś b y i ł z y dziewczyny niegodziwca spotyka z a s ł u ­ żona kara — motyw charakterystyczny i często w y ­ stępujący w pieśniach ludowych. W omawianej p i e ś ­ n i m o t y w ten w y s t ę p u j e dopiero w o m a w i a n e j z w r o t ­ ce, k t ó r e j u P r z y b o s i a b r a k , c h o c i a ż z n a j ą K o l ­ berg, z k t ó r e g o z b i o r ó w P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł : > „ U j e c h a ł ci m i l ę , złamał nogę, syję. P a n B ó g c i go s k a r a ł za g r z e c n ą dziewcynę"24. Poza o m ó w i o n y m i przykładami naliczyliśmy w s p r a w d z o n y c h p i e ś n i a c h j e s z c z e 15, k t ó r e z o s t a ł y do­ w o l n i e s k r ó c o n e przez P r z y b o s i a , o c z y m w p r z y p i ­ sach najmniejszej w z m i a n k i nie ma. Podajemy poni­ ż e j z e s t a w i e n i e o p u s z c z o n y c h (w s t o s u n k u do t e k s t u źródłowego) zwrotek w pieśniach zebranych w „ J a b ł o n e c z c e " . Z o b . : t a b l i c a 1. N i e r z a d k i m z j a w i s k i e m w o m a w i a n e j antologii jest rozbicie jednego t e k s t u ludowego, z a c z e r p n i ę t e g o od K o l b e r g a , G l o g e r a i i n n y c h w y d a w c ó w , n a d w i e co najmniej pieśni odrębnej25. I n n y m p r z y k ł a d e m omawianej kategorii jest p i e ś ń „ B o g i n k i " n a str. 83 „ J a b ł o n e c z k i " , k t ó r a w e d l e s p i ­ su r z e c z y antologii P r z y b o s i a w y p i s a n a z o s t a ł a z „ L u ­ d u " K o l b e r g a — tom 19 K i e l e c k i e , n r 489—490. P r z y ­ pisy p i e ś n i tej d o t y c z ą c e k a z a ł y p ó j ś ć ś l a d a m i a u t o ­ r a antologii, a b y dociec, s k ą d w i a d o m o , ż e „ B o g i n k i " (z d w ó c h r ó ż n y c h f r a g m e n t ó w p o w s t a ł e ) to „ u r y w k i s t a r y c h p i e ś n i p o g a ń s k i c h ze w z m i a n k a m i o p o s t a ­ ciach mitycznych"". O k a z a ł o się, że ź r ó d ł e m i przy­ pisu, i p o m y s ł u p o ł ą c z e n i a d w ó c h t e k s t ó w w j e d e n , bo t a m w ł a ś n i e f r a g m e n t y d w ó c h r ó ż n y c h p i e ś n i p o ­ dane z o s t a ł y t u ż po sobie, j e s t A . B r u c k n e r a „ M i t o l o ­ gia polska", W a r s z a w a 1924. W e d l e B r u c k n e r a „ s t r a ­ l a " to d u c h w i e t r z n y , l a t a w i e c , a w i ę c p o s t a ć m i t y c z ­ na, a „boginki", r ó w n i e ż przedstawicielki ś w i a t a m i ­ tycznego, to m a m u n y i p a n u ń c i c e . P r z y t e r m i n i e „ b o ­ g i n k i " B r u c k n e r podaje o b j a ś n i e n i e w n a w i a s i e : „ n a ­ z w a to o d w i e c z n a , rodzima"28. N i e w y d a j e s i ę r z e c z ą s ł u s z n ą n a podstawie d w ó c h w y r a z ó w , k t ó r y c h h i ­ storia jest w zasadzie nieustalona, c a ł ą p i e ś ń u z n a ć za starą, p o g a ń s k ą , t y m bardziej, ż e „ S ł o w n i k ety­ mologiczny j ę z y k a polskiego", K r a k ó w 1927, pod h a ­ s ł e m „ B ó g " — inaczej o b j a ś n i a pochodny w y r a z : „ b o g i n i — l u d o w e , o d 16 w . z n a n e boginki, m a m u ­ ny, r u s a ł k i , wiły..." Nie mogą zatem p i e ś n i za­ c y t o w a n e przez P r z y b o s i a b y ć f r a g m e n t a m i s t a r y c h , p o g a ń s k i c h ś p i e w ó w , skoro c a ł a i c h b u d o w a i s ł o w ­ n i c t w o n i e w s k a z u j ą n a to, a n a z w a m i t y c z n y c h b o g i ­ nek z n a n a j e s t u n a s dopiero od X V I w i e k u . Sztuczne ł ą c z e n i e p i e ś n i jest niezgodne z o g ó l n i e przyjętymi i gorąco propagowanymi przez s a m e g o autora antologii z a s a d a m i o w i e r n o ś c i w cytowaniu t e k s t ó w l u d o w y c h . W a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w " 2 9 pisze P r z y b o ś : „ . . . t r z e b a d b a ć , ż e b y ś p i e ­ wano melodie i s ł o w a prawdziwie ludowe, ż e b y nie c z ę s t o w a n o m i e s z k a ń c ó w miast falsyfikatami. Nie­ stety c z ę s t o s i ę z d a r z a , ż e k i e r o w n i c y c h ó r ó w i o r ­ kiestr z a c h o w u j ą s i ę wobec p i e ś n i ludowej j a k dzie­ dzice n a f o l w a r k u : z l e k c e w a ż e n i e m i p o g a r d ą d l a o r y g i n a ł u ludowego. P r z y s t r a j a j ą i m u z y k ę , i t e k s t dowolnymi fioriturkami, m i e s z a j ą zwrotki ni w p i ę ć , ni w d z i e w i ę ć , k l e c ą c ze s ł ó w r ó ż n y c h p i e ś n i j e d e n tekst bez sensu. P r a k t y k a ta p r z y p o m i n a z a b a w y d a d a i s t ó w . P o w s t a j e j a k i ś a b s u r d a l n y zlepek z d a ń w B S K o l b e r g : L u b e l s k i e 17 s. 24 n r 60. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 224. K o l b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 107, Przykładem rozbicia m o ż e b y ć p i e ś ń zapisana przez K o l b e r g a w t. 4, K u j a w y , s. 7 n r 109, k t ó r ą P r z y b o ś p r z e n i ó s ł do s w e g o z b i o r u j a k o d w i e r ó ż n e p i e ś n i : „ K i e d y b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda" — „ J a b ł o n e c z ­ k a " , s. 219 (w s k ł a d tej p i e ś n i w e s z ł y 4 p i e r w s z e zwrotki p i e ś n i zapisanej u Kolberga) — i „ Ż e b y ś ty m n i e m o j a m i ł a c h c i a ł a " — „ J a b ł o n e c z k a " , s, 242 ( p i e ś ń t a s t a n o w i 5, 6 i 7 z w r o t k ę t e k s t u K o l b e r g a ) . a s 2 4 2 5 28 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 77—78 —• p i e ś ń p o w s t a ­ ł a na podstawie t e k s t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z Zegoty Paulego „ p i e ś n i l u d u polskiego w G a l i c j i " , Lwów 1833, z a p i s a n y c h p o d k o l e j n y m i n u m e r a m i 1, 2, j a k o pieśni różne. 27 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 478. 28 A , B r u c k n e r : M i t o l o g i a p o l s k a . W a r s z a w a 1924, s. 116. 29 „ Z y c i e l i t e r a c k i e " 1953 n r 14—15 s. 7. 175 �lukrze ckliwej muzyczki, nic lub niewiele m a j ą c y wspólnego z pieśnią chłopską." D o t y c h w s z y s t k i c h n i e d o k ł a d n o ś c i dochodzi j e s z ­ cze spora l i c z b a w a r i a n t ó w tej s a m e j p i e ś n i , u m i e s z ­ c z o n y c h w r ó ż n y c h d z i a ł a c h k s i ą ż k i . W o b e c bogate­ go zasobu p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h i w o b e c f a k t u p r z e j r z e n i a przez P r z y b o s i a k i l k u d z i e s i ę c i u i c h t y ­ s i ę c y , n a l e ż a ł o b y m o ż e w ł ą c z y ć do z b i o r u t y l k o j e d e n z w a r i a n t ó w pieśni. Nagromadzenie bowiem wielu odmian tej s a m e j p i e ś n i w antologii m o ż e n a s u n ą ć c z y t e l n i k o w i s ł u s z n e przypuszczenie, ż e m n o g o ś ć n a ­ szego l u d o w e g o zasobu p i e ś n i a r s k i e g o p o l e g a n i e n a w i e l k i e j liczbie z u p e ł n i e r ó ż n y c h p i e ś n i , lecz n a d u ­ ż e j i l o ś c i o d m i a n jednego t e k s t u . I n n y m rodzajem p r z e k s z t a ł c e ń tekstowych s ą do­ w o l n e z m i a n y w p r o w a d z o n e przez P r z y b o s i a m . i n . do p i e ś n i „ J a s i e ń k o z K a s i ą p o l u b i l i s i ę " . C h o d z i tu 0 z m i a n ę imienia bohaterki Skolasi (jak brzmi w ł a ś ­ c i w e i m i ę u K o l b e r g a — M a z o w s z e t 5 s. 268 n r 278— k t ó r e g o t e k s t b y ł p o d s t a w ą d l a „ J a b ł o ń eczki") n a Kasię. Pod w z g l ę d e m rytmu, k t ó r y jedynie m ó g ł b y jakoś Przybosia tłumaczyć, pieśń nic n a tym nie z y ­ skuje. Schemat z g ł o s k o w e g o u k ł a d u zwrotek przed­ stawia s i ę następująco. Wiersze pierwszy, drugi 1 c z w a r t y k a ż d e j z w r o t k i m a j ą po p i ę ć z g ł o s e k , w i e r s z trzeci — s z e ś ć . J e d y n i e w p i e r w s z e j z w r o t c e w s k u ­ tek p r z y d ł u g i e g o imienia dziewczyny w i e r s z trzeci tekstu ź r ó d ł o w e g o (Kolberga) d ł u ż s z y jest o j e d n ą sylabę, a u Przybosia, przy zmianie imienia — k r ó t ­ szy r ó w n i e ż o j e d n ą s y l a b ę . D l a p r z y k ł a d u p o d a j e m y rozbitą na sylaby p i e r w s z ą z w r o t k ę wedle Przybosia: „Na-po-lu wiś-nie po-chy-li-ły się Ja-sień-ko z Ka-sią po-lu-bi-li się". U K o l b e r g a w i e r s z trzeci tej z w r o t k i b r z m i : „Hej Ja-sio ze „ H e j z g ó r y , (z g ó r y ) jadą Mazury, jedzie, jedzie M a z u r e c z e k , wiezie, wiezie m i wianeczek rozmarynowy, rozmarynowy." W p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ W y p r a w a p a n a do m ł y na"3i P r z y b o ś t r z y k r o t n i e o d s t ą p i ł od p r z y j ę t e g o w całej pieśni siedmiosylabicznego układu wierszy, z m i e n i a j ą c w z w r o t k a c h 24 i 25 w w i e r s z u p i e r w s z y m f o r m ę w o ł a c z a „ p a n " n a „ p a n i e " (bardzo n i e k o r z y s t ­ n a modernizacja, p o z b a w i a j ą c a p i e ś ń l u d o w y c h cech j ę z y k o w y c h ) i w z w r o t c e 36 w w i e r s z u p i e r w s z y m w s t a w i a j ą c nie i s t n i e j ą c y w t e k ś c i e ź r ó d ł o w y m ( K o l ­ b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 121 n r 203) w y r a z „ m n i e " , b u ­ rzący rytmiczną regularność wierszy. P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ K o c h a n e k j a ­ d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a " . Z w r o t k a p i e r w s z a u P r z y b o s i a ( J a b ł o n e c z k a s. 127—128): „Chciał s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u z a b r o n i ć , ze s e r d u s z k a , ze szczerego, n i e mogli m u z a b r o n i ć . " N a t o m i a s t w „ P i e ś n i a c h l u d o w y c h z polskiego Ś l ą s ­ k a " t. 1 s. 51—52 n r 14, k t ó r y c h tekst b y ł ź r ó d ł e m dla Przybosia, czytamy: „ C h c i a ł s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u zbronić, ze s e r d u s z k a ze szczerego n i e m o g l i m u z b r o n i ć . " Sko-Ia-sią". C o s k ł o n i ł o t w ó r c ę „ J a b ł o n c c z k i " do z m i a n y i m i e ­ n i a d z i e w c z y n y , nie w i e m y . W y d a j e s i ę jednak, ż e zmienianie imion w ł a s n y c h , pomijając już sprawę autentyczności pieśni ludo­ w y c h , jest n i e w ł a ś c i w e i z tego jeszcze w z g l ę d u , ż e w niektórych przypadkach, zwłaszcza w pieśniach b a l l a d o w y c h , i m i o n a w ł a s n e m o g ą p r z y c z y n i a ć s i ę do zlokalizowania i przynajmniej w przybliżeniu okre­ ślenia wieku pieśni. T y l e w sprawie wiernego przekazywania o r y g i n a ł u ludowego. P o n i e w a ż n a c z e l n ą z a s a d ą w y b o r u p i e ś n i do „ J a błoneczki" b y ł dla Przybosia artyzm, chcielibyśmy p o k r ó t c e zająć s i ę t y m zagadnieniem. B r a k teoretycz­ nych o p r a c o w a ń artyzmu w pieśniach ludowych ( J a ­ na S t a n i s ł a w a Bystronia: Artyzm pieśni ludowej. P o z n a ń 1921 — j e s t j e d y n ą p r a c ą s p r a w i e tej p o ś w i ę ­ c o n ą ) i s z c z u p ł e r a m y r e c e n z j i nie p o z w a l a j ą n a szczegółową analizę artystyczną t e k s t ó w zawartych w antologii P r z y b o s i a . S ą d oparty n a w y c z u c i u — t y m r a z e m w y p a d ł n a k o r z y ś ć autora „ J a b ł o n e c z k i " . W i ę k s z o ś ć p i e ś n i odznacza się prawdziwym pięk­ nem. L e k t u r a ich nierzadko dostarcza wzruszeń i przeżyć estetycznych, chociaż zdarzają s i ę w ś r ó d p i e ś n i i takie, wobec k t ó r y c h m i e l i b y ś m y p e w n e z a ­ s t r z e ż e n i a , czy istotnie n a l e ż ą do n a j l e p s z y c h pod w z g l ę d e m artystycznym. D l a p r z y k ł a d u cytujemy p i e ś ń z a p i s a n ą w „ J a b ł o n e c z c e " n a s t r . 25, pod n a d a n y m tytułem „ N a p a ń s k i e nie pójdę": „ C h ł o p i e c - c i j a , c h ł o p i e c , n a p a ń s k i e nie p ó j d ę , na p a ń s k i e nie pójdę, ani nie pojadę." W p i e ś n i tej, a raczej w k r ó t k i e j p r z y ś p i e w c e , do­ m i n u j ą przede w s z y s t k i m b a r d z o silne a k c e n t y spo­ ł e c z n e , lecz z a r t y z m e m m a o n a c h y b a n i e w i e l e w s p ó l ­ nego. J e d n y m z podstawowych warunków poprawności t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h jest rytmiczna z g o d n o ś ć w i e r ­ szy i strof. J e ż e l i ś p i e w a s i ę w s z y s t k i e z w r o t k i n a t ę s a m ą m e l o d i ę , to w s z y s t k i e n i e u m o t y w o w a n e z m i a n y w zakresie r y t m u s ą j e d n o c z e ś n i e wykroczeniem 176 przeciwko artyzmowi pieśni. W pieśni „Hej, z góry j a d ą mazury"30 s k r ó c o n y został wiersz pierwszy o d w i e z g ł o s k i , przez co p o z b a w i o n o go r ó w n i e ż p o ­ w t ó r z e n i a , charakterystycznego dla stylu p i e ś n i l u ­ dowej i w y s t ę p u j ą c e g o w c a ł e j p i e ś n i przez wszyst­ kie zwrotki. Zniekształcona zwrotka pierwsza brzmi n a s t ę p u j ą c o (w n a w i a s i e p o d a j e m y u z u p e ł n i e n i e t e k ­ stu n a p o d s t a w i e Z . G l o g e r a „ P i e ś n i ludu", 1892 s. 152 n r 14, z k t ó r y c h P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł ) : C a ł a ta p i e ś ń s k ł a d a s i ę z szesnastu dwuwierszo­ w y c h zwrotek; k a ż d y pierwszy wiersz zwrotki m a 12 z g ł o s e k , k a ż d y d r u g i — 14, T y m c z a s e m w p r z y t o ­ czonej w y ż e j z w r o t c e P r z y b o ś w y d ł u ż a oba w i e r s z e o jedną sylabę, modernizując jednocześnie gwarowe cechy s ł o w n i c t w a . Na podstawie podanych p r z y k ł a d ó w i n a podsta­ wie wielu innych, które zostaną zacytowane w w y ­ kazie b ł ę d ó w wydawniczo-technicznych, stwierdzić m o ż n a , ż e najczęstszą p r z y c z y n ą n i e z g o d n o ś c i teksto­ w y c h antologii P r z y b o s i a z t e k s t a m i ź r ó d ł o w y m i j e s t n i e z a c h o w y w a n i e g w a r y . W e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " P r z y b o ś wprawdzie zaznacza, ż e nie u w z g l ę d n i a fo­ netycznych w ł a ś c i w o ś c i gwarowych, j a k mazurzenie, p o c h y l e n i a s a m o g ł o s e k i i n . S z k o d a , bo g w a r a — j a k o czynnik s k ł a d o w y formy z e w n ę t r z n e j p i e ś n i — bar­ dzo ś c i ś l e ł ą c z y s i ę z t r e ś c i ą . J ę z y k l i t e r a c k i n a j ­ c z ę ś c i e j nie h a r m o n i z u j e z t e m a t y k ą w p i e ś n i a c h z a ­ w a r t ą i sposobem m y ś l e n i a t w ó r c ó w l u d o w y c h . P o ­ z b a w i a n i e u t w o r ó w l u d o w y c h g w a r y o b n i ż a bardzo ich w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , odbiera i m w d z i ę k i u r o k . Pobudki społeczne, którymi kierował się Przyboś chcąc j a k najbardziej udostępnić i r o z p o w s z e c h n i ć p i e ś ń l u d o w ą , nie u z a s a d n i a j ą w ż a d n y m w y p a d k u w p r o w a d z a n i a do n i c h z m i a n t e k s t o w y c h . KoJejno przechodzimy do o m ó w i e n i a k l a s y f i k a c j i p i e ś n i dokonanej przez P r z y b o s i a w „ J a b ł o n e c z c e " . Klasyfikacja Bystronia, oparta n a zasadzie t r e ś c i o w o - f u n k c j o n a l n e j , daje n a j o g ó l n i e j s z e t y l k o r a m y p o d z i a ł o w e , b ę d ą c p i e r w s z ą u n a s p r ó b ą tego r o d z a ­ ju. Wydaje : że krokiem naprzód w tym zakresie jest k l a s y f i :ja, p r z y j ę t a przez „ P r a c o w n i ę badania tekstów luć ych" P I S — również treściowo-funkcjon a l n a , posz ona w schemacie g ł ó w n y m i rozbudo­ w a n a wew: rznie. Moment i k c j o n a l n o ś c i ograniczono t u j e d n a k do p i e ś n i treś< vo z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i , w y k l u c z a ­ no P r z y b e . 3i P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 222—224. J a b ł o n e c z k a s. 135—139. �j ą c m o ż l i w o ś ć z a m ę t u w y n i k a j ą c e g o z f a k t u , ż e te same pieśni w r ó ż n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h m o g ą p e ł n i ć różne funkcje. P o d z i a ł pieśni zastosowany przez Przybosia nie da się objąć ż a d n y m z wymienionych r o d z a j ó w klasyfi­ k a c j i , ani t e ż nie t w o r z y nowego s y s t e m u . A u t o r „ J a błoneczki" s w o j ą klasyfikację oparł n a niejednoli­ tych kryteriach i w ramach niekonsekwentnie wydzie­ lonych grup n i e w ł a ś c i w i e teksty p o u m i e s z c z a ł . Z a w a r t o ś ć ,,Jabłoneczki" podzielona z o s t a ł a n a g r u ­ py: „ P i e ś n i b u n t u i niedoli", „ E p i k a " , „ P i e ś n i o b r z ę ­ dowe" (w t y m p i e ś n i weselne, s o b ó t k i , p i e ś n i g a i k o ­ w e i innej, „ L i r y k a m i ł o s n a " , „ L i r y k a rodzinna", „ L i r y k a p a s t e r s k a " , „ P i e ś n i taneczne", „ P i e ś n i ż o ł ­ nierskie", „ P i e ś n i ż a r t o b l i w e " . G r u p y g a t u n k ó w l i ­ terackich m i e s z a j ą s i ę tu z grupami funkcjonalnymi. Do t y c h o s t a t n i c h n a l e ż ą p i e ś n i taneczne i ż o ł n i e r ­ skie z t y m , ż e p i e ś n i ż o ł n i e r s k i e i t e m a t y k ą d o t y c z ą ż y c i a ż o ł n i e r s k i e g o . P i e ś n i b u n t u i niedoli z o s t a ł y w y ­ dzielone ze w z g l ę d u n a i c h t r e ś ć . J a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , w o b r ę b i e s a m y c h g r u p da s i ę s t w i e r d z i ć sporo niekonsekwencji. Do pieśni e p i c z n y c h w e s z ł y np. p i e ś ń o S t r a l i , p i e ś ń o d z i e w ­ czynie i panu, k t ó r y jej dzban rozbił (miłosna),,'Za­ t y t u ł o w a n a „ Z i e l o n y dzban"3S, „ ś p i bieda"34 — p i e ś ń s p o ł e c z n o - k l a s o w a itp. P o d o b n i e dzieje s i ę w e w s z y s t ­ kich innych działach, a zwłaszcza w pieśniach ta­ necznych, z k t ó r y c h wiele p r ó c z r y t m u i melodii nie m a z t a ń c e m nic w s p ó l n e g o . Np. 3 2 „ O j , s k o w r o n e c z e k orze, da, j a s k ó ł e c z k a pogania, oj, j e s z c z e m nie w i d z i a ł a , da, takiego kochania."3S Albo: „ E j , leci g ł o s po rosie, ej, po polu, po lesie. E j , co ludzie g a d a j ą , w s z y s t k o to w i a t e r e k niesie. O j , co l u d z i e g a d a j ą , w s z y s t k o o n a s z e j doli — oj, n i e c h o to nikogo, da, g ł ó w e ń k a nie b o l i . " 38 N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , ż e u k ł a d antologii c a ł k o w i ­ cie z a l e ż y od jej autora, n i e m n i e j przeto c z y t e l n i k m a p r a w o w y m a g a ć , aby u k ł a d ten b y ł j a s n o i logicznie pomyślany. Wszystkie pieśni zawarte w „ J a b ł o n e c z c e " zaopa­ trzone z o s t a ł y t y t u ł a m i , k t ó r y c h , gdy i m s i ę p r z y j ­ rzeć bliżej, w y r ó ż n i ć m o ż n a trzy typy. T y p p i e r w s z y , n a j p o w a ż n i e j s z y , to u ż y c i e i n c i p i t u , tzn.. ż c t y t u ł p i e ś n i s t a n o w i ą p i e r w s z y lub d w a p i e r w ­ sze j e j w i e r s z e , a c z a s e m t y l k o p i e r w s z e s ł o w a tekstu. P o c z ą t e k p i e ś n i p r z e n o s i P r z y b o ś do t y t u ł u n a o g ó ł bardzo d o k ł a d n i e , z t y m ż e c z a s e m opuszcza s p ó j n i ­ ki i w y k r z y k n i k i , s t a n o w i ą c e oryginalny początek pieśni, np.: „Ożeniłem się" zamiast „A ożeniłem s i ę " ? ; „ O n a g n a ł a w o ł k i " z a m i a s t „ D a ona g n a ł a wołki"38 „Spojrzał na s ł o n e c z k o " zamiast „Oj spoj­ rzał n a s ł o n e c z k o " itp., albo t e ż , prawdopodobnie przez n i e u w a g ę , podaje i n c i p i t bez s e n s u i co gorsza, n i e j e d n a k o w o : i n a c z e j n a d t e k s t e m , inaczej w spisie rzeczy. Np.: t e k s t r o z p o c z y n a s i ę od s ł ó w : „ N j e b ą d ę sę r e c h l i żenjeł"*", t y t u ł n a d t e k s t e m b r z m i „ N j e b ą ­ dę s ę r e c h l i " , co z n a c z y „ N i e b ę d ę s i ę p r ę d k o " , a w spisie r z e c z y p i e ś ń t ę z a t y t u ł o w a n o : „ N j e b ą d ę r e c h l i ż e n j e ł " — kogo? 3 ; 3 9 3 2 Przyboś: Jabłoneczka J w . , s. 107—109J w . , s. 82. J w . , s. 394. J w . , s. 398. J w . , s. 324—325. »8 J w . , s. 357. J w . , s. 389. i » J w . , s. 264. as a* « »» 3 3 7 s. 83. T y p drugi t y t u ł o w a n i a to w y j ę c i e w i e r s z a c a ł e g o l u b jego f r a g m e n t u ze ś r o d k a p i e ś n i , np. „ Z a r z u c ę j a r u ­ ciany wianeczek" . 41 „ Z r o b i ę j a tej s w o j e j m a t u s i uciechę, uciechę, zarzucę j a ruciany wianeczek na s t r z e c h ę , n a s t r z e c h ę " — incipit s t a n o w i dopiero w i e r s z trzeci z w r o t k i . T a k samo rzecz s i ę m a w p i e ś n i pt.: „ G d z i e dziesz n o c o w a ł a " ?^2 „ A ty. p s z c z ó ł e c z k o m a ł a , gdzie b ę d z i e s z n o c o w a ł a ? " bę­ — i n c i p i t s t a n o w i dopiero w i e r s z d r u g i . T r z e c i m r o d z a j e m t y t u ł o w a n i a jest n a d a w a n i e ty­ t u ł u p r z e z samego w y d a w c ę , j a k n p . „ Ż a ł o s n a k o ­ chanka" *, „ P o ż e g n a n i e d o m u " i inne. P r z y r o z ­ p a t r y w a n i u tego ostatniego sposobu t y t u ł o w a n i a n a ­ s u w a s i ę pytanie, w j a k i m c e l u P r z y b o ś n a d a ł n i e ­ k t ó r y m p i e ś n i o m t y t u ł y sztuczne, c z a s e m n a w e t n i e ­ n a j g o r s i o g ó l n ą treść lub nastrój pieśni oddające, z a w s z e j e d n a k obce s a m e m u t e k s t o w i . T y t u ł s z t u c z n y nie m o ż e zrosnąć się z p i e ś n i ą w j e d n o r o d n ą całość, t y m b a r d z i e j ż e k a ż d y w y d a w c a m a niegorsze od Przybosia prawa nadawania nazw publikowanym p i e ś n i o m . S t w a r z a to r o z l e g ł e m o ż l i w o ś c i n a j r o z m a i t ­ s z y c h n i e p o r o z u m i e ń , gdy n p . c a ł k i e m p r z y p a d k o w o r ó ż n e p i e ś n i z o s t a n ą przez r ó ż n y c h w y d a w c ó w j e d n a ­ k o w o n a z w a n e l u b odwrotnie. T y t u ł n a d a n y n i e s ł u ­ ż y zatem identyfikacji pieśni, nie o k r e ś l a jej w ą t k u , a w k a ż d y m r a z i e nie c z y n i tego a n i s y s t e m a t y c z n i e , ani d o k ł a d n i e , wobec czego n a r z u c a n i e go p i e ś n i l u ­ d o w e j jest n i e u z a s a d n i o n e i c a ł k o w i c i e jej obce. Większość wydawnictw pieśni ludowych prawie w y ­ ł ą c z n i e z a m i a s t t y t u ł u d a j e incipit p i e ś n i . Z w y c z a j ten n a l e ż y p r z y j ą ć z a z a s a d ę . P o c z ą t e k p i e ś n i ł a t w y j e s t do z a p a m i ę t a n i a i t w o r z y z p i e ś n i ą j e d n o r o d n ą c a ł o ś ć . N a jego p o d s t a w i e c z y t e l n i k bez t r u d u po­ t r a f i d o t r z e ć do w ł a ś c i w e g o t e k s t u . P r z y b o ś w c y t o w a n y m a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w ^ " i w e w s t ę p i e do „ J a b l o n e c z k i " k i l k a ­ krotnie z w r a c a u w a g ę na wielkie zapotrzebowanie s p o ł e c z e ń s t w a na p i e ś n i ludowe i gorliwie upomina s i ę o n i e s k a z i t e l n o ś ć nie t y l k o t e k s t ó w , a l e i m u ­ zyki ludowej. „Temu pragnieniu — pisze P r z y b o ś — u d o s t ę p n i e ­ n i a t w ó r c z o ś c i poetyckiej i muzycznej ludu trzeba od­ powiedzieć dostarczeniem p i e i n i szczerze ludowych, nie zepsutych przez przypadkowych przerabiaczy i poprawiaczy"i\ „Łżeludowość jest plagą nie tylko poezji, szerzy s i ę ona hałaśliwie i w innych sztukach, a zwłaszcza w muzyce. Niebezpieczeństwo zafałszowania tego, co lu­ dowe przez czerpiących z m e l o d i i i tekst&w ludowych jest natarczywie aktualne"**. T o upominanie s i ę , n a j z u p e ł n i e j z r e s z t ą s ł u s z n e , o teksty i melodie p r a w d z i w i e l u d o w e w i ą ż e s i ę z z a ­ g a d n i e n i e m sposobu i c h p u b l i k o w a n i a . C h o d z i m i a ­ n o w i c i e o to, czy s ł u s z n ą jest r z e c z ą p u b l i k o w a n i e t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h z p o m i n i ę c i e m melodii. P r z e c i w p u b l i k o w a n i u n i e z a l e ż n i e od siebie t e k s t ó w i m e l o d i i l u d o w y c h p r z e m a w i a s t w i e r d z e n i e , ż e p i e ś ń j e s t po­ ł ą c z e n i e m d w ó c h e l e m e n t ó w : s ł o w n e g o i muzycznego, ż e rozdzielanie i c h d a j e t r o c h ę sztuczne, a p r z y n a j ­ mniej n i e p e ł n e twory i ż e przy o d ł ą c z e n i u t e k s t ó w p i e ś n i od melodii p o w s t a j ą d u ż e m o ż l i w o ś c i w ł a ś n i e stylizacji i kompozycji pseudoludowych z a r ó w n o w zakresie s ł o w n y m , j a k i m u z y c z n y m . Z drugiej z a ś strony same teksty p i e ś n i o w e s t o j ą c z ę s t o n a w y s o ­ k i m poziomie a r t y s t y c z n y m i w y d a n e oddzielnie m o ­ gą przedstawiać zbiór o d u ż y c h w a r t o ś c i a c h literac­ kich. Wydaje s i ę w i ę c , ż e obydwie formy s ą u p r a w ­ 4 1 4 2 ni a *3 41 45 •iu J w . , s. 183—184. J w . , s. 324. J w . , s. 132—133. J w . , s. 154—156. J W . , S. 6. P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w O. c. s. 7. 177 �nit>ne, z t y m j e d n a k w a r u n k i e m , ż e w k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w k r y t e r i u m w y b o r u n i e ś n i do t a k i c h z b i o ­ r ó w s t a n o w i ć b ę d ą niezaprzeczone w a r t o ś c i b ą d ź m e l o d i o w o - s ł o w n e ł ą c z n i e , b ą d ź l i t e r a c k i e , gdy m o w a o publikowaniu samych tylko tekstów. N a j w i ę c e j zastrzeżeń budzi wydawniczo-techniczna strona „Jabłoneczki" Juliana Przybosia. Odpowie­ d z i a l n o ś ć z a to ponosi t y m r a z e m j u ż n i e t y l k o autor antologii, lecz przede w s z y s t k i m P a ń s t w o w y I n s t y ­ tut W y d a w n i c z y . T r u d w ł o ż o n y w zgromadzenie i w y b r a n i e m a t e r i a ­ ł u j e s t c h y b a t r o c h ę n i e w s p ó ł m i e r n y do z e w n ę t r z n e j szaty, j a k ą antologia o t r z y m a ł a . B r z y d k i i n i e t r w a ł y papier, z b r o s z u r o w a n a forma o p r a w y — c z y n i k s i ą ż - ' k ę n i e z m i e r n i e p o d a t n ą na prędkie „zaczytanie". Wielka ilość b ł ę d ó w drukarskich, niedbalstwo w przypisach s t w a r z a w r a ż e n i e w y d a n i a niechlujnego. S p i s r z e c z y „ J a b ł o n e c z k i " u ł o ż o n y j e s t w t a k i spo­ s ó b , ż e po t y t u l e p i e ś n i podane jest j e j ź r ó d ł o , a w i ę c s k r ó c o n a nazwa dzieła (skróty i ich pełne brzmienie podane z o s t a ł y w w y k a z i e ) , t o m — p r z y d z i e ł a c h w i e ­ lotomowych i numer pieśni. Przy cytowaniu w y d a ­ n y c h w j e d n y m t y l k o tomie „ P i e ś n i l u d u " G l o g e r a — P r z y b o ś z a z n a c z a r z y m s k ą c y f r ą — tak j a k t o m y — c z ę ś c i , n a k t ó r e sobie G l o g e r c a ł o ś ć p o d z i e l i ł , c h o ­ c i a ż c z ę ś c i te nie m a j ą a n i w ł a s n e j k a r t y t y t u ł o w e j , ani oddzielnej p a g i n a c j i i s t a n o w i ą j e d n o l i t ą c a ł o ś ć . Niekonsekwentne to oznaczenie d e z o r i e n t u j e trochę c z y t e l n i k a . M i m o to n a p o d s t a w i e s p i s u r z e c z y k a ż d ą p i e ś ń (poza k i l k o m a p o m y ł k a m i ) m o ż n a o d n a l e ź ć w dziele ź r ó d ł o w y m , n a t o m i a s t ż a d n e j nie d a s i ę bez trudu o d s z u k a ć w „Jabłoneczce", p o n i e w a ż strony nie z o s t a ł y podane p r z y p o s z c z e g ó l n y c h p i e ś n i a c h , lecz dla c a ł e g o r o z d z i a ł u ł ą c z n i e , n p . : „ L i r y k a m i ł o s n a — s. 217—314", T o s k o m a s o w a n e p o d a w a n i e stron z m u ­ sza c z y t e l n i k a do s z u k a n i a cztero- albo d w u w i e r s z o ­ wego t e k s t u n a p r z e s t r z e n i b l i s k o stu stron. Z a s t r z e ż e n i a b u d z ą r ó w n i e ż przypisy. S k ł a d a j ą się na nie uwagi d o t y c z ą c e n i e k t ó r y c h pieśni i s ł o w n i c z e k w y r a z ó w gwarowych. W y d a j e się, ż e w w y d a w n i c t w i e popularnym, j a k i m jest „Jabłoneczka", p o ż y t e c z n i e j ­ szy b y ł b y s ł o w n i k u ł o ż o n y w p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n y m . S ł o w n i k ten trzeba b y ł o b y nadto u z u p e ł n i ć o b j a ś n i e ­ n i a m i c a ł y c h z w r o t ó w , bo p r z y p i s y n i e o b e j m u j ą c a ­ ł e g o m a t e r i a ł u . Np. w p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ C e b r z i cek s i ę o s u ł " , s. 307, w y j a ś n i o n o t y l k o : „ o s u ł s i ę — r o z s y p a ł się", p o m i n i ę t o natomiast c a ł y drugi wiersz drugiej z w r o t k i : „prze j e d y n cebrzicek g a z d o w a ć bed y m a " , k t ó r y t ł u m a c z y ć n a l e ż y : „i bez jednego ceberka b ę d z i e m y gospodarzyć". Nie został w y j a ś n i o n y r ó w n i e ż m. in. w y r a z „ p a s t e w n i c z e k " — zdrobnienie od „ p a s t e w n i k " — „ m a ł e p a s t w i s k o " ( J . K a r ł o w i c z ; S ł o w n i k g w a r p o l s k i c h , t. 4, 1906, s. 51), m n i e j z r o ­ z u m i a ł y z w ł a s z c z a d l a odbiorcy m i e j s k i e g o , n i ż w y ­ raz „ ł u m r a " — „ u m r ę " * ? , k t ó r e g o z r o z u m i e n i e w k o n ­ tekście nie nastręcza ż a d n y c h trudności. Przybosiowi c h o d z i ł o o pokazanie p i e ś n i reprezen­ t u j ą c y c h c a ł y k r a j : „Przestrzegając tej naczelnej za­ sady w y b o r u — pisze — -nie dopuszczającej wyjątków na rzecz utworów wyraźnie chybionych lub zbyt znie­ kształconych, dobierałem teksty tak, żeby przedsta- 4 7 « 4 9 5 0 5 1 niku. 178 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 467. J w . , s. 6—7. J w . , s. 62: O j b i j ą - c i m n i e , b i j ą , J w . , s. 62—63: Ż e b y n i e te pany. J w . , s. 130—131: P i e ś ń o d z i e w c z y n i e i wiały twórczość poetycką całego obszaru etnograficz­ nego Po Es k i " * . P o s t u l a t ten z o s t a ł w antologii z r e a l i z o w a n y . P i e ś n i r e p r e z e n t u j ą r z e c z y w i ś c i e w s z y s t k i e regiony, ale n i e w y n i k a to z u k ł a d u k s i ą ż k i . P o d a n e n a d t y t u ł e m n a ­ zwy miejscowości: „Od Klimontowa (Gorlice)"«, „Od M s z c z o n o w a " , „ R o z b a r k " 5 i — o p r z y n a l e ż n o ś c i do r e g i o n u niczego c z y t e l n i k o w i n i e m ó w i ą . D l a odpo­ w i e d n i e g o z l o k a l i z o w a n i a p i e ś n i trzeba b y sięgnąć albo do s p i s u rzeczy i z podanego ź r ó d ł a w n i o s k o w a ć 0 regionie, albo do s ł o w n i k a geograficznego l u b po­ s z c z e g ó l n e j mapy. Obok tych n a z w powinna by s i ę znaleźć przynajmniej nazwa powiatu lub w o j e w ó d z ­ t w a , k t ó r a b y w p r z y b l i ż e n i u region w y t y c z y ł a , a w k a ż d y m razie z o r i e n t o w a ł a w geograficznym p o ł o ż e ­ n i u m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r e j d a n a p i e ś ń pochodzi. W spisie r z e c z y , z a w a r t y m n a str. 495—512, p o d a n e są zbiory pieśni ludowych, z k t ó r y c h P r z y b o ś zaczerp­ n ą ł t e k s t y do s w o j e j antologii. P o d c z a s s p r a w d z a n i a pieśni zawartych w „Jabłoneczce" z tekstami ź r ó d ­ ł o w y m i o k a z a ł o s i ę , ż e n i e k t ó r e dane b y ł y n i e ś c i s ł e . D l a p r z y k ł a d u i j e d n o c z e ś n i e p o p r a w i e n i a b ł ę d ó w po­ d a j e m y k r ó t k i e z e s t a w i e n i e , z a w i e r a j ą c e : 1) s t r o n ę 1 t y t u ł p i e ś n i w „ J a b ł o n e c z c e " , 2) p o d a n ą w spisie rzeczy n i e w ł a ś c i w ą i n f o r m a c j ę o ź r ó d l e i 3) ź r ó d ł o w ł a ś c i w e . Zob.: tablica I I . 4 30 Podajemy też zestawienie b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w p i e ś n i a c h sprawdzonych z tekstami ź r ó d ł o w y m i . Zob.: tablica I I I . W k o ń c u pozostaje jeszcze j e d n a s p r a w a — to k a r t a t y t u ł o w a . R a m k a j e j s k ł a d a s i ę z d w ó c h l i n i i — ze­ w n ę t r z n e j g r u b s z e j i w e w n ę t r z n e j — o d l e g ł e j od p i e r w ­ szej m n i e j w i ę c e j o c e n t y m e t r — c i e ń s z e j . W g ó r n e j c z ę ś c i obramowanego pola znajduje s i ę napis k a p i t a l i k a m i petitu: J U L I A N P R Z Y B O Ś , n i ż e j — t ł u s t y m d r u k i e m , w y r a ź n i e o d b i j a j ą c y m s i ę od p o z o s t a ł y c h n a p i s ó w : J a b ł o n e c z k a , jeszcze n i ż e j — k u r s y w ą , u j ę ­ ty w d w a w i e r s z e po d w a w y r a z y — p o d t y t u ł : Anto­ logia polskiej pieśni ludowej. U d o ł u , pod f i r m o w y m sygnetem, umieszczony nakładca: P I W . Identyczny u k ł a d p o w t ó r z o n y jest n a o k ł a d c e . P i e r w s z e w r a ż e ­ nie s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , ż e a u t o r e m , w podsta­ w o w y m z n a c z e n i u tego w y r a z u , jest J u l i a n P r z y b o ś , tzn. — ż e w s z y s t k i e u t w o r y s k ł a d a j ą c e s i ę n a zbio­ rek, z o s t a ł y przez niego n a p i s a n e . Z n ó w m a m y do czynienia z t y ł u ł e m nadanym, wprowadzającym w błąd odbiorcę. Tytuł zbiorku zapożyczony został z tekstu. A u t o r n a d a ł go w c z e ś n i e j j e d n e j z p i e ś n i w e ­ s e l n y c h ^ , w k t ó r e j j a b ł o n e c z k a jest s y m b o l e m z a m ę ż c i a . Dlaczego P r z y b o ś „ J a b ł o n e c z k ę " u p a t r z y ł so­ bie n a n a z w ę s w o j e j antologii, nie u m i e m y n a to o d ­ p o w i e d z i e ć . M o t y w j a b ł o n e c z k i n i e jest w p i e ś n i a c h ludowych ani najczęstszy, ani najbardziej charakteiystyczny. „ A n t o l o g i a p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j " — w ł a ś ­ ciwa nazwa, o k r e ś l a j ą c a z a w a r t o ś ć i rodzaj zbioru, j a k o p o d t y t u ł ginie pod „ w y t ł u s z c z o n ą " „ J a b ł o n e c z ­ k a " . T a k i u k ł a d graficzny k a r t y t y t u ł o w e j w y w o ł u j e nieporozumienie i w p r o w a d z a w b ł ą d j u ż p r z y p i e r w ­ szym zetknięciu się z książką. Recenzja niniejsza p o w s t a ł a w w y n i k u pracy nad m a t e r i a ł a m i P a ń s t w o w e g o Instytutu S z t u k i i w to­ ku licznych dyskusji Z e s p o ł u Folklorystycznego P I S . Za w s p ó ł p r a c ę i ż y c z l i w ą k r y t y k ę autorka s k ł a d a c a ­ ł e m u z e s p o ł o w i serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . s przewoź­ ~> J w . , s. 143—144, Maria Błońska �T A B L I C A Strona i t y t u ł p i e ś n i u Przybosia 147 P i e ś ń d z i ę k c z y n n a p o obiedzie I Źródło Opuszczenia Kolberg: Radomskie 22 s. Zwrotki 3,4,5 175 i 7. weselnjitn 161-2 Rozpleciny V. Kolberg: Mazowsze s. 246 nr 130 D w a w i e r s z e po wierszu 14-um. 3 197 Nie b ę d z i e s z , 4 214 Z pieśni 5 219 6 220 Kolberg: Mazoujsze 3 s. 120 nr 84 D w i e p i e r w s z e zwrotki, Kolberg: Mazowsze 5 s. 113 nr 53 Zwrotki 4, 8-16, 18 ,19. Kiedy b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr 109 Zwrotki Z a J a s i e m do Kolberg: K u j a w y 4 s. 33 n i 165 Cztery zwrotki k o ń c o w e . Marysiu dożynkowej Śląska 5-10. 7 231-2 J a s i e ń k o z K a s i ą polubili s i ę Kolberg: M a z o w s z e 5 s. 2 6 « nr 278 8 233-4 S z u m i las Kolberg: Mazowsze 5 s 272 9 241-2 Koło mego o g r ó d e c z k a Kolberg: Kaliskie 23 s. 99 nr 53 Zwrotki 8-11. 242 Ż e b y ś ty mnie, moja m i ł a , Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr Zwtotki 8-10. 10 263 nr 109 Brak ostatniej z w r o t k i . Brak zwrotek 5-3. chciała 11 250 12 259 Oj, wołałem, 277-87 Biała l e l i j a 13 Przy oknie s p a ł a wołałem Kolberg: P o z n a ń s k i e 12 s. 194 nr 371 T e k s t k r ó t s z y o d w i e zwrotki. Kolberg: Mazowsze 3 s. 140 nr 121 Brak zwrotek 3-S. Kolberg Sandomierskie 1 s. 58 nr 53 Z 33 z w r o t k o w e j p i e ś n i wy­ brane tylko zwrotki 27-29. [4 280-81 T o p ó l s i ę 15 283 Kolberg: Sandomierskie 1 s. 136 nr 165 rozwija H u l a j , bujaj, j e l e n i u Kolberg: Mazowsze 5 s. 277 nr 298 Zwrotki 1-4 i 13-18. Zwrotki 5-11, oddzielone przez Kolberga od poprzed­ nich p o z i o m ą kreskg. T A B L I C A Nr Strona i t y t u ł p i e ś n i u 1 80 2 143 Przubosia II Ź r ó d ł o podane mylnie Pieśń o gołębiu Kolberg: P i e ś n i , nr 10 a. Z ł o t e ziarno Kolberg: Kaliskie 13, s.169 Sprostowanie Informacja nr 170 mylna. Powinna b y ć : K o l b e r g 23 . . . 3 1 4 5 - 6 Ł a d o 1,11.111. 4 177 Już-ci 5 225 T u r l a m j a se, 6 257 Prosto mego o k i e n e c z k a Kolberg: P o z n a ń s k i e i 2, lir 271 Powinno byc: Kolberg, 12. Po/nariskie, s.145 nr 272. 7 273 K o c h a n c c z k a po chodzi Steffen Informacja 8 314 Na kopieczku kwitnie r e ż P i e ś n i I I , nr 331 9 347 A wyjrzyjże, dziewczyno Kolberg: P i e ś n i , 11, nr 5 Kolberg: L u b e l s k i e l G , nr 27.219,211. Kolberg; K i e l e c k i e 18, nr 217 pojechał turlam sadeczku Kolberg: P o z n a ń s k i e 12, s. c Informacja mylna. 289 mylna. Powinno b y ć : Pieśni, H , s. 331 nr 272 c. Inforinccjo mylna. �T A B L I C A Nr I Str. III Jest Pieśń 2 3 75 83 103- - 6 4 5 6 112- - 3 115- - 9 121- - 2 wiersz 6 j 7 O turze, co z ł o t e różki m a Strala zwrotka 2 wiersz O dzieciach p o w r a c a j ą c y c h z n i e w o l i 18 tureckiej ,. 4 W s z y s t k i m ludziom jest ś w i a d o m o „ 18 J a s i u z w o j e n k i jedzie ., Brat zabija s i o s t r ę 3 „ 127 8 129 - 3 0 135- - 9 K o c h a n e k j a d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a Pod Krakowem w e wsi co sie b u ł o s i a ł o W y p r a w a pana do m ł y n a 7 a 9 10 11 12 13 14 15 Ib 17 li! 19 20 21 22 23 24 25 „ 143 147- - 8 154- - 6 164 174 175 178 188 193- - 4 206 211- - 1 2 Z ł o t e ziarno Bóg zapiać P o ż e g n a n i e domu Wianek weselny I . Na wieczór przedślubny Po wianek P r z e l e c i a ł y ptaszki W y s z ł a Kasieńka Kole ł a s a Zimnego wiatru P i e ś ń gaikowa ., >• 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 213 214 222- - 4 231- - 2 232- - 3 Podkoziolek Z pieśni dożynkowej H e j , z g ó r y jadą Mazury J a s i e n k o z Knsią polubili s i ę Dumka d z i e w c z ę c i a jt 238 243 - 4 245 - 6 246 - 7 S k o c z y ł z konia n i e u w a ż n i e A z w i e c z o r a czarna burza P o w i e d z i e mi, powiedz Lipeńka 251- - 5 2 263 2b6 267- - 8 272- - 4 275 277 - 8 296 J e d z i e konik z miasta Po c ó ż e ś c h o d z i ł a Droga do dziewczyny P r z y j e c h a ł o siedmiu Gricbziujszczek ji łupod Nie są to ptaszkowie, tylko k a w a l e r o w i e B i a ł a leiija Pierse kury zapiały 48 49 50 51 52 324 326 332 - 3 343- - 4 357- - 8 Gdzie będziesz nocowała M a m b a b ę , mam A dala s i ę moja pani matka Poleciała gąska Piosenka ś w i n i o p a s a „ 1 „Ii wiersz 2 zwrotka 9 w i e r s z „ 24 ,, „ 25 „ 36 w i e r s z 12 z w r o t k a 5 wiersz 6 4 3 „ 1 „ 1 ., 3 3 „ 2 11 „ 12 „ 15 „ tytuł 4 1 2 3 2 1 1 l 1 1 3 3 3 4 2 3 3 2 1 2 2 ,. I „ 15 1 3 2 2 2 1 3 2 9 17 22 24 3 4 2 1 ., „ ,, 4 .. ., „ ., .. ., „ „ „ „ „ „ 2 3 1 „ 2 „ „ 1 2 1 1 14 Powinno b y ć szczure dolej szyre dali swej pitrzyj tohie juzem się ja rozmyśliła zabronić pokochało na p r ó g panie pumę mnie a pan m ł o d y ł a u y, ściHny Jawy, s t o ł y oj t y l i rai dobrze pr*ez nie m o s z c i j a d o m a Mareskie wsie u c i s k a j , n i e uciekaj do pierścionka pawie prosił o jej 0 wieniec podkoziolka dożęli Hej, z góry mi Jasieńku w rynku Jasieńka dziew z ę stada ciebie Jasieczku goni bystro mam j a mila na r ę k u mi s i o j n ł a m se wtórowany dziewukl lelijo 1 se z d j ą n te bucicki pszczółeczko nie s p t z e d a m mię te docy swojej patrzaj tobiem juzem się już j a rozmyśliła zbronić zakochało za próg pan pan a m ł o d y pan ściany, ławy stoły, ławy 0 tyla mi dobrze przed nie masz ci j i doma Marewskie wsio uciekaj, nie c e k a j to pierścienia panie p r o s i ł jej o wieniec podkoziolek dożęlim Hej. z góry, z góry mnie Jasiuleńku w ryku ( p ł o c i e ) Kochanka złoto stado siebie Jasieńku płynie bystra mam-U mata na r ę c e ma stojala se wy torowany dziewuli lelija 1 z d j ą n se b u c i c k l pscółeńko i sprzedam mi to decy �GARNCARSTWO L U D O W E Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1955 P o s t ę p techniczny z w ę z i ł m o ż l i w o ś c i produkcyjne g a r n c a r s t w a ludowego. J u ż u p o w s z e c h n i e n i e pieców kuchennych krytych blachą, .dało p i e r w s z e ń s t w o praktyczniejszym i wytrzymalszym „żeleźniakom" przed g l i n i a k a m i , s k u t k i e m czego m a s o w o , f a b r y c z n i e w y ­ twarzane garnki ż e l a z n e i emaliowane stały s i ę groź­ n y m k o n k u r e n t e m k r u c h e g o t o w a r u , o b w o ż o n e g o po targach i jarmarkach. T a k ż e wprowadzenie w i r ó w e k o g r a n i c z y ł o k o n i e c z n o ś ć p o s ł u g i w a n i a s i ę w gospo­ darstwie w i e j s k i m naczyniami zasobowymi. Poza t y m rozkruszanie s i ę z w y c z a j ó w ludowych, w k t ó r y c h gli­ n i a k i s p e ł n i a ł y w a ż n ą rolę, t e ż nie w y c h o d z i ł o g a r n ­ c a r z o m n a dobre. W t y c h w a r u n k a c h g a r n c a r s t w o — j a k o p r z e m y s ł t y p o w o glebae a d s c r i p t u s , n a w s k r o ś l u d o w y , bo u p r a w i a n y p r z e z l u d i n a u ż y t e k l u d u — t r a c i ł o coraz b a r d z i e j s w ó j c e l i p o d s t a w y r o z w o j u . A j e d n a k w g a r n c a r s t w i e o d b i j a s i ę poziom k u l t u ­ ry m a t e r i a l n e j i o b y c z a j o w e j p r z e s z ł o ś c i , a nadto po­ z i o m s z t u k i ż y c i a codziennego. Dlatego w a r t o b y ł o z a j ą ć s i ę t y m tematem. Praca Romana Reinfussa o polskim garncarstwie l u ­ d o w y m w y p e ł n i a d o t k l i w ą l u k ę w naszej literaturze n a u k o w e j , niezbyt zasobnej nawet w monograficzne opracowania w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich, a p o z b a w i o n e j syntetycznego p r z e d s t a w i e n i a c a ł o k s z t a ł ­ tu t e g o ż p r z e d m i o t u . N a p i s a n a j e s t p r z e j r z y ś c i e i z r o ­ z u m i a l e dla szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , a do n a u k i w n o s i w i e l e nowego m a t e r i a ł u , zdobytego podczas b a ­ d a ń terenowych, prowadzonych systematycznie od k i l k u lat przez P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , b a d a ń indywidualnych oraz czynnej w s p ó ł p r a c y z akcją k o n ­ k u r s o w ą , o r g a n i z o w a n ą przez M i n i s t e r s t w o Kultury i Sztuki w różnych w o j e w ó d z t w a c h . Autor dokonał c z y n u pionierskiego, p o d a w s z y po r a z p i e r w s z y w n a ­ szej l i t e r a t u r z e w s p o s ó b z w i ę z ł y dzieje r z e m i o s ł a g a r n c a r s k i e g o od z a r a n i a m ł o d s z e j e p o k i k a m i e n n e j a ż do n a s z e j współczesności, w której wytwórcy z r z e s z e n i zostali w s p ó ł d z i e l n i a c h ; po r a z p i e r w s z y p o d a ł p r z e g l ą d form i zdobnictwa n a c z y ń w y r a b i a ­ n y c h n a obszarze P o l s k i L u d o w e j i po r a z p i e r w s z y s c h a r a k t e r y z o w a ł ż y w e do d z i ś w t e r e n i e ogniska garncarskie. T o wszystko j e d n y m tchem n a l e ż y po­ w i e d z i e ć o k s i ą ż c e Reinfussa, obfitującej w bogac­ t w o r z e t e l n i e zebranego i dobrze u p o r z ą d k o w a n e g o materiału. Nadto należy p o d k r e ś l i ć , ż e fotografie p r z e d m i o t ó w z o s t a ł y d o s k o n a l e w y b r a n e przez a u t o ­ r a . I l u s t r u j ą one istotnie n a j l e p s z e okazy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego z a r ó w n o co do k s z t a ł t u , j a k i co do z d o b n i c t w a . S z k o d a , ż e do poziomu s a m e j se­ l e k c j i n i e dostosowano t e c h n i c z n e g o p o z i o m u r e p r o ­ d u k c j i . N i e m a l w s z ę d z i e r a z i n a s t ł o poplamione, a jego p r o p o r c j a w s t o s u n k u do samego p r z e d m i o t u c z ę s t o jest w a d l i w a . Nadto n a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e dolepione n a k o ń c u k s i ą ż k i e r r a t a o b e j m u j ą , niestety, t y l k o 1/3 i l o ś c i p o m y ł e k drukarskich. Mimo tych i i n n y c h usterek, k s i ą ż k ę n a l e ż y u w a ż a ć z a u d a n ą pozycję wydawnictwa „Sztuka". P o n i e w a ż jednak badania ceramiki ludowej w P o l ­ sce b y n a j m n i e j n i e d o b i e g ł y k o ń c a , a w b l i s k i m c z a ­ sie m o ż n a s i ę s p o d z i e w a ć m o n o g r a f i c z n y c h opraco­ w a ń w a ż n y c h , a niedostatecznie poznanych ośrod­ k ó w g a r n c a r s k i c h , w y d a j e m i s i ę , ż e p o ż ą d a n e jest zaopatrzenie n i n i e j s z e j r e c e n z j i w dodatkowe u w a g i . Przede w s z y s t k i m n a l e ż a ł o b y ustalić t e r m i n o l o g i ę technologiczną garncarstwa, która w książce Rein­ fussa nie zawsze jest trafna. A w i ę c : c z e r e p e m n a z y w a s i ę z w y k l e nie s u r o w e tworzywo naczynia glinianego, ale j u ż w y p a l o n e . J e s t on z z a s a d y po­ rowaty w naszych naczyniach ludowych z powodu wypalania ich w temperaturze niskiej. A n g o b ą nie n a z y w a s i ę u n a s p o l e w a , lecz p o w ł o k a z g l i n k i , w y s t ę p u j ą c a w ludowych naczyniach glinianych jako p o b i a ł k a (aczkolwiek francuskie s ł o w o e n g o b e, a w i ę c to, co s c a l a s i ę z i n n y m przedmiotem, m o ż e o d ­ n o s i ć s i ę z a r ó w n o do p o b i a ł k i , j a k i s z k l i w a ) . G 1 i n k a k o l o r o w a n i e j e s t t y m s a m y m co p o l e w a , p o1e w a z a ś nie jest c z y m ś innym n i ż glazura, g d y ż polewa, g l a z u r a , s z k l i w o — to jedno. W podanych przez autora informacjach o d n o s z ą ­ c y c h s i ę do t e c h n i k i p r o d u k c j i n i e m a ż a d n y c h u c h y ­ b i e ń . O d z n a c z a j ą s i ę one z w i ę z ł o ś c i ą . N i e m n i e j , w y ­ daje m i s i ę , ż e n i e k t ó r e u w a g i w y m a g a j ą r o z s z e r z e ­ nia. J e ś l i n p . c z y t a m y , ż e g a r n c a r z e p r a ż o n y ołów m e ł l i w ż a r n a c h na proszek i p r z e s i e w a j ą c przez sito o k u r z a l i n a c z y n i a , ale „ w w i e l u o ś r o d k a c h z a ­ p o m n i a n o j u ż o t y m sposobie" — w y d a j e m i s i ę , ż e n a l e ż a ł o b y d o d a ć , ż e to o d w r ó c e n i e s i ę od tego r o ­ dzaju techniki glazurowania b y ł o w y n i k i e m smutnych d o ś w i a d c z e ń garncarzy, którzy stwierdzili (szczegól­ nie n a U k r a i n i e ) , ż e p y ł o ł o w i o w y z a t r u w a ł i c h o r ­ ganizm, w y w o ł u j ą c r ó ż n e schorzenia, kurcze ż o ł ą d k a , krwotok w e w n ę t r z n y , a nawet u t r a t ę wzroku i epi­ lepsję. (Także nadmiar ołowiu w niskotopliwym s z k l i ­ wie, w y ł u g o w y w a n y przez k w a s y w potrawach, s t a w a ł się przyczyną rozmaitych o b j a w ó w zatrucia orga­ n i z m u z c h o r o b ą „ k o l i k " n a czele). R o z d z i a ł o k s z t a ł t a c h n a c z y ń w i i to b y w p r z y s z ­ łości u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m gwarowym. L u d bowiem, k t ó r e g o j ę z y k s p e ł n i a ł dobrze r o l ę n a r z ę d z i a p o r o z u ­ miewania się ludzi m i ę d z y sobą, w y t w o r z y ł wcale bogatą onomastykę kształtów naczyń, regionalnie z r ó ż n i c o w a n ą , podobnie z r e s z t ą j a k samo g a r n c a r s t w o . O d n o s i s i ę ona p r z e w a ż n i e do p o j e m n o ś c i n a c z y ń l u b ich k s z t a ł t u o g ó l n e g o . Wystarczy w s p o m n i e ć , ż e w czasopiśmie warszawskim „Pamiętniku ReligijnoM o r a l n y m " z r. 1854 autor a r t y k u ł u o I ł ż y , w y w o ż ą ­ cej w X V I i X V I I w . t o w a r g l i n i a n y do G d a ń s k a i S z w e c j i — podobnie j a k K o ł a c z y c e , D e n k ó w i B y d ­ goszcz — takie z n a ł n a z w y g a r n k ó w : „ p ł a s z c z y z n y" — to jest m i s k i , p o k r y w y i r y n k i ; „drobiszc z e" — b y ł o n a z w ą m a ł y c h g a r n k ó w ; „p o d p n i ac z ę t a" — t a k z w a ł y s i ę k w a r t ó w k i ; „o b s z e r n i a k i " — to t r z y k w a t e r k ó w k i ; „ p n i a k i " — to garnce; „j a g i e 1 n i k i " — d w u g a r n c e ; „kruszc e" — s t ą g w i e . W O l k u s k i e m z a ś , w e d l e S t . C i ­ szewskiego, d u ż y g l i n i a n y g a r n e k z w a ł s i ę „ s t e m p o c e k", m n i e j s z y — „ g r o s o c e k", p r z y s a d z i ­ sty z a ś , a p o j e m n y — „ k e m p i o c e k". Garnek k w a r t o w y n a z y w a ł s i ę „ c a r e c k a", n a c z y n i e do topienia s ł o n i n y — „r y n e c k a", a trójnóżek — ,,k o z ś o ł e c e k". W S a n d o m i e r s z c z y ź n i e z n a n e s ą d u ż e „ w o d z i a k i " oraz k o c i o ł e k do p a r z e n i a b i e ­ l i z n y , zw. „ p o 1 e w a n i c a". Na Śląsku Cieszyń­ s k i m karmiono n i e m o w l ę t a z n a c z y n i a glinianego z rurką, zwanego „ c y p e k", k t ó r a to n a z w a w y ­ w o d z i s i ę od p ł ó c i e n n e g o c z e p k a , u ż y w a n e g o p i e r w o t ­ n i e w r a z i e potrzeby z a smoczek do s s a n i a k a s z k i o s ł o d z o n e j . Do p o g ł ę b i e n i a w i ę c p r o b l e m u g a r n c a r ­ stwa, a w szczególności w y s t ę p u j ą c y c h w n i m form, p o ż ą d a n e jest p r z e p r o w a d z e n i e o d n o ś n y c h b a d a ń j ę ­ zykowych. Autor, d o c i e k a j ą c ź r ó d e ł w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h n a c e r a m i k ę l u d o w ą , nie w s p o m n i a ł — i s ł u s z n i e — o w p ł y w i e zagranicy. W znanych mi bowiem statutach c e c h ó w garncarskich nie c z y t a ł e m o o b o w i ą z k u o d ­ bywania takiej p r a k t y k i za granicą, c h o ć wzorem z a ­ chodnio-europejskim wymagano tego od czeladni­ k ó w c e c h u m a l a r z y , z ł o t n i k ó w , r z e ź b i a r z y itp. S t w i e r ­ dzenie tego f a k t u u z a s a d n i a ł o b y w z n a c z n y m stopniu rodzimość formy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego. Autor w s p o m n i a ł natomiast i o innych ź r ó d ł a c h w p ł y ­ w ó w : m a n u f a k t u r a c h , s z k o ł a c h oraz o i n g e r e n c j i i n ­ teligentów. T u należy zaznaczyć, że patronacka akcja i n t e l i g e n t ó w sięga c z a s ó w dawniejszych n i ż moda na l u d o w o ś ć , p o w s t a ł a wprawdzie w okresie R o m a n t y z ­ mu, ale j a k o z j a w i s k o s p o ł e c z n e r o z w i j a j ą c a s i ę do­ piero od p o c z ą t k u X X w . J a k i m i d r o g a m i m o g ł y p o ­ w s t a w a ć u l u d u n i e k t ó r e formy c e r a m i c z n e , d a j e n a m 179 �przykład M . Łopuszańska, która w „Gazecie Rze­ m i e ś l n i c z e j " n r 5 z r. 1905 podaje, ż e w P a w ł o w i e l u ­ belskim ks. P i o t r o w s k i d o s t a r c z a ł g a r n c a r z o m „ m o ­ deli w e d ł u g w y k o p a l i s k s t a r o s ł o w i a ń s k i c h lub też wedle greckich urn", a c z y n n o ś ć t ę u w a ż a ł za „ c h w a ­ lebną". Poważniejszego natomiast uzupełnienia wymaga rozdział pracy Reinfussa t r a k t u j ą c y o formie i zdob­ nictwie. W o m a w i a n i u zagadnienia formy nie m o ż e ­ m y o g r a n i c z y ć s i ę do a n a l i t y c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a części s k ł a d o w y c h naczynia: nóżek, brzuśca, szyjki, u c h a i k o ł n i e r z a (bo tak, a n t r o p o m o r f i z u j ą c n a c z y ­ n i e , n a z y w a l u d jego c z ę ś c i ) . F o r m ę b o w i e m c h a r a k t e ­ r y z u j e synteza tych c z ł o n ó w w y p o w i a d a j ą c a s i ę nie w „ w y m o d e l o w a n y m k o n t u r z e " (str. 49)), ale — lepiej p o w i e d z i e ć — w p r o f i l u , k t ó r e g o u k s z t a ł t o w a n i e jest w g a r n c a r s t w i e bodaj z a s a d n i c z e , j a k o p o d s t a w a a r ­ t y s t y c z n e j w a r t o ś c i formy. P r o f i l w ł a ś n i e s t a n o w i w z n a c z n y m s t o p n i u d i f f é r e n c i a specifica m i e d z y p o l ­ s k i m garncarstwem ludowym a analogicznymi for­ m a m i z a g r a n i c z n e g o pochodzenia. O k r e ś l e n i e p r o f i l u — co p r a w d a t r u d n e do w y s ł o w i e n i a — n a l e ż y do o b i e k t y w n e g o opisu, w k t ó r y m s t o p i e ń o d c h y l e n i a n a j w y ż s z e j w y d ę t o ś c i b r z u ś c a w g ó r ę od p o ł o w y w y ­ s o k o ś c i naczynia gra dużą rolę. N a j w a ż n i e j s z a jed­ n a k j e s t ocena p r o f i l u ze s t a n o w i s k a estetycznego, co jako wyraz naszej wrażliwości na formę, smaku i kultury artystycznej — decyduje o hierarchii z a ­ k w a l i f i k o w a n i a p r z e d m i o t u do sztuki. W charakterystyce s k ł a d o w y c h części formy g a r n ­ c a r s k i e j autor m a ł o u w a g i p o ś w i ę c i ł u c h u . T y m c z a ­ s e m t e n n a p o z ó r m a ł o z n a c z n y dodatek j e s t w k o m ­ pozycji naczynia problemem b y n a j m n i e j nie b ł a h y m . G a r n c a r z l u d o w y k s z t a ł t u j e j e i n a l e p i a bez w a h a n i a , trafia z a w s z e w sedno, bez n a m y s ł u w y b i e r a j ą c z w i e ­ lu m o ż l i w o ś c i j e d n ą — n a j l e p s z ą , o c z y w i ś c i e z a n i e ­ o m y l n y m podszeptem tradycji. A l e ceramik, k s z t a ł ­ cony w szkole, b i e d z ą c s i ę n a d w y b o r e m f o r m y u c h a , r o z w i ą z a ć m u s i zagadnienie z e s t r o j e n i a d w ó c h r z e ­ czy n i e j e d n o r o d n y c h : n a c z y n i a wytoczonego n a kole i u c h a mieszonego w d ł o n i a c h a n a d t o b r y ł y z l i n i ą , a k i e r u n k u o d ś r o d k o w e g o z d o ś r o d k o w y m . Nieobo­ j ę t n e s ą w tej p r a c y p u n k t y n a l e p i e n i a u c h a , jego g r u b o ś ć i d ł u g o ś ć , a nade w s z y s t k o k s z t a ł t , k t ó r y by u z u p e ł n i a ł naczynie, h a r m o n i z o w a ł z nim, o k r a s z a ł je, a n i e p o p a d a ł w k o n f l i k t z c h a r a k t e r e m t w o r z y ­ w a , to j e s t nie n a ś l a d o w a ł w glinie kutego ż e l a z a , g i ę t e g o d r u t u , r z n i ę t e g o d r z e w a lub o b ł ą k a p l e c i o ­ nego z p r ę c i a . T y l k o ten, kto b i e d z i ł s i ę n a d t y m problemem z g l i n ą w dłoni, wie, j a k trudno osadzić ucho, aby ono b y ł o dostatecznie d u ż e , grube i silne, b y m o g ł o s p e ł n i a ć s w e f u n k c j o n a l n e zadanie, a j e d ­ n o c z e ś n i e — b y p o s i a d a ł o k s z t a ł t zgodny z f o r m ą przedmiotu, z k t ó r y m jest ściśle z ł ą c z o n e . S a m a d o s k o n a ł o ś ć t e c h n i c z n a n i e g r a t u roli p r z o ­ d u j ą c e j . S a m e r ę c e w p r a w n e nie w y s t a r c z a j ą do w y ­ k o n a n i a p i ę k n e g o g a r n k a . Podobnie m a s i ę rzecz z s z a t ą z e w n ę t r z n ą naczynia. T y m bardziej ż e nie z a w ­ s z e z a l e ż y o n a od g a r n c a r z a . U g a r n c a r z a ludowego ż a d n a b a r w a n i e j e s t u s t a l o n a , bo technologia jego, nie o p a r t a o c h e m i ę , n i e p o z w a l a m u n a p r e p a r o w a ­ nie b a r w n y c h s z k l i w o zamierzonym kolorze ani t e ż n a niezawodne kierowanie procesem wypalania. Wskutek tych b r a k ó w wiedzy fachowej wychodzą spod jego r ę k i r ó ż n e fiolety i c z e r n i e m a n g a n u , r ó ż ­ ne zielenie m i e d z i o r a z żółcienie i brązy ugrów. M o ż n a b y d o j ś ć do p a r a d o k s a l n e g o t w i e r d z e n i a , ż e garncarz ludowy umie wiele, d z i ę k i temu, ż e w i e m a ­ ł o . W istocie j e d n a k u m i e j ę t n o ś ć jego j e s t k r u c h a . T o t e ż o g i e ń p ł a t a n i e r a z z ł o ś l i w e figle g a r n c a r z o w i , n a r a ż a j ą c go n a s t r a t y m a t e r i a l n e , ś c i e r a j ą c m u m a ­ l o w i d ł o i p r z e i n a c z a j ą c jego p r a c ę . T e n n i e p o w o ł a n y dekorator, od k t ó r e g o ż a d e n g a r n c a r z u s t r z e c s i ę nie m o ż e , zabawia s i ę nieraz w artystę, d a j ą c w szkliwie i s t n y poemat n i e u c h w y t n y c h l ś n i e ń i d r ż e ń oraz t r u d ­ n y c h do w y r a ż e n i a u r o k ó w z a m a z a ń o r n a m e n t u . P o ­ d z i w i a m y w t e d y k w i a t y , k t ó r y c h ż a d e n ogrodnik nie hoduje, i ptaki, k t ó r e w ż a d n y m k r a j u nie ż y j ą , i gwiazdy, k t ó r e n a ż a d n y m niebie nie ś w i e c ą . A l e nade w s z y s t k o cieszy n a s ś w i a d o m e d z i a ł a n i e g a r n c a r z a ludowego i jego t r a f n y w y b ó r ś r o d k ó w , k t ó r e n i e p o z w a l a j ą m u n a zagubienie s i ę m i ę d z y p r a w d ą n a t u r y a e l e m e n t a r n y m i p o s t u l a t a m i sztuki. D a n i e w y r a z u r a d o ś c i i u m o t y w o w a n i e naszego z a ­ chwytu nad dziełami naszych artystów — garncarzy t e ż n a l e ż y do o b o w i ą z k u p i s z ą c y c h o sztuce. Tadeusz CERAMIKA L U D O W A NA I OGÓLNOPOLSKIEJ Seweryn WYSTAWIE CERAMIKI I SZKŁA A R T Y S T Y C Z N E G O W E WROCŁAWIU Staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki zorgani­ zowana została w I V kwartale u b i e g ł e g o roku w M u ­ zeum Ś l ą s k i m we W r o c ł a w i u I O g ó l n o p o l s k a W y s t a ­ w a C e r a m i k i i S z k ł a A r t y s t y c z n e g o , i l u s t r u j ą c a po­ w o j e n n y dorobek P o l s k i w z a k r e s i e w s z y s t k i c h d z i a ­ ł ó w ceramiki artystycznej i szkła dekoracyjnego. Obfity m a t e r i a ł w y s t a w o w y , e k s p o n o w a n y w s p o s ó b estetyczny w k i l k u o b s z e r n y c h s a l a c h , u j ę t y z o s t a ł w szereg d z i a ł ó w , p o c z ą w s z y od m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h w y r o b ó w c e r a m i c z n y c h , z n a j d u j ą c y c h zastoso­ w a n i e w d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , poprzez u ż y t ­ k o w e w y r o b y f a b r y c z n e z porcelany, p o r c e l i t u , f a ­ j a n s u , k a m i o n k i , do e k s p e r y m e n t a l n y c h o s i ą g n i ę ć I n ­ stytutu W z o r n i c t w a P r z e m y s ł o w e g o i r ó ż n y c h uczelni p l a s t y c z n y c h czy p o s z c z e g ó l n y c h a r t y s t ó w , kończąc na ceramice ludowej, na której w niniejszej recenzji skupimy naszą u w a g ę . W y r o b y l u d o w e w y s t a w i o n e z o s t a ł y w d w ó c h ob­ szernych salach oraz w części p r z y l e g ł e g o korytarza. M n i e j s z e p r z e d m i o t y , j a k np, okazy l u d o w e j r z e ź ­ by — w oszklonych gablotkach, naczynia z a ś — na o b i t y c h s z a r y m p ł ó t n e m o t w a r t y c h stopniach. K o n ­ c e p c j a w y s t a w y w dziale w y r o b ó w l u d o w y c h b y ł a 180 z u p e ł n i e prosta. N a w s t ę p i e dano p r z e g l ą d f o r m , w y ­ s t ę p u j ą c y c h w garncarstwie ludowym, dalej r ó ż n e r o d z a j e w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h , w z a l e ż n o ś c i od g a ­ tunku surowca, techniki w y k o n a n i a i zdobienia (bi­ skwity, siwaki, naczynia malowane i glazurowane), d r o b n ą g a l a n t e r i ę i r z e ź b ę l u d o w ą (ptaszki z I ł ż y , plastyka figuralna z Medyni G ł o g o w s k i e j i U r z ę d o w a ) , wreszcie p r z e g l ą d ceramiki ludowej ilustrujący jej z r ó ż n i c o w a n i e regionalne. N a z a k o ń c z e n i e p r z e d s t a ­ wione z o s t a ł o zagadnienie r o l i n a d z o r u C P L i A w d z i e ­ d z i n i e podnoszenia p o z i o m u a r t y s t y c z n e g o l u d o w e j c e ­ r a m i k i . U k ł a d w y s t a w y m i m o s w e j prostoty o k a z a ł s i ę nieco t r u d n y dla z w i e d z a j ą c y c h , g d y ż zanadto rozpraszał poszczególne zespoły. Naczynia z tych sa­ m y c h o ś r o d k ó w w i d z i e l i ś m y raz j a k o p r z y k ł a d y form u ż y t k o w y c h , po r a z d r u g i j a k o o k a z y t e j c z y i n n e j techniki, trzeci z a ś raz w ś r ó d z e s p o ł ó w regionalnych, a czasem jeszcze czwarty — w ś r ó d o s i ą g n i ę ć nadzoru a r t y s t y c z n e g o C P L i A . Ponadto z o s t a ł on w s z c z e g ó ­ ł a c h t u i ó w d z i e p o z a c i e r a n y przez „ c h o c h l i k a w y ­ stawowego", k t ó r y d l a o s i ą g n i ę c i a efektu e s t e t y c z n e ­ go — bez s k r u p u ł ó w p r z e s t a w i a g a r n k i k p i ą c z s y - �s t e m a t y k i i l e k c e w a ż ą c w y t y c z n e o p r a c o w a n e g o przez f a c h o w c ó w scenariusza. M a t e r i a ł u wystawowego d o s t a r c z y ł a organizatorom Centrala P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, co m i a ł o te. d o b r ą s t r o n ę , ż e u w o l n i ł o i c h od k o n i e c z n o ś ­ ci p e n e t r a c j i t e r e n o w e j , ale r ó w n o c z e ś n i e zawęziło z a s i ę g w y s t a w y do e k s p o n a t ó w z o ś r o d k ó w z o r g a n i ­ z o w a n y c h w C P L i A , b ą d ź t e ż p r z e z n i ą w t e n czy inny s p o s ó b kontrolowanych. T a j e d n o s t r o n n o ś ć w y ­ boru m a t e r i a ł u wystawowego d o s y ć ujemnie z a c i ą ż y ­ ła n a c a ł o ś c i , z u b o ż a j ą c w y s t a w ę , k t ó r a s k u t k i e m te­ go w y k a z y w a ł a p o w a ż n e b r a k i . I t a k n p . w p r z e g l ą ­ dzie r ó ż n y c h f o r m z a s t o s o w a n i a n a c z y ń g l i n i a n y c h b r a k ł o c h o ć b y z d o b i o n y c h m a ś l n i c do w y r o b u m a s ł a , czy p o d k u r z a c z y d l a p s z c z e l a r z y ; w ś r ó d t e c h n i k zdob­ n i c z y c h p o m i n i ę t o s i w a k i z d e k o r a c j ą w postaci c z a r ­ nej m a l a t u r y ; z a ś w p r z e g l ą d z i e r e g i o n a l n y m poszcze­ g ó l n e o ś r o d k i , j a k np. B o l i m ó w czy P a w ł ó w , p o t r a k ­ towane z o s t a ł y w s p o s ó b jednostronny. Nie b y ł y reprezentowane takie d o s k o n a ł e p r a c o w ­ nie, j a k n p . J e l e ś n i a ń s k i e g o z M i l ó \ ^ i , Bilińskiego ze S t a r e g o S ą c z a , C z e c z e l e w s k i e g o z s i e l c z y k a (pod B i a ł ą Podlaską), J ó z e f a G ł u s z k a z C h a ł u p e k i wiele innych. Obficie natomiast pokazano wyroby z pracowni zrzeszonych w C P L i A , j a k np. s p ó ł d z i e l n i a w K a r t u ­ zach ( L . Necel, Meissner, K a z i m i e r c z a k ) , s p ó ł d z i e l n i e we W ł o c ł a w k u (wyroby W. Nowakowskiego), Siera­ dzu ( H . M u s z y ń s k i , P e r t k i e w i c z ) , T o m a s z o w i e M a z o ­ wieckim (E. Arkuszyński, J . Budkiewicz, J . Malczew­ ski, T r z e ś n i o w s k i ) , Ł o w i c z u ( L . K o n o p c z y ń s k i ) , B i e l ­ s k u - B i a ł e j (W. i F . M a t u s i a k o w i e ) , I ł ż y (W. K i t o w s k i , K o s i a r s k a , S. L u b a , S . P a s t u s z k i e w i c z , J . Poletek, J . Purski, A. Rokita, F . Bąbel, T. Bąbel, K . Ciepiel e w s k i , C . J e ż ) , P u ł t u s k u (W. L a t o s z e k , Z . P l a g o w ski, E . P i o t r o w s k i ) , B i a ł y m s t o k u (W. G a c k i , A . K r a ­ szewski, J , Panas, L . S o ł o ś c i u k i e w i c z , G . Szeremie­ tiew), P a w ł o w i e ( E . F a r i o n , J . i P . W i t e k , K . Z o ł nacz), w J a n o w i e L u b e l s k i m ( J . N o w o r o l , A . i J . S t a ń k o oraz c a ł a r o d z i n a S t a r t k ó w ) , Ł a ń c u c i e ( E . Chmiel, W. Jurek, W. K ę p a , S. K o t , J . Plizga, W. Prucnal, A. Ruta, J . Schodziński, E . Welc, J , Woś). Wyroby zaprezentowane na wystawie to prze­ w a ż n i e p o p r a w n i e pod w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m w y k o ­ nana produkcja bieżąca, którą znamy z wielu już w y s t a w czy p u b l i k a c j i . Z i n n y c h n a l e ż y wymienić wyroby Kazimierczaka z Kartuz, które ciemną, gład­ k ą g l a z u r ą o d b i e g a j ą od p o w s z e c h n i e z n a n y c h w y r o ­ b ó w k a s z u b s k i c h N e c l a czy M e i s s n e r a , oraz m a l o w a ­ ne w y r o b y M a t u s i a k ó w z B i e l a n w p o w i e c i e O ś w i ę ­ cim. tern w r e a k t y w o w a n ą t e c h n i k ę d e k o r a c y j n ą , j p r z e j d ą do r o z w i j a n i a i p o m n a ż a n i a t r a d y c y j n e g o zasobu d e ­ koracyjnego. W a ż n y moment wkrzeszenia zarzuconej techniki dekoracyjnej zbyt m o ż e s ł a b o został wykorzystany, z w ł a s z c z a z a ś t a m , gdzie p o d s u m o w y w a n o o s i ą g n i ę c i a nadzoru artystycznego C P L i A , n i e s ł u s z n i e natomiast w t y m dziale z n a l a z ł y s i ę w y r o b y K . R o g o w s k i e g o z B i a ł e j P o d l a s k i e j , k t ó r y n i e j e s t zrzeszony w s p ó ł ­ dzielni C P L i A , poziom jego w y r o b ó w t r u d n o w i ę c z a p i s a ć n a poczet z a s ł u g c e p e l i o w s k i e g o n a d z o r u . Skoro j u ż m o w a o z a s ł u g a c h , n a s u w a s i ę jeszcze jedna uwaga. N a wystawie w r o c ł a w s k i e j z u p e ł n i e nie p o d k r e ś l o n o roli, j a k ą w dziedzinie opieki n a d c e r a ­ m i k ą l u d o w ą o d g r y w a od w i e l u lat p r o w a d z o n a a k c j a Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Wiele o ś r o d k ó w g a r n ­ c a r s k i c h , k ó r y c h p r o d u k c j a zdobi d z i ś w i t r y n y s k l e ­ p ó w C P L i A , zostało odkrytych lub uaktywnionych w kierunku artystycznym przez konkursy i w y s t a w y o r g a n i z o w a n e przez W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i n i ­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i . N i e k i e d y dopiero n a t y c h właśnie wystawach zapoznawali się pracownicy C P L i A z nie z n a n y m i i m o ś r o d k a m i g a r n c a r s k i m i i n a w i ą z y w a l i pierwsze kontakty handlowe z w y ­ twórcami. Ze s p r a w ą ceramiki ludowej w i ą ż e s i ę w pewnej m i e r z e a k c j a p r o w a d z o n a przez I n s t y t u t W z o r n i c ­ twa P r z e m y s ł o w e g o , który w w y t w ó r n i f a j a n s ó w we 2 ^ T e n s a m b ł ą d p o w t a r z a s i ę n a str. 86 k a t a l o g u w y s t a w y , gdzie K . R o g o w s k i f i g u r u j e w d z i a l e z a t y ­ t u ł o w a n y m „Spółdzielnie garncarskie C P L i A " . Po r a z p i e r w s z y n a w y s t a w i e w r o c ł a w s k i e j p o k a ­ zano ś w i e ż o r e a k t y w o w a n ą c e r a m i k ę „ f l a m e r o w a n ą " z Pułtuska. Flamerowanie n a c z y ń , n i e g d y ś d o s y ć roz­ powszechnione na terenie K u r p i o w s z c z y z n y (Pułtusk, W y s z k ó w , Serock), p o l e g a ł o na tym, ż e plastyczne jeszcze n a c z y n i e g l i n i a n e p o l e w a n o b i a ł ą a n g o b ą , c z y ­ li tzw. ,,tonem", a n a s t ę p n i e ryto w z ó r z a p o m o c ą rylca. Po wyszuszeniu i wypaleniu naczynia malo­ wano je barwnymi farbami podszkliwnymi, które w drugim wypale pokrywano b e z b a r w n ą glazurą . W e d ł u g badań M. 2ywirskiej, która garncarstwu kurpowskiego p o ś w i ę c i ł a o s o b n ą pracę, flamerowa­ nie z a m a r ł o n a K u r p i a c h pod koniec pierwszego d z i e s i ę c i o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o (w l a t a c h 1928—1930). 1 Obecnie, d z i ę k i w y s i ł k o m nadzoru artystycznego C P L i A , z a r z u c o n a t e c h n i k a zdobnicza o d ż y ł a . W y r o ­ by E . P i o t r o w s k i e g o , Z . P l a g o w s k i e g o i W ł . L a t o s z k a — z a r ó w n o w formie, j a k i o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d e k o r a c j i — s t a r a j ą s i ę n a w i ą z y w a ć do t r a d y c j i . Nie z a w s z e s i ę to j e d n a k udaje, czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć d z b a n E . P i o t r o w s k i e g o , ozdobiony n a b r z u ś c u l i n i ą ł a m a n ą i szeregiem r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y c h s i ę k ł o s ó w . B y ł o b y m o ż e w s k a z a n e , aby n a d z ó r a r ­ tystyczny spółdzielni garncarskiej w P u ł t u s k u n a k ł o ­ n i ł n a p o c z ą t e k g a r n c a r z y m i e j s c o w y c h do p o w t a ­ rzania dawnych w z o r ó w , znanych z cytowanej p r a ­ cy Ż y w i r s k i e j , D o p i e r o gdy w ż y j ą s i ę oni z p o w r o - 1 Maria Zywirska: Garncarstwo Puszczy Białej. P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , T , V I I , str. 345. Ryc. 1. Reaktywowana Wyk. Zdzisław ceramika Plagowski, „flamerowaną". Pułtusk. 181 �Ryc. 2. Reaktywowana Wyk. Władysław Włocławku organizował kolektywy projektanckie, złożone z miejscowych robotnic fabrycznych lub specjalnie w tym celu zaproszonych m a l a r e k ludo­ wych z Powiśla Dąbrowskiego. Na wystawie w r o c ł a w ­ s k i e j d z i a ł a l n o ś ć ta z o s t a ł a z i l u s t r o w a n a d o s y ć j e d n o ­ s t r o n n i e — p r z e z s e r i ą t a l e r z y m a l o w a n y c h przez k o ­ l e k t y w robotnic z f a b r y k i f a j a n s ó w w e W ł o c ł a w k u . Nie b y ł natomiast w s p o s ó b r ó w n o r z ę d n y zadoku­ mentowany dorobek kolektywu malarek ludowych z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , co ze w z g l ą d u n a w n i o s k i w y p ł y w a j ą c e z p o r ó w n a n i a m o g ł o b y b y ć niezwykle interesujące. C e r a m i k i p r o d u k o w a n e j przez f a b r y k i i w p r a c o w ­ n i a c h z a k ł a d ó w n a u k o w y c h o m a w i a ć nie b ę d z i e m y , g d y ż p r z e k r a c z a ł o b y to j u ż r a m y n i n i e j s z e j r e c e n z j i . W s p o m n i e ć jednak należałoby o nielicznych wypad­ k a c h , k i e d y czy to w t o k u n a u k i , czy j u ż w p r o ­ d u k c j i p i a s t y k - d e k o r a t o r s i ą g a do d o ś w i a d c z e ń l u d o ­ w e j s z t u k i zdobniczej. P r z y k ł a d y tego r o d z a j u m o ż ­ n a b y ł o o b s e r w o w a ć w ś r ó d w y r o b ó w u c z n i ó w prof. R . K r z y w c a . W y t r a w n y ten pedagog d o c e n i ł w a r ­ tość c e r a m i k i ludowej j a k o elementarza, na k t ó r y m p o c z ą t k u j ą c y c h a d e p t ó w sztuki n a l e ż y u c z y ć p i e r w ­ s z y c h liter alfabetu zdobienia b r y ł y obrotowej. Ż e pojętni uczniowie potrafią później z tych w i a d o m o ś ­ ci samodzielnie korzystać, w i d a ć z prac dawnej u c z e n n i c y prof. K r z y w c a , I r e n y D r o ż d ż , k t ó r a w o p a r ­ c i u o l u d o w e formy d e k o r a c j i c e r a m i c z n e j p o t r a f i ł a z n a l e ź ć w ł a s n y s p o s ó b plastycznego w y r a z u , czego liczne d o w o d y d a ł a d e k o r u j ą c w y r o b y s p ó ł d z i e l n i w Suwałkach. W związku z w y s t a w ą wrocławską został wydany katalog, s t a n o w i ą c y p r a c ę z b i o r o w ą pod redakcją M . S t a r z e w s k i e j , k t ó r y d z i ę k i s w e j bogatej t r e ś c i stanowi c e n n ą p o z y c j ę bibliograficzną. Interesujące nas zagadnienia ceramiki ludowej znajdujemy w roz­ d z i a ł a c h pisanych przez J a n i n ę O r y n ż y n ę i K o r n e l i ę Popławską. Praca O r y n ż y n y („Zagadnienia ceramiki ludowej" str. 55—65) w u k ł a d z i e t r e ś c i n a w i ą z u j e do ekspo­ zycji. O m a w i a w i ę c w niej autorka zagadnienie funk­ cjonalności wyrobów garncarskich i jej związek z f o r m ą n a c z y ń ludowych, n a s t ę p n i e zajmuje s i ę po­ krótce techniką w y r o b u i zdobienia oraz a n a l i z y drobnej p l a s t y k i f i g u r a l n e j , w y r a b i a n e j w I ł ż y , M e dyni Głogowskiej czy U r z ę d o w i e . W zakończeniu s z k i c u j e s y t u a c j ę g a r n c a r s t w a ludowego, k t ó r e , t r a ­ 182 ceramika Latoszek, „flamerowana". Pułtusk. c ą c o d b i o r c ę w w i e j s k i m ś r o d o w i s k u , z y s k u j e go w mieście, i omawia dzałalność CPLiA n a odcinku ochrony tej w i ę d n ą c e j g a ł ę z i l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r ­ tystycznej. A r t y k u ł J . O r y n ż y n y , napisany w s p o s ó b n i e z w y k l e p o w ś c i ą g l i w y , i to w y ł ą c z n i e z p u n k t u widzenia C P L i A , nie daje w ł a ś c i w e g o obrazu skom­ p l i k o w a n y c h „ z a g a d n i e ń c e r a m i k i ludowej". A u t o r k a nie w s p o m i n a , ż e obok p a r u o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h , k t ó r e j a k o tako p r o s p e r u j ą , pod b o k i e m o p i e k u ń c z e j C P L i A u p a d a j ą z r o k u n a rok o ś r o d k i o w s p a n i a ­ ł y c h n i e k i e d y t r a d y c j a c h a r t y s t y c z n y c h , j a k np. z n a ­ n e od p a r u s t u l e c i K o ł a c z y c e ; ż e w i e l u c i e k a w y c h form ludowej ceramiki, mimo istniejących możli­ w o ś c i , nie reaktywowano; że są całe w o j e w ó d z t w a , k t ó r e nie p o s i a d a j ą „ s w o j e j " l u d o w e j c e r a m i k i a r t y ­ stycznej (jak np. woj. krakowskie), g d y ż n i k t nie z a ­ j ą ł s i ę i s t n i e j ą c y m i t a m do d z i ś o ś r o d k a m i g a r n ­ carskimi; ż e c e r a m i k ę l u d o w ą w bogatszym wyborze m o ż n a z a k u p i ć w ł a ś c i w i e t y l k o w stolicy, g d y ż poza t y m s k l e p y w c e r a m i k ę l u d o w ą s ą fatalnie z a o p a t r y ­ w a n e ; ż e w r e s z c i e n i k t szczerze n i e c h c e z a i n t e r e ­ s o w a ć s i ę l u d o w ą c e r a m i k ą a r t y s t y c z n ą , g d y ż jest 2 n i ą m n ó s t w o kłopotu, a obrót z punktu widzenia h a n d l o w e g o (wobec n i s k i c h cen) — n i e w i e l k i . P i s z ą c o ludowej ceramice, autorka jest j a k gdyby skrępowana swym oficjalnym stanowiskiem, które nie pozwala jej p r z y j ą ć postawy bardziej bojowej, j a k a cechuje wypowiedzi niektórych współautorów katalogu, nie c o f a j ą c y c h s i ę przed j a s n y m stawianiem z a g a d n i e ń r ó w n i e ż i t a m , gdzie w y m a g a j ą one k r y ­ tyki i d o m a g a j ą się poprawy. N a marginesie pracy O r y n ż y n y jeszcze jedna drobna uwaga. A u t o r k a p i ­ sze n a str. 57, ż e „ s i w a k i F r y d e r y k a B ą b l a s ą jego o s o b i s t ą i n n o w a c j ą z r. 1954". W i a d o m o ś ć ta, o p a r t a b y ć m o ż e n a w y p o w i e d z i samego B ą b l a , n i e odpo­ w i a d a prawdzie. T w ó r c y ludowi, z w ł a s z c z a bardziej znani, j a k w i ę k s z o ś ć a r t y s t ó w w ogóle, lubią dokoła s w o j e j osoby s t w a r z a ć l e g e n d ę . W r z e c z y w i s t o ś c i s i ­ w a k i w y r a b i a n e b y ł y w o ś r o d k a c h g a r n c a r s k i c h po­ ł o ż o n y c h k o ł o Denkowa znacznie w c z e ś n i e j . Świa­ d e c t w e m tego s ą z a c h o w a n e do d z i ś w K ą t a c h D e n k o w s k i c h piece s ł u ż ą c e s p e c j a l n i e do w y p a ł u s i w a ­ k ó w , p r z y c z y m n i e k t ó r e z n i c h w r. 1954 b y ł y j u ż nieczynne. D r u g a ze w s p o m n i a n y c h autorek, K . P o p ł a w s k a , pisze o w s p ó ł p r a c y a r t y s t ó w z z a k ł a d a m i s e r y j n e j �produkcji. Zagadnieniami z w i ą z a n y m i z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą z a j m u j e s i ę ona t y l k o m a r g i n e s o w o , k r e ś l ą c obraz s t o s u n k u , j a k i k s z t a ł t u j e s i ę m i ę d z y z a w o d o ­ wym plastykiem a ludowymi garncarzami zatrud­ nionymi w zakładzie ceramicznym. Według słów autorki, „ p l a s t y c y k i e r u j ą c y p r o d u k c j ą w tych z a ­ k ł a d a c h w p e ł n i d o c e n i a j ą p i ę k n o miejscowych form i nie k r ę p u j ą i n i c j a t y w y g a r n c a r z y " (str. 72). O b s e r ­ w a c j e jednak czynione b e z p o ś r e d n i o w cepeliowskich z a k ł a d a c h c e r a m i c z n y c h nie p o t w i e r d z a j ą tego i d y l ­ licznego o b r a z u . W r z e c z y w i s t o ś c i p l a s t y c y z a w o d o w i , zapatrzeni w e w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć artystyczną, n a j c z ę ś ­ ciej nie i n t e r e s u j ą się m o ż l i w o ś c i a m i w s p ó ł p r a c u j ą ­ cych z nimi garncarzy i bynajmniej niedają im sposobności ujawniania s w y c h artystycznych umie­ jętności. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć pewna plastyczka, k t ó r a w r. 1953 j a k o k i e r o w n i k a r t y s t y c z n y m a l o w a ł a sama wyroby spółdzielni ceramicznej w S u w a ł k a c h , nie w i e d z ą c n a w e t o t y m , ż e p r a c u j ą c y w jej z a k ł a ­ dzie g a r n c a r z e p a m i ę t a j ą jeszcze ludowe z d o b n i c t w o Fotografował i u m i e j ą m a l o w a ć naczynia. P r z y k ł a d ó w takich m o ż ­ n a by p o d a ć w i ę c e j . W y t y k a j ą c autorkom zbyt optymistyczny sposób o b r a z o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , c z y n i m y to n i e z r e c e n zenckiej n a d g o r l i w o ś c i , k a ż ą c e j s z u k a ć przysłowio­ w e j „ d z i u r y w c a ł y m " , lecz dlatego, ż e u n i k a n i e wiernego m a l o w a n i a s y t u a c j i w d z i e d z i n i e s z t u k i l u ­ dowej s t w a r z a pozory, j a k o b y n a t y m o d c i n k u w s z y s t ­ ko b y ł o „ w n a j w i ę k s z y m p o r z ą d k u " , co w p r o w a d z a w błąd opinię publiczną i usypia czujność społe­ c z e ń s t w a . T y m c z a s e m w i e m y , ż e w dziedzinie l u d o ­ w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j b y n a j m n i e j n i e dzieje s i ę dobrze. I m b l i ż e j p o z n a j e m y z a w i k ł a n y splot z a ­ g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h s i ę ze w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą t w ó r ­ czością artystyczną, tym w i ę c e j odsłania się m a n k a ­ m e n t ó w i bolączek. Odkrywanie ich i dyskutowanie jest n a s z y m wspólnym obowiązkiem. Pamiętajmy o t y m , ż e k a ż d a d o l e g l i w o ś ć w t e d y dopiero m o ż e b y ć leczona, gdy j ą d o k ł a d n i e p o z n a m y , Rss. Michał Maśliński W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J uioj. W A R S Z A W S K I E G O W d n i a c h od 29 m a r c a do 6 k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a w Warszawie Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła L u d o w e g o , z o r g a n i z o w a n a przez Z w i ą z e k S a m o p o m o ­ cy C h ł o p s k i e j , a m a j ą c a s t a n o w i ć u z u p e ł n i e n i e z j a z d u t w ó r c ó w ludowych o k r ę g u warszawskiego, który obra­ d o w a ł w t y m okresie w stolicy. C e l e m w y s t a w y b y ł o , jak informuje katalog, zspoznanie o g ó ł u z w i e d z a j ą ­ cych, a s z c z e g ó l n i e w i e j s k i c h działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h z dorobkiem a r t y s t ó w l u d o w y c h woj. warszawskiego. S a m y m z a ś autorom eksponowanych p r a c w y s t a w a m i a ł a p o k a z a ć z ł e i dobre p r z y k ł a d y p o s z u k i w a ń nowych r o z w i ą z a ń tematycznych i k o m ­ p o z y c y j n y c h w e w s p ó ł c z e s n e j sztuce l u d o w e j . T e n s ł u s z n y c e l w y s t a w y nie c a ł k i e m j e d n a k z o s t a ł z r e a l i z o w a n y . Z ł o ż y ł y s i ę n a to p e w n e n i e d o c i ą g n i ę ­ cia z a r ó w n o w doborze e k s p o n a t ó w , j a k i w s a m e j ekspozycji, N i e z r o z u m i a ł e jest umieszczenie w y s t a w y w znacz­ nej o d l e g ł o ś c i od c e n t r u m m i a s t a , niedostateczne i n ­ f o r m o w a n i e o j e j adresie (nieliczne afisze), j a k r ó w ­ nież zlikwidowanie jej n a 7 dni przed ustalonym terminem. Z tych też p o w o d ó w wiele osób zaintere­ s o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą nie m o g ł o o b e j r z e ć z g r o ­ m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w . A n i e w ą t p l i w i e w a r t o je b y ­ ło 2obaczyć, W y s t a w a o b e j m o w a ł a n a s t ę p u j ą c e działy: tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , z d o b n i c t w o w n ę t r z a oraz c e r a m i k ę . N a c z e l n e m i e j s c e n a w y s t a w i e — ze w z g l ę d u na i l o ś ć z g r o m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w i ich w a r t o ś c i a r t y ­ styczne — z a j m o w a ł o t k a c t w o . W d z i a l e t y m , j a k i w e wszystkich p o z o s t a ł y c h , eksponaty u ł o ż o n e b y ł y w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego, powiatami. N a l e ż a ­ łoby o c z e k i w a ć rozmieszczenia w y s t a w i o n y c h tkanin w j a k i e j ś k o l e j n o ś c i chronologicznej. Tymczasem układ eksponatów pochodzących z różnych okresów byl w o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i a t ó w t a k dalece niejednolity, ż e n i e p o z w a l a ł n a p r z e ś l e d z e n i e c i ą ­ g ł o ś c i r o z w o j o w e j t k a c t w a ludowego w d a n y m po­ wiecie. N i e p r z e m y ś l a n y u k ł a d z a c i e r a ł z u p e ł n i e r ó ż ­ n i c e w czasie p o w s t a w a n i a i n a s i l e n i u u ż y t k o w a n i a p o ­ szczególnych tkanin. Brak było również danych u m o ż ­ liwiających w y r ó ż n i e n i e prac najbardziej typowych dla danego p o w i a t u . U t r u d n i a to w y p r o w a d z e n i e j a ­ kichś wniosków' d o t y c z ą c y c h rozwoju tkactwa w roż­ n y c h regionach. W o b e c w i ę c t r u d n o ś c i u j ę c i a historycznego, o m ó w i ­ m y reprezentowane na wystawie działy twórczości tkackiej w kolejności podyktowanej ilością zgroma­ dzonych e k s p o n a t ó w , Najliczniejsze b y ł y tkaniny przetykane i pasiaki. P a s i a k i w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w dziale s t r o j u , j a k i w dziale t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , s ł u ż ą c y c h do n a k r y w a ­ nia ł ó ż e k , s k r z y ń , z a w i e s z a n i a n a d r z w i a c h i w r e s z ­ cie u ż y t k o w a n y c h j a k o c h o d n i k i . N a s p e c j a l n e w y ­ różnienie zasługują „gurowe" zapaski Marii Ż u r a w ­ s k i e j z R u d z i e n k a (tkane w czerwono b i a ł e p a s e c z k i n a z i e l o n y m tle) i f a r t u c h w y k o n a n y przez K u r p i o w ­ s k ą Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego w Pniewie (w w ą s k o tkane paski utrzymane w kolorach b i a ł y m , s z a r o b ł ę k i t n y m i c z e r w o n y m ) . S z k o d a t y l k o , ż e ten ostatni pasiak, u k r y t y z a b i a ł ą l n i a n ą s p ó d n i c ą , n i e b y ł u d o s t ę p n i o n y do o g l ą d a n i a w c a ł o ś c i . N i e p o z w a ­ l a ł o to o c e n i ć w p e ł n i jego w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . P a s i a k i d e k o r a c y j n e — w p r z e c i w i e ń s t w i e do p a s i a ­ stych zapasek w e ł n i a n y c h — b y ł y czysto lniane. W y ­ jątek s t a n o w i ł o kilka pasiastych k i l i m ó w w e ł n i a n y c h , z których na specjalną u w a g ę zasługują: kilim w ko­ l o r o w e pasy c h a b r o w e i g r a n a t o w e — wykonany przez S t a n i s ł a w ę J a s t r z ę b s k ą z S i e n n i c y , zielony d y ­ w a n w k o l o r o w e pasy — p r a c a M a r i i M l a d z k i e j z R u ­ dzienka i „sorc" w e ł n i a n y w szerokie pasy popiela­ te na tle c z e r w o n y m — d z i e ł o J u l i i M a z u r e k z R u ­ dzienka. W i ą z k i b a r w n y c h p a s ó w w o m a w i a n y c h t k a ­ ninach rozłożone są asymetrycznie. Zestawienia b a r ­ w n e , bardzo j a s k r a w e , n i e r a ż ą d z i ę k i o d p o w i e d n i e m u dobraniu s ą s i a d u j ą c y c h z s o b ą k o l o r ó w i szerokości pasów. T a k t k a n i n y pasiaste, j a k i p r z e t y k a n e w e ł n i a n e , r ó w n i e ż bardzo licznie e k s p o n o w a n e n a w y s t a w i e , przeważnie łączone były z d w ó c h szerokości mate­ riału. Ze specjalnym zainteresowaniem oglądaliśmy na wystawie dekoracyjne tkaniny dwuosnoWowe, które na M a z o w s z u m a j ą swoją bardzo s t a r ą tradycję sięgającą X V I wieku. W ś r ó d d y w a n ó w dwuosnowowych znalazły się znane już z poprzednich w y s t a w i k o n k u r s ó w d y w a n y D o ­ miniki B u janowskiej z W ę g r o w a . Jej bogatą t w ó r c z o ś ć c h a r a k t e r y z u j ą c ą s i ę obecnie r ó ż n o r o d n o ś c i ą w dobo­ rze b a r w , r e p r e z e n t o w a ł o niestety t y l k o k i l k a t k a ­ nin u t r z y m a n y c h w k o l o r a c h c z a r n y m i b i a ł y m , l u b b r ą z o w y m i b i a ł y m . T y p o w e b y ł o b y to d l a j e j t w ó r ­ czości p o c z ą t k o w e j , wzorowanej ściśle n a podlaskich d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h pochodzenia r z e m i e ś l n i c z e ­ go, ale n i e o b r a z o w a ł o c a ł e j j e j t w ó r c z o ś c i do r o k u 1954. Z ż a l e m m u s i m y s t w i e r d z i ć , ż e n i e s i ę g n i ę t o z u ­ p e ł n i e do j e j o s t a t n i c h p r a c , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o ­ z w o l i ł y b y p r z e ś l e d z i ć p r o c e s r o z w o j u t w ó r c z e g o tej 183 �oraz d a ł o b y p r a w d o p o d o b n i e bardzo bogaty m a t e r i a ł porównawczy. Obok tkanin n a p r a w d ę p i ę k n y c h — znalazły się na wystawie eksponaty nie p r z e d s t a w i a j ą c e żadnej w a r t o ś c i artystycznej, w y k a z u j ą c e natomiast w y r a ź ­ ne w p ł y w k u l t u r y d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j . Z a p r z y ­ k ł a d s ł u ż y ć t u m o ż e obrus W a n d y J a k u b o w s k i e j z Pogorzel K r z y w i c y , n a k t ó r y m n i e ł a d n y motyw n a turalistycznie potraktowanych k w i a t ó w przypomina wzory drukowane w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez r ó ż n e tygodniki, a z w ł a s z c z a przez wydawnictwo o r a c z e j e p i g o n a l n y m c h a r a k t e r z e „ B l u s z c z " itp. N i e l u d o w y c h a r a k t e r tego o b r u s a s z c z e g ó l n i e jest Widocz­ ny wskutek kontrastu, j a k i tworzy z umieszczonym obok s z m a c i a k i e m , u t r z y m a n y m w p a s t e l o w y c h k o l o ­ rach, a r e p r e z e n t u j ą c y m twórczość X I X wieku. S z m a ciak ten m a charakter u ż y t k o w y . Autor, nie kiero­ w a n y s p e c j a l n ą c h ę c i ą ozdobienia go, s t w o r z y ł m i m o to d z i e ł o o r y g i n a l n e , a r ó w n o c z e ś n i e c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j tego o k r ę g u . I n a c z e j m a s i ę s p r a w a z o b r u s e m . T w ó r c z y n i s i ę g n ę ł a do w z o ­ r ó w miejskich, ściśle m ó w i ą c drobnomieszczańskich, k t ó r e z m i e n i ł y p i ę k n y motyw róży, spotykany często w ludowych wzorach, n a r a ż ą c y kolorystycznie i k o m ­ pozycyjnie k w i a t c a ł k o w i c i e rozwinięty, p e ł n y , na d ł u g i e j ł o d y ż c e z k r z y c z ą c o zielonymi liśćmi. . Rys. 1, Dywan-narznta Wierzbicka z Żelechowa zielono-czarny. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). a r t y s t k i . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż e m y tego u w a ­ ż a ć z a p r z e g l ą d dotychczasowego dorobku B u j a n o w skiej. Z grupy tkanin przetykanych p o c h o d z ą c y c h z po­ w i a t u M i ń s k M a z o w i e c k i z w r a c a ł y u w a g ę z b l i ż o n e do siebie k o l o r y s t y c z n i e z i e l o n o - c z a r n e d y w a n y , ś w i a d ­ c z ą c e — przez u d a n y d o b ó r b a r w i r y s u n e k w z o r u — o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m t w ó r c ó w . W y m i e ­ nić tu n a l e ż y szczególnie p i ę k n y d y w a n - n a r z u t ę M a ­ rii Wierzbickiej, u d e r z a j ą c y p o w a g ą b a r w i szlachet­ n ą p r o s t o t ą o r n a m e n t u (rys. 1). N i e m o ż n a t e ż p o m i ­ n ą ć doskonalej p r a c y J u l i i B u d z y ń s k i e j ze S t a r o w s i (ryc. 2), o w z o r a c h k o m p o n o w a n y c h n a zasadzie k r z y ­ ża, j a k r ó w n i e ż d y w a n u I r e n y P a ł d y n y z P o s i a d a ł , o gwiaździstych motywach ornamentacyjnych. T e n s a m t y p t e c h n i k i t k a c k i e j , co d y w a n y , r e p r e ­ zentują wystawione kapy i makaty. S p e c j a l n ą u w a g ę zwraca tkanina o wzorach ciemnoczerwono-seledynow y c h , w y k o n a n a przez S t a n i s ł a w ę K r z y w n i a k z W ę ­ g r o w a ( r y c . 3), obok. niej n a r z u t a M a r i i M l a d z k i e j z R u d z i e n k a , t k a n a n a b i a ł y m postonie t u r k u s o w ą w e ł n ą w d r o b n y w z ó r o k i e n k o w y ( r y c . 4), w r e s z c i e szafirowo-biała kapa Stanisławy Cholewińskiej, rów­ n i e ż z R u d z i e n k a . A u t o r k a , d z i ę k i u m i e j ę t n e m u do­ b o r o w i splotu, s t w o r z y ł a r o z w i ą z a n i e kompozycyjne specjalnie i n t e r e s u j ą c e s w o j ą o r y g i n a l n o ś c i ą . B a r d z o c i e k a w e b y ł o b y stwierdzenie, o ile p r z e d ­ stawione p o w y ż e j ostateczne o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie ludowego t k a c t w a d w u o s n o w o w e g o n a w i ą z u j ą do s t a ­ rych mazowieckich tradycji tkackich. Wskazane by­ ł o b y w i ę c szczególnie silny nacisk p o ł o ż y ć na prze­ ś l e d z e n i e p r o d u k c j i t k a c k i e j n a o m a w i a n y m terenie w j e j r ó ż n y c h f a z a c h r o z w o j u , i to z a r ó w n o w p o c z ą t ­ k o w e j fazie p r o d u k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , j a k i p ó ź n i e j ­ szej p r o d u k c j i w i e j s k i e j . D o p o m ó c w t y m m o g ł a b y w ł a ś n i e o m a w i a n a w y s t a w a , gdyby z n a l a z ł y s i ę n a niej eksponaty najbardziej typowe ze wszystkich ośrodków produkcji tkackiej z terenu Mazowsza z ostatnich lat. B y ł o b y to pewnego r o d z a j u p o d s u m o ­ w a n i e m r o z w o j o w e g o procesu t k a c t w a i jego o s i ą g n i ę ć 184 Na w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę t a k ż e firanki siatkowe. S ą one, j a k w i a d o m o , n a j m ł o d s z ą , r o z w i j a j ą c ą s i ę dopie­ ro g a ł ę z i ą t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r o p a g o w a n ą przez C P L i A ze w z g l ę d u n a i c h ł a t w y z b y t w m i e ś c i e . B r a k j a k i c h k o l w i e k o b j a ś n i e ń d o t y c z ą c y c h pochodze­ n i a i ogromnego z a s i ę g u r o z p o w s z e c h n i e n i a firanek siatkowych w r ó ż n y c h rejonach Polski m ó g ł b y n a ­ s u w a ć b ł ę d n y wniosek o ich regionalnej specyfice m a z o w i e c k i e j . F i r a n k i — podobnie j a k i l n i a n e h a f ­ towane serwety n a stół czy komplety podobnych w t y p i e m a ł y c h s e r w e t e k — w y r a b i a n e s ą dopiero od k i l k u lat. S z c z e g ó l n i e silnie p r o d u k c j a i c h r o z w i ­ j a s i ę w spółdzielniach ludowych, p r o d u k u j ą c y c h pra­ wie w y ł ą c z n i e na rynek miejski. Wielką zasługą w y t w a r z a j ą c y c h te n o w e w y r o b y p l a c ó w e k jest p r z e ­ niesienie n a n i e s t a r y c h w z o r ó w z h a f t o w a n y c h k o ­ s z u l c z y w y c i n a n e k . W ten s p o s ó b p r z y z a c h o w a n i u c i ą g ł o ś c i t r a d y c j i t w o r z ą s i ę n o w e formy, c i e s z ą c e s i ę d u ż y m popytem w m i e ś c i e , a t y m s a m y m p r o p a g u j ą ­ ce t a m o s i ą g n i ę c i a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w z o r o w ą s p ó ł d z i e l n i ę w . P n i e ­ wie, o p i e r a j ą c ą s w o j ą p r o d u k c j ę wie w s z y s t k i c h j e j działach na wzorach ludowych, charakterystycznych d l a P u s z c z y B i a ł e j . R ó w n i e ż i w dziale s t r o j u n a j bogaciej r e p r e z e n t o w a n y n a w y s t a w i e b y ł t e n t e r e n , na k t ó r y m p n i e w s k a s p ó ł d z i e l n i a r o z w i n ę ł a swoją działalność. W z a k r e s i e t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego P u s z c z y B i a ł e j n a w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę eksponaty z a r ó w n o starsze, j a k i w y k o n a n e ostatnio. Z lat 1900 p o k a z a n a została stara „kiecka" utrzymana w charakterystycz­ n y m d l a tego o k r e s u kolorze c z e r w o n y m . Z l a t 1930 w y s t a w i o n o „ k i t e l " zielony, n o w y f a r t u c h i p i ę k n i e h a f t o w a n ą koszulę — pracę E w y Mielcarek. Znacz­ nie gorzej p r z e d s t a w i a ł s i ę s t r ó j z P u s z c z y Z i e l o n a j . Eksponaty, m i m o ż e b y ł o ich wiele, nie t w o r z y ł y zwartej całości. O g l ą d a l i ś m y tam spódnicę b r ą z o w ą „ w oczka", w zielone p a s y u ł o ż o n e poprzecznie, d w a f a r t u c h y „ o d p r z y o d z i e w k u " , pasiaste (z p r z e w a g ą k o l o r ó w czerwonego i l i l a , p r z e c i ę t e c z a r n o - z i e l o n y m i p a s k a m i ) , o p r ó c z tego c z a r n y gorset zdobiony c z e r w o ­ n y m i tasiemkami, i n o w e c z ó ł k o w y k o n a n e przez K o n o p k ó w n ę d l a C P L i A . S z k o d a , ż e nie pokazano koszuli, k t ó r a — c h o c i a ż n i e t a k bogato h a f t o w a n a jak w Puszczy Białej — dostarczyłaby materiału do u c h w y c e n i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w z a k r e s i e h a f t u na tych dwóch sąsiadujących ze s o b ą terenach, k t ó r e w i n n y c h dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i s ą c z ę s t o ­ k r o ć do siebie z b l i ż o n e . O k r ę g s a n n i c k i r e p r e z e n ­ t o w a ł y j e d y n i e d w a gorsety, w y s z y w a n e koralika­ m i . Z a z n a c z y ć n a l e ż y , ż e s t a r s z e i do ostatnich c z a ­ s ó w c z ę ś c i e j s p o t y k a n e s ą gorsety z h a f t e m p ł a s k i m . Z tego t e r e n u w y s t a w i o n o t a k ż e „ z a r ę k a w k i " , r ó w ­ n i e ż w y s z y w a n e koralikami. Pokazanie ich w oder­ w a n i u od c a ł e g o s t r o j u s a n n i c k i e g o n i e p o z w o l i ł o n a p o d k r e ś l e n i e s p e c y f i c z n o ś c i tego s t r o j u , w k t ó r y m z a - �r ę k a w k i te o d g r y w a j ą s w o j ą r o l ę . N a j w i ę k s z y m b r a ­ k i e m tego d z i a ł u e k s p o z y c j i b y ł o c a ł k o w i t e p o m i n i ę ­ cie s t r o j u k o ł b i e l s k i e g o , k t ó r y n a w e t w obecnej do­ bie u r b a n i z a c j i w s i i z a n i k u s t r o j u ludowego j e s t j e s z c z e c i ą g l e ż y w y . J e s t to t y m b a r d z i e j d z i w n e , ż e w s i e , w k t ó r y c h s t r ó j ten p o w s z e c h n i e występuje (jak na p r z y k ł a d Rudzienko), w innych d z i a ł a c h w y ­ t w ó r c z o ś c i b y ł y bogato r e p r e z e n t o w a n e . S t r ó j k o ł b i e l s k i , b a r d z o z b l i ż o n y do s a n n i c k i e g o , m ó g ł b y w s k a ­ zać na z a p o ż y c z e n i a , upodabnianie s i ę i r ó ż n i c o w a ­ nie p e w n y c h f o r m n a t e r e n a c h s ą s i e d z k i c h . N a w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j s t o s u n k o w o bogato r e ­ prezentowany b y ł dział wycinanek. Pokazano w y c i ­ nanki z powiatów: Ostrołęka, Gostynin, Węgrów i Mińsk Mazowiecki. O m a w i a n i e m a t e r i a ł u z a c z n i e m y od p o w i a t u O s t r o ­ ł ę k a , z k t ó r e g o dano p r z e g l ą d w y c i n a n e k ostatniego dziesięciolecia. Z o b a c z y l i ś m y w i ę c wszystkie ich ty­ py, z a c z y n a j ą c od n a j s t a r s z y c h ,,leluj" i „ k ó ł e k " jedno i w i e l o b a r w n y c h , do n o w y c h w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h . Bardzo i n t e r e s u j ą c e b y ł o pokazanie wielobarwnych naklejanek o k s z t a ł c i e kolistym, które dotychczas słabo było reprezentowane n a innych wystawach. Z i n f o r m a c j i z e b r a n y c h w czasie M i ę d z y u c z e l n i a n e g o O b o z u E t n o g r a f i c z n e g o w 1954 r o k u w i e m y , ż e n a terenie T a t r i W o l k o w e g o z n a n o od d a w n a w y c i ­ n a n k i w i e l o b a r w n e . B y ł y to z a r ó w n o k ó ł k a , j a k i w y ­ cinanki tematyczne. P o r ó w n a n i e „leluj" eksponowa­ nych na w y s t a w i e w y k a z a ł o nowe tendencje t w ó r c ó w ludowych polegające na zastępowaniu dawnych mo­ t y w ó w n o w y m i . W y s t ę p o w a ł o to m i ę d z y i n n y m i na przykładach zastąpienia tradycyjnych kogutków, u m i e s z c z a n y c h s y m e t r y c z n i e po obu s t r o n a c h „ l e l u i " , g o ł ą b k a m i i napisem „ P o k ó j " . Z w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h pokazano d w i e bardzo ciekawe prace S t a n i s ł a w y B a k u ł o w e j . R e p r e z e n t u j ą one k i e r u n e k w w y c i n a n k a r s t w i e , z a r z u c a j ą c y typo­ w ą d l a w y c i n a n e k s y m e t r i ę . S a m proces w y c i n a n i a poprzedzony jest o b r y s o w a n i e m k o n t u r ó w w y c i n a ­ n y c h postaci i p r z e d m i o t ó w . N i e w i a d o m o , czy p r a c e te m o ż n a z a l i c z y ć do w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h , czy też traktować je jako odrębny, nowy kierunek w twórczości ludowej. Dotychczas nikt b l i ż e j nie z a j m o w a ł s i ę t y m zagadnieniem. Wymienione prace o b r a z u j ą z a j ę c i a gospodarskie. S ą to „ W a r s z t a t t k a c ­ k i " i „Zagroda". „ Z a g r o d a " w y k o n a n a jest z papieru czarnego. M o t y w y m a j ą u k ł a d p a s o w y , p r z y c z y m w k a ż d y m z trzech poziomych p a s ó w przedstawione zostały schematycznie kontury b u d y n k ó w gospodar­ c z y c h oraz s y l w e t k i l u d z i w y k o n u j ą c y c h r ó ż n e p r a c e w o b r ę b i e zagrody. N i e b r a k t e ż s y l w e t e k z w i e r z ą t . W y c i n a n k a w y k o n a n a jest bardzo starannie i dro­ biazgowo. Uwypuklone zostały niektóre szczegóły ubioru, a n a w e t s p o s ó b z a c z e s a n i a w ł o s ó w , co s p r a w i a w r a ż e n i e d o k ł a d n e g o zdjęcia z natury. W y c i n a n k a zatytułowana „Warsztat tkacki", wykonana rów­ n i e ż z czarnego p a p i e r u , p o k a z u j e w podobnej, a z a ­ r a z e m r ó w n i e ż d e k o r a c y j n e j formie, k o l e j n e c z y n n o ś ­ ci p o p r z e d z a j ą c e proces p o w s t a w a n i a t k a n i n y . N i e pokazano w y c i n a n e k o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , k t ó ­ re j a k o rzecz n o w a i s t n i e j ą n a K u r p i a c h od 1945 r o ­ k u , a w i ę c s ą w y t w o r e m d z i e s i ę c i o l e c i a , k t ó r e przede wszystkim ilustrowano m a t e r i a ł a m i zebranymi na w y ­ stawie. D r u g i m powiatem, z k t ó r e g o wystawiono dość du­ ż o w y c i n a n e k , j e s t G o s t y n i n , Z n a l a z ł y s i ę tu prace a r ­ tystek l u d o w y c h z S a n n i k . O k r e s o k u p a c j i n i e m i e c ­ kiej c a ł k o w i c i e p r z e r w a ł p r o d u k c j ę wycinanek w S a n ­ n i k a c h i dopic-ro z o r g a n i z o w a n y p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i w 1951 r o k u k o n k u r s p o b u d z i ł a r ­ t y s t k i s a n n i c k i e do w z n o w i e n i a tego r o d z a j u t w ó r ­ czości. W y c i n a n k i z powiatu g o s t y n i ń s k i e g o nawią­ z u j ą do ł o w i c k i c h . W i d z i m y t u w i ę c t r a d y c y j n e „ k l a poki" i „ k o d r y " . W z d o b i e n i u p o w t a r z a s i ę m o t y w pawi i k o g u t k ó w . N a w y s t a w i e pokazano p r z e w a ż n i e w y c i n a n k i tematyczne z Sannik. Wobec zbyt m a ł e j liczby w y c i n a n e k i n n y c h t y p ó w z a c i e m n i ł o to obraz t w ó r c z o ś c i w y c i n a n k a r e k z tego o k r ę g u , w k t ó r y m w ł a ś n i e w y c i n a n k i tematyczne, w y s t ę p u j ą stosunkowo rzadko. W ś r ó d tych w y c i n a n e k tematycznych zwracają u w a g ę prace Marii Król. która szuka nowych treści Ryc, 2, Dywan-narzuta. Starowsi (pow. Ryc. 3. Dywan-narzuta Wyk. Stanisława Wyk. Mińsk Julia Budzyńska Mazowiecki). ze ciemnoczerwono-seledynowy. Krzywiak z Węgrowa. 185 �Ryc. 4. Dywan-narzuta Mladzka z Rudzienka biało-turkusowy. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). di a s w o j e j t w ó r c z o ś c i . N a k l e j a n k i j e j w f o r m i e n a ­ w i ą z u j ą do t e m a t y c z n y c h w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . J e s t wśród nich cykl wielobarwnych naklejanek o tema­ tyce p r o d u k c y j n e j , p o k a z u j ą c y c h p r a c e w polu. C i e k a w e s ą dzieje w y c i n a n e k podlaskich, k t ó r e z n a l a z ł y s i ę na wystawie. N a terenie Podlasia p r o ­ d u k c j a w y c i n a n e k z o s t a ł a z a r z u c o n a j u ż d a w n o . Nie­ g d y ś znano t u j e d y n i e w y c i n a n k i z k o l o r o w e g o o p ł a t ­ k a . M i a ł y one k s z t a ł t g w i a ź d z i s t y i b y ł y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e . W z n o w i e n i e tej dziedziny twórczości miejscowe artystki zawdzięczają plastykowi Bartod z i e j s k i e m u , k t ó r y m ł o d z i e ż w szkole n a u c z y ł r o b i ć wycinanki. K i e r o w n i c z k a miejscowej p l a c ó w k i C P L i A p r z y p o m n i a ł a kobietom p o d l a s k i m o d a w n y c h w y c i ­ nankach z opłatka, p o k a z a ł a im dawne wzory i z a ­ c h ę c i ł a do w y c i n a n i a i c h z p a p i e r u kolorowego. W y ­ c i n a n k i te u t r z y m a n e s ą w k o l o r a c h j a s n y c h , p r z y ­ p o m i n a j ą w ten s p o s ó b p a s t e l o w e kolory o p ł a t k a . W y s t a w i o n e eksponaty w y k o n a n e b y ł y j e d n a k m a ł o starannie. P o w i a t M i ń s k M a z o w i e c k i r e p r e z e n t o w a ł y cztery w y c i n a n k i k o ł b i e l s k i e . N i e ł a d n e i bardzo n i e s t a r a n ­ n i e w y k o n a n e , n i e n a d a w a ł y s i ę w ł a ś c i w i e do p o k a ­ zania na wystawie. Z powiatu W ę g r ó w eksponowano na wystawie k i l ­ k a „ w y d m u s z e k - o w i j a n e k " , w y k o n a n y c h przez S c h o ­ l a s t y k ę C h r u p e k ze w s i P o s z e w k a . W y d m u c h a n e s k o ­ rupki jajek o w i n i ę t e b y ł y spiralnie t r e ś c i ą sitowia i ozdobione k o l o r o w ą w e ł n ą . S z k o d a , ż e b y ł o i c h t a k m a ł o i ż e w s z y s t k i e r e p r e z e n t o w a ł y ten s a m t y p . S k r o m n a i l o ś ć p o k a z a n y c h w y d m u s z e k d z i w i nas t y m b a r d z i e j , ż e afisz p r o p a g u j ą c y w y s t a w ę zapowiadał u r z ą d z e n i e osobnego d z i a ł u p i s a n e k . A f i s z z a p o w i a d a ł r ó w n i e ż pokazanie przedmiotów c h a r a k t e r y z u j ą c y c h k u l t u r ę w n ę t r z a . W tym zakresie n a l i c z y l i ś m y z a l e d w i e k i l k a e k s p o n a t ó w . B y ł y to m i ę ­ dzy i n n y m i k w i a t y 2 p i ó r w y k o n a n e przez C z e s ł a w ę 186 K o n o p k ę ze w s i T a t a r y , pow. O s t r o ł ę k a . T e g o t y p u ozdoby n i e s ą z n a n e na K u r p i a c h , N i e w i a d o m o , c z y jest to r e a l i z a c j a p o m y s ł u t w ó r c z y n i , czy t e ż n a w i ą z a ­ nie do ł o w i c k i c h k u l z ciasta z z a t k n i ę t y m i w n i e p i ó r a m i . Z a l i c z o n e r ó w n i e ż do k u l t u r y w n ę t r z a p i e ­ czywo o b r z ę d o w e reprezentowane b y ł o na wystawie p a r o m a e k s p o n a t a m i . B y ł y to f i g u r k i z w i e r z ą t w y r o ­ bu M a r i i K o n o p k i ze w s i T a t a r y . C e r a m i k a b y ł a d z i a ł e m s t o s u n k o w o bardzo s k r o m ­ nie reprezentowanym na wystawie warszawskiej w p o r ó w n a n i u z t k a c t w e m czy w y c i n a n k ą . Z n a l a z ł y się tu jedynie w y r o b y Eugeniusza Piotrowskiego, g a r n c a r z a ze w s i S t a r e M i a s t o , p o w i a t P u ł t u s k : m i s k i , d z b a n k i , d w o j a c z k i oraz flasza. N a c z y n i a te — z w y ­ j ą t k i e m m o ż e misek, k t ó r e k s z t a ł t e m s w y m p r z y p o ­ m i n a ł y w y t w o r y z k a s z u b s k i e j p r a c o w n i N e c l a -— nawiązywały do t r a d y c y j n y c h form dekoracyjnego garncarstwa p u ł t u s k i e g o , Wykonane starannie, zdo­ bione k r e d o w ą l u b c i e m n o b r u n a t n ą p o l e w ą oraz o r ­ namentem r o ś l i n n o - g e o m e t r y c z n y m stanowiły przy­ k ł a d dobrej, z d e c y d o w a n i e j e d n a k n i e n a j c i e k a w s z e j t w ó r c z o ś c i tego t y p u . N i e z r o z u m i a ł y w y d a j e s i ę f a k t , ż e o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y , m o g ą c d y s p o n o w a ć bardzo d u ż y m i r ó ż n o r o d n y m m a t e r i a ł e m , o g r a n i c z y l i s i ę do eksponowania w y t w o r ó w jednego t y l k o g a r n c a r z a . M o g ł o to n a s u w a ć z w i e d z a j ą c y m m y l n y w n i o s e k , j a ­ koby garncarstwo na Mazowszu i Podlasiu było czymś wyjątkowym, spotykanym sporadycznie. A w i a d o m o p r z e c i e ż , ż e tereny te m a j ą r o z w i n i ę t e ośrodki produkcji garncarskiej, takie jak: Płock, R a - , dzymin, Gostynin, W y s z k ó w , Ostrołęka, Myszyniec, B r o k i wiele innych. Zilustrowanie ich twórczości na w y s t a w i e w y k a z a ł o b y istnienie t u s t a r y c h i b o g a t y c h tradycji g a r n c a r s k i c h oraz z a p o z n a ł o b y zwiedzają­ c y c h z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e n i a , a n i e t y l k o z tak d r o b n y m jego f r a g m e n t e m . Na marginesie w y s t a w y warszawskiej nasuwa się szereg u w a g , z k t ó r y c h przynajmniej najbardziej w a ż k i e trzeba b ę d z i e o m ó w i ć . Z a c z n i j m y od s t r o n y t e c h n i c z n e j , od e k s p o z y c j i . I tu od r a z u staje p r z e d z w i e d z a j ą c y m p y t a n i e : c z y organizatorzy w y s t a w y s k o r z y s t a l i z d o ś w i a d c z e ń , j a ­ kie w n i o s ł y 134 tego r o d z a j u i m p r e z y o r g a n i z o w a n e w c i ą g u d z i e s i ę c i o l e c i a n a t e r e n i e c a ł e g o k r a j u , i czy r z e c z y w i ś c i e w ł o ż y l i m a k s i m u m w y s i ł k u w to, a b y wystawa u r z ą d z o n a w Stolicy b y ł a p e ł n o w a r t o ś c i o w a tak pod w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m j a k i p o p u l a r y z a t o r ­ sko o ś w i a t o w y m ? W a r s z a w s k a W y s t a w a S z t u k i L u ­ d o w e j i R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o nie s p e ł n i ł a s w y c h z a ­ dań. Układ wystawy wielodziałowej, obejmującej przy tym d o s y ć znaczne i z r ó ż n i c o w a n e terytorium, w y m a g a barzo p r z e m y ś l a n e j , logicznej i p r z e j r z y s t e j e k s p o z y c j i , i t y l k o gdy te w a r u n k i z o s t a n ą s p e ł n i o n e , z w i e d z a j ą c y wyniesie z w y s t a w y wszechstronne ko­ rzyści, a tym s a m y m w y s t a w a s p e ł n i swe zadanie. W y d a j e się, ż e najlepszy b y ł b y p o d z i a ł n a s t ę p u j ą c y : w y o d r ę b n i e n i e terytorium, a w jego r a m a c h poszcze­ g ó l n y c h z a g a d n i e ń (np. t k a c t w o , w y c i n a n k i ) w u k ł a ­ dzie c h r o n o l o g i c z n y m , p r z e c h o d z ą c od t y p ó w n a j s t a r ­ s z y c h do w s p ó ł c z e s n y c h . P o z w o l i ł o b y to n a p r z e ś l e ­ dzenie r o z w o j u p r z e d s t a w i o n y c h z a g a d n i e ń . N a o m a ­ w i a n e j w y s t a w i e zachowany jest wprawdzie u k ł a d t e r y t o r i a l n y , nie u w z g l ę d n i o n o j e d n a k k r y t e r i u m c z a ­ sowego. N i e s ł u s z n e b y ł o r ó w n i e ż p o m i n i ę c i e k r y t e ­ rium w a r t o ś c i artystycznej, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e powin­ no b y ć u w z g l ę d n i o n e n a w y s t a w i e s z t u k i . P r z y p a d k o ­ w y u k ł a d p r z e d m i o t ó w , przemieszanie starych z no­ w y m i ^ typowych z nietypowymi, w a r t o ś c i o w y c h z bez­ w a r t o ś c i o w y m i — utrudnia zorientowanie s i ę w z a ­ g a d n i e n i a c h n a w e t f a c h o w c o m , nie m ó w i ą c j u ż o p u ­ bliczności, nie zawsze zorientowanej w skompliko­ w a n y c h zagadnieniach sztuki ludowej. Bezwzględnym zubożeniem wartości wystawy było ograniczenie s i ę do z a p r e z e n t o w a n i a n a n i e j t y l k o siedmiu p o w i a t ó w woj. warszawskiego. S ą d z ą c zas z n a z w y w y s t a w y , s p o d z i e w a ć by s i ę m o ż n a zoba­ czenia e k s p o n a t ó w o b r a z u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t dorobku t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z n a c z n i e szerszego o k r ę g u . Z k a ż d e g o z p o w i a t ó w reprezentowanych na w y ­ stawie wybrano zaledwie kilka wsi. Wyroby z tych m i e j s c o w o ś c i p o w t a r z a j ą się we wszystkich d z i a ł a c h w y s t a w y , co m o ż e s u g e r o w a ć m y l n y wniosek, j a k o b y �r ó ż n o r o d n e gałęzie w y t w ó r c z o ś c i artystycznej r o z w i ­ jały s i ę tylko w p e w n y c h o ś r o d k a c h . Nie w y s t ą p i ł o ­ by to t a k j a s k r a w o , gdyby t w ó r c z o ś ć w y b r a n y c h w s i była najbardziej charakterystyczna i w y k a z u j ą c a c i ą g ł o ś ć r o z w o j o w ą d a n e j dziedziny, t y p o w ą d l a d a ­ nego o k r ę g u . W d z i a ł a c h r e p r e z e n t o w a n y c h bardzo m a ł ą liczbą e k s p o n a t ó w nie zawsze trafny b y ł ich d o b ó r , j a k to j u ż w s p o m n i a n o p r z y o m a w i a n i u d z i a ­ ł ó w kultury wnętrza i ceramiki. J e ś l i chodzi o s t r o n ę t e c h n i c z n ą o r g a n i z a c j i w y s t a ­ w y , to poza n i e z b y t t r a f n i e d o s t o s o w a n y m lokalem i z ł y m oświetleniem, d a w a ł się odczuć brak chociaż­ by j e d n e j m a p y , k t ó r a by p o z w o l i ł a z o r i e n t o w a ł s i ę osobom m n i e j o b z n a j m i o n y m z t e r e n e m M a z o w s z a i Podlasia w usytuowaniu p o w i a t ó w i o ś r o d k ó w , k t ó ­ rych twórczość ilustrowana b y ł a na wystawie. Nie u ł a t w i a ł o to p r z e ś l e d z e n i a p e w n y c h z w i ą z k ó w i po­ dobieństw w kulturze tych t e r e n ó w . W i e l e do ż y c z e n i a p o z o s t a w i a ł a r ó w n i e ż estetyka ekspozycji. T k a n i n y poprzybijane g w o ź d z i a m i wprost do ś c i a n y , w y c i n a n k i p r z y k l e j o n e do s z y b , c e r a m i k a p o u s t a w i a n a n a h a f t a c h itp. — w s z y s t k o to n i e od­ p o w i a d a ł o w a r u n k o m , j a k i e s t a w i a s i ę w y s t a w i e tego typu. Brak wyczerpujących napisów utrudniał zwiedzają­ cym uzyskanie bliższych w i a d o m o ś c i o o g l ą d a n y c h przedmiotach. K a t a l o g p o d a w a ł informacje lakonicz­ ne, niekompletne, a c z ę s t o k r o ć niezgodne z n a p i s a ­ mi o b j a ś n i a j ą c y m i przy eksponatach. Fotografował J e s z c z e j e d n a s p r a w a pozostaje do o m ó w i e n i a . J e s t to zagadnienie e l i t a r y z a c j i p e w n y c h o ś r o d k ó w a r t y ­ stycznych w y t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e sugeruje nam warszawska Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła Ludowego. F a k t powtarzania s i ę p e w n y c h w s i , a w ramach ich tych samych nazwisk, znanych nam z wielu poprzednich w y s t a w n a s u w a m y ś l , jakoby t w ó r c z o ś ć ludowa nie u p o w s z e c h n i a ł a się, o g a r n i a j ą c coraz to szersze tereny, lecz p r z e c i w n i e , o g r a n i c z a ł a s i ę t y l k o do p e w n y c h o ś r o d k ó w , r o d z i n l u b j e d n o ­ stek. Wspomniane wyżej usterki nie mogą jednak umniejszyć zasługi, jaką położyli działacze Z w i ą z k u Samopomocy C h ł o p s k i e j dla popularyzacji sztuki l u ­ dowej, W y s t a w a w a r s z a w s k a nie j e s t j e d y n ą tego rodzaju w y s t a w ą o r g a n i z o w a n ą przez Z w i ą z e k S a m o ­ pomocy C h ł o p s k i e j . W y s t a w a w a r s z a w s k a , l u b e l s k i , białostocka i inne są w y k ł a d n i k a m i polityki k u l t u ­ ralnej prowadzonej przez t ę o r g a n i z a c j ę na wsi. W tym w i ę c wypadku sprawa w ł a ś c i w e j organi­ z a c j i i e k s p o z y c j i w y s t a w y u r a s t a do w a ż n e g o p r o ­ b l e m u s p o ł e c z n e g o . N a l e ż a ł o b y s i ę w o b e c tego s p o ­ dziewać, że Z w i ą z e k Samopomocy C h ł o p s k i e j prze­ w a r t o ś c i u j e stosunek do tego r o d z a j u i m p r e z i n=» p r z y s z ł o ś ć roztoczy n a d n i m i t r o s k l i w ą o p i e k ę , z a ­ pewni im s p r a w n i e j s z ą o r g a n i z a c j ę i fachowe w y k o ­ nawstwo. I. Cywińska, Jan A. Gerlach, T. Rogalanka Swiderski PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, T O M X, Z E S Z Y T 1 Str. 2 7 0 ryc. 67, tablic 27, w tym 4 barwne. Wydawnictwo Zakładu im Ossolińskich, Kraków — Wrocław W r a m a c h w y d a w n i c t w r e d a g o w a n y c h przez P o l ­ s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , a w y d a w a n y c h obec­ nie p r z e z O s s o l i n e u m — u k a z a ł s i ę zeszyt 1 tomu X „ P r a c i M a t e r i a ł ó w E t n o g r a f i c z n y c h " . O b e j m u j e on część prac etnograficznych ośrodka krakowskiego, przygotowanych r e d a k c y j n i e pod k i e r u n k i e m prof. K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o . D r u g i p o d o b n y zeszyt, pod r e d a k c j ą prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o , z n a j d u j e s i ę jeszcze pod p r a s ą . T r e ś ć zeszytu 1 w y p e ł n i a pięć prac. O t w i e r a go a r t y k u ł W ł a d y s ł a w a J a r e c k i e g o pt. „ L u d o w y p r z e ­ m y s ł d r z e w n y L a s o w i a k ó w " , w k t ó r y m po k r ó t k i m wstępie, z a w i e r a j ą c y m zarys d z i e j ó w osadnictwa daw­ nej P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j , autor o m a w i a t e c h n i k ę obróbki drzewa i z w i ą z a n e z tym rzemiosła: bednar­ stwo, k o ł o d z i e j s t w o i ciesielstwo. W d r u g i e j z k o l e i p r a c y , pt. „ S z a ł a ś n i c t w o w l i m a ­ nowskim Beskidzie Wyspowym", Leopold W ę g r z y n o ­ wicz d a j e s u m i e n n i e z a r y s o w a n y o b r a z ż y c i a p a s t e r ­ skiego n a t y m t a k m a ł o z n a n y m terenie. P r a c ę s w ą autor r o z p o c z y n a o p i s e m p o l a n , n a k t ó r y c h o d b y w a e t ę w y p a s , n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i k o l e j n o do o m ó w i e ­ nia p o j ę c i a „ s z a ł a s " , i l o ś c i s z a ł a s ó w i o w i e c { w l a ­ t a c h 1923—1933), o r g a n i z a c j i w s p ó l n o t y szałaśniczei, b u d o w n i c t w a i s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o , a w r e s z c i e gospo­ d a r k i s z a ł a ś n i c z e j i t e c h n i k i w y r o b u s e r ó w . P r z y tej okazji autor wspomina o wyrobie s e r k ó w o k s z t a ł ­ tach dekoracyjnych, w y t ł a c z a n y c h z drewnianych ferm, i p u b l i k u j e r y s u n e k ( r y c . 2, str. 33) i l u s t r u j ą c y kilka charakterystycznych m o t y w ó w zdobniczych w y ­ s t ę p u j ą c y c h n a s e r k a c h w tej c z ę ś c i B e s k i d u W y s p o ­ wego. A r t y k u ł k o ń c z y k r ó t k i opis m a g i i p a s t e r s k i e j . Z d z i s ł a w S z e w c z y k p u b l i k u j e „ M a t e r i a ł y do s t r o j u m ę s k i e g o górali ochotnickich". Ochotnica — jedna z n a j w i ę k s z y c h c o do o b s z a r u w s i w P o l s c e , l e ż ą c a n a północno-zachodnich kresach powiatu nowotarskie­ go — s t a n o w i w y j ą t k o w y o b i e k t d l a b a d a ń e t n o g r a ­ f i c z n y c h , g d y ż j e s t i d e a l n y m t e r e n e m do śledze­ nia p o s t ę p u j ą c e g o procesu „ p o d h a l a n i z a c j i " k u l t u r y grup g ó r a l s k i c h s ą s i a d u j ą c y c h z P o d h a l e m i Nowotarszczyzną. Długa ta, I 7 - k i l o m e t r o w a ł a ń o u c h ó w k a w swej c z ę ś c i zachodniej j e s t j u ż w y r a ź n i e „podhalańska", podczas gdy w s c h o d n i k r a n i e c w s i z a c h o w u j e jeszcze szereg e l e m e n t ó w s w e j d a w n e j k u l t u r y . Z j a w i s k o to w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e j a s k r a w o w stroju, z w ł a s z c z a m ę s k i m , który byl przedmiotem b a d a ń Szewczyka. A u t o r podaje n a j p i e r w og61ny opis w s i , ( j e d n a k ż e z p o m i n i ę c i e m danych historycznych), a następnie przechodzi do o m ó w i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i u b i o ­ r u . O p i s y u t r z y m a n e s ą w e d ł u g jednolitego s c h e m a t u o b e j m u j ą c e g o n a z w ę g w a r o w ą , m a t e r i a ł , k r ó j i zdob­ nictwo. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a ten ostatni p u n k t , s u ­ m i e n n i e p r z e z S z e w c z y k a r o z p a t r y w a n y , p r a c a ta s t a ­ n o w i p o z y c j ę , o k t ó r e j p o w i n n i p a m i ę t a ć etnografowie s p e c j a l i z u j ą c y s i ę w dziedzinie ludowego z d o b n i c t w a . W związku z omawianiem zdobnictwa stroju m ę s k i e g o n a j w i ę c e j uwagi p o ś w i ę c i ł autor wyszyciom na spodniach, Znajdujemy tam rozwój dekoracji p r z y p o r ó w „ n a s t a r ą m o d ę " — od prostego s z n u r k a , o b r z e ż a j ą c e g o k r a w ę d ź p r z y p o r a , poprzez j e d n o p ę t l i cową czerwono-niebieską „kluckę", przypominającą w k s z t a ł c i e o b c ę g i , po n a j n o w s z ą m o d ę „ g ó r a l s k ą " , k t ó r a z k u l t u r y n o w o t a r s k i e j p r z e d o s t a ł a s i ę przez 187 �p a s m o L u b a n i a do o c h o t n i c k i e j doliny, n i o s ą c ze so­ bą r o m b o w a te „ k r z e s i w k o " ( z w a n e t u „ s z p i c " ) w r a z z meandrowatym „gadzikiem" dokoła przyporów, a później i rozbudowanej formy parzenicy z pano­ s z ą c y m s i ę na hafcie p o d h a l a ń s k i m motywem dzie­ więciornika. E l e m e n t e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a d a w n y c h ochot­ nickich ubiorów męskich, choć opartym na motywach n o w o t a r s k i c h , b y ł y „ p o r t k i " z o b s z y c i a m i w postaci „ k l u c e k " , obok k t ó r y c h h a f t o w a n o po stronie z e ­ w n ę t r z n e j szereg c z e r w o n y c h k ó ł e k z n i e b i e s k i m i ś r o d k a m i . N a p o ł u d n i e od L u b a n i a o w y c h k o l i s t y c h zdobin n i e h a f t o w a n o , z a ś w T y l m a n o w e j , s ą s i a d u j ą ­ cej z O c h o t n i c ą od w s c h o d u — obok „ k l u c k i " , a c z a ­ sem zamiast niej, w y s t ę p u j e m o t y w sercowaty, p r z e ­ j ę t y d o tamtejszego s t r o j u , j a k s ą d z i autor, z p ó ł n o c y (Sądeczyzny). P o d o b n i e j a k z ozdobami n a s p o d n i a c h , m a s i ę r z e c z z i n n y m i e l e m e n t a m i m ę s k i e g o u b i o r u ochotnickiego, w k t ó r y m w p ł y w y p o d h a l a ń s k i e , a ściślej nowotarskie, nawarstwiają s i ę na starszym podkładzie miejscowym. Z e z j a w i s k i e m t y m s p o t y k a m y s i ę w sposobie w y k o ­ n a n i a .i z d o b i e n i a s u k m a n y , k a p e l u s z a , k i e r p c ó w c z y baranich s e r d a k ó w . Pracę swą Szewczyk zamyka podsumowaniem, w k t ó r y m stara s i ę n a s z k i c o w a ć w y g l ą d najstarszego ochotnickiego stroju męskiego, a następnie jego z m i e n n o ś ć w n a w i ą z a n i u do p r z e m i a n , j a k i m u l e g a ł y od wieku X I X ubiory górali całego „starostwa czorsztyńskiego", którego część stanowiła niegdyś również i Ochotnica. Autor omawia przy tym zróżni­ c o w a n i e u b i o r ó w m ę s k i c h w z a l e ż n o ś c i od z a m o ż n o ­ ś c i , w i e k u , k o ń c z y z a ś opisem u b i o r u weselnego. P r a c a S z e w c z y k a , k t ó r ą tu o m ó w i l i ś m y w d u ż y m skrócie, stanowi n i e w ą t p l i w i e pozycję wartościową, rozszerzającą naszą w i e d z ę o góralskich ubiorach l u ­ dowych. Mimo sumiennych s t u d i ó w terenowych, nie udało s i ę jednak autorowi u n i k n ą ć pewnych, drob­ nych zresztą, usterek b ą d ź n i e d o p o w i e d z e ń . D o t y c z ą one z a r ó w n o s t r o n y t e r m i n o l o g i c z n e j , j a k i o p r a c o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r ó w . I tak np. p i ­ sząc o spodniach p ł ó c i e n n y c h , S z e w c z y k podaje dwie n a z w y : „ g a c i e " i „ h o l o s n i e " (str. 53). P o m i j a j ą c j u ż s p r a w ę pisowni, która powinna w y g l ą d a ć nieco i n a ­ czej ( „ c h o ł o ś n i e " ) , n a s u w a s i ę t u p e w n e z a g a d n i e n i e , które wymagałoby ze s t r o n y autora wyjaśnienia. N a z w ą „chołośnie" („chołoszni") o k r e ś l a n o bowiem — z a r ó w n o na t e r e n a c h p o l s k i c h , j a k i r u s k i c h — z r e ­ g u ł y spodnie w e ł n i a n e . J e ż e l i w O c h o t n i c y w y r a z ten u ż y w a n y jest w i n n y m z n a c z e n i u (co s i ę c z a s e m w y ­ j ą t k o w o zdarza), n a l e ż a ł o s i ę t y m faktem b l i ż e j z a ­ i n t e r e s o w a ć i w y j a ś n i ć go. O p i s u j ą c d a w n y k a p e l u s z , k t ó r y m i a l b y ć w y k o n a n y z „ c z o r n e g o s u k n a " (?), autor opisuje formę podhalańską ze skrzelaml opuszczonymi w d ó ł , nie informuje natomiast, czy przed t ą n a p ł y w o w ą f o r m ą n a k r y c i a g ł o w y n i e n o ­ szono w c z e ś n i e j j e s z c z e k a p e l u s z y ze s k r z e l a m i p o d ­ w i n i ę t y m i do g ó r y , c o w k r ę g u w p ł y w ó w s p i s k i c h jest zjawiskiem typowym (Ruś Szlachtowska, Szczawnica, Sromowce etc). P i s z ą c o s p i n k a c h do k o s z u l i , n i e w s p o m i n a a u t o r o i c h formie, k t ó r e j b y n a j m n i e j n i e p r z e s ą d z a jeszcze fakt, ż e w y r a b i a n e b y ł y p r z e z K u ­ bina, s p i n k a r z a i fajczarza p o d h a l a ń s k i e g o . Niekiedy autor zbyt bezkrytycznie p r z y j m u j e wypowiedzi i n ­ f o r m a t o r ó w , w i d o c z n e to j e s t n p . t a m , gdzie m ó w i o k o ż u s z k a c h (str. 68), k t ó r e r z e k o m o m i a ł y p o j a w i ć s i ę „ p r z e d 60 l a t y , gdy u s t a ł a m o d a n a l a j b i k i " . A u t o r jakby zapomina, że Ochotnica, jedna z najstarszych w t y c h s t r o n a c h w s i z a ł o ż o n y c h przez p a s t e r z y w o ­ ł o s k i c h (1416 r.), nie m o g ł a z k o ż u c h a m i z a p o z n a ć s i ę dopiero po w y j ś c i u z m o d y s u k i e n n y c h k a m i z e l e k , c z e m u z r e s z t ą p r z e c z ą poza t y m m a t e r i a ł y z s ą s i e d ­ n i c h t e r e n ó w g ó r a l s k i c h — c z y to p o l s k i c h { P o d h a l e , Gorce), czy r u s k i c h ( Ł e m k o w s z c z y z n a ) . W z a k o ń c z e n i u , gdzie a u t o r o m a w i a p r z e m i a n y s t r o ­ j u ochotniokiego, n i e z b y t j a s n o r y s u j e s i ę s t a r e p o d ł o ­ że i pierwsza, najdawniejsza fala w p ł y w ó w idąca z S ą d e c z y z n y (str. 75). P l a s t y c z n i e j w y s t ę p u j e do­ piero w p ł y w s t r o j u n o w o t a r s k i e g o n a u b i o r y g ó r a l i zamieszkujących „starostwo czorsztyńskie". Zagad­ n i e n i e to b y ł o j u ż j e d n a k w l i t e r a t u r z e poruszone, o c z y m a u t o r nie w s p o m i n a , p o m i j a j ą c w o g ó l e c y ­ towanie w swej p r a c y literatury etnograficznej. Po artykule S z e w c z y k a n a s t ę p u j e obszerna p r a c a T a d e u s z a S e w e r y n a , pt. „ M e c h a n i c z n a i c h e m i c z n a l u ­ d o w a b r o ń ł o w i e c k a " , k t ó r e j — ze w z g l ę d u n a b r a k p o w i ą z a n i a z zagadnieniami sztuki — n a t y m miejscu o m a w i a ć nie b ę d z i e m y . K o ń c z y z a ś tom A l f r e d Z a ­ ręba, który publikuje „ S ł o w n i c t w o Niepołomic". Praca ta, ze w z g l ę d u na d i a l e k t o l o g i c z n y c h a r a k t e r p r e d y s ­ p o n o w a n a r a c z e j do s p e c j a l n y c h c z a s o p i s m j ę z y k o ­ znawczych, łączy s i ę z p r o b l e m a t y k ą ściśle etnogra­ f i c z n ą o tyle, ż e w p a r u s t r o n i c o w y m w y b o r z e t e k s t ó w z n a j d u j e m y g w a r o w e opisy w e s e l a , pogrzebu, c h o d z e ­ n i a po s z c z o d r a k a c h o r a z k i l k a n o t a t e k z z a k r e s u m a g i i i demonologii l u d o w e j . N i e z a p r z e c z a l n ą w a r ­ tość dla b a d a ń etnograficznych m a j ą r ó w n i e ż z a ł ą ­ czone d o a r t y k u ł u t a b l i c e (20 s z t u k ) z a w i e r a j ą c e r y ­ sunki p r z e d m i o t ó w z zakresu kultury materialnej, z dokładnie oznaczoną ludową terminologią. Rss. KILKA U W A G NA MARGINESIE ARTYKUŁU „CERAMIKA POMORSKĄ" W n u m e r z e 1 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z r, 1954 ukazał się artykuł Marii Przeździeckiej p t „Cera­ m i k a pomorska", w k t ó r y m a u t o r k a — o p i e r a j ą c s i ę n a zabytkowym materiale zgromadzonym n a w y s t a ­ wie „ D a w n a Ceramika Pomorska", zorganizowanej w r . 1953 przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u — omawia artystyczną produkcję ceramiczną na Pomo­ r z u W s c h o d n i m . A r t y k u ł , n a p i s a n y przez m ł o d ą a u ­ t o r k ę n a o g ó ł dobrze, z a w i e r a j e d n a k u s t ę p y b u d z ą ­ ce z a s t r z e ż e n i a b ą d ź t e ż w y m a g a j ą c e s p r o s t o w a n i a . I tak K l o n o w i c z w s w y m „ F l i s i e " n i e o k r e ś l a n a ­ c z y ń bydgoskich jako „ w i e l k i c h p o d ł u ż n y c h g a r n k ó w " . S z c z e g ó ł ten, k t ó r y m ó g ł b y b y ć p r z y d a t n y p r z y i d e n ­ tyfikacji w y r o b ó w bydgoskich, z a c z e r p n ę ł a autorka zapewne z pracy K o ł a c z k ó w s k i e g o i , nie p o d a j ą c e j ź r ó d ł a tej i n f o r m a c j i , co u m n i e j s z a j e j w a r t o ś ć . ( W s k u ­ tek niejasnej w pracy K o ł a c z k o w s k i e g o stylizacji od- powiedniego z d a n i a m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e c y ­ t u j e on K l o n o w i c z a , i to z a p e w n e w p r o w a d z i ł o a u t o r ­ k ę w błąd). W s p o m i n a j ą c o publikowanym przez Seckera- z a ­ g i n i o n y m obecnie l a w a t e r z u f a j a n s o w y m , z a w i e r a ­ j ą c y m w d e k o r a c j i h e r b G d a ń s k a i d a t ę 1697 — j e d ­ nym z najstarszych w y r o b ó w fajansowych przypi­ sywanych G d a ń s k o w i — cytuje autorka za Seckerem niemiecki napis umieszczony na n a k r y w i e : „ I c h M a r ­ tin F e h l a u w o h l b e d a c h t . H a b diesen W a s s e r k r a h n ge­ macht. D e r Meisterin zu Zier u n d E h r , Auff Stolzen­ b e r g w a r i c h i n L e h r " , po c z y m pisze: „ N a p o d s t a w i e w y ż e j przytoczonego n a p i s u , p o w t ó r z o n e g o b e z n a ­ l e ż y t e g o z r o z u m i e n i a , oraz o d k r y t e j n a o d w r o c i e n a ­ c z y n i a p l a m y zielonej S e c k e r u w a ż a , ż e jest to w y ­ r ó b osiemnastowieczny, wykonany w e d ł u g pierwo2 1 Kołaczkowski J . : Wiadomości tyczące się przemy­ s ł u i s z t u k i w d a w n e j Polsce. K r a k ó w 1888, s. 176. 188 S e c k e r H , F . : D i e alte L e i p z i g 1915, o d b i t k a z d e r s. nlb. 12. Töpferkunst Danzigs. Cicerone, Jahrg. V I I , �w z o r u 7. r, 1697." Z a s z ł o tu n i e w ą t p l i w i e n i e p o r o z u ­ mienie, S e c k e r b o w i e m nie k w e s t i o n u j e daty a n i n i e p r z e s u w a c z a s u p o w s t a n i a l a w a t e r z a n a w i e k osi :mnasty, s t w i e r d z a t y l k o , ż e n a k r y w a l a w a t e r z a doro­ biona z o s t a ł a z gipsu, p r z y c z y m p r z y p u s z c z a , w n o ­ s z ą c z p o p r a w n e g o pod w z g l ę d e m s t y l i s t y c z n y m w y ­ k o n a n i a n a k r y w v oraz z p i s o w n i i b r z m i e n i a w i e r s z a , iż odtworzono j ą n a n o d s t a w i e zniszczonego o r y g i n a ­ łu. O d n o ś n i e do p r z y p a d k o w e j p l a m y , wykonane: z i e l o n ą polewa n a odwrocie zbiornika n a w o d ę , S e c ­ k e r z a u w a ż a j e d y n i e , ż e jest to fakt godny u w a g i , p o n i e w a ż ta s a m a z i e l e ń p o c z ą w s z y od p o l e w y 18 w i e ­ k u staje s i ę j e d n y m z g ł ó w n y c h z n a m i o n r o z p o z n a w ­ czych dla zachodnio-pruskieh fajansów. W y d a j e s i ę m a ł o prowdopodobne, ż e b y k a f l e p o r ­ tretowe z p i e c a w D w o r z e A r t u s a p r z e d s t a w i a ć m i a ł y „ r ó ż n e osoby ze ś r o d o w i s k a m i e s z c z a ń s k i e g o i s z l a ­ checkiego". P o r t r e t y n a k a f l a c h renesansowych nie b y ł y w y k o n y w a n e z n a t u r y , lecz o p i e r a ł y s i ę n a p o ­ pularnych sztychach i drzeworytach, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych m o ż n o w ł a d c ó w i znane osobistości r ó ż n y c h k r a ­ j ó w (wzory b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i a n e i wę­ d r o w a ł y z k r a j u do k r a j u ) . P o r t r e t y n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do w s p ó ł c z e s n y c h portretów cłworskich, a z d w ó c h portretów, które udało się zidentyfikować, jeden przedstawia Karola V (bardzo c z ę s t o p o j a w i a j ą c e g o s i ę n a r e n e s a n s o w y c h kaflach), drugi — cesarza M a k s y m i l i a n a . Portrety n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n i e p o w t a r z a ł y s i ę po s z e ś ć — j a k podaje a u t o r k a — lecz c z ę ś c i e j ; n a ok. 190 k a f l i p o r t r e t o w y c h , z a w a r t y c h w t r z e c h d o l n y c h k o n d y g n a c j a c h pieca, z a s t o s o w a n o 12 w z o r ó w . Nie sądzę, aby m o ż n a b y ł o „ z a r y z y k o w a ć twierdze­ nie, ż e w k a f l a r s t w i e n i e m i e c k i m tego o k r e s u p o r t r e ­ ty, z w ł a s z c z a w s p ó ł c z e s n e , n i e s ą z b y t szeroko r o z p o ­ wszechnione"; j e ś l i w i e r z y ć l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , o m a ­ wiany t y p dekoracji w y s t ę p u j e n a terenie Niemiec c z ę s t o i jest d l a okresu Renesansu s z c z e g ó l n i e c h a ­ rakterystyczny. P r z e c h o d z ą c do p o m o r s k i e j p r o d u k c j i s i e d e m n a s t e ­ go w i e k u , a u t o r k a pisze, i ż i m p o r t h o l e n d e r s k i c h w y ­ robów musiał zaważyć n a wyrobach miejscowych, „które tracą s w ą pierwotną barwność i ograniczają s i ę p r z e w a ż n i e do k o l o r ó w n i e b i e s k i e g o i b i a ł e g o " oraz iż z „ n i e l i c z n y c h z a b y t k ó w , k t ó r e m o ż n a n a p e w ­ no p r z y p i s a ć G d a ń s k o w i , w i d a ć , ż e s i e d e m n a s t o w i e c z ­ ne wyroby w y k a z u j ą w y r a ź n e w p ł y w y holenderskie z a r ó w n o w kolorycie, j a k i w e w z o r a c h " . Przypuszczam, ż e p i s z ą c o pierwotnej barwności w y r o b ó w miejscowych, autorka m a na m y ś l i poli­ c h r o m o w a n e k a f l e z 1 p o ł o w y X V I w., b r a k b o w i e m podstaw do p r z y p u s z c z e ń , by w X V I w i e k u p o w s t a ­ w a ć tu m i a ł y jeszcze j a k i e ś i n n e w y r o b y c e r a m i c z n e o wielobarwnej dekoracji. Trudno jednak w z u b o ż e ­ n i u pod w z g l ę d e m k o l o r y s t y c z n y m d e k o r a c j i p o m o r ­ skich kafli d o p a t r y w a ć s i ę w p ł y w ó w holenderskich, w p ó ź n o r e n e s a n s o w y m kaflarstwie europejskim bo­ w i e m w o g ó l e z a u w a ż y ć s i ę daje z a n i k a n i e z w y c z a ­ ju polichromowania reliefów na kaflach i przeważ­ nie n a w r ó t do d a w n y c h p o l e w j e d n o b a r w n y c h ( z a ­ z w y c z a j zielonej, c z a s e m c z a r n e j l u b b r u n a t n e j ) . O b o k kafli o polewach jednobarwnych w y s t ę p u j ą także — c h o ć rzadziej — kafle, w k t ó r y c h polewa t ł a różni s i ę b a r w ą od p o l e w y z a s t o s o w a n e j w reliefie. W ś r ó d nielicznych kafli siedemnastowiecznych, trafiających się n a Wschodnim Pomorzu, spotykamy tak kafle o polewach j e d n o b a r w n y c h , j a k i kafle d w u b a r n e , b i a ł o - n i e b i e s k i e , p r z y c z y m ostatnie c h a r a k t e r e m d e ­ k o r a c j i reliefowej i b a r w ą z b l i ż a j ą s i ę silnie do kafli wyrabianych w siedemnastym wieku w Luneburgu. Z wymienionych przez autorkę siedemnastowiecz­ n y c h w y r o b ó w f a j a n s o w y c h ż a d e n nie m o ż e b y ć , n i e ­ stety, „ n a p e w n o " p r z y p i s a n y p r o d u k c j i g d a ń s k i e j . D z b a n z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1637, z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , j e ś l i nie jest wyrobem h a m b u r s k i m , to w k a ż d y m r a z i e k s z t a ł t e m , c h a r a k t e ­ r e m d e k e r a c j i i d a t ą b a r d z o z b l i ż a s i ę do d z b a n ó w hamburskich, a sama o b e c n o ś ć w dekoracji herbu G d a ń s k a nie m o ż e m i e ć d e c y d u j ą c e g o z n a c z e n i a d l a atrybucji. Z w i ę k s z ą p e w n o ś c i ą p r z y p i s a ć m o ż n a za S e c k c r e m G d a ń s k o w i zaginiony l a w a t e r z z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1697 — c h o ć i t u m a m y do c z y n i e ­ nia z z a b y t k i e m odosobnionym, n i e w y k a z u j ą c y m w dekoracji w i ę k s z y c h analogii z fajansami g d a ń s k i m i z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u , a napis, k t ó r y mógłby rozstrzygnąć sprawę, znajdował się, jak już o t y m w s p o m n i a n o , n a c z ę ś c i dorobionej i t y m s a ­ mym autentyczność tekstu m o ż e n a s u w a ć wątpli­ wości. D w a z a k u p i o n e ostatnio przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u j a k o w y r ó b p o m o r s k i talerze f a j a n s o w e 0 roślinnej dekoracji wykonanej s z k l i w n ą farbą zie­ l o n ą (jeden z d a t ą 1686 r e p r o d u k o w a n y w a r t y k u l e „ C e r a m i k a p o m o r s k a " n a r y c . 7) z a l i c z y ć trzeba do o d r ę b n e j grupy w y r o b ó w fajansowych, k t ó r y c h g ł ó w ­ ne c e n t r u m p r o d u k c j i i d o ś ć szeroki, j a k s i ę z d a j e , z a c i ą g n i e z e s t a ł y dotychczas ustalone. O p i e r a j ą c s i ę n a p e w n y c h analogiach, w y k a z y w a n y c h przez te n i e znane m i uprzednio w y r o b y , z f a j a n s a m i p o m o r s k i ­ m i — j a k jednostronne n a k ł a d a n i e polewy, sposób k s z t a ł t o w a n i a odwrocia talerzy z d o ś ć c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m w a ł k o w a t y m z g r u b i e n i e m p r z y brzegu, p o ­ s ł u g i w a n i e s i ę w dekoracji s z k l i w n ą farbą zieloną, z n a m i e n n ą dla dekoracji f a j a n s ó w pomorskich d r u ­ giej p o ł o w y w . X V I I I , stosowaną jednak także w c z e ś n i e j ( j a k o t y m ś w i a d c z y o b e c n o ś ć tej f a r b y n a t a l e r z u p o m o r s k i m d a t o w a n y m : 1723, a t a k ż e p r z y p a d ­ k o w a p l a m a n a l a w a t e r z u z r. 1697) oraz p o d o b i e ń ­ stwo c z e r e p u — e k s p o n o w a ł e m o m a w i a n e d w a t a l e ­ rze n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " j a k o przypuszczalny w y r ó b w a r s z t a t ó w wschodnio-pomorskich (w e t y k i e t a ż u miejsc powstania o k r e ś l o n e b y ł o jako Pomorze Wschcdnie z pytajnikiem). J u ż w cza­ sie t r w a n i a w y s t a w y kustosz M u z e u m N a r o d o w e g o w W a r s z a w i e , dr G e b e t h n e r , z w r ó c i ł m i u w a g ę , ż e b i o ­ rąc udział w akcji zabezpieczania z a b y t k ó w n a Ś l ą s ­ k u w r . 1945 n a p o t k a ł t a m podobne t y p y t a l e r z y 1 p e w n ą ich i l o ś ć z g r o m a d z i ł w M u z e u m N a r o d o w y m w W a r s z a w i e ; k i l k a t a l e r z y z tej g r u p y — j a k s ł u s z ­ nie z a u w a ż a a u t o r k a — z n a j d u j e s i ę w m a g a z y n a c h M u z e u m Ś l ą s k i e g o , a Bossert* p u b l i k u j e d w a analo­ giczne talerze ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o d o w e g o w P r a ­ dze, p r z y p i s u j ą c j e p r o d u k c j i p ó ł n o c n o - c z e s k i e j ; ostat­ nio d o w i e d z i a ł e m s i ę z n a d e s ł a n e j k w e r e n d y , ż e w y ­ s t ę p u j ą one r ó w n i e ż n a terenie N i e m i e c i ż e i n t e ­ resuje się tam nimi Instytut Sztuki Stosowanej w B e r l i n i e , o k r e ś l a j ą c je, ze w z g l ę d u n a t e r e n n a j ­ częstszego w y s t ę p o w a n i a , roboczym mianem fajan­ s ó w ż y t a w s k i c h („Zittauern Fayencen"). — C z y istnie­ ją j a k i e ś z w i ą z k i m i ę d z y o m a w i a n ą g r u p ą f a j a n s ó w a p r o d u k c j ą p o m o r s k ą , n a co w s k a z y w a ć b y m o g ł y wzmiankowane wyżej analogie, trudno orzec — zwłaszcza ż e w y k r u s z e n i e s i ę w czasie ostatniej w o j ­ ny m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o n a P o m o r z u ( z n i s z c z e n i u u l e g ł o ok. 80 /c z b i o r ó w c e r a m i c z n y c h d a w n e g o M u ­ zeum Miejskiego w Gdańsku) u n i e m o ż l i w i a dziś stwierdzenie, c z y w y s t ę p o w a ł y t u one c z ę ś c i e j . (Poza t a l e r z a m i z a k u p i o n y m i przez M u z e u m P o m o r s k i e z n a ­ ny m i jest w c h w i l i obecnej jeszcze t y l k o j e d e n p o ­ c h o d z ą c y z t e r e n u P o m o r z a t a l e r z tego t y p u , z n a j ­ dujący s i ę w posiadaniu prywatnym). n W kaflarstwie wschodnio-pomorskim autorka do­ p a t r u j e s i ę p o c z ą w s z y od p i e r w s z y c h l a t X V I I I w i e ­ ku d w ó c h dróg rozwojowych: j e d n ą w i ą ż e z typem kafli o dekoracji malarskiej u j ę t e j obramieniem r e ­ liefowym, d r u g ą z kaflami o dekoracji w y ł ą c z n i e m a ­ l a r s k i e j . C h a r a k t e r y z u j ą c obie g r u p y k a f l i , p i e r w s z e j przypisuje przeciętnie wysoki poziom techniczny i przez c a ł y czas w y s o k i i s t o s u n k o w o w y r ó w n a n y p o ­ ziom artystyczny oraz p r z e w a g ę w dekoracji t e m a ­ t ó w mitologicznych, r e l i g i j n y c h , e g z o t y c z n y c h i s i e ­ lankowych; drugiej — kierunek bardziej rodzimy z a ­ r ó w n o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i ( ? ) , j a k i r y s u n k u , a w tematyce dominowanie scen z ż y c i a mieszczanina i c h ł o p a : „ T o co w p i e r w s z e j grupie s t a n o w i r a c z e j w y ­ j ą t e k , np. c h ł o p z c i ę ż k i m b r z e m i e n i e m d r e w n a p l e ­ c a c h , w d r u g i e j staje s i ę r e g u ł ą " . s Bossert H . T h : Volkskunst 1941, tabl, 102, r y c . 1, 3. in Europa. Berlin 180 �T r o c h ę trudno s i ę z t y m z g o d z i ć . M a t e r i a ! z a b y t k o ­ w y n i e w y k a z u j e , aby kafle o d e k o r a c j i czysto m a ­ l a r s k i e j u s t ę p o w a ł y pod W z g l ę d e m p o z i o m u a r t y s t y c z ­ nego k a f l o m , k t ó r y c h d e k o r a c j a m a l a r s k a uzupełnia się z d e k o r a c j ą r e l i e f o w ą . Techniczne opracowanie n i e k t ó r y c h kafli malowanych, p o c h o d z ą c y c h z tere­ n u T o r u n i a , jest w p r a w d z i e gorsze n i ż k a f l i g d a ń s ­ k i c h z r e l i e f o w y m i k a r t u s z a m i (mniej l ś n i ą c a , t r o ­ c h ę niedobrze r o z p r o w a d z o n a , s z a r a w a p o l e w a ) , w z a m i a n k a f l e z E l b l ą g a , gdzie m a l a r s k a d e k o r a c j a — jak się zdaje — p r z e w a ż a ł a , w y k a z u j ą poziom tech­ n i c z n y r a c z e j w y ż s z y od g d a ń s k i c h . P r z e p r o w a d z o n y przez a u t o r k ę p o d z i a ł t e m a t ó w , w i ą ż ą c y c h s i ę r z e k o ­ mo b ą d ź z j e d n y m •— b ą d ź z d r u g i m t y p e m d e k o ­ r a c j i k a f l i , r ó w n i e ż nie o d p o w i a d a w y m o w i e m a t e ­ r i a ł u z a b y t k o w e g o . S p r ó b u j ę to z i l u s t r o w a ć c y f r a m i : W grupie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j : 1) t e m a t y m i t o l o g i c z n e nie b y ł y n a w y ­ stawie „ D a w n a C e r a m i k a Pomorska" w o g ó l e repre­ zentowane, s p o t k a ł e m s i ę j e d n a k w d e k o r a c j i 3 k a f l i g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. (zawartych w piecu b ę d ą c y m p ó ź n i e j s z y m m o n t a ż e m ) z przedstawieniem B a c h u s a , W e n u s i A m o r a ; 2) t e m a t y r e l i g i j n e r e p r e z e n t o w a n e b y ł y n a w y s t a w i e przez 8 k a f l i (ze scenami z Nowego Testamentu), p o c h o d z ą c y c h jednak z jednego p i e c a ; d o d a ć do tego t r z e b a w z m i a n k o w a n y przez S e c k e r a piec ze s c e n a m i b i b l i j n y m i z p r o b o ­ s t w a S w . W o j c i e c h a ; n a p o t k a ł e m t e ż 4 kafle ze s c e ­ n a m i b i b l i j n y m i w m o n t o w a n e w d w a piece o ś w i e c ­ k i e j p o z a t y m d e k o r a c j i k a f l i ; 3) t e m a t y egzo­ t y c z n e z n a m t y l k o z d w ó c h czy trzech k a f l i pieca, w k t ó r y m o g ó ł kafli w y k a z u j e r o k o k o w e sceny r o d z a ­ j o w e ; 4) w ś r ó d r e l i e f o w y c h kafli g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. t r a f i a j ą się stosunkowo c z ę s t o kafle w ro­ dzaju kafla reprodukowanego w artykule P r z e ź d z i e c k i e j n a r y c 21, z a w i e r a j ą c e w t r o c h ę n i e p o r a d n i e m a ­ l o w a n e j d e k o r a c j i obok m o t y w ó w z w i e r z ę c y c h , j a k j e l e n i e , p t a k i , konie, p s y itp., t y p y c h ł o p ó w c z y u b o ż s z e j l u d n o ś c i m i e j s k i e j ( n i e z a l e ż n i e od kafli, z n a j d u j ą c y c h s i ę w Muzeum P o m o r s k i m , z n a n e m i s ą jeszcze d w a piece z a n a l o ­ gicznymi kaflami), t e m a t y k ę t ę r e p r e z e n t o w a ł y na w y s t a w i e jeszcze 4 k a f l e z T o r u n i a , a n i e m o ż n a po­ m i n ą ć n i e i s t n i e j ą c e g o j u ż , l e c z p u b l i k o w a n e g o przez Seckera pieca z t y p a m i d o m o k r ą ż c ó w g d a ń s k i c h i pie­ ca ze s c e n a m i r y b a c k i m i n a probostwie w H e l u . Wśród kafli o malowniczej w y ł ą c z n i e dekoracji: 1) t e m a t y k ę z a c z e r p n i ę t ą z mitol o g i i w y k a z u j ą dwa eksponowane na w y s t a w i e kafle z przedstawieniem Merkurego i A m o r a oraz kafel ś r o d k o w y e l b l ą s k i e g o pieca w Muzeum Czarto­ r y s k i c h ( Z e u s i Io); 2) sceny b i b l i j n e od­ najdujemy w dekoracji eksponowanych na wystawie 5 k a f l i ( p o c h o d z ą c y c h z trzech p i e c ó w ) oraz n a k a f ­ lach pieca w M u z e u m Czartoryskich i na kaflach nie i s t n i e j ą c e g o j u ż pieca publikowanego w katalogu zbiorów Basnera* 3) t e m a t y k a e g z o t y c z n a r e p r e z e n t o w a n a b y ł a n a w y s t a w i e przez c z t e r y k a f l e z p o s t a c i a m i p s e u d o - C h i ń c z y k ó w ; 4) j e d e n a ś ­ cie e k s p o n o w a n y c h n a w y s t a w i e k a f l i z a w i e r a w d e ­ koracji p o s t a c i e c h ł o p ó w i d r o b n y c h m i e s z c z a n (przy c z y m n a d m i e n i ć trzeba, ż e n a k a f l a c h n a l e ż ą c y c h do tej s a m e j serii s p o t y k a m y s i ę r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i e n i a m i tego r o d z a j u , jak pierrot, C h i n k a , p o s t a ć z k o m e d i i w ł o s k i e j itp., z a c z e r ­ p n i ę t y m i n i e w ą t p l i w i e z rycin), a w zbiorach M u ­ z e u m P o m o r s k i e g o w T o r u n i u z n a j d u j e s i ę jeszcze p a ­ rę kafli z pieca dekorowanego typami r z e m i e ś l n i k ó w . R o k o k o w e sceny r o d z a j o w e należą do n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h t a k w p i e r w s z e j , j a k i w d r u g i e j grupie k a f l i (w grupie k a f l i o d e k o r a c j i w y ­ ł ą c z n i e m a l a r s k i e j , n i e z a l e ż n i e od z a c h o w a n y c h z a ­ b y t k ó w , t e m a t y k ę t ę w y k a z u j e jeszcze p i ę ć z n i s z c z o ­ nych p i e c ó w elbląskich, u w z g l ę d n i o n y c h na w y s t a ­ w i e p r z y p o m o c y p o w i ę k s z o n y c h fotografii). P o w y ż s z e z e s t a w i e n i e , n i e oparte n a j a k i e j ś do­ k ł a d n e j i n w e n t a r y z a c j i , lecz n a m a t e r i a l e z g r o m a d z o ­ n y m n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " oraz n a z a b y t k a c h z a p a m i ę t a n y c h , n i e r o ś c i sobie p r e t e n s j i do c a ł k o w i t e g o w y c z e r p a n i a m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o w zakresie omawianych grup tematycznych. N i e w ą t p l i ­ w i e do k a ż d e j z t y c h g r u p m o ż n a b y jeszcze d o r z u c i ć po k i l k a p r z y k ł a d ó w — i po stronie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j , i w y ł ą c z n i e malarskiej. Nie­ m n i e j w y d a j e s i ę ono dostatecznie p r z e k o n y w a j ą c e , j e ś l i chodzi o stwierdzenie, że w o m a w i a n y c h d w ó c h typach dekoracji kafli nie p o s ł u g i w a n o s i ę o d r ę b n y m doborem t e m a t ó w . T e m a t y k a w i ą z a ł a się raczej z czasem powstania, a t a k ż e — c h o ć w mniejszym, z d a ­ j e się, stopniu — z m i e j s c e m p o w s t a n i a k a f l i . Nie w i e m , n a c z y m a u t o r k a opiera t w i e r d z e n i e , ż e „ w c z e ś n i e j s z e kafle o malowanej ornamentyce r o ś ­ l i n n e j , p o c h o d z ą c e z c z a s u o k o ł o p o ł o w y X V T I I w., są w i e l o b a r w n e " ; n i e n a p o t k a ł e m ż a d n e g o p r z y k ł a ­ du wschodnio- pomorskiego kafla o wielobarwnej d e k o r a c j i r o ś l i n n e j , k t ó r e g o czas p o w s t a n i a o d n i e ś ć by m o ż n a do p o ł o w y X V I I I w i e k u — czas p o w s t a n i a najwcześniejszych datowanych kafli z dekoracją k w i a t o w ą p r z y p a d a n a ostatnie l a t a X V I I I wieku. Najwcześniejszym datowanym kaflem w ś r ó d kafli o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a l a r s k i e j n i e jest k a f e l z d a ­ t ą 1724 ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i e , lecz k a f e l 2 d a t ą 1716 ze z b i o r ó w M u z e u m w E l b l ą g u . M a n g a n o ­ w a farba brunatna w y s t ę p u j e n a j w c z e ś n i e j na kaflu d a t o w a n y m : 1742 (na t a l e r z u f a j a n s o w y m j u ż w r. 1730), a nie n a k a f l u d a t o w a n y m : 1748. O p i e r a j ą c s i ę n a podanej przez G l o g e r a3 w i a d o ­ m o ś c i o kaflach w y k o n a n y c h w G d a ń s k u dla R z e ­ w u s k i c h o r a z do dostarczonej przez Ł o z i ń s k i e g o ^ w i a ­ d o m o ś c i o p i e c a c h g d a ń s k i c h w e d w o r z e w; D r o z d o w i cach (przytoczonych przez Ł o z i ń s k i e g o dla poparcia twierdzenia, iż „zdarzały się" w Polsce „piece z kafli polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich, a wtedy b y ł y p r a w d z i w ą ozdobą i osobliwością miesz­ k a n i a " ) a u t o r k a pisze: „Z w y s t ę p o w a n i a w P o l s c e siedemnastowiecznej p i e c ó w g d a ń s k i c h n a l e ż y w y c i ą g ­ n ą ć wniosek, ż e w t y m wieku m u s i a ł a się już w y ­ k s z t a ł c i ć c h a r a k t e r y s t y c z n a dla n i c h f o r m a , któn z w ł a s z c z a w p i e c a c h e l b l ą s k i c h (?) w y k a z u j e wiele", c e c h w s p ó l n y c h ze s ł y n n y m i s i e d e m n a s t o w i e c z n y m i s z a f a m i g d a ń s k i m i . " Nie w i d z ę p r z y c z y n y , d l a k t ó ­ rej w y s t ę p o w a n i e w X V I I w i e k u w Polsce p i e c ó w g d a ń s k i c h m i a ł o b y ś w i a d c z y ć o ustaleniu się już w t y m czasie i c h c h a r a k t e r y s t y c z n e j f o r m y — z n a n e j z drugiej p o ł o w y X V I I I w i e k u , a m a t e r i a ł zabytko­ w y nie daje ż a d n y c h p o d s t a w do p r z y p u s z c z e ń — r a ­ czej p r z e c z y — by s t a ć s i ę to m i a ł o w c z e ś n i e j n i ż w c z t e r d z i e s t y c h l a t a c h osiemnastego w i e k u . Z n a n y typ „ s z a f y g d a ń s k i e j " p o j a w i a s i ę dopiero w p o c z ą t ­ k a c h w i e k u osiemnastego ( w c z e ś n i e j s z e szafy g d a ń ­ skie wzorowane b y ł y na szafach holenderskich? i a n a ­ logii m i ę d z y p i e c a m i e l b l ą s k i m i a s z a f a m i g d a ń s k i m i doszukać się m o ż n a tylko w masywnych, pośrodku p r z e ł a m a n y c h i t w o r z ą c y c h tzw. „gdański szczyt" g z y m s a c h w i e ń c z ą c y c h szaf g d a ń s k i c h z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u — b r a k z a ś analogii m i ę d z y piecami e l b l ą s k i m i a szafami g d a ń s k i m i z w i e k u siedemnastego. C h a r a k t e r y z u j ą c w o p a r c i u o p r a c ę S e c k e r a piece elbląskie, autorka twierdzi, ż e zasadniczym typem p i e c a e l b l ą s k i e g o b y ł piec t r ó j k o n d y g n a c j o w y . Nie jest to s ł u s z n e ; w p r a w d z i e w E l b l ą g u , w p r z e c i w i e ń ­ s t w i e do G d a ń s k a , w y s t ę p o w a ł y piece o trzech k o n ­ d y g n a c j a c h , p r z e w a ż a ł y j e d n a k — s ą d z ą c ze z n a n e g o obecnie m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o — piece o d w ó c h k o n ­ dygnacjach. Zdaniem autorki, „zasadnicza różnica m i ę d z y osiem­ nastowiecznymi piecami gdańskimi a niemieckimi polega n a tyra, ż e te ostatnie s t r a c i ł y w dobie b a r o ­ k u s w ó j c h a r a k t e r r e p r e z e n t a c y j n y " . W y g l ą d a to n a n i e p o r o z u m i e n i e ; w o k r e s i e b a r o k u piec n i e t y l k o w 5 G l o g e r Z . : E n c y k l o p e d i a staropolska. Warszawa 1901, t I I I , s. 305. Ł o z i ń s k i W . : Ż y c i e polskie w d a w n y c h w i e k a c h . L w ó w 1921, s. 50. Por. Behling Lottlisa: Der Danziger Dielenschrank u. seine h o l l ä n d i s c h e n V o r l ä u f e r . D a n z i g 1942, 6 4 W i c h m a n n H . : K u n s t u. K u n s t h a n d w e r k i m se B a s n e r in Zoppot. D a n z i g 1925, tabl. 39. 190 Hau­ 7 �N i e m c z e c h u t r a c i ł s w ą d a w n ą p o z y c j ą g ł ó w n e j do­ m i n a n t y i z e s z e d ł do r o l i j e d n e g o ze s p r z ę ­ t ó w składających się na urządzenie wnętrza — była to t e n d e n c j a r a c z e j o g ó l n a i p i e c e g d a ń s k i e s i ę w n i e j nie w y ł a m a ł y ; z d u ż y m umiarem r o z w i ą z y w a n e g d a ń ­ s k i e piece b y n a j m n i e j n i e w y r ó ż n i a j ą s i ę o k a z a ł o ś c i ą w ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h mebli gdańskich, a produkcja ozdobnych p i e c ó w , r o z w i j a j ą c a s i ę w t y m s a m y m czasie n a t e r e n i e N i e m i e c , u j a w n i a n a w e t n i e j e d n o ­ k r o t n i e d ą ż e n i e do u j ę ć z n a c z n i e b a r d z i e j r e p r e z e n t a ­ cyjnych. S t r a u s s w s w e j p r a c y „ K a c h e l n u . U f e n der M a r k B r a n d e n b u r g " nie p r z y t a c z a — j a k podaje a u t o r k a •— p r z y k ł a d ó w p i e c ó w hamburskich o dekoracji zdra­ d z a j ą c e j w p ł y w y h o l e n d e r s k i e , lecz s t w i e r d z a t y l k o w p ł y w y Hamburga w piecach o biało polewanych k a f l a c h i n i e b i e s k i e j d e k o r a c j i , w y s t ę p u j ą c y c h w' p ó ł ­ nocno-zachodniej części Marchii Brandenburskiej. O p i e r a j ą c s i ę n a przeprowadzonej przez C h a r l o t t e Steinbrucher charakterystyce p i e c ó w hamburskich, S t r a u s s z a u w a ż a j e d n a k , ż e w f o r m a c h piece b r a n ­ d e n b u r s k i e r ó ż n i ą s i ę od h a m b u r s k i c h — b r a k i m np. znamiennych dla p i e c ó w h a m b u r s k i c h w n ę k p ó ł cylindrycznych, zdobnych rocaille'ami n ó g fajanso­ w y c h i p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h (piece b r a n d e n b u r s k i e tego t y p u , podobnie j a k g d a ń s k i e , p r z e p r u t e s ą a r k a ­ dami n a wylot i s p o c z y w a j ą n a podstawach d r e w ­ n i a n y c h ) . S t r a u s s u w a ż a , ż e do p i e c ó w b r a n d e n b u r ­ s k i c h b a r d z i e j z b l i ż o n e s ą w b u d o w i e — podobne z r e s z t ą do h a m b u r s k i c h — p i e c e w y r a b i a n e w L ü n e b u r g u , gdzie w X V I I I w , n a p i e r w s z y p l a n p r o d u k c j i w y s u n ę ł y s i ę piece o k a f l a c h b i a ł o p o l e w a n y c h z n i e ­ b i e s k ą d e k o r a c j ą . N i e k t ó r e ze z n a j d u j ą c y c h s i ę w Brandenburgii p i e c ó w omawianego typu nasuwają S t r a u s o w i podejrzenie — ze w z g l ę d u n a w y s o k i p o ­ ziom d e k o r a c j i — ż e m o g ą b y ć i m p o r t e m z k t ó r e g o ś z północno-niemieckich o ś r o d k ó w produkcji, w i ę k ­ s z o ś ć j e d n a k u w a ż a z a w y r ó b miejscowy^. J a k w y n i k a z c y t o w a n y c h d a n y c h , H a m b u r g nie b y ł „ j e d y n y m obok G d a ń s k a ( c h y b a t a k ż e E l b l ą g a i Torunia) w i ę k s z y m o ś r o d k i e m , k t ó r y w y t w a r z a ł pie­ ce tego t y p u " . P r o d u k c j a k a f l i n a w i ą z u j ą c y c h w d e ­ k o r a c j i do fliz h o l e n d e r s k i c h b y ł a b a r d z i e j r o z p o ­ w s z e c h n i o n a , n i ż s ą d z i a u t o r k a — nie j e s t w y ł ą c z o n e , że wyrabiano je także w innych dzielnicach Polski, nie t y l k o n a P o m o r z u W s c h o d n i m . N i e w p ł y w a to o c z y w i ś c i e n a pozbawienie pieców gdańskich cech oryginalności. T a k jednak p o s ł u g i w a n i e się kaflami omawianego typu, j a k i o g ó l n y nawet schemat kon­ s t r u k c y j n y — o o r y g i n a l n o ś c i t e j , same w sobie n i e rozstrzygają, spotyka s i ę je bowiem t a k ż e w innych o ś r o d k a c h . Dopiero s p o s ó b r o z w i ą z a n i a poszczegól­ n y c h e l e m e n t ó w formy i d e k o r a c j i , w r a z z d r u g o ­ r z ę d n y m i , niemniej charakterystycznymi szczegółami 9 1 0 * S t r a u s s K . : K a c h e l n u. Ö f e n der M a r k B r a n d e n ­ burg, S t r a s s b u r g 1926. S t e i n b r u c h e r C h : H a m b u r g e r F a y e n c e ö f e n des 18 J a h r h u n d e r t s . K a c h e l u n d T ö p f e r k u n s t , 3, J a h r g . 1924, H . 12. !<* P o r . M a ń k o w s k i T . : D z i e j e w y t w ó r n i c e r a m i c z ­ nych w G l i ń s k a i Żółkwi. Biuletyn Historii Sztuki i K u l t u r y , r. I X , s. 241—243, 246—247, 9 ora2 p r o p o r c j e z e s t a w u d e c y d u j ą w k o ń c o w y m e f e k ­ cie o i c h o d r ę b n e j a p a r y c j i . A u t o r k a nie m a r a c j i t w i e r d z ą c , ż e „ t r z y g ł ó w n e cechy p i e c ó w h a m b u r s k i c h , a m i a n o w i c i e : n i s z a w górnej kondygnacji, skośnie ścięte narożniki i fajan­ s o w e nogi w y s t ę p u j ą t a k ż e w p i e c a c h g d a ń s k i c h " ; ani półcylindryczne nisze, znamienne dla p i e c ó w hamburskich, ani nogi fajansowe (autorka n i e k o n ­ sekwentnie n a innym miejscu p r z y j m u j e za Secker e m , żq piece g d a ń s k i e u s t a w i a n o z a w s z e n a d r e w n i a ­ n y c h podstawach) — w G d a ń s k u nie w y s t ę p u j ą , a s f a z o w a n e n a r o ż n i k i s ą n a t y l e pospolite, ż e m o g ą być charakterystyczne dla p i e c ó w hamburskich tylko w formie p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h , r ó w n i e ż n i e w y s t ę ­ p u j ą c y c h w p i e c a c h g d a ń s k i c h . (Podobne elementy spotyka s i ę natomiast w piecach e l b l ą s k i c h ) . Charakteryzując wschodnio-pomorską produkcję ce­ r a m i c z n ą w. X V I I I , autorka twierdzi: „ O d pierwszej p o ł o w y X V I I I w. p o j a w i a s i ę w p r o d u k c j i z a r ó w n o n a c z y ń f a j a n s o w y c h , j a k j k a f l i d ą ż n o ś ć do ś w i a d o ­ mego l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h , w z w i ą z k u z czym w ceramice pomorskiej z a c z y n a u p a d a ć f a ł s z y w a w z a ł o ż e n i u d ą ż n o ś ć do n a ­ ś l a d o w a n i a porcelany c h i ń s k i e j , j a p o ń s k i e j czy e u ­ r o p e j s k i e j i n a s t ę p u j e n a w r ó t do p r z e d s t a w i e ń r o d z i ­ mych". C o ś t u s i ę n i e zgadza. O p r o d u k c j i p o m o r s k i e j X V I I w i e k u w i e m y n i e w i e l e . - P a r ę o k a z ó w kafli i f a ­ jansów, z mniejszym lub w i ę k s z y m p r a w d o p o d o b i e ń ­ s t w e m p r z y p i s a n y c h tej p r o d u k c j i , nie n a ś l a d u j e p o r ­ celany c h i ń s k i e j a n i j a p o ń s k i e j ( j e d y n i e d z b a n z d a ­ t ą 1637 z a w i e r a w d e o k r a c j i p e w n e e l e m e n t y w s c h o d ­ nio-azjatyckie); o n a ś l a d o w a n i u porcelany europej­ s k i e j n i e m o ż e b y ć w t y m czasie m o w y , ponieważ w Europie produkcja porcelany z a c z ę ł a s i ę r o z w i j a ć dopiero w p i e r w s z e j ć w i e r c i X V I I I w i e k u ; n i e s p o ­ tykamy s i ę z tymi n a ś l a d o w n i c t w a m i także w deko­ racji w c z e ś n i e j s z y c h kafli i f a j a n s ó w z w i e k u X V I I I (samo u l e g a n i e rozpowszechnionej modzie jedno­ b a r w n e j d e k o r a c j i n i e b i e s k i e j n i e jest c h y b a w y s t a r ­ czające, ż e b y u z n a ć j e za n a ś l a d o w n i c t w a porcelany). D o p i e r o o k o ł o r o k u 1740 p o j a w i a j ą s i ę w z o r y p s e u dochińskic — przejmowane w d o ś ć swobodnych i n ­ terpretacjach z f a j a n s ó w holenderskich; w drugiej p o ł o w i e X V I I I w i e k u r o z p o w s z e c h n i a j ą s i ę w deko­ r a c j i k a f l i modne r o k o k o w e s c e n k i r o d z a j o w e , w y ­ k a z u j ą c e p e w n e z w i ą z k i z tego t y p u d e k o r a c j ą e u r o ­ pejskiej porcelany, a n a s t ę p n i e p r z y j m u j ą s i ę wzory kwiatowe — pokrewne naturalistycznym wzorom kwiatowym wprowadzonym do d e k o r a c j i fajansów pod w p ł y w e m p o r c e l a n y m i ś n i e ń s k i e j — k t ó r e u t r z y ­ m u j ą s i ę jeszcze w p o c z ą t k a c h w i e k u X I X . N a p o d s t a w i e znanego m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o m o ż ­ n a s ą d z i ć , ż e p r o d u k c j a obliczona n a z b y t w ś r ó d uboższych warstw społecznych rozwijała się w X V I I I w i e k u r ó w n o l e g l e do p r o d u k c j i p r z e z n a c z o n e j d l a o d ­ biorców zamożnych. Po połowie wieku X V I I I pierw­ szy k i e r u n e k z a c z y n a p r z e w a ż a ć w w y r o b a c h f a j a n ­ sowych, w produkcji ozdobnych p i e c ó w jednak od­ wrotnie, w ł a ś n i e n a t r z e c i ą ć w i e r ć X V I I I wieku przypada okres n a j w i ę k s z e g o rozkwitu, a j u ż s a m charakter p i e c ó w w y ł ą c z a m o ż l i w o ś ć przynależności o d b i o r c ó w do n i ż s z y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h . Jan Chranicki W ZWIĄZKU Z UWAGAMI O A R T Y K U L E „CERAMIKA POMORSKA" W cennych uwagach, k t ó r y m i uzupełnił m ó j artykuł o ceramice pomorskiej wybitny jej znawca, dyrektor Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Jan Chranicki, znajduje s i ę kilka p u n k t ó w w y m a g a j ą c y c h wyjaś­ n i e n i a , gdzie r ó ż n i c a p o g l ą d ó w w y n i k ł a z odmiennego ustawienia zagadnienia. P r a g n ę z w r ó c i ć tu u w a g ę jedynie n a n a j w a ż n i e j s z e z nich. W kaflarstwie renenansowym n i e w ą t p l i w i e cechą charakterystyczną kafli europejskich są przedsta­ w i e n i a portretowe znanych osobistości (wzorowane na popularnych sztychach niekoniecznie s a m y c h tylko osób koronowanych), jednak nie znamy dotychczas z a b y t k o w y c h p i e c ó w z i n n y c h k r a j ó w , gdzie b y ł a b y nagromadzona tak d u ż a i l o ś ć r ó ż n o r o d n y c h p o r t r e t ó w j a k n a k a f l a c h p i e c a g d a ń s k i e g o z D w o r u Artusa^. i P . S i m s o n ( D e r A r t u s h o f i n D a n z i g . D a n z i g 1900, str. 176) podaje, ż e n a p i e c u w D w o r z e A r t u s a b y ł o 268 k a f l i p o r t r e t o w y c h . 191 �Chodziło mi o podkreślenie zjawiska m a s o w o ś c i wy­ s t ę p o w a n i a kafli portretowych na jednym zabytku. Z u b o ż e n i e k o l o r y s t y c z n e , j a k i e n a s t ą p i ł o po w i e l o ­ barwnym renesansowym kaflarstwie reliefowym, było zjawiskiem powszechnym, k t ó r e m u uległo r ó w ­ n i e ż k o l a r s t w o pomorskie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest tu j e d n a k ż e fakt, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do s ą s i e d n i c h t e r e n ó w n i e m i e c k i c h , gdzie w t y m o k r e s i e w y s t ę p u j ą kafle jednobarwne, w kaflarstwie pomorskim z j a ­ wiają się dwubarwne biało-niebieskie, które łączyć chyba należy z ogólnymi motywami niderlandzkimi, k t ó r e w P o l s c e s t a j ą s i ę w sztuce X V I I w i e k u d o m i ­ nujące. D u ż ą p r z y j e m n o ś ć s p r a w i ł m i fakt, ż e w y s u n i ę t e w m o i m a r t y k u l e z a s t r z e ż e n i a co do pomorskiego pocho­ dzenia talerzy eksponowanych na wystawie z n a l a z ł o potwierdzenie w e w n i k l i w y c h badaniach dyrektora Chranickiego. P r o d u k c j ę k a f l a r s k ą , p o c z y n a j ą c od p o c z ą t k u X V I I I w i e k u , p o d z i e l i ł a m n a d w i e drogi r o z w o j o w e , p r z y czym z a z n a c z y ł a m , że „jedna w y w o d z i s i ę od k a f l i ze s c e n ą r o d z a j o w ą w otoczeniu o z d ó b reliefo­ w y c h , d r u g a z a ś od k a f l i o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a ­ larskiej" . D o pierwszej grupy z a s z e r e g o w a ł a m wszyst­ k i e k a f l e p o s i a d a j ą c e o b r a m i e n i e reliefowe o r a z k a f l e n a ś l a d u j ą c e takie obramienie t e c h n i k ą malarslcą. D r u ­ g ą g r u p ę s t a n o w i ą kafle nie n a w i ą z u j ą c e w niczym do o b r a m i e ń r e l i e f o w y c h . P o d k ą t e m w i d z e n i a tego p o d z i a ł u c h a r a k t e r y z o w a ł a m t e ż grupy kafli o „ t y p i e r e l i e f o w y m " i „ z d o b i o n y c h m a l a r s k o " . Dlatego u w a g i i zestawienia statystyczne dyrektora Chranickiego, j a ­ ko p r z e p r o w a d z o n e n a zasadzie odmiennego p o d z i a ­ łu, gdzie w y d z i e l o n a j e s t j e d n a g r u p a k a f l i — ozdo­ bionych reliefami i druga — o dekoracji wyłącznie^ malowanej, z a w i e r a j ą c a r ó w n i e ż kafle o m a l o w a n y c h obramieniach w y w o d z ą c y c h się z reliefu, d a ł y w y ­ n i k i o d m i e n n e od m o i c h . 5 D r u g i m n i e p o r o z u m i e n i e m , podobnie i s t o t n y m j a k poprzednie, j e s t i n t e r p r e t a c j a o k r e ś l e n i a „ k a f l e g d a ń ­ skie", k t ó r e d y r e k t o r C h r a n i c k i r o z u m i e s e n s u stricto j a k o w y k o n a n e w G d a ń s k u , j a z a ś (co j e s t n i e w ą t p l i ­ w i e n i e w ł a ś c i w e ) t r a k t o w a ł a m w sensie s z e r s z y m , t a i : j a k w Polsce u ż y w a n o terminu „piece g d a ń s k i e " , k t ó r y m to t e r m i n e m o k r e ś l a n o o g ó l n i e p r o d u k c j ę p o ­ morską. Wzmianka w moim artykule o wielobarwnej orna­ mentyce r o ś l i n n e j w y s t ę p u j ą c e j na kaflach z o k o ł o p o ł o w y X V I I I w i e k u umieszczona została na podsta- 2 P o l s k a S z t u k a L u d o w a , n r 4/1954, s. 223. wie notatki s p o r z ą d z o n e j na wystawie w G d a ń s k u . B y ć m o ż e z a k r a d ł a s i ę tu j a k a ś p o m y ł k a w s k u t e k w a d l i w e g o o d c z y t a n i a p o d p i s u pod e k s p o n a t a m i . P r z y p o d k r e ś l a n i u o d r ę b n o ś c i X V I I I - w i e c z n y c h pie­ c ó w pomorskich, czyli g d a ń s k i c h — w szerszym u j ę ­ ciu, od w s p ó ł c z e s n y c h i m p i e c ó w n i e m i e c k i c h c h o ­ dziło o wydobycie najbardziej istotnych różnic. P i e ­ ce n i e m i e c k i e z a t r a c a j ą w t y m okresie s w o j ą t e k t o ­ niczną formę, a często nawet podział na poszczególne kafle, n a ś l a d u j ą c w k s z t a ł c i e bogato zdobione k o m o ­ dy czy inne meble. Z a ś d o s t o s o w a n y n a o g ó ł do m e b l i kolor m i a ł n a c e l u z a m a s k o w a n i e o d r ę b n o ś c i p i e c a w e w n ę t r z a c h tego okresu^. I n a c z e j s p r a w a ta p r z e d ­ s t a w i a ł a s i ę n a P o m o r z u , gdzie p r o d u k o w a n o w t y m okresie w y ł ą c z n i e piece o f o r m a c h t e k t o n i c z n y c h , z ł o ­ ż o n y c h z oddzielnych kafli pokrytych m a l a t u r ą n a b i a ł y m tle. P i e c e t a k i e n i e u t o ż s a m i a ł y s i ę a n i f o r m ą , ani k o l o r y t e m z m e b l o w y m w y p o s a ż e n i e m , s t a n o w i ł y o d r ę b n e akcenty w n ę t r z a . C e n n a jest uwaga dyrektora Chranickiego, ż e pie­ ce p o d o b n e do p o m o r s k i c h i h a m b u r s k i c h w y s t ę p o ­ w a ł y też w Ltineburgu. Ostatnia uwaga o poruszonym w m y m artykule problemie pojawiania się w pomorskiej p r o d u k c j i ce­ r a m i c z n e j od p i e r w s z e j p o l o w y w i e k u X V I I I dąż­ n o ś c i do l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w i n a w r o t u do p r z e d s t a w i e ń r o d z i m y c h w k i e r u n k u swoistej interpretacji w z o r ó w obcych — nie jest zbyt jasno s f o r m u ł o w a n a i w y g l ą d a n a nieporozumienie. Określenie „pierwsza połowa" oznaczać może zarów­ n o l a t a p i e r w s z e , j a k i l a t a 40—50, i dlatego n i e b a r ­ dzo w i d z ę p o w ó d , aby m o ż n a b y ł o z mego t e k s t u w y ­ c i ą g n ą ć wniosek o zarzuceniu n a ś l a d o w n i c t w a porce­ lany europejskiej przed jej wynalezieniem. Nieporo­ zumieniem wydaje mi się również p o w o ł y w a n i e się tu n a w y r o b y X V I I - w i e c z n e , skoro m o w a j e s t o po­ j a w i e n i u s i ę tej t e n d e n c j i w w i e k u n a s t ę p n y m . Maria Przeździecka s A . Roeper i H . Bosch ( S a m m l u n g von Oefen in allen Stilarten von X V I bis A n f a n g X I X J a h r h u n ­ dert. M ü n c h e n 1895) p o d a j ą szereg i l u s t r a c j i tego r o ­ dzaju p i e c ó w . K . S t r a u s s : K a c K e l n e und Oefen der M a r k B r a n d e n ­ b u r g , S t r a s s b u r g 1926, str. 27 ("... so fasste m a n i h n (Ofen) i m Z e i t a l t e r des B a r o c k s l e d i g l i c h a l s W ä r ­ m e s p e n d e r auf, a l s ein „ M ö b e l " , m i t dem m a n s i c h eben a b z u f i n d e n hatte") i str. 28 ( „ M a n s u c h t e d a m i t den O f e n den s c h w a r z e n , s c h w e r e n Kichenmöbeln a n z u p a s s e n . D i e s galt ganz bezonders f ü r N o r d d e u t ­ schland"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56aaa8b8efad58ddc0e3f9eec2eaf93c.pdf 79c71bc891dcad1de9bcbd9ca5ea5db4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3801 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.313- 319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ś P R A Ryc. W 1. Wycinanki O Z loykonane przez D Romualda A Olszewskiego z N I A Giżycka. W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WARMII I MAZUR W O L S Z T Y N I E MARIA PRZEŻDZIECKA Zorganizowana we w r z e ś n i u rb. przez W R N i M u ­ zeum Mazurskie w Olsztynie przy w s p ó ł p r a c y OPLiA Wystawa Sztuki Ludowej W a r m i i i Mazur m i a ł a na celu zobrazowanie na tle z a b y t k ó w i p r z e k a z ó w t r a ­ dycyjnych ogólnego dorobku tych ziem w zakresie l u ­ dowej twórczości w ciągu 10-lecia Polski Ludowej. Główną u w a g ę skoncentrowano na zagadnieniach stroju, haftu, tkactwa i c e r a m i k i ; w d z i a ł a c h tych w p o r ó w n a n i u z poprzednimi wystawami znalazły się nowe pozycje. Na plan pierwszy w y s u n i ę t o strój i problemy jego rekonstrukcji. Jest to zadanie bardzo trudne gdyż za­ chowane z tej dziedziny zabytki są dziś w i e l k ą rzad­ kością. Toteż na w y s t a w ę pozyskano tylko jeden o r y ­ ginalny i kompletny strój kobiecy oraz k i l k a f a r t u ­ c h ó w i czepców. Niestety autentyczny ten s t r ó j m a ­ zurski, pochodzący z k o ń c a X I X w., stanowi o d m i a n ę p o w s t a ł ą w t y m czasie pod w p ł y w e m s t r o j ó w m i e j ­ skich. Szkoda, że nie u d a ł o s i ę zdobyć na w y s t a w ę cho­ ciażby f r a g m e n t ó w bardziej tradycyjnej odmiany k o ­ biecego u b i o r u (strój m ę s k i z a g i n ą ł wcześniej), k t ó r a w ś r ó d mniej z a m o ż n y c h w a r s t w l u d n o ś c i mazurskiej p r z e t r w a ł a jeszcze p i e r w s z ą w o j n ę ś w i a t o w ą . N a j d ł u ­ żej ż y w o t n ą i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą częścią tego stroju kobiecego b y ł „kitel", czyli spódnica f a ł ­ dowana l u b marszczona pierwotnie z trzech prostych półek, a n a s t ę p n i e r ó w n i e ż z k l i n ó w i szyta z samo­ działowego m a t e r i a ł u tkanego p r z e w a ż n i e w p r ą ż k i . S p ó d n i c ę t ę n a k ł a d a n o zawsze na „kitel spodni", r ó w ­ nież s a m o d z i a ł o w y , o szerszych i barwniejszych pa­ sach. „ K i t l e " t a k i e w y s t ę p u j ą jeszcze w terenie, a d a ł o b y się też znaleźć i d o p a s o w a n ą bluzkę, czyli tzw. „ k a b o t " , k t ó r y około 1900 roku p o j a w i ł się po „ k a b o t a c h " l u ź n y c h *. B r a k i w o r y g i n a ł a c h starano się częściowo zastąpić fragmentami g r a f i k i historycznej i l u s t r u j ą c y m i zaję­ cia i stroje ludu. Pomimo to p o w i ą z a n i e pomiędzy przekazami tradycyjnymi i rekonstrukcjami obecnymi s t r o j ó w w y p a d ł o m o ż e nieco słabo, t y m bardziej że stroje odtworzone przez trzy r ó ż n e instytucje r ó ż n i ą się p o w a ż n i e m i ę d z y sobą i mniej d o ś w i a d c z o n y widz nie wie, k t ó r e z nich s ą w ł a ś c i w e . N a j w i ę c e j b ł ę d ó w m o ż n a dostrzec w stroju młodej pary „ m a z u r s k o - w a r m i j s k i e j " rekonstruowanym przez Wojewódzki Z a r z ą d Spółdzielni „ S a m o p o m o c C h ł o p ­ ska". W ubiorze kobiecym czepiec jest zbyt uproszczo­ ny; koszula z w s t a w k a m i z t k a n y c h p a s ó w w kolo­ rach granatowym i czerwonym nie spotykana w te­ renie nawet w przekazach ustnych; gorset z czer­ wonego p ł ó t n a obszyty c z a r n ą t a s i e m k ą z y g z a k o w a t ą budzi r ó w n i e ż pewne z a s t r z e ż e n i a . Najlepsza jest sto­ sunkowo spódnica, lecz niestety w ł o ż o n a została na białą h a l k ę , w y k o ń c z o n ą białą k o r o n k ą , zamiast na Ryc. ' Materiały w Krakowie. 2. Zabawka mazurska. Rekonstrukcją W. Okidewicz z Olsztyna. wykonał Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS 313 �Ryc. 4. Narzuta nawiązująca do wzorów niemieckiej szkoły w Ełku. Wyk. Leszczyńska ze Spółdzielni PLiA „Tkanina" w Mikołajkach, pow. Mrągowo. i Borkowski �Ryc. 5. Rekonstrukcje mazurskich strojów dziewczyny i kawalera, wy­ konane przez T. Modzelewską i W. Grabowską. * d r u g ą spódnicę (tzw. „kitel spodni"), uszytą z po­ dobnego m a t e r i a ł u w pasy. U b i ó r m ę s k i stanowi poważne nieporozumienie. Pomijając brązowy ka­ pelusz (noszono p r z e w a ż n i e czarne), kamizelka nie była w mazurskim stroju m ę s k i m nigdy traktowana jako u b i ó r wierzchni, a t y m bardziej z okazji ślubu, i pokazywano n a j w y ż e j jej przód, przy czym t y ł szy­ ty b y ł z r e g u ł y z m a t e r i a ł u podszewkowego l u b ze zwykłego płótna. W y s t ą p i e n i e pana m ł o d e g o na w e ­ selu w samej kamizelce u w a ż a n e b y ł o b y raczej za nieprzyzwoite. P o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i budzi r ó w n i e ż sam k r o i kamizelki, a zwłaszcza b r a k guzików. Spodnie s a m o d z i a ł o w e w p r ą ż k i c e c h o w a ł y raczej strój codzienny, a nie o d ś w i ę t n y . Na pierwszy rzut oka lepsze w r a ż e n i e sprawia re­ konstrukcja stroju dziewczęcego wykonana przez Wojewódzki Dom K u l t u r y . S p ó d n i c a uszyta z m a ­ teriału odrobionego t e c h n i k ą l u d o w ą , sposobem tzw. „w slruk", oraz fartuch z w e t k a n y m i czerwonymi pasami — s u g e r u j ą w i ę k s z ą ścisłość rekonstrukcji. Aksamitny gorset c i e m n o b r ą z o w y i koszula z boga­ t y m i w s t a w k a m i o wzorach tkanych czerwonymi n i ć ­ mi — nie z n a j d u j ą natomiast potwierdzenia w prze­ kazach stroju tradycyjnego. W y r a ź n y m nieporozu­ mieniem jest ubranie dziewczyny w czepiec noszony wyłącznie przez m ę ż a t k i . Najbardziej udane rekonstrukcje s t r o j ó w s t a n o w i ą modele opracowane na podstawie m a t e r i a ł ó w nauko­ wych, zgromadzonych przez Muzeum Mazurskie w Olsztynie. P r z e d s t a w i a j ą one 3 pary s t r o j ó w m a zursko-warmijskich: o d ś w i ę t n y i roboczy starszych gospodarzy (ryc. 3) oraz strój dziewczyny i kawalera (ryc. 5). Stroje te za m a ł o m o ż e w y k a z u j ą zróżnico­ wanie kolorystyczne i techniczne t r a d y c y j n y c h t k a ­ nin ubraniowych, zwłaszcza kobiecych, w k t ó r y c h powszechnie w y s t ę p o w a ł y p r ą ż k i i k r a t k i , a t k a n i n y r z ą d k o w e (diagonale) tkane b y ł y na odmiennego k o ­ loru osnowie, przez co uzyskiwano bardzo ciekawe efekty. Na spódnice, czyli tzw. „kitle", u ż y w a n o w i e ­ lu technicznych odmian tkanin wykonywanych „w s t r u k " — w paski „ p r o s t e " l u b „ ł a m a n e " , splo­ tem „ c z y n o w a t y m " ( r z ą d k o w y m ) — w pasy l u b tkane sposobem nazywanym przez miejscowe tkaczki „na minewit" — w p r ą ż k i . Ponadto przy stoju roboczym należałoby m o ż e raczej w p r o w a d z i ć bardziej t r a d y ­ cyjny „ k a b o t " prosty zamiast w c i ę t e g o . Ogólnie biorąc, omawiane modele s t a n o w i ą p o w a ż n e osiągnięcie i warto, b y z a r ó w n o W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y , j a k i W o j e w ó d z k i Z a r z ą d Spółdzielni „Sa­ mopomoc C h ł o p s k a " poszły t ą s a m ą d r o g ą i n a w i ą ­ zały ściślejszą w s p ó ł p r a c ę z Muzeum Mazurskim w Olsztynie. N a s t ę p n y m zagadnieniem w i ą ż ą c y m się ze strojem jest haft l u d o w y : złoty i kolorowy — w y s t ę p u j ą c y na czepcach oraz b i a ł y z okolic K w i d z y n i a , Sztumu i Pa­ słęki — eksponowany w formie zdjęć fotograficznych. P r ó b a r e k o n s t r u k c j i haftu n a czepcach wykonana przez Józefę I z d e b s k ą w y p a d ł a stosunkowo p o m y ś l ­ nie. Ogólne w r a ż e n i e p s u j ą jednak nie dobrany ma­ teriał w zbyt ostrym kolorze ż ó ł t y m oraz brzydka b i a ­ ła koronka. Problem w a r m i j s k i c h h a f t ó w białych z m o t y w a m i postaci kobiecych i p t a k ó w w ś r ó d or­ namentyki r o ś l i n n e j z o s t a ł jedynie zaznaczony, a d a l ­ sze badania, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e Muzeum nad t ą cie­ k a w ą o d m i a n ą h a f t ó w podejmie, p o z w o l ą m o ż e z cza­ sem p r z y s t ą p i ć do jej reaktywowania. Bardzo w a ż n y m d z i a ł e m sztuki ludowej Mazur i W a r m i i jest tkactwo, k t ó r e uprawiane było do d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j prawie w k a ż d y m domu. Nic też dziwnego, że wystawa o l s z t y ń s k a została d o s ł o w ­ nie zasypana tego rodzaju w y r o b a m i . Niedobrze t y l ­ ko s t a ł o się, że zgromadzone eksponaty s u g e r u j ą pew­ ną j e d n o r o d n o ś ć t k a c t w a mazurskiego w stosowanej ornamentyce, gdyż w „ p ł a c h t a c h " i obrusach, p r z y ­ tłaczających ilościowo inne wyroby, p a n u j ą wszech­ w ł a d n i e r ó ż n e u k ł a d y p r z e t y k a ń wykonanych prawie w y ł ą c z n i e w k r a t ę p r o s t ą l u b s k o ś n ą . Znalazły s i ę t u jedynie d w a p r z y k ł a d y tak charakterystycznego dla tradycyjnego tkactwa u k ł a d u pasowego , z k t ó r y c h jeden n a l e ż a ł o chyba raczej w y e l i m i n o w a ć , jako na­ w i ą z u j ą c y silnie do niemieckich w z o r ó w (ryc. 4), wprowadzonych w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez szkołę w E ł k u , drugi zaś stanowi n o w ą p r ó b ę roz2 2 J. Grabowski: Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, Polska Sztuka Ludowa nr 4—5 1948, s. 6—14. 315 �Należałoby może pomyśleć o produkcji tego rodzaju tkanin w spółdzielniach CPL1A, tym. bardziej że żyją jeszcze tkaczki u m i e j ą c e je w y k o n y w a ć . Pasowe u k ł a d y kolorystyczne z tych tkanin można by było r ó w n i e ż w y k o r z y s t a ć przy produkcji szalików, które obecnie (sądząc z eksponowanych na wystawie) nie w y k a z u j ą ż a d n y c h cech regionalnych. Na u w a g ę zasługują podjęte próby rekonstrukcji tradycyjnych kilimów mazurskich oraz d y w a n ó w wiązanych. Trudno jest dziś osądzić, czy próby te spowodują ożywienie dawno wygasłych odmian tkactwa — podobnie j a k to n a s t ą p i ł o np. z sokolski­ m i dywanami dwuosnowowymi — w k a ż d y m razie w a r t o chyba s p r ó b o w a ć . Dotychczas wykonane zostały kopie k i l k u k i l i m ó w oraz dywan mazurski reprodu­ kowany u H a h m a . Z innych odmian tkactwa pokazano na wystawie jedynie fragment starego dywanu dwuosnowowego, pochodzącego z powiatu ostródzkiego, o gęsto rozsia­ nych motywach gałązek winogronowych, oraz szmaciaki, k t ó r e t y m razem nie wniosły nic nowego *. Po raz pierwszy eksponowano na wystawie tego­ rocznej współczesne garncarstwo ludowe, k t ó r e zo­ stało obecnie na tych terenach wznowione. Niestety brakuje tu odpowiedniego zestawienia z c e r a m i k ą tra­ dycyjną i p r z e c i ę t n y widz nie jest zorientowany, w j a k i m stopniu n a w i ą z u j e ona do dawnego garn­ carstwa mazurskiego. Ponadto zestawienie takie w p ł y n ę ł o b y może dydaktycznie na samych w y t w ó r ­ ców, mobilizując ich do bliższego zainteresowania się wyrobami dawnymi, zgromadzonymi w muzeach w Olsztynie, Szczytnie i K w i d z y n i u oraz z pewnością w y s t ę p u j ą c y m i r ó w n i e ż w terenie, skoro około 35 lat temu ta gałąź sztuki ludowej b y ł a jeszcze w pełni żywotna — wyrabiano p i ę k n i e polewane i zdobione miski, dwojaki zwane tu „ s p o j a k a m i " lub „spólnokami", dzbanki, a nawet tzw. „ s i w a k i " . Szersze na­ w i ą z a n i e do ceramiki tradycyjnej pozwoliłoby u n i k n ą ć zapożyczania form z w y r o b ó w blaszanych, co n a s t ą ­ piło np. w w y p a d k u dzbanka przedstawionego na ryc. 6. 4 Ryc. 6. Dzbanek o polewie jasnobrązowej. Wyk. Szyszko z Kaflami Biskupiec. Erazm w i ą z a n i a p a s ó w złożonych z m o t y w ó w rombowych. Odczuwa s i ę w y r a ź n y b r a k „ p ł a c h t " opartych na wzo­ rach tradycyjnych, notowanych z poprzednich w y ­ staw . Nie eksponowano r ó w n i e ż zupełnie w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w terenie t k a n i n u b r a n i o w y c h wyrabianych dawniej na „ k i t l e " i późniejsze „ s u k i e n k i " kobiece, przy czym pierwsze z nich m a j ą tak charakterystycz­ ny dla polskiego tkactwa ludowego u k ł a d pasowy. 3 4 K . H a h m : Ostpreussische Bauernteppiche, Ber­ lin 1937. K . Pietkiewicz: Szmaciaki mazurskie, Polska Sztu­ ka Ludowa nr 4—5/1951, s. 131—133. 3 3 jw. Ryc. 7. Dwojaki o polewie ciemnobrązowej. Wyk. Jan Orłowski z Gieryk, pow. Morąg. �Nowością na terenie Mazur i W a r m i i jest w y c i n a n ­ ka (ryc. 1) wykonywana obecnie przez Romualda Olszewskiego z Giżycka. Nie ma ona żadnego opar­ cia w miejscowej tradycji, stanowi raczej przejaw sztuki amatorskiej, uprawianej z d u ż y m poczuciem dekoracyjności i kompozycji. Dzięki walorom p l a ­ stycznym m o g ą w y c i n a n k i Olszewskiego z powodze­ niem być wykorzystane do dekoracji świetlic. Pozostałe działy sztuki ludowej, a mianowicie kaflarstwo, meblarstwo i budownictwo — reprezentowa­ ły jedynie okazy tradycyjne. Kaflarstwo — w s k ł a ­ dzie znanym z i n n y c h wystaw i p u b l i k a c j i ; budow­ nictwo w fotografiach i modelach o b r a z o w a ł o bo­ gactwo form w y s t ę p u j ą c y c h w terenie; słabiej nato­ miast w y p a d ł y meble, gdzie k i l k a zaledwie n i e w ą t p l i ­ wie bardzo ciekawych e k s p o n a t ó w nie d a w a ł o obrazu różnorodności i bogactwa form oraz w z o r ó w zdob­ nictwa. Należało m o ż e u z u p e ł n i ć je k i l k u zdjęciami i p o k a z a ć np. jeszcze „ ś l u b a n e k " , szafkę n a r o ż n ą i kilka typów skrzyń. Osobny dział stanowi p a m i ą t k a r s t w o , z k t ó r y m wiąże się zagadnienie wykorzystania m o t y w ó w l u ­ dowych w obecnym rzemiośle. W zakresie p a m i ą t 6 6 .1. Grabowski: o. c, s. 16—36. Ryc. karstwa przejawem p o z y t y w n y m jest wprowadzenie r ó w n i e ż na t y m terenie m i n i a t u r o w y c h rekonstrukcji s k r z y ń mazurskich. Ż a ł o w a ć jedynie należy, że po­ kazane na wystawie nie s t a n o w i ą k o p i i najciekaw­ szych o k a z ó w zachowanych w terenie czy z n a j d u j ą ­ cych s i ę w muzeach. Pomocne dla w y k o n a w c ó w s k r z y ń m i n i a t u r o w y c h m o g ł y b y b y ć też m a t e r i a ł y zgromadzone przez S e k c j ę Badania Plastyki Ludowej PIS w K r a k o w i e . M o g ą c e się częściowo zaliczać do w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h rekonstrukcje zabawek ma­ zurskich w postaci k o n i i jeźdźców na koniach (ryc. 2 i 8) s ą bardzo udane i należy życzyć sobie tylko, by w i ę k s z e ich ilości z n a l a z ł y się w sprzedaży. Rzeźby w drzewie p r z e d s t a w i a j ą c e ptaszki na gałąz­ kach nie p r z e j a w i a j ą cech regionalnych. Niektóre drewniane broszki i korale n a w i ą z u j ą luźno do orna­ m e n t y k i ludowej w swych malowanych motywach. Na­ tomiast liczne na wystawie drobne rzeźby i p ł a s k o ­ rzeźby w kości słoniowej nie m a j ą j u ż chyba ze sztu­ ką l u d o w ą tego terenu nic wspólnego, a wykonane z szyszek „dziady l e ś n e " t r ą c ą ogromnie niemieckim d robnomieszczaństwem. Ogólnie oceniając, tegoroczna wystawa olsztyńska stanowi p o w a ż n ą pozycję w ł a ń c u c h u dotychczaso­ wych wystaw organizowanych na t y m terenie. 8. Zabawka mazurska. Rekonstrukcje W: Okulewicz z Olsztyna. Fotografowała Maria wykonał Przeździecka. 317 �I Ryc. 1. Rekonstrukcja kościerzyńskiego stroju dla użytku świetlicowego. W Y S T A W A X-LECIA SZTUKI L U D O W E J W GDAŃSKU MARIA Gdańsk i jego okolice, a zwłaszcza tereny zamiesz­ kałe przez Kaszubów — mają bogate i ciekawe tra­ dycje sztuki ludowej, nad której wznowieniem praco­ wano usilnie w okresie dziesięciolecia. Tradycje te uległy pewnym wypaczeniom wskutek germanizacji w czasie zaborów, jak i wcześniejszej na tym obsza­ rze urbanizacji, a także w wyniku nie zawsze właści­ wie prowadzonych akcji zmierzających do podniesie­ nia dobrobytu wsi kaszubskich. Praca obecna jest tym trudniejsza, że wymaga nie tylko wznowienia, lecz również oczyszczenia gdańskiej sztuki ludowej z róż­ nych obcych miejscowemu ludowi naleciałości. Osiąg­ nięcia w tej dziedzinie i obecną twórczość ludową na tle jej najlepszych form tradycyjnych obrazuje wystawa zorganizowana w sierpniu rb. przez Wydział Kultury WRN oraz Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. Twórcom ludowym biorącym udział w wystawie przyznano nagrody pieniężne w łącznej wysokości 6 tysięcy zł. Należy przy tym podkreślić słuszną — specjalnie na tym ubogim w zabytki sztuki ludowej obszarze — decyzję przyznania nagrody zasłużonemu zbieraczowi zabytków Julianowi Rychowskiemu z Chojnic, który wyszukał w terenie szereg wartoś­ ciowych Okazów, a wśród nich również skrzynkę z 1717 roku, rzeźbioną we wzory geometryczne. W ogólnej problematyce wystawy na plan pierw­ szy wysuwa się wielokrotnie dyskutowane zagadnie­ nie haftów kaszubskich. Organizatorzy wystawy sięg­ nęli do historycznych materiałów porównawczych, znajdując je w szesnastowiecznych księgach cecho­ wych Gdańska, z których trzy powiększone zdjęcia „motywów regionalnych" umieszczono obok osiem­ nastowiecznych ornatów haftowanych w Żukowie oraz złotohaftowanych czepców kaszubskich, występują­ cych w stroju ludowym X V I I I i X I X wieku. Pokryty osiemnastowiecznym haftem pas (pochodzący ze wsi Sworzegacie, pow. Chojnice) budzi pewne zastrzeżenia, gdyż prawdopodobnie jest to fragment szaty liturgicz­ nej wtórnie zastosowany. W chronologii historycznej 318 PRZEŹDZIECKA bezpośrednio po tych haftach następują przykłady wielobarwnych haftów Teodory Gulgowskiej i jej uczennic z Wdzydz (1907—1939) oraz hafty Maksy­ miliana Lewandowskiego z Kościerzyny (1937—1939) i Franciszki Majkowskiej z Wejherowa (1937). Hafty te, stanowiące punkt wyjścia — zwłaszcza w zakre­ sie kolorystyki — dla obecnych haftów kaszubskich, nie są ściśle biorąc ludowe, ale jedynie oparte na motywach ludowych zaczerpniętych głównie ze zdob­ nictwa mebli (skrzyń, kredensów) i stąd prawdopo­ dobnie ich zdecydowany koloryt polichromatyczny, w przeciwieństwie do ludowego haftu na czepcach ', który był przeważnie złoto-srebrny z dodatkiem nie­ kiedy kilku stonowanych kolorów cieniowanych osiemnastowieczną modą. Ostatnio podjęta została na Kaszubach próba „uspo­ kojenia" kolorystycznego haftów. Akcja ta, prowa­ dzona przez CPLiA w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki, rozpoczęła się w końcu 1953 r. kur­ sem kierowanym przez art. piast. Halinę Kintopf. W wyniku tego kursu znalazły się na wystawie obok dotychczasowych haftów wielobarwnych również pró­ by „uporządkowania wzornictwa i zharmonizowania kolorystyki". Pokazane eksponaty świadczą, że próby te nie zostały jeszcze przeprowadzone do końca, np. wzorowany na złotogłowiach kaszubskich żółty haft wykonany na białym tle jest mdły. Ten sam haft na tle bardziej zbliżonym w kolorycie do materiałów używanych na czepce pozwoliłby zapewne osiągnąć znacznie lepsze efekty kolorystyczne. Eksponowane hafty białe na szarym płótnie nawiązują chyba zbyt słabo do motywów tradycyjnych reprezentowanych np. na białych szatach liturgicznych z Żarnowca. Zagadnienie osobne stanowią „próby przystosowa­ nia haftu do form użytkowych". Przykładem ich są ozdobne wielobarwnym haftem kaszubskim chustki na głowę, bluzki i fartuchy. Przedmioty te nie są 1 1 E. Frankowski: Złotogłowie kaszubskie. Polska Sztuka Ludowa nr 3/1954, s 146—161. �jednak najczęściej ani w pełni regionalne, ani nale­ życie przystosowane do użytku miejskiego — jaka jest więc ich użytkowość? Bardziej udaną próbę adaptacji haftów kaszubskich do współczesnego stro­ ju stanowi błękitna czapka sukienna, zdobiona wzo­ rem w kolorze beżowym, którą wykonała art. piast. Anna Smolanowa, pomysłowo wykorzystując elementy czepca, jak również złoty haft kaszubski na modnym pasku z czarnego aksamitu. Osiągnięciem dziesięciolecia jest po raz pierwszy pokazana na wystawie próba rekonstrukcji strojów kościerzyńskiego (ryc. 1) i warmijskiego opracowanych do użytku świetlic. Wobec trudności wynikających z braku dostatecz­ nych źródeł zwłaszcza w zakresie dawnych ubiorów kaszubskich, należy wyrazić pewien żal, że organi­ zatorzy wystawy, eksponując rekonstrukcję stroju kościerzyńskiego, nie zechcieli jej w jakiś sposób udo­ kumentować, ażeby zwiedzający orientowali się, w ja­ kiej mierze rekonstrukcja odpowiada dawnym stro­ jom kaszubskim. Dokumentacja taka byłaby tym po­ trzebniejsza, że np. forma kaftana męskiego — za­ równo w swym zdobnictwie, jak i w kroju — budzi duże zastrzeżenia co do słuszności jej rozwiązania. W odniesieniu do rekonstrukcji stroju warmijskie­ go należy zaznaczyć, że Muzeum Mazurskie w Olsz­ tynie posiada materiały naukowe pozwalające na ściś­ lejsze jego odtworzenie, czego dowodem były umiesz­ czone na zorganizowanej w tym samym czasie wystawie w Olsztynie modele tradycyjnych strojów. Drugą obok haftów najżywotniejszą obecnie gałęzią sztuki ludowej jest kaszubska ceramika, najlepiej społeczeństwu naszemu znana w postaci zdobionych malaturami wyrobów Leona Necla, które też najob­ ficiej zgromadzono na wystawie gdańskiej. Szkoda, że nie umieszczono wyrobów innych garncarzy, jak Ryc. 3. Forma Ryc. 2. Rzeźba w drzewie przedstawiająca chło­ pa zażywającego tabaką. Wyk. Apolinary Pas­ twa ze wsi Wąglikowice, pow. Kościerzyna. Wys. 28 cm. do pierników. np. Bronisława Jagielskiego z Gostyczyna (pow. Tu­ chola) oraz Bronisława Mrzygłoda z Kadyn, którzy brali udział w poprzednio organizowanym konkursie pamiątkarskim. Ciekawe formy ceramiki o pięknej ciemnobrązowej polewie dostarczył Józef Kazimierczak, uczeń Meissnera, pracujący obecnie w warsztacie Leona Neola. Na uwagę zasługują jego dzbanki z lek­ ko wybrzuszoną szyją (ryc. 4), mające szlachetniejszą formę od podobnych dzbanków Leona Necla tzw. „pelikanów". Zastanawiał brak na wystawie ceramiki Meissnera, znanego dotychczas z ciekawych i indywidualnie po­ jętych wyrobów. Warto, aby odpowiednie czynniki zajęły się tym garncarzem i stworzyły mu warunki umożliwiające podjęcie przerwanej pracy. Dla zilustrowania związków obecnej ceramiki ka­ szubskiej z ceramiką osiemnasto i dziewiętnastowiecz­ ną umieszczono znaleziony ostatnio w Chojnicach dzbanuszek z roku około 1750, kropielnicę i kilka fragmentów talerzy. Dzbanuszek z Chojnic (ryc. 5) ma kobaltowej barwy wzór, z którego mogły się wywieść charakterystyczne dla Neclów formy kwiatów. Kropielnica zdobiona jest wzorem łuskowatym występu­ jącym również u Necla. Dwojaki o prymitywnym wzorze tulipanowatym (własność Muzeum we Wdzy­ dzach), wykonane przez jednego z przodków Necla, obrazują wzbogacenie dekoracyjności ceramiki ka­ szubskiej, jakie od tego czasu nastąpiło. Inne frag­ menty ceramiki osiemnastowiecznej wykazują luźniej­ sze związki ze współczesną ludową twórczością. Słabo wypadł dział kaflarstwa ludowego, w którym jako najstarszy przykład wystawiono zdobiony kafel gzymsowy z 1890 roku, pochodzący z garncami w Grucznie. Jest to kafel nic właściwie nie mówiący i w niczym nie nawiązujący ani do kafli Meissnera — o wzorach przeniesionych z haftów, ani do kafli Necla — zdobionych takimi samymi motywami, co reszta jego ceramiki. Szkoda, że organizatorom wy­ stawy nie udało się znaleźć ciekawszych okazów kaf­ larstwa tradycyjnego, którego istnienie sygnalizują 319 �Ryc. 4. Dzbanek o polewie ciemnobrązowej. Wyk Józef Kazimierczuk z Kartuz. Wys. 21 cm. z a r ó w n o zniszczony przez Niemców pice znajdujący się w zorganizowanym przez prof. A. Wrzoska Muzeum w D ę b k u koło Ż a r n o w c a , jak i kafle z obecnych zbio­ r ó w Muzeum Pomorskiego w G d a ń s k u . Lepiej pod t y m w z g l ę d e m powiodło się w zakresie snycerstwa, gdyż drewniana skrzynka datowana „1717" jest okazem bardzo ciekawym. W y s t ę p u j ą na niej bogato rozbudowane m o t y w y geometryczne w po­ staci gwiazd cyrklowych, kół i drobnych ornamen­ t ó w w y p e ł n i a j ą c y c h . N a l e ż a ł o b y może przy okazji pomyśleć o wskrzeszeniu tradycji tej p i ę k n e j snycerki i z a s t ą p i e n i u m o t y w a m i geometrycznymi stosowanych przez O t y l i ę S z c z u k o w s k ą z Wejherowa m o t y w ó w przenoszonych z hafciarstwa. D o b r y m p r z y k ł a d e m w s p ó ł c z e s n e j rzeźby pełnej b y ł a figurka chłopa z a ż y w a j ą c e g o t a b a k ę (ryc. 2) wykonana przez Apolinarego P a s t w ę ze wsi W ą g l i kowice (pow. Kościerzyna). Inne gałęzie sztuki ludowej i l u s t r o w a ł y formy piernikarskie, obrazy na szkle, meble i zdjęcia architek­ tury. Jedna spośród k i l k u eksponowanych form piernikarskich jest o tyle ciekawa, że pokazuje k o b i e t ę w spódnicy zdobionej falbanami, podobnej do s p ó d n i c , jakie noszono na W a r m i i (ryc. 3). Obrazy na szkle nie różnią się specjalnie od n i e k t ó r y c h form w y s t ę ­ p u j ą c y c h na Śląsku, w jednym t y l k o w y p a d k u orna­ ment malowanego na szkle obramienia n a w i ą z y w a ł w y ­ raźniej przez swoje bardzo uproszczone m o t y w y gra­ natu do form ornamentalnych spotykanych w innych dziedzinach kaszubskiej sztuki ludowej. W dziale meb­ larstwa znalazły się b a r w n y m ornamentem zdobione skrzynie i kredens wypożyczone ze zbiorów Muzeum w Kartuzach. W zakresie budownictwa pokazano p r z e w a ż n i e fragmenty charakterystyczne i tradycyjne, np. podcienia szczytowe i n a r o ż n e oraz szczegóły ich konstrukcji. Współczesną twórczość l u d o w ą o b r a z o w a ł y m. in. wyroby plecione z korzenia sosny (dzbanuszka p ł a ­ skie koszyki, tace, oplatane butelki), szereg w y r o b ó w z bursztynu (nie r e p r e z e n t u j ą c y c h specjalnie nowych form) oraz p o m y s ł o w e i proste zarazem wyroby z r o ­ Fotografowała 320 iïmmù) Ryc. 5. Dzbanek z Chojnic. Ok. 1750. Wzór na białym tle. Wys. 19 cm. kobaltowy gu wykonane bez ż a d n y c h ozdób rzeźbionych (taba­ kierki, puzderka i guziki). Wznowienie tradycji w y ­ r o b ó w z rogu (wykonywa je Alojzy Formela z K a r ­ tuz) jest osobistym osiągnięciem Teresy Trojanowicz z Wojewódzkiego Domu Twórczości Ludowej w G d a ń ­ sku. Wyroby te na r ó w n i z przedmiotami z bursztynu i plecionymi m o g ł y b y znaleźć d o s k o n a ł e zastosowa­ nie j a k o a r t y k u ł y p a m i ą t k a r s k i e , w z b o g a c a j ą c ich do­ tychczasowy asortyment. W zakresie p a m i ą t k a r s t w a ostatni konkurs zorga­ nizowany w lipcu 1954 r. w G d a ń s k u w p ł y n ą ł na podniesienie ogólnego poziomu tego rodzaju w y r o b ó w , p r z y c i ą g a j ą c do w s p ó ł p r a c y w i ę k s z ą liczbę a r t y s t ó w plastyków. Uwidoczniło się to r ó w n i e ż na obecnej wystawie, gdzie znalazły się opisane wyżej adaptacje h a f t ó w kaszubskich wykonane przez A . S m o l a n o w ą , popielniczki z kutego żelaza projektowane przez Le­ s ł a w a Kiernickiego oraz t k a n i n y dekoracyjne A n n y Fiszerowej, która zastosowała w nich t r a d y c y j n ą t e c h n i k ę ludowych d r u k ó w r ę c z n y c h (obok umiesz­ czono k i l k a oryginalnych desek do d r u k ó w ludowych). Ogólnie b i o r ą c , d o d a t n i ą s t r o n ą wystawy było h i ­ storyczne usystematyzowanie zebranych e k s p o n a t ó w oraz wyeksponowanie k i l k u nowych pozycji czy za­ g a d n i e ń . Należą do nich snycerskie zdobnictwo o mo­ tywach geometrycznych i problem z w i ą z k ó w m o g ą ­ cych zachodzić między haftami a d a w n y m zdobnic­ twem k s i ą ż k o w y m . Bardzo p o m y s ł o w o i rzeczowo r o z w i ą z a n e zostały ekrany w p r o w a d z a j ą c e w p r o b l e m a t y k ę wystawy. O d c z u w a ł o się jednak brak katalogu z dobrym arty­ k u ł e m w s t ę p n y m , k t ó r y b y ł b y tu t y m bardziej po­ mocny, że względy estetyki ekspozycji, dość u t r u d n i o ­ nej przez rodzaj pomieszczenia, s p o w o d o w a ł y pewne przetasowanie e k s p o n a t ó w i w y r w a n i e ich z w ł a ś c i ­ w y c h i m zespołów (np. prawie całą długością sali zostały oddzielone od siebie hafty historyczne i t r a ­ dycyjne ludowe od h a f t ó w późniejszych). 2 - T. Trojanowicz: Konkurs p a m i ą t k a r s t w a w G d a ń ­ sku. Polska Sztuka Ludowa nr 4/1954, s. 233—241. Maria Przeździecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5b282ae27572bb030250b0e4ed95c2.pdf 090f520146a45dcdabffc977d4f4b637 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3859 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.55-57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R A K Ó W Sprawozdanie Z N A K I E M P O D z X I i X I I powojennego k o n k u r s u szopek. D o X I powojennego k o n k u r s u w 1956 r . zgłoszono z a l e d w i e 27 szopek. J u r y k o n k u r s o w e przyznało d w i e równorzędne p i e r w s z e nagrody obu t r a d y c y j n y m już współzawodnikom: Zdzisławowi D u d z i k o w i i F r a n c i s z ­ k o w i T a r n o w s k i e m u . P r a c e i c h n i e osiągnęły j e d n a k p o z i o m u d a w n i e j s z y c h . D u d z i k , który j a k o s z o p k a r z z n a n y j e s t z tego, że od szeregu l a t s t a r a się stworzyć własny, i n d y w i d u a l n y s t y l s z o p k i k r a k o w s k i e j , w 1956 r o k u dał szopkę o bardzo p o p r a w n e j k o m p o z y c j i , pię­ k n y c h smukłych p r o p o r c j a c h , a l e n i e wnoszącą n i c nowego i o d k r y w c z e g o Interesującą jej cechą j e s t b a r ­ dzo bogaty wystrój zewnętrzny, m i m o w o l i n a s u w a ­ jący porównanie z s z o p k a m i T a r n o w s k i e g o . T e n o s t a t n i zgłosił n a k o n k u r s d w i e szopki, bardzo s t a r a n n i e w y ­ k o n a n e i do siebie podobne, jednakowoż w ogólnej k o m p o z y c j i słabsze od d a w n y c h p r a c . E l e m e n t e m n o ­ w y m , który T a r n o w s k i zastosował po r a z p i e r w s z y , była śmiała k o l o r y s t y k a , daleko odbiegająca od jego d a w n y c h , r a c z e j p a s t e l o w y c h zestawień b a r w n y c h oraz sposób rozwiązania p o d s t a w y : zapożyczone z szopek D u d z i k a t r a p e z o w a t e n a c h y l e n i e krawędzi b o c z n y c h , n a wzór przyporów u s t a r y c h murów k r a k o w s k i c h k a ­ m i e n i c . Z s z o p k a m i D u d z i k a i T a r n o w s k i e g o godnie konkurowała s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o , będąca najlepszą c h y b a z d o t y c h c z a s o w y c h jego p r a c . N a w i ą ­ zując W p e w n y c h szczegółach (gotycki s z c z y t kościoła Dominikanów, z a s t o s o w a n y j a k o e l e m e n t c e n t r a l n y ) do d a w n y c h szopek T a r n o w s k i e g o , stworzył T u r s k i interesującą całość, doskonałą w p r o p o r c j a c h i w spo­ sobie w y k o n a n i a d e k o r a c y j n y c h detali. J e d y n y m m a n ­ k a m e n t e m było t u może z b y t monotonne pod względem k o l o r y s t y c z n y m w y k l e j e n i e s z o p k i złotym s t a n i o l e m . S z o p k a T u r s k i e g o otrzymała drugą nagrodę, podobnie j a k s z o p k a A n t o n i e g o W o j c i e c h o w s k i e g o , który w 1956 r o k u porzucił powtarzaną przez siebie od s z e r e g u l a t formę o s i l n i e podkreślonych podziałach p o z i o m y c h i zbudował szopkę wysoką, smukłą, z szeroką, pustą nieco podstawą g o t y c k i m krużgankiem n a p i e r w s z y m ( 54 S Z O P K I piętrze i t r z e m a smukłymi wieżami. Przestrzeń mię­ d z y środkową wieżą a b o c z n y m i wypełnił W o j c i e c h o w ­ s k i m o t y w e m b r a m y Floriańskiej i f r a g m e n t a m i p r z y ­ ległych murów. S z o p k a W o j c i e c h o w s k i e g o , najpiękniej­ sza, jaką d o t y c h c z a s wykonał, n i e dorównuje j e d n a k b o g a c t w e m zewnętrznej d e k o r a c j i s z o p k o m poprzednio omówionym, chociaż przewyższa j e Śmiałością z e s t a ­ wień k o l o r y s t y c z n y c h smiatoscią Z p r a c i n n y c h autorów zasługuje n a wyróżnienie (również n a g r o d z o n a drugą nagrodą) s z o p k a w y k o n a n a przez J a c k a K o r d k a , reprezentująca r z a d k i n a o b e c ­ n y c h k o n k u r s a c h t y p szopki ze scenką d l a p r z e d s t a ­ wień kukiełkowych. Duża, pięciowieżowa, stanowiąca d a l e k i e echo t z w . t y p u e z e n e k i e r o w s k i e g o , w y k l e j o n a wyłącznie b a r w n y m i p a p i e r a m i , bez błyszczących m e ­ t a l o w y c h folii i d r o b n y c h d e k o r a c j i z n a k l e j o n y c h w a ­ łeczków, przypominała s z o p k i b u d o w a n e p r z e d I wojną światową d l a jasełkowych przedstawień. W r o k u 1957 ilość p r z e d s t a w i o n y c h p r a c była z n a ­ c z n i e większa. Zgłoszono i c h b o w i e m w s u m i e aż 48, z czego sąd k o n k u r s o w y przyznał t r z y równorzędne nagrody s z o p k a r z o m : Zdzisławowi D u d z i k o w i , F r a n ­ c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u i jego s y n o w i T a d e u s z o w i T a r n o w s k i e m u . S z o p k a D u d z i k a doskonałego m i s t r z a od w y r o b u kukiełek i doświadczonego reżysera p r z e d - ; stawień s z o p k o w y c h , posiadała scenkę do przedstawień, oraz duży zespół kukiełek. A r c h i t e k t u r a szopki, w y s o - . k i e j n a około 180 c m , o t r z e c h smukłych wieżaćTT" z tradycyjną u tego s z o p k a r z a podstawą o n a c h y l o n y c h , s z k a r p a c h , w y k l e j o n a była b a r w n y m i s t a n i o l a m i w k o - l o r a c h p a s t e l o w y c h i zwracała n a siebie u w a g ę p i ę - k n i e w y k o n a n y m i witrażami. \ F r a n c i s z e k T a r n o w s k i zbudował szopkę o t r z e c h ! zwężających się k u górze wieżach g o t y c k i c h , n a k r y - 1 t y c h hełmami w z o r o w a n y m i n a kościele M a r i a c k i m . ? W szopce tej j a k o nowość z w r a c a u w a g ę r o z b u d o w a n a ! w k i l k u planach podstawa. Wyklejona staniolami,! u t r z y m a n y m i w ciepłych b a r w a c h , p o s i a d a d e k o r a c j e * �którym kształtował się s t y l szopki k r a k o w s k i e j , z n a ­ lazło się n a wystawie k i l k a szopek ze scenkami d l a przedstawień kukiełkowych, pochodzących sprzed I w o j n y światowej i z okresu międzywojennego. W ś r ó d szopek najnowszych - „konkursowych" największą uwagę zwiedzających zwracają wykonane przez F r T a r n o w s k i e g o , Z D u d z i k a , W ł T u r s k i e g o o?az Z d z i ­ sława S z e w c z y k a obecnego kustosza M u z e u m E t n o g X z n e g < T który w r o k u 1945 Jeszcze tekostudent cwhoe>m i i UJ?'brał udział w n i e r w s z y r n k r a k u nnym p i e r w s z y m k o n k urras ti ee po bogate, a l e n i e przeładowane. S y n T a r n o w s k i e g o , T a ­ deusz, który po r a z p i e r w s z y stawał w t y m r o k u do k o n k u r s u , wykonał szopką w ogólnym s t y l u n a w i ą ­ zującą" do d a w n y c h szopek ojca. Posiadała o n a obficie zdobiony fronton, p o t r a k t o w a n y w sposób w y b i t n i e światłocieniowy i dosyć n i e s p o k o j n y . K o l o r y t j e j był r a c z e j pastelowy, detal zbyt przeładowany, z zastoso­ w a n i e m różnych świecidełek n i e wyłączając s z k l a ­ n y c h korauków Wśród szopek n a g r o d z o n y c h drugą nagrodą w y r ó ż ­ niała się s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o o pięciu s t r z e ­ l i s t y c h wieżach g o t y c k i c h , a k c e n t c e n t r a l n y p i e r w ­ szego piętra stanowił również g o t y c k i szczyt kościoła Dominikanów. W szopce tej zasługuje n a podkreśle­ nie doskonała k o l o r y s t y k a i s t a r a n n i e w y k o n a n y detal. J e d y n y m j e j błędem były zbyt płaskie k o l u m n y , u r n k s z c z o n e n a p i e r w s z y m piętrze P o d s t a w a t r a p e z o w T t T n a c h y l o n a j a k w stopce Dudzikai P o z a T u f s k i m S i e nagrody o t r z y m a ć J a n Jedrszczyk M a r i a n F r z f w o r s k i i j e g o syri J a n (lat 16) Zbfgnfew G r z e c h Antonr^icieehowsM r Oprócz szopek k r a k o w s k i c h pokazano d l a porówna­ n i a skromne, niekiedy i p r y m i t y w n i e wykonane szopki wiejskie. B a r d z o interesujące są d w i e „stajenki" z f i ­ g u r k a m i rzeźbionymi, z których j e d n a stanowi dzieło zmarłego w okresie międzywojennym doskonałego rzeźbiarza Jędrzeja W a w r y z G o r z e n i a Dolnego w p o w . w a d o w i c k i m d r u g a zaś J a n a L a m e c k i e g o z D ą b r o w y Z i e l o n e j w p o w R a d o r n s k , T e n ostatni b a r d a u t a ­ l e n t o w a n a rzeźbiarz którego f i g u r k i o prostej b l o k o ­ w e j formie posiadają ] ^ i i ^ y Sjf^k^msta iesiTnią 1 9 5 ^ ? przez C ^ A l L s a n a r r ^ s z k o w a w c z a s e ob,azdu penetra^yLego " o r t a n i r a w M « o prze2^ekcję^adanta P l a a ^ ^ ostatni ^ S ^ ^ ^ o t i k u ^ z J o ^ tóedo^owa w t k a " dostosowana do n r & a w i e r T f c u k i e ? ' kowvch F i e J r k i jasełkowe u m i e s z c z o n e w e wnęce ™ nowszymDiefra rzSbU sTkodHó.kl ? T iszneT % S w Biała P o d l a ł a ) I t m i J ^ * I3ń 7pWdowAlpV « o/,H^ ^ n n t ^ ^ l , W^" wat-cSecką W t y m s a m y m czasie, k i e d y w M u z e u m H i s t o r y c z ­ n y m organizowano pokonkursową wystawę szopek, w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m o t w a r t a została „Wystawa historii s z o p k i " , dająca r e t r o s p e k t y w n y przegląd od f o r m n a j d a w n i e j s z y c h po s z o p k i w y k o n a n e n a o s t a ­ tnie k o n k u r s y . W y s t a w a pokazuje zrekonstruowane na podstawie z n a n e j r y c i n y N o r b f n a jasełka kukieł! kowe, odbywające się n a t l e płasko m a l o w a n y c h ]kulis szopkę z połowy ubiegłego w^ekri o ^ ł a C r o z b u d o w a n e ? a ? c h i t e k t m - z e odtworzona n a ^ z r o k u 1862 publikować oraz c a ^ ^ Wśród n i c h n a plan p " e r ™ nektórów z przełomu x 7 x i X X w i e k u zŁiona "darowana d . Muzeun^EtnoemfiTzn^eo ^ r z e z St Estreichera autora Ł W S S J ^ , afri K r u p s k i ) kkfżki o r E z e n e W e r ó w ^ ^ ^ 1 ^ 0 ^ ^ wzorem na 3 ™ r Wśród publiczności k r a k o w s k i e j zainteresowanie szopkami było olbrzymie. W czasie k o n k u r s u , który zgodnie z tradycją odbywał się n a R y n k u u stóp p o m ­ nika M i c k i e w i c z a , napierający tłum w i d z ó w u n i e ­ możliwił członkom j u r y dostęp do szopek. W y s t a w y w o b u M u z e a c h cieszyły się bardzo oży­ wioną frekwencją. S z o p k a m i interesowało się zarówno' P o l s k i e R a d i o , j a k f i l m i prasa. O b s z e r n y artykuł poświęcony szopce k r a k o w s k i e j , pióra Przemysława B u r c h a r d a , znalazł się w ostatnim numerze z 1957 r. „Ziemi", zaś „Tygodnik P o w s z e c h ­ n y " z dnia 19 I . 1958 umieścił bardzo interesujący artykuł dyskusyjny Michała M a l i ń s k i e g o . „Król H e r o d bezdomny" w którym autor zwraca u w a g ę n a ruebezpieczeńTtwo wypaczenia sią tradycyjnego s t y l u szonki k r a k o w s k i e ! T c ^ w t o n e i townei f m k c U i w i o ­ dącej otecnte ż ^ o t ^ 3 l o ^ T r z y m w a n y pTzez akcTe Sursowa T d a l i S T S w K r a k o w i r w v d S ' e kritóta o s i o n c e krakWŚklef p t i ; s z ! i ^ r z y S licznych N SIEGFRIED SIEBER: " i: D I E S P I T Z E N K L O P P E L E II M E R Z G E B I R G E K o r o n k i k l o c k o w e należą do tej grupy w y t w o r ó w a r t y s t y c z n y c h , które z k u l t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h róż­ n y m i drogami przedostały się do l u d u i t a m dały początek wytwórczości chałupniczej, produkującej w y ­ roby k o r o n k a r s k i e n a potrzeby r y n k u miejskiego, a czasem i d l a ludowego odbiorcy. T a k przedstawiała się n p . u n a s h i s t o r i a k o r o n e k klockowych w y r a b i a n y c h w Bobowej czy dawniej w Chorkówce, Z a k o p a n e m l u b Kańczudze. C z y k o r o n k i te naieay uważać z a p r o d u k t s z t u k i l u d o w e j ? J a k i jest własny wkład a r t y s t y c z n y k o r o n k a r e k ? O ile pod w p ł y ­ w e m miejscowej t r a d y c j i zmieniły się zapożyczone d^mle m i m l * P w i e d ź n a te p y t a n i a mogą dać j e ¬ 1 7 7 O c 0 '^^"^^^^„E^S^^ ^ 20 X ,, ° p - szcze a n a l i z y formy p r U Z £ równawczym. ^ w a u z o n e j n a s z e r o k i m t l e po¬ • " ' P r z y c z y n k i e m , który n a p e w n o z a i n t e r e s u j e osoby zajmujące się k o r o n k a r s t w e m , j e s t książka S i e b e r a , «*»M;wląca ononograficzne o p r a c o w a n i e jednego z w a ż "wSPSti 0 6 ^ ? 6 w n k a r s k i c h w skali europejZ.:'• £J« • . \ ^ t p l i w i e tereny Gór Harcu. ^ ^ " d n i e n i e k o r o n e k harceńskich głównie z p u n k t u w r z e n i a historycznego. Znaczną k o r o b y n i e J L i p s k 1955, str. 120, ilustr.fot. 2 3 , t a b l . r y s . 3 j e j część poświęca autor omówieniu r o z w o j u k o r o n k a r ­ s t w a k l o c k o w e g o n a terenie E u r o p y i w N i e m c z e c h . K o r o n k i k l o c k o w e powstały p r a w d o p o d o b n i e w X V w i e k u w I t a l i i . Z początkiem następnego s t u l e c i a w y r a b i a n e już były masowo w W e n e c j i , zarówno p r z e z k o b i e t y z l u d u traktujące tę pracę w sposób z a r o b ­ k o w y , j a k i p r z e z d a m y ze s f e r e l i t a r n y c h , które z a ­ jęciu temu oddawały się d l a przyjemności. D l a t y c h ostatnich o p r a c o w y w a n e były s p e c j a l n e w z o r n i k i do wyrobów klockowych (najstarszy z r 1529) które przyczyniały się do s p o p u l a r y z o w a n i a teł n o w e j E c h ! niki koronkarskiej. S e z na^ainie^zyc^womik ó w włoskich1 opracowat w L S i n F ^ d e r i e o WnTolo którego n a swój d w f a - p o w o ł a ł a E t o ™ M ? f e S ska. Prócz k o r o n e k w e n e c k i c h p o w s z e c h n y m u z n a n i e m cieszyły się również k o r o n k i k l o c k o w e wykonywane w G e n u i , z w a n e g i p i u r a m i : był to wzór w postaci w i ­ c i , występujący n a siatce, złożonej z sześcio- l u b ośmiobocznych oczek. Dzięki k o n t a k t o m h a n d l o w y m t e c h n i k a w y r o b u k o ­ r o n e k przedostała się z I t a l i i do B r a b a n c j i i F l a n d r i i , które z czasem wytworzyły s w e własne l o k a l n e for­ m y . K o r o n k a r s t w o objęło również Hiszpanię i P o r t u 55 �galie. W e F r a n c j i zasłynęły k o r o n k i k l o c k o w e z V a lensiennes, gdzie poprzednio w w i e k u X V w y r a b i a n o k o r o n k i igiełkowe. W N o r m a n d i i produkcją k o r o n e k k l o c k o w y c h zajmowały się m a s o w o dziewczęta z w i o ­ s e k r y b a c k i c h . Ilość k o r o n k a r e k pracujących n a t e r e ­ nie N o r m a n d i i w r. 1692 obliczano n a 22.000. W B e l ­ gii stolicą w y r o b ó w k l o c k o w y c h było w połowie w i e ­ k u X V I I Malines. P r o d u k c j a w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków k o r o n ­ k a r s t w a k l o c k o w e g o n i e pozostawała bez w p ł y w u na N i e m c y . T e c h n i k a w y r o b ó w k l o c k o w y c h pojawiła się t a m w drugiej połowie w. X V I , zaś w r. 1568 ukazał się p i e r w s z y w z o r n i k koronek k l o c k o w y c h , który w y ­ dał N i c o l a u s B a s s e u s w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . Początki k o r o n k a r s t w a klockowego w Górach K r u s z ­ c o w y c h ( R u d a w y ) wiąże podanie l u d o w e z osobą B a r ­ b a r y U t t m a n , która według t r a d y c j i miała być p i e r w ­ szą w ogóle wynalazczynią k o r o n e k k l o c k o w y c h . B a ­ d a n i a źródłowe inaczej j e d n a k określają j e j rolę. B a r b a r a U t t m a n , urodzona w r. 1507, żona b o g a ­ tego m i e s z c z a n i n a , który przeniósł się ze Śląska i z a ­ mieszkał w miejscowości A n n a b e r g położonej w G ó ­ r a c h K r u s z c o w y c h , nie t y l e wynalazła technikę w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h , i l e umiała wykorzystać i c h w a r ­ tość handlową, organizując zbyt, co przyczyniło się do bujnego rozwoju k o r o n k a r s t w a zarówno w mieście, j a k i okolicy. W s a m y m A n n a b e r g było w drugiej p o ­ łowie X V I w i e k u około 900 k o r o n k a r e k . W c z a s a c h późniejszych w y r o b e m k o r o n e k zajmowały się n i e t y l k o k o b i e t y ale i mężczyźni, szczególnie zaś w ó w c L s g d y przestoje w k o p a l n i a c h pozbawiały górników z a r o b k u P o w s i a c h chałupniczy w y r ó b k o r o n e k był t a k rozpowszechniony, że z początkiem w. X V I I pojawiły się n a w e t zarządzenia władz zabraniające chłopom z a j ­ m o w a n i a się k o r o n k a r s t w e m , gdyż odrywało to i c h od zajęć r o l n i c z y c h . S a m i wytwórcy k o r o n e k n i e w i e l e ze s w y c h w y r o ­ b ó w mogli korzystać, u s t a w y p r z e c i w z b y t k o w i w s t r o ­ j u zabraniały b o w i e m służbie i chłopom zdobienia ubioru koronkami. P o r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , w związku z nową modą, redukującą w s t r o j u n a d m i a r ozdób, k o r o n k a r s t w o znalazło się W s y t u a c j i k r y t y c z n e j , poprawiła się o n a dopiero p o d k o n i e c X V I I I w., gdy h a n d e l k o r o n k a m i wzięli W s w e ręce bogaci h u r t o w n i c y , organizujący eksport k o r o n e k do P o l s k i , R o s j i , C z e c h , D a n i i , Włoch, Szwajcarii a nawet F r a n c j i . O zbycie koronek decy­ dowały w i e l k i e targi, odbywające się w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m i n a d Odrą, Z u r i c h u , B r u n s z w i k u i L i p s k u . Gotówkę która w związku z w y r o b e m k o r o n e k napły­ w a ł a w Góry K r u s z c o w e obliczano n a 700—800 t y ­ sięcy talarów r o c z n i c P o d k o n i e c pierwszej ćwierci X V I I I w z T c z e t o t a m w sposób d o t k l i w y odczuwać skutki konkurencji koronek francuskich, belgijskich i h o l e n d e r s k a . Z m u s i ł o to m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w do p o ^ u c a n a własnych t r a d y c y j n y c h wzorów i n a śladowlnia z r o b ó w o b c y c h M i m o ciężkiej s y t u a c j i m a t e r i a l n e ! l e s z c z w r 1860 żyło w Górach K r u s z ™ ^ c h w ł ą c z n i e z k o r o n k a r s t w a ponad 20 000 osób, drugie z S t y l e trudniło się t a m k o r o n k a r s t w e m w s p o s ó b uboczny W. drugiej połowie X I X w i e k u ilość zajmujących się koronkarstwem z a c z y n a spadać. Jedną z p r z y c z y n tego z j a w i s k a jest k o n k u r e n c j a k o r o n e k wykonywa­ n y c h n a t i u l u m a s z y n o w y m . Ludność, którą n i s k i e z a ­ r o b k i zmusiły do p o r z u c e n i a k o r o n k a r s t w a , znajdowała z a t r u d n i e n i e w rozwijających się w t y c h s t r o n a c h d u ­ żych zakładach przemysłowych. Przejściowo popyt n a ręczne k o r o n k i k l o c k o w e wzmógł się w czasie d e ­ w a l u a c j i po I w o j n i e światowej, ale i to n i e trwało długo, gdyż pojawiły się n a r y n k u tańsze k o r o n k i a u s t r i a c k i e , a n a w e t chińskie i japońskie, które dopiero po nałożeniu 2 000-procentowego cła ochronnego d o równaiy w cenie w y r o b o m z Gór K r u s z c o w y c h . P o d k o n i e c o k r e s u międzywojennego władze h i t l e ­ r o w s k i e próbowały ratować upadające k o r o n k a r s t w o k l o c k o w e , dostarczając np. zamówień n a p a s m a n t e r i e do mundurów itp. Zmieniło się to całkowicie w okresie wojny, kiedy wytwórców koronek zatrudniano w p r o ­ dukcji wojskowej, a t y m , którzy w d a l s z y m ciągu 56 usiłowali wyrabiać k o r o n k i , k o n f i s k o w a n o potrzebne do p r a c y p r z y b o r y . P o I I w o j n i e światowej umiejętność w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h o d r a d z a się dzięki działalności szkół k o ­ r o n k a r s k i c h , których w r. 1948 było n a terenie G ó r K r u s z c o w y c h ok. 40 z d w o m a tysiącami u c z e n n i c . W związku z produkcją k o r o n e k rozwinął się r o z g a ­ łęziony i zróżnicowany w s w y c h f o r m a c h h a n d e l . B y l to w z n a c z n e j m i e r z e h a n d e l domokrążny. H a n d l a r z e s w o i i obcy (wśród t y c h ostatnich n i e brakło również Szkotów) z a k u p y w a l i w y r o b y k l o c k o w e n a t a r g a c h W A n n a b e r g , B u c h h o l z c z y S c h n e e b e r g i roznosząc j e w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pudłach d o c i e r a l i do N a d r e n i i , A u s t r i i , C z e c h , P o l s k i (Przemyśl). Podróże t a k i e trwały z a z w y c z a j około 20 tygodni, a l e przedłużały się n i e k i e d " i do 2 lat. W wędrówkach s w y c h h a n d l a r z e p a ­ d a l i "często ofiarą kradzieży a n a w e t rabunkowych m o r d e r s t w . Prócz k o r o n e k s p r z e d a w a l i domokrążcy • również różne l e k i d l a l u d z i i bydła. J a k d a l e c e r o z ­ p o w s z e c h n i o n y b y t w Górach K r u s z c o w y c h domokrąż­ n y h a n d e l k o r o n k a m i , świadczy fakt, że n p . w m i e j : scowości Jóhnstadt, liczącej w p i e r w s z e j połowie X X X wieku 2 000 mieszkańców, wyruszało z towarem w świat 400 domokrążców, a w i e c 1/5 całej ludności. Oprócz d r o b n y c h wędrownych h a n d l a r z y zajmowali się h a n d l e m k o r o n k a m i również bogaci h u r t o w n i c y . Dostarczał' oni t o w a r poza g r a n i c e k r a j u ( S z w a j c a r i a , A n g l i a , H o l a n d i a , Włochy B e l g i a , P o l s k a utrzymy­ w a l i składy w od egłych m i a s t a c h a n a w e t z a t r u d n i a l i domokrążców. Położenie społeczne i e k o n o m i c z n e chałupników t r u ­ dniących się w y r o b e m k o r o n e k k l o c k o w y c h n i e było • k o r z y s t n e . W p r a w d z i e dochody stąd płynące stanowiły , ważne i często j e d y n e źródło u t r z y m a n i a , n i e m n i e j j e d n a k w y z y s k nakładców i hurtowników zmniejszał te dochody bardzo z n a c z n i e . Około * k u 1840 całodnio­ w y z a r o b e k k o r o n k a r k i pozwalał z a l e d w i e n a k u p n o t r z e c h funtów c h l e b a . Plagą społeczną związaną z s i l ­ n i e rozwiniętym chałupnictwem była p r a c a d z i e c i . C i ą 9 głe p r z e s i a d y w a n i e p r z y w a r s z t a c i e k o r o n k a r s k i m p o M ciągało z a sobą różne z a w o d o w e choroby. O b e c n i e 9 w N i e m i e c k i e j R e p u b l i c e D e m o k r a t y c z n e j położenie 9 k o r o n k a r e k uległo w y d a t n e j poprawie. H a n d e l k o r o n M k a m i n i e j e s t upaństwowiony. N a t e r e n i e G ó r K r u s z 9 c o w y c h istnieje 20 zakładów nakładczych, w których 9] n a s t a n o w i s k a c h i n s t r u k t o r e k z a t r u d n i o n e są n a j w y W bitniejsze koronkarki. Pracownice wynagradzane są 9 a k o r d o w o , otrzymują s t a w k i p r z e w i d z i a n e d l a z a t r u S d n i o n y c h w przemyśle t k a c z e k , wykonujących p r a c e 9 ] 0 szczególnej wartości i 10*A> d o d a t k u d l a chałupników. 9 ] W y r o b y i c h w y c e n i a n e są i n d y w i d u a l n i e przez komisję, 9 ] w której biorą udział p r z e d s t a w i c i e l k i chałupniczek. M W s z y s t k i e k o r o n k a r k i korzystają z płatnych urlopów 9 | 1 świadczeń społecznych. <i9| P o omówieniu s z k o l n i c t w a k o r o n k a r s k i e g o i t e c h n i k i j 9 | w y r o b u k o r o n e k j e d e n z o s t a t n i c h rozdziałów s w e j 9 | p r a c y poświęca S i e b e r p r z e k a z o m f o l k l o r y s t y c z n y m , 9 J które w ciągu c z t e r y s t u l a t r o z w o j u k o r o n k a r s t w a 9 f narosły dookoła tego z a w o d u . O k a z u j e się, że k o r o n H k a r s t w o , które n a t e r e n i e G ó r K r u s z c o w y c h stanowiło B ,ak ważny c z y n n i k gospodarczy, znalazło s w o j e odbicie 9 9 w m i e j s c o w y m folklorze, szczególnie zaś w z w y c z a j a c h ^ d o r o c z n y c h i każdej n i e m a l dziedzinie l u d o w e j t w ó r S czości l i t e r a c k i e j . Pomijając bogate słownictwo doty^ ^ 9 f czące w y r o b ó w k l o c k o w y c h , którego i s t n i e n i e samo | 9 J przez się jest zrozumiałe, aluzje do różnych d z i e d z i n - 9 9 k o r o n k a r s t w a s p o t y k a się w przysłowiach, d r o b n y c h u t w o r a c h w i e r s z o w a n y c h , opiewających życie i p r a c ę ł B koronkarek, w piosenkach i utworach p r o z a i c z n y c h ; : ^ których przykładem są o p o w i a d a n i a o p i e r w s z e j k o r c U ^ B karcę, B a r b a r z e U t t m a n . 1 9 9 N a zakończenie s w e j p r a c y s t a r a się autor r o z s t r z y - ; : ^ 9 J gnąć p y t a n i e , c z y k o r o n k i k l o c k o w e z G ó r K r u s z c o - J B B w y c h należy uważać z a dzielą twórczości l u d o w e j ? Z d a n i e m jego t a k . N i e było to przecież wyłącznie m e - A | c h a n i c z n e p o w t a r z a n i e d o s t a r c z o n y c h wzorów, u p r a ~ « 9 J wiane w celach zarobkowych. Koronki w y k o n y w a n o B B J także n a własny użytek, do d e k o r a c j i mieszkań, w ż r ó - ; « 9 J dłach s p o t y k a się w z m i a n k i o „tysiącach w z o r ó w " p o - ^ ł B J mysłu k o r o n k a r e k , co m a w e d ł u g S i e b e r a potwierdzać « • �również bogata lokalna terminologia, iaka łączy się z poszczególnymi elementami i motywami zdobniczymi. O tym, że koronkarki czuty się głęboko ze swą pracą związane, świadczy fakt, że pozostały przy swoim zawodzie nawet wówczas gdy bujnie rozwinięty prze­ mysł mógł im zapewnić lepsze i pozbawione ryzyka utrzymanie O ludowości omawianych koronek świad­ czyć ma również zTsób S K h T m o ^ r t * który jest różny od tego jaki spotykTsię w k o r o n k a c h klockowych ^ h o d ^ y c h z S ^ o ^ k i m RozwS MIKALINA wykrojów). GLEMŻAITE: „LIETUVIU TAUTINIAI l a ł ó y T e Rss DRABUŻIAI" W 1955 r o k u w y d a n a została w W i l n i e książka o l u ­ d o w y c h s t r o j a c h l i t e w s k i c h . C e l książki, j a k z a z n a ­ czono n a wstępie, jest czysto p r a k t y c z n y : dać c z y t e l ­ n i k o w i do ręki k o n k r e t n e materiały i wskazówki o d ­ noszące się do w y k o n a n i a strojów l u d o w y c h c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y c h d l a różnych regionów e t n o g r a f i c z n y c h . P r a c a została p r z e z n a c z o n a n a użytek zespołów i u c z e ­ stników „Święta pieśni". Autorką j e j jest l i t e w s k a etnografka, M i k a l i n a G l e m żaite, -uczestniczka bałtyckiej e k s p e d y c j i etnograficznoantropologicznej, z której materiały o p u b l i k o w a n e z o ­ stały w X X I I I tomie „Trudy I n s t i t u t a E t n o g r a f i i " (nie­ stety b r a k t a m rozdziału o s t r o j u l u d o w y m ) . O m a w i a n a książka o p a r t a j e s t w dużej m i e r z e n a materiałach a u t o r k i , a także n a z e b r a n y c h w czasie wyżej w s p o m ­ n i a n e j e k s p e d y c j i , częściowo zaś n a z b i o r a c h m u z e a l ­ n y c h i p r y w a t n y c h , skąd zaczerpnięto materiał i l u s t r a ­ c y j n y występujący w książce w formie zdjęć i p l a n s z barwnych. Książka dzieli się n a d w i e części: historyczną i współ­ czesną, z wyraźnym i świadomym przesunięciem a k c e n ­ tu n a tę drugą. Cześć h i s t o r y c z n a zacieśniona została do m i n i m u m : poszczególne części stroju ludowego s c h a r a k t e r y z o w a n o pokrótce raczej przy pomocy foto­ grafii (86 i l u s t r a c j i ) niż t e k s t u , bez dokładniejszego wgłębiania się w zagadnienie z m i a n h i s t o r y c z n y c h c z y zróżnicowania regionalnego względnie społecznego. Część druga, z n a c z n i e s z e r s z a , z a w i e r a opisy strojów 7 ważniejszych regionów oraz większą ilość materiału ilustracyjnego, m . i n . b a r w n e p l a n s z e projektów s t r o ­ jów d l a zespołów a m a t o r s k i c h . W o p r a c o w a n i u t y c h ubiorów uwzględniono specyficzne wymogi sceny, a więc lekkość i strojność ubiorów oraz i c h z h a r m o ­ nizowanie kolorystyczne. A b y zwiększyć p r a k t y c z n e z n a c z e n i e książki dodano aneksy z k r o j a m i i b a r w n y m i p l a n s z a m i 56 wzorów t k a n i n p r o d u k o w a n y c h przeważnie ze sztucznego j e ­ d w a b i u przez przemysł f a b r y c z n y , a p r z e z n a c z o n y c h na sporządzanie zastępczych strojów l u d o w y c h . W z o r y U t r z y m a n e są w ogólnym c h a r a k t e r z e t k a n i n l u d o w y c h z poszczególnych regionów, a zarówno m o t y w y t k a ­ ckie j a k i h a f c i a r s k i e oddano p r z y pomocy t e c h n i k i d r u k u . Każdy materiał może być w y k o n a n y w p i " c i u w a r i a n t a c h k o l o r y s t y c z n y c h . D l a ułatwienia d o k o n a ..Bia zamówień oznaczono j e s p e c j a l n y m i numerami ...fabrycznymi. N a końcu książki podano z e s t a w i e n i e według o w y c h numerów a także informacje, j a k i e t k a ­ n i n y powinny być użyte p r z y sporządzaniu p o s z c z e ­ gólnych kompletów. O m a w i a n a książka nosi wyraźny c h a r a k t e r podręcz­ n i k a do masowego p r z y g o t o w y w a n i a strojów l u d o w y c h zbliżającym się j u b i l e u s z o w y m „świętem pieśni" •- ' H g ™ t^ka- jest bezwzględnie potrzebna i pożyteczna. ' ^ H S S S n a r i ? j e d n a k zastanawiać, c z y słuszna jest l a n s o ~ [ k o n c e p c j a m a s o w e g o w p r o w a d z e n i a do s t r o j u ^?£ : w j e d w a b n y c h z a m i a s t t k a n i n wełnianych ™~AT7, i, . materiał zastępczy m a się przyczynić 1 k l o c k o w y c h stałyby się niewątpliwie b a r d z i e j prze­ konywające, gdyby autor poparł j e należycie p r z e p r o ­ wadzoną analizą o r n a m e n t y k i , występującej w k o r o n ­ k a c h z G ó r K r u s z c o w y c h . Niestety j e d n a k n i e uczy­ nił tego, dając w r e z u l t a c i e książkę o h i s t o r i i k o r o n e k , technice i c h w y k o n a n i a i folklorze ale p r a w i e n i c n i e mówiącą o s a m y c h w v r o b a c h . B r a k u tego o z n a c z e n i u z a s a d n i c z y m n i e z m n i e j s z a szata i l u s t r a c y j n a , stosunkowo uboga, w której n i e s p o t y k a m y właściwie s t a r y c h k o r o n e k m i e j s c o w y c h . n V i l n i u s 1955 (206 str., 269 i l . + arkusz c h a r a k t e r u s t r o j u ? Materiał j e d w a b n y j a k o b a r d z i e j w i o t k i n i e p o z w a l a n a odtworzenie t a k i e j s y l w e t k i , j a k a jest c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a noszących cięższe i s z t y w n i e j s z e materiały wełniane i l n i a n e . N a d t o j e ­ d w a b j a k o bardziej płynny daje o d m i e n n e efekty w tańcu, zmieniając w pewnej m i e r z e jego c e c h y r e ­ gionalne Z a s t o s o w a n i e i dobór materiałów^zastępczych to zagadnienie t r u d n e i p o d j e c i e T k s p e ™ rozlefłą skalę jest k r o k i e m może trochę ™ odważnym R y z y k o w n e w y d a j " s i c również K r t ó S S e S u maUcego imitować wzór k a n y L ha- o r S t a K Z S r i a K ^ ~ n X „ 1 D ta P o s a d o = n ń H n K nn r v L S 7 hęaą przyozdobione ffi, laorycznymi nadrukami. Zachodzi Tn? l v K v Wprowadzenie £ £ « w ™ przypuszczalnie m e rozwiąże s p r a w y w dostatecznej m i e r z e , n i e u s u w a poważnych obaw, z e zespoły będą wyglądały j a k u m u n ¬ durowane. P r z y równoczesnym b r a k u wskazówek b i b l i o g r a f i c z ­ n y c h ( w z m i a n k o w a n e są tyiko w opisie i l u s t r a c j i d w i e p o z y c j e : 1) T e t z n e r F r a n z . „Die S l a v e n i n D o u t s c h l a n d " , 1902 1 2) M . Glemżaite, E . D u l a i t e n e , „Kupiskio a p y l i n k e s y y r u i r moteru r u b a i , v i l k o t i X I X i m ż . I I p u seje" 1948) c z y t e l n i k chcący znaleźć uzupełniające wiadomości odnośna t r a d y c y j n y c h ubiorów l u d o w y c h , pozostawiony jest całkowicie własnej i n w e n c j i Zastać nawfafąeyjest t u b r a k " ż y w s z a z a c h e i i ^ s t r o n y a u ?ork doutizyirlnia^autentyczncTci s t r o j u W w a r u n ­ k a c h żywotnifi n T L i t w e t r a d y c H t k a c t w a nie naZnlłoby e r ^ e nróhek Iphranwh ^ ? ^ v k q v l = Z n i C a b ^" " y ! h e t m ™ d c z a f eksoedvc7i bałtyckie^ tvm w y o a d k . i no^tawa autorW kto ' Z Ifi,™ 1 Ji l \ y ™f« y J£ o k a z j a c h opuszczają p o d i u m s c e n i c z n e i mieszają się z publicznością względnie wychodzą n a ulicę. B e z p o ­ średnie zetknięcie się, zwłaszcza w w a r u n k a c h światła dziennego, z d e m a s k u j e tę imitację s t r o j u ludowego, a n a w e t może stworzyć wrażenie m a s k a r a d y . Tego r o d z a j u niebezpieczeństwo z d r a d z a n p . p u b l i k o w a n a w omawianej książce biała „siermięga" dyrygenta (Ryc. 192 i 193. s. 134). Z a m i a s t s u k n a użyto tu w i o ­ tkiego materiału, który u s z t y w n i o n o wkładkami n a r a m i o n a c h , co w połączeniu z opadającymi gładko p o ­ łami uwspółcześniło całą sylwetkę nadając j e j r y s obcy t r a d y c j i stroju ludowego, a n a w e t l e k k o k a r y k a t u r a l n y . Dzięki p r a c y M i k a l i n y Glemżaite przestaje być p r o ­ b l e m e m zaopatrzenie zespołów świetlicowych w stroje l u d o w e , a l e estetyka i c h a r a k t e r r e g i o n a l n y t y c h k o ­ stiumów mogą budzić zastrzeżenia. M a n a PrzeździecJca M . Glemżaite, „Domasznaja obrabotka I n a i s z e r s t i w Litowskoj S S R " — T r u d y Instituta Etnografii t. X X I I I , M o s k w a 1954, s. 60, 1 ** EJ***?,? i J * kość u z > ś k 1 , an8 * $ « z e g ó l n i e w w y p a d k u , gdy o w a l e k ­ je i S t k o s 2 t e m p e w n e j z m i a n y o g o n e g o 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3e88525bb9e4b1d25bc9b46119e29ec.pdf 70ca19d8909c31adf30afab0f3489947 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3762 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s, 109-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE Barbara I SPRAWOZDANIA Bazielich Z W Y C Z A J E W L U D O W E N A Z A G Ł Ę B I U Ś L Ą S K U D Ą B R O W S K I M Pozytywną stroną w s z y s t k i c h konkursów i urządzanych okresowo z materiałów wystaw zebranych bez­ pośrednio w t e r e n i e l u b d o s t a r c z a n y c h osobiście p r z e z różnych i n f o r m a t o r ó w jaw — podtrzymywania 1 treści zasobu tradycyjnych, zbiorów normalnych jest n i e t y l k o c e n n y żywotności ale i możliwość muzealnych penetracji prze­ niektórych o okazy, terenowych form powiększenia które w przeważnie dzą u w a g i . T a k w ł a ś n i e często b y w a związanymi z l u d o w y m i z w y c z a j a m i z toku ucho­ eksponatami dorocznymi i ro­ dzinnymi. Dlatego też, aby zebrać okazów z a r ó w n o d a w n y c h kresu zwyczajów możliwie ludowych, w B y t o m i u i Wydział jak najwięcej j a k i współczesnych z za­ Muzeum Kultury Górnośląskie Prezydium W . R. N. w K a t o w i c a c h ogłosiły w p i e r w s z y m k w a r t a l e 1959 r. 1 całoroczny k o n k u r s d l a w s z y s t k i c h jewództwa k a t o w i c k i e g o . giemu terminowi mieszkańców Sądzono, ż e dzięki będzie można poznać wo­ t a k dłu­ dokładniej formy z w y c z a j o w e p r z e t r w a ł e d o dziś u l u d u śląskie­ go, a także w y ł o w i ć ginące i n i e z m i e r n i e już rzadkie zabytki. T r u d n o powiedzieć, że a k c j a t a udała się w bo — m i m o u s t a w i c z n e g o prasę, u l o t k i działów i za Kultury wzięły 43 osoby, uczestnicząc Dostarczyła który ona warto p r z y p o m i n a n i a przez radio, pośrednictwem — w jednak na ten zespół e t n o g r a f ó w Powiatowych niej udział sporo cennego materiału, poprzedzając temat, specjalne przygotowywane pracujących przez w Muzealnym Okręgu Górnośląskim. Na k o n k u r s napłynęło ogółem 43 o b r a z y i rysunki amatorów 76 o k a z ó w , w t y m plastyków, 1 tekstów z z a k r e s u l i t e r a t u r y l u d o w e j na taśmę magnetofonową. Z 30 opisów oraz materiałów nagrania tekstowych cenne są zwłaszcza te, w których poszczególni nicy — poza przytoczeniem uczest­ l u b więcej zna­ nych bądź p u b l i k o w a n y c h już pieśni l u d o w y c h oraz okolicznościowych przemówień mi słowami podać ż y w y czaju, też zespołu bądź mniej opis — s t a r a l i Się Własny­ jakiegoś j e d n e g o zwyczajów mienić m a s k i i stroje czajami zimowej pory obrzędowe i pory trzeba związane wiosennej, ze z wystawę. których następnie Czynna ona urządzono była od 22 l i p c a d o 24 l i s t o p a d a kumentacyjny wanych i w materiałów, w y s t a w i e zwy­ rekwi­ pokonkursową muzeum bytomskim 1960 r. Z u w a g i niecodzienny wy­ gwiazdy kolędnicze, s z o p k i , p a l m y , w i e ń c e i d r o b n i e j s z e zyty, zwy­ całorocznych. Spośród eksponatów p r z e d e w s z y s t k i m charakter na do­ zaprezento­ w a r t o poświęcić Maska pow. „diabła" Cieszyn. z grupy „Mikołajów". Wy­ zaledwie i n d y w i d u a l n i e l u b zespołowo. zasygnalizować opracowanie II. 1. Istebna, pełni, nieco uwagi. zano Oprócz n a niej bowiem całą n y c h zwyczajów, graficznych skich i wspomnianych rozmaitość okazów dorocznych zilustrowanych serwisem wykonanych zagłębiowskich „na w żywo" we latach od zasięg w obrębie trzy województwa związanych oraz andrzejkowych. zwyczajów Wystawę podzielono poszczególne e t a p y zwyczajami nie w ficzna zdjęcia n a cztery każdą część i duża części niektó­ i wiosny obrazujące łącznie plansza fotogra­ symbolizująca daną porę r o k u . Uzupełniały wykonane w ze Wprowadze­ t e r e n i e , n p . w części ją dotyczącej o k r e s u z i m o w e g o — z „obchodu M i k o ł a j ó w " w nej ślą­ pokazujące dorocznych, towarzyskimi. stanowiła foto­ uprzednio ba­ mapy, z porami zimy zwyczajów rodzinnymi zdjęć wsiach katowickiego rych zwyczajów poka­ rodzin­ 1957 d o 1960 r . Nadto n a podstawie przeprowadzonych dań a n k i e t o w y c h o p r a c o w a n o i Isteb­ i Górkach W i e l k i c h (pow. Cieszyn) i z w i e c z e r z y wigilijnej góralską w samym spożywanej Koniakowie z jednej misy przez (pow. Cieszyn). zespole p o k a z a n o rodzinę Dalej w tym ilustracje choinki i i „dziadów" oraz różnych P o r . : B . B a z i e l i c h , St. D e p t u s z e w s k i . cice" i „dziady" — zwyczajowe widowiska, S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 20—40. „Szlach­ „Polska nicy, g r u p y „szlachciców" 1 1 połaż- 109 �II. poprzebieranych dzie w postaci występujących w Koniakowie, „pastuszków" Cieszyn). W Beskidzie nickiem „Trzech z Istebnej (pow. dość Króli" Wyk. w t y m obcho­ z pow. i „skubaczek" Gliwice, z Jaworzynki 1956 r. Franciszek doczepiona się za Śląskim o r a z jest rozmaite jeszcze w dziś Ryb- zwyczaj charakterystyczne po­ zebranie rybnickiego zaprezentowano np. plastyczne maski „Herodów" i „diabłów", klejone z k i l k u w a r s t w gazet i m a l o w a n e we, n a k o l o r y niebieskie, brązowe, k a r m i n o w e cji) ; imaska „ Ż y d a " 2 (zależnie z Koniakowa z m a s y p o w s t a ł e j ze z m i e s z a n i a wana w od pomarańczo­ charakteryza­ modelowana była gipsu i chleba, malo­ karminowo-różowym odcieniu i przybrana osoby też worek nabijane j a k w i d a ć n a przykładzie małymi z K ó z (pow. Bielsko); przy głowie futrzanej — r o g i są n a t u r a l n e , gałęzi też wykonane za z rosochatych wstążkami: c z e r w o n y m i takie zaprezentowano Maski dość okazałej k o l e k c j i różnych m a s e k i strojów. Z p o ­ wiatu Bielsko. albo Bożego na pow. p r z e b r a n i u za kozę, a l b o g ł o w i e są p r o s t e , n i e z d o b i o n e , kłady ten pozwolił w gwoździkami, kolorowymi Fakt Straconka, c z y k o c , przysłaniający całą osobę. R o g i p r z y rzeźbio­ stacie występujące w o b c h o d a c h n i e m a l całego o k r e s u Narodzenia. Chrobok, j e s t a l b o n i e w i e l k a osłona n a g ł o w ę występującej nej i Podbeskidzie powszechny przebierania 2. „Betlej". i stroje przebranie konane są w z Buczkowic „niedźwiedzi" zwyczajach przede owiniętych i białymi. Przy­ Kóz. i „diabłów", górali wszystkim i z służące beskidzkich kożucha wy­ baraniego białego i c z a r n e g o o r a z skórki króliczej i k o z i e j . Mają one formę odmienną o d masek z papieru czy gipsu (które zasłaniają t y l k o t w a r z ) : w y k o n a n e są n a kształt workowatej i czapy z wyciętymi u s t a , która p o w ł o ż e n i u oczy rów­ w s t a r y c y l i n d e r — w ą s y i brodę d o p r a w i o n o z w ł o ­ nież „diabła" otwór n a usta, z którego z w i s a jęzor z czer­ nak masek ze skóry z w i e r z ę c e j wnątrz. Do tego celu wykonana wywróconej posłużyło jest jed­ sierścią n a ze­ przede wszystkim f u t r o o w c z e , k o z i e , królicze, p s i e i k o c i e ( j e d n a z m a ­ — sek dzona ze jest w s i Kozy-Zagroda, nawet wykorzystano górskich z sierści zwłaszcza miejscowości pow. Bielsko, dzika). w maskach powiatu Skórę sporzą­ zwierzęcą górskich bielskiego, z i pod­ których pochodzą n p . m a s k i n i e d ź w i e d z i , p s ó w i kóz. Są głowy kóz pełnej rzeźby. dłużny wykonane Wszystkie układ, p r z y ruchoma, z czym tzn. w p r a w i a n a sznurkiem przewleczonym ny otwór żerdzi w pysku. wysokości ok. samego drewna o n e mają ruch formie prostokątny, d o l n a szczęka w w jest przez spoczywa 1 metra; w na tylnej po­ zawsze pociąganie n a zewnątrz przez Głowa też specjal­ pionowej jej części wonej Por.: B. Bazielich, Tradycyjna twórczość ludowa woj. katowickiego, L u d o w a " , 1958, n r 2, s. 1 1 5 — 1 2 1 . 110 i współczesna „Polska Sztuka się n a r a m i o n a c h . W tkaniny, obszyty jest t y m samym masce materiałem. M a s k a z Istebnej, w y k o n a n a z czarnego owczego k o ­ żucha, m a r o g i z pakuł i s t a r y c h s z m a t sznurkiem; ropusze) końce rogów zdobią z przystrzyżonej okręconych d w a wiechcie bibułki c z e r w o n e j (pió­ i białej. W iinnej n a t o m i a s t masce, r ó w n i e ż z I s t e b n e j , b i a ł y m k o z i m f u t r e m obszyte skórki (ił. Z zrobione dwóch białego kożucha się używa — się (poza z uszyty jeszcze Koniakowa. jest za — ma tkaniny, nos. T e j „niedźwie­ także z białego uzupełnia i l . 7). rogatą Jest uszy formą. jedna jęzor z „niedźwiedzia" i spodnie wspomnieć pochodzącą na wystawie samej białe są p o d o b n e przebieraniu t y m strój z rękawami Warto — tekturowy, wydatny przy d z i a " , k t ó r e g o cały strój kożucha rogów bydlęce r o g i i c z e r w o n y natomiast właśnie zamiast znajdujących doprawione druga są o t w o r y o c z n e i z t e j są — 1). M a s k i z bluza 1 opierając na przysłania s i a końskiego. Większość i szyję, otworami n a głowę ona maskę cała „diabła" rzeźbiona w d r e w n i e i m a l o w a n a k o l o r a m i k a r m i n o w y m i brą- ��11. 7. Fragment zowym; wystawy „Zwyczaje t y l n a j e j część, p r z y k r y w a j ą c a zrobiona W ekspozycji jest z czarnego baraniego reprezentujących pokazano trzy szopki także resztę głowy, kożucha. zespole o k a z ó w mowe ludowe — na Śląsku". sceny Muz. umieszczona znajdują zwyczaje „betleje", zi­ wy­ w Bytomiu, się 1960. jest n i e w i e l k a stajenka; postacie świętych wewnątrz zwierząt, na Wszystkie figurki są drewniane i nieruchome. typ szopki, ale z g i p s o w y m i Bielsko) c i a m i , był najczęstszy n a Śląsku. T a k i w ł a ś n i e i L u d w i k a Kubaszczyka z Koniakowa. N a Śląsku s z o p k a n i e m a t a k i e j t r a d y c j i j a k szop­ krakowska. informatorów, przy Wprawdzie, żyje według relacji jeszcze w s p o m n i e n i e szopce o b n o s z o n e j po w s i , ale nieznane są jasełkowe f o r m y z r u c h o m y m i f i g u r k a m i . Szopki wały raczej s t a t y c z n e , n i e w i e l k i e , służące za dekoracyjny jemskiego. i symbolizujące Pokazane na zentują trzy odmiany konaną przez do typu nego za element przykłady repre­ Pierwszą Chroboka, z nich, można wy­ zaliczyć s z o p k i k r a k o w s k i e j z dużą sceneryczną o b u ­ na wieżyczkami płaszczyźnie pomocą palm, znajduje po by­ betle­ korbki p o b o k a c h ( i i . 8). W e ­ koła obrotowego umieszczonej z porusza­ boku, usta­ w i o n o tańczące p a r y , za k t ó r y m i w głębi, w tych; jej wydarzenia wystawie szopek. Franciszka dową, z d w i e m a wnątrz, fakt się maleńka s z o p k a bokach przed nią stoją kład z a p r e z e n t o w a ł otoczeniu z f i g u r a m i świę­ „Trzej Królowie", pastuszkowie i owce, a na przodzie sceny trzy rucho­ lub papierowymi Ludwik natów t w o r z y ł y g w i a z d y pieru i umieszczone umocowanej ki i ramion gwiazda sześcio- z Dąbrówki wykonano sita ją i prostopadle pióropusze ry) m a t y l k o cztery z wyklejone n a końcu d r z e w c a . Buczkowic, końcu w Wielkiej W górnej miona części znajdują się c z t e r y zakończane pióropuszami Gwiazdy ze Wszystkie figurki są k o l o r a c h odpowiadających z drewna odmianom przeważnie W dziale postacie ramę pozbawio­ gwiaz­ p o n o w a n a j e s t w t e n sposób, ż e n a dużej z w i ą z a n e z tą porą ilustracji n a drzewcu. stożkowate r a ­ bibułki. Wielkich barwne obrazki (wy­ przedstawiające świętych. obrazującym naście 112 tych i Górek gazety l u b i n n y c h druków), s t r o j u . D r u g a s z o p k a t e g o s a m e g o a u t o r a ( i l . 2) s k o m ­ płaszczyźnie Gó­ papierem, z kolorowej Straconki, Buczkowic na powierzchni nalepione w starą, Okrągłą z białej bibuły, n a kształt k u l i o s a d z o n e j z kurtyna. na ( i l . 6); d a z G ó r e k W i e l k i c h , z r o b i o n a p r z e z Józefa T r u d z i k a cięte malowane mają bibułki n a j e s t n a t o m i a s t , o d m i e n n a także i w f o r m i e , mają rozsuwana osi ze S t r a c o n ­ czerwonym d n o zaś — żółtą bibułką. E l e m e n t ó w czarow­ tę scenę pa­ obrotowej (pow. Tarnowskie wyklejono zasłania i diabła. Całą ekspo­ r a m i o n a , bez o z d ó b n a końcach; nicy masło na barwnej m e p o s t a c i e : d z i a d a z w o r k i e m n a pieniądze, robiącej przy­ z kolorowego Gwiazdy t e n sposób, ż e ramiona tej grupie i ośmioramienne, z Ten posta­ Kubaszczyk. W r e s z c i e jeszcze jedną serię w ustnej kolędowania ze­ wnątrz — pastuszkowie, „Trzej K r ó l o w i e " i owieczki. k o n a n e p r z e z F r a n c i s z k a C h r o b o k a ze S t r a c o n k i ( p o w . ka i i zwyczaje dokumentowało wiosenne niektóre r o k u : „misie" zapustne kilka­ obchody z Sarno- �jfl 8. „Betlej". Wyk. Franciszek Chrobok, ka, pow. Bielsko. wa (pow. ze Stanicy w 1959 r. Stracon- Zawiercie), (pow. obchód Gliwice), z Rozbarku-Bytomia i topienie i Kozłowej z gaikiem Góry (pow. Tarnow­ s k i e G ó r y ) , p r z e b r a n i chłopcy z g a i k i e m wość z Laryszowa z palmami, t y m zespole ubranej spódnicę, f a r t u c h stawiona Góry), dzieci mai­ dzany miona, starej ze słomianych p o w r ó s e ł . Okręca się a twarz najczęściej pończochy, głowę przysłania natomiast nicą. „ M i s i o w i " t o w a r z y s z ą na wystawie eksponatów na uwagę postaci w ludzkiej starą o d z i e ż zasługują wykonana z była rozłożonymi kobiecą: bluzkę, i pokazano z Istebnej miała postać szmacia­ z koszykiem w ręce. E k s p o n a t y Oprócz c z a j u n a G ó r n y m Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Wśród e k s p o n a t ó w f i g u r a l n y c h z w r a c a ł y u w a g ę kukły tym z grupy główną „misiów" osobą jest zapustnych. „ m i ś " , którego zwy­ W dwie obchodzie strój sporzą­ wyko­ charaktery­ postaci. wspomnianych okazów znalazł także g a i k , p r z y s t r o j o n y w m a l o w a n e rosochatych, zielonych gałęzi się tutaj wydmuszki jaj, k o l o r o w e p a p i e r y i łańcuchy, o r a z p a l m y j a k to jest w prze­ t e dostarczyły k o ­ z d z i e c k o n a ręce, a n i e n a tyczce, których z Sarnowa; nały j e w ł a s n o r ę c z n i e n a w z ó r c o r o c z n i e zowanych z ze bara­ chustce n a głowie i taką o b n o s z o n o p o w s i t r z y m a j ą c j a k czarną różne postacie, n e j kukły, składającej się z g ł o w y i tułowia (bez rąk n ó g ) ; kukłę nimi się maską — t y l k o „ K a s i ę " — kukłę b i e t y z K o ł a Gospodyń W i e j s k i c h i chusteczkę n a g ł o w i e (U. 4). W y ­ marzanna jest całą postać p r z e b r a n ą za „ m i s i a " , o d stóp aż p o r a ­ braną za d z i e w c z y n ę w c z e r w o n e j z nich, z Sarnowa, n a kształt ramionami, osobli­ polne. marzanny. Jedna ze s ł o m y Tarnowskie jako k r a s z a n k a r k i i śmigus, w z n o s z e n i e ków i p r o c e s j e W (pow. marzanny dziewczęta wielkanocne ozdobionych barw­ n y m i w s t ą ż k a m i . B y ł t a k ż e — n i e s p o t y k a n y już dziś nawet w w tradycji otoczeniu obrotowym ustnej czterech kole kołach w ó z k a — kogutek tańczących płaskiego, malowanego, ( i l . 9). „ K o k o t e k " wielkanocny par na poziomym o ten pochodzi niskich z Roz- 113 �Jedynymi okazami związanymi z obchodami l e t n i e j są w i e ń c e ż n i w n e . N a Śląsku m o ż n a zasadniczo dwa 0 podstawie ich typy. Pierwszy kola, n a którym — wsparte to są pory wyróżnić wieńce krzyżujące się p o d k ą t e m p r o s t y m d w a kafołąki s p l e c i o n e ze zbóż 1 ozdobione się na wstążkami obszarze od ( i l . 3); t a k i e wieńce Cieszyńskiego po spotyka Lublinieckie. D o d r u g i e g o t y p u , k t ó r y z n a n y j e s t r ó w n i e ż n a Śląsku Cieszyńskim, należą w i e ń c e k o l i s t e , płaskie, z owsa ca i kolorowej znajduje święty). tylko na Niewiele ką wielkanocny. w. Rozbark-By- przy ciekawostkę z należy bat z N i e r o d z i m i a a używany końca w wieku. wymienić Wreszcie jako tzw. „karwacz", czyli (pow. Cieszyn), „śmiergust" do nogach. pleciony bicia z wikliny, dziewcząt po eksponatów zbiorach Obok i po jest więc z d o celów kolejno w imoK* KltMW* PHSVSSBW» • Dąbrówki Góry). objazdowych, muzeach okręgu — l «Wm.'KIHWMIM V SfOUA s ««Mit* X • 0WIIOt WO/lWöfcI'WA -«- M**T6W zwy­ nakrycia Muzeum zwy­ woj. wykonał Deptuszewski. i (pow. T a r n o w s k i e mmwtt Zdjęcia Stefan tych weselne w zbio­ andrzejko­ fotograficznej p a n n y młodej je­ sąsiedz­ weselnych oraz wickiego. II. 10. Mapa niektórych czajów okresu zimy w katowickim. pory zwyczajów zlikwidowaniu śląskim p r z y s t o s o w a n o również się n a j e s i e n i — p o różdżki wstążki Radzionkowa Wystawę świętojańskie z pomocą zadusanych tylko ( i l . 5) o r a z nowana dotyczyło dokumentacji pokazano i domów wieńce jesiennych, wych. Wielkiej jeszcze dekorowanie związanych ślubów o d b y w a pogrzebowych czajów, ub. Święta, (przeważnie pokazano żniwne. rach), głowy barku-Bytomia Zielone t j . zwyczajów (najwięcej obrazek eksponatami dokumentujące różne o b c h o d y siennej, U. 9. „Kokotek" tom. Koniec XIX tymi fotografie zielenią i się jakiś m a l o w a n y Poza splecione bibułki; w c e n t r u m t a k i e g o w i e ń ­ Górno­ ekspo­ kato­ 1 �Ewa Fryś-Pietraszkowa P O K O N K U R S O W A W Y S T A W A W r a m a c h obchodów 1000-lecia P a ń s t w a i 700-lecia Opoczna w Opocznie w r a z Wydział Kultury z Zarządem S P L i A S Z T U K I Polskiego Prez. PRN „Opoeznianka" L U D O W E J bardziej tradycyjne, wic), oraz względem dowej „leluj". Z i e m i Opoczyńskiej. K o n k u r s t e n w e d ł u g reprezentujących objąć miał wszystkie ludowych dziedziny za­ twórców, współczesnej O P O C Z N I E traktowane płaszczyznowo (zwłaszcza w y k o n a n e p r z e z K a t a r z y n ę Białas z O g o n o - ogłosił w d n i u 1 m a r c a 1960 r o k u k o n k u r s s z t u k i l u ­ łożeń organizatorów W tych nowsze, drobno technicznym ażurowane, zbliżają Duży zespół c i e k a w y c h w tradycyjnym dla wycinanek, Opoczyńskiego Wieprzek z S o b a w i n — k w a d r a t y i koła sucha. zdobione naklejankami. konkursu którzy nadesłali koracją przystąpiło ponad 140 tkaniny, przedmioty wnętrza mieszkalnego, twórców, związane z d e ­ z obrzędami dorocz­ pod zamknię­ kwadracie, nadesłała Józefa Stępniak z W o l i Z a l e ż n e j , zaś M a r i a sztuki l u d o w e j n a t e r e n i e p o w i a t ó w O p o c z n o i P r z y ­ Do które się d o k u r p i o w s k i c h nek pasowych; dominowały lek i kogutów Krzysztofik Niewiele (zwłaszcza z Dzielnej wśród w wielobarwne, napłynęło wycina­ nich motywy wycinankach la­ Franciszki i Józefy R o g u s k i e j z Trzasko- n y m i oraz w y r o b y z z a k r e s u p l e c i o n k a r s t w a i k o w a l ­ w i c ) . W ś r ó d w y c i n a n e k k o n k u r s o w y c h z a u w a ż y ć moż­ stwa artystycznego. n a tendencję d o p e w n e g o w y s u b t e l n i a n i a f o r m y przez piło w d n i u 10 września 1960 r. Sąd k o n k u r s o w y p r z y ­ wprowadzanie przy­ znał 104 u c z e s t n i k o m nagrody szłości ustanowionego Wydział w Kielcach Rozstrzygnięcie przez (20 000 zł) k o n k u r s u nastą­ pieniężne Kultury oraz z funduszu Prez. Ministerstwo WEN Większość stości Opocznie, jubileuszowych. eksponatów otwartej w pokazano Czasie Najliczniej były t k a n i n y , w y k o n a n e desłały p a s i a k i uroczy­ reprezentowane p r z e z 42 t k a c z k i , które n a ­ („po nitce"), tykane „ w koziołki" i „w „tosiemki" (krajki). Wśród kraciaki, tkaniny kuloski", a pasiaków także — prze­ wąskie oprócz d y c y j n y c h , o wiązkach złożonych z d r o b n y c h , barwnych pasków z przewagą koloru tra­ wielo­ pąsowego występowały również n o w s z e , „ t ę c z o w e " , których ma k o l o r y s t y c z n a j e s t o p a r t a , n a sąsiadujących bą wiązkach w różnych szafiru. T k a n i n y w grupy: jedną, w wątek której jest biało-czarna w odcieniach kratę podzielić występują w o s n o w i e tylko W zieleni, można identyczne i wątku, oraz wielobarwny, ga­ z so­ fioletu, na wiązki dwie pasków drugą, w natomiast szersze l u b węższe p a s y . — Do której wy papier baniek. barwy żółtej tkanin — aż d o oranżu. Wśród wielobarwnych lniano-wełnianych od gują także szaro-białe prześcieradła płaszczyznowej . 2 i bibułka, n i e b r a k r ó w n i e ż było choinkowych wełnianych, Znaleźć wśród typy pająków, wszystkie grochu nich zasłu­ i można ba t r a d y c y j n y c h p a j ą k ó w k u l i s t y c h , w ki zakończone k o l o r o w y m i mieniście pająki ziemniak tarczowate, zbudowane t a f l i , w y p l a t a n e są w barwną wełną. Największe z ciasta, z płaskich, kwadrato­ O p o c z y ń s k i e m słomą l u b bogactwo form wystąpiło u w a g ę zasługują pająki wykonane Jarząbek z N i e z n a m i e r o w i c przez Stanisławę i Katarzynę Wróbel z W o ­ nagrodami w tej D o d e k o r a c j i w n ę t r z a służą w O p o c z y ń s k i e m nież b u k i e t y k w i a t ó w trycznym one układzie, z bibuły, o osadzone w doniczkach. nadesłane z N i e z n a m i e r o w i c Sztukę związaną ustalonym, z obrzędami i czarne) t r a n s p o n o w a n e są p r z e z spółdzielnię nianka" n a obrusy i serwety. Większość wyrobów t k a c k i c h c e c h o w a ł w y s o k i p o z i o m ny i t e c h n i c z n y . U w z g l ę d n i ł t o w sowy, który przyznał n a g r o d y „Opoez­ nadesłanych artystycz­ pełni sąd k o n k u r ­ 32 t k a c z k o m . W y c i n a n k i dostarczyło n a k o n k u r s 34 autorów. D a ­ licznie choć nie wszystkie reprezentowane. kursu z 1949 r o k u nowiły t u j e d n o o s i o w e W grupy były przeciwieństwie największą 1 Oporównie do ilościowo grupę kon­ sta­ „ r ó z g i " . B y ł y w ś r ó d n i c h rózgi K. P i e t k i e w i c z , Konkurs w Opocznie..., Sztuka L u d o w a " , 1949, n r 6, s. 180—83. Wystawione rów ne roślinne, jak i „Polska Zostały reprezentowały p i ­ wykona­ n a c i e m n y m , przeważnie c z a r n y m t l e . p i s a n k i stanowiły bogaty przegląd zarówno t r a d y c y j n y c h (geometryczne, a także nowszych. skonałą ły one p r a w i e p e ł n y przegląd f o r m z n a n y c h w czyńskiem, woskiem rów­ syme­ Opoczna. nym czerwono- poprzez żyrandolowych. w ś r ó d p a j ą k ó w k r y s t a l i c z n y c h , z których n a specjalną bawełną). pasy chy­ słom­ p a p i e r k a m i w b i t e są p r o ­ l u b gałkę t a r c z o w a t e , k r y s t a l i c z n e , aż d o Pająki wych w których lnianych w terenie P o l s k i , począwszy o d p r y m i t y w n y c h , n a j b a r d z i e j sanki. Były o n e d w u b a r w n e , z o r n a m e n t e m przetykanych prawie na M o t y w y c z e r p a n e z t y c h o s t a t n i c h (a t a k ż e ze s t a r y c h gorsetów, pierza, było występujących l i Załężnej, wyróżnione najwyższymi oprócz dobór koloro­ nici grupie. uwagę odstępstwa rzucał się w o c z y b o g a t y osnowa cytrynowego (len z wycinanki znacznego najład­ przetykanych, na do P r z e w a ż a ł a o c z y w i ś c i e słoma o r a z barwnych niejszych zaliczały się k r a c i a k i , k t ó r y c h tło s t a n o w i ­ ły różne o d c i e n i e może dziale pająków tworzywa. zgromadzonych w doprowadzić tradycyjnej Kultury i Sztuki (6 200 zł). na w y s t a w i e od d r o b n y c h , d e l i k a t n y c h cięć, co w techniką ze w s i B i e l o w i c e , stylizowane Dużą postacie rozmaitością wyróżniały Marii wzo­ uproszczo­ ludzkie), motywów i do­ się prace pisankarek i Stefanii Pacan oraz Anny Wojtaszek. Wyroby kowalskie p r z e d s t a w i a ł y się r a c z e j wały jedynie kładką, tradycyjne wykonane J. Grabowski, 1955, s. 88. 2 zgromadzone przez na wystawie s k r o m n i e . N a u w a g ę zasługi­ klamki ze zdobioną Władysława Wycinanka ludowa, wy- Semkowskiego Warszawa 115 �z Gielniowa jak i Stanisława również zawiasy skiego obca z Babireckiego z p a s o w e Stanisława Gielniowa. Dekoracja Drzewicy, Krzyżanow­ żelaza nie jest k o w a l o m opoczyńskim, należało w i ę c sądzić, że pokażą oni znacznie bogatszy przegląd zdobionych wyrobów. z plecionek naczynia warkoczy ką przez miarka do koszy słomianych Józefa z i wyróżniały przechowywania bardzo i ze kapelusz dwa plecione dekoracyjną Kościewskiego korzenia się ziarna, techni­ Skrzyńska, słomiany, oraz wykonane Uzupełnienie wystawy i kobiece Znaczenia stroje stanowiły tradycyjne, mę­ wszystkie u p r a w i a n e współcześnie d z i e d z i n y l u d o w e j wystawy, która twórczości terenie t a k bogatym chyba trudności l o k a l o w y c h w y s t a w ę niewielkiej spowodowało ważniejsze ogromne Takie podkreślać. wymagały j a k Opoczyńskie, n i e t r z e b a Organizatorom oprawy Niestety, plastyk Stworzył przede nie ograniczyli położonych konkursu, z komi­ w s z y s t k i m z tego względu, od W znacznym Opoczna, ale również w s i e peryferyczne, powiatów. Wystawa została społeczeństwo prawie z wszystkie stanowią nich szeregu, ze braku nie estetycznej. i akcentów eksponatami i psuły ograniczoną gęstym, po­ podwójnym fryzu, tego szeregu dodatkowo szachownicy położone n a g r a n i ­ można by sze­ dowodzi artystycznego. Podobnie zostały n a t l e b a r w n e g o i przejrzysta dużym dyskretnej. wnętrza z na w wyczucia giczna miej­ względu czarno-białej cyjnego" przez i zwiedzających tkaniny podkreślenie szlakiem konkursu przyjęto tkaniny, i barwne, g d z i e zatracały się i c h i n d y w i d u a l n e c e c h y , jednakże rokim że ośrodków „abstrak­ p r z e z c o zupełnie zatarła się i c h l o ­ jeszcze konstrukcja. przytoczyć Podobnych wiele. błędów Nasuwają w n i o s e k ważny d l a organizatorów p o d o b n y c h one wystaw zainteresowaniem, w przyszłości, a b y p r o j e k t y o p r a w y p l a s t y c z n e j , która eksponaty p o w i n n a n i e zacierać l e c z d y s k r e t n i e podkreślać w a ­ przyszłego M u z e u m zostały Prez. PRN lory Ziemi Opo­ przez eksponatów i stwarzać i m w ł a ś c i w e r a m y , były organizatorów uprzednio dyskutowane i kon­ trolowane. czyńskiej. O plastyczna jak układ konkurując uwagę pokazał znanych zgromadzone zaczątek że spokojnej co Po­ s t o p n i u w r a ż e n i e całości. T r u d n o o b w i ­ plastyka, wierzchnię które zasięgiem się d o d o t y c h c z a s blisko z a k u p i o n e z funduszów W y d z i a ł u K u l t u r y i oprawa o n s z e r e g własnych k o m p o z y c j i kolorystycznych, pająki u m i e s z c z o n e uznanie scowe eksponatów. eksponaty, bardzo umiesz­ gimnastycznej, umiał c z y n i e chciał docenić i c h wartości zupełnego a nasuwała opracowujący duże cy sali zagęszczenie zwłaszcza s a r z e m — p . Janiną S m y k o w s k ą n a czele, n a l e ż y się objęli szkolnej zastrzeżenia wystawy. niać opoczyńskie. obrazuje na w odwracały przez A n d r z e j a Woźniaka z S o b a w i n . skie powodu w y c i n a n k i i pająki, niesłychanie e f e k t o w n e Spośród duże Z czono W Y S T A W I E P O L S K I E J S Z T U K I L U D O W E J W B A Z Y L E I F. K . Mathys Bazyleja Przed k i l k u l a t y p l a s t y k amerykański w o ł a ł sensację u sufitu nanizane n a druciki się przy że j e s t I najmniejszym to wynalazek ja zylei, w powiewie. Roberta sądzili, dopóki nie zasłużonego zwiedziłem Wy­ w Ba­ E t n o g r a f i c z n y m , dzięki etnografa i badacza, doktora Wildhabera. Wśród c i e k a w y c h się s t a r e p o l s k i e i pięknych „mobile", eksponatów tak zwane znajdują pająki, robio­ ne p r z e z p o l s k i c h c h ł o p ó w , z k o l o r o w e g o p a p i e r u c z y bibułki, s ł o m y i w y d m u c h a n y c h s k o r u p e k j a j . T e w y ­ k o n a n e n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i środkami o z d o b y przy­ pominają n a m w ł a s n e d z i e c i ń s t w o i p r z e d m i o t y , które wówczas kleciliśmy w ludowe mają jednak nocześnie mogą dzających sensację 116 być spodzianek, zwykle i ma dla widza wiele j a k n a przykład pracowitych jeszcze i n n y c h n i e ­ barwne wzorach, tkaniny hafty, o nie­ wycinanki wstążki. Są t o w s z y s t k o a u t e n t y c z n e o z d o b y bielo­ nych izb i kuchen wiejskich, podobnie j a k pokazana czasów. Sztuki Ludowej zorganizowanej tamtejszym Muzeum staraniom Wszyscy Wystawa wy­ wieszał b l a s z k i , które poruszały naszych t a k sądziłem, stawy PoMtiej Calder i znalazł w i e l u n a ś l a d o w c ó w : nam są piękna ceramika pochodzące bione laski, z i naczynia Kieleckiego kropielniczki i i gliniane. Ciekawe Lubelszczyzny rzeź­ zabawki. Najwartościowsza cecha tej p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j to j e j prawdziwość wiek wpływów „suwenirów". W i szczerość o r a z przemysłowej różnych brak jakichkol­ tandety i tak zwanych o d m i a n a c h powtarzają stare, z p o k o l e n i a n a pokolenie p r z e k a z y w a n e się wzory, j a k g l i n i a n e f i g u r k i ś w i ą t k ó w , z w i e r z ę t a ze słomy l u b rzeźbione p o s t a c i e z s z o p k i . przedszkolach. Polskie wyroby u r o k szczerego f o l k l o r u , a jed­ m y s ł y p r z e m y s ł o w i a r t y s t y c z n e m u n o w e myśli, a każ­ uznane wzbu­ dego „mobilów" za pierwowzory Caldera. Wystawa ta powinna zwiedzającego podsunąć ubogiemu zachęcić d o o z d o b i e n i a n i a dużą w y c i n a n k ą z k o l o r o w e g o p a p i e r u . w po­ mieszka­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d96d4720be65c539b1e6d124814eaa1.pdf 72848462caf73f0af2416d8726c2eb58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa parzenice spiskie hafty sieradzkie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3619 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.170-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dwojaki wykonane przez St. Konopczyńskiego z Bolimowa. Fot. B. Brachacka. KONKURS i W Y S T A W A CERAMIKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO CHWALISŁAW Dnia 4.ХП ub. r. odbył się w Łodzi konkurs, zorga­ nizowany przez Wydział Kultury W.R.N., obejmujący wyroby garncarstwa ludowego woj. łódzkiego. Materiał zgromadzony drogą konkursu został następnie pokaza­ ny na wystawie, urządzonej w łódzkim Ośrodku Pro­ pagandy Sztuki, której otwarcia dokonano w styczniu br. Organizacją wystawy zajął się Wydział Kultury W.R.N. wraz z miejscową Delegaturą C F L i A . Konkurs miał za zadanie wydobycie wartości arty­ stycznych Istniejących w tej gałęzi rzemiosła ludowego. Chodziło o to, żeby stworzyć możliwie dokładny obraz zdobnictwa w ceramice, pochodzącej z bliższych i dal­ szych okolic Łodzi. Zadanie to nie było łatwe, gdyż w województwie łódzkim na 27 ośrodków garncarskich zaledwie połowa wykonuje wyroby ozdobne, podczas gdy reszta produkcji, to niezdobione naczynia użytkowe. Wyniki konkursu były zadawalające, chociaż prace nadesłane na konkurs nie zawsze odpowiadały stawia­ nym wymaganiom. Na 16 uczestników, 12 nadesłało na­ czynia zdobione, z czego 8 wykonało je specjalnie na konkurs. Inni garncarze, w których pracowniach nie ma tradycji zdobniczych, nadesłali eksponaty w postaci zwykłych naczyń użytkowych, niezdobionych, tylko szkliwionych, względnie tzw. „zgrzebnych", tj. pozba­ wionych szkliwa. Ogółem nadesłano na konkurs 216 eksponatów, pochodzących z 10 ośrodków. ZIELIÑSK1 B o l i m ó w reprezentowany był przez wyroby Stefana Konopczyńskiego i Walentego Smeli. Konop­ czyński dał szereg dzbanków, misek, talerzy, wazoni­ ków i dwojaków ozdobionych charakterystycznymi dla tej pracowni motywami kwiatowymi i ptaszkami malo­ wanymi podszkliwnie na białej polewie (ryc. 1). Od powyższych odbijały s w ą surową prostotą wyroby Sme. li, który prócz dwóch foremek do ciasta dał tylko parę niezdobionych naczyń użytkowych (ryc. 2) żółto pole. wanych i glazurowanych. Drugi ośrodek garncarski z okolic Łowicza to B a r t к o w 1 с e. Z ośrodka tego wzięli udział w konkursie Agnieszka Urbanek i Franciszek Jezierski. Wyroby Urbanek, na które składały się garnki, dzbanki, dwojaczki, doniczki i skarbonki były bądź „zgrzebne", tzn. nieglazurowane, bądź pokryte glazurą w kolorze żół­ tym lub zielonym. Wśród wyrobów jej zwracał u w a g ę dzbanek „zgrzebny", posiadający na brzuścu wzór ma­ lowany pobiałką w postaci pionowo ustawionych mo­ t y w ó w roślinnych. Jezierski nadesłał na konkurs szereg garnków użytkowych zewnątrz częściowo glazurowa­ nych (ryc. 3) oraz serię naczyniek miniaturowych sprzedawanych dawniej na targach jako zabawki dla dzieci. Z B r z e z i n koło Łodzi wziął udział w konkursie Bolesław Kawecki. Wyrabia on dzbanki i garnki o pro­ stej tradycyjnej formie, „zgrzebne" lub szkliwione jedy- �nie od wewnątrz, zdobione w górnej części brzuśca równoległymi paskami białej polewy względnie orna­ mentem falistym wyskrobywanym na tle białego pasa polewy (ryc. 4). E d w a r d ó w w pow. piotrkowskim reprezento­ wany był przez wyroby Wawrzyńca (ojca) i Franciszka (syna) Kostrzewskich. Wyroby przez nich wykonane nie wiele się różnią, od siebie. Są to przede wszystkim naczynia użytkowe, jak dzbanki, garnki, dwojaki, donice, misy czy doniczki na kwiaty, bądź całkowicie „zgrzeb­ ne", bądź glazurowane w całości czy w części (ryc. 5). Czerepy zgrzebnych naczyń bywają przeważnie zdo­ bione ornamentem falistym lub w postaci poziomych pasków wykonanych pobiałką. Podobne zdobnictwo występuje wewnątrz glazurowanych misek. Ciekawym przykładem archaizmu niektórych wytworów garncar­ skich jest pokrywa wykonana przez Wawrzyńca Kostrzewskiego o kształcie zbliżonym do pokrywek zna­ nych z czasów średniowiecza. Ceram'ke z Ł a s k u (koło Sieradza) reprezento­ wały wyroby Józefa Serwecińsklego. Dzielą się one wy­ raźnie na dwie grupy, a mianowicie: grupę naczyń gla­ zurowanych o kolorze intensywnie czerwonym, pozba­ wionym najczęściej jakichkolwiek malowanych deko­ racji (ryc. 6) i grupę naczyń „zgrzebnych" zdobionych pobiałką o ornamencie geometrycznym. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę starannością wykonania do­ niczki o wygniatanych czyli „bryzowanych" brzegach (ryc. 7). W P o r ę b i e — G r o c h o l t c a c h (pow. Piotrków) posiada s w ą pracownię Józef Kostrzewski. Naczynia przez niego nadesłane pokryte żółtą lub zie­ loną glazurą zdobione są poziomo biegnącymi paskami kremowej lub białej polewy. Stefan Czerkawski z R a d o m s k a przedstawił zaledwie kilka naczyń użytkowych całkowicie lub czę­ ściowo glazurowanych o formach tradycyjnych (ryc. 8) różnych jednak nieco od tych, jakie wyrabiane są w Edwardowie czy Brzezinach. Z pracowni Hieronima Muszyńskiego w S i e r a ­ d z u pochodził szereg naczyń, głównie dzbanów i do- Ryc. 2. Dzbanek żółto -polewany, wykonał Walenty Smela z Bolimowa. Fot. B. Brachacka niczek w kolorze białym (ryc. 9) lub żółtym, zdobio­ nych ornamentem geometrycznym, obiegającym naczy. nie poziomo, złożonym z linii prostych, falistych, łama­ nych i kropek. Bogactem dekoracji i jej ogólnym cha­ rakterem nawiązują one do wyrobów Jana Wierzbickie­ go ze Stefanowa Barczewskiego (pow. Sieradz). J a n Wierzbicki należy niewątpliwie do najbardziej uzdolnio­ nych garncarzy województwa łódzkiego. Wyroby jego w liczbie ponad 20 sztuk dały przegląd jego bogatych możliwości zdobniczych. Spotykamy tu naczynia o for­ mach tradycyjnych, jak dzbany, miski, dwojaki, rynien­ ki trójnożne glazurowane lub „zgrzebne", a także na­ czynia wykonywane pod kątem widzenia potrzeb miej­ skich, jak imbryki, karafki itp. Wyroby swe zdobi J a n Wierzbicki bogatym ornamentem geometrycznym wy­ konanym pobiałką na ścianach naczynia lub delikat­ nym rytem słabo widocznym spod glazury (ryc. 11). Ostatni z reprezentowanych n a konkursie i wystawie ośrodków był T o m a s z ó w M a z o w i e c k i , skąd nadesłały swe wyroby aż 4 pracownie. Najobficiej przedstawiał się zespół naczyń (użytkowych i miniatu­ rek) wykonany przez Józefa Budkiewicza. Wyroby jego przeważnie szkliwione o intensywnym czerwonym lub zielonym kolorze, zdobione są potrójnym najczęściej paseczkiem białej polewy (ryc. 12). Podobny do wyro­ bów Budkiewicza był dzbanek nadesłany przez Jana Malczewskiego (jedyny eksponat tego garncarza) i gar­ nek wykonany przez Edwarda Arkuszyńskiego, który z Dąbrowej nad Czarną w pow. opoczyńskim przeniósł się do Tomaszowa Mazowieckiego i tu swój garncar­ ski zawód kontynuuje. Ze wspólnej pracowni Heleny Wasiakowej i Józefa Trześniowskiego pochodziła spora ilość naczyń, głównie dzbanków, garnuszków, talerzy i doniczek w kolorach czerwonym, zielonym, żółtym, glazurowanych i malowanych we wzory kwiatowe lub geometryczne (białe paski). Józef Trześnlowski pocho­ dzi z Kosowa. Po przeniesieniu się do Tomaszowa wy­ konywał początkowo wyroby ceramiczne zdobione na sposób pokucki, obecnie tego zaniechał. Helena Wasiakowa pierwsza wprowadziła do ceramiki tomaszow­ skiej swobodnie rzucany motyw promienistego kwiat. Ryc. 3. Garnek Jezierskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez Fr. z Łowicza. Fot. B. Brachacka �Ryc. 5. Garnki wykonane przez Wawrzyńca Kostrzewskiego chacka ka w kolorze zielonym i białym, który spotyka się na naczyniach pochodzących z omawianej pracowni. Nadesłane na konkurs prace oceniane były dwukrot­ nie. Raz przez jury konkursowe, w skład którego wcho­ dzili przedstawiciele władz i instytucji organizujących konkurs, drugi z a ś raz przez komisję złożoną głównie z plastyków. Oceny obydwu komisji wykazały pewne, drobne zresztą, rozbieżności, które uwidacznia poniż­ sze zestawienie: Ryc. 11. Dzban polewany, ciemnozielony, wykonany przez J. Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego, pow. Sieradz. Fot. B. Brachacka z Edwardowa, pow. Piotrków. Fot. B. Bra- Bolesław Kawecki I nagroda dobry Stefan Konopczyński I „ dobry Stefan Czerkawski II (nie zdobi) Edward Arkusiński II dostateczny Jan Wierzbicki III -I- dostateczny Hieronim Muszyński III dostateczny Wawrzyniec Kostrzewski I V niedostateczny Franciszek Jezierski IV „ (nie zdobi) Józef Budkiewicz IV — dostateczny Józef Serweciński IV dostateczny Franciszek Kostrzewski • — — dostateczny Józef Kostrzewski — — dostateczny Agnieszka Urbanek + niedostateczny Helena Wasiakowa niedostateczny Józef Trześniewski — niedostateczny W ocenach zarówno jury jak i późniejszej komisji ar­ tystycznej odsunięty został na miejsce poślednie wspom­ niany w y ż e j Jan Wierzbicki ze Stefanowa Barczew­ skiego. F a k t ten nie bardzo jest zrozumiały, gdyż pra­ ce jego posiadają duże zalety artystyczne i techniczne, nie odbiegające od regionalnych form ceramiki ludo­ wej z okolic Sieradza. Przeciwnie, Wierzbicki nie tylko odtworzył zapomniane zdobnictwo sieradzkie, ale je rozwinął i uszlachetnił. Człowiek ten pełen entuzjazmu i zapału do swej pracy zawodowej w prace konkureo- �Ryc. 6. Dzban polewany, czerwony, wykonany przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Brachacka Rys. 4. Dzieżka B. Kaweckiego tzw. „zgrzebna" wykonana przez z Brzezin. Fot. B. Brachacka we włożył wyjątkowo dużo wysiłku i inicjatywy. Wy­ kazał on nieprzeciętny talent, wykonując zarówno re. gionalne naczynia zdobione jak i przyjemne w formie naczynia o charakterze miejskim. Pokaz pokonkursowy ma tę właściwość, ż e nie wy­ maga specjalnej oprawy ekspozycyjnej i akcentów pro. blemowych, jest bowiem raczej podsumowaniem pew­ nych wyników i osiągnięć artystycznych w dziedzinie objętej konkursem. Jeżeli jednak pokaz nosi charakter wystawy, co podkreślone jest przez formę ekspozycji jak i wysuniętą problematykę, musi już stać na wy­ sokim poziomie nie tylko artystycznym, ale i dydak­ tycznym, w przeciwnym razie wystawa nie może speł­ nić swego zadania w sposób należyty. Zagadnienia sztuki ludowej w y m a g a j ą szczególnie wnikliwego i sta­ rannego opracowania materiału ekspozycyjnego. T y m . czasem omawiana tu pokonkursowa wystawa ceramiki wiele pod tym względem pozostawiała do życzenia. Eksponaty poustawiane były w grupkach autorskich, bez specjalnej koncepcji ułatwiającej zrozumienie i ob­ jęcie całości lub poszczególnych zagadnień, bez stara­ nia o podkreślenie specyfiki j podobieństw poszczegól­ nych ośrodków czy pracowni. Wbrew założeniom opie­ ki nad tradycyjną twórczością ludową wysunięto na czoło prace eksperymentatorskie zakładu ceramicznego C.P.L.iA. w Sieradzu, stawiając je obok okazów ceramiki bolimowskiej, która na wystawie powinna sta­ nowić trzon zasadniczy. Na ścianach lokalu wystawowego rozwieszono plan­ sze, których celem miało być zapoznanie zwiedzają­ cych z procesem pracy garncarza. Treść dydaktyczna poszczególnych plansz pozostawiała jednak wiele do życzenia. I tak np. plansza zatytułowana: „Jak powsta­ je dzban" była wręcz bałamutna, ponieważ mylnie in­ formowała o kolejnych etapach powstawania dzbana, podobne niedociągnięcia powtarzały się również przy technice zdobienia naczyń. Szczególnie duże zastrzeże­ nia budziła umieszczona na wystawie mapa ośrodków ceramicznych. N a mapie tej brak było zasięgów po­ szczególnych regionów garncarstwa ludowego, brak Ryc. 7. Doniczka tzw. „zgrzebna" bryzowana, wyko­ nana przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Bra­ chacka Ryc. 8. Garnek Czerkawskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez St. z Radomska. Fot. B. Brachacka �Ryc. 9. Dzbanek biały z ozdobą zieloną, wykonany przez Hieronima Muszyńskiego z Sieradza. Fot. B. Brachacka Ryc. 12. Dzbanek polewany, ciemnoczerwony, konany przez J. Budkiewicza z Tomaszowa Fot. B. Brachacka podziału na powiaty i co ważniejsze brak typowych przykładów charakteryzujących dane ośrodki czy re­ giony garncarskie. Od poszczególnych punktów na ma­ pie, które oznaczały ośrodki garncarskie biegły sznur­ ki, łączące te punkty z grupkami naczyń, mających charakteryzować produkcję odnośnego regionu. Konopczyńskiego, które, jak już wspomniałem, stano­ wią zjawisko wyjątkowe w tamtejszej ludowej cera­ mice, podczas gdy za typowe formy ,uznać można by bezpretensjonalne wyroby Walentego Smeli z Bolimo­ wa czy Franciszka Jezierskiego z Bartkowie, tradycyj­ nego garncarza. Wyroby garncarzy tomaszowskich w żadnym wypadku nie m o g ą charakteryzować okolic Brzezin, gdyż Brzeziny należą do regionu łódzkiego, zaś garncarze pracujący w.Tomaszowie robią garnki dla całego powiatu opoczyńskiego. Nie uwidoczniono też na omawianej mapie wpływu regionów sąsiednich na tereny województwa łódzkiego, co zachodzi zwłasz­ cza tam, gdzie nie ma miejscowych ośrodków garncar­ skich lub też są one produkcyjnie słabe. Przykładem może tu być okolica Rawy Mazowieckiej i Skierniewic, gdzie wyroby ceramiczne dowozi się z Mszczonowa, oraz okolica Kutna, gdzie znów ekspandują wyroby garncarskie z ośrodków północnych Lubienia i Gosty­ nina. Oprawa artystyczna wystawy wykonana bardzo sta­ rannie. Dostosowano ją specjalnie do ekspozycji na­ czyń. Zaprojektowane i wykonane na w y s t a w ę sprzęty w postaci niskich stolików i półek o ciekawym kształ­ cie w połączeniu z dekoracyjnymi tkaninami rozwie­ szonymi na ścianach i firankami nadawały wystawie miły wygląd o kameralnym nastroju. Na terenie województwa łódzkiego da się wykreślić 6 regionów, wyróżniających się wyrobami ceramiki garncarskimi, a mianowicie: tomaszowski, łowicki, piotrkowski, sieradzki, łódzki i rawsko-mazowieckl. Niejako poza powyższym podziałem znajduje się pra­ cownia bolimowska Stefana Konopczyńskiego, która charakterem swych wyrobów odbiega w ogóle od po­ zostałych garncarskich wyrobów ludowych i stanowi sama dla siebie osobną klasę. Błędy wspomnianej w y ż e j mapy polegają między in. nymi i na tym, że cały region sieradzki charakteryzują garnki Hieronima Muszyńskiego z Sieradza, niegdyś ucznia Antoniego i Jana Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego w pow. sieradzkim, dziś początkującego pod kierunkiem C . P . L . i A. eksperymentatora, który szuka dopiero pewnych form i wartości artystycznych, pominięto natomiast zupełnie twórqposc dawnego jego mistrza i wybitnego artysty Jana Wierzbickiego. Region łowicki niesłusznie reprezentowały wyroby bolimowskie wy­ Maz. �T A B L . I . N A C Z Y N I A O K R E S U W C Z E S N O ŚREDNIOWIECZNEGO. R Y S . W E N K R Y N O W I C Z . 1. Biota, pow. Lubusz. 2. Syrynia, pow. Rybnik. 3- Nurnina Wielka, pow. Jarosław. 4. Orzeszkowo, pow. Środa, 5. KI. Steinersdorf, pow. Susz-lława. 6. Ruda, pow. Wieluń. 7. Lisowski Młyn, pow. Rypin. 8. Żer­ ków, pow. Jarocin. 9 Wolin. �. 13 10 T A B L . I I . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O R Y L C E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Klenica, pow. Zielona Góra. 2. Klenica, pow. Zielona Góra. 3. Klenica, pow. Zielona Góra. 4. Kurcewo, pow. Pyżyce. 5. Mierczyce, pow. Legnica. 6. Kiecko , рогу. Gniezno. 7. Golącin, pow. Poznań. 8. K l e ­ nica, pow. Zielona Góra. 9. Kiecko, pow. Gniezno. Ю. Kłecko, pow. Gniezno. 11. Wolin. 12. Brzeżno, pow. Starogard. 13. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 14. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 15. Kłecko, powGniezno. 16. Kłecko, pow. Gniezno. 17. Kłecko, pow. Gniezno. 18. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 19. Kłec­ ko, pow. Gniezno. 20. Sandomierz. 21. Nieborowo, pow. Pyrzyce .22. Lemborg, pow. Brodnica. 23. Syrynia, pow. Rybnik. 24. Gostyń, pow. Głogów. 25. Gniezno. 26. Klenica, pow. Zielona Góra. 27. Strumiany, pow. Środa 28. Gniezno. ��T A B L . I V . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O G R Z E B Y K I E M . R Y S D. O S I K O W S K A . 1. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 2. Żerniki Dolne, pow. Stopnica. 3. Syrynia, pow. Rybnik. 4. Kłecko, pow. Gniezno. 5. Kalbuda (Kahlbude), pow. Gdańsk. 6. Gniezno. 7. Jasudów, pow. Augustów. 8. Wolin. 9. Gniezno. 10. Warszawska, pow. Kalisz. 11. Gniezno. 12. Gniezno. 13. Gniezno. 14. Gniezno. 15. Syry­ nia, pow. Rybnik. 16. Syrynia, pow. Rybnik 17. Gniezno. 18. Kiecko, pow. Gniezno. 19. Kłecko, pow. Gniezno. 20. Kłecko, pow. Gniezno. 21. Kłecko, pow. Gniezno. 22. Kłecko, pow. Gniezno. 23. Przodkowo, pow. Kartuzy. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Kłecko, pow. Gniezno. 26. Przodkowo, pow. Kartuzy. 27. Lu­ bomia, pow. Rybnik. T A B L . V. M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O S T E M P L E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Gniezno. 2. Rusiec, pow. Łask. 3. Kałdus, pow. Chełmno. 4. Osiek, pow. Świecie. 5. Kl. SteinersdorU pow Susz. 6. Morgi, pow. Stoiecie. 7. Tczew. 8. Kałdus. pow. Chełmno. 9. Ostrowite, pow. Chojnice. 10. Korolewo, pow. Starogard. 11. Mały Starzyn, pow. Morski. 12. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 13. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 14. Dakowy Mokre, pow. Nowy Tomyśl. 15. Przywidz, pow. Gdańsk. 16. Szczecin. 17. Ostro­ wite, pow. Wąbrzeźno. 18. Oksywie, pow. Morski. 19- Jedwabno, pow. Toruń. 20. Łężkowice, pow. Boch­ nia. 21. Gorzędziej, pow. Tczew. 22. Chmielno, pow. Kartuzy. 23. Rzęczkowo, pow. Toruń. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Gniezno. �— '/^У PARZENICE — у GR A N K A PAŃSTWA CHANICA áPlóZA PAR2ENICA JURbe^K-A PARZENICA TR/BÍKA SPISKIE EDYTA Parzenica haftowana, ozdoba góralskich „portek", nie przedstawia się jednolicie na obszarze Podhala . Inna jest na terenie Zakopanego i najbliższych wsi , inna na Orawie i odmienna na Spiszu. Parzenice z a ­ kopiańskie, jakkolwiek wykazują wiele odmian, s ą za­ sadniczo jednakowe w samym założeniu, tzn. zawsze mają te same części składowe: centralną gwiazdę, boczne pętle i dolne zakończenie w postaci krzesiwka. Różnice zachodzą jedynie w kolorycie, proporcjach, ilości bocznych pętli, których liczba zmieniała się od 8—5. Wszystkie te przemiany kształtowały s i ę w za­ leżności od mody, miejsca i czasu pochodzenia. Dokład­ nie i wyczerpująco opracował zagadnienie parzenicy T. Seweryn („Parzenice góralskie", Kraków 1930). Parzenica spiska nie była dotychczas opracowana. 1 2 Na podstawie dostępnego nam materiału m o ż e m y ustalić, że na terenie polskiego Spiszą występują 4 typy parzenice. Terytorialny z a s i ę g pokrywa się z z a s i ę . giem 3 różnych typów ubiorów spiskich z tym, ż e 1 Nazwa Podhale użyta jest w późniejszym szerszym znaczeniu, tzn. odnośnie do całego powiatu nowotar­ skiego. tzn. na terenie Podhala rozumianego w w ę ż s z y m znaczeniu tego słowa, czyli na terenie tzw. „Skalnego Podhala". 3 Nazwy parLenicy użyłam w tym wypadku na ogól­ ne oznaczenie wszystkich ozdób spiskich bez względu na miejscowe określenie. 2 STAREK w obrębie jednego z tych typów występują dwie różne odmiany zdobienia spodni. A więc: 1) Spiszacy z Jurgo­ wa, Czarnej Góry i Rzepisk mają odrębny typ parze­ nicy, 2 ) inny mieszkańcy Trybsza i Dursztyna, 3) jesz­ cze inny ludność Nowej Białej i Krempach i wreszcie odmienny 4) górale spiscy z Kacwina, Niedzicy, Łapsz Wyżnich 1 Nižních 1 Frydmana. Rozmieszczenie po­ szczególnych typów Ilustruje w y ż e j podana mapka (ryc. 1). Różnice między odmianami zdobienia przyporów znajdują wyraz także w terminologii. A więc mianem „parzenic" określa się obecnie grupę 1 i 2, tzn. haftowane ozdoby przyporów. Nazwa „parzenica" na określenie spiskich w y s z y ć musiała być prawdopodob­ nie przejęta od górali tatrzańskich 1 to stosunkowo nie­ dawno, gdyż w pracy T . Seweryna pt. „Parzenice gó­ ralskie" na str. 8 czytamy takie zdanie: „terytorialny zasięg „parzenicy" jako nazwy haftowanej ozdoby jest ciaśnlejszy od rozprzestrzenienia samego motywu, któ­ ry w postaci serca, wyszytego na spodniach, występuje jedynie u górali pienińskich i u Lachów z Sącza", a jednocześnie w przypisach na str. 9 tejże pracy autor podaje: „na Spiszu znają „parobskie wysite przipory" oraz „borytasy", wskazywałoby, ż e w latach 30-tych jeszcze nazwa „parzenica" nie występowała na Spiszu, gdzie haftowane ozdoby przy przyporach nazywano „parobskie wysite przipory". �Ryc. 2. Parzenica spiska wyhaftowana na konkurs Fot. S. Wymieniona grupa trzecia zwie się zarówno w Nowej Bałej jak i w Krempachach „cyframi"*. Nazwy tej używali powszechnie Słowacy jako określenia każdej sznurowej ozdoby stroju. Grupa czwarta zwie się na Spiszu „borytasy" i oznacza ogólnie dawne, husarskie, ułożone w pętle naszycia ze sznurów. Historyczny rozwój każdego z wyżej wymienionych typów da się prześledzić niemal z fotograficzną dokład­ nością. W odległych czasach, kiedy w sporządzaniu ubiorów panowała całkowita samowystarczalność, tzn. kiedy prawie nic kupnego nie stosowano, spodnie nie były zdobione. Wskazuje na to sztych rytownika ho­ lenderskiego (z ok. 1680 r.) Kaspra Luyckena, przed­ stawiającego zbójnika tatrzańskiego, który ubrany jest w spodnie bez żadnych ozdób. Ten stan rzeczy mu­ siał przetrwać do pierwszego ćwierćwiecza lub połowy X I X wieku, kiedy to spodnie zaczęto ozdabiać sznu- * powszechnie używa się nazwy „cyfra" nie tylko na określenie sznurowych, pętlowych ozdób spodni, ale również na określenie wszelkich ozdób zarówno na ręcz­ nych drukach, jak i rytych w metalu Itp. Sama czynność zdobienia zwie się „cyfrowanie". haftu i Zwolińska rzeźby w 1950 r. przez 3. Martniczaka rowymi motywami. Pierwotnie obszywano przypory trzema sznurkami, które otaczały dookoła rozcięcie przypora, a u dołu ułożone były w m a ł ą kolistą pętlę (Czarna Góra, Jurgów, (Tabl. l a ) . Boczne szwy nogawic i szwy dookoła pośladków również ozdobione były trzema sznurkami. Sznurki skręcano z kupnej wełny kilimowej w dwu kolorach: czerwonym i granatowym. Stopniowo sznurowa ozdoba przy przyporach zaczęła się poszerzać, dochodząc do pięciu sznurków. N a tej embrionalnej formie, a właściwie dookoła niej nagro­ madzały się z czasem motywy złożone ze ściegów haf­ ciarskich, tworząc różne w typie ozdoby. W Jurgowie, Czarnej Górze, Rzepiskach najstarszą formą, powstałą po sznurowych naszyciach z kolistą pętlą u dołu było przybranie rozcięcia przyporów otoka złożoną z trzech sznurków z wyhaftowaną dookoła przyporu krokłewką i tzw. „szpicem" u dołu (Tabl. lc)f¡, zamiast kolistej pętli uwitej ze sznura. Inną odmianą tego typu była ozdoba przyporu, złożona z pięciu dwubarwnych sznur­ ków, obhaftowana dookoła jednobarwną krokiewką z romboidalnym „szpicem" u dołu. Otok „szpica" ob? forma analogiczna do romboidalnego zakończenia parzenicy podhalańskiej, zwanego „krzesiwkiem". �haftowany był ściegiem łańcuszkowym, środek — peł­ nym (Tabl. l , b ) . Czasami zamiast sznurów otaczających przypór dawano dookoła rozcięcia wyszycie ściegiem łańcuszkowym. Po każdej stronie haftowanego otoku występowała również krokiewka przerywana dużymi „kropkami". U dołu zakańczał ozdobę „szpic" (Tabl. 1, d). Wyżej wymienione typy ozdób przyporów stanowi­ ły grupę pierwszą w łańcuchu przemian. Dalszą ewolucją jurgowskich w y s z y ć przy przyporach było zastąpienie krokiewki występującej po bokach sznurów przy roz­ cięciu przypora, gadzikiem, między zębami którego umieszczano motywy kwiatowe na razie ograniczające się do jednego kwiatka w k a ż d y m zagłębieniu. Uzyska, no w ten sposób znaczne poszerzenie całej ozdoby na boki. Równocześnie umieszczony jako zakończenie dol­ ne „szpic" zaczął zmieniać kształt i górne jego boki tworzyły k ą t rozwarty, a linia prosta, łącząca dolne końce górnych boków równała się szerokości całej ozdoby (Tabl. 2, d). W ten sposób romboidalna forma „szpica" zaczęła się zniekształcać i wg relacji wy­ twórcy ludowego Józefa Marticzaka z Jurgowa, który zawód przejął po ojcu, stopniowo zaczęła zatracać swój właściwy kształt, zmieniając się w serduszko. Wykształciła się w ten sposób nowa grupa wyszyć, w której dookoła przyporów występują dwojakie mo­ tywy: bądź ściegi, tworzące kombinacje geometrycz­ ne, bądź roślinna stylizacja. Do pierwszych należy roz­ szerzona krokiewka ujęta z dwu stron dookoła otokiem z pazdurkami, rozmieszczonymi w odstępach (Tabl. 1, e), do drugich należą ozdoby z tzw. „ślimockami" z wy­ rastającymi po bokach kwiatkami (Tabl. 2, e) lub gadzik również z kwiatkami. Wewnątrz serduszka umieszcza­ no pierwotnie jeden czterolistny kwiatek bez łodyżki i liści, potem pięciolistny kwiatek na łodyżce z dwoma listkami po bokach. Dalszy rozwój parzenicy jurgow­ skiej polegał na całkowicie hafciarskim jej traktowa­ niu, tzn. odrzuceniu sznurków przy rozcięciu przypora i umieszczenie na miejscu ich krokiewki lub gadzika oraz na dalszym rozszerzeniu całej ozdoby. Kwiatki dookoła gadzików lub „ślimocków" zaczęły występo­ wać nie w jednym, ale w dwu rzędach, przegradzane „pazdurkami" (ryc. 5). Ten typ parzenicy wyszywano około 1930 roku. Ostatnim wyrazem paradnej parze­ nicy jurgowskiej była 7-dobina o dalszych tendencjach rozwojowych w kierunku odśrodkowym. Oba boczne szlaki przy rozcięciu przypora, znacznie poszerzone w stosunku do poprzedniej ozdoby, składały się już z trzech rzędów kwiatów, przy czym zapełnione zosta, ły haftem wszystkie wolne miejsca między kwiatami. Motyw serca przestał być zamknięciem kompozycji od dołu, gdyż otoczony był dookoła motywami kwiatowy­ mi (ryc. 2). Klapa przykrywająca przypór, tzw. „załózka", ozdobiona również została bogato roślinnym ornamentem, jak i „pieski" przy szwach bocznych. Ten typ parzenicy cechuje nie tylko tendencja do nadmiernego rozrostu, ale i stosowanie ujemnych natu. ralistycznych motywów w postaci szarotek i ostów po­ jawiających się t a k ż e w wyszyciach portek podhalań­ skich pod w p ł y w e m tyrolskiej mody szerzonej m. in. przez kupców rozpowszechniających tandetę pamiąt­ karską. Przeładowane, paradne parzenice jurgowskie nosili tylko młodzi parobcy. Starsi gazdowie natomiast prze­ kładali spodnie ze skromnymi wyszyciami przy rozcię- Ryc. Ryc. 3. Parzenica 4. „Cyfry" z Trybsza. Fot. Z. Kamykowski z Nowej Białej. Fot. Z. Kamykowski ciach przyporów (Tabl. 1, b-d).' Spodnie z tą zdobiną są w użyciu do dnia dzisiejszego. Paradny natomiast typ sercowej parzenicy, noszonej przez młpdych, osiągnąw­ szy swój punkt ezozytowy w ewolucji, zanika obecnie 177 �łu, 2) „kogutkl"e lub „pazdurki" — boczne ślimakowato zawinięte ramiona, powstałe z połączenia kropek ze sznurową ozdobą, 3) „mutyczka" czyli dolne romboidal­ ne zakończenie. Uzupełniały ją „gwiazdki", występu­ jące w środku „motyczki" i między „kogutkami" (ryc. 3). Dalszą przemianą parzenicy typu trybskiego był jej rozrost w kierunku odśrodkowym, polegają­ cy na dodaniu „kwiatków" wyrastających spomiędzy „kogutków" czy „pazdurków". Ten typ parzenicy był ostatnim ogniwem w rozwoju parzenicy trybskiej. W la­ tach przedwojennych (1937—1938) mieszkańcy Trybsza zaczęli zarzucać swój sposób zdobienia 1 z a m a w i a ć portki z wyszyciami podhalańskimi u wytwórców w B u ­ kowinie Tatrzańskiej. Przejęte od Podhalan parzenice miały jednak koloryt w ł a ś c i w y ozdobom spiskim, tzn. przeważały tony róźowo-czerwone, a nie granatowe. W latach międzywojennych zarzucono już i własną barwę i zamawiano spodnie u wytwórców z Gronkowa z parzenicami właściwymi modzie podhalańskiej za­ równo pod względem formy jak i pod w z g l ę d e m kolo­ rystycznym. Ryc. 5. Parzenica z Jurgowa. Fot. Z. Kamyřcowsíci w tym sensie, że nie zamawia jej sobie u wytwórcy ludowego młodzież, która w dobie powojennej, jeśli cho­ dzi o ubiór, przeszła na miejską manufakturę. W Trybszu i Dursztynie haftowana parzenica rozwi­ nęła się z tej samej formy sznurowej ozdoby przyporu co w Jurgowie (Tabl. 1, a ) . Pierwotnie dookoła kolistej pętli zaczęto haftować kropki (Tabl. 1, f). Z tej przej­ ściowej formy wykształciła się późniejsza parzenica trybska niewielkich rozmiarów, której częściami skła­ dowymi były: 1) sznurowa ozdoba z kolistą pętlą u do­ Przejęcie sposobu zdobienia portek przez Trybszaków od Podhalan było ostatnim wyrazem ciągłego, pod­ świadomego zapewne, wzorowania się w zdobnictwie portek na motywach sąsiadów górali tatrzańskich. Po­ szczególne części składowe bowiem parzenicy trybskiej, jakkolwiek inaczej nazwane niż podhalańskie, wyka­ zywały wyraźne podobieństwo. T a k więc boczne od­ gałęzienia przy kolistej pętli parzenicy trybskiej na­ zwane przez miejscowych wytwórców bądź „kogutka­ mi" bądź „pazdurkami" przypominały wyraźnie boczne pętle parzenicy podhalańskiej. Dolne zakończenie pa­ rzenicy natomiast zwane przez Spiszaków „motyczką" nie jest niczym innym, jak podhalańskim krzesiwkiem. Późniejsze motywy kwiatowe dodane między poszcze­ gólnymi „kogutkami" wzorowane są wyraźnie nie na motywach parzenicy podhalańskiej lecz jurgowskiej. W wykształconej zatem parzenicy trybskiej widocz­ ne jest krzyżowanie się wpływów najbliższego sąsiedz­ twa, a więc podhalańskich i jurgowskich. 3 nazwę „kogutków" nosiły również ozdoby na „kist­ ką" u dołu szwa bocznego nogawic. Ozdoby natomiast na szwach bocznych na linii bioder z w a ł y się „raki". T A B L . 1. f Слота Góra Czarna Góra Rzepisko Trybse �Prototypem trzeciej grupy ozdób przy przyporach, noszonych w Nowej Białej i Krempachach, była pier, wotnie również sznurowa m a ł a kolista pętla. Nie wy. kształciła się jednak z niej, tak jak to miało miejsce w typie parzenicy jurgowskiej i trybskiej haftowana zdobina, zdradzająca tendencje rozwojowe w kierunku odśrodkowym, lecz uwita z trzech sznurków „cyfra", przypominająca wybitnie ozdoby sznurowe węgierskiej piechoty?. Ten typ sznurowego obszycia przyporów przetrwa) лг niezmienionej formie zapewne od drugiej poł. ХГХ wieku do czasów obecnych (ryc. 4). Jedynie zróżni­ cowaniem są tzw. „kluczki", tzn. dwie koliste, małe pętelki, uwite po obu bokach przyporu nad właściwą cyfrą". Jedne „cyfry" wije się bez „kluczek" (Tabl. 2, a), inne z „kluczkami" (Tabl. 2, b). Ten typ zdobienia występuje w Nowej Białej i Krempachach powszechnie. Spodnie z „cyframi" noszą wszyscy bez względu na wiek, a więc zarówno mali chłopcy, w wieku szkolnym, jak i parobcy, i starsi mężczyźni. „Borytasy", występujące niegdyś na pozostałym ob­ szarze polskiego Spiszą (patrz mapa), były bardziej skomplikowaną ozdobą, uwitą już nie ze sznurków skręconych z wełny, lecz z tasiemek wełnianych czer­ wonych z granatowym brzeżkiem i szafirowych (Tabl. 2, b). Tasiemki te kupowano na Spiszu słowac­ kim, skutkiem czego po odcięciu granicą polityczną w roku 1920 cntrów i źródeł zakupu odpowiedniego tworzywa „borytasy" zaczęły zanikać wcześniej niż haftowane i uwite z wełnianych sznurów ozdoby spodni na pozostałym terenie polskiego Spiszą. Kacwińskie „borytasy" były bardzo zbliżone do ozdób spodni miesz­ kańców ździarz n a Spiszu słowackim, z tą w s z a k ż e ró­ żnicą, ż e te ostatnie były gorsze w formie i otoczone dookoła szeroką ośminą. W obrębie ozdób typu kacwińskiego wyróżniamy dwie nieco odmienne zdobiny, uwite na tej samej za­ sadzie, różniąc się między sobą jedynie proporcją: jed­ ne były węższe i bardziej wydłużone (Tabl. 2, c), drugie krótsze a szersze. i T . Seweryn: „Parzenice góralskie", Kraków 1930, str. 24, ryc. 11. Występujące na interesującym nas obszarze ozdoby spodni można połączyć grupami wedle techniki wyko­ nania w dwa zasadnicze zespoły: jurgowska z trybską, jako ozdobiny haftowane, oraz „borytasy" kacwińskie z „cyframi" z Nowej Białej 1 Krempach, jako pętlo. we naszycia przy przyporach. Przy czym ozdoba z wi­ tych, naszywanych sznurów z kolistą p ę t e l k ą . u dołu (Tabl. 1, e) poprzedziła haftowaną parzenicę, z tym, że nie weszła w skład parzenicy jurgowskiej, natomiast była zawsze częścią składową parzenicy trybskiej (ryc. 3). Często przy szyciu portek dla oszczędności wełny odpruwano od starych spodni sznurową pętlę \ prze­ noszono na nowe. W grupie parzenic haftowanych najczęściej wystę­ pują elementy zdobnicze: krokiewka, tj. krzyżujące się ściegi, pazdurki — 3 ściegi wychodzące z jednego punk­ tu, ślimocki, gadzik. U ż y w a n e do wykonania haftu ściegi, to: ścieg łańcuszkowy, dziergany i płaski. W pętlowych ozdobach z Nowej Białej i Krempach występuje tylko jeden element hafciarski i to nie w uwi­ tej potrójnej pętli, lecz przy kieszonce, a mianowicie krzyżujące się ściegi, zwane ogólnie krokiewka, w ję­ zyku mieszkańców Nowej Białej natomiast „piłką". W „borytasach" kacwińskich środki pętli haftowane są krzyżującymi się ściegami. Koloryt haftowanych parzenic zmieniał Się wraz z ich rozbudową. Naszycia pętlowe poprzedzające haf­ towane ozdoby, jak również „cyfry" 1 „borytasy" były dwubarwne, późniejsze parzenice jurgowskie ze szpi­ cem u dołu (Tabl. 1, b, c) były trójbarwne, jeszcze póź­ niejsze z motywami kwiatowymi pierwotnie oznacza­ ły się umiarem w stosowaniu kolorów, w miarę jednak rozpowszechnienia się w handlu włóczek fabrycznych gama barw się rozszerza, co widoczne jest szczególnie w okresie rozrastania się w kierunku odśrodkowym parzenicy jurgowskiej i trybskiej — im więcej moty­ wów roślinnych, tym więcej kolorów, szczególnie od­ cieni różowych, czerwonych, jasno zielonych, żółtych i niebieskich. Parzenica trybska w okresie, gdy składała się tylko z uwitej pętli „kogutków" i „motyczki", wyróżniała się ogromnym umiarem barw, gdyż użyte były do wyszy. T A B L . 2. a Nowa Biata b Nowa Biała с Kacwin d Rzepisko e Rzepisko �eia. tylko dwa kolory: czerwony i czarny. Przejęta przez Trybszaków od sąsiadów górali tatrzańskich pa. rzenica utrzymana była jednak w barwach właściwych modzie spiskiej, tzn. w odcieniach różowych. Według relacji miejscowych ludzi, starzy, konserwatywni góra­ le tatrzańscy przy zetknięciu ze Spiszakami na jar­ markach w Nowym Targu, po pierwszej wojnie świa­ towej, wyrażali się z uznaniem o zachowywaniu daw­ nej mody przez Spiszaków, wyrażającej się w prze. strzeganiu używania czerwonego koloru w ozdobach spodni: „Wy jeszcze trzymiecie dawną modę, a nasi już zarzucili". Parzenice spiskie zanikają, w szybkim tempie. W pierwszym rzędzie przestano zdobić „borytasami" spodnie kacwińskie i najbliższych wsi z powodu braku tworzywa. Paradne wyszycia jurgowskie, zamawiane niegdyś przez zamożnych gazdów, którymi kierowała chęć posiadania jak najbardziej bogatych wyszyć, rów­ nież zanikają obecnie. Różnice ekonomiczne, zachodzą­ ce wśród ludności spiskiej, wpływały wydatnie na kształtowanie się samej ozdoby haftowanej. I m bar­ dziej zamożny gazda, tym paradniej chciał mieć wy­ szyte „portki", stąd tendencje do rozwoju parzenic w kierunku odśrodkowym. Wytwórcy, chcąc dogodzić swym klientom dodawali coraz więcej motywów kwia­ towych u bocznych szlaków przy rozcięciach przypo­ rów. Tworzyła się w ten sposób moda, którą i biedniej­ si starali się naśladować. Jaka była ogromna rozpiętość cen na spodnie szyte niezdobione i zdobione może świadczyć fakt, iż wytwór­ cy z Jurgowa do niedawna za uszycie spodni z powie­ rzonego materiału z wyhaftowaniem parzenic brali po 150 zł, a za samo uszycie 10 zł. Obecnie w wyszyciach spodni jurgowskich, szytych z sukna samodziało­ wego, zaobserwować się daje nawrót do pierwszej gru­ py ozdób, a mianowicie do zdobienia rozcięcia przypo­ rów otokiem wyszytym ściegiem łańcuszkowym oraz krokiewka z romboidalnym szpicem aołu. Spodnie zdobione w ten sposób zamawiają sobie starsi gazdo­ wie. Młodzież, uczęszczająca do szkół, pracująca w spół. dzielniach itp., przeszła prawie całkowicie na miejską manufakturę. Stąd krawcy ludowi, mając coraz mniej pracy w swoim zawodzie, szukają dodatkowych zajęćs. u W Trybszu, z którego duży procent ludności wyemi­ grował przed pierwszą wojną światową do Ameryki, skąd wielu gazdów później wróciło, daje się zaobser­ wować ogromne poszanowanie dla tradycyjnego stro­ ju, ale jednocześnie oddziaływuje tu silnie strój pod­ halański, z którego młodzież trybska już ok. 1937 roku przejęła sposób zdobienia, zachowując pierwotnie swo­ je barwy zastosowane do form podhalańskich parzenic. Obecnie zamawiają sobie już u wytwórców w Gronkowie czysto podhalańskie wyszycia, nie szczędząc na nie pieniędzy. Przeciętnie za wychaftowanie spodni z uszy­ ciem płacą 350 zł. Posiadanie „portek" z parzenicą podhalańską należy obecnie do mody. Spodnie z dawny­ mi tradycyjnymi wyszyciaml dodziera się już przy co­ dziennej pracy. „Cyfry" z Nowej Białej i Krempach przetrwały do dnia dzisiejszego i pomimo trudności w zdobyciu do skręcenia sznurów odpowiedniej w kolorze wełny, nie zarzucono tego sposobu zdobienia, farbując nieraz do­ mowym sposobem na odpowiedni kolor wełnę z w ł a s ­ nych owiec. N a j w i ę k s z y rozkwit narciarstwa w zakresie zdob­ nictwa spiskich portek przypada na pierwsze trzy­ dziestolecie X X w., kiedy to parzenice osiągnęły swój szczytowy punkt rozwoju. Z czasem będzie je można oglądać jedynie w zbiorach muzealnych. 'i R. Reinfuss: „Wytwórcy ludowych ubiorów w K a r _ patach Polskich", Polska Sztuka Ludowa, Rok V, n r 1—2. �POKONKURSOWY P O K A Z HAFTÓW SIERADZKICH MARIA • Dnia 24.П br. odbyło się w Muzeum w Sieradzu otwarcie pokonkursowego pokazu kolorowych haftów ludowych wykonanych na zapaskach kobiecych szytych z materiałów fabrycznych. Konkurs zorganizowany został z inicjatywy i fundu­ s z ó w Wydziału Kultury W.R.N. w Łodzi i Referatu Kultury P.R.N. w Sieradzu. Zadanie zorganizowania konkursu w y m a g a ł o ze stro­ ny organizatorów ostrożności i znajomości miejscowe­ go zdobnictwa ludowego, gdyż zwyczaj noszenia hafto­ wanych ręcznie zapasek szytych z materiałów fabrycz. nych przyjął się w ubiorze sieradzkim dopiero przy koń­ cu ubiegłego stulecia, przyniesiony przez kobiety wy­ jeżdżające na sezonowe roboty rolne. Naukowym opra. cowaniem konkursu zajęła się mgr Zofia Neymanowa, kustosz muzeum sieradzkiego, z a ś w pracach tereno­ wych pomagała jej referentka wydziału kultury P.R.N. ob. Janina Jaworska. W wyniku przeprowadzonych poszukiwań zebrano 44 haftowane zapaski szyte z wełnianych lub bawełnia­ nych materiałów fabrycznych w kolorach: białym, czar­ nym, zielonym, niebieskim i kilka zrobionych z białego perkalu w drobne różowe paski. Krawędzie zapasek zdobione były kolorowym haftem wykonanym przy po­ mocy włóczki lub tzw. „bawemiczki". Motywy tych haftów wzorowane były na drukowanych wstążkach i chustkach fabrycznych oraz na innych tym podobnych wzorach pochodzenia miejskiego, co jednakowoż nie wykluczało pewnego wkładu inwencji artystycznej ze strony hafciarek. STANKIEWICZÓW indywidualnego i regionalnego. Niemniej biorąc pod uwagę pojawiające się od lat 60 zamiłowanie do haf ciarstwa i uwzględniając jak najszerszy aspekt społeczny w specyficznych warunkach tego terenu jury przyznało uczestniczkom konkursu szereg nagród, których sume ogólna wynosiła 4.680 zł. Kwota ta została rozdzielona między 34 uczestniczki konkursu, pochodzące z 14 gromad położonych w naj­ bliższej okolicy Sieradza (gminy Bogumiłów, Charłupia, Chojny). Pokaz według własnej koncepcji plastycznej zorga­ nizowała art. plast. Helena Samorewicz.Waręska z War­ szawy. Ekspozycja zapasek wypadła bardzo dobrze, by­ ła przejrzysta, prosta, estetyczna 1 uwzględniająca za­ łożenia dydaktyczne. Dla dekoracji i ożywienia pokazu na ścianach umieszczone zostały sieradzkie wycinanki i wiązanki sztucznych kwiatów. Dla pokazania jednego ze źródeł inspiracji haftów sieradzkich rozwieszono na jednym ze stelaży kolonowe wstążki fabryczne oraz olejny obraz, przedstawiający sieradzką pannę młodą w wieńcu weselnym na głowie, ozdobionym haftowany­ mi wstążkami. Otwarcie pokazu, na którym uczestniczki stawiły się wyjątkowo licznie, urozmaicone zostało w y s t ę p e m zes­ połu dziecięcego w regionalnych strojach sieradzkich. Zebrany materiał wystawiony został na pokazie w trzech grupach. W pierwszej znalazły się najstarsze za­ paski w liczbie siedem (w tym jedna z r. 1890), zdobio­ ne z umiarem ornamentem przejrzystym w motywach t kolorach przejawiającym samodzielną inwencję twór­ czą. Do drugiej grupy zaliczono 34 okazy późniejsze, pochodzące z okresu mlędŁywojennego o bogatym wzo­ rze kwiatowym wykonanym haftem wielokolorowym, stanowiącym mniej lub więcej swobodną interpretację wzorów czerpanych z kwiecistych w s t ą ż e k fabrycznych. Trzecią grupę, składającą się z trzech tylko okazów tworzyły zapaski wykonane w ostatnich latach. Wzory haftowane na nich kopiowane były z banalnych wzorni­ ków miejskich. Orzeczenie jury potwierdziło słuszność podziału ma­ teriału na grupy, zaznaczając, ż e hafty jakkolwiek wy­ raźnie oparte n a wzorach przemysłowych nie s ą pozba­ wione cech swobodnej interpretacji, o czym w niektó­ rych wypadkach świadczy ich kolorystyka i układ. Jury uznało, że w obecnej formie hafty te nie nadają się do dalszej adaptacji w przemyśle przez C.P.L.iA., chyba ż e w dalszym swym rozwoju nabiorą wyrazu bardziej A Stara zapaska haftowana przez Józefę z Monie, gm. Bogumiłów, Płachtę ok. r. 1906. �BUŁGARSKIE I RUMUŃSKIE W Y D A W N I C T W A STROJÓW L U D O W Y C H ROMAN Zagadnienia ludowej kostiumologii stanowią od daw­ na przedmiot ż y w e g o zainteresowania ze strony etno­ grafów. W literaturze naukowej narodów europejskich wymienić można szereg kapitalnych dzieł z tego za­ kresu, czy to posiadających charakter ogólny, jak zna­ ne prace Maxa Tilkego, czy monograficzny, jak nie­ dawno wydana praca Drahomíry Stranskyej, poświęco­ na czeskim ubiorom ludowym. Również w Polsce bada­ nia nad strojem ludowym prowadzone są w niesłabną­ cym tempie, czego wyrazem jest na miarę monumen­ talną zakreślone dzieło zbiorowe wydawane przez Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze pod tytułem „Polski Atlas Strojów Ludowych", którego pierwsze zeszyty pojawiają się od dwóch lat na półkach księgarskich. Fakt, że tego rodzaju wydawnictwo jest u nas w toku, zmusza nas do tym staranniejszego śledzenia najnow­ szych wydawnictw innych narodów, poświęconych za­ gadnieniom ludowej kostiumologii. W ostatnich czasach nadesłano do Polski dwa tego rodzaju wydawnictwa, jedno bułgarskie, drugie rumuńskie — obydwa o cha­ rakterze albumowym. Wydawnictwo bułgarskie zatytułowane „Blgarski ná­ rodní nosii i szewici" (Sofia 1950 r.) zawiera krótki tekst, który opracowała Maria Welewa, 60 plansz fi­ guralnych, wykonanych techniką offsetową z orygina­ łów malowanych przez N e w ę Tuzsuzową i Wenerę Naslednikową, pod kierunkiem artystycznym Georgija Atanasowa, oraz 20 plansz barwnych, drukowanych techniką siatkową z 35 fragmentami haftów ludowych. W tekście potraktowanym bardzo zwięźle i synte­ tycznie podaje M. Welewa najogólniejszą charaktery­ stykę bułgarskich ubiorów ludowych, podkreśla ich za­ leżność od zmiennych w rozwoju historycznym stosun­ ków gospodarczych i społecznych. Wstęp ten, napisa­ ny raczej dla laików i miłośników kultury niż dla etno­ grafów, z natury rzeczy jest dla nas mniej interesu­ jący, natomiast plansze s ą podwójnie ciekawe, jako ma­ teriał naukowy i próba artystycznego rozwiązania pro­ blemu ilustrowania ludowych ubiorów. Album obejmuje szerokj wachlarz ubiorów ludowych od form archaicznych, zawierających elementy wspólne wszystkim ludom słowiańskim, poprzez późniejsze, świadczące o wpływach kulturalnych islamu, aż do war­ stwy najmłodszej, kiedy w ubiorze ludowym przyjmują się swoiście przetransponowane elementy ogólnoeuro­ pejskich ubiorów mieszczańskich. Dla badacza polskiego stroje opublikowane w albu­ mie dostarczają cennego materiału porównawczego, zwłaszcza jeśli chodzi o ubiory naszych górali, tkani­ ny pasiaste T "hafty. Szkoda tylko, i tu przechodzimy do zagadnienia drugiego, że plansze te, jak na potrzeby analizy naukowej, są potraktowane zbyt mało reali­ stycznie. Nie zawsze np. możemy sobie zdać sprawę z jakości materiału, z którego dany. szczegół gardero­ REINFUSS by został wykonany, często pomijane są szwy, co utrud­ nia odczytanie kroju, nie zawsze też wiadomo j a k ą techniką są przedstawione ubiory zdobione. Ogólnie uderza duża generalizacja szczegółów, co przede wszy­ stkim jaskrawo uwidacznia się np. w sposobie rysowa­ nia obuwia. Plansze figuralne potraktowane s ą w sposób gra­ ficzny, malowane zasadniczo płasko z lekko tylko pod­ kreślonymi tu i ówdzie cieniami, względnie fałdami szat. Rysunek postaci wyraźnie stylizowany razi nie­ kiedy dowolnością proporcji i sztucznością gestu. Znajdujące się w drugiej części albumu plansze, przed­ stawiające fragmenty haftów i tkanin, drukowane są techniką siatkową na papierze kredowym. Reprodukcje barwne wykonane z oryginałów oddają wiernie wszel­ kie szczegóły techniki i właściwości materiałów. Drugi ze wspomnianych powyżej albumów zatytuło­ wany: „Costumes nationaux de la République Populaire Roumaine" wydany został przez Institut Roumain Pour Les Relations Culturelles Avec L'Etranger (bez miejsca i daty wydania), zawiera 11 plansz barwnych wykonanych z kolorowych fotografii, reprodukowanych techniką siatkową na papierze kredowym. W doborze plansz starano się uwzględnić różne re­ giony Rumunii. Znajdują się tam więc ubiory z pogra­ nicza rumuńsko-węgierskiego (okręg Bihor i A r a d ) , pomocnego (Mołdawia), południowego (okręg Dolj) z Rumunii centralnej i wschodniej (okręgi Prahová, Sibiu, Arges, okolice Bukaresztu), mimo to album nie daje obrazu istotnego zróżnicowania i bogactwa ty­ pów tamtejszych ubiorów. Zdjęcia b o w i Q m są w albumie dobrane tak, że można by na ich podstawie odnieść wrażenie, iż strój ludowy rumuński daje obraz na ogół dosyć wyrównany. Przyczyna leży w tym, że pokazano jedynie ubiory letnie, które istotnie nie wykazują zbyt wielkiego zróżnicowania, pomijając zupełnie ubiór wierzchni, zwłaszcza zimowy, posiadający największą różnorodność form, często niezwykle ciekawych, np. bun­ dy baranie noszone włosem na wierzch z okolic B r a sov, Fagaras i Avrig, wspaniałe zdobione aplikacjami i haftem kożuchy z okręgu Sibiu, wełniane samodziało­ we narzutki podobne do huculskiej „gugli", występu­ jące w okręgu Huniedoara, czy płaszcze z olbrzymimi, spadającymi na plecy kołnierzami, przypominające „czuchy" karpackich Łemków, noszone w Rumunii w okręgu Sibiu. W sumie omawiany album daje nam mniejsze wyobrażenie o bogactwie strojów rumuńskich niż np. dawna praca T . Papachagi (Imagines d'Ethnographie Roumaine), czy album fotograficzny K . Hilschera (Rumanien 1933). Omawiane tu wydawnictwo stanowi ciekawy przy­ kład, w jakiej mierze fotografia barwna może dziś zna­ leźć zastosowanie w pracach nad strojem ludowym. Czę- �sto wypowiadane bywa u nas przekonanie, że w związku z postępującym udoskonalaniem się fotografii barwnej, stała się ona podstawowym i jedynym absolutnie wier­ nym sposobem utrwalania materiałów etnograficznych tego rodzaju jak barwny strój, malowane sprzęty itp. Niestety omawiany tu album wskazuje, że w praktyce metoda ta nie daje jeszcze zadawalających rezultatów. Plansze zawarte w albumie daleko odbiegają pod wzglę­ dem ścisłości kolorystycznej od precyzji w oddawaniu szczegółów, od laboratoryjnych przykładów publiko­ wanych np. w podręczniku H . Windischa (Schule der Farbenfotografie 1940). Kolory plansz s ą często zbrudzone, nienaturalne, skala barw ulega typowym prze­ sunięciom w zależności od naświetlenia podczas ekspo­ zycji negatywu, szczegółów w partiach ciemnych brak zupełnie, a rysunek np. haftów w związku z powiększa­ niem obrazu z t a ś m y małoobrazkowej zaciera się w wielu wypadkach aż do zupełnej nieczytelności. SPRAWOZDANIE XXVII W A L N E G O ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W KATOWICACH Tegoroczne Walne Zgromadzenie ( X X V I I ) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które odbyło się w dniach 16—18 maja w Katowicach, miało nieco inny charakter niż zjazdy dotychczasowe, na plan pierwszy bowiem wysunięto problematykę śląską. Wyraziło się to szczególnie w pierwszym i drugim dniu obrad, mia­ nowicie w referacie inauguracyjnym prof. S. Szczotki ..Odbicie przeszłości w kulturze ludowej śląska", oraz w referatach wygłoszonych w drugim dniu przez dr M. Gładysza „śląskie grupy etniczne i etnograficzne", mgr J . Ligęzy „Próba charakterystyki grupy zawodowej na śląsku", mgr M. żywirskiej „Folklor i kultura ma­ terialna górników śląskich" oraz mgr M. Suboczowej „Stan badań etnograficznych na śląsku". Dopełnieniem tego ściśle etnograficznego cyklu zagadnień były refe­ raty popołudniowe w dniu 17 maja, mgr S. Bronicza „Podłoże klasowe kultury ludowej Górnego śląska" i mgr J . Pawłowskiej „Proces kształtowania się nowego oblicza etnograficznego wsi dolnośląskiej", w których ujęto zagadnienie powstania śląskiej grupy etnograficz­ nej z punktu widzenia rozwoju klasowego, uwarunko­ wanego faktami historycznymi. Ważnym wprowadzeniem do zagadnień kształtowania się pogranicza polsko.niemieckiego na terenie ś l ą s k a miał być referat prof. К. Dobrowolskiego „Problem gra­ nicy etnicznej polsko-niemieckiej w X V I I I — X X wieku", którego niestety, wskutek zwołania w tym samym cza­ sie konferencji komisji P.A.N. w Nieborowie, prelegent nie mógł wygłosić. Szczególnie ciekawie toczyła się dyskusja nad trze­ ma pierwszymi referatami, zabierali w niej głos: prof. Czekanowski, Antoniewicz, Adamska, dr Burszta, dr Karwot, dr Reinfuss. Dr E . Karwot przeprowadzając ocenę referatu prof. Szczotki podkreślił ubóstwo przytoczonych dokumen­ tów historycznych dotyczących śląska, oraz w związku z t ą krytyką, przedstawił zebranym dokument z X I I I wieku zwany katalogiem brata Rudolfa z klasztoru Cystersów w Rudach w powiecie Raciborskim, datowa­ ny na lata 1235—1250. Katalog ten znajdował się w bibliotece uniwersytetu wrocławskiego do 1945 roku, po czym zaginął. Zawiera on niezwykle cenny dla etno­ grafii materiał z X I I I w. związany ze zwyczajami ro­ dzinnymi, dorocznymi, medycyną ludową, m a g i ą itp W zakresie kultury materialnej istnieje według recen­ zenta uderzająca zbieżność między materiałem zawar­ tym w dokumencie a wynikami badań archeologicznych w Opolu. Sprawozdanie dr Karwota było swego rodzaju odkryciem etnograficznym, które znajdzie wyraz w naj­ bliższych publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, podobnie jak wszystkie referaty ośrodka śląskiego, które po przystosowaniu ich do druku wejdą w skład X I I tomu „Prac i materiałów etnograficznych". Oprócz tematyki śląskiej wysunięty został problem współpracy etnografów z archeologami w cennym re­ feracie prof. A. Nasza „Perspektywy naukowej współ­ pracy archeologów z etnografami", nawiązujący do analogicznego referatu prof. К. Jażdżewskiego na X X V I Walnym Zgromadzeniu P . T . L . w Łodzi. W a ż n e to za­ gadnienie z punktu widzenia planowania przyszłych prac badawczych w zakresie obu dyscyplin stanowi dal­ sze ogniwo w całokształcie przemian znamionujących współczesną etnografię polską, a polegających na uhistorycznieniu etnografii. W dyskusji nad zagadnieniem powyższym wypowiadali się prof. Antoniewicz, dr War. tołowska, dr P r s e s ł a w s k a i inni. Ostatni dzień obrad wypełniły sprawozdania Zarządu i 9 Oddziałów oraz wycieczki do śląskich muzeów et­ nograficznych w Gliwicach, Bytomiu, Sosnowcu; zorga­ nizowano również wycieczkę do kopalni węgla. Ważnym osiągnięciem zjazdu katowickiego było opracowanie i zatwierdzenie planu wydawniczego i na­ ukowego na rok bieżący przez Zarząd oraz Walne Zgro­ madzenie. W dziale wydawniczym Zarząd zmierza do wzmocnienia tempa swoich publikacji, zwłaszcza „Lu­ du", „Prac Etnograficznych", „Prac i materiałów etno­ graficznych", „Archiwum etnograficznego" i do przy­ gotowania pierwszych opracowań kartograficznych „Polskiego Atlasu Etnograficznego" z zakresu kultury materialnej. Walne Zgromadzenie zatwierdziło również �wniosek o zawarcie umowy z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki w sprawie współpracy nad „Atlasem Polskich Strojów Ludowych". W planie naukowym Towarzystwa zatwierdzono pro­ jekt badań terenowych, które obejmą w tym roku za­ gadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. Plan ba­ dań terenowych został opracowany na specjalnej kon­ ferencji w dniach 21—23.III.br. w Krakowie, na której opracowano również kwestionariusz oraz ustalono pierwszy rzut siatki badań dla P . A . E . Walne Zgromadzenie zatwierdziło również dwa wnio­ ski oddziału śląskiego, a to: w sprawie konieczności zorganizowania planowych badań nad kulturą grup za­ wodowych oraz w sprawie utworzenia na ś l ą s k u w po­ bliżu Katowic w Wielkim Parku Kultury i Wypoczynku, śląskiego Skansenu, w którym należało by zgromadzić przede wszystkim resztki drewnianych zabytków archi­ tektury ludowej śląskiej. Dodać należy, że na Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. w Katowicach przybyło około 8§ etnografów z ca­ łej Polski oraz delegaci: Polskiej Akademii Nauk, P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki, Ministerstwa Kultury i Sztuki, licznych towarzystw naukowych śląskich oraz instytucyj społecznych a także przodownicy pracy — górnicy. o.a RADOSTNÁ ZEME MIECZYSŁAW Kwartalnik śląskiego Instytutu Naukowego oraz ludoznawców Ziem'; Opawskiej. Czasopismem kieruje: R. J . Rohel (etnografia) i dr D. Sajtar (folklorystyka) przy współudziale zespołu 29 pracowników naukowych (kolektyw opawskich studentów S U E N oraz kolek­ tyw współpracowników P a ń s t w o w e g o Instytutu Pieśni Ludowych w Brnie). Wydawca: śląski Instytut Nau­ kowy w Opawie. Opawa 1951, г. I , nr 3, str. 48+2 ni., 26 il. siat. w tekst. + 3 il., 4», papier ilustr. bezdrzewny, okładka i wkładki papier kredowy cena pojed. zesz. 30 kc. Nowe czasopismo ś l ą s k i e g o Instytutu Naukowego w Opawie obejmujące swoim zasięgiem ś l ą s k Opawski, a więc najbliższe tereny ś l ą s k a Cieszyńskiego 1 Opol­ skiego, zamieszcza materiały ludoznawcze zebrane głów­ nie z ziem zamieszkałych przez ludność wchodzącą w skład wielkiej grupy etnograficznej zwanej Lachami śląskimi. Jest to wystarczający powód, aby było do­ kładniej znane przede wszystkim naszym etnografom, a zwłaszcza zajmującym się kulturą ludową południowo-zachodniej Polski. Zresztą są i inne powody, dla któ­ rych należy stale omawiać, bądź sygnalizować prace pojawiające się w tym interesującym nas czasopiśmie. Zaraz na wstępie należy podkreślić, że Komitet Re­ dakcyjny stara się zamieszczać zespół różnorodnych, a przy tym krótkich i wyczerpujących artykułów po­ wiązanych wspólnym zagadnieniem, a także terenem przynależnym do danej grupy etnograficznej, bądź zawodowej. Takie wydają się być wytyczne omawiają­ ce czasopismo. Oczywiście, niejednokrotnie z braku od­ powiedniego czy wyczerpującego materiału odbiegają one od wytkniętego programu. Ukazują się wtedy pew­ ne nieścisłości czy niedomówienia, które zresztą są nieu­ niknione przy najbardziej starannej i przemyślanej re­ dakcji. W numerze 3 (roczn. 1,1951), poświęconym folklorowi górników ostrawsko-karwińskich, w artykule wstępnym GŁADYSZ autorzyi m. in. wskazują na elementy zawarte w fol­ klorze miejscowym, a zwłaszcza w ludowej poezji, świadczące o dużym rozwarstwieniu wsi opawskiej, na co dawniejsi, a nawet współcześni etnografowie nie zawsze zwracają uwagę, ś w i a d c z y to równocześnie, jak poważnie zaciążyło nad całą działalnością tamtejszych ludoznawców głęboko zakorzenione ich romantycznoidealistyczne nastawienie. Albowiem jednolitość kultu­ rowa wsi i jej mieszkańców jest fikcją. Dalej autor wskazuje, iż procesy rozwoju i zaniku twórczości ludo­ wej w okręgach przemysłowych pozostają w ścisłym związku z rozrostem kapitalizmu i wyzyskiem robot­ nika. W artykułach monograficznych autorzy zwracają uwagę na pewne odrębności słownikowes i właściwości gwarowe tamtejszych mieszkańców3. Do najciekaw­ szych jednakże należą materiały wchodzące w zakres literatury ludowej, a więc opowiadania, legendy, poda­ nia względnie wspomnienia górników zanotowane w gwarach łaskich . Większość zebranych materiałów posiada polską podstawę językową . W ogólnej cha­ rakterystyce górniczej literatury ustnej autorzy pod­ kreślają zanik tej bogatej dziedziny sztuki ludowe je. 4 5 Do najbardziej rozbudowanego działu tegoż czasopis­ ma należy folklor muzyczny. Zarówno poezja jak i mu­ zyka ludowa stanowią bowiem na tych terenach obok 1 Dr Drahomiř Šajtar, Otárky nad dělnickým folklo­ rem, str. 105—209. Josef Malý, Slovniček náreč frýdlantského, str. 138—141. Dr Vaclav Křistek, O mlově našich horniku, str. 110—113. Jan Rohel, Z paměti starého haviře, str. 116—121. Antonin Satke, Lidové povídky ze Stěpankovic, str. 135—158 — Jan Rohel, Z hornického humoru, str. 125—127. Dr Alois Sivek, K. charakteristice hornického prostredi a vypravěče, str. 113—114. 2 3 4 5 e �tradycyjnej literatury ustnej najbujniej rozrosłą gałąź ludowej twórczości. Twórczość ta jest dominującą zwłaszcza na obszarze zamieszkałym przez ludność pol­ ską. Podobny folklor muzyczny jest znany w całym Zagłębiu karwińsko-ostrawskim oraz dorzeczu Olszy. Zarówno pieśni górnicze?, j a k też zanotowane wśród ludności rolniczej noszą te same wspólne znamiona, jakie widzimy w poezji i muzyce ludowej całego Śląska Cieszyńskiego. 8 Do wartościowych przyczynków należy także krótki artykuł o drewnianym budownictwie ludowym ziemi frysztackiej . Zwłaszcza wiadomość o istnieniu na tych terenach dawnych stodół sześcio- czy ośmiobocznycłt znacznie rozszerza znajomość zasięgu tego typu budownictwa notowanego przede wszystkim na obsza­ rze małopolsko-górnośląsklm. 9 Najmniej uwagi poświęcono twórczości plastycznej. Artykuł o ozdobnych siekierkach z w. X V I I I , będą­ cych przy tym pochodzenia niemieckiego, nie charakte­ ryzuje zasobów zdobniczych tej ciekawej grupy zawo­ dowej. Czyżby w inwentarzu tamtejszych górników tak 1 0 czeskich jak też polskich, nie można odnaleźć ich własnych wytworów kulturowych, j a k np. ozdobnych dawnych narzędzi, świadczących o wrażliwości arty­ stycznej tego ludu. Jeśli tuż z a miedzą, n a naszych te­ renach, twórczość zdobnicza istniała i jakże różnorodna. Każdy numer „Radostná Země" posiada bogatą szatę ilustracyjną !, omawia publikacje zarówno własne, jak i obce, zwłaszcza nowe z zakresu p i e ś n i , litera­ tury ustnej (opowiadania, przysłowia itp.). Nadto pro­ wadzi ciekawy dział zapytań i odpowiedzi, w których znajduje się sporo materiału etnograficznego w pierw­ szym rzędzie informującego o znajdujących s i ę w te­ renie zahytkach sztuki, l u d o w e t w ó r c a c h i jej. odtwór­ cach itd. 1 12 W obszernej kronice znajdujemy informacje o wy­ stawach muzealnych, działalności kulturalnej n a odcin­ ku folkloru oraz notatki o czołowych folkorystach czeskich^. Dział ten zamyka nowy dorobek ludoznaw­ ców czeskich rozwijających swoją ożywioną działal­ ność naukowo-popularyzatorską na tak bliskim śląsku Opawskim. 11 Kaganki i lampki górnicze, str. 123—124. F. Suchý a K. Fiala, Hornické pisně, Praha 1950.— Lidové pisně heviřské, str. 121—123. Fr. L. Celakowský, slovenské narodni pisně, Praha Lidové pisně z Petřvaldu. — Slezské narodni pisně. 1946. — K. udec, Slovenské lidové pisně, Bratisla­ » Jaroslav Zahradnik. Jak bydlel a jak se oblékal lid va 1950. na Fryštatsku prěd 80 lety, str. 132—3. Jan Rohel a Josef Svatek, Hornické sekery z 1 pol. Dr V . Schenfler, Sedmdesát let prof, dr К. Chotka, X V I I I století, str. 114—115. str. 152. 1 2 7 8 1 0 1 3 PIERWSZY R O K DZIAŁALNOŚCI WĘGIERSKIEGO I N S T Y T U T U TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ SZANDOR Węgierski Instytut Twórczości Ludowej powstał przed rokiem, w ramach inwestycji kulturalnych planu pięcioletniego. Powstanie jego wywołane było koniecz­ nością ujednolicenia ogromnej działalności n a polu upo­ wszechnienia kultury ludowej, prowadzonej dotychczas przez różne związki i organizacje. Życie w y s u w a ł o zre­ sztą coraz to nowe problemy zarówno badawcze jak i popularyzacyjne, które należało rozwiązać. Skaso­ wano więc różne organizacje i stowarzyszenia prowa­ dzące te prace na poszczególnych odcinkach, j a k np. stowarzyszenie im. Beli Bartoka, i powołano Instytut, którego zadaniem było odpowiedzieć na te wszystkie problemy, które dojrzały i dojrzewają w toku rewo­ lucji kulturalnej, który miałby objąć swym zasięgiem wszelkie dziedziny twórczości ludowej oraz problema­ tykę jej umasowienia. Tak więc Instytut objął wszystkie gałęzie sztuki lu­ dowej, począwszy od tańca i przyśpiewek, a skończyw­ szy na rzeźbie czy garncarstwie. Nie chodziło przy tym o zbadanie po prostu samego zagadnienia, o ewidencję pieśniarzy, bajarzy czy naj­ lepszych ludowych hafciarek — ale o to, by wtopić te bezcenne skarby wielowiekowej tradycji w organicz. ASTALOSZ ną całość życia naszego narodu — ludności zarówno wiejskiej j a k i miejskiej. Obok więc prac ewidencyjno-badawczych, stanęło przed Instytutem ogromne zadanie wpływania n a ż y ­ wy nurt twórczości mas ludowych. Wystarczy zacyto­ wać kilka cyfr, aby zdać sobie sprawę z rozmachu i za­ sięgu rewolucji kulturalnej, która dokonała się w na­ szym kraju. Powstało ok. 4 tysięcy chórów zrzeszają­ cych w przybliżeniu ok. 120 tysięcy pieśniarzy, 4 tysią­ ce zespołów tanecznych z ilością 45 tysięcy uczestni­ ków. Około 3 tysięcy słuchaczy uczęszcza do 80 wie­ czorowych szkół artystycznych, ok. 6 tysięcy osób liczy 800 zespołów teatrów kukiełkowych itd. Jeden rok to krótki okres czasu — ale może on przy­ nieść ogromne wyniki, ś w i a d c z y o tym doświadczenie rocznej pracy Instytutu. Pierwszy rok był okresem przygotowań i zapoczątkowania pracy. Swoją uporczy­ w ą i konsekwentną pracą Instytut przenika do wszyst­ kich dzielnic, bez rozgłosu i prawie niepostrzeżenie ogarniając s w ą siecią cały kraj. N a Węgrzech nie ma już dziś prawie miejscowości, do której nie dotarłyby jego wydawnictwa repertuarowe, jednoaktówki opa­ trzone wskazówkami reżyserskimi, w której nie wie- �dziano by o pierwszomajowych uroczystościach wiosen­ nych, o nowych świętach pracy, o dożynkach, o wino­ braniu czy o święcie 7 Listopada. Burżuazyjna nauka uczy, że technika i cywilizacja zabijają samodzielną twórczość artystyczną, że zatem okres ludowej twórczości przeminął, że tradycja się za­ traca. My tymczasem obserwujemy fakty narodowego od­ rodzenia się twórczości ludowej, o czym świadczyć mo­ że choćby nowa forma stroju w południowej części węgierskiej niziny, czy też napełnione nową treścią dawno zapomniane obyczaje winobrania w Taie i in­ nych nadbalatońskich miejscowościach. Ze smakiem udekorowane witryny sklepów z wyrobami sztuki lu­ dowej i coraz to wzrastająca liczba kupujących — do­ wodzą takiego rozwoju i odrodzenia twórczości ludowej, 0 jakich nie śmieliśmy nawet marzyć. Weźmy dalsze przykłady: a więc zespoiy ludowe w naszych restauracjach, odgrzebanie z zapomnienia 1 rozpowszechnienie „werbunkoszo", starego tańca re­ krutów). Przejdźmy się po zakładach zbiorowego ży­ wienia - - usłyszymy w nich narodowy taniec kallo, utwór napisany przez Z. Kodalyěgo w oparciu o zapi­ sy ludowych melodii prof. Lajtha. Do zaistnienia tych faktów przyczynił się niewątpliwie Instytut Twórczości Ludowej. Trudno byłoby zresztą zliczyć te wszystkie proble­ my, które już podjął lub rozwiązał Instytut w 1951 г., jak trudno też byłoby wymienić wszystkie sprawy, któ­ re Instytut zaplanował na rok 1952. Wymieńmy jednak dla przykładu, że 1300 słuchaczy ukończy 8- i 12tygodniowe kursy, które organizuje Instytut w celu dostarczenia nowych kierowników organizacjom mają­ cym na celu upowszechnienie kultury; że Instytut po­ wierzy! czołowym literatom węgierskim napisanie 30 jednoaktówek — zaznaczmy przy tym, że wydał już na użytek masowego odbiorcy utwory pisarzy radziec­ kich, pisarzy demokracji ludowych oraz dzieła klasy­ ków literatury; że opracował filmy, mające na celu za­ poznanie oraz doszkolenie dyrygentów i kierowników zespołów muzycznych z instrumentami muzycznymi; że utworzone przy zakładach pracy tzw. „brygady pio­ senki ludowej" (czastuszek) otrzymają w niedalekiej przyszłości — „księgę pieśni powitalnych", zbiór sta­ rych i nowopowstających pieśni dla uczczenia świąt i uroczystości. W tej wielostronnej działalności Instytutu, współpra­ cują z nim związki artystyczne i organizacje masowe, nie mówiąc już o zakładach naukowych, jak np. Insty­ tut Etnograficzny. Na podstawie tego krótkiego przeglądu mógłby ktoś sądzić, że Instytut Twórczości Ludowej to pewnego ro­ dzaju Instytut Etnograficzny, który tylko „między in­ nymi" zajmuje się problematyką masowego upowszech­ nienia kultury ludowej. W istocie jednak Instytut wraz z całą działalnością etnograficzną nie stanowi bynaj­ mniej archiwum przeróżnych zbiorków, czy topogra­ ficznego i statystycznego katalogu przeróżnych ośrod­ ków twórczości ludowej, lecz jest instytucją, mającą głęboki i ż y w y związek z życiem. Nie chcemy oczywiście przez to powiedzieć, że w pierwszym roku swej działalności Instytut nie po­ pełnił błędów, że żaden z oddziałów Instytutu nie zbo­ czył z właściwej linii działania propagując wyłącznie twórczość wiejskich ośrodków. Błąd ten, niebezpieczny zresztą, tłumaczy się po części tym, że istotnie arcy­ dzieła ludowej twórczości wiejskiej, które się przed na­ mi obecnie otwierają — mogą zafascynować zbieracza czy badacza sztuki ludowej. Stąd też wynikają wspom­ niane w y ż e j błędy czy przesadna idealizacja ludowej twórczości wiejskiej. Ponadto niektórzy stawiają za­ gadnienie w ten np. sposób: co jest ważniejsze — pieśń ludowa, czy pieśń masowa ? Również i w takim po­ stawieniu sprawy zawiera się pewne niebezpieczeństwo, polegające na stwarzaniu przedziału między dwoma bliskimi, nierozerwalnie ze sobą związanymi proble­ mami. Pieśń masowa jest bez wątpienia ważniejsza na nią też kładziemy główny akcent — ale chodzi nam o taką pieśń masową, która potrafi w swoim własnym języku wykorzystać i rozwinąć najcenniejsze, najpięk­ niejsze tradycje pieśni ludowej. A zatem chodzi tu o twórczość milionów budują­ cych socjalizm i walczących o pokój Węgrów — opartą 0 tradycję ludową. I to stanowi główny akcent dzia­ łalności Instytutu, nie tylko w zakresie muzyki, ale 1 we wszystkich innych dziedzinach twórczości ludo­ wej. Akcent ten wyczuwamy szczególnie wyraźnie w zaprojektowanym na rok przyszły planie Insty­ tutu — wyraźniej niż w jego dotychczasowej działal­ ności. Wyniki osiągnięte w pierwszym roku pracy zasłu­ gują na pochwałę, zwłaszcza z a ś zasługuje na nią śmia­ łość inicjatywy, która — nawet gdyby do pracy zakra­ dły się pewne błędy — cenniejsza jest od oportunistycznej ostrożności, którą świetnie określa znane powie­ dzenie: „lepiej nic nie robić, niż popełnić błąd". Tak więc dotychczasowa działalność Instytutu dajt nam nadzieję na wiele nowych osiągnięć w najbliższej przyszłości. ERRATA do nr 1 — 1952 r. „Polskiej Sztuki Ludowej" s. 9, lewa kolumna, wiersz 22 od góry: zamiast kredytów ma być kryteriów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33659476898fe36a436ff20f70d89d45.pdf 6253cb46c0a86a40e5c8f39dace9a82f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4051 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3787 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.108-127 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy W Y S T A W A w kolorach S Z T U K I białym i czarnym. pow. AugiLstów. L U D O W E J W Wyk. Franciszka 208 Lipsk, B I A Ł Y M S T O K U ZOFIA Zorganizowana w lipcu, a trwająca do polowy września r. ub. Wystawa Sztuki Ludowej w Białym­ stoku miała na celu zilustrowanie dorobku Biało­ stocczyzny we wszystkich dziedzinach twórczości l u ­ dowej w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Inicjatorzy i organizatorzy wystawy — Wydział K u l ­ tury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku, Muzea w Białymstoku i w Łomży oraz Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego — korzystały z poparcia Centralnego Zarządu Sztuk Pla­ stycznych i Wystaw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zgromadzone w liczbie ponad 300 eksponaty ze wszystkich powiatów województwa białostockiego re­ prezentowały: tkactwo, plecionkarstwo, hafty i ko­ ronki, odzież i strój, ceramikę, rzeźbę, rysunki oraz drobne zdobnictwo ludowe. Pewna część eksponatów pochodziła ze zbiorów muzealnych i prywatnych z lat dawniejszych, sprzed Wyzwolenia. Miały one uzupełnić wystawę i una­ Rybko, STARONKOWA ocznić przemiany, jakim twórczość ludowa uległa na przestrzeni lat. Cel ten jednak — może z wyjątkiem rzeźby — nie został osiągnięty, głównie z powodu bra­ ku napisów z datami i objaśnieniami. Najliczniejszym działem wystawy było tkactwo. Tkaniny rozmieszczono w hallu i wszystkich czte­ rech salach, a oprócz tego umieszczono w gablotach — poskładane, widoczne tylko fragmentarycznie. Dobrym wprowadzeniem do działu tkanin był ustawiony w pierwszej sali warsztat tkacki z zaczętą robotą prze­ tykanej lnianej „płachty". Można było obejrzeć ro­ bione ze sznurka lnianego nicielnice o tzw. długich oczkach, grzebień, czyli płochę, sporządzoną z cienkich drewienek, oraz czółenko z nawiniętą na cewkę nicią lnianą. Szkoda, że nie pokazano przy tej okazji „de­ ski", używanej do wyrobu niektórych tkanin, oraz „prątków". Z tkanin reprezentowane były dywany dwuosnowowe, sejpaki tkane „w deskę", tkaniny rypsowe, �przetykane wełniane, radziuszki lniane, lniane rząd­ kowe (czynowate) ręczniki oraz rządkowe wełniane i lniane płótna. Z dywanów dwuosnowowych prawie wszystkie były wykonane w okresie powojennym, a nawet po roku 1949, ponieważ mniej więcej w tym czasie zdołano wznowić znaną, lecz częściowo za­ rzuconą technikę tkania dywanów o podwójnej osnowie. Zwracał uwagę dwuosnowowy dywan biało-czarny, wykonany przez Franciszkę Rybko (Lipsk, pow. Au­ gustów), przedstawiający w partii środkowej dwa gołąbki, po bokach zaś napisy i daty. Kompozycja całości, jak i środkowego motywu gołąbków — nie była jednak szczęśliwa. A szkoda, bo dywan tego rodzaju mógłby mieć duże zastosowanie jako tkanina reprezentacyjna (ryc. 1). Wśród kilkunastu wystawionych dywanów dwu­ osnowowych osobną grupę stanowiły tkaniny sokol­ skie, wykonane pod kierunkiem prof. E. Plutyńskiej, wyróżniały się one kolorytem oraz tematyką. W ośrod­ ku sokolskim dąży się obecnie do' tego, by przywró­ cić stare metody farbowania tkanin barwnikami na- Ryc. 3. „Droga przez wieś". Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja Jaroszewicz, Janów, pow. Sokółka. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja szewicz, Janów, pow. Sokółka. Jaro­ turalnymi, jak np. korą dębową, korą kruszyny, liść­ mi brzozy. Oprócz tego tkaczki do barwienia uży­ wają koszenili i indyga. Daje to w efekcie kolory stonowane, miłe dla oka. Większość dywanów wykonana była dla uczczenia dziesięciolecia Polski Ludowej, stąd ich aktualna te­ matyka, jak np. wiejska szkoła, droga przez wieś, spółdzielnia hodowlana; niektóre tylko reprezentowały dawną twórczość tradycyjną — o motywach roślin­ nych, wypełniających rytmicznie środkowe pole dy­ wanu. Wśród odrzuconych przez jury i nie ekspono­ wanych na wystawie znalazły się dywany o wzorach naśladujących kapy tkane fabrycznie. Ze względu na znaczną ilość zgromadzonych tka­ nin trudno byłoby omówić wszystkie, ograniczymy się więc jedynie do ważniejszych. Należy do nich przede wszystkim doskonale skom­ ponowany dywan Aleksandry Radulskiej z Janowa (pow. Sokółka), przedstawiający uroczysty obchód święta 22 lipca na wsi (ryc. 2). Zasadnicza treść kom109 �pozycji umieszczona jest w pasie środkowym. Wi­ dzimy tu budynek szkolny oraz prowadzącą doń sze­ roką drogą, a na niej grupę dzieci i dorosłych. Nie­ którzy niosą kłosy zboża lub kwiaty, inni koszyczki. Tu i ówdzie wśród ludzi widać zwierzęta i ptaki. Po obu stronach drogi rosną drzewka, potraktowane de­ koracyjnie, powtarzające się symetrycznie. Dość sze­ rokie obramienie wypełnione jest zygzakiem i mo­ tywem kłosów. Kompozycja całości prosta i zwarta, a poszczególne motywy roślinne i figuralne szczerze ludowe. Mniej szczęśliwy w kompozycji był dywan wyko­ nany przez Felicję Jaroszewicz, również z Janowa (ryc. 3). Dywan ten, podzielony na trzy części, w gór­ nej przedstawia wieś złożoną z kilku domów, w środ­ kowej — pasiekę, w dolnej zaś — stado owiec i kóz pędzone przez pasterza do obory. Analizując poszcze­ gólne części dostrzegamy pewną nieporadność w roz­ mieszczeniu elementów (domki w części górnej), nie­ dostateczną przejrzystość układu (część środkowa) i brak równowagi (część dolna). Wyraźnym nieporozumieniem był drugi dywan tejże autorki, stanowiący swobodną replikę pracy zaty­ tułowanej „Droga przez wieś", wykonanej po raz v Б s d I: ti В С k< st w Pi ro dr mi W; Ryc. 10 110 4. Dywan dwtiosnowowy. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Olimpia wicz, Janów, pow. Sokółka. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. Jarosze­ Ill �Ryc. 7. Dywan dwuosnowowy. pow. pierwszy w latach 1950—52 przez Dominikę Buj­ nowską z Węgrowa *. Wśród dywanów o tematyce tradycyjnej wyróżniały się prace Sabiny Masełbas (kol. Wasilówka, pow. So­ kółka), która kontynuuje wzory odziedziczone po mat­ ce. Składają się na nie motywy roślinne w postaci stylizowanych gałązek winorośli, wypełniających w prostym, przejrzystym układzie pole środkowe, oraz również roślinne motywy tworzące obramienie (ryc. 4). Czasem w kwietny szlak obramienia wplecione są sylwetki ludzi 1 zwierząt (ryc. 5). * „Polska Sztuka Ludowa" nr 6, 1952, s. 350, ryc. 8. 112 Wyk. Aurelia Sokółka. Majewska, Janów, Do grupy dywanów reprezentujących formy trady­ cyjne należy również zaliczyć tkaninę dwuosnowową wykonaną przez Olimpię Jaroszewicz (Janów, pow. Sokółka) o motywach roślinnych i zwierzęcych (ryc. 6) oraz stary dywan z r. 1896, tkany przez Pelagię Su­ limę (Ruda, pow. Grajewo). Przykładem nowoczesnej kompozycji opartej o dawne wzory roślinne jest dwuosnowową tkanina (ryc. 7) Aurelii Majewskiej (Janów, pow. Sokółka). Innym typem dywanów dwuosnowowych była tkanina Franciszki Rybko (Lipsk, pow. Augustów), o wzorze geometrycznym, w romby i gwiazdy (ryc. 8), nawiązująca w ogólnym charakte­ rze do dawnych dwuosnowowych dywanów mazur- �skich i podobnie jak one zszywana wzdłuż, z dwóch części. i Z innego rodzaju tkanin wystawione były wełnia­ ne dywany rypsowe o wzorze geometrycznym, po­ wstałym z elementów kostki i prostokąta. Niektóre z nich były zupełnie w tym samym typie, co tkaniny opoczyńskie „w koziołki", i odznaczały się szeroką gamą kolorystyki, występującą w pasach lub kracie. Dużą ilość tkanin rypsowych reprezentowały tkaniny dwukolorowe lniano-wełniane i lniano-bawełniane, Ryc. 8. Dywan dwuosnowowy. ó wzorze powstałym z kostki rypsowej i prostokątów rozbudowanych w kole. Były to płachty Scholastyki Krupowicz (Janów, pow. Sokółka) biało-granatowe, biało-zielone i biało-bordowe. Wśród nich — jedna całkowicie lniana, szaro-biała. Płachty tego rodzaju występują na terenie całego województwa. Odrębne w typie były tzw. sejpaki, pochodzące z po­ wiatów suwalskiego, augustowskiego i grajewskiego. Tkaniny te, lniano-wełniane, o układzie pionowym, wykonane są na wąskim krośnie i zszywane środkiem. Wyk. Franciszka Rybko, Lipsk, pow. Augustów. 113 �Ryc. 9. Sejpak. Tkanina przetykana Iniano-wełniana. Reszki, pow. Augustów. Wzór, ręcznie tkany wełnianym wątkiem, występuje na lnianym płóciennym tle. Motywem, stale powta­ rzającym się jest gwiazda ośmioramienna, komponują­ ca się w skośnej (ryc. 9) lub prostej kracie, a prócz tego motyw geometryczny, zbudowany w kwadracie ze skośnej kraty. Brzeg stanowią dwa szerokie pasy po obu bokach na pionie tkaniny, dochodzące do 30 cm szerokości, wypełnione zygzakowatym geome­ trycznym wzorem obok skośnych form, ustawionych przy sobie i imitujących listki na gałązce. Góra i dół tkaniny zwykle nie mają pasów krawędziowych. Nie każdy jednak sejpak bywa w ten sposób wykonany. Np. jeden z dywanów tkanych przez Czesławę Twar­ 114 Wyk. Czesława Twardowska, dowską zakończony jest u dołu pasem stylizowanych geometrycznie ptaszków, zwróconych do siebie para­ mi, a przegrodzonych trójkątem, stanowiącym jakby wazon, którego motywy rozsypują się po całej tkani­ nie. Składają się one z występujących na przemian form geometrycznych, zbudowanych w kształcie kwadratu i gwiazdy ośmioramiennej — ujętych w skośną kratę. Sam dół jest zakończony powtórzonym czterokrotnie zygzakiem, wypełnionym drobnymi punktami. Cała powierzchnia sejpaka usiana jest małymi kwadracikami w miejscach, gdzie poza sa­ mym motywem pozostawała na tle zbyt duża wolna przestrzeń. Motywy tkane wełną występują na lnianej �powierzchni bardzo plastycznie nie tylko dzięki róż­ nicy grubości i rodzaju użytej przędzy, ale także dlatego, że wełniany wątek tworzący motyw prze­ biega wierzchem ponad lnianym płótnem, na prze­ strzeni dwóch, trzech, czterech centymetrów. Na wystawie zgromadzono również dużą ilość tka­ nin przetykanych, lniano-wełnianych i całkowicie lnianych, tzw. radziuszek, o motywach geometrycz­ nych — przenikających się kół lub owalów. Do grupy tkanin przetykanych zaliczyć też należy niektóre ręczniki lniane, np. wykonany przez Anielę Maksymowicz (Oszkinie, pow. Suwałki), tkany praw­ dopodobnie przy użyciu „deski". Wzór tkany jest sza­ rym lnem, osnowa zaś i częściowo wątek — białym (ryc. 10). Starszym zabytkiem był tkany ręcznik bar­ dzo bogato zdobiony, stanowiący własność Muzeum w Białymstoku, a niesłusznie wciągnięty do działu haftów. Pośród tkanin o splocie rządkowym (czynowatym) było kilka wykonanych z wełny i kilka czysto lnia­ nych lub lniano-bawełnianych. Efekty w splocie rządkowym zostały wykorzystane w ten sposób, żs wzór występujący na tkaninie składa się z kwadra­ Ryc. 10. Ręcznik przetykany. Wyk. tów i prostokątów o odmiennym lśnieniu. 1 tak np\ płaszczyzna kwadratu składa się ze skosów biegną­ cych z góry na dół w kierunku od lewej do prawej, a powierzchnia sąsiadującego prostokąta — ze sko­ sów zbiegających od prawej do lewej. Efektownym wzorem jest również wypełnienie płaszczyzny tzw. „sosenką" (ryc. 11), która w pewnych partiach tka­ niny (zależy to od przewleczenia nicielnic) tworzy for­ my rombów wypełnionych rządkami splotu. Kontrasty pomiędzy tłem a wzorem zaznaczyły się dobrze w splocie rządkowym 1 :3, tzn. tam, gdzie w tle nitka wątku przechodzi pod trzema nitkami osnowy, a jedną nakrywa, we wzorze zaś — nić wątku nakrywa trzy nitki osnowy, a chowa się pod jedną. Splot rządkowy stosowany jest również w tkaninach lnianych, w których czasem w osnowie używa się lnu szarego nie bielonego, zaś w wątku — lnu bia­ łego lub kupnej białej bawełny. Daje to ładne efekty załamywania się połysku materii, podobnie jak to można zaobserwować w kupnych obrusach tkanych splotem atłasu. Tkaniny czynowate wykonywane są na terenie całego województwa białostockiego i znaj­ dują zastosowanie jako obrusy i ręczniki. Aniela Maksymowicz, Oszkinie, pow. Suwałki. 115 �Ryc. 11. Płachta tkana splotem rządkowym. Wyk. Radziłów, pow. Grajewo. W dziale tkactwa pokazano również parę sztuk wełnianych krajek, czyli pasów używanych w stroju. Tkanie ich odbywa się w sposób bardzo prymitywny. Tkaczka zahacza wełniane nici osnowy o duży palec u nogi i trzymając końce ich w ręku przekłada nici wątku. Co druga nitka osnowy jest przewiązana lnia­ nym sznurkiem przymocowanym do patyczka, który zastępuje nicielnicę. Wzory geometryczne zdobiące krajki (ryc. 12) tkaczka wykonuje przeplatając w od­ powiedni sposób osnowę wątkiem. W województwie białostockim występują takżs chodniki tkane ze słomy. Na rzadkiej lnianej osnowie (niebieskiej lub czerwonej) wątek, który stanowią źdźbła słomy, przeplata się splotem płótna. Tkane 11G Irena Strzelecka, słomianki eksponowane na wystawie pochodziły ze wsi Długi Ług (pow. Sokółka). Z dziedziny plecionkarstwa można było obejrzeć beczkowatego kształtu kosz do przechowywania ziar­ na, zrobiony techniką spiralną ze słomy wiązanej łykiem. Technika taka jest obecnie używana do wyro­ bu kobiałek. Jako przykład koszy plecionych z ko­ rzeni przedstawiony był „półćwiartek" w kształcie wysokiego garnka z uchem. Kosze takie wyrabiano niegdyś na terenie Kurpiowszczyzny. Wśród okazów plecionkarstwa znajdował się jeszcze tzw. „koszel", pełniący funkcje chlebaka. Składa się on z dwóch koszyków, z których jeden, odwrócony dnem do góry, wsuwa się na drugi, nieco mniejszy. Sznurek spełnia �rolę paska, służącego do przewieszania przez ramię. „Koszel" wyplatany jest z łyka, podobnie jak ko­ szyki na owoce i jagody. W dziale haftów wystawiono przeważnie wyroby dawniejsze. Z ciekawszych eksponatów należy wy­ mienić koszulę męską, wykonaną w r. 1871 przez Olgę Kaczanowską (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski). Haftowany przód koszuli, kołnierzyk i mankiety zdobione są długimi ściegami, stebnem i krzyżykami w kolorach czarnym i czerwonym, na przodzie wy­ stępują motywy gwiazdek zamkniętych w skośnej kracie (ryc. 13). Fragment tego motywu zaznacza się na mankietach i kołnierzyku koszuli. Z nowszych haftów pokazane były tylko: litewska czarna zapaska, zdobiona w kwiaty wykonane ściegiem łańcuszkowym, i również litewska koszula kobieca, haftowana atłaskiem w tulipany. Motyw kwiatowy w zapasce, jak i motyw tulipánu w koszuli powtarzają się kilka razy bez żadnych zmian, poza różną wersją kolory­ styczną, i nie świadczą o dużych możliwościach arty­ stycznych wykonawczyni. Koszula i zapaska dostar­ czone zostały wraz z całym strojem litewskim (ryc. 14) przez Julię Ustach (Wiedugiery, pow. Suwałki). Koronkę reprezentowały roboty szydełkowe, wystę­ pujące na Kurpiach jako wykończenia ręczników, fartuchów i kołnierzyka przy koszuli kobiecej. Z techniką koronki wiązanej łączą się wyroby siat­ kowe, które w województwie są dosyć rozpowszech­ nione. W dziale strojów pokazano jedynie ubiory kobiece. Oprócz ogólnie znanego stroju kurpiowskiego wysta­ wiono białoruski, podlaski i litewski. Strój białoruski składał się z koszuli lnianej, spód­ nicy i czepca. Koszula miała haftowany przód orat haftowane przyramki w miejscu, gdzie rękaw wszyty jest pod kątem prostym do koszuli. Spódnica, tkana splotem płótna, bawełniana, w kolorze czerwonym, ozdobiona była czterema wąskimi wiązkami pasków (zielony, biały, fioletowy), biegnących poprzecznie. Dołem zaś wytkany został szlak, złożony z dwóch szerokich pasów zielonych. Pośrodku nich wystąpiły te same paseczki, co u góry spódnicy. Do tego stroju należy jeszcze gładki, czerwony czepiec, obszyty ce­ kinami i lśniącą, złotą tasiemką. Julia Ustach (pow. Suwałki) dostarczyła kobiecy strój litewski (ryc. 14). Koszula lniana zaopatrzona jest w kołnierzyk o wydłużonych, ostro zakończonych rogach, wyhaftowanych na przodzie w tulipany. Rę­ kawy, bardzo szerokie, wszyte są pod kątem pro­ stym i suto w miejscu wszycia marszczone, a poniżej łokcia ozdobione dwoma rzędami hafi?.v-" y;h t u l i ­ panów. Gorset, z lnianej, ciemnozielonej materii, tka­ nej splotem płótna i przetykanej .Usnoż.Uą oraz czerwoną nicią, krojony jest z jednsgo kawałka ma­ teriału, z którego wycięto na przodzie kwadratowy Ze stroju podlaskiego można było zobaczyć: kaftan, podobny do kurpiowskiego, ze lśniącej, brązowej ma­ terii podszewkowej, ozdobiony na przodzie aksamitem z jednym rzędem drobnych guzików; koszulę ślubną, zdobioną białym haftem, skrojoną tak samo, jak białoruska, ze stojącym kołnierzykiem; spódnicę jasnoczerwoną, tkaną w dużą kratę z cienkich prąż­ ków kolorowych nici osnowy i wątku; zapaskę w tym samym tonie czerwonawym, z drobnymi, gęstymi prążkami, obszytą u dołu aksamitką. Ryc. 12. Wzorzysta w krajka. Ze zbiorów Białymstoku. Muzeum 117 �wykrój przy szyi. 8 zaszewek dostosowuje gorset do figury. Z przodu zapina się on na haftki. Od pasa układany jest w fałdy. Spódnica samodziałowa tkana jest splotem płótna — osnowa z czarnej bawełny i wątek z cieniutkiej, zielonej wełny. Pasy zielonego tła przecinane są wąziutką wiązką trzech prążków (czerwony, żółty i czerwony), biegnących wzdłuż spódnicy, po czym następuje pas dekoracyjny szeroko­ ści 9 cm, a na jego brzegach widzimy wiązki drobnych prążków żółtych, czerwonych, niebieskich, brązowych, środkiem zaś biegnie wzór nicielnicowy (ryps na Ryc. 118 13. Haftowana koszula męska. Wyk. płótnie), tkany żółtym jedwabiem. Spódnica w pasie ujęta jest w fałdy, w ten sposób układane, że nie widać w ogóle zielonego tła, a pasy wzorzyste sty­ kają się z sobą. Zapaska jest również zielona i tkana jak spódnica. Ozdobne pasy, biegnące poprzecznie, wykonane są nicią jedwabną (czerwoną, białą, żółtą, niebieską). Sploty dłuższe robione są prawdopodobny przy użyciu „deski". U dołu występuje pas tulipanów, przetykanych też w „deskę". Po lewej stronie wiszą w tym miejscu nici długości 4—5 cm. Szerokość za­ paski wynosi około 40 cm, w r. 1871 Olga Kaczanowska, pow. Bielsk Podlaski. Krzywa, �Ryc. 14. Ubiór kobiecy, noszony przez Wiedugiery, pow. Suwałki. Litwinki. W dziale ceramiki reprezentowane były jedynie nie­ które z licznych ośrodków czynnych na terenie woje­ wództwa białostockiego. Przede wszystkim — Czarna Wieś, silny ośrodek garncarski, w którym na wy­ różnienie zasługują ciemne „siwaki" Antoniego Kra­ szewskiego, zdobione rytem i gładzeniem (ryc. 15); drugi garncarz z tego ośrodka, Zygmunt Piechow­ ski, dał naczynia czerwone oraz ptaszki odpustowe. Z innych ośrodków garncarskich — wystawione były wyroby Grzegorza Szeremietiewa z Supraśla, Stani­ sława Jackowskiego z Buksztela, Konstantego Wygnanowskiego z Augustowa, Jana Panasa z Sokołów (pow. Wysokie Mazowieckie) i Władysława Saraczewskiego z Łomży. Z ważniejszych miejscowości, gdzie wyra­ biane są ludowe naczynia gliniane, nie były reprezen­ towane Kleszczele, Siemiatycze i Sejny. Z dziedziny rzeźby wystawiono 5 eksponatów, z cze­ go dwa, przedstawiające Chrystusa Frasobliwego, sta­ nowiły zabytki muzealne, pokazane w celu podkreśle­ nia zmian, jakie zaszły w temacie i traktowaniu formy w czasie powojennym. Z tych ostatnich wy­ mienić należy dwie rzeźby wykonane przez Józefa Maciejewskiego (Duły, pow. Olecko), zatytułowane: „Wnuczek uczy babkę" (ryc. 16) i „Hodowla cieląt". Oba eksponaty wykonane są jako rzeźby pełne, każ­ da na okrągłej podstawie, przy czym z tyłu potrak­ towane są bardziej ogólnie. Pierwsza z tych rzeźb ma więcej wyrazu artystycznego i lepszą kompozycję. Podkreślić jednak należy, iż rzeźbiarz w obu w y ­ padkach wykazał wiele staranności i zrozumienie tematu. Inny charakter mają płaskorzeźby Konstan­ tego Chojnowskiego (Jankowo, pow. Łomża), z któ­ rych wystawiono zaledwie jedną, pt. „Jutro". Jest to trzecia część cyklu przedstawiającego pracę rol­ nika; dwie poprzednie zdyskwalifikowano z powodu zbyt jaskrawej polichromii. Płaskorzeźby Chojnow119 �Ryc. 15. Naczynie flaszowate, tzw. „buňka", z gliny czarno wypalanej, zdobione rytem г gładzeniem. Wyk. Antoni Kraszewski, Czarna Wieś, pow, Białystok, skiego odznaczają się niezłą kompozycją, zawierają dużo wyrazu, zwłaszcza gdy chodzi o podkreślenie wysiłku w pracy. Polichromia, wykonana ostrymi kolorami (zielony, czerwony, niebieski, biały), nie jest pozbawiona pewnego sensu malarskiego i świe­ żości. Zdecydowanie ujemnym efektem są nato­ miast obramienia w postaci podwójnej ramki pro­ stokątnej i przeplecionej przez nią owalnej, co na­ daje płaskorzeźbom charakter drobnomieszczańskich obrazków. Znalazło się na wystawie również kilka rysunków, wykonanych kredką przez Stanisława Kundę (Jaminy, pow. Augustów). Rysunki te, o tematyce czer­ panej z życia współczesnej wsi, robione są „po szkol­ nemu", t j . starannie i poprawnie, ale w sposób poz­ bawiony indywidualnego wyrazu. Drobne zdobnictwo reprezentowały pisanki, prze­ ważnie farbowane barwnikami roślinnymi, o orna­ mencie bądź skrobanym szpilką na zabarwionej po­ wierzchni jaja, bądź wykonanym woskiem za pomocą pisaka. Wśród wystawionych pisanek zarysowały się wyraźnie regionalne różnice. W powiatach augustow­ skim i suwalskim wyodrębniają się pisanki, których 220 ornament składa się z gęsto obok siebie występu­ jących przecinków, tworzących koło lub jego frag­ ment. Wzór biegnie równoleżnikowo lub południkowo i utrzymany jest przeważnie w kolorach białym i czar­ nym. Pisanki podlaskie, w kolorach: ciemnobordowym, czerwonym, pomarańczowym i żółtym, mają ornament roślinny w postaci kwiatów, gałązek, jo­ dełek, jak również i czysto geometryczny (ryc. 17). Wycinanki, rozmieszczone na matowych szybach okien, pochodziły z terenów kurpiowskich i podlas­ kich. Jednolitą grupę stanowiły wycinanki wykonane przez Lucynę Arcichowską (Siemiatycze), skompono­ wane w kształcie koła, w którego środku powtarzał się w rozmaitych odmianach motyw gwiazdy ośmio­ ramiennej. Między wycinankami wyodrębniała ^lę odmienną kompozycją wycinanka kolista (ryc. 19), wypełniona motywem rozety złożonej z powtarzają­ cych się elementów przypominających cyfrę 3, wy­ konana przez Lubę Onupiuk (Hołowiesk, pow. Bielek Podlaski). Wśród wycinanek kurpiowskich przeważały znane z różnych wystaw leluje oraz sylwetki koni i kogutów. Obraz twórczości ludowej województwa białostoc- �kiego uzupełniały: palmy robione z papieru, parę „kóz" wypiekanych z ciasta, dwa pająki ze słomy i kolorowych papierów, dwa ptaszki drewniane oraz inkrustowana kasetka (ryc. 18), którą wykonał Jerzy Juszczuk (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski), podobnie jak i tą samą techniką sporządzony futerał na okulary i na wieczne pióro. Komisja kwalifikacyjna przyznała uczestnikom wy­ stawy wiele nagród pieniężnych, mając na względzie zachęcenie twórców ludowych do dalszej pracy. Ko­ misja kierowała się nie tylko najlepszym poziomem artystycznym prac, ale brała pod uwagę zasługi, po­ łożone w związku z przechowywaniem zabytków (np. stroju ludowego), podtrzymywaniem tradycji (np. w garncarstwie), a także wkład pracy przy samym wykonaniu dzieła itd. Stosunkowo najwięcej nagród (11 na ogólną liczbą 20) przypadło na dział tkanin, który miał dużą prze­ wagę liczebną i jakościową. Ekspozycję wystawy z punktu widzenia estetyki ocenić należy pozytywnie, można jej natomiast za­ rzucić brak przejrzystości — pod względem zarówno układu eksponatów z poszczególnych powiatów, jak i charakterystyki poszczególnych działów twórczości ludowej, do których należące eksponaty rozproszone były po kilku salach wystawowych. Do ujemnych stron trzeba także zaliczyć brak napisów objaśnia­ jących. Ryc. 16. „Wnuczek uczy babkę". Rzeźba Wyk. Józef Maciejewski, Duly, pow. Ryc. 17. Pisanki. w drzewie. Olecko. Wyk. Lucyna Arcichowska, Siemiatycze. 121 �i Ryc. IS. Kasetka wyklejana prasowaną pow. Bielsk Fotografował 122 słomą. Wyk. Podłaski. Stefan Jerzy Deptuszewski. Juszczuk, Krzywa, �S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E „SUPLIKI CHŁOPSKIE XVIII WIEKU" z archiuium prymasa Michała Poniatouiskiego uiydali J. Leskieuiicz i J. Michalski. Wstęp St. Arnolda. Warszauia 1954. Str. XX, 607 i 3 mapy Ilekroć zdarzyło się czytać prace etnograficzne czy historyczne na temat „Księżaków łowickich", miesz­ kańców wielkopolskiej „Biskupizny" czy innych te­ renów, należących dawniej do dóbr duchownych, au­ torzy z reguły niemal wyjaśniali bujniejszy ich zda­ niem rozwój kultury ludowej tych obszarów większą zamożnością i łagodniejszym poddaństwem, jakie mia­ ło charakteryzować położenie chłopów w dobrach du­ chownych. Interesujący komentarz do tego zagadnie­ nia, który pozwala na dokładny wgląd w warunki życiowe chłopów w dobrach kościelnych, daje ob­ szerny tom, zawierający supliki, czyli skargi chłop­ skie, wnoszone w wieku X V I I I przez poddanych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a znajdujące się w ar­ chiwum pozostałym po prymasie Michale Poniatow­ skim. Supliki te, napływające z licznych kluczów gnieź­ nieńskiego arcybiskupstwa rozrzuconych na znacznej przestrzeni — od Gniezna po Kampinos i od Kutna po Piotrków, przedstawiają dolę chłopa z dóbr du­ chownych inaczej, niż to czytamy np. w artykule Ignacego Baranowskiego, malującym jasnymi barwa­ mi szczęśliwą przeszłość Księżaków łowickich pod łaskawą opieką arcypasterzy, którzy „lubili widzieć naokoło siebie poddanych szczęśliwych, zamożnych i pięknie odzianych" („Ziemia" 1913, str. 230). Dobra duchowne, jak wynika z treści suplik, gospodarowane były nie bezpośrednio przez zarząd dóbr prymasowskich, tylko całymi kompleksami ' oddawa­ ne w użytkowanie dzierżawcom, którzy z kolei poddzierżawiali dalej poszczególne wioski. Dzierżawcy ci, rekrutujący się spośród świeckiej szlachty i osób duchownych, w pogoni za zyskiem dopuszczali się na chłopach potwornego ucisku, zmu­ szając ich do płacenia danin ponad zastrzeżone w in­ wentarzach, żądając odrabiania wyższej pańszczyzny, zmieniając samowolnie pańszczyznę pieszą na sprzężajną, gnębiąc chłopów dalekimi podróżami ze zbo­ żem i sianem, w czasie których padały im z wycień­ czenia konie i woły. W parze z ogólnym wyzyskiem szło odbieranie chłopom łąk na rzecz folwarku, przy­ łączanie do niego opustoszałych lub odebranych ról chłopskich. Daniny i pańszczyzna ciążyły nadal na gromadzie jako obowiązek, za który wiejska społecz­ ność solidarnie odpowiadała. Wielokrotnie dzierżawcy komasowali dni pańszczyzny z innych pór roku na okres letnich prac rolnych, a następnie odprzedawali darmową robociznę pogranicznej szlachcie, skutkiem czego chłopi nie mieli możności i czasu pracować u siebie. Gdy chłop, wysłany przez pana (dzierżawcę) ze zbożem lub innymi produktami na sprzedaż, nie uzy­ skał oznaczonej ceny, albo gdy w drodze wieziony towar zmarnował się częściowo, chłop ten musiał z własnych pieniędzy pokrywać panu powstałą róż­ nicę. Karczmarze nie tylko płacili za trunki wypite przez pańskich pachołków, ale z reguły pokrywali ze swojej kiesy niedobór, powstający z nieuczciwej miary dostarczanych z folwarcznego browaru trun­ ków do sprzedaży. Podkreślony z uznaniem przez J. Baranowskiego obowiązek arendatorów w dobrach arcybiskupich, którzy czuwali, by poddani „nie bawili się pijań­ stwem" i nie zadłużali w karczmach (str. 230), w praktyce wyrażał się tak, że chłopów z całą bez­ względnością zmuszano do picia kiepskiej gorzałki l skwaśniałego piwa. Właśnie mieszkańcy Bobrownik z klucza łowickiego skarżą się w roku 1785, że dzier­ żawca Łuszczewski za dni ponad pańszczyznę prze­ pracowane przy żniwie — daje „kwity", a te „każe w karczmie przepijać". Gdy chłop nie chciał wybrać z karczmy wyzna­ czonego kontyngentu wódki, wstawiano mu ją po prostu do domu lub kazano płacić bez odbioru. Skar­ żą się chłopi w pewnej wsi na dzierżawcę, że im na święta wielkanocne powstawiał do domu wódki ,.po stofie, niektórym po garncu, nie będąc my tego po­ trzebni natenczas, a zapłacić mu tę gorzałkę musie­ liśmy, niektórzy nie mając soli za co kupić, a potem koniecznie płacić musieliśmy" (str. 356). W Słupi dzierżawca „na wesela, krzyciny barełkamy gorzałkę rozdaje i sam rozwozi, i piwa tyle rozdaje, ile sam chce, choć ubodzy ludzie proszą się, aby nie tak wiele, dlaczego i żenić się nie chcą" (str. 255). W wypadku gdy chłop nie miał czym lub nie chciał płacić zaciągniętych w ten sposób długów, ściągano na egzekucję żołnierzy lub innych pachołków, którzy jedli i pili w karczmie na koszt dłużnika, a w wy­ muszaniu należytości nie cofali się nawet przed tor­ turą: „...a gdy mu się (karczmarzowi) jeszcze co od kogo należy, to krępują i wyciągnąwszy nogi słomą podpalają" (str. 508). Chłop, który w czymkolwiek nie wypełnił choćby najniesłusznieiszych żądań swego pana czy jego służby, ściąga! na siebie represje w postaci hojnie roz­ dzielanych knutów. Cierpiała od nich zarówno wiej­ ska starszyzna, jak i kmiecie czy zatrudniona u nich najemna służba, którą w zastępstwie za siebie wy­ syłali na pańszczyznę. Stąd ciągłe utyskiwania w sup­ likach na dzierżawców, którzy srogością swą powo­ dują, że służba rozprasza się i utrzymać jej we wsi nie można. Zjawisko to nie ogranicza się zresztą do służby; uchodzą ze wsi, porzucając gospodarstwa, zrujnowani długami karczmarze, doprowadzeni do nędzy kmiecie i zagrodnicy, wzywane do służby na folwarku chłopskie córki i synowie. Wiele gromad, nie mogąc znieść wzrastającego ucisku, prosiło prymasa o zastąpienie pańszczyzny czynszami, obiecywali przy tym wnosić do szkatuły prymasowskiej więcej, niżby zapłacili dzierżawcy, tłu­ macząc, iż „wolą, że ich pan własny strzyc, aniżeli ich dzierżawca golić będzie". Inne znów gromady, które przy oczynszowaniu zostały oszukane i złupione, wyrażały chęć powrotu do pańszczyzny (str. 279). Większość wykorzystywała przywilej, o którym z ta­ kim aplauzem wspomina Baranowski, że każda „gro­ mada miała prawo wysyłać do administracji arcy­ biskupiej zażalenia" („Ziemia" 1913, str. 230) i skła­ dała „jęcząc i płacząc, czołgając się jak mizerne ro­ baki do stóp Jaśnie Pana i Dobrodzieja Księcia Pry­ masa" supliki, przedstawiając w nich swe niedole. Administracja wysyłała wówczas swego lustratora, wobec którego wystraszona i sterroryzowana gromada często zaprzeczała własnym oskarżeniom, narażając z kolei na represje „buntowników i oszczerców", któ­ rzy z supliką chodzili do arcybiskupiej kancelarii. Zazwyczaj dzierżawcy po prostu zaprzeczali oskarże­ niom, a fakty podawane w sniplikach tłumaczyli przy­ padkowym zbiegiem okoliczności, co prymasowscy lustratorzy przyjmowali w swych raportach za dobrą monetę. Przykładem tego może być sprawa pewnej kobiety, która ująwszy się za ojcem bitym przez ekonoma, została przez niego tak skatowana, że do „w pół trzeciej niedzieli umarła"; życzliwy dla sprawm �Су lustrator dodaje skwapliwie: ,,...nie można jednak wiedzieć, z jakiej umarła przyczyny". Gdy inny dzier­ żawca w przystąpię gniewu rozpłatał karczmarzowi cybuchem od fajki głowę, tak że pobitego w bardzo ciężkim stanie przewieziono do szpitala w Warszawie, dotknięty dochodzeniem szlachetka pisał w odpowie­ dzi na suplikę ciężko obrażony: „Rany, które niespra­ wiedliwy język zadał, trudniejsze do zagojenia d bar­ dziej szlachetnie urodzonego bolą, niż rana niechcący zadana" i żądał, aby administracja arcybiskupia na­ kazała gromadzie silentium w tej sprawie (str. 265). Normalnie zaś „szlachetnie urodzony" chwytał po powrocie posłów chodzących z suplikami i dla prze­ strogi gromady pastwił się nad nimi wszelkimi spo­ sobami, nie szczędząc ich rodziny i służby, a kato­ wanym objaśniał przy okazji: „Nie obawiam się n i ­ kogo, jam jest pan, sam, za swoje pieniądze wolno mi czynić z wami, co mi się podobać będzie" (str. 325). Nie zawsze jednak udawało się owymi sadystycz­ nymi metodami złamać wzbierającego wśród chłopów ducha oporu. Gdy jednego z sołtysów, katowanego za to, że z suplikami chodził, pytał dzierżawca: „A pójdzieszże do Prześwietnej Administracji z sup­ liką do Warszawy?" — „Pójdę, Wielmożny Panie — odpowiedział sołtys — bo niesłusznie jestem ukarany". A „prześwietna arcibiskupia administracja" pusz­ czała skargi chłopskie mimo uszu, kontentując się każdym wyjaśnieniem ze strony dzierżawców. W sup­ likach dopatrywała się przejawów „chłopskiej zuch­ wałości i buntów" czy „matactwa zbałamuconego chłopstwa", zaś ksiądz Szweynert, generalny komi­ sarz prymasowskiej administracji karał chłopów cho­ dzących z suplikami dwutygodniowym aresztem o chlebie i wodzie oraz 50 rózgami, wymierzanymi każdemu z nich „25 na powitanie, 25 przy końcu więzienia" (str. 408). Garstka przykładów, którą wybrano dla zilustro­ wania treści omawianej publikacji, w słabym tylko stopniu pokazuje ciężkie położenie chłopa w dobrach duchownych. Materiałów tych w suplikach znajduje się znacznie więcej, powinni z nimi zapoznać się wszyscy, a zwłaszcza ci, którzy — ulegając sugestiom wysuwanym przez dawnych historyków — wierzą jeszcze w mit o uprzywilejowanym położeniu pod­ danych w dobrach duchownych. Rss „RUMUNSKOJE NARODNOJE ISKUSSTWO" ч Wydaumictujo Rumuńskiego Instytutu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą, Bukareszt 1953, 32 str. bez paginacji. Mała broszurka propagandowa — rodzaj prospektu czy informatora dla zagranicznych wystaw rumuń­ skiej sztuki ludowej — składa się ze wstępu, zajmują­ cego niespełna 2 strony i 75 ilustracji, wykonanych z fotografii (częściowo barwnych) techniką siatkową. We wstępie anonimowy autor podkreśla odrębność ludowej sztuki rumuńskiej, wyrażającą się zarówno zasobem form, jak i swoistym kolorytem, będącym wynikiem twórczego wysiłku wielu pokoleń ludowych artystów. W dalszym ciągu znajdujemy informacje 0 otwartym w roku 1951 bukareszteńskim muzeum, które posiada w swych zbiorach 17 000 okazów, w czym przeważną ilość z zakresu sztuki ludowej, a więc: zdobionej odzieży, haftów, kobierców, ceramiki, rzeź­ by w drzewie itp. Wytwory ludowej sztuki rumuń­ skiej — eksponowane na wystawach zagranicznych w Moskwie, Londynie, Paryżu, Pradze, Helsinkach 1 Warszawie — spotkały się wszędzie z dużym zain­ teresowaniem i uznaniem. Istotną wartość omawianej książeczki stanowi część ilustracyjna, w której znajduje się krótki, ale cieka­ wy przegląd głównych działów bogatej twórczości plastycznej ludu rumuńskiego. Znajdujemy tu pięk­ nie haftowane ubiory kobiece, zdobione haftem i apli­ kacjami, kożuchy oraz wspaniały szeroki pas skórza­ ny, ozdobiony na powierzchni tłoczeniami. Interesu­ jący zestaw stanowi sześć starych olteńskich i moł­ dawskich dywanów, z których jeden reprodukowany jest barwnie. Dostrzegamy w nich przewagę moty­ wów roślinnych, w które wplecione bywają naiwnie rozwiązane postacie zwierząt (głównie ptaków) i l u ­ dzi. Cyfrowo najbogaciej reprezentowany jest dział ceramiki. Spotykamy tu zarówno okazy zabytkowe, sięgające wieku XVI—XVII, jak np. kafle reliefowe z motywami zwierząt (gryf, pelikan, dwugłowy orzeł herbowy) oraz talerze i misy zdobione malowanymi wzorami reliefowymi na tle pobiałki imitującej fa­ jans. Przewagę stanowią XIX-wieczne, bogato malo­ 124 wane na białym tle wyroby ceramiczne (misy i dzban­ ki) z Oltenii i Transylwanii. Z czasów obecnych znajdujemy jedynie zdjęcie pracowni garncarskiej (a raczej może wytwórni ceramicznej) znajdującej się we wsi Korund (w węgierskim okręgu autonomicz­ nym). Ceramika ta w charakterze swym różni się za­ sadniczo od innych garncarskich wyrobów siedmiogrodzkch, nawiązując do form i sposobu zdobienia stosowanych przez garncarzy na Węgrzech. Wśród ilustracji przedstawiających wyroby ceramiczne zwra­ ca uwagę ciekawy niec z północnej Mołdawii, z oka­ pem do odprowadzania dymu, wykonany z ozdob­ nych kafli ludowych — częściowo reliefowych, częścio­ wo gładkich barwnie malowanych. Tematyka tych dekoracji to postacie jeźdźców na koniach (na ka­ flach reliefowych), jelenie w biegu, ryby, postacie ludzkie. Na kaflach narożnikowych i gzymsach orna­ menty abstrakcyjne złożone są z prostych elementów, jak kropek, przecinków itp. | Stosunkowo słabo w omawianym wydawnictwie re­ prezentowana jest rzeźba w drzewie, która ogranicza się do kilku zdobionych snycerką motywów architek­ tonicznych, jednej skrzyni i paru zakończeń przęślic (zresztą bardzo pięknych), jednego czerpaka i sześciu drewnianych łyżek. Wyroby z rogu uwzględnione zo­ stały jakby symbolicznie, reprezentuje je starodawna rogowa prochownica, zdobiona na powierzchni geo­ metrycznym ornamentem rytym. Wartość naukową wydawnictwa podnosi dokładna lokalizacja ilustrowanych przedmiotów, umożliwiają­ ca zorientowanie się w ich geograficznym pochodze­ niu. Słabą stroną jest szata graficzna, w której dla ożywienia i dekoracji użyto barwnych podkładów ze stylizowanymi motywami ludowymi, które w sposób nieprzyjemny konkurują z fotograficznym materia­ łem ilustracyjnym. Rss �FRANCISZEK KOTULA: POSZUKIWANIA METRYK DLA STROJU LUDOWEGO Rzeszotu, 1954, str. 70, ryc. 41. Słuszny i od dawna wysuwany postulat, ażeby ma­ teriały etnograficzne, gromadzone ma podstawie badań terenowych, były uzupełniane prowadzonymi równo­ legle poszukiwaniami w źródłach historycznych, nie był u nas konsekwentnie realizowany. Zdarzały się wprawdzie sporadyczne wypadki, że ten czy ów spo­ śród badaczy kultury ludowej sięgnął do źródeł histo­ rycznych, wykorzystując później w druku zebrane tą drogą wiadomości, ale penetracja źródeł historycznych jako stale stosowana metoda pracy etnografów — do­ tychczas się nie przyjęła. Przyczyn tego niezrozumia­ łego w pierwszej chwili zjawiska szukać należy z jed­ nej strony w nawale niknącego z dnia na dzień ma­ teriału tradycyjnego, który należało gorączikowo zbie­ rać i notować, zanim całkowicie przepadnie, z drugiej zaś strony — w słabym przygotowaniu etnografów do badań archiwalnych, w nieporadności w stosunku do tak licznych źródeł i co za tym idzie — w nikłych na ogół wynikach owych poszukiwań. Utarł się wygodny dla etnografów pogląd, że tego rodzaju wypisów źródłowych powinni dokonywać raczej historycy na marginesie swych prac archiwalnych. Luźne i dosyć niekiedy przypadkowe poszukiwania archiwalne etnografów dotyczyły różnych dziedzin kultury ludowej, nie wyłączając stroju, jak świadczą np. notatki Władysława Siatkowskiego lub niektóre prace Seweryna Udzieli. Materiały te ze względu na swoją przypadkowość nie dają obrazu całości, nie pozwalają również na odtworzenie łańcucha przemian, jakim ulegały poszczególne części ubioru czy całe zespoły. Na tle wskazanych braków tym cenniejsza jest w y ­ mieniona w tytule praca Franciszka Kotuli, w której publikuje on swe pracowicie zgromadzone materiały dotyczące kilku elementów stroju ludowego. ' Praca Kotuli jest wynikiem kilkuletnich poszukiwań archiwalnych prowadzonych w związku z przygoto­ waniem przez niego dwóch zeszytów, wydanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w serii „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" („Strój rzeszowski" i „Strój łańcucki"). Zebrane materiały historyczne uzupełnione nowymi wiadomościami zostały przez autora wykorzystane w artykule „Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków" *. Z artykułu tego po * F. Kotula: Z badań nad strojem ludowym Rzeszo­ wiaków. Polska Sztuka Ludowa nr 4—5, 1952. znacznych przeróbkach i uzupełnieniach powstała oma­ wiana tu praca, wydania jako oddzielna książka. Składa się ona z kilku niewielkich, ale bardzo inte­ resujących szkiców, poświęconych różnym elementom stroju ludowego. Szukając „metryk" współczesnych ubiorów ludowych, znajduje je autor niekiedy w daw­ nym ubiorze szlacheckim, który z czasem poprzez war­ stwę mieszczańską przedostaje się do ludu. Świadczą o tym zebrane przez Kotulę materiały historyczne, i l u ­ strujące dzieje srebrnego pasa ,jpozłocistego", czyli •tzw. „obręczy" czy župana z cynowymi guzami. W świetle źródeł historycznych bardzo jaskrawo r y ­ suje się rozwarstwienie społeczne ludności wiejskiej, wśród której na plan pierwszy wybija się grupa za­ możnego chłopstwa, wyróżniającego się już w czasach feudalnych wyższą stopą życiową. Właśnie ta warstwa wzorująca się chętnie na szlachcie i mieszczanach, do szycia ubiorów używała kosztownych tkanm, jedwa­ biów, adamaszków, brokatów. Kobiety nosiły czepce siatkowe, adobione błyszczącymi blaszkami, bogato haftowane koszule, zapaski czy rańtuchy. Jak wynika z materiałów publikowanych przez Kotulę, strój bo­ gatych chłopów z okolic Rzeszowa daleko odbiegał od tego, jak zwykliśmy wyobrażać sobie odzienie wieś­ niaka pańszczyźnianego, nędzniej natomiast przedsta­ wiał się ubiór chłopów mniej zamożnych i biednych. Etnograf, któremu zwykle dużą trudność sprawia re­ konstrukcja ubiorów ludowych minionych stuleci, znajdzie w pracy Kotuli liczne i cenne wskazówki. Pisząc o wybranych elementach stroju ludowego (obręcz, wyszycia — hafty, rańtuch — rąbek, zawicie — ipodwika, spodnie i gorsety materialne, czepce, żupany, chustki u pasa), autor zestawia obok siebie poszczegól­ ne wzmianki, objaśnia je, nawiązuje do współczesnego materiału etnograficznego, unika jednak wyciągania wniosków matury ogólniejszej. Trafna intuicja bada­ cza ostrzega go przed zbyt pochopnymi sformułowa­ niami, które, mimo zgromadzenia obfitego, ale bądź co bądź cząstkowego materiału, mogłyby w przysz­ łości olkazać się niesłusznie. Praca Kotuli, stanowiąca rezultat systematycznych poszukiwań archiwalnych podjętych przez etnografa, powinna zachęcić innych do naśladownictwa. Bogate wyniki osiągnięte przez autora rozwiewają m i t o „nie­ opłacalności" badań źródłowych. Etnografia jest nauką historyczną i powinna posługiwać się wszystkimi me­ todami, jakie umożliwiają sięgnięcie w przeszłość. Rss. 125 �IX POWOJENNY KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE Szopka Dudzika (ry*. 1) jest dalszą i bardzo szczęśli­ wą kontynuacją formy zapoczątkowanej w roku 1949 przez tego uzdolnionego szopkarza. Ma ona, jak więk­ szość szopek tego autora, masywną podstawę o lekko nachylonych ku górze ścianach, przypominających ściany starych kamienic krakowskich. Trzy smukłe wieże, z których dwie boczne wzorowane są na wieży ratuszowej, środkowa zaś ma zakończenie wyższej wieży kościoła Mariackiego. Przestrzeń między wie­ żami do połowy ich wysokości wypełnia attyka Su­ kiennic, poniżej której idące od podstaw wież bocz­ nych schody, wzięte z północnej ściany Sukiennic wraz z charakterystyczną wieżyczką. Nowością, którą Dudzik zastosował w roku bieżącym po raz pierwszy, jest całkowite skasowanie w parterze szopki wnęki, przeznaczonej dawniej na jasełka, i wypełnienie tej przestrzeni motywem Barbakanu (ryc. 2). Zabudo­ wując wnękę, zamknął Dudzik niejako cykl rozwo­ jowy szopki krakowskiej, która z przedmiotu związa­ nego ze zwyczajami religijnymi, a później z prawie świeckiego teatrzyku marionetkowego stała się obec­ nie kompozycją plastyczną o celach wyłącznie este­ tycznych. W bramie Barbakanu umieścił Dudzik bar­ dzo precyzyjnie wykonane laleczki, przedstawiające pochód Lajkonika. Szopka utrzymana była w uroz­ maiconej gamie kolorystycznej, nie stroniącej od mocnych akcentów. Srebrną folią wyklejone kopuły oraz narożniki parteru stanowiły dobrze przemyślane akcenty, podkreślając konstrukcję bryły. Ryc. 1. Szopka wykonana przez (1 nagroda). Zdzisława Dudzika W dniu 16 grudnia 1954 r. został rozstrzygnięty zor­ ganizowany przez dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa tradycyjny doroczny konkurs szo­ pek. Na konkurs zgłoszono 29 eksponatów, wykona­ nych przez 28 szopkarzy. Wśród biorących udział w konkursie spotykamy nazwiska wszystkich wybitniejszych szopkarzy kra­ kowskich, jak Franciszek Tarnowski, Zdzisław Du­ dzik, Antoni Wojciechowski, Tadeusz Ruta, Włady­ sław Turski, Aleksander Kudłek. Brakło jedynie zdo­ bywcy jednej z dwóch pierwszych nagród w kon­ kursie zeszłorocznym, Wacława Morysa. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla IX-ego konkursu było pojawienie się szeregu nowych szop­ karzy, którzy w tym roku po raz pierwszy wykonali swoje szopki. Znaleźli się wśród nich zarówno ludzie starsi, np. Kazimierz Kuna, lat 42, jak i młodzi, np. Michał Sarnecki, lat 26, czy też chłopcy w wieku szkolnym. Do tych ostatnich należą dwaj bracia Prze­ worscy: 15-letni Michał i 13-letni Jan, synowie zna­ nego szopkarza, Mariana Przeworskiego, który od wielu lat bierze udział w konkursach. Dwie pierwsze nagrody uzyskali Zdzisław Dudzik oraz Franciszek Tarnowski. 126 Druga z szopek wyróżniona pierwszą nagrodą, wy­ konana przez Franciszka Tarnowskiego, w zasadni­ czych cechach konstrukcji nie odbiega od szopek po­ przednio wykonywanych przez tego autora (ryc. 3). Jest to szopka o dwóch kondygnacjach, z trzema smukłymi wieżami o zakończeniach gotyckich i czte­ rema mniejszymi wieżyczkami umieszczonymi po kra­ jach i w lukach między wieżami gotyckimi. W po­ równaniu z poprzednimi szopkami Tarnowskiego, w których osiągnął on szczytowy rozwój opracowywanej od lat formy, szopka tegoroczna była pewnym cof­ nięciem się. Skromniejsza w architekturze, nieco płaska, o słabo zaznaczonej podstawie — zachowała jednak owe precyzyjne detale, z benedyktyńską cier­ pliwością wykonane z wałeczków naklejołej folii. Szopka, utrzymana w barwach pastelowych, przy du­ żej ilości srebrnej folii, stanowiła całość pod wzglę­ dem kolorystycznym bardzo "^Wysmakowaną, ale w porównaniu z innymi, które wyklejone były papie­ rami barwnymi, niekiedy jaskrawymi, wydawała się trochę mdła. Wśród galerii szopek wyróżniały się na tegorocznym konkursie dwie stosunkowo duże szopki, nadesłane przez Michała Sarneckiego z Kokotowa pod Wie­ liczką oraz Adama Zielińskiego, którzy po raz pierw­ szy w bieżącym roku stawali do konkursu. Szopki ich, wykonane dosyć prymitywnie, wyklejone barw­ nymi papierami, jaskrawymi w kolorze i śmiało ze­ stawianymi, nawiązywały formą i barwą do dawnych szopek krakowskich, obnoszonych przez kolędników przed I wojną światową lub z początkiem okresu międzywojennego, zanim jeszcze rozpowszechniła się w szopkarstwie srebrna i złota metalowa folia. Szopka Michała Sarneckiego (ryc. 4) uzyskała dru­ gą nagrodę, obok szopki Tadeusza Ruty, który w tym roku zaprezentował konstrukcję o pięknych, smuk­ łych kształtach i bardzo dobre rozwiązanie kolory­ styczne (ryc. 5). Trzecie nagrody przyznane zostały Władysławowi Turskiemu oraz Antoniemu Wojciechowskiemu, który i w tym roku powtórzył prawie bez zmian swój model znany od kilku lat. ��Ryc. 4. Szopka wykonana przez Michała (II nagroda). Sarneckiego R. yc Ryc. 5. Szopka wykonana przez щ nagroda). Tadeusza 6. Szopka wykonana przez Aleksandra Rutą Kudłeka. Zeszłoroczny zdobywca drugiej nagrody, Aleksan­ der Kudłek, w bieżącym roku znalazł się wśród na­ gród czwartych. Przedstawił on na konkurs dwie szopki, z których jedna miała stanowić dalszy etap na drodze do zeświecczenia szopki krakowskiej i za­ miany jej na teatrzyk kukiełkowy dla dzieci. Za­ miast rozwijać w dalszym ciągu formę zeszłoroczną, która mogłaby stać się punktem wyjściowym do opra­ cowania świeckiego — ale utrzymanego w stylu szopki krakowskiej — teatrzyku kukiełkowego dla dzieci, Kudłek poszedł po innej drodze, stwarzając kompo­ zycje architektoniczne obce w formie i kolorystyce tradycjom szopki krakowskiej. W większej z dwóch wykonanych na konkurs szopek Kudłek umieścił na wysokości I piętra obszerny ekran prostokątny dla teatrzyku cieni (ryc. 6). Całość sprawiała wrażenie czegoś obcego i nie powiązanego z tradycjami ludo­ wej szopki krakowskiej. Zofia Barbara Fotografował Roman Reinfuss. Głowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b859bcb2349764ed710de6d7dadf012.pdf 1769f0388c632e39e998a4fa05e30b65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:207 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s. 451-562 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWOZDANIA JOZEF RECENZJE GAJEK PODSUMOWANIE Referat I plenarny TEZ MIĘDZYNARODOWEJ POMORZOZNA WCZEJ wygłoszony w dniu w S z c z e' c i n i e. KONFERENCJI 6 września 1960 r. w s tęp. Milenialny charakter Międzynarodowej Konferencji PomorzocLej P.T.L. A. Pomorze w perspektywie historycznej. Tezy autochtonizmu. Kultura pomorska jako pochodna łużyckiej. Rodzimość kultury grobów jamowych na Pomorzu. Rola Gepidów i Gotów na Pomorzu. Rola elementów połabskich w świetle antropologii. Rodzime elementy słowiJańskie 600-12,00 r. Rola Pomorza w X wieku w ujednoliceniu Lechitów. Rola Pomorza w kulturze i gospodarce polskiej. Proces upadku świadomości etnicznej Pomorzan. Periodyzacja dziejów Pomorza. B. P o m o r z e Z a c h o d n i e w ś w i e t l e r e t r o g r e s j i e t n o gr af i c z n y c h. Studia etnograficzne na Pomorzu. Językowe studia nad Połabszczyzną. Językowe studia na Pomorzu Wschodnim. Osiągnięcia językoznawstwa i folklorystyki. Osiągnięcia etnografii'. Osiągnięcia innych nauk. Zagadnienia demograficzne. Procesy adaptacji, akulturacji i integracji autochtonicznej. Plany badań naukowych na przyszłość. Llld •• I \ w s tęp. Obrady M~ędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej dobiegły na plenum i w sekcjach końca. Stajemy przed końcowym aktem prowizorycznego bodaj podsumowania jej wyników. Zaszczyt ten przypadł mi z tytułu przewodnictwa w komisji naukowo-programowej, i z góry przepraszam wszystkich panów referentów, jeśli w pośpiesznej pracy sumującej pominąłem niektóre wyniki. Ograniczony czas podsumowania, niemożność uczestniczenia we wszystkich komisjach, a także późne nadesłanie przez autorów niektórych danych, muszą bodaj w części usprawiedliwić powstałe luki i nieścisłości, które uzupełnimy w szczegółowym wydawnictwie ze Zjazdu. �~52 Konferencja ta - pragnę to na wstępie podkreślić - jest przede wszystkim uczczeniem M i 11 e n n i u m P o lon i a e a zarazem uczczeniem piętnastoletniej rocznicy powrotu Pomorza do Macierzy. Jest także skromnym świętem 55-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a zarazem jego piętnastolecia pracy w Polsce Ludowej. Z kolei parę słów o genezie samej konferencji. Geneza jej wyrosła z głęboko odczuwanych potrzeb intelektualnego środowiska miasta Szczecina, Koszalina i całego społeczeństwa pomorskiego. Już na Krajowej Konferencji Etnografów w Szczecinie, z okazji XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zarysowały się pierwsze pomysły odbycia takiej konferencji. Wyniki obrad, opublikowane zostały w 1959 r. w miesięczniku "Szczecin". Pomysł będący wyrazem wspomnianych potrzeb, dojrzał w postaci wniosku Oddziału szczecińskiego PTL na XXXIV Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1959 r. w Olsztynie. W dyskusji nad wnioskiem podniesiono następujące argumenty przemawiające za potrzebą zwołania takiej konferencji: 1° Pomorze, jak i całość Ziem Zachodnich jest przedmiotem ataków dochodzących do głosu w Niemczech Zachodnich nacjonalistycznych kół rewizjonistów, którzy poprzez polityczne organizacje ziomkostw i przy pomocy usług niektórych uczonych niemieckich, urabiają opinię w Niemczech, a przede wszystkim na Zachodzie - o słuszności swych narodowych roszczeń terytorialnych. Nauka polska, oraz uczeni innych krajów stojący na gruncie postępowej myśli społecznej, winni dać odpór przeciwko zakusom na granicę pokoju Odra - Nysa. Właśnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako organizacja naukowa i społeczna jest powołane do tego celu. 2° Wspomniani uczeni niemieccy, zależnie od sytuacji politycznej i przedmiotu ataków, szermują dwoma rodzajami argumentów; raz powołują się na swe "odwieczne", lub nabyte prawa historyczne, a więc na "odwieczność etnicznego żywiołu germańskiego", czy też niemieckiego na tych ziemiach - wzglę- 453 dnie powołują się na swą pionierską rolę gospodarczą lub kulturalną. Jeśli z tych czy innych powodów taka argumentacja zawodzi, wówczas uciekają się oni do oceny istniejącej rzeczywistości, jakoby w imię interesów Europy, Niemiec, a nawet _ obłudnie - w imię interesów Polski. Interesy te ubiera się w postać rozważań gospodarczych, demograficznych, etnicznych jak np. rozważania na temat mitu "bezdomnych członków ziomkostw". Podkreślić przy tym należy, że te rzekomo narodowe aspiracje i rzekoma troska o całą Europę maskują atak przeciwko demokracjom ludowym, przeciwko ładowi społecznej sprawiedliwości - i że ta właśnie treść stanowi istotną wagę w grach międzynarodowej dyplomacji. Zadaniem Konferencji jest w miarę możliwości o ś w i e t l i ć t e g o r o d z a j u m i t Y n a u k ow e g o d z ą ce w p ok ó j ś w i a ta. 3° Właściwe, naukowe a więc udokumentowane zajęcie stanowiska jest niejednokrotnie utrudnione, gdyż Ziemie Zachodnie, a zwłaszcza Pomorze Zachodnie nie były do II wojny światowej dostatecznie źródłowo zbadane przez naukę polską w zakresie archeologii, etnografii, antropologii, językoznawstwa. Niedostępne były archiwa i materiały. Nauka niemiecka zaś nie zawsze docierała, lub nie zawsze chciała dotrzeć do wszystkich źródeł, zwłaszcza do tych, które nie poświadczały apriorycznych założeń o odwieczności, lub o prawach nabytych prze2. naród niemiecki do tych ziem. Świadczy o tym na przykład traktowanie Pomorza w niemieckich atlasach etnograficznych, czy też studia i monografie nad przemianami narodowościowymi na Pomorzu. Była to historia żywiołu niemieckiego a nie całości społeczeństwa pomorskiego. A przecież takie właśnie jednostronne informacje niektórych uczonych niemieckich stanowią podstawę dla badań zachodnioeuropejskich, dla nauki i publicystyki. Dopiero po II-ej wojnie światowej, to jest w Polsce Ludowej, rozpoczęto systematyczne badania ocalałych z pożogi wojennej pomorskich archiwów. Rozpoczęto badania wykopaliskowe, trwają również badania etnograficzne, językoznawcze zwłaszcza toponomastyczne i badania antropologiczne. Są one �454 jeszcze dalekie od ukończenia i syntetycznego ujęcia wyników, ale już w tym stadium rozwiewają one mit o historycznych prawach narodu niemieckiego do Pomorza, a oświetlają dramatyczny przebieg walki żywiołu lechickiego. Tymczasowe podsumowanie nauki polskiej i konfrontacja wyników z osiągnięciami p o s t ę P o w Y c h u c z o n y c h n i e m i e c k i c h, a także czeskich i innych, pozwoli określić niedobory nauki w zakresie pomorzoznawstwa, co będzie również wartościowym osiągnięciem teoretycznym, mającym swój walor praktyczny. 4° Po II-ej wojnie światowej, Pomorze - jak również przeważna część zachodnich województw polskich stała się terenem masowej migracji, i to w skali tak wielkiej, jakiej Europa nie widziała od czasu wędrówek ludów. Napęczniało więc i województwo szczecińskie i koszalińskie ludnością (około 650/0)z Polski centralnej oraz dawnych kresów (około 25°/(1). Ludność ta osiedlona w innych warunkach geograficznych, różniąca się początkowo w swoich zwyczajach i nawykach przeżywa obecnie intensywny proces integracji i adaptacji, przy czym znamionuje ją młodość i wielka dynamika demograficzna. Cały ten proces migracji, adaptacji i integracji - jest jednym z naJ ciekawszych zjawisk z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a. Jest to nowa rzeczywistość etniczna, której charakter i sens propaganda niemiecka próbuje zniekształcić. Zresztą nie chodzi tu tylko o odparcie nieprzyjaznych opinii niektórych socjologizujących pisarzy i badaczy niemieckich, ani nawet tylko o cele teoretyczne, lecz również o rozpoznanie tych procesów z punktu widzenia nauki dla celów praktycznych, a mianowicie dla celów· naszej aktualnej polityki gospodarczej i kulturalnej. W czasie wspomnianej już dyskusji podniesiono również że Konferencja Pomorzoznawcza winna się stać pomostem dla zacieśnienia stosunków naukowych z postępowymi uczonymi niemieckimi NRD, którzy w oparciu o nowoczesny aparat metodologiczny i światopogląd sprawiedliwości społecznej, przezwyciężyli tradycyjne nawyki nacjonalistycznej nauki niemieckiej i stanęli na gruncie granicy pokoju. 455 Rozważania te zostały przyjęte na marcowej konferencji, odbytej w 1960 roku w Szczecinie, określają~ej. główn~ ~r?blematykę Zjazdu. Sprowadza się ona do zagadmema d z l e J o.w e tn i c z n y c h P o m o r z a, do dziejówetnosu, który był Jedn~ z podstawowych składników narodu polskiego. Z~pi~ł to naJtrafniej XI-wieczny kronikarz kijowski Nestor, zalIczając Polan. Łuticzów, Mazowszan i Pomorzan do Lęchów (Lachów). W okresie tworzenia się narodu i państwa polskiego, a więc w X-tym do XII-go wieku Pomorze i Pomorzanie odegrali du~~ rolę. Jaką? Określały to referaty i dyskusje naszej konferenC)l, utrwalone również w aktualnych wydawnictwach przygotowanych na Konferencję Pomorzoznawczą. Jednakże nasza Konf~rencja Pomorzoznawcza nie może się ograniczać tylko do sP?)rzenia wstecz do odtworzenia dziejów Pomorzan, do okresu Ich prężności i rozkładu świadomości etnicznej, do określenia ich funkcji politycznej, gospodarczej i kulturalnej w stosunku do całej Polski. Równorzędnie do retrospektywnej koncepcji z.jazd~, zarysowała się konieczność spojrzenia na powstałą po II-ej wo~nie światowej n o w ą r ze c z y w i s t ość e t n i c z n ą, w ktorej ponad 400/0 osób urodziło się i wychowało na Pomorzu i dla których ten kraj jest krajem ojczystym, krajem lat dziecinny:~. Pracą ich rąk i umysłów zmienia się Pomorze coraz szybcie~, nabierając ogólnopolskiego kolorytu. Rodzi się sentyment do WSl, miast i miasteczek, patriotyzm lokalny w szlachetnym tego słowa znaczeniu. Badania nad tą współczesną rzeczywistością stwarzają możliwość p r o s p e k t Yw n e g o spojrzenia w przyszłość. A więc przeszłość i teraźniejszość stosunków etnicznych, ich znaczenie dla stabilizacji granicy pokoju na Odrze i Nysie, granicy przyjaźni polsko-niemieckiej, były główną problematyką odbytej Konferencji Pomorzoznawczej. Już na wspomnianych konferencjach wstępnych zdawano sobie sprawę, że chociaż przedmiotem obrad Konferencji Pomorzoznawczej są zagadnienia etniczne, to jednak etnografowie skupieni w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym nie byliby w stanie sami oświetlić kompleksowo tego problemu, to też postano- �456 457 wiono zwrócić się do archeologów, historyków, antropologów, językoznawców i socjologów z prośbą o współudział w konferencji. Na apel Towarzystwa zgłoszono 120 referatów, a nadesłano przeszło 90 prac. Rozmiar nadesłanych materiałów zmusił Komitet Naukowy Konferencji Pomorzoznawczej do podziału obrad na 5 komisji specjalistycznych: archeologiczno-antropologiczną, etnograficzną, historyczną, językoznawczo-folklorystyczną i socjologiczno-demograficzną. Mocny oddźwięk uczonych polskich, czeskich, niemieckich i innych, świadczy dobitnie, że konferencja o takiej problematyce była nie tylko potrzebą Szczecina, ale zamówieniem społecznym całej Polski. Określony profil Konferencji Pomorzoznawczej został szczegółowo przedyskutowany i zatwierdzony na marcowym posiedzeniu organizatorów Zjazdu oraz zaakceptowany przez powołaną w tym celu komisję naukowo-programową. * Problematyka etniczna i etnograficzna, tak w perspektywie progresywnej jak i retrogresywnej przewinęła się przez wszystkie sekcje, zmierzając do oświetlenia minionych procesów historycznych i kul turowych. W rozważaniach archeologicznych raz jeszcze wrócono do problemów pochodzenia i praojczyzny Słowian; skonfrontowano raz jeszcze tezyautochtonistów i allochtonistów; zwolenników i przeciwników słowiańskości kultury łużyckiej. Było to zresztą konieczne po negatywnym ujęciu tego problemu przez H. Ułaszyna i nowej redakcji koncepcji allochtonicznej przez Kazimierza Moszyńskiego. Siedemnaście szczegółowych referatów archeologicznych i antropologicznych znalazło odbicie w referacie prof. dr Józefa K o s t r z e w s k i e g o wygłoszonym na inauguracyjnym plenum. Tu ograniczam się tylko do odnotowania linii generalnych i nowatorskich osiągnięć w zakresie tej tematyki. Stwierdzono więc, że: 1. Kultura łużycka jest niewątpliwie wytworem ludności prasłowiańskiej; świadczy o tym ciągłość zaludnienia i argumenty antropologiczne oraz fakt, że wszystkie fazy tej kultury i wszystkie tej kultury pochodne są zlokalizowane między Odrą - Wisłą· Za tym ujęciem świadczą dane botaniczne, językoznawcze, archeologiczne, antropologiczne a także tzw. "rubież etnograficzna". 2. Stwierdzono, że kultura przeworska, stanowiąca fundament kultury prapolskiej i kultura pomorska wywodzą się z kultury łużyckiej i że jest to ten sam żywioł etniczny, który stanowił substrat kultury łużyckiej. Uwypukliło się to również w referacie M. Sikory na temat zależności i wpływów ceramiki kultury łużyckiej i pomorskiej. Wartościowym wkładem w konferencję był także referat Stefana Wesołowskiego, podsumowujący badania nad osadnictwem grodowym w kulturze łużyckiej; dał on systematyczny przegląd form typów grodzisk, ich rozwoju, oraz stosunków społeczno-gospodarczych ludności użytkującej te grody. 3. Raz jeszcze przewinęła się w referatach sprawa przezwyciężenia m i t u o k u l t u r z e b u r g u n d z k i e j na Pomorzu. Za cenne osiągnięcie naukowe należy również uznać właściwe ujęcie treści, znaczenia i dziejów kultury jastorskiej i określenie jej stosunku do kultury łużyckiej, a zwłaszcza etnicznych skutków jej zaniku. Problematyka ta, zaznaczona w referacie prof. Kostrzewskiego, została szczegółowo rozwinięta w referacie Ryszarda Wołągiewicza. 4. W dalszym ciągu stwierdzono, że kultura wczesno-średniowieczna plemion polskich, jest rezultatem rozwoju i zmieszania się kultury przeworskiej i pomorskiej. 5. Kultura pomorska okresu późno-lateńskiego wczesnego żelaza i okresu wczesno-rzymskiego powstawała z miejscowej grupy kultury łużyckiej, przy czym w obrębie tej kultury rozwinął się pochówek jamowy, wcześniej i niezależnie od pochówku germańskiego, natomiast wykazujący związki z grupą oksywską· W odróżnieniu od reszty Polski, kultura pomorska nie została objęta oddziaływaniem kultury celtyckiej (radlica, żarna rotacyjne, piece garncarskie, hutnicze). Uczeni polscy i szereg Uczonych niemieckich (jak Narr, Egers, Keist, Reinecke i in.) odrzucili tezę a związku kultury pomorskiej z Bastarnami. �458 6. Rola Germanów, to jest Gepidów i Gotów została ujęta jako ważny epizod w dziejach Pomorza; pobyt ich należy do faktów bezspornych (do 180 lub do 250 r. n.e.). Stanowili tu oni warstwę najeźdźczą i panującą nad słowiańskim żywiołem autochtonicznym. Najazdy te wywołały ruchy ludności rodzimej w kierunku Kujaw. Po odejściu w kierunku południowo-wschodnim obcego żywiołu - ludność rodzima kontynuowała swój własny byt i kulturę. 7. Na marginesie tego zjawiska Jan C z e k a n o w s k i podniósł, że ekspansja Gotów ku morzu Czarnemu spowodowała u Słowian zachodnich i wschodnich szereg pożyczek językowych. Należy wnosić, że i kulturowych. W ten sposób potworzyły się powiązania kulturowe, tworzące istotę Słowiańszczyzny Północ-o nej, oraz rozluźnienie starych związków między Słowianami wschodnimi i południowymi. 8. Oiągłość kulturową w nowszych okresach (V i VI wiek) między późnym okresem rzymskim a wczesnym średniowieczem potwierdziła analiza ceramiki i ornamentyki. Niewątpliwie ten sam żywioł etniczny, to jest Słowianie północno-zachodni, kontynuował w obu okresach rozwój tej samej kultury. 9. Nie po raz pierwszy zresztą przedstawił J. C z e k a n o ws k i oryginalną tezę w odniesieniu do VIII-go i IX-go wieku. Na podstawie analizy czaszek z Ostrowia Lednickiego i Kruszwicy oraz Levego Hradca, stwierdzając duże podobieństwo tej serii do składu Słowian Połabskich - twierdzi, że rezultatem ekspansji ludności połabskiej ku południowi i południowemu wschodowi byli na terenach polskich Popielidzi, tak jak w Czechach Przemyślidzi. Autor widzi możliwość dalszej interpretacji, a mianowicie w ruchu alańskich Serbów i Chorwatów ku Bałkanom, właśnie na skutek ekspansji Połabian Meklemburskich, Rzucona koncepcja wymaga jednak dokładniejszej analizy, zwłaszcza określenia czasu pochodzenia materiału kostnego. Na wyszczególnienie zasługują poszukiwania toponomastyczne Wł. Filipowiaka; szkoda jednak, że rozważania te nie są również przedmiotem badań językoznawczych. Czasy późniejsze od X wi·eku były przedmiotem referatów 459 i dyskusji na sekcji historycznej, wśród których całościowe ujęcie dał referat prof. Gerarda L a b u d y. Ciekawe pogłębienie naświetlenia XVI i XVII wieku dały referaty historyków: Wachowiaka, Gierszewskiego i Topolskiego. Na szczególną uwagę zasłużyły także referaty kolegów niemieckich Joachima Mai'a, Giinthera Heidorna i Johannesa Kalischa. Tematyka, sposób jej potraktowania, obiektywizm najwyższej klasy wnoszą w konferencję nieprzemijające wartości - a dodam od siebie - że urzekły i ujęły uczestników Konfeflencji. Nawiązując do Konferencji Pomorzoznawczej z 1957 roku i do fleferatu swego pt. "Rodzime podstawy i obce nawarstwienia kulturowe w okresie feudalizmu" (600-1200 n.e.) prof. L a b ud a stanął na stanowisku tezy autochtonizmu Słowian między Odrą i Wisłą, (Jażdżewski, Kostrzewski, Rudnicki, Czekanowski, Spławiński), - podkreślił, że na Pomorzu, w dorzeczu Odry mamy do czynienia ze zjawiskiem kohabitacji, jako wynik przenikania grup germańskich na słabo zaludnione obszary Pomorza; tworzyły tu one obcojęzyczne enklawy kulturowe. Odejście ludności germańskiej w połowie pierwszego tysiąclecia, wywołało wstrząs gospodarczy i polityczny. Pozostała ludność słowiańska odbudowała życie gospodarcze, przebudowała ustrój społeczny i zmierzała do nowej organizacji politycznej (demokracje wojenne). Szybciej dokonywało się to na gruncie macierzystych ziem Zachodniej Słowiańszczyzny i spowodowało ruch osadniczy w kierunku zachodnim i południowym. Na gruncie tych zjawisk powstało w X W. feudalne państwo polskie. Pomorze jednak opóźniło się w ogólnym procesie tworzenia swego państwa feudalnego, i w tym leży późniejsza jego słabość ekonomiczna i kulturowa, która przyczyniła się w konsekwencji do osłabienia świadomości narodowej i słabszej odporności wobec germanizacji. Pomorze uległo w tym czasie wpływom zewnętrznym: 1) germańskim (Restgermanen, Skandynawowie, Wikingowie) 2) bałtyjskim (w zakresie żeglugi morskiej) 3) polańsko-mazowieckim i czeskim. Na obecnej konferencji profesor L a b u d a w świetnym referacie "Miejsce Pomorza Zachodniego w dziejach Polski" objął �460 problematykę pomorską od X wieku do chwili obecnej. Unaocznił on, iż wiek X był okresem w którym lechickie plemiona bałtyckie i centralne współzawodniczyły ze sobą o stworzenie jednolitego organizmu politycznego. Ostatecznie rola zjednoczyciela przypadła państwu Mieszka I, który w 970 roku włączył Pomorze do państwa polskiego. W sumie uczestnicy konferencji mieli możność poznać wypracowaną przez profesora G. Labudę periodyzację dziejów Pomorza Zachodniego z punktu widzenia znaczenia i funkcji tej dzielnicy w dawnym państwie polskim. Wyodrębnione 4 okresy zostały precyzyjnie scharakteryzowane, posiadają one szczególną wartość dla oceny procesów etnicznych na Pomorzu Zachodnim. Ujmując skrótowo wyróżniono: I. W pierwszym okresie (X-XIII w.) było Pomorze nie tylko przedmurzem Polski i szlakiem wymiany towarowej, ale i czwartym elementem lechickim uczestniczącym pośrednio lub bezpośrednio w procesie dojrzewania świadomości etnicznej tejże właśnie wspólnoty lechickiej. Referat profesora Kazimierza T y m i e n i e c k i e g o oświetlił ten okres historii od strony genezy i ukształtowania się miast pomorskich. Badania nad tym tematem wniosły wiele cennych przesłanek i analogii do zagadnienia prasłowiańskich grodów w Polsce, a nawet początku miast u wszystkich Słowian. Temat ten był również omawiany na sekcji archeologicznej. II. W drugim okresie (od XIV-XVII w.) pomimo rozluźnienia się stosunków politycznych między Pomorzem a Polską, trwa wzajemna zależność w zakresie produkcji wymiany towarowej oraz wymiany dóbr kulturalnych. Należy się spodziewać, że w tym okresie zasadnicza substancja etniczna Pomorza nie doznała poważniejszego uszczerbku mimo, że dynastia, kler, rycerstwo i mieszczaństwo obojętnie lub wrogo odnosiły się do procesu integracji Pomorza z Polską. Choć w okresie tym dominują wplywy gospodarcze i kulturalne niemieckie i mimo infiltracji do miast i wsi osadnictwa niemieckiego, Pomorze w zasadzie jest wtedy wciąż jeszcze przeważnie lechickie. Dużą winę w procesie odpadania Pomorza ponosi szlachta polska, dba- 461 I jącą w istocie o spław produktów rolnych i leś~ych do Szcz~cina a nie o ściślejsze powiązanie Pomorza z panstwem polsklm. Ł;twość reslawizacji osadników słowiańskich w XVI wieku w okręgu kościerskim, wałeckim, człuchowskim dowodzi, że proces germanizacji na Pomorzu Zachodnim nie sięgn~ł .zbyt głęboko. Należy przypomnieć wyniki pracy docenta KaZImle~Za S l a s k i e g o; w Gryfinie w 1250-1350 r. na 447 nazwIsk 150-200 nazwisk nawiązywało do miejscowości rdzennych Niemiec, reszta była słowiańska. W XVI w. używanie języka pomorskiego i udział Pomorza w cechach rzemieślniczych i innych organizacjach, był przedmiotem prawnych zastrzeżeń i dyskryminacji. Ustawienie Pomorzan w niekorzystnej pozycji ekonomicznej, mimo dodatniego w tym względzie znaczenia reformacji, pogłębiło proces germanizacji, a skierowanie energii i działalności politycznej Polski na wschód, a zwłaszcza polityka inflancka (być może słuszna w tym okresie) stały się obiektywną przyczyną wyłączenia się Pomorza z orbity polskiej. Pod koniec drugiego okresu ludność była dwujęzyczna, ale opanowanie języka niemieckiego przez chłopów było słabe. III. Trzeci okres obejmujący wiek XVIII, XIX i XX do II wojny światowej cechuje nikły społeczny, ekonomiczny i kulturalny wkład Pomorza do pozostałych ziem polskich (zwłaszcza w okresie rozbiorów). Gospodarka kapitalistyczna w Niemczech, pozostawiła Pomorze na marginesie industrializacji, osłabiała je na rzecz rdzennych obszarów niemieckich, zwłaszcza na rzecz Nadrenii. Pomorze stało się okręgiem rolniczym, z ostro zarysowującymi się przeżytkami feudalizmu, ale stało się zarazem bazą wypadową imperializmu i militaryzmu pruskiego na wschód. Pomorze dostarczało głównie materiału ludzkiego dla poczynań militarnych, stąd rozbudowa sieci komunikacyjnej. Ale przede wszystkim ten okres cechuje świadoma, konsekwentna w najdrobniejszych szczegółach polityka g e r m a n i z a c J i, prusaczenia ludności rodzimej. I należy podziwiać, że mimo wszelkich represji świadomość etniczna, język, poczucie odrębności regionalnej i coś w rodzaju lokalnego patriotyzmu utrwaliło się i przechowywało. Na Pomorzu Wschodnim był to atak �463 462 skierowany przeciw Słowińcom, Kaszubom, Borowiakom i Kociewiakom. Droga prowadziła przez tworzenie latyfundiów junkierskich i nasilenia osadnictwa niemieckiego. Ale i ta polityka germanizacyjna uległa załamaniu w postaci "Ostf1uchtu" na rzecz coraz bardziej uprzemysłowionych prowincji Niemiec Nadrenii i Westfalii. W krótkim czasie zaistniała potrzeba nowych sił roboczych, zaznaczyło się to w postaci emigracji rolnej w międzywojennym dwudziestoleciu. Warto tu dodać, że eksterminacyjna polityka pruska dążyła do zacierania śladów słowiańskości. Osobne zarządzenia regulowały w szczegółach normy (np. budowlane); zacierały one stary słowiański charakter różnych dziedzin życia kulturowego a narzucały wzory obce. Stan ten rysuje się ostro w materiale etnograficznym. Na marginesie pozwalam sobie zwrócić uwagę, że np. w "Niemieckim Atlasie Etnograficznym" rejestrowano tylko celowo dobrane zjawiska kulturowe na Pomorzu a pomijano niekorzystne, z punktu widzenia pruskiej polityki kulturalnej zjawiska wiążące kulturę tego obszaru z kulturą reszty ziem polskich. Tym procesom wynaradawiającym szły na rękę również i tutejsze władze kościelne. I tak w II poło XIX w. milknie w kościele język polski w Główczycach, Lęborskiem i Bytowskiem, a granice świadomej Pomorszczyzny cofają się na wschód do Gardna, Słupi, Lęborka. Ostatecznie po tragicznym roku 193~ i 1939 zarysowały się plany wysiedlenia całej ludności pomorskiej i kaszubskiej. Zostały one jednak na szczęście przekreślone zwycięstwem oręża radzieckiego i polskiego. Zwycięstwo to a także korzystniejsze warunki stworzone przez industrializację Niemiec Zachodnich wytworzyły nową sytuację polityczną i społeczną na Pomorzu. * Okres od 1945 r. do chwili obecnej cechują ogromne przesunięcia demJgraficzne. W ramach gospodarki socjalistycznej przebiegają procesy adaptacji ludności do warunków zastanych, zjawiska integracji regionalnej i integracji Pomorza w organizm Ludowego Państwa Polskiego. Periodyzacja Gerarda L a b u d y staje się ważnym instrumentem nie tylko w poszukiwaniach historyków, ale także etnografów i socjologów oraz wszystkich uprawiających prace pomorzozna wcze. Retrospektywne spojrzenie na problem etniki Pomorza prze.winęło się i w innych sekcjach, jak np. w sekcji etnografic~ne~. Na uwagę zasługuje referat Agnieszki D o b r o w o l s k l e J. A. Dobrowolska widzi np. na Pomorzu Zachodnim dwa typy budownictwa: a) szerokofrontowe - 3-izbowe - które włącza do strefy uralskiej (Europa wschodnia, Ural, Syberia-Bałkany) . b) wąskofrontowe - łużyckie (1200 p.n.e. Buk p. BerImem). Za element wiążący uważa "czarną izbę" i nazwę sieni "dom" nawiązujący do bałtyjskiego numas, namas. Autork~ nawi~zuje to budownictwo do kultury ceramiki grzebykowe]. ~wa.z~ również, że szereg zjawisk ciągnie się pasem od zaodrzansklej Darżycy w głąb Żmudzi i Litwy. A. Dobrowolska zaliczyła do tego słowiańsko-bałtyjsko-fińskiego zespołu takie zjawiska k~l~ turowe jak: białe czółka, krajkę tkaną na deseczce tkackIe), soszkę do plecenia pasków, ażurową przęślicę łopatkową. Zasięg tych zjawisk przekracza Odrę i obejmuje Łużyce. oraz .dorzec~e Połabszczyzny. Dodam od siebie, że tego rodzaju tWIerdzema wymagają dużej ostrożności, gdyż nie zawsze świadczą one o autochtoniźmie określonego żywiołu etnicznego i jego ciągłości, nie zawsze świadczą o ruchach migracyjnych, ale często bywają śladem chwilowego najazdu lub kontaktów handlowych. Krzysztof Kwaśniewski w studiach nad budownictwem, wyodrębnił terytorium Słowian północno-zachodnich, na podstawie zasięgu: palenisk, szerokich kominów, braku chałup z sienia~i na całą szerokość chałupy (i z dworna wejściami), występowama pieca piekarskiego w chałupie. Koncepcje te nie są we wszystkim nowe, wspomniała o nich i A. Dobrowolska a także powierzchownie porusza tę kwestię literatura niemiecka i polska. Studia Jadwigi Kucharskiej nad kaszubskimi maszoperiami rybackimi obejmują krótki okres między końcem XIX wieku a pierwszą połową XX w. Doskonałe opisy form i funkcji tych �464 465 organizacji, ich terytorialne zrozmcowania będą stanowiły punkt wyjścia dla studiów porównawczych, i być może otworzą drogę do wniosków typu etnogenetycznego. Należy sobie życzyć, aby ta tematyka jak najszybciej stała się przedmiotem dalszych poszukiwań i studiów. Przekonywająco wypadły uwagi Janusza B o h d a n o w ic z a oparte o polską i niemiecką kartografię etnograficzną, oraz o moje i Tadeusza Wróblewskiego próby ujęć syntetycznych. Biorąc pod uwagę całość tej problematyki, należy stwierdzić, że Pomorze w świetle materiałów etnograficznych: a) odcinało się swoją odrębnością od reszty obszaru niemieckiego, b) że ta właśnie odrębność była spadkiem słowiańskości kultury Pomorzan. Oczywiście studia te wymagają dalszego pogłębienia historycznego i etnograficznego, 00 jest postulatem najbliższej przyszłości m. inn. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Podobne zresztą rezultaty przyniosły i rozważania językoznawcze, ż,e wymienię referaty Ch. Winter. Z wybitniejszych referatów sekcji etnograficznej wymienić należy referat dra P a e s c h a z Berlina i referat dr Agnieszki D o b r o w o l s k d. e j, * ujmujące zjawiska etnograficzne w próbę syntezy. Z dyskusji wynika, że istnieje potrzeba dalszej współpracy z naszymi kolegami z Niemieckiej Republiki Demokratycznej (część rybaków znad Zalewu Wiślanego przeniosła się z całym inwentarzem na Rugię) zarówno nad inwentaryzacją zjawisk kulturowych, jak i konieczność współpracy w zakresie konstruowania syntezy, którą interesują się tak żywo oba narody. Wzajemna konfrontacja wyników winna zagwarantować daleko posuniętą bezstronność w ocenie historii etniki Pomorza. Etnograficzny charakter posiadał również niezwykle cenny referat Barbary Szydłowskiej-C e g lowe j * wygłoszony w sekcji językoznawczej - posunął on naprzód wiedzę o Połabianach. Nie sposób wejść w szczegółowy rejestr omówionych na naszej Konferencji problemów, ale podkreślić z całym uznaniem należy dorobek sekcji folklorystycznej. Poza kapitalnym oświet• Gwiazdką oznaczono referaty drukowane w t. 48 ••Ludu", leniem genezy i charakteru bajki słowińskiej, na szczególne wyróżnienie zasługują analizy legend i bajek oraz podań po~ morskich wygłoszone przez dr Waltraud Woe 11 er * i Charlottę H i r s c h w których pokazały one swój dorobek i warsztat naukowy oparty o marksistowską teorię. Rozważania językoznawcze nawiązywały do dotychczasowych wyników Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o i Tadeusza M i l e w s k i e g o. Zilustrowały one wielkość wysiłków nauki polskiej na odcinku pomorzoznawstwa. Odnotowano również ciekawsze pozycje niemieckie. A dalej na uwagę zasługuje referat T. Jeż o w e j, który jest próbą rewizji dawnych stanowisk w obliczu nowych faktów - dotyczy to głównie podziału dialektologicznego Połabszczyzny. Autorka nie widzi podstaw do wyodrębnienia mniejszych całości dialektycznych. Należy jednak mieć wątpliwości czy w rzeczywistości skomplikowanej strukturze plemiennej Połabian ni'e odpowiadały wogóle żadne zróżnicowania gwarowe. Jest to niewątpliwie postulatem dalszych badań na ten temat. Sądzić wypada, że w najbliższych czasach prace językoznawców profesora W. Kuraszkiewicza, B. Szydłowskiej-Ceglowej, J. Piłatowej, M. Radłowskiego i S. Reczka, a przede wszystkim prace Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Polańskiego nad słownikiem etymologicznym połabskim, wniosą nowe punkty widzenia. W zakresie studiów językoznawczych, za istotny wkład należy uznać rozbudowanie przez St. G i e r s z e w s k i e g o tezy F. Lorentza o dawnym zasięgu Słowińców w XVI w., a mianowicie o tym, że w XIX i XX w. enklawa słowińska w rejonie Łeby, Gardna i Smołdzina jest resztką większej całości. Słowińskim był również powiat bytowski - jak tego dowodzi język Krofeya i tekst nożyński (1668 r.). Dopiero w XVIII w. klin osadnictwa niemieckiego wbił się między powiat bytowski oraz ziemię słupską i lęborską. To rozluźnienie spowodowało zbliżenie gwarowe między rejonem Gardno - Łeba. Zwłaszcza odkrywczy charakter posiada praca B. C e g lowe j, która w kategorii Worter und Sachen, rozpatrzyła słownik połabski. Jest to właściwie p'róba rekonstrukcji kultury połabskiej w oparciu o materiał Lud, t. XLVIII 30 �467 466 słownikowy z XVIII w. Przy tej okazji autorka zbadała i procentowo ujęła ilość zapożyczeń w języku połabskim. W świetle tej pracy okazało się, że zapożyczenia objęły głównie rzeczowniki, natomiast o połowę mniej czasowników i przymiotników. Zapożyczenia językowe objęły budownictwo, odzież, sprzęty, zabiegi o czystość, a dopiero na końcu słownictwo związane z obróbką włókna oraz inne zjawiska. Konferencja raz jeszcze unaoczniła, że język kaszubski jest jednym z ogniw w grupie lechickiej, ale najbliższym językowi polskiemu (Hilferding, Baudouin de Courtenay, Nitsch, Spławiński, Stieber, Popowska-Taborska). Referat Rzetelskiej i Zieniukowej wykazał wielki rozwój badań nad gwarami kaszubskimi i ich stosunkiem do gwar polskich. Stwierdza on kurczenie się obszaru gwar kaszubskich na rzecz kociewskich. Badania dotyczyły również procesów językowych wywołanych działalnością germanizacyjną w XIX i pocz. XX wieku. Do dialektu północno-kaszubskiego i bytowskiego zbliżyła się gwara południowo-kaszubska (Kościerskie i Chojnickie). Wcześnie też zanikł w Bytowskiem etnonim "Słowińcy·'. Przed nauką polską stoją w najbliższym czasi,e ważne zadania oświetlenia monografii języka połabskiego i dalsze studia nad akcentem połabskim i zapożyczeniami obcymi. * Drugie niejako oblicze Konferencji Pomorzoznawczej zwrócone było ku istniejącej rzeczywistości, ku rwącemu strumieniowi chwili obecnej, która otwiera perspektywę na przyszłość. Szczególny wyraz znalazło to w referatach i dyskusjach sekcji etnograficznej i historycznej. Już referat Gerarda Labudy zawierał w sobie otwarcie tej problematyki w stwierdzeniu - że nie tylko zwycięstwo orężne radzieckie i polskie było przyczyną istniejącego stanu rzeczy, ale że i poprzednia gospodarcza polityka niemiecka stworzyła warunki do tego, co określał termin "Ostflucht", a polska fala osadnicza po II-ej wojnie światowej była kontynuacją robotniczej emigracji na Pomorze Zachodnie. Problem ten został szczegółowo omówiony w referacie B. D o P i e r a ł y i A. P o n i a- t o w s k i e j; jednakże najmocmeJszy akcent położyli koledzy niemieccy: Prof. Gunther H e i d o r n, Joachim M a i * i Johannes K a l i s c h. Z pozycji marksistowskich z ogromną odwagą osobistą - być może nawet w sposób niekiedy dra.styczny ale męski, nie ograniczyli się oni do stwierdzeń faktografIcznych, ale zajęli się oceną polityczną i moralną tendencji politycznych i pseudo-naukowych panujących w Niemczech Zachodnich -. stojąc na gruncie pokoju na Odrze i Nysie. Dalec! o~ uprze)~o~ ściowych, gładkich form i zdawkowych odpowled~ r ~ u c III oni światło na współczesne zagadnIenIa Pom o r z a, na aktualną, polityczną stronę tej problematyki, co pozwala nam trafnie ocenić wypadki berlińskie, ni~~~l z ostatnich godzin. W imieniu więc Prezydium KonferencJI l własnym składam naszym kolegom niemieckim podziękowanie w tym przekonaniu że słowa ich stanowią właściwy pomost przyjaźni polsko-nie~ieckiej. Sądzę też, że jest to również opinia wszystkich uczestników naszej Konferencji. Problematyka pomorska współczesnej rzeczywistości została podsumowana przez profesora Józefa B u r s z t ę w jego referacie plenarnym, ukazującym istotę procesów adaptacyjnych i integracyjnych na obiektywnym etnograficznym materiale kulturowym. W sposób zwięzły pokazał on, jak w faktach kultu~ rowych przełamują się procesy migracyjne jak przechodzI proces ścierania się "nowego ze starym". Tkwi więc w jego referacie wskazówka metodyczna dla dalszych etnograficznych badań terenowych i metod opracowywania materiałów. Podobne wartości tkwiły również w referatach innych etnografów, jak prof. Marii P r u f f e r o w e j, J. K u c h a r s k i e j, Z. B a t o r o w i c z a i J. J e c h a. * Rozważania socjo-etniczne opierają się na ocenie stosunków demograficznych. Na wstępie więc musimy rzucić okiem na strukturę ludności pod względem miejsca pochodzenia i ze względu na strukturę wieku, gdyż w różnych tych grupach procesy adaptacji, integracji i akulturacji przebiegają inaczej. Inna była struktura wieku ludności na dawnych kresach Polski, a inna ludności Polski centralnej - tę ostatnią cecho- �469 468 wała młodość. Pierwsza - ostrzej przeżywała trudności adaptacji, dla drugiej nie istniał przymus pobytu na tych Ziemiach natomi;:lst istniało oparcie w powiązaniach rodzinnych z Polsk~ centralną. W sumie Pomorze Zachodnie wchłonęło w siebie 17% repatriacji z dawnych Kresów Polski, które stanowi przeciętnie okoł~ 28010 ~ud~ości Pomorza. Ludność ta głównie osiedliła się w ~Ia.stach 1 m~asteczkach i w znacznym stopniu utrzymuje się z zaJęc pozarolniczych. .~o II-:j wojnie światowej Pomorze osiągnęło 2,5 mln. ludn~scI, to J.est około 25010 ludności pochodzącej z dawnych Kresow Polskt a około 65010 z Polski centralnej. Stało się więc Pomorze Zachodn~e t:renem intensywnego osadnictwa, które wywołało nowe ZjaWIska w zakresie demografii a nawet antropogeogra~ii, języka i ~ultury. Widzimy tu mieszanie się różnych typow antropologICznych, różnych dialektów polskich i róż~ych elementów kultury materialnej, społecznej i duchowej. od względem antropologicznym - jak to wykazał referat prof. Adama. Wan k e g o i badania prof. Franciszka Wok r o ja stało SIę Pomorze prowincją subnordyczną, w której dwa pods~awowe el:menty polskie nordyczny i laponoidalny równoważą SIę. NatomIa~t element śródziemnomorski należy tu do mniejszych przy~meszek.. :Vynika z tego - jak zauważył profesor W ~.n k e,. ze lu?nosc Pomorza Zachodniego jest taka jak ludnosc całej PolskI, z pewnym nieznacznym przesunieciem w kierunku nordycznym. . . Na ~o~~rzu Wschodnim przesiedlenia nie odegrały tej roli I były IlosClOWOsłabsze. W zasadzie ludność szła tu z Kaszub Kociewa, Borów Tucholskich, Krajny i Wielkopolski. W sumi~ Pomorze Wschodnie zachowało swój charakter formacji typu ko~tynent~l~e~o .0 przewadze komponenty nordycznej nad laponOIdalną I srodzIemnomorską. Badania Franciszka Wok r o j a pokazały natomiast, że stosunkowo dobrze zachowała się ludność I:0morska w rejonie Łeba - Grodno; posiada ona skład 48010 nordyków - 22%, laponoidów, 18010 śródziemnomorskich i 12010 armenoidów. Spróbujmy zatem przeprowadzić roboczą syntezę, aby uJąc nową rzeczywistość społeczną i etniczną na Pomorzu. Cechuje H: 1c Intensywniejsze przeżywanie procesów związanych z rewolucją społeczną w Polsce Ludowej, toteż silniej są tu odczuwane ogólne przeobrażenia społeczne niż w Polsce centralnej. 20 Czynnikami potęgUjąCyml tę intensywność jest nowe środowisko geograficzne, rzutujące na kompleks zajęć agrarno-technicznych; (idealizacja dawnych stosunków). Rozpad dawnych więzi sąsiedzko-rodzinnych. Różnice gwarowe, obyczajowe, kulturowe mieszkańców wsi i miast. Utrata dawnych autorytetów lokalnych i nadrzędnych (brak zdecydowanej, wyraźnej opinii publicznej). 3° Konflikty na temat roli społecznej i roli stereotypów kulturowych między ludnością zastaną i przybyłą z Polski centralnej, oraz ludnością z dawnych kresów Polski. 40 Jako nowe zjawisko należy podkreślić tworzenie się nowych więzi sąsiedzko-rodzinnych (referat Marii K w a ś n i e ws k i e j, problem małżeństw mieszanych), które jednak nie odgrywają dawnej roli, są słabsze - natomiast tworzą się nowe więzi na płaszczyźnie wspólnej pracy, wspólnych zainteresowań kulturowych, na płaszczyźnie zawodowej lub światopoglądowej. 50 Największą siłę integracyjną stanowi język polski i świadomość narodowa. Niewątpliwie jednak pewną rolę na stabilizacjęzjawisk wywiera również i czynnik negatywny, jakim jest propaganda rewizjonizmu ze strony Niemiec Federalnych. 6° Pomorze cechuje duża młodość w sensie demograficznym, a co za tym idzie, ogromny przyrost naturalny (zwłaszcza miasto Szczecin). 7° Należy dobitnie podkreślić, że w ostatnim S-leciu znacznie osłabły na Pomorzu antagonizmy regionalne, a natomiast tworzą się nowe formy współdziałania gospodarczego a nawet lokalnego patriotyzmu. Czynnikami wzmagającymi ten proces to między innymi: a) industrializacja, b) urbanizacja, c) działalność szkoły oraz d) wynik małżeństw mieszanych. 8° W nowym pokoleniu, począwszy od roczników 1935, a sta- j �471 470 nowiących około 40% ludności Pomorza, konflikty na tle różnic pochodzenia społecznego prawie nie istnieją, a proces adaptacji i integracji dobiega tu do pomyślnego zakończenia. 9° Zjawiska te przebiegają łatwiej w skupiskach bardziej jednolitych pod względem pochodzenia ludności. 10° Procesy wyrównawcze w zakresie dialektów, kultury materialnej, społecznej i duchowej, oraz w zakresie sposobów gospodarowania i obyczajów przebiegają różnie i do różnych prowadzą rezultatów w rozmaitych skupiskach Pomorza - zależnie od składu ludności i jej pochodzenia. Trudno narazie mówić o więzach nadrzędnych, o podporządkowaniu się lub tworzeniu się większych jednostek terytorialnych w sensie zróżnicowania kulturowego. Można jedynie stwierdzić, że Pomorze zostało zaabsorbowane jako integralna część Polski czemu towarzyszy ogólne i żywe zainteresowanie przeszłością jego. CzynniKiem wiążącym są wszelkie centralne inwestycje gospodarcze, bytowe i kulturowe - i na tej właśnie płaszczyźnie obserwuje się zjawisko krystalizowania nowych, szerszych zbiorowości regionalnych. Na koniec - należy za referatem Zygmunta D u l c z e ws k i e g o podkreślić, że na Pomorzu występuje zjawisko a u t oc h t o n i z a c j i ludności, które objęło już prawie połowę tej ludności, zwłaszcza tu urodzonej, lub wychowanej. Przejawia się to w powstawaniu miejscowych już tradycji lokalnych, w których znaczną rolę odgrywa problematyka morska. . W trudnych warunkach zniszczeń wojennych, przebudowy społecznej, przetasowania się zawodowego ludności, przesuwania się różnych wartości kulturalnych - ludność Pomorza opanowała tu po 15-tu latach całokształt życia gospodarczego - jak nam to świetnie zilustrował referat profesora M a łka: a) problematyka zagospodarowania morza i wybrzeża została tu dobrze już opracowana, b) ludność opanowała technologię rolniczą i z tym związane również zagadnienia budownictwa, (wielkości zagrody, przysposobienia gleby i narzędzi pracy). Wspomniane opanowanie elementów zastanych było w dużej mierze związane z uprzemysłowieniem Pomorza i zaopatrzeniem rolników ~ nowy sprzęt. Skutkiem tego zagadnienie opozycji do .tego co. ~ę "zastało" nie jest już elementem zasadniczym - Jest to JUz tylko margines przeżywających się form. . . Tezę tę w znacznym stopniu potwierdzają także studIa MIkołaja L a t u c h a nad wewnętrznymi migracjami na Pomorzu w latach 1955-1959. Studia te wskazują, że spośród repatriantów w tym okresie - 910f0ludności miejskiej, a 8:% lu?ności wiejskiej dotrwało na miejscach pierwszego oSledlem~. Większą ruchliwość wykazała tylko ludność z 'Polski centralneJ, r;atomiast żywioł repatriacyjny był z konieczności elemente~ ustabilizowanym - chociaż ciężej przeżywał proces adaptacJI i był oporniejszy w procesie integracji. podobne wy~~i pr.zyniósł również referat A. P a we ł c z y ń s k i e j, omawIaJąceJ przemiany społeczne i gospodarcze na Pomorzu Wschodnim we wsi Kluki _ oraz wyniki badań nad społecznością przeprowadzone przez J. Ś l i z iń s k i e g o (Słowińcy i ich podania). Słowińcy zresztą jako ludność reliktowa przetrwała na obszarze Pomorza. W problematyce konferencji Pomorzoznawczej ~yli oni 'p0trakt.o~ wani specjalnie pieczołowicie. Referaty przynIosły wIadomoscl o ich resztkach w Gardnie, Klukach, Smołdzińskich i Zelaznych - o ich języku i toponomastyce, ich zajęciach. ry~a~kich. J. Śliziński w oparciu o własne badania opracował rowmez folklor słowiński stwierdzając jego powiązania z folklorem kaszubskim. Waito tu dla etnografów podkreślić, że etnonim Kaszubi" odnoszą Słowińcy do siebie, a Kaszubów określają j'uż jako Polaków. Załamanie się świadomości etnicznej tej grupy _ to dzieje ostatniego półwiecza - co wyjaśnił nam dobrze referat profesora B a t o w s k i e g o. * Odnośnie tych wszystkich procesów społecznych typuetnicznego, które rozgrywają się w naszych czasach, w szczegółowych referatach, przy omawianiu konkretnych zjawisk formuło~vano niejednokrotnie uwagi i oceny krytyczne. Były one dalekie od uogólnień i łatwizny. Stwierdzono tylko, że całość procesu stabilizacji ludności rozwija się w pożądanym kierunku, że two- �472 rzy się zwarta społeczność pomorska i ten fakt ma wielki ciężar polityczny. Stwierdzono również istnienie kilku podstawowych potrzeb nauki w zakresie pomorzoznawstwa, a mianowicie: 1. Zasób mater~ałów - (relikty dawnej kultury z Pomorza Zachodniego) jest jeszcze niedostateczny, to też wymagane są gruntowne badania nad problematyką etniczną i etnograficzną 2. W zakresie socjologii obserwujemy również niedobór bada:'! szczegółowych a trafne niekiedy uogólnienia, dotyczą raczej Pomorza Wschodniego niż Ziem Zachodnich. Wymaga to długofalowych badań również na terenie Pomorza Szczecińskiego i Koszalińskiego. 3. Należałoby pomyśleć o warunkach dla przeprowadzenia badań kompleksowych w kilkunastu wsiach i miasteczkach WEdług jednolitego planu ze współudziałem socjologów, etnog~afow, ekonomistów. 4. Stwierdzono ogromne osiągnięcia archeologów. Na tym ~cinku odczuwa się szczególnie prężność młodego naukowego srodowiska szczecińskiego. Słuszne są ich postulaty prowadzenia d~lszych wyk?palisk, któreby pozwoliły zbadać głębiej procesy hIstoryczne, me tylko od strony etnicznej, ale również od strony stosunków sił produkcyjnych. Moim zdaniem - należy w następny~ okresie położyć również akcent na problemo~e ujęcia narastaJących materiałów. 5. W zakresie naszego językoznawstwa zaznaczył się niedobór zakresie badań nad dialektami zachodnio-pomorskimi, są one mkłe ..w, po:ównaniu z badaniami nad językiem np. Połabian, Słowmcow l Kaszubów. W. ? Najwię~sze braki istnieją w zahesie folklorystyki. Na tym OdCI?ku st~d~a kolegów niemieckich wyprzedzają naukę polską. Takle choclazby osiągnięcia stwierdzające że bohaterami baśni i podań połabskich i pomorskich są w zasadzie chłopi _ a w niemieckich królowie i książęta - jest bardzo znamienne. Brak p.rawie poszukiwań nad folklorem przeniesionym i tworzącym . SIę ~a tych ziemiach po wojnie. Jest to wskazówka dla planowama na przyszłość. 473 :" ;', 7. W zakresie badań antropologicznych odczuwa się brak powiązań z wynikami poszukiwań etnograficznych i socjologicznych. 8. Natomiast nie wydaje się słusznym mówić o deficycie badań historycznych. W ośrodkach szczecińskim a szczególnie poznańskim i toruńskim bujnie kwitnie i rozwija się - i to należy podkreślić z całym uznaniem - wszechstronny plan badawczy w zakresie naukowego zinterpretowania dziejów Pomorza. J edynie w zakresie historii najnowszej dorobek jest może nieco mniejszy, co zaznaczono i w czasie obrad i widać to z bibliografii. To samo odnosi się i do historii gospodarczej. 9. Odczuwa się ni'€dostatek współpracy socjologów z etnografami, a także widać konieczność nawiązania żywej współpracy i wymiany pracowników naukowych N.R.D. i Polski. Sądzę, że naszkicowane w ogromnym skrócie wyniki naszej Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej powinny stać się podstawą opracowania wypisów pomorskich dla nauczycieli i oświatowców, a może i uczniów starszych klas licealnych. Uwagi końcowe Sprawa ośrodka naukowego, którego zadaniem byłoby kontynuowanie a może raczej planowanie i organizowanie placówek badawczych na terenie Szczecina - mającego za zadanie opracowanie problematyki pomorzoznawczej była poruszana już kilka razy i na zebraniach poszczególnych sekcji naukowych jak też i wśród członków Komitetu Naukowego i Organizacyjnego. Czasowo mogłoby to być przedłużenie prac Komitetu Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Pragnąłbym też na zakończenie wyrazić gorące podziękowanie tym, którzy włożyli ogromny trud w zorganizo'Nanie tej il1:iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. W pierwszej mierze dziękuję Kolegom z Niemieckiej Republiki Demokratycznej z profesorem Heidornem na czele, dalej wszystkim naszym gościom zagranicznym, którzy wzięli tak istotny udział w naszych obradach. Dziękuję też najgoręcej naszym gospodarzom i władzom - Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Szcze- �474 475 cinie i Koszalinie oraz Miejskiej Radzie Narodowej, bez udziału których nie moglibyśmy tak szeroko i intensywnie poświęcić czas na obrady. Dalej wszystkim naszym bratnim organizacjom naukowym i społecznym a w szczególności Towarzystwu Naukowemu w Szczecinie oraz Instytutowi Zachodniemu, Towarzystwu Rozwoju Ziem Zachodnich na koniec Oddziałowi Szczecińskiemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie potrafiłbym może wymienić wszystkich tych zasłużonych osób, które przyczyniły się i współpracowały z nami. Składam uczestnikom Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej naj gorętsze podziękowanie. SOWIETSKAJA Moskwa, A. J. krestjanskogo R o b a k i d z e: ETNOGRAFIJA, 1961, z. 1, str. Nowy je czerty 29-40. sowremiennogo gruzinskogo żiliszcza. Autor dzieli tradycyjne budownictwo wiejskie Gruzji na trzy typy odpowi'adające trzem etnograficznym regionom Gruzji: Górna Gruzja, Kolchidzka nizina i Wschodnio-gruzińska równina, różniące się między sobą gospodarczo-kulturalnymi warunkami. 1. Pierwszy typ wielopiętrowego kamiennego budynku przedstawiał sobą kompleks mieszkalnych i gospodarczych pomieszczeń skupionych pod jednym dachem. Tego rodzaju zabudowanie było uwarunkowane typem gospodarki, w której dominowała hodowla bydła połączona z uprawą roli i rodzinno-społecznym układem. Mieszkańcy tego typu zabudowań byli raczej skupieni, a zagroda nosiła charakter obronny (z wieżą w obrębie zabudowań). 2. Dom drewniany z dwuspadowym dachem i paleniskiem w centrum, gliniana podłoga, z dachem pokrytym trzciną błotną charakterystyczny był dla terenów Gruzji zachodniej. Pomieszczenia mieszkalne i budynki gospodarcze stanowią oddzielne elementy w różny sposób lokalizowane w obrębie zagrody. Rzecz prosta, że odpowiada mieszanej formie gospodarki z dominantą hodowli bydła oraz patriarchalnej strukturze rodzinnej. 3. Trzecim typem budownictwa jest tzw. dobrazi, charakterystyczny dla wschodniej Gruzji. Budynek tarasowy, z glinianym dachem, podłogą z ubitej ziemi i centralnym ogniskiem, pod otworem dymowym. Ten typ budynku był związany z wysoko rozwiniętą uprawą roli, hodowlą bydła i wielką rodziną patriarchalną. Kompleks budynków mieszkalnych i gospodarczych stanowi jednolity i zwarty kompleks pomieszczeń. Pod wpły- wem zmian ustrojowych, kolektywizacji gospodarstw i wzrostu poziomu kulturalnego ludności Gruzji, dawne budownictwo podlega przemianom, które polegają na oddzielaniu budynków mieszkalnych od pomieszczeJ"l gospodarczych, zastępowanie podłogi glinianej podłogą drewnianą, oraz na konstruowaniu sufitu drewnianego, a dawne palenisko i otwór dymowy związano z przewodem kominowym. Podział powierzchni mieszkalnej na poszczególne pomieszczenia w dużym stopniu sprzyja wypieraniu przeżytków z patriarchalnego ustroju w wewnętrznych stosunkach rodziny, a także zanikaniu rozlicznych przesądów, związanych ongiś z centralnym paleniskiem i innymi wspólnymi częściami budynku. Dawne osiedla skupione bezplanowe zamienia się w wielodrożnice; budownictwo organizuje się wzdłuż dróg. K. G. G u s l i s t y j, W. F. G o r l e n k o. O pieriodizacii istorii. Ani praca Pypina (z 1891), ani prace M. O. Koswiena (z 1956 r.) czy Tokarewa (1955 r.) nad historią etnografii rosyjskiej i ukraińskiej, nie stanowiły ostatecznego osiągnięcia zwłaszcza jeśli chodzi o periodyzację etnografii powiązaną z istotnymi procesami historycznymi. W wymienionej w tytule rozprawie, autorzy oparłszy się na analizie historii etnografii Ukrainy, wydzielili trzy okresy etnografii: feudalizm. kapitalizm i okres radziecki; okresy te z kolei dzielą oni na szereg podokresów. Okres feudalizmu należy podzielić na trzy podokresy: pierwszy od mniej więcej XV w. do połowy XVII w. Był to czas powstawania narodów. Obejmował lata 1648-1654, a więc lata wojny wyzwoleńczej i historyczny moment zjednoczenia się Ukrainy z Rosją. W okresie tym zainteresowania etnografią ukraińską mają charakter epizodyczny. W kronikach Kratkaja Kijewskaja, Gustynskaja, tzw. Lwowskaja i Ostrożskaja można obok materiałów historycznych znależć i etnograficzne, ponad to w literaturze polemicznej szczególnie w wystąpieniach I. Wyszyńskiego znajdują się informacje o kulturze ludowej Ukrainy. Zainteresowanie kulturą i bytem Ukraińców mają swój wyraz wśród uczonych Europy Zachodniej, chociażby w pracach Włocha Alberta Campenze lub Francuza Guillaume Beauplen'a. Drugi pod-okres okresu feudalnego rozpoczyna się w drugiej połowie XVII i I poło XVIII w. i trwa do ostatnich trzydziestu lat XVIII W. Jest to okres umacniania się feudalno-pańszczyżnianych stosunków społecznych. Był to czas rozwoju myśli społecznej i kultury narodowej Ukrainy, a także był to czas narodzin etnografii ukraińskiej i pierwszych prób zbierania materiałów etnograficznych. W II poło XVII w. i w I poło XVIII w. ukazuje się "Kronika" F. Safonowicza, "Sinopsis", kozackie kroniki Samowidca, S. Wieliczki, G. Grabjanki, dziennik J. Markowicza itd. �476 477 Pojawiają się pierwsze znane nam zapiski ustnej twórczości ludowej Ukrainy, chociażby zbiór opracowany przez poetę K. Zinowiewa. W 1715 r. ukazuje się pierwsza monografia etnograficzna napisana przez Ukraińca G. Powicklego. Etnografowie rosyjscy współpracują z ukraińskimi jaknajściślej. G. F. Miller publikuje szereg artykułów o pochodzeniu i obyczajach Kozaków, W. Ruban opracowuje zagadnienia ekonomiczne, historyczne i topograficzne narodu ukraińskiego. Okres ten charakteryzuje ponad to dwa zasadnicze kierunki w oświetleniu narodu ukraińskiego: demokratyczny i .feudalno-pańszczyźniany, oba wynikające z walki mas z uciskiem społecznym i narodowym. Trzeci pod-okres okresu feudalnego od ostatnich trzydziestu lat XVIII w. trwa do początku BO-tych lat XIX w. Jest to okres rozkładu stosunków feudalno-pańszczyżnianych i rozwoju stosunków kapitalistycznych w Rosji i na Ukrainie. W tym okresie ukazują się prace G. Kalinowskiego, J. Markowicza, A. N. Radiszczewa, G. S. Skoworody. Ośrodkiem rozwoju ukraińskiej etnografii staje się Uniwersytet w Charkowie, powstały w 1805 Wojna w 1812 r. i powstanie dekabrystów w 1825 r. wzbudziły patriotyzm mas ludowych i przyczyniły się do narodzin postępowych tendencj i w rozwoj u nauki etnograficznej; cho .. ciażby działalność F. N. Glinki poświęcona strasznej sytuacji chłopów w Galicji. r. Ruch antyfeudalny w latach 40-tych i 50-tych XIX w. budzi rewolucyjne nastroje wśród postępowej inteligencji; wyrazicielem ich staje się T. Szewczenko. Równocześnie rodzi się ruch liberalno-burżuazyjny, którego przedstawicielami są N. Kostomarow i B. Biełozierskij, przyłączają się do nich wkrótce rewolucyjni demokraci T. Szewczenko i inni. Programowi tajnego stowarzyszenia Kiriłło-Mefodiiewskiego przyświeca idea wyzwolenia wszystkich narodów słowiańskich a w tym równie.!; ukraińskiego. Dwa kierunki rewolucyjno-demokratyczne i liberalno-burżuazyjny, chociaż oba postępowe, odmiennie traktowały zagadnienia bytu i kultury Ukraińców. Pierwsi badali kulturę i byt mas ludowych celem ich prze .. obrażenia i usunięcia ciemnych stron, drudzy idealizowali sytuację chłopów i zachwycali się ich patriarchalnym bytem, obyczajami i obrzędami. Z chwilą założenia Uniwersytetu w Kijowie (1834) ośrodek badań etnograficznych skoncentrował się w tym mieście. Pierwszy rektor tego Uniwersytetu M. Maksimowicz interesował się bardzo badaniami etnograficznymi. Wielkie znaczenie miało również powstanie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Oddziału etnograficznego w 1845 r. Dzięki działalności tego Oddziału przy Uniwersytecie Kijowskim powołano Komisję do opisu gubernii Kijowskiego okręgu. W skład Komisji wchodził dział etnograficzny. Do Komisji należeli wybitni uczeni tego okresu: M. Maksimowicz, A. Mietlinskij, A. Afanasiew-Czubinskij i inni. W 1857 r. pracami działu etnograficznego Komisji kierował G. Gałagan. Sekretarzem Komisji został wYbitn.Y.. history~ i ekono~ista ~'. Żu .. rawskij. Czynny udział w pracach KomIsJI brał Jeden z naJbardzIeJ ~o.~ stępowych profesorów Uniwersytetu P. Pawłow. W wyniku prac KO~ISJI ukazał się pierwszy etnograficzny program przeznac~~ny d~~ "?~ram~. Tak więc w końcu pierwszego okresu historii etnografll ukramskleJ staJe się ona samodzielną nauką z określonym przedmiotem badań i programowymi zadaniami. Drugi okres historii etnografii Ukrainy rozpoczyna się w lat~c~ 50-tych XIX w. i trwa do Rewolucji Październikowej. Okres ten dZlell się na dwa pod-okresy: lata BO-te do 90-tych XIX w. tzn. okres przed· monopolistycznego kapitalizmu i etap drugi imperializmu (koniec X~X w. i początek XX w.). Pierwszy okres odpowiada ruchom ~yzwolenc~ym burżuazyjno-demokratycznym, drugi wyzwoleńczemu ruchowI proletanackiemu. .. Lata 50-te i gO-te są latami dużych osiągnięć ukraińskiej etnografll. W tym czasie ma miejsce etnograficzno-statystyczna .ekspe?ycja do z~chodnio-rosyjskiego kraju pod kierunkiem P. C z u b l n s k l e g o zakonczona publikacj ą w 7 tomach. Zorganizowany w 1873 r. w Kijowie Oddział południowo-~acho~ni Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego wśród swych .czło~kow mIał przedstawicieli różnych ugrupowań politycznych: P. ~zubmskIJ, F .. Wo.ł.kow reprezentowali ugrupowanie liberalno-burżuazYJne; S. PodohnsklJ, P. Mirnyj, M. Starickij, N. Łysienko, J. Fiedkowicz - demokratyczne. . W latach 70-tych i 80-tych do nauki etnograficznej, zarówno rO~YJskiej jak ukraińskiej zaczyna docierać marksizm. L J. F ~ a n k ~ wybItny przedstawiciel rewolucyjno-demokratycznego kierunku Je~t. Plerwsz~~, który zajmuje się poważnie badaniem nad bytem robotmko:" Ukram). Warto tu wspomnieć źe był on członkiem-założycielem PolskIego Towarzystwa LudoznaWcz~go i pisywał w pierwszych tomach "Ludu". Obok niego znajdują się: W. Gnatiuk, W. Ochrimowicz i in~i. PO? wpływe~ marksizmu pozostaje również profesor Uniwersytetu KIJowskIego H. Zlbera przedstawiciel kierunku burźuazyjnO-liberalnego.. ... . W okresie imperializmu nastąpiło zahamowanie rozwoJu ukramskle] etnografii, związane z kryzysem ideologii burżuazyjnej. Natomiast w latach gO-tych wraz z działalnoścrą L e n i n a, otwiera się nowy okres rozwoju historii, a tym samym i etnografii. ., Okres ten w pewnym stopniu został zapoczątkowany dZlałalnoścl,l G. W. P l e c h a n o w a. Dla rozwoju postępowej nauki etnograficznej wielkie znaczenie miały prace W. I. Lenina nad zagadnieniem narodowym. Wiele cenny(;h materiałów etnograficznych zostało opublikowanych �478 w prasie "Pravvda". 479 proletariackiej: "Iskra", "Wpieriod", "Proletarij", "Zwiezda", Obok I. Franko walczącego z kierunkiem burżuazyjno-narodowym, należy wymienić M. K o c i u b i ń s k i e g o, Lesię Ukrainkę i innych, których prace były poświęcone walce o wyzwolenie mas pracujących spod społecznego i narodowego ucisku. Trzeci okres w historii ukraińskiej etnografii rozpoczyna się wraz ze zwycięstwem Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Jest to okres badaŹl opartych o m e t o d o log i ę m ark s i s t o w s k o - l e n i n o w s k ą, badań podprządkowanych zadaniom budowy socjalizmu i komunizmu. W okresie tym rozwijają się szeroko badania naukowe nad materiałami etnograficznymi, powstaje szereg instytucji traktujących etnografię jako przedmiot zasadniczy, rozwija się współpraca uczonych z przedstawicielami wszystkich republik radzieckich i zagranicy. W moim przekonaniu, w rozważaniu periodyzacji ukraińskiej etnografii nie dość podkreślono że dzieje etnosu w tym wypadku narodu ukraińskiego, to jeszcze nie historia etnografii i nauki. (charakter żródeł, świadomość zbieraczy, pochodzenie folkloru itp.). Przecież dopiero pod koniec XVIII wieku formułuje się przedmiot, cel i metody etnografii - a etnografia jako nauka krystalizuje się dopiero w połowie wieku XIX-go. To też dzisiejsze źródła dostarczają nąm wiedzy o kulturze i warunkach bytowych ludu ukraińskiego, ale ich pochodzenie, charakter i cel dla którego powstały - nie wiążą się ściśle z dziejami etnografii. Być może, że są to względy formalne, niemniej charakteryzują pewien okres. Szczególnie w latach 20-tych XX w. nastąpił szybki rozwój ukraińskiej etnografii, chociaż wiele prac nie opierało się na marksistowsko-Ieninow .. skiej metodologii badań. Idealizowały one nadal archaiczne i konserwatywne przeżytki dawnych form bytu, pomijały rozwój nowych socjali .. stycznych zjawisk w życiu ludności ukraińskiej; propagowano nawet w nich nadal teorie burżuazyjno-nacjonalistyczne o bezklasowości narodu ukraińskiego, jak to miało miejsce w pracach M. Hruszewskiego. Dyskusje nad działalnością M. N. Pokrowskiego i jego szkoły oraz nad pracami N. J. Marra, chociaż chwilowo zahamowały rozwój etnografii _ to w końcowym rezultacie wyjaśniły sytuację na tym odcinku ostatecznie. W tym ostatnim okresie, ośrodkami badań etnograficznych Ukrainy stały się: Dział etnografii Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN USRR w Kijowie i Dział etnografii Ukraińskiego muzeum państwowego etnografii i przemysłu artystycznego AN USRR we Lwowie. W okresie tym prowadzone są głównie badania nad socjalistycznym przeobrażeniem kultury i bytu robotników Radzieckiej Ukrainy. Problem ten dzieli się na dwa zasadnicze tematy: 1. kultura i byt klasy robotniczej Ukrainy Radzieckiej i 2. socjalistyczne przeobrażenia kultury i bytu kołchozowego chłopstwa Ukrainy Radzieckiej. XXI Zjazd przyszłe zadania i rolę nauki etnograficznej komunistycznego. Pokłosie Kongresu antropologów i etnografów KPSS wyrazllle zarysował w budowie społeczeństwa w Paryżu.* W czasopismach etnograficznych całego świata żywe echo znalazł Kongres Antropologów i Etnografów w Paryżu. Osobne sprawozdanie z Ko~gresu w perspektywie polskiej zamieszczono w Ludzie str. 529. Na raZIe redakcja przedstawia opinię delegacji radzieckiej, zamieszczoną w "Sowietskiej Etnografij i", Moskwa, 1961 r., zeszyt I, str. 156, G. F. Diebiec, M. G. Lewin (Moskwa), D. A. Olderogge (Leningrad), Szestoj mieżdunarodnyj kongriess antropołogow i etnografow. Jest to sprawozdanie opracowane przez G. F. Diebieca, M. G. Lewina i D. A. Olderogge z VI Międzynarodowego Kongresu antropologów i etnografów w Paryżu w 1960 r. (30. VII - 6. VIII), w którym udział wzię~o ponad 1000 uczonych z różnych krajów. Delegacja radziecka składała SIę z 18 osób. Dwa główne referaty zostały powierzone G. F. D i e b i e c o w i (O kierunkach zmian w budowie człowieka współczesnego typu) i M. H e r s k 0v i t s o w i (USA) O humanizmie w naukach o człowieku. Zasadnicze prace Kongresu toczyły się w sekcjach: antropologicznej, etnologicznej i muzeologicznej, które z kolei dzieliły się na podsek~je. . Sprawozdawcy zwrócili uwagę na kilka \\?stąpień dysku.sYJny:h uczestników zjazdu, jak np. W. Koppers'a (Austna) o pochodzelllu pa~:. stwa R. Biasutti (Włochy) o znaczeniu metody geograficznej dla etnografll, S. T~ks'a (USA), o znaczeniu zjawiska lokalnych różnic w kulturze świat~ archaicznego, P. Scott!a (Szwajcaria) o etnologii i antropologii kulturoweJ. Zagadnieniom metodologicznym był poświęcony referat S. P. Tołstowa. Wielkie zainteresowanie uczestników Kongresu wzbudziły referaty M. G. Lewina (Etnograficzny i antropologiczny materiał jako źródło do historii) i W. A. Olderogge (podstawowe cechy rozwoju systemu pokrewieństwa). Wyczerpującą dyskusję wywołał referat na podsekcji Europy W. J. Krupianskiej, L. P. Potapowa i L. N. Tierentiewej o podst~wowych p~oblemach badań etnograficznych narodów ZSRR. Na pytallla dyskUSYJne odpowiadał S. P. Tołstow. . . Należy podkreślić, że jedynie referaty radzieckich i czechosłowacklcn uczonych były poświęcone współczesności. .. Na obradach podsekcji Azji został wygłoszony referat T. A. ZdanKI o problemie etnogenezy Karakałpaków. Z wystąpień ucz~nyc~ zagranicznych należy zwrócić uwagę na referaty: R. A. Farnea (EgIpt) l I. Benama (Teheran). * Patrz str. 529-541. �481 480 Na obradach podsekcji Afryki wśród bardzo licznych referatów wymiemc należy referat uczonego francuskiego J. Dechen poświęcony ludom Madagaskaru, R. Kornwena o ludach Togo i Dahomei, G. Juen'a. M. Janbon'a, prof. Rachmani o ludach Marokka i Algerii oraz A. Kronenberga o zabytkach nagrobkowych z terenu źródeł Nilu. Grupa uczonych francuskich poświęciła swe referaty przede wszystkim znaczeniu mitów afrykańskich. Pomijam ocenę recenzentów o pracach sekcji archeologicznej, etnologicznej i antropologii, sądząc, że zostaną one uwzględnione we właściwych wydawnictwach. Poza sekcjami i podsekcjami w trakcie Kongresu obradowały tzw. grupy robocze. Grupie etnogenezy przewodniczył M. Kurt z Getyngi. Z wystąpień radzieckich należy wymienić referat M. G. L e w i n a o badaniach nad problemem etnogenezy, w którym zagadnienia historii etnicznej opracowane są kompleksowo. Ponadto na uwagę zasługuje grupa robocza dyskutująca nad zagadnieniem powiązań nauk: archeologii, historii i etnografii. Duże zainteresowanie tej grupy wywołało wystąpienie delegatów radzieckich poświęcone kompleksowym ekspedycjom terenowym. W trakcie Kongresu miało miejsce posiedzenie Stałego Komitetu Międzynarodowej U n i i Antropologów i Etnografów, na którym postanowiono prosić AN ZSRR ażeby VII Kongres Międzynarodowy Antropologów i Etnografów mógł być zorganizowany w Moskwie. W skład Komitetu organizacyjnego VII Kongresu weszli S. P. Tołstow, jako przewodniczący, G. F. Diebiec, 1. 1. Potiechin i: A. Leroi-Guran jako sekretarze. W trakcie Kongresu odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Towarzystwa Antropologów i Etnografów przy UNESCO. Przewodniczącym Towarzystwa został A. Vallo i s, v-ce przewodniczącymi: S. P. T o ł s t o w, M. Herskowits (USA), H. Komas (Meksyk) i W. Steinitz -v-ce Prezes AN NRD. Sprawozdanie kończy się informacją o uroczystościach 101 rocznicy Paryskiego Towarzystwa Antropologicznego, które poprzedziły Kongres. Udział w uroczystościach ze strony radzieckiej wzięli G. F. Diebiec i D. A. Olderogge, którzy w imieniu Instytutu Etnografii AN ZSRR złożyli uroczysty adres. J. A w i e r kij e w a, (Moskwa), Etnograficzeskije dniewniki L. G. Morgana. Artykuł pod powyższym tytułem jest nie tyle recenzją wydawnictwa w oryginale noszącego tytuł "Lewis Henry M o r g a n. The Indian Journals, 1859-1862" opracowanego przez L. W h i t e, krótką oceną całej działalności naukowej L. G. Morgana, aktualności jego tez i wniosków oraz bogactwa nagromadzonych przez niego materiałów w trakcie 4 podróży (lata 1859, 1860, 1861 i 1862) na tereny amerykańskich prerii na zachód od rzeki Missisipi, zamieszkałe przez plemiona indiańskie. Jest to niepierwsza publikacja L. White, poświęcona biografii i archiwum L. G. Morgana. White zajmuje się od szeregu lat badaniami materiałów pozostałych po swym nauczycielu, opracowuje jego szczegółową biografię i stacza walki z przedstawicielami amerykańskiej szkoły historyczno-etnograficznej, atakującymi działalność i poglądy L. G. Morgana. Recenzowana publikacja dzieli się na trzy zasadnicze części. Pierwsza z nich zawiera krótką biografię Morgana i charakterystykę jego działalności naukowej w której White cytuje opinię Engelsa wybraną z pracy "Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa" "Wszak Mor·gan w Ameryce po swojemu i ponownie odkrył materialistyczne ujęcie historii, odkryte przez Marksa ..." Druga część jest aktualną historią terenów podróży naukowych Morgana. Czytelnik znajdzie w niej obraz nędzy i upadku Indian, które im przyniosła kapitalistyczna kolonizacja. W trzeciej części White przekonywająco podkreśla naukowe znaczenie dzienników Morgana, które nic nie straciły ze swej aktualności w świetle współczesnych wiadomości o etnografii plemion indiańskich. W omawianej recenzji jest krótki opis 4-ch podróży L. G. Morgana i dość obszerne omówienie jego tez zawartych w pracach: "System pokrewieństwa i własności" (1871 r.) i "Starożytne społeczeństwo" (1877 r.), które zaważyły zasadniczo na poglądach o ustroju rodowym. Na odnotowanie zasługuje praca G a d ż i j e we j Materialna kultura Kumyków w XIX i XX w., która stanowi pierwszą pozycję w serii wydawniczej "Narody Dagestanu". Referuje i ocenia tę pracę M. Kurguzowa w "Sowietskaja etnografij a", Moskwa, 1961, z. 1, s. 189--191. Aby zorientować w zawartości książki przytaczamy niektóre ujęcia wymienionej recenzentki. Stwierdza ona, że praca S. Sz. Gadżijewej jest oparta na bardzo bogatym materiale, i stanowi poważną pozycję naukową. W pierwszej części autorka podaje historię osiedli i zmian, jakie zachodziły w planie zabudowy terenu pod wpływem ekonomicznych warunków i politycznych stosunków z Rosją, od naj dawniej szych skupisk chaotycznych do osiedli wyciągniętych wzdłuż ulic. Najbardziej interesującym rozdziałem w pracy Gadżijewej jest rozdział o budynkach mieszkalnych i ich wewnętrznym rozkładzie, chociaż M. Kurguzowa zwraca uwagę na szereg niejasności autorki w opisach, a nawet sprzeczności. W rozdziale tym znajdujemy opis dwóch naj starszych typów budynku mieszkalnego: 1. "Ałaczyk" plecionka z prętów roślinnych w formie cylindra z "konikowym" dachem, przypominał wojłokową jurtę koczowników, 2. "Ta wczuj" jednoizbowy dom bez okien, z paleniskiem pośrodku (nazwa przetłumaczona na rosyjski brzmi: izba Lud, t. XLVIII góralska). 31 �482 483 Autorka doprowadza opis budynków mieszkalnych do czasów współczesnych i zmian, jakie zaszły w nim wraz ze zmianą ustroju oraz wyszczególnia zachowane w nim elementy tradycyjne. Rozdział pt. "Odzież' 'jest jak dotychczas jedyną pozycją w literaturze naukowej, próbą badań odzieży, obuwia, narzędzi i ozdób Kumyków. Z pełną znajomością przedmiotu autorka mówi o wyrobie tkanin, obróbce wełny, farbach itp. W rozdziale tym mamy również szereg informacji o potrawach, ich przyrządzaniu i zmianach, jakie w tej dziedzinie zaszły. AnastaZja Kojdecka L. N. T e r e n t j e w a, Formirowanje novych obyczajew i obrjadow kolchoznykow Łatwy. SOy. Etnografij a, 1961, zesz. 2, str. 24-39. v byti ~ywotny i ważny jest problem badania współczesności jako płaszczyzny star~la nowego ze starym. Starcia takie są niczym innym, jak ciągłym przcJawem z m i e n n o ś c i, która przejawia się w zanikaniu starych form i funkcji zjawisk kulturowych. Obserwuje się przy tym nierównomierność zamierania form i funkcji faktów kulturowych i tworzenia się przeżytków. ~zęsto jcdnak zmienność ma inny charakter - stare formy i funkcje okreslanych zjawisk nie zanikają, ale przekształcają się, adaptują do nowych sytuacji, rozwijają się w określonym kierunku. Historykowi trudno dotrzeć do tej problematyki, przeważnie zraża się on do tak zwanych żródeł "wywołanych" w obawie, że obserwacja czy też wywiad, które stanowią podstawę tego rodzaju źródła, nie gwarantują obiektywności. Etnograf podejmując się takiego zadania musi więc tak przedstawić materiał, aby zarzuty na temat subiektYWiZm~ obserwacji, a więc i źródeł "wywołanych" sprowadzić do minimum. Autorka w.w. rozprawy nie ograniczyła się jednak do opisu przeszłoci, ~l . przedsta:wia proces przekształcania się starego w nowe, bądź jak zamkaJą stare r tworzą się nowe formy. Pamiętać musimy, że etnograf chwytając procesy przemian musi zdawać sobie jasno sprawę, źe przedmiotem jego badania jest d y ~ a m ik a f a k t ó w k u l t u r o w y c h. Jest to zadanie a wiele trudniejsze aniżeli opis zastanej rzeczywistości w jednym przekroju czasowym, który ~ praktyce bywa przeważnie opisem statycznym. Trudność polega szczególnie na tym, że badacz określiwszy przedmiot swych badań, musi określić jakim on b y ł i jakim on j e s t. Określając fakt kulturowy, takim jakim był, musi jasno ustalić kiedy występował i jaką wtedy posiadał formę i funkcj~. Prz~z porównanie ścisłych i wiarygodnYCh opisów tego co b y ł o i tego c~ J.e s t, stwarza podstawę dla uchwycenia kierunku i treści rozwoju ZJaWIsk kulturowych. Obiektywizm obserwacji tak ujętych opisów wa- runkuje wartość ostatecznych sądów wynikających z porównania. Oczywiście stopień wiarygodności i ścisłości opisów faktów kulturowych wzrasta wraz ze wzrostem ilości dokonanych obserwacji. Ilość obserwacji podnosi ich wartość. L. N. Terentjewa podjęła się właśnie tego trudnego zadania. Omówiła w swojej pracy rozkład dawnych zwyczajów urodzinowych, weselnych, pogrzebowych i innych, opisując ich zanik, względnie przekształcanie się tych zwyczajów, wskazuje w jakim kierunku przemiany te poszły, względnie jakie nowe formy w miejsce starych form powstały. Autorka słusznie podkreśla, że źródła tych przemian tkwią w przemianach społecznych, gospodarczych i politycznych, a w konsekwencji i światopoglądowych. Skutki Wielkiej Rewolucji Październikowej docierają i przekształcają gruby miąższ zwyczajów, obyczajów. Nowe sytuacje w dziedzinie własności, narastająca oświata uderza w znaczenie i funkcje daw .. nych instytucji. Szczególnie ostro przejawia się to w zawężaniu funkcji kościoła i w spadku natężenia praktyk związanych z kościołem. Przy takim ujęciu etnograficznym opisów należy jednak strzec się przed zarzutami "aprioryzmu". Zasada bowiem ogólna jest jasna i bezsporna, ale w rozważaniach etnografa istotne jest zagadnienie jak przełamuje się rzeczywistość polityczna i gospodarcza w konkretnych zwyczajach i obyczajach. Jak wyraża się stosunek między starą a nową treścią i formą zwyczajów. Obraz naszkicowany przez Terentjewą odpowiada rzeczywistości, lub jest jej bliski, ale mimo tego czytelnik chciałby mieć przed oczami pełniejszy obraz, szerszy wachlarz prawidłowo opisanych faktów, tak aby jakościowa i ilościowa strona opisywanych przemian występowała plastyczniej, była mocniej udokumentowana. Opis zmienności w terażniejszości zawsze natrafia na czytelnika jakoś zaangażowanego, stawiane więc tezy ~uszą być uzasadnione dostatecznie licznym i ścisłym materiałem. W artykule często uogólnienia poprzedzone są przykładami, choć nie zawsze autorka informuje dokładnie w jaki sposób dane zdobyła. Nie zawsze również wyraźnie rysuje się droga dojścia autorki do przedstawionych wniosków. Niejednokrotnie przyjmuje ona, że czytelnik dobrze zna stare zwyczaje, ogranicza się więc tylko do ich wymienienia z wskazaniem jakie nowe formy w ich miejsce powstają. Skutkiem tego niezawsze można określić czy mamy do czynienia z rozwojem, z deformacją czy też z zanikiem form starych. Nie wiemy a ile proces toczy się w kierunku utrzymania starych form, lub wypełnienia ich nową treścią, względnie wyznaczenia im nowej funkcji zgodnej z nową rzeczywistością historyczną. Braki te niedostatecznie uzasadniają wysunięte wnioski, które zapewne są trafne, ale w artykule brak dowodów. Jest na przykład rzeczą powszechnie wiadomą, że pod wpływem "scientyzmu" w całej Europie s~erzy się indyferentyzm religijny, względnie ateizm, że praktyki religijne słabną �485 484 i tracą swoje pierwotne znaczenie lub zanikają. Widoczne jest to przy obrzędach narodzinowych, weselnych i pogrzebowych. Rozkład jednak zwyczajów i obrzęd6w związanych z kościołem przebiega inaczej, dla przykładu - na Łotwie niż we Francji. Ta "inność" przebiegu jest interesująca, gdyż tu i tam działają inne przyczyny. Aby zaś je uchwycić, konieczny jest opis bardziej szczegółowy. Rozkład dawnej tradycyjnej kultury ludowej niezawsze zresztą powiązanej z kościołem, jest zjawiskiem powszechnym, tylko przebieg tego procesu bywa różny. W artykule Terentjewej często brak dostatecznych danych do oceny tych różnic. Weźmy dla przykładu obrzęd weselny; przecież powszechnie zanikają: rozpleciny, oczepiny, obrzędowe obcinanie włosów, a więc obrzędy niekościelne lecz korzeniami tkwiące w czasach przedchrześcijańskich, a ten aspekt w pracy Terentjewej nie wyszedł plastycznie. Autorka zbyt pochopnie generalizuje zubożając proces dziejowy. Przeżytki mają twardszy żywot, aniżeli by to z artykułu wynikało. Autorka omawia np. tworzące się nowe formy zwyczajów pochówkowych - "na wesoło", etnograficznych opisów jednak takich konkretnych pogrzebów brak, zbyt ogólne zaś ich określenie nie pozwala zorientować się w charakterze i powszechności tego zjawiska. Autorka dochodzi do pewnego uogólnienia, iż w zwyczajach urodzinowych, ślubnych, pogrzebowych przeważnie eliminuje ludność kościół jako instancję zastępując ją instytucją społeczną lub państwową. Zresztą należy sobie zdać sprawę, że geneza zwyczajów i obrzędów rodzinnych sięga w dawniejsze czasy aniżeli instytucja kościoła i że jesteśmy raczej świadkami ostatecznej likwidacji zwyczajów prawnospołecznych sięgających ustroju plemiennego. Jeśli chodzi o wesele, jest to zjawisko nienowe, warto przypomnieć np. kodeks Napoleona na ziemiach polskich. Na czym zaś polega specyficzność tego procesu na Łotwie, z artykułu nie wynika. Autorka podkreśla, że we wszystkich tych zwyczajach poważną rolę odgrywa opinia kształtowana przez instytucje społeczne, czy też społeczność wiejską. Byłoby interesujące, gdyby można było bliżej przyjrzeć się temu zjawisku choćby w świetle konkretnych przypisów. Wiemy, że pierwotne opinie kształtował ród, później społeczność lokalna, wiejska, ich opinia miała moc sankcji prawnej. Instytucjonalność tkwiąca w tych przeżytkach przetrwała tu i ówdzie w Polsce do dni naszych, co szczególnie uwidocznia się np. w doborze zapraszanych na wesele gości w roli prawno-obrzędowej poszczególnych postaci weselnego widowiska, oraz w niektórych pieśniach. Kościół przejął na siebie sankcję prawną i moralną, ale i grupa lokalna, wiejska też w wielu wypadkach zachowała swoją moc opiniodawczą. Przecież ślub kościelny bez wesela nie uzyskiwał obyczajowej aprobaty, sankcję prawną zastąpiła sankcja moralna w postaci zapowiedzi co do trwałości np. małżeństwa. Tak było w polsce, w zachodniej Ukrainie, Białorusi, na Litwie a zapewn: ~~ Łotwie. Terentjewa słusznie i trafnie uchwyciła te momenty, ?-le~meJ ogólnikowość jej stwierdzeń nie pozwala wniknąć w jądro zagadmema. Mimo tych uwag należy wyrazić zadowolenie, że taka problematyka coraz częściej pojawia się w pracach etnografów. Zagadnienie wymaga jednak jeszcze metodycznego pogłębienia. Zresztą krótkość i szkico.w; charakter omawianego artykułu, w którym poruszono mnostwo zagadm:n, pozwala się spodziewać, że autorka dysponuje o.d~ow~ednirr: .matenałem. Należy tylko oczekiwać ukazania się obszermeJszeJ całoscl na ten temat. Józef Gajek SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961, z. 2, s. 41-51. J. S. S m i r n o w a, Obyczai w sowietskuju izbieganija u Adygejcew ich izżiwanije epoch1t. Artykuł Smirnowej o zakazie stykania się i nakazach unikania, a więc o pewn)'ch formach izolacji wnosi ciekawy i ważny przycz;n~k .do teg.o problemu, posiadającego bardzo obfitą literaturę w skall sWlatoweJ, t~k w zakresie spisów jak też teoretycznych rozważań na temat tego rodzaju izolacji. Smirnowa uwzględnia literaturę starą o ile dotyczyła ona Kaukazu. (P. S. Pallas, (1793), J. S. Bell, (1837-8), Taitbout de Marigny, (1836), H. J. Klaproth, (1807-1808). Autorka podzieliła te zwyczaje na 4 grupy: 1. Izolacja pomiędzy małżonkami; wielokrotnie opisana przez pisarzy adygejskich w okresie przedrewolucyjnym. Niedopuszczalne było u Adygejczyków, by żona spotykała się w ciągu dnia z mężem. ?dwiedzał ~n ją w nocy i to pokryjomu. W małżeństwach starych zwyczaJ ten ?ył me tak srogo przestrzegany. Natomiast niedopuszczalne było" v: zadnym wypadku, ażeby żona mogła się zwrócić do męża w obecnoscl starszych członków rodziny lub starszych krewnych męża. 2. Izolacja w stosunkach pomiędzy rodzicami a dziećmi dotyczyła w większej mierze ojca aniżeli matki. Ojciec, który w obecności starszych krewnych brał swoje dziecko na ręce, był uważany za odstępcę od starych obyczajów; nie wolno mu było również bawić się z nim, mówić o. nim. opłakiwać je w wypadku śmierci i wogóle okazywać swoje uczuc~a OJco,,:skie. Dziecko nie mogło się znąjdować w tym samym pomleszczemu z ojcem, wprawdzie. wraz z wzrostem dziecka zwyczaj ten stawał się coraz mniej obowiązujący, zawsze jednak nakazana była wiel~a wstr.zemięźliwość w objawianiu wzajemnych uczuć. Nie używano. mgdy ~ł0.w: ojciec, syn, córka. Dzieci nazywały ojca imieniem, tak jak l on mOWląc o swych dzieciach nazywał je imieniem. Nieco inaczej sprawa przedsta- �486 wiała się w stosunkach matki z dziećmi, szczególnie w rodzinach uboższych; matka bowiem związana szeregiem obowiązków wychoNywania i karmienia dzieci, musiała mieć z nimi bezpośredni kontakt. W pierwszych miesiącach matka wynosiła kołyskę do pomieszczenia ogólnego i udawała, że nie interesuje się dzieckiem, szczególnie w obecności starszych krewnych. Najczęściej po miesiącu babka i inne starsze krewne prosiły ją, ażeby nie krępowała się ich obecnością i zajmowała sip dzieckiem; pożądane jednak było, by raczej krewna zajmowała się nirn~ Matka powinna była powstrzymywać się z wyrażeniem swych uczuć do dziecka tak dalece, że nie wolno jej było w wypadku jego śmierci opłakiwać lub zbliżyć się do zwłok, tak zresztą jak i ojcu. 3. Izolacja w stosunkach między kobietą i krewnymi jej męża dotyczyła głównie osób starszych. W pełni były wzbronione wszelkie spotykania, rozmowy itd. z ojcem lub dziadkiem męża. Po upływie pcwnego okresu czasu teść łub dziadek jak i szwagrowie mogli zaproponować pewne u~tępstwa o.d. tej zasady. Towarzyszyły tym propozycjom wymiany podarkow. Z tesclOwą zasada izolacji była naj słabiej przestrzegana, nie P?zwalał.y ~a to zajęcia gospodarcze to też ograniczała się najczęściej do kllku mleslęcy po ślubie w czasie których synowa nie mogła rozmawiać z te~ci~wą. Potem następowała wymiana podarków z teściową lub małe przYJęcle dla starszych niewiast; dalej jednak synowa powinna była powstrzymywać się od rozmów i raczej odpowiadać na pytania. Izolacja w stosunku do młodszych krewnych nie była tak surowa ograniczała się raczej do zakazu używania ich imienia własnego. ' , 4. Izolacja męża od krewnych jego żony ograniczała się tylko do osob starszych: ojca, matki, dziadka, babki, wujów i ciotek. Nie wolno ?yłO ni~ tylko rozmawiać z nimi ale i pokazywać się im na oczy. Krewni zony me odwiedzali domu jej męża. Izolacja tego typu nie była ograniczona czasem i niekiedy trwała przez całe życie. Zwyczaj izolacji jak dotychczas jest niewiele zbadany. Zdaniem A. Darinskiego wynikał on z procesu przechodzenia od małżeństwa grupowego ku indywidualnemu. Zdaniem zaś Smirnowa był on wyrazem prze.jśc.ia od ust.roju matriarchalnego ku patriarchalnemu. Tak czy inaczej ~ ble~lem la: l utrwalaniem się ustroju patriarchalnego coraz bardziej lzolacJa obowlązywała kobiety. coraz mniej mężczyzn, czyniąc dolę kobiet ~oraz cięższą, odsuwając ją od życia rodzinnego, społecznego i pozbawiaJąc wpływu na wychowanie dziecka. Powolny upadek zwyczaju izolacji rozpoczął się jeszcze przed Wielką Rewolucją Pażdziernikową wraz ze schyłkiem wielkiej rodziny patriarchalnej. Mała,. niebogata rodzina nie sprzyjała zachowaniu tego zwyczaju zaczęto znaczme skracać terminy izolacji. wraz Zasadnicze zmiany nastąpiły po Wielkiej Rewolucji Październikowej z przebudową socjalistyczną Adygei. Problem wyzwolenia kobiet 487 z niemal niewolniczych stosunków był przedmiotem wielu obrad i dyskusji. Z trudem posuwała się walka z różnego rodzaju przeżytkami Adygejczyków, a naj trudniej ze zwyczajem izolacji, gdyż same kobiety uchylały się nadal od życia społecznego i brania w nim udziału. Autorka cytuje wiele przykładów, gdy władze kołchozowe drogą kompromisów i połowicznych ustępstw na rzecz tradycji wciągały stopniowo kobiety do udziału w życiu społecznym. Do dziś jeżeli w jednym domu zamieszkują starsi członkowie rodziny wraz z młodszym małżeństwem, żona powstrzymuje się od zasiadania przy stole obok męża. W kołchozach młode małżeństwa unikają wspólnych występów w miejscach publicznych lub starają się o rozwiązanie kompromisowe prosząc do towarzystwa osobę trzecią. Natomiast zwyczaj izolowania dzieci od rodziców jest dziś zjawiskiem bardzo rzadkim. Najtrudniejsza walka ze zjawiskiem izolacji jest w stosunkach pomiędzy jednym z małżonków ze starszymi krewnymi drugiego, z uwagi na podeszły wiek teściów lub świekrów, czy też dziadków ludżmi starszego pokroju. Inaczej sprawa wygląda w stosunkach z młodszymi krewnymi, jeśli nawet izolacja jest przestrzegana to niedługo i nadaje się jej raczej żartobliwą formę. Zwyczaj izolacji szybciej znika wśród robotników, urzędników i wiejskiej inteligencji. Autorka cytuje przykłady wzięte z życia rodzin robotniczych, które prawie już nie przestrzegają tego prastarego u Adygejczyków zwyczaju. Władze miejscowe organizują zjazdy poświęcone walce z przeżytkiem izolacji, gazety podnoszą raz po raz ten problem, władze kołchozowe organizują wspólne spotkania teściowych z synowymi, urządzają wesela komsomolskie, odbywają się publiczne odczyty, ażeby przezwyciężyć do ostatka uchylanie się kobiet adygejskich od życia publicznego. SOWIETSKAJA Moskwa, W. J. K Osnowny je l' U ETNOGRAFIJA 1961, z. 3, s. 3-12. P j a n s k a j a, Ł. P. P o t a p o w, Ł. N. T i e problemy etnograficzeskogo izuczenija narodow I' e n t j e w a: SSSR. Jest to artykuł programowy, wytyczający kierunki badań na najbliższe lata, ze szczególnym uwzględnieniem problemów kształtowania się i dalszego rozwoju etnicznych wspólnot oraz przeobrażeń gospodarki, kultury i bytu narodów ZSRR. Do zagadnień pierwszoplanowych w dalszym ciągu należą badania nad kulturą i bytem ludności wiejskiej, chłopstwa kołchozowego, robotniczych sowchozów i przedsiębiorstw wiejskich. Plan badań etnografii ra- �488 489 dzieckiej przewiduje dalszy rozwój badań rozpoczętych już w 1950 r. nad kulturą i bytem robotników, Z uwagi na różnorodność ludów zamieszkujących granice ZSRR niezmiernie ważny jest problem współczesnych procesów etnicznych zachodzących wśród poszczególnych narodów. W skład tego problemu wchodzą zagadnienia kształtowania się narodu, narodowości i etnograficznych grup w okresie socjalizmu. Problem przeobrażeń gospodarki i bytu narodów ZSRR obejmuje badaniami szczegółowymi złożone procesy zachodzące we wszystkich dziedzinach życia, ich kierunki i przyczyny, które przyśpieszają lub opóżniają te procesy. Każdy z problemów i zagadnień opracowywany jest w przekroju historycznym, każde zjawisko jest analizowane pod kątem jego rozwoju i współzależności od innych zjawisk współczesnych. Głównym oparciem w pracy etnografów radzieckich są badania terenowe i ekspedycje kompleksowe, w skład których wchodzą: etnografowie, archeologowie, folkloryści, dialektolodzy i in. W. J. K a l i t s: Nowy je czerty w bytu Krestjan ostrowa Kichnu. Mieszkańcy niewielkiej wyspy Kichnu w zatoce Ryskiej na skutek izolacji i trudności komunikacyjnych ze stałym lądem zachowali wiele zwyczajów i obyczajów tradycyjnych w życiu gospodarczym, kulturze materialnej i duchowej. Do roku 1940 był to najbardziej zacofany i najbiedniejszy zakątek Estonii. Ludność wyspy trudniła się i trudni się głównie rybołówstwem, zimą zaś polowaniem na foki. Gospodarka rolna wyspy jest za bardzo niskim poziomie, nie była nigdy głównym środkiem utrzymania mieszkańców z uwagi na niewielka ilość ziemi uprawnej i jałową glebę. . Gospodarstwem rolnym, hodowlą i prowadzeniem gospodarki domowej zajmowały się wyłącznie kobiety, dlatego też cieszyły się dużą samodzielnością i niezależnością, tym bardziej, że mężczyźni trudniąc się połowami, lub pływając na statkach albo też zajęci przy budowie statków przebywali raczej poza domem. Połowy ryb od XIV w. do niedawna odbywały się za pomocą dwóch typÓW niewodu; niewodu przybrzeżnego i niewodu do połowów pod lodem. Używano również sieci dwojakiego rodzaju: na drobne ryby zwaną "sieć", na ryby wielkie zwaną mutt; oba rodzaje były sporządzone z lnianych nici. Używano również sieci z haczykami i dobijano ryby ościeniami, chociaż ten sposób połowu zakazany w całej Estonii. W latach 50-tych ub. w. rybołówstwo podupada na wyspie a głównym zajęciem mężczyzn staje się żegluga morska. Powrócono do rybołówstwa po pierwszej wojnie światowej; zaczęto nawet stosować bardziej współczesne narzędzia do połowu ryb. Powstaje zorganizowany handel rybami w odróż- nieniu od poprzednich okresów, gdy były one podstawą wyżyw'ienia i przedmiotem wymiany na zboże. Poczynając od 1944 r. powstają spółdzielnie rybackie i kołchozy zabezpieczające stały dochód rybakom oraz najnowsze narzędzia pracy. . Nacisk na rozwój rybołówstwa, jako głównej podstawy dochodow rybaka, nieco opóźniał rozwój innych gałęzi gospodarki eko~omicznej wyspie, szczególnie uprawę zboża, któremu nie sprzyjają warunkI lokalne. Natomiast rozwija się ogrodnictwo i sadownictwo prawie nieznane poprzednio na wyspie. Ograniczone są również możliwości hod~wli byd:a z uwagi na brak paszy, ale i w tym wypadku kołchozy czymą staram a o zabezpieczenie potrzeb ludności wyspy we własnym zakresie. Wzrost dobrobytu mieszkańców Kichnu odbił się przede wszystkim w budownictwie. Na bazie planu centralnego przystąpiono do przebudowy lub nawet likwidacji niektórych wiosek, skupiając osiedla wokół ośrodków kołchozowych na wysokiej części wyspy. Znikają stare domy z nieociosa· nych bierwion z ciężkim niezgrabnym słomianym dachem czterospadowym. Budynek składał się ongiś z rygi, która stanowiła zasadnicze pomieszczenie mieszkalne, gumna i dwóch komór. Z jednej strony rygi znajdowało się gumno - z drugiej komory. Budynek był otoczony przybudówkami, podcieniami, chlewami itd. W rydze na ścianie od strony komór ustawiony był wielki piec, który jesienią służył do suszenia zboża, zimą ogrzewał pomieszczenie mieszkalne. Latem zamieszkiwano w komorach. W gumnie latem młócono żyto, zimą przetrzymywano w nim bydło. Nowe domy są wznoszone nadal na starym planie, chociaż użytkowanie pomieszczeń jest już inne. Między rygą a gumnem, na całą szerokość domu znajduje się korytarz chroniący rygę przed odorem nawozu, przenikaj~cego z gumna. Korytarz równocześnie służy dla przechowywania paszy i narzędzi gospodarczych, pod nim zaś znajduje się piwnica o. cementowych ścianach. Gumno jest dziś całkowicie wykorzystywane Jako chlew, o mniejszych rozmiarach, bowiem ilość bydła w gospodarce przyzagrodowej zmalała. Znikły również podcienia i chlewy co znacznie uprościło charakter budynku. Pomieszczenie bydła pod jednym dachem z izbą mieszkalną tłumaczy się wygodą obsłużenia bydła zimą. Dawna ryga jest dziś obszernym pomieszczeniem mieszkalnym, służącym do suszenia odzieży rybaków, naprawy sieci rybackich itd. Domy są przeważnie budowane z drzewa na kamiennym lub cementowym fundamencie. Mimo, że państwo dostarcza budulca, z dawien zakorzeniona wśród mieszkańców wyspy oszczędność drzewa w dalszym ciągu ciąży na ilości izb mieszkalnych mimo, że rodziny rybackie są dość liczne i zdarza się, że w rydze sypia razem cała rodzina. Urządzenie domu jest naogół bardzo proste, domowej roboty, chociaż coraz częściej pojawiają się meble fabryczne i tkaniny. Mimo, że tkac- �490 491 two nie zniknęło z zajęć domowych, coraz rzadziej spotyka się w izbach piękne tkaniny dekoracyjne samodziałowe. Ongiś domy były stawiane przez miejscowych cieśli, dziś sprowadza się ich z miasta Piarny.. Wśród budynków gospodarczych utrzymuje się nadal letnia kuchnia, łaźnia i szopa, wielokrotnie pod jednym dachem z rygą, gumnem i komorami. Wszystkie wsie wyspy są już zelektryfikowane. Wzrost dobrobytu wpłynął w pewnym stopniu na zmianę typu odzieży mieszkańców wyspy. Odzież tradycyjna należy do typu zachodnio-estońskiego ubioru z tą róźnicą, że kobiety nosiły krótkie bluzeczki tzw. kiajsied początkowo drobno plisowane z haftem wzdłuż rozcięcia na przodzie i na plecach, rogach kołnierzyka i mankietach, w kolorze czerwono-niebieskim. Plisowanie bluzek zniknęło w późniejszym okresie natomiast zaczęto coraz bogaciej ozdabiać je haftem. Od 1880 r. no~zono bluzeczki perkalowe, równocześnie pojawiły się ciepłe żakiety o prostym wykroju, zapinane od góry do dołu, koloru jasno granatowego. Wzór haftu był początkowo geometryczny, później roślinno-geometryczny. Spódniczki wcześniejszego okresu były szare i niebieskie, jednokolo ..' rowe, z wełny, plisowane, następnie w paski podłużne bardzo jaskrawe. Ponadto w skład ubioru kobiecego wchodził wzorzysty pas, białe pończochy szydełkowe z kolorowym ornamentem z przodu. Zamężne kobiety nosiły fartuc~y. Wierzchnią odzieżą był długi lub krótki kaftan, zapi~ nany na zapmkę. . Obecnie strój ludowy nakłada się tylko na bardzo uroczyste okazje, J~~ np. w~~ele. Nadal zachowały się w użyciu tradycyjne spódnice, rozne na roznego rodzaju okazje (każda kobieta posiada około 20 spódnic): czarna spódnica z czerwonym paskiem u dołu jest przeznaczona . na pełną ~ałobę (w wypadku śmierci męża lub matki). Załoba po m.ęzu trwa naJ~łużej. Po śmierci dalszych krewnych nosi się spódnicę PO:-z~łobną pas,lastą, bez koloru czerwonego. Wdowa nosiła tego typu SPOd~ICę do konca swego życia. Tradycje te trwają nadal bardzo upor~zYWle. Na pogrzeby znajomych przychodzi się w spódnicach pół z~ł~bnY~h, .wdowy zaś - w pełnej żałobie. W czasie postu nosi się rówmez spodmce bez koloru czerwonego, a w wielki piątek _ źałobne' w trak~ie Wi~lkie~nocy spódnice były wyjątkowo jaskrawe. Kolor spód~ mcy. wIązał SIę rownież z wiekiem. Kobiety od lat 45 nosiły spódnice napoł załobne lub granatowe pasiaste. Noworodka nie można było odwiedzać w spódnicach żałobnych. Zachowanie wełnianych nością w użyciu i ostrym spódnic do dziś tłumaczy autor klimatem morskim wyspy. ich praktycz- S:opniowo zanika upodobanie do jaskrawych, pięknie zestawionych kolorow, na skutek dotarcia do wyspy perkalu wzorzystego, który nie harmonizuje ze strojem ludowym. Kobiety nadal chętnie używają białych pończoch wzorzystych. chociaż zaczynają już nosić pończochy i obuwie miejskie. Zimą kobiety noszą kożuchy kryte materiałem, latem wielkie chusty a obecnie i palta. Męski ubiór składał się z długiej lnianej koszuli, spodni, swetra, pończoch i kaftana na głucho zapinanego o kroju tuniki. Ubiór ten zniknął w XX w. całkowicie zastąpiony garniturem typu miejskiego. Zmiany na lepsze nastąpiły również w monotonnej dotychczas kuchni rybaków. Uprawa jarzyn i owoców, dostawy mięsa i mąki, obfitość mleka i masła zmieniły rodzaj potraw, choć ryby nadal dominują w jadłospisie mieszkańców wyspy. Napojem najczęściej używanym jest piwo w domu warzone. Mimo wzrostu dobrobytu stopień kultury mieszkańców jest nadal niższy od pozostałych terenów Estonii, wskutek tego, że rodzice niewielką wagę przykładają do wykształcenia dzieci, przyzwyczajając je raczej od naj młodszych lat do pracy. Powoli jednak radio, biblioteki, oddziaływanie miejscowej inteligencji, łatwa komunikacja ze stałym lądem poprawiaic] ten stan rzeczy. Z. P. S o koł o w a: jJLszczich u Sielkupow, I ! i t ; O niekotorych Chantow etniczeskich i Ewenkow tomskaj procesach, protieka- oblasti. Z. P. Sokołowa podaje w zarysie historię przemian etnicznych wśród najbardziej zróżnicowanej ludności terenów Północy i Syberii. Spisy ludności z roku 1897 z ówczesnego okręgu Tomskiego wykazują 40 narodowości, z 1926 r. 60 narodowości i w 1959 r. już spisy okręgu Tomskiego podają ponad 30 narodowości. Za ludność tubylczą należy uważać Selkupów i Chantów. Grupa Ewenków przywędrowała na te tereny później, zapewne przy końcu XVII w. lub na początku XVIII w. Z większych grup narodowościowych należy wspomnieć o tzw. czułymskich Tatarach (Czu .. łymcy), którzy nazywają siebie Karagasami. Przypływ ludności rosyjskiej przesunął granice terenów zamieszkałych przez poszczególne ludy tybylcze, które wędrowały coraz dalej na północ aż do źródeł Obi. Ludność napływowa wywierała zasadniczy wpływ na poziom kultury, byt i formę gospodarki ludności tubylczej. W pracy A. F. Płotnikowa (1901 r.) o kraju Narymskim wspomina się o Selkupach, którzy pod wpływem Rosjan wybudowali sobie piękne domy, zajmują się hodowlą i żenią się z Rosjankami. Mówi o tym P. Ostrowski w pracy poświęconej ludności zamieszkałej na terenach Wasiugany i M. B. Szatiłowo Selkupach z jurt pyżyny. Po Rewolucji Październikowej proces jednoczenia się ludności miejscowej z Rosjanami przyśpieszył się, tak dalece, że poza świadomością swego pochodzenia i znajomością języka rodzinnego i to tylko wśród starszego pokolenia, autochtoni żyją, mieszkają i pracują tak jak osiadli �493 492 na tych terenach Rosjanie. Szczególnie dotyczy to Selkupów i w dość dużej mierze Chantów. Ewenkowie, którzy nadal są ludem koczowniczym w mniejszym kontakcie pozostają z resztą ludności, jednakże oni również przyjęli wiele cech bytu i życia ludności osiadłej. Chantowie i Selkupowie po przez małżeństwa łączą się z Rosjanami. Ewenkowie raczej z Selkupami, gdyż ich koczowniczy tryb życia nie dogadza Rosjankom. Chantowie zachowali niektóre cechy tradycyjne kultury i bytu w odróżnieniu od Selkupów. W jeszcze większym stopniu pewne cechy tradycyjne występują w życiu Ewenków, wprawdzie ich wyroby przemysłu ludowego są raczej przedmiotem handlu niż użytku codziennego, niemniej są one typu tradycyjnego w przeciwieństwie do Selkupów iChantów, którzy całkowicie dziś zapomnieli o swej sztuce ludowej, i odzieży tradycyjnej. Sokołowa kończy artykuł uwagą, że proces jednoczenia się ludności miejscowej z rosyjską na terenie obwodu Tomskiego rozwija się w całej pełni, szczególnie u Selkupów. J. W. Iwanowa: czeskij Obycznoje prawo siewiernoj Albanii kak etnograji- istocznik. Artykuł Iwanowej pOswlęcony jest najbardziej szeroko znanemu zbiorowi: praw obyczajowych Albanii pt. ,,Kanun i Leke Dukagjini", zebranemu i opracowanemu przez księdza S. K. Gje~y (1874--1929). Prawa obyczajowe tego zbioru rozpowszechnione były na stosunkowo szerokim terenie północnej Albanii od rzeki Mat do środkowego biegu rzeki Czarna Dryna, obejmowały one swym wpływem również tereny górskie na wschodzie i zachodzie od Północnych Alp. Jak wiadomo Albania w końcu XIX i na początku XX w. stanowiła część imperium Osmańskiego. Siedzibą władz administracyjnych Turcji były miasta położone w zachodniej części Albanii, natomiast miasta i osiedla centralnej i północnej Albanii były prawie samodzielne, brak zaś dogodnych dróg komunikacyjnych izolowały tereny Dukagjini, Nikai i Mertury od reszty Albanii, szczególnie zaś na terenie okręgu Mll'dity, gdzie władzę sprawow~ł dom Gjomarków, chociaż politycznie związany z władzami tureckimi, to w wewnętrznych sprawach tego okręgu prawie od nich niezawisły. Okoliczności tego rodzaju sprzyjały ukształtowaniu się dwóch zasadniczych grup ludności - północnych górali z wysokogórskich okręgów i Mirdity. Na tych terenach prawie do naszych czasów zachował się ustrój rodowy. W końcu XVIII w. lub na początku XIX w. pod wpływem władz tureckich powstała nowa forma społecznej organizacji dla spraw administracyjno-wojskowych t. zw. "bajraka", która współdziałała ze starą organizacją rodową t. zw. "fis". Formy i podstawy działalności fisów" określał "Kanun". Zakres działalności i wpływów obu tych 01'~anizacji był uzależniony od tego czy ustrój rodowy danym miejscu był potęgą niezachwianą, czy też chylił się ku upadkowI. powracając do Kanuna i Leke Dukagjini zawierał on 1263 paragrafy w 12 księgach: "Kościół", "Rodzina", "Małżeństwo", "Dom, ;Jydło, mienie", "Praca", "Podatek", ("Skazannoie słowo") "Słowo powiedziane", Honor" Odszkodowanie" Prawo przeciw podłości", "Prawa rady star'~zych", ',,~wolnienie i wyd;lenie". Każda z ksiąg zawiera kilka rozdziałów, całość zaś jest zaopatrzona przykładami praktycznie zastosowanych praw Kanunu oraz słowniczkiem rzadkich słów i powiedzeń. Przeprowadzona przez Iwanową analiza materiałów uzupełniających Kanun świadczy, że pochodzą one w większej mierze z okręgów Mirdita, lVfalsija e Leżes oraz Zadryma. Najwcześniejszy dokument z tego zbioru pochodzi z 1864 r. - najpóźniejszy z 1907 r. Studiując zbi?r Gjer:;y nie należy zapominać o wielu jego brakach, jak: wątpliwe daty pochodzenia tego lub innego paragrafu zbioru, brak wyjaśnień o specyfice ekonomicznej i społecznej życia tego czy innego okręgu, tym samym pominięty jest problem nierównomiernego rozwoju ekonomicznego i polio tycznego poszczególnych dzielnic, niema w nim informacji o roli tureckiej administracji w życiu chłopów północnej Albanii. Wiele błędów czyni Gjer:;y w nomenklaturze rodowej co utrudnia rozumienie tekstu. Pomimo to Kanun jest rzeczowym, faktograficznym materiałem o życiu, gospodarce i stosunkach społecznych albańskiego chłopstwa. Iwanowa z kolei cytuje najbardziej charakterystyczne prawa związane z okresem patrialchalno-rodowego ustroju. Podstawowym subiektem Kanunu jest "dom", on odpowiada za złe i dobre postępki swych członków przed społecznością, za własność rodzinną, zarobki i podatki, rozchody i kary - regulowane przez "dom". Materiały zebrane w księdze "Rodzina" dotyczą głównie wspólnoty rodzinnej, charakterystycznej dla okresu wcześniejszego, stąd powstały pewne sprzeczności w tym rozdziale zbioru, który mówi równocześnie o wspólnocie rodzinnej i o małej rodzinie z prywatną własnościq lub o jednostce rodzinnej, składającej się z kilku rodzin krewnych (vilaznija), która dzieląc mienie pośród poszczególnych rodzin, zachowuje pewną jej część we władaniu wspólnym (np. pastwiska). Kanun nie ustala sztywnej granicy pomiędzy "fisem", "vl1azniją" i innymi typami rodowych organizacji. Ich gospodarcza wspólnota zasadza się w prawie pierwokupu mienia, szczególnie nieruchomego, dziedzictwa, wykupu ziemi zabranej przez kościół lub podlegającej konfiskacie oraz na obowiązkach opiekuńczych. W okresie sporządzania spisu prawa obyczajowego system związl~ćl'N rodowych był już zachwiany. Kolektyw rodzinny starał się uchylić od odpowiedzialności za swoją jednostkę i ustrzec swoje mienie od utraty za v: l �494 jej winy. Przede wszystkim starano się uchylić prawo pierwokupu ziemi przez krewnego, mając możliwość uzyskania wyższej ceny u osób obcych. 'Ciekawe są w Kanume prawa w zakresie obowiązków gospodarza \V stosunku do gościa. Gospodarz odpowiadał za bezpieczeństwo gościa i jego mienia, równocześnie postępki gościa obciążały gospodarza, nawet morderstwo, jeśli takie gość popełnił. Wydać gościa na stracenie było uważane za najbardziej hańbiący czyn. Prawa te przetrwały prawie w niezmienionej postaci do dziś na terenie północnych gór. Zemsta za morderstwo obejmowała nie tylko zabójcę i jego grupę ro·· dową, ale również świadków, naturalnie tylko mężczyzn niezależnie od wieku. Zemsta za morderstwo początkowo obciążała cały ród, z biegiem czasu jedną grupę rodową, najbliższą mordercy, następnie ograniczała się tylko do najbliższej rodziny, by w końcu poprzestać na zapłacie t. zw. ..ceny krwi", określonej pewną sumą pieniędzy, lecz opłacanej raczej bydłem, ziemią i bronią. Opłata za zabicie kobiety była dwukrotnie niższa niż za zabójstwo mężczyzny. Starszyzna rodowa potrafiła z prawa zemsty ciągnąć nie małe korzyscl materialne, usprawiedliwione koniecznością rozważenia sprawy, rozmiarów i rodzajów rekompensaty itp. Krevmi opłacali te czynności zazwyczaj bydłem. W Kanunic majdują się prawa szczegółowo określające egzekucję ustnych zobowiązań ze strony domu zabójcy, prawa które chronią ich przed prawem zemsty na pewien określony czas, jak również ochronę bydła i czabana VI sporze pomiędzy dwoma bajrakami. Prawa zemsty, prawa gościny, prawa zobowiązań ustnych, prawa zajmowania bydła z okresu ustroju rodowego, z okresu sporów pomiędzy rodami, przetrwały do okresu społeczeństwa klasowego, w którym zachowało się wiele elementów ustroju patriarchalno-rodowego. W tej części Kanunu. w której mówi się o prawach rządzących wewnątrz "fis u", "vllaznii" lub "bajraku" występują wyraźnie pozostałości demokratycznych praw patriarchalno-rodowego społeczeństwa, ale juź w warunkach tworzenia się klasowych stosunków społecznych. Na czele wspólnoty patriarchalno-rodowej stał członek najstarszej w rodzie rodziny, naczelnicy innych rodzin lub mniejszych części rodu wchodzili w sJdad rady; najważniejsze zaś problemy rodu były rozstrzygane na ogólnym zebraniu dorosłych członków rodu. Naczelnicy rodu, lub poszczególnych domów jak również pomniejszych grup rodowych nosili nazwę "pari", naczelnicy drużyn - djalmini. Stanowisko pari były dziedziczne prawem pierworodztwa. Podobnie rzecz miała się z bajraktarami, znacznie później powstałą organizacją. V.i okresie sporządzania Kanunu zakres działalności bajraktaru był zbliżony do "pari". Ponad to występuje w Kanunie "pIegt", nazwa ta obej- 495 mowała wszystkie głowy rodu lub domu, starców i innych mężczyzn w~'różniających się znajomością praw oraz umiejętnością ich interpretowanE!, sprawiedliwym podziałem dobra rodzinnego i rozstrzyganiem wszelkich spornych spraw. Wszystkie rozdziały zbioru dotyczące działalności "pleqiu" (rada starszych) są świadectwem starożytnego pochodzenia prawa obyczajowego w Kanunie. Jednakże paragrafy dotyczące składu rad, sądów itd. dowodzą monopolizacji tych stanowisk w rękach wybitniejszych jednostek rodowych. Sądy rodowe gmatwały często sprawy proste, ażeby przedłużyć swoje działania, które były funkcją wynagradzaną. Mimo, że Gje<;y podkreśla w Kanunie ekonomiczną niezawisłość plebsu, to z paragrafów o uprawnieniach głowy rodu i bajraków wyni· ka ile świadczeń warstwy niższe winny były składać władzy rodowej i bajrakom, uzurpującym sobie wyjątkowe przywileje. Jednakże zebranie powszechne członków danej grupy rodowej t. tzw. "vogjli" mogło sprzeciwiać się radzie starszych i żądać ponownego rozpatrzenia spraw przed sądem. Z szeregów "vogjli" rekrutowali się dzierżawcy ziemi i bydła, najemni robotnicy, pastusi itp. uzależnieni od t. zw. mocnych gospodarzy na skutek pożyczek pienięźnych, zboża itd. Dowodziłoby to procesu rozwarstwienia się społeczności, w wyniku którego powstaje "sterpIegt" rada wybrana z szeregów "vogjli" do kontrolowania decyzji "pleczni". W rejonach górskich mniej ostro występowały różnice majątkowe niż na nizinach. Deklaratywność paragrafów o równouprawnienie wszystkich ludzi przed prawem występuje ostro w tej części Kanunu, w którym jest mowa a prawach domu Gjomarka, wywodzącego się wprawdzie ze starych tradycji rodowych, ale w omawianym okresie już wyodrębnionego ponad społeczność pobratymców, z wielkimi wpływami politycznymi po przez bajraki, jak wiadomo, instytucję władz tureckich. \'ol Kanunie z jednej strony mówi się, że dom ten odpowiada przed prawem jak każdy inny, z drugiej zaś strony okazuje się, że w gruncie rzeczy prawo nie tyczy go, bowiem zgodnie z Kanunem jest on najwyższą ilJstancją sądową i dyktuje swą wolę radzie starszych. Głowa domu Gjomarka mianowana była przez władze tureckie paszą Mirdity, otrzymywała wynagrodzenie i zaopatrzenie w broń drużyny wojennej. Autorka nadmienia, że na terenach objętych działalnością innego Kanunu, Kanunu Leke, organizacje rodowe prawie nie istniały na skutek rozlicznych wędrówek ludności i rzecz zrozumiała niejednolitego jej składu. Powstawały na tych terenach innego typu jednostki organizacyjne t. zw. wspólnoty sąsiedzkie lub wspólnoty wiejskie. Wiele paragrafów Kanunu poświęconych jest uprawnieniom Kościoła i obronie jego stanu posiadania. Obraza Kościoła była karana spaleniem �497 496 domu, wygnaniem, czasami nawet śmiercią i konfiskatą majątku na rzecz Kościoła. Pieniądz w okresie Kanunu był już znany, chociaż chłopi nadal uprawiali wymianę towarów w naturze. Znane też były pożyczki początkowo bez procentów, w okresie sporządzania zbioru praw już oprocentowywane, chociaż Gje<;y podkreśla, że jest to zjawisko bezprawne. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. pożyczki pod zastaw i na procenty znane były na terenie całej Albanii. Wraz ze zjawiskiem pożyczek oprocentowanych rozpoczyna się w Albanii okres społeczeństwa klasowego. Anastazja "RUSSKIJ FOŁKŁOR". Matierijały diemii Nauk SSSR. 1960. issledowanija, Kojdecka t. V Izdatielstwo Aka. Piąty tom wydawnictwa "Russkij fołkłor" pOswlęcony jest jak zaznacza wstępna nota redakcji - "niektórym problemom teorii folkloru, rozpatrywanej na materiale folklorystycznej twórczości rosyjskiej oraz innych narodów". Ma on na celu wywołanie dyskusji nad teoretycznymi problemami tej gałęzi twórczości ludowej. Artykuły działu "Problemy teorii folkloru" wypełniają przeważającą część opasłego tomu. Na czoło zostały wysunięte rozprawy o problematyce ogólnej, za nimi następują artykuły o zagadnieniach bardziej szczegółowych. Najważniejsze w tomie zdają się być wyeksponowane na plan pierwszy rozprawy Anikina, Gusiewa i Putiołwa. Dotyczą one zarówno zagadnień teoretycznych ustnej twórczości ludowej jak i samej metody podchodzenia do badań nad folklorem, który nauka radziecka stara się "odróżnić" od literatury stricto sensu, stworzyć dlań odrębną i własną teorię na wzór teorii literatury. Rozpoczyna tom rozprawa W. P. A n i k i n a pt. "Kolektywność jako istota procesu twórczego w folklorze". Z mnogości zagadnień, które nasuwają się do omówienia tego wielce skomplikowanego problemu, autor wybrał trzy, zdaniem jego najważniejsze: 1) kolektywność twórczości w folklorze oraz pojęcie istoty ustno-poetyckiego procesu w folklorystyce; 2) konkretne formy przejawów tej kolektywności w folklorze w różnych jego gatunkach, stosunek cech indywidualnych do kolektywnych: 3) konkretne formy przejawów kolektywnej istoty sztuki masowej ludu w różnych epokach historycznych. A n i k i n wychodzi w swej rozprawie od scharakteryzowania kilkadziesiąt lat trwającej walki dwóch zasadniczych szkół w folklorystyce roryjskiej i radzieckiej: o indywidualnej (Sokołow, Azadowskij, Nikoforow) i kolektywnej (Busłajew, Miller, Czernyszewski, Bieliński, Gorkij, Propp, Cziczerow) genezie i istocie ustnej twórczości ludowej. Stojąc na gruncie specyficznie pojętej kolektywności w poezji ludowej, autor usiłuje w dialektyczny sposób powiązać obie teorie i określić, na czym ów kolektywizm polega. Zdaniem jego składa się nań przede wszystkim wzajemny i kumulujący się wkład wielu ludzi, którzy uczestniczą w toku procesu przekazywania folklorystycznego dzieła z pokolenia na pokolenie. Nie zawsze przyznaje Anikin "pierwsze słowa" w genezie dzieła folklorystycznego jednemu autorowi i nie uważa, aby dzieło to przezeń stworzone było już utworem folklorystycznym. Aby jakiś utwór mógł zająć miejsce w folklorze, musi: przejść proces tzw. f o l k lor y z a c j i. Polega ona na tym że stworzony przez pewną jednostkę utwór, stając się własnością ludu podlega w jego ustach stałemu "przetwarzaniu". Dzieło folklorystyczne nie ma jednego autora, ma wielu współautorów [... J Tylko dzieło, które przeszło przez proces folkloryzacji, kolektywną obróbkę, ma prawo nazywać się dziełem folklorystycznym" - pisze autor. Owe przejawy kolektywnej pracy w folklorze przejawiają się w nakładaniu na dzieło folklorystyczne różnych tradycji pokoleń, ludzi, którzy w tym procesie folkloryzacji uczestniczą. Wyrażają się one utrwaleniem w nim systemów poetyckich "chwytów" oraz różnych środków wyrazu artystycznego, właściwych folklorowi na danym etapie historycznego rozwoju. W czym się ten proces folkloryzacji przejawiał, egzemplifikuje autor na różnych gatunkach ustnej twórczości ludowej, jak i jej transformacjach historycznych (bajka, bylina, przysłowie, pieśń ludowa). Był on zależny od rodzaju folklorystycznego i epoki historycznej, w którym srę folkloryzacja dokonywała. W każdym z nich, jak pokazuje autor, począwszy od średniowiecza a skończywszy na socjalizmie, inaczej się ta folkloryzacja wyrażała. Historyzm wprowadzany ostatnio do folklorystyki radzieckiej w badaniach nad ustną twórczością ludową reprezentują rozprawy: W. E. G us i e w a ,,0 artystycznej metodzie poezji ludowej" i W. J. P u t i ł o w a ,,0 historycznym badaniu folkloru rosyjskiego". Pierwszy z nich wychodząc z ogólnych zasad estetyki i jej zastosowania w literaturze próbuje je przenieść na grunt folklorystyki. Rozprawa jego traktuje o specyfice "odbicia artystycznego" w folklorze i jego zależności od epoki, twórców, gatunku itd. Jak się okazuje, ów proces, w przeciwstawieniu do literatury, jest zjawiskiem szczególnie skomplikowanym. Zawartość bowiem ideowoartystyczna folkloru uwarunkowana jest z jednej strony epoką, z drugiej - klasowym podłożem genezy utworów folklorystycznych. Obok progresu implikuje w sobie także i kierunek regresu. Uwidacznia się on częstokroć w powolnym zamieraniu pewnych gatunków i form ustnej twórczości ludowej, w powstawaniu nowych. Inaczej ta metoda kształtowania artystycznego folkloru wyglądała w okresie feudalizmu, kapitalizmu, inaczej w epoce socjalizmu. Rozprawą będącą przykładem historycznego traktowania zjawisk folklorystycznych jest artykuł Putiłowa. Autor przeciwstawiając się panującemu w folklorystyce sceptycyzmowi, wskazuje na ważność historycznego podejścia do ustnej twórczości ludowej. Jest ono tym trudniejsze i skomLud. t. XLVIII �498 plikowane, że nie zawsze i niewiele posiadamy wiadomości o genezie i powstawaniu utworów folklorystycznych, o wkładzie do nich poszczególnych epok w dziejach ich folkloryzacji. W pomoc w rozstrzyganiu ogromu piętrzących się przed folklorystą zagadnień przyjść może historia społeczeństwa, dzieje obyczajów, literatury, jej form, gatunków, konwencji literackich itd. Tutaj zadaniem folklorysty będzie ustalić ewentualną, do właściwej epoki historycznej przynależną warstwę, wariant, cechy rodzajowe, stylistyczne i artystyczne folkloru. Podstawą do wykazania owych nawarstwień w utworze folklorystycznym i jego historycznego traktowania musi być zdaniem autora dokładna jego analiza. Złożą się na nią konkretne badania, poświęcone poszczqólnym gatunkom folkloru, jego formom i :vłaŚciwościom gatunkowym, poszczególnym dziełom itd. Badania te powmny być wolne od jakichkolwiek schematów czy przesłanek dogmatYC~nyCh. .~ez. rezultatów tych badań nie można zbudować prawdziwej pe~lOdyzaCJI hIstorycznej folklorystyki ,gdyż przeniesione do niej wyniki z mnych dziedzin wiedzy pozostaną zawsze hipotetyczne i fałszywe. Zdaniem autorki bardzo ważną rzeczą jest ściśle zdyferencjonowana metoda podejścia do. fol~loru. Błędem byłoby jednakże przenosić wywody otrzy~ane z a~ahzy Jednego kręgu faktów na cały folklor. Niezbędną tu jest l to w plerwszej kolejności drobiazgowa analiza tekstologiczna utworu folklorystycznego i związana z tym problemem krytyczna analiza żródeł. Ich podstawą powinny być naukowe i krytyczne, systematycznie zebrane materiały, stanowiące bazę badań folklorystycznych. Szczegółowymi przykładami zastosowania historyzmu w badaniach folklOry~tYCznyCh są rozprawy: ,,0 genezie i drogach dyferencjacji rodzajów epICklch" (M. IVlieletiński) i "Niektóre cechy światopoglądu przedklasowego w rosyjskiej fantastycznej baśni ludowej". (E. A. Tudowskaja). Mieletiński uważając folklor za początek sztuki słownej w ogóle, a starożytne eposy ludowe za początek literatury, zastanawia się nad genezą artystycznych form folkloru epickiego. Wobec trudności dyferencjacji mitu i baśni na pien:s.zym etapie .r~zwoju epiki ludowej, nad którą od lat trudzą się folkloryscl, wyznaCZmkIem jej czyni typ bohatera epickiego, jego stawia autor u podstawy dyferencjacji epickich gatunków folkloru: baśni i eposu. Rozprawa Tudowskojej metodą komparatystyki, uwzględniając formalne ce~h~. baśni, jej odrębności narodowe, społeczne i ideowe, próbuje wydZIel1c zawarte w baśni elementy światopoglądowe ustroju przedklasowego. Podstawą wyjścia jest dla niej odbicie rzeczywistości w ustnej twórczości ludowej. Dwie następne rozprawy "Russkiego fołkłoru" poświęcone są zagadnieniom improwizacji jako gatunku twórczości ludowej. W. W. Sienkiewicz-G u d k o w a demonstruje ten problem na materiale pieśni kolskich Saamów ("Elementy improwizacji i tradycyjności we wczesnym stadium rozwoJu folkloru"), podkreślając, że formalne środki wyrazowe improwi- 499 zacji stanowią podstawy kolskiej liryki pieśniowej. Rozprawa A. K. lVIikuszowa ,,0 pozaobrzędowych (wnieobriadowych) improwizacjach (na materiale robotniczych improwizacji ludu Korni) ukazuje w zestawieniu z innymi gatunkami folkloru cechy tego rodzaju twórczości ludowej. Dalsze rozprawy tomu (wyjąwszy J. I. Ziemcowskiego ,,0 wzajemnych związkach tekstu z melodią lirycznej pieśni ludowej") stanowią próby określenia istotnych cech poszczególnych rodzaj ów folklorystycznych i wykrywania ich specyficznych własności rodzajowych, głównie na podstawie istotnych dla nich i zasadniczych środków i form kompozycyjnych. M. Braun ("Kompozycja bohaterskiej pieśni ludowej") czyni to na materiale serbo-chorwackiego eposu. Autor rozczłonkowując tematy analizowanych pieśni epickich na drobne motywy i badając wzajemny ich układ wewnątrz utworu pokazuje ich specyficzną poetykę, próbuje stworzyć dla tego gatunku folkloru coś w rodzaju normatywnej poetyki. Podobną metodą pragnie stworzyć podstawy klasyfikacji tradycyjnej obrzędowej pieśni chłopskiej J. P. Kołpakowa ("Próba klasyfikacji ludowej pieśni obrzędowej"). PoC;dając krytyce dotychczas stosowane kryteria klasyfikacji tego gatunku folkloru (temat, treść itd.), pragnie zastąpić je nowymi, artystyczno-ideowymi. Te bowiem wydają się być bardziej istotne dla każdego gatunku twórczości ludowej. W ten sposób poprzez eliminację cech zbieżnych obrzędowej pieśni ludowej z cechami innych rodzajów folkloru dochodzi autorka do cech stałych tego gatunku i jemu tylko właściwych. T. lVI. Akimowa w rozprawie ,,0 rodzajowej istocie ruskich «dziarskich~ pieśni" zajmuje się określeniem specyfiki tematycznej, treściowej i formalnej tego tylko rosyjskiemu folklorowi właściwego gatunkom pieśni ludowej. Szerzej mogą zainteresować naszego folklorystę wywody rozprawy S. F. Ł a z u t i n a pt. "Kompozycja rosyjskiej pieśni lirycznej". Daje w niej autor zwięzły przegląd schematów kompozycyjnych rosyjskiej pieśni lu·· dowej, próbując równocześnie określić ich funkcję ideowo-artystyczną poprzez egzemplifikację całego szeregu pieśni (monolog, dialog, rodzaje narracji, paralelizmów, różne ich kombinacje itd.). Zagadnieniem określenia kompozycji rosyjskiej "czastuszki" ludowej zajmuje się Z. L W ł a s o w (,,0 przykładach kompozycji w czastuszce"). Problem artyzmu \V gawędzie ludowej (ustnyj ras skaz) omawia L. J. J e m e l i a n o w) ("Problem artyzmu gawędy ludowej"). Drogą ustalenia istotnych cech tego gatunku pragnie odróżnić gawędę od spokrewnionych z nią i zbliżonych doń (bajka, legenda, podanie, opowiadanie, skazka) gatunków folkloru. Ciekawymi i niepośledniej wagi są w "Russkim fołkłorze" rozważania P. S. W y c h o d c e w a pt. "Literatura czy folklor? (w sprawie zagadnienia współczesnej twórczości ludowej)". Stano\',;ią one podsu;-:-:::;",;an:c toczącej się od lat kilkunastu w Związku Radzieckim dyskusji nad problemem, czy \V warunkach socjalizmu może istnieć folklor, czy dzisiejszą �500 twórczość ludową należy włączyć do literatury profesjonalnej czy folkloru. Zdaniem autora, głównym błędem w dyskusji było ahistoryczne traktowanie tego zjawiska. W pomoc w rozstrzygnięciu tego problemu przychodzi autorowi pojęcie folkloryzacji. Wychodząc z błędnych założeń niektórzy dyskutanci słusznie dochodzili do wniosku, że w nowych warunkach życia nie może być folkloru w znaczeniu tradycyjnym. Ale w jego miejsce pojawiają się nowe formy ustnej twórczości ludowej, uwarunkowane nową sytuacją społeczną i nowym światopoglądem masowym. Jednym z głównych czynników, które bezpośrednio. wpływają na zmianę powstania i bytowania dzieł twórczości ludowej są nowe sposoby jej rozpows.zechniania. Miejsce kolektywnej genezy utworów folklorystycznych zaJęll zawodowi poeci. Mimo twierdzeń o nieuchronnym zmierzchu folklo .. ru, zdaniem Wychodcewa istnieje i bytuje on dalej, jednakże w innej treści i formie, na innych zasadach tworzenia się i bytowania. Mianem współczesnego folkloru, przystającego do pojęcia folkloryzacji, obejmuje Wychodcew masową artystyczną twórczość ludową. "W naszych czasach artystyczna i samorodna twórczość mas ludowych w większości wypadków przybrała nowe formy - pisze autor - zupełnie zmieniły się też i formy b~.to,,:ania w twórczości ludowej (estrada, gazetka ścienna, zbiory rękoplsmlenne) [... ] Twórcami samorodnej twórczości ludowej mogą być tak poszczególne jednostki jak i kolektyw, może być ona przekazywana ustnie, pisemnie, może istnieć masowo i indywidualnie". Przy tym formy i drogi przejawów tej twórczości ulegają nieustannemu rozszerzaniu (radio chóry itd.). "W ten sposób do współczesnej twórczości ludowej należy Z~liczyć masową twórczość ustną) przysłowia, czastuszki, pieśni, anegdoty kalambury itd.), jak i samorodną twórczość szerokich mas ludowych ~ ustna i pisemną (estrada, kolektywne zespoły artystyczne, mat~riał gazetek ściennych, masową poetycką twórczość amatorską - pieśni, wiersze ro .. bot~ików, chłopów oraz żołnierzy). A jeżeli wiele z tego ogromnego i zwyczaJnego materiału produkcji artystycznej «nie poddaje się» zwykłym «prawidłom» określającym «folklor», jest to nieszczęściem nie samej produkcji, ale badającego. Należy w końcu pojąć, że jeśli dawny geniusz artystyczny mas ludowych przejawiał się w ustnej twórczości ludu i rozwój folkloru, nie patrząc na nieustanny wpływ literatury i wice wersu, toczył się swoim własnym, bardzo różniącym się od rozwoju literatury nurtem, teraz na mocy nowych warunków życia mas ludowych, twórczość ludowa rozwija się pod silnym wpływem literatury. Tym niemniej na mocy swej masowości i profesjonalizmu zachowuje ona względną samodzielność różniąc się znacznie od literatury zawodowej [...] Jednym z palących zadań fOlklorystów i literaturoznawców jest badanie procesów obustron. nego oddziaływania współczesnej sztuki zawodowej (literatury, muzyki) i współczesnej masowej poetyckiej twórczości ludowej". Dyskusyjne rozważania nad takim pojęciem folkloru w Związku Radzieckim opiera autJr 501 na wzajemnym oddziaływaniu literatury i folkloru, demonstrując je przykładem wpływu i popularności wśród mas ludowych poematu Twardowskiego "Wasyl THirkin". Wyrosły z ludowej poetyki poemat ten wywołał mnóstwo naśladownictw. Zdaniem Wychodcewa przynależą one nie do literatury profesjonalnej, ale do folkloru. Dopełnieniem teoretycznych zagadnień folkloru w "Ruskim folklorze" są wypowiedzi dyskusyjne na marginesie podstawowych referatów dotyczących teorii folkloru wygłoszonych na moskiewskim zjeździe 1958 roku: A. M e l i c h e r c i k a ("Sprawy problemu specyfiki artystycznego obrazu w folklorze"), W. M. Z i r m u n s k i e g o ("Epicka twórczość narodów słowiańskich i problemy porównawczych badań eposu") oraz W. P r o p p a ("Zasadnicze etapy rozwoju rosyjskiego eposu bohaterskiego"). W dyskusji nad referatem Melicharcika dyskutanci odnieśli się pozytywnie do próby postawionego przezeń zagadnienia, wytknęli jednak brak uwzględnienia historyzmu (Pomarańcew) i specyfiki gatunkowej w folklorze (Łazutin), wysunęli postulat opracowania poetyki poszczególnych gatunków ustnej twórczości ludowej, co stanowiłoDy punkt wyjścia dla zbudowania podstaw teorii obrazu artystycznego w folklorze. Szczególnie ważny problem poruszył w dyskusji Bogatyriew. Zdaniem jego nie można zbudować teorii obrazu artystycznego w folklorze w oderwaniu od literatury, chociaż należy odróżnić jego specyfikę. Z literaturą bowiem łączą folklor wzaj emne związki i oddziaływania. "Stawiając zagadnienie dzieła folklorystycznego jako materiału odbijającego historyczne wydarzenia i postaci historyczne, powinniśmy zdawać sobie sprawę, że dzieła folklorystyczne są dziełami sztuki słowa ze specyficzną, odrębną od literatury poetyką w szerokim tego słowa znaczeniu. Dalej stawiając zagadnienie wzajemnego związku literatury z twórczością ustną, znowu nie będziemy w stanie rozstrzygnąć, w jakiej mierze dane dzieło literackie korzystało z folkloru i w jakiej mierze dane dzieło folklorystyczne wchłaniało w siebie elementy literatury, dotąd nie będziemy mieli wyobrażenia o specyfice folkloru tego czy innego narodu, wchłaniającego literackie dzieła swojego czy obcego narodu". Dyskusja nad referatem Zirmunskiego podkreśliła i wypukliła wprowadzone przezeń nowe i na podstawach materializmu historycznego oparte pojęcie komparatystyki folklorystycznej. Autor godząc historyczne poglądy szkoły antropologicznej (Taylor, Lang, Fraser) i szkoły Wiesiołowskiego, wysuwa w miejsce dawnych nowe historyczno-typologiczne zasady zbieżności epickich dzieł różnych narodów. Nowością wprowadzoną do tak pojętej komparatystyki jest h i s t o r y z m, określenie cech typologicznej zbieżności, historyczna ich klasyfikacja w odróżnieniu od stosowanej w folklorystyce opartej na zapożyczaniach zbieżności genetycznej. "Jakościową swoistość typologicznej zbieżności w odróżnieniu od zbieżności genetycznej lub zapożyczeniowej można wyjaśnić tylko wtedy, kiedy folklorystyka wyjdzie z zamkniętego kręgu analizy tych wątków i motywów, �502 ~03 które nagromadziła komparatystyka tradycyjna i pozwoli oprzeć się na konkretnych badaniacr. w dziedzinie historii społeczeństwa, historii światopoglądu i myśli, kultury i estetyki różnych narodów i różnych klas". Obok aspektu historycznego zwrócili dyskutanci uwagę w owej komparatystyce na element narodowości. Dział "Materiałów i publikacji" przynosi prace E. Z e j d i e n s z n u r a "Praca L. 1. Tołstoja nad bylinami rosyjskimi", Sajmonowa "Zapisy bylin pierwszej połowy XIX w. w zbiorach P. W. Kiriejewskiego", M. J. Mielca ,,0 VI wydaniu "Pieśni zebranych przez P. W. Kiriejewskiego>:", J. W. Nowikowa "P. W. Szejn jako autor zbioru «rosyjskich pieśni ludowych»", S. A. Winogradowa "Nowe dokumenty o wystąpieniu J. T. Riabinina" i inne. Piąty tom "Russkiego fołkłoru" jest pozycją niezmiernej wartości w dziejach folklorystyki radzieckiej. Daje on pierwsze próby i propozycje zbudowania teorii tej coraz lepiej rozwijającej się u naszego wschodniego sąsiada gałęzi nauki. Porusza jej zasadnicze i kluczowe problemy teoretyczne (metoda badań folklorystycznych, odbicia rzeczywistości w folklorze i związanego z tym obrazu artystycznego, nowatorsko pojęta komparatystyka). Pod tym względem jest on świadectwem przełomowej drogi w fOlklorystyce radzieckiej, próbą przełamania i odżegnywania się od blędów i wypaczeń ,jakie popełniano tam w latach powojennych. Uwidacznia się to z jednej strony w usiłowaniu zdefiniowania dzisiejszego pojęcia folkloru, określenia zakresu badań tej nauki, historycznego podej .. ścia do jego zjawisk i uwzględnienia narodowego aspektu tej gałęzi twór,. czości ludowej, postulacie wprowadzenia nowej naukowo uzasadnionej komparatystyki. Omawiany tom wydawnictwa jest dowodem kształtowania się folklorystyki jako nauki mającej swój osobny przegląd badań, me .. todę itd. Pokazuje, jak folklorystyka, stanowiąca do niedawna część etnografii, mimo ciążenia ku literaturoznawshvu winna stanowić naukę odrębną, chociaż z tym ostatnim będą ją łączyć ciągle i wzajemne związki. Aleksander W. M. S i d i e I n i k o w: Poe tika Moskwa, 1959. wuzow. Uczpiedgiz, 7"llsskoj narodnoj liriki". Żyga Posobije dla Zarysowujący się w latach po drugiej wOJl1le światowej w Związku Radzieckim gwałtowny postęp w dziedzinie rozwoju folklorystyki przybiera na sile. Owocem tego dziesiątki pojawiających się wydawnictw materiałowych, teoretycznych i szczegółowych nad różnymi gatunkami i rodzajami folkloru. Nauka radziecka stawiając zaniedbaną dotąd gałąź twórczości ludowej na unowocześnionym warsztacie naukowym stara się odrobić dotychczasowe zaniedbania, ukazać wielki wpływ, jaki folklor wywarł na literaturę rosyjską, nawet w dziedzinie tak odległej, j~ki~ . st artyzm i poetyka utworu literackiego. Specyficzne to zagadl1lel1le Je 'l może być rozwiązane tylko wtedy, kiedy zostaną opracowane szczego owo problemy a r t y s t y c z n e j zawartości folkloru, z którego pełną garścią czerpali naj więksi klasycy rosyjskiej literatury XIX-ego w. . Jedną z takich książek, przeznaczoną dla studentów wyższych uczell1l radzieckich, jest podręcznik S i d i e l n i k o w a "Poetyka rosyjskiej liryki ludowej". Stara się w nim autor zebrać i zreferować pokrótce wszystko to, co odnosi się do poetyki rosyjskiej liryki ludowej, rodzaju folklorystycznego w tym kraju, w przeciwstawieniu do innych krajów słowiańskich, reprezentowanego bardzo obficie. Podręcznik Sidielnikowa dzieli się na cztery zasadnicze rozdziały. Omawia: l) ideowo-artystyczne cechy rosYJskiej pieśni ludowej; 2) zagadnienia kompozycji; 3) środki artystycznego przedstawienia; 4) środki wyrazu artystycznego .. Jak za:en:. wi.dać,. nowością w książce Siedielnikowa jest rozpatrywal1le rOSYJskieJ llryk! ludowej w aspekcie formalnym w przeciwstawieniu do dotychczasowego ideowo-treściowego traktowania tej gałęzi folkloru. Określiwszy w rozdziale pierwszym znaczenie oraz ideowo-artystyczną zawartość rosyjskiej pieśni ludowej, czego wyrazem było jej oddziaływanie i funkcja w twórczości najlepszych pisarzy rosyjskich i kompozytorów (Łomonosow, Puszkin Lermontow, Gogol, Niekrasow, Ostrowski, Czajkowski, Rimskij-K~rsakow, Musorgski) wskazuje na jej nierozerwalny związek z muzyką ludową, podkreśla prostotę jej języka, śpiewność i rytmikę. W niej wyraziła się ludowa ideologia, ona odzwierciedla estetyczny smak ludu, jej byt i przekonania na licznych etapach rozwoju. Szczegółowym opracowaniem formalnego aspektu zagadnienia rosyjskiej pieśni ludowej zajmują się dalsze rozdzialy książki Sidielnikowa. Autor rozpatruje poetykę rosyjskiej pieśni ludowej pod względem formalnym, egzemplifikuje ją szeregiem przykładów różnych form ~orr:Pozycji, obrazów czy środków artystycznych, wskazuje na jej f~nk~Ję Ideowo-artystyczną w da:1ym utworze. Ciekawy rozdział "zagadl1le~~a ~o~~ pozycji" zaczyna autor od ukazania tak ważnych w kompozycJI plesm ludowej zmienności i kontaminacji wariantów tego gatunk~ folklo~u. Zjawiska te stoją 'przecież u podstawy badań liryki ludowej, Ich analJza pozwala często na określenie przynależności danego wariantu ~o o~powiedniej epoki historycznej, na scharakteryzowanie historyczneJ zmle~ności pieśni ludowej. Autor wskazuje na związek kontaminacji z ~:Iodją i muzyką pieśni ludowej. Dalsza część rozdzialu jest egzempllflkacJą sposobów kompozycyjnych rosyjskiej liryki ludowej, różnych ich. ko~binacji itd. (rodzaje i układ dialogów, form narracyjnych, paralellzmow itd.). W analizowaniu tego zagadnienia na uwagę zasluguje polemika z M. S o k o lowe m, badaczem poetyki rosyjskiego folkloru i .a~t?rem "Historycznej poetyki", dotyczącą tzw. stopniowego paralelizmu pleSI1l lu- �504 dowej, który folkloru. stanowi częstokroć "pejzażową ekspozycję" tego gatunku Najcenniejszym jest w podręczniku Sidielnikowa nowatorski rozdział pt. "Środki artystycznego przedstawienia", w centrum którego autor snuje rozważania nad symboliką rosyjskiej liryki ludowej. Nie poprzestając tylko na wyliczeniu typowych symbolów rosyjskiej pieśni ludowej, autor w miarę możliwości usiłuje dać próby ich wyjaśnienia. Nie zawsze wypadły one przejrzyście. Skomplikowane wielce zjawisko symboliki ludowej, na którym połamali już zęby najlepsi znawcy folkloru, jest chyba problemem naj trudniejszym w poetyce pieśni ludowej. Do jego rozwiązania konieczne są obszerne studia etnograficzne, religioznawcze, które pozwoliłyby wyjaśnić zawiłe, nie zawsze jednolite znaczenie symbolów ludowych. Rozliczne przykłady tych potknięć widzieliśmy już w licznych błędnych komentarzach do wydań pieśni ludowych. Nie wolne są także od tego niektóre stwierdzenia Sidielnikowa. Nie miejsce jednak wdawać się w polemikę z autorem. Mówiąc na przykład o wieloznacznym symbolu kaliny, rozpowszechnionym tak szeroko w liryce narodów słowiańskich nie wspomniał Sidielnikow o kalinie jako symbolu śmierci. To sam; da się powiedzieć o rozpowszechnionym w liryce ludowej kalinowym moście. Zaprezentowane w podręczniku Sidielnikowa znaczeniowe interpretacje symbolów rosyjskiej pieśni ludowej (m. in. kaliny, jarzębiny, wierzby, brzozy, winogrona, kukułki, sokoła, słowika orła itd.) to dopiero próba postawienia tak ważnego nie tylko w folklorze, ale i w literaturze, zagadnienia symboliki literackiej. Od jej rozwiązania bowiem prowadzi częstokroć droga do określenia historycznej epoki danego utworu, a nawet sensu ideowo-artystycznego opartego na motywach folkloru dzieła literackiego. Dalsze części rozdziału są próbą wyliczenia i określenia poetyckich form rosyjskiej liryki ludowej (paralelizmy poetyckie, różnego rodzaju porównania, epitety, metafory, tropy). Mimo akcentów polemicznych z wywodami "poetyki historycznej" Wiesiołowskiego analiza tych zjawisk historycznej już dziś poetyki ludowej (bowiem jej rozwój został już zamknięty) stanowi rodzaj kodyfikacji, na wzór pseudoklasycyzmu pojętej, poetyki normatywnej folkloru. Ukazaniem artystycznych środków wyrazu tej normatywnej poetyki rosyjskiej liryki ludowej zajmuje się Sidielnikow w ostatnim rozdziale książki pt. "Słownikowe bogactwa pieśni", wyliczając symptomatyczne i właściwe jej słownictwo oraz charakteryzując intonacyjno-syntaktyczne ugrupowania (aliteracje, asonanse, anafory, apostrofy, intonacje itd.) zależne w wielu wypadkach od melodii, oraz zastanawia się nad dźwiękową organizacją języka pieśniowego. W obrębie ich analizy nie pominął nawet strofiki pieśniowej, częstokroć od melodii uzależnionej. "Poetyka rosyjskiej liryki ludowej" mimo swego wąskiego adresu jest książką cenną· W ogólnym zarysie obejmuje bowiem rzadko nawiedzaną ! 50S przez folklorystów dziedzinę poetyki folkloru. Ograniczona do zagadniel1 jednego gatunku ustnej twórczości ludowej może stanowić pun.kt wyj~c~a dla badań nad poetyką innych rodzajów folklorystycznych. JeJ nowosclą jest badanie poetyki pieśni ludowej w łączności z towarzyszącą jej me.~ lodią ludową. Zahaczając częstokroć w swych egzemplifikacjach do poezJI innych narodów słowiańskich jest ważna także dla badaczy polskich. Zawarty w niej Rozdział o symbolice poetyckiej oraz innych jej środkach poetyckiego wyrazu w rosyjskiej liryce ludowej sugeruje zbieżności z wnioskami z materiałów innych narodów słowiańskich. Książka Sidielnikowa prowokuje do podjęcia badań komparatystycznych nad poetyką tego gatunku folkloru u innych narodów słowiańskich, tak jak to robił w swej kapitalnej i epokowej pracy K. M o s z y ń s k i (rozdział "Literatura ustna" w "Kulturze ludowej Słowian"). Dla nas, gdzie badan~a nad folklorem w ogóle, nie mówiąc już o jego poetyce, stoją dopiero w powijakach, książka ta może być zachętą do dalszych szczegółowych rozważań, które by rozwijały i kontynuowały problematykę zapoczątkowaną u nas przez Windakiewiczową, Przybosia czy Czernika. Aleksander M. M. czerkiesskom S a kij e w: Tiurskaja arabskaja Heksyka w Zyga kabardino- jazykie. Artykuł M. M. Sakijewa o tiurskich i arabskich zapożyczeniach słownikowych w języku kabardyńsko-czerkieskim, ogłoszony w "Trudach karaczajewo-czerkiesskogo nauczno- issliedowatielskogo instituta" (zeszyt III Czerkiesk 1959, str. 105-121), jest poświęcony wprawdzie sprawom językoznawczym, jednak z uwagi na ciekawe powiązania między zapożyczeniami językowymi, a oddziaływaniem kulturowo obcych grup ludnościowych, może zainteresować etnografa. Najliczniejszą grupę słów obcego pochodzenia stanowią w języku karaczajewo-czerkieskim słowa rosyjskie, należą one jednak do zapożyczeń zupełnie nowych. Starszą i zarazem najbardziej charakterystyczną grupę zapożyczeń tworzą słowa pochodzące z języków tiurskich i arabskich. . Weszły one do języka karaczejewo-czerkieskiego wraz z potrzebą określania nowych pojęć i przedmiotów, dotąd kabardyńcom i czerkiesom nieznanych. Tiurskie odnoszą się głównie do gospodarstwa wiejskiego, sprzętów domowych, budownictwa i materiałów budowlanych, handlu, wojskowości, oraz szeregu słów odzwierciedlających ideę bogactwa i znaczenia. W związku z obyczajem oddawania dzieci na wychowanie do obcych rodzin (atalyczestwo), wprowadzonym przez krymskich chanów, czerkiesi przyswoili sobie terminy określające ojca-opiekuna i wychowanka. Z tego też względu stały się popularne u czerkiesów imiona �506 507 (nazwiska) sławnych rodów tatarskich Ch'an- Dżeri (Cha-Girej) itp. np. K'yrym- Dżeri (Krym Girej), Te tiurskie zapożyczenia pochodzą głównie z XVI-XVII w. kiedy Turcja wraz z krymskim chanatem prowadziły politykę opanowania zachodniego Kaukazu. Słowa pochodzenia arabskiego przeniknęły do języka kabardyńsko-czerkieskiego wraz z islamem. stąd są to przeważnie terminy religijne. Arabskimi zapożyczeniami są także słowa dotyczące piśmiennictwa, nauki, a także niektóre terminy prawne. (Np. Tazyrkara, mych'ur pieczęć, k'ałjem obsadka, pióro). Dalsza część pracy !VI. 'VI. Sakijewa jest poświęcona problemowi przekształcania się tych zapożyczonych słów zgodnie z wymogami kabardyńsko-czerkieskiej fonetyki i jest ona dla etnografa mało istotna. Praca !VI. M. Sakijewa daje ciekawy obraz przemian zachodzących w kulturze Kabardyńców i Czerkiesów pod wpływami obcymi a utrwalonych w słownictwie. Na koniec należy wyjaśnić, że nazwa języka, używana przez M. M. Sakij ewa, "kabardyńsko-czerkieski" odnosi się do języka literackiego, powstałego bardzo niedawno (pierwsze próby w pierwszej połowie XIX wieku). a łączącego w sobie dwa, bardzo zbliżone języki. kabardyński i kichajski. tworzące podgrupę czerkieską (T. M i l e w s k i, Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. II, zeszyt 1, str. 178-179). Zygmunt Vera Vall i n h e i m o, Das Spinnen Beriicksichtigung Arkisto ilustr. schwedischer 11. Herausgegeben Tradition. von Suomen in Finnland Ciesielski unter besonderer Helsinki, 1956. Kansatieteelinen Muinaismuistoyhdistys, 287 stron, Praca ta opublikowana w języku niemieckim zawiera obszerne omówienie ludowych sposobów obróbki włókna, zwłaszcza wełny i technik przędzenia wełny i lnu oraz opisy i klasyfikację typÓW przyrządów używanych do tego celu. Wbrew tytułowi pracy autorka nie poprzestała na podaniu materiałów odnoszących się do Finlandii i Szwecji, ale wzięła pod uwagę również dane z innych krajów. Dlatego też bibliografia prac z jakimi się zapoznała, podana na końcu omawianej książki, przedstawia się imponująco: obejmuje bowiem ponad 250 pozycji. W fińskiej literaturze etnograficznej brak było dotychczas wyczerpującego opracowania interesującego autorkę zagadnienia. Najważniejsze i bodajże jedyne obszerniejsze wiadomości o ludowych sposobach przędzenia w Finlandii zawierał rozdział słynnej pracy U. T. S i r e l i u s a pt. "Suomen kansanomaista kulttuuria" (Fińska kultura ludowa) wydanej w Helsinkach w 1921 r. Autorka oparła się w głównej mierze na wynikach własnych bada(} J terenowych przeprowadzonych w różnych regionach Finlandii i Szwecji a także bardzo skrupulatnie przeanalizowała bogate zbiory etnograficzne zgromadzone w fir'lskich i szwedzkich muzeach oraz u o.sób ~rywa:nych. A należy podkreślić, że zbiory te mogą się poszczycić posiadamem mektorych eksponatów pochodzących nawet z XVII w. V. Vall i n h e i m o wykorzystała w swych badaniach w dużej mierze także wyniki ankietowych badar'l etnograficznych i dialektologicznych, prowadzonych na terenie Finlandii począwszy od roku 1390 (opublikowane w rozmaitych czasopismach lub zgromadzone w archiwach), jak również prace seminaryjne i dyplomowe studentów etnografii i językoznawstwa. Nie pominęła oczywiście i materiałów archiwalnych, oraz dotychczasowej literatury etnoo'raficznej związanej z interesującymi ją problemami. Omawiana praca ;awiera wiele rysunków oraz reprodukcji fotograficznych. Na specjalną uwagę zasługują serie fotografii przedstawiających poszczególne fazy takich czynności jak np. gremplowanie wełny czy też różne sposoby przygotowywania kądzieli (tzn. przędzy) i umieszczanie ich na przęślicach, czy wreszcie przędzenie przy pomocy wrzeciona. Autorka uwzględniła w swej publikacji wiele materiałów językoznawczych i podała kilkanaście map ilustrujących zasięgi niektórych nazw. , Szkoda, że m e t o d y kar t o g r a f i c z n e j nie zastosowała do mapowania większej ilości faktów etnograficznych. IV całej książce na 18 map tylko .5 ilustruje zasięgi różnych typów przęślic, ich zdobin, reszta map dotyczy wylącznie zasięgów nazw różnych przyrządów używanych do obróbki włókna i przędzenia. Rozprawa V. Va 11 i n h e i m o dzieli się na 5 zasadniczych części, nie licząc wstępu: 1) omówienie przygotowywania surowców włókienniczych, zwłaszcza wełny, 2) klasyfikacja różnych typów przęślic i sposobów przymocowywania do nich przędzy (kądzieli), 3) przedstawienie różnych typów wrzecion i technik przędzenia przy ich pomocy, 4) analiza typologiczna kołowrotków i sposobów przędzenia na nich, 5) wnioski końcowe. W części pierwszej autorka omówiła bardzo szczegółowo obróbkę włókna wełnianego (skubanie ostrzyżonej wełny, trzepanie wełny przy pomocy kijów lub smyków gremplarskich oraz gremplowanie). W Finlandii były znane dwa rodzaje smyków: starszy w formie łuku z cięciwą z kiszek owczych i nowszy smyk pochodzenia azjatyckiego. Oba te typy zachowały się jeszcze w Karelii. Narzędziami tymi posługiwali się wyłącznie ludzie zajmujący się zawodowo trzepaniem lnu, wędrujący zimowq porą z wioski do wioski. Szczotki gremplarskie zaczęły się rozpowszechniać w Finlandii od połowy XVIII w. najpierw na terenach zachodnich. Odznaczały się dużymi rozmiarami i umocowywano je na specjalnych ławach gremplarskich. Używano ich zwłaszcza przy mieszaniu wełen różnych gatunków. Do zwykłego gremplowania służą obecnie lżejsze szczotki ręczne o zębach różnej gęstości. W niektórych okolicach zachowała się �508 jeszcze nazwa grzebień na określenie grempli. Sama czynność gremplowania, jakkolwiek wszędzie podobna, nosi w różnych okolicach Finlandii różne nazwy. Sposób gremplowania przedstawiają dokładnie fotografie. Zdaniem autorki na uwagę zasługują również specjalne kosze do przechowywania runa; w Szwecji służą do tego celu również i przewiewne, pięknie rzeźbione skrzynki. Omawiając przygotowanie włókien lnianych autorka świadomie ominęła wstępne fazy obróbki lnu (opracowano bowiem to zagadnienie stosunkowo dobrze w różnych publikacjach etnograficznych), ograniczyła się jedynie do bardzo szczegółowego opisu pomijanych przez literaturę etnograficzną sposobów przygotowywania kądzieli z włókien grubych i kądzieli z włókien doborowych: cienkich a długich. Jak wynika z zebranych przez V. ValIinheimo informacji i przysłów ludowych Finowie przykładali bardzo wielką wagę do starannego ułożenia kądzieli, bo to ułatwiało w znacznym stopniu pracę prządce. Druga, może nawet zbyt obszerna, część pracy zawiera omówienie rói.nych t y p ó w p r z ę ś l i c i dostosowanych do nich sposobów przymocowywania kądzieli. I ta część książki jest również bogato ilustrowana. Autorka omówiła oddzielnie przęślice używane przy przędzeniu z zastosowaniem wrzecion, a osobno typy przęślic stosowanych przy kołowrotkach. Przy przędzeniu za pomocą wrzecion posługiwano się w Finlandii i Karelii głównie przęślicami lekkimi jedno- lub dwuczęściowymi typu łopatkowego. Niektóre z oglądanYch przez autorkę przęślic zdobi bogaty ryt o prastarych motywach znanych już w młodszym okresie żelaza. Najwięcej okazów zachowanych w muzeach pochodzi z Karelii, a mniej z zachodniej Finlandii. Jedna z przęślic pochodząca z Kemi ma wyrytą datę 1684. Jak przypuszcza autorka, przęślice typu łopatkowego rozwinęły się prawdopodobnie z przęślicy typu i g l i c o w e g o (trzymanej przez prządki pod pachą lub między kolanami). Autorka omówiła bardzo szczegółowo również i ten typ przęślic występujący m. in. w Szwecji, Niemczech i u ludów ugrofińskich na terenie Rosji, aczkolwiek w samej Finlandii nie jest on znany. Następnie opisała przęślice typu w i d ełk o w e g o (o używaniu których w Finlandii i Szwecji są tylko sporadyczne wiadomości) oraz wymieniła formy przęślic tzw. ok ó ł k o w y c h (nieznane w Finlandii, a używane powszechnie w krajach romańskich i w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego). W tym bardzo obszernym i szczegółowym rozdziale z trudem wyławia się fakty odnoszące się do przęślic używanych w Finlandii. Autorka omawia bardzo szczegółowo terminologię związaną z przęślicami (tego działu nie moźna należycie ocenić nie znając języka fińskiego). Zdaniem autorki nazwa kuosali, kuoseli występująca w pogranicznych gminach karelskich koło Archangielska jest stosunkowo nowym zapożyczeniem od Słowian. Natomiast nazwa "kuontalo" pochodzi wg opinii autorki, podobnie jak rosyjska nazwa "kudeI" z prasłowiańskiego idiomu 509 i należy do dawnych zapożyczeń słowiańskich w języku fińskim. WiękSZOŚć innych nazw służących na określenie przęślic pochodzi z języków germańskich, zwłaszcza ze szwedzkiego. O wiele obfitsze są materiały dotyczące przęślic używanych przy przędzeniu z pomocą kołowrotka, ponieważ ta technika przędzenia zachowała się do dziś, podczas gdy umiejętność posługiwania się wrzecionem w wielu okolicach Finlandii nie jest już znana. Również i w tym rozdziale podała autorka bardzo bogaty materiał, w którym niestety toną wiadomości dotyczące ściśle Finlandii. Jak wynika z danych ikonograficznych prządki posługujące się kołowrotkami używały początkowo tych samych typów przęślic oddzielnych co i przy przędzeniu za pomocą wrzecion. Dopiero póżniej zaczęto stosować krótsze przęślice umocywane na specjalnych ramionach przy kołowrotku. Takie przęślice w Finlandii należą głównie do t y P u ł o p a t k o w e g o. Prócz przęślic skromnie zdobionych spotkać można wiele okazów pięknie rzeżbionych, z tym że w ornamentyce nowszych typów przęślic przeważają już motywy nie geometryczne lecz zoomorficzne i antropomorficzne. W zachodniej i północno-zachodniej Finlandii używano początkowo przy kołowrotkach również i przęślic wykonanych z "samorodnych" kawałków drzewa (wierzchołków o widełkowatym zakończeniu). Póżniejsze przęślice miały górne końce w postaci kolistej deseczki z nabitymi kolcami z drzewa brzozowego. Siegfried Svenson uważa ten typ przęślic (mimo ich prymitywnej formy) za stosunkowo póżny, być może dopiero z początku ub. wieku. Jego zasięg wskazuje na pochodzenie ze środkowej i południowej Europy. Do trzeciej grupy przęślic stosowanych przy kołowrotku zalicza autorka przęślice, znane w Finlandii powszechnie pod nazwą tortti, posiadające ozdobnie wykonane cylindryczne ażurowe zakończenia (krążołki) obracające się podczas przędzenia. Przęślice te dzielą się na kilka grup; a mianowicie: a) przęślice w kształcie toczonych pałek lub kijów, podobne do przęślic krążołkowych opisanych przez K. M o s z y ń s k i e g o w § 318 "Kultury Ludowej Słowian", b) przęślice (pięknie niekiedy rzeżbione) o zakończeniach w kształcie piramid cztero- lub sześciobocznych ze ściętymi wierzchołkami, lub o zakończeniach szpulowatych, c) przęślice o zakończeniach skonstruowanych z listewek i d) przęślice w formie bereł (znane tylko ze wschodniej Botni). Osobny ustęp w części poświęconej przęślicom stanowi omówienie sposobów przymocowywania kądzieli na poszczególnych typach przęślic. I tak na przęślicach typu łopatkowego służących przede wszystkim do przędzenia włókien długich, kądziel nakłada się albo na zęby wycięte u góry łopatki (właściwa Finlandia), albo owija po prostu wokół wierzchołka przęślicy (Finlandia zachodnia), lub też przywiązuje sznurkiem (różne okolice Finlandii). Przęślice typu widełkowego i "tortti" stosowano głównie przy przędzeniu włókien krótkich, przy czym kądziel na- �510 bijano na widełki albo owijano wokół krążołka. Wełnę przędzie się bez użycia przęślic, trzymając runo w ręce lub na podełku. Następna część pracy obejmuje klasyfikację typÓW wrzecion oraz technikę przędzenia przy ich użyciu. Umiejętność ta przetrwała tylko na terenie Karelii. Muzea fińskie posiadają jednak dosyć pokaźną ilość wrzecion. Wrzeciona starszego typu stosowane dawniej w Finlandii posiadały przęśliny umocowane bliżej górnego końca haczykowato zagiętego. Nowsze natomiast były toczone i miały przęśliny nasadzone u dołu, albo też zamiast przęślin wytoczone odpowiednie zgrubienie. Wrzeciona starsze były długie. Badaczy zajmujących się bliżej zagadnieniem przędzenia zaciekawi niewątpliwie zrobione przez autorkę zestawienie wymieniające kraje w których używano wrzecion z przęśliną u góry oraz wrzecion z przęśliną u dołu lub też jednoczęściowych tzn. posiadających tylko odpowiednie zgrubienia (aczkolwiek brak w tym zestawieniu danych z terenu Polski). Val l i n h e i m o wymieniła również "kulki" używane w Finlandii sporadycznie do przędzenia, a głównie do skręcania nici. Przęśliny wykonywano z kamienia, rogu, drzewa, gliny lub metalu. Do przędzenia wełny nadają się najlepiej przęśliny drewniane lub kościane, bo lżejsze i wełna nie traci wtedy swej sprężystości. Przę· śliny prehistoryczne znalezione w Finlandii wykonywano z gliny j u/': w okresie neolitu, z okresu brązu brak na omawianym terenie znalezisk, ze starszego okresu żelaza pochodzą przęśliny kamienne, a z okresu Wikingów zachowały się pięknie zdobione przęśliny rogowe. Bardzo szczegółowo, opisała autorka w oparciu o wyniki badal1 terenowych, przędzenie za pomocą wrzeciona. Osobno omówiła technikę pracy stosowaną do dzisiaj przez mieszkanki Karelii przy przędzeniu lnu, a następnie technikę przędzenia wełny stosowaną przez Koltalaponki. Także i ta część książki posiada wiele fotografii przedstawiających poszczególne czynności składające się na całość procesu przędzenia. Na końcu omawianego rozdziału podała autorka dane historyczne z zakresu technik przędzenia przy użyciu wrzecion w Finlandii i Szwecji oraz zanalizowała przyczyny utrzymania się tej bardzo starej techniki. Jak \V całej książce t<l.k i w tej części na końcu każdego rozdziału zostały podane wyniki badań językoznawczych. Analiza nazw wrzecion rzuca, zdaniem autorki, ciekawe światło na rozwój tych narzędzi w Finlandii. Trzem różnym typom wrzecion stosowanych w Finlandii odpowiadają odmienne nazwy pochodzące z różnych okresów rozwojowych języka finskiego: tak np. zachodnio-fińskie określenie: "kehravarsi", "kehrapiHi" i "kehrapuu" zawierają bardzo stary ugrofiński rdzeń oznaczający przęślinę i odnoszą się do najstarszego typu wrzeciona. Wyszły już z użycia wyrażenie "taina" (oznaczające wg. Sireliusa bardzo długie wrzeciono, slużące do skręcania nici, jak również kolec) odnosiło się do wrzecion o haczykowatym górnym zakończeniu. Wyrażenie to, znane także w Szwe- 5U cji stanowi pożyczkę starogermańską. Natomiast nazwa vaTttina zapożyczona od Słowian, przyjęła się w fińskim języku literackim. Termin ten przybył chyba wraz z nowym typem wrzeciona toczonego i należy do starszych zapożyczeń z języka rosyjskiego. Autorka wymienia przy tej okazji również i inne terminy z zakresu obróbki włókna i tkactwa zapożyczone z języków słowiańskich: kuontalo kądziel, palttina płótno lniane, "piTta" bardo, "sukkula" czółenko tkackie i "pasma pasmo. W czwartej części zostały omówione typy kołowrotków i sposob:: przędzenia przy ich użyciu. Opisując budowę współczesnego kołowrotka stosowanego w Finlandii i zestawiając drobiazgowo regionalne, gwarowe nazwy poszczególnych części tego urządzenia, autorka zwraca uwagę na fakt, że wiele elementów kołowrotka nosi nazwy zaczerpnięte z określeń odnoszących się do części organizmu. To świadczy, jej zdaniem, o wysokiej wartości kolowrotków dla ludu. Nazwy tej kategorii są przeważnie pochodzenia rodzimego, ale można wśród nich znależć i nieco wyrazów pochodzenia szwedzkiego, zaczerpniętych zwłaszcza ze słownictwa fachowego meblarskiego, a stosunkowo bardzo mało pożyczek z niemieckiego. Autorka omówiła dokładnie poszczególne typy kołowrotków z uwzględnieniem ich rozwoju historycznego, wykraczając przy tym nieraz daleko poza teren Finlandii i Szwecji. Vallinheimo rozróżnia następujące typy kołowrotków: a) kołowrotki o napędzie nożnym; dzielące się ze względu na szczegóły konstrukcyjne na: "ukośne", "pionowe" i "podwójne" oraz b) kołowrotki poruszane ręcznie (niemieckie "Langrad"). Starsze kołowrotki można poznać po stosunkowo małych a grubych kołach napędowych. Najbardziej rozpowszechnione na terenie Finlandii są kołowrotki typu ukośnego. Zaczęto ich używać na terenie Skandynawii już pod koniec XVII i w XVIII w. Na niektórych egzemplarzach zachowanych w muzeach skandynawskich figurują daty 1728, 1733 1737. Ten typ kołowrotka został skonstruowany w Niemczech już w XVI w. Właściwy mechanizm przędzalniczy umocowany jest u przyrządów tego typu na ukośnej ławeczce na lewo od koła napędowego. Natomiast w kołowrotkach typu pionowego mechanizm ten jest usytuowany nad kołem napędowym. Fińskie kołowrotki tego ostatniego typu pochodzą przeważnie z drugiej połowy XVIII w. i występują głównie w zachodniej i południowej części kraju. Jeszcze częściej spotyka się je w Szwecji i na zachodzie Europy. Kołowrotek typu pionowego jest także uważany za wynalazek niemiecki. Jak podaje Z e l e n i n na Ukrainie tego typu kołowrotki nazywano holenderskimi. Ilustracja przedstawiająca przyrząd tego typu znajduje się w egzemplarzu Nowego Testamentu z Wolfenbilttel, pochodzącym z roku 1542. Kołowrotki podwójne (Doppelrad) stanowiące również wynalazek niemiecki, umożliwiały przędzenie dwóch mCI równoczesme Próbowano wprowadzić je za pośrednictwem szkółek przędzenia na teren Finlandii �512 JUz w XVIII, a następnie w XIX wieku. Nie spełniały one jednak dobrze swej roli i dlatego były niechętnie przyjmowane przez absolwentki tych szkółek. Kołowrotek ręczny (Langrad) był niski i posiadał stosunkowo prosty mechanizm oraz duże koło napędowe. Kilka egzemplarzy tego typu kołowrotków znajduje się w muzeach fińskich, niestety z niedokładnymi metrykami. Ręczne kołowrotki stosowano przypuszczalnie w środkowej i południowej Szwecji, głównie przy przędzeniu wełny a (od XVIII w.) także i bawełny. Urządzenia tego typu znane były podobno już w średniowieczu jako kołowrotki tzw. "szkockie". Autorka podkreśla, że nazwa "wrzeciono" notowana w źródłach archiwalnych odnosi się często właśnie do kołowrotków ręcznych. Ponieważ konstrukcja kołowrotków ręcznych jest zbliżona do konstrukcji szpularzy, Vallinheimo przypuszcza, że wiele przedmiotów figurujących w inwentarzach muzealnych jako szpularze, to właśnie dawne ręczne kołowrotki, nieco przerobione. Wnioskowanie o rozpowszechnieniu poszczególnych typów kołowrotków, wyłącznie na podstawie ilości egzemplarzy zachowanych w muzeach, mogłoby doprowadzić do mylnych wniosków - podkreśla autorka. W muzeach fińskich znajduje się prawie tyleż kołowrotków poruszanych ręcz-o nie, co w muzeach szwedzkich, a przecież w Finlandii były one o wiele rzadsze. Autorka zebrała również i podała w swej pracy ciekawe dane dotyczące rozwoju kołowrotków w Europie. Zwraca m. in. uwagę na 15-wieczne urządzenie stanowiące jej zdaniem formę wyjściową dla kołowrotków ręcznych. Posiadało ono koło napędowe usytuowane na oddzielnej podstawce, a wrzeciono na osobnej {podobnie jak wózki powróżnicze). W tej części pracy zamieściła autorka wiele ilustracji o charakterze ikonograficznym. V. Vall i n h e i m o przypuszcza, na podstawie analizy nazw kołowrotków i w oparciu o źródła archiwalne, że kołowrotki przyszły do Finlandii z zachodu. Zaczęły się przyjmować powszechnie już w XVIII wieku. Były początkowo bardzo drogie, ponieważ sprowadzano je z zagranicy. Potaniały dopiero wtedy, gdy nauczono się wyrabiać je w kraju, a dopiero w 1817 roku otrzymali miejscowi tokarze zezwolenie na ich wyrób. Wiele informacji o pierwszych wytwórcach kołowrotków zbiega się właśnie z tą datą. Wyroby zdolniejszych majstrów rozchodziły się szeroko po kraju, mimo że konkurencja stale zwiększającej się liczby rzemieślników ustawicznie wzrastała. Najpóźniej wytworzył się zawód wytwórców kolowrotków na terenach wschodniej Finlandii i w Karelii. Stosowanie kołowrotków propagowały w XVIII wieku szkółki przędzenia zakladane w środkach trudniących się chałupniczo przędzeniem i tkactwem. Iv1imo to wrzeciona stosowano jeszcze pod koniec XIX w. w niektórych okolicach kraju. Tylko sporadycznie zachowała się znajomość posługiwania t)'m narzędziem do naszych czasów. 513 W rozdziale pOswlęconym technice przędzenia za pomocą kołowrotków znajdujemy szczegóły niespotykane w innych pracach etnograficznych. Vallinheimo omawia np. rodzaje sznurów stosowanych zależnie od tego czy przędzie się len czy wełnę i opisała sposób ich zakładania. Ciekawe są również uwagi autorki na temat wydajności pracy prządek. Dokładne ustalenie wydajności pracy prządek wyłącznie na podstawie wiadomości opublikowanych w pracach i materiałach etnograficznych jest niemożliwe, ponieważ podają one same tylko wyniki przędzenia, bez uwzględnienie czasu pracy. Konkursy przędzenia przy pomocy wrzeciona i kołowrotka zorganizowane w Finlandii w latach 1954 i 1955 wykazały, że dobre prządki przędzące przy użyciu wrzeciona nie ustępują zbytnio prządkom posługującym się kołowrotkiem. Także i różnice w wydajności zależnie od przędzenia lnu czy wełny nie były wielkie. Autorka omówiła w tym rozdziale zagadnienia z dziedziny kultury duchowej i społecznej wiążące się z przędzeniem: wieczory prządek, wspólne gremplowanie, powierzanie przędzenia wyrobnicom lub dziewczętom służebnym (w większych gospodarstwach). Przędzenie stanowiło zajęcie głównie kobiet. Tylko we wsiach trudniących się chałupniczo przędzeniem i tkactwem umieli prząść także i mężczyźni. W uwagach końcowych m. in. autorka usprawiedliwia się, że uwzględniała materiały porównawcze z innych krajów w tak dużej mierze dlatego by poznać lepiej zasady działania i rozwój poszczególnych typóW narzędzi i techniki. Iv1imo, że V. Vallinheimo dała przede wszystkim materiał opisowy i nie zawsze panowała nad zebranym przez siebie materiałem, praca jej dzięki zawartemu w niej bogactwu informacji oraz fotografii, jest bardzo cenną. Halina Bittner-Szewczykowa Reinhard P e e s c h. Die Fischerkommiinen auf Rugen und Hiddensee, Akademie Verlag Berlin, 1961, s. 367, map 7, fotografii 170. Książka R. P e e s c h a ukazała się w serii publikacji Instytutu Etnograficznego Niemieckiej Akademii Nauk jako tom 28. Komuny rybackie na Rugii są to wspólnoty połowowe o starej tradycji, występujące w rybOłówstwie przybrzeżnym morskim i jeziernym (na jeziorach położonych w pobliżu morza). Praca R. Peescha omawia z etnograficznego punktu widzenia zasady, rozwój i strukturę tych wspólnot w trzech rozdziałach. Pierwszy z nich noszący tytuł: Wieś rybacka zawiera historię przybrzeżnych osad od XII wieku do czasów współczesnych. Rozdział drugi: Komuny rybackie poświęcony jest tradycyjnym formom współżycia w zespołach połowowych. Trzeci rozdział omawia zagadnienie środków produkcji (sprzęt i jego użycie) i związany z tym problem znaków własnościowych (Hausmarken). Współautorami rozdziału trzeciego są, oprócz Peescha, który Lud, t. XLVIU 33 �515 514 Pomimo iż, rybołówstwo niewodowe na Rugii posiada dawną tradycję, jednak jak podaje R. Peesch naj starsze dokumenty pochodzą dopiero z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel). Według autora, obraz jaki możemy uzyskać w oparciu o szwedzkie żródła ma znaczne luki. Nieliczne wzmianki na temat wspólnot niewodowych pochodzą z miejscowości: Neukamp, Krakvitz, Glowitz i Binz. Członkami tych zespołów byli rolnicy, którzy jedynie w okresie wiosennych połowów tworzyli wspólnotę połowową, a po sezonie połowowym zajmowali się gospodarką rolną. R. Peesch wyciąga stąd wniosek, że około roku 1700 rybołówstwo niewodowe nie było szeroko rozpowszechnione na terenie Rugii. Dalszą historię komun niewodowych w wieku XVIII i XIX śledzi autor w oparciu o prace Willicha, Grlimbkego, Christoffela, Sundine. Ponadto dla opracowania historii komun południowej Rugii autor wykorzystuje listy osób uprawnionych do wykonywania zawodu, w okręgu Lauterbach, prowadzone przez inspektorów rybackich. są to tzw. Willzettellisten z lat 1888-1936. Listy te informują o kierowniku grupy i liczbie członków. Materiały zawarte w tych listach opracował autor w postaci tabelki na stronach 53 i 54. Listy dotyczą okresu, w którym połowy śledzi niewodami osiągnęły swój punkt szczytowy. Wynika z nich, że największa liczba spółek niewodowych występowała w latach 1888-1900. Nie wszystkie komuny zostały na listach uwidacznione, gdyż znaczna ich część podlegała bezpośrednio władzy książęcej. Pierwszą wojnę światową przetrwało na Rugii 16 wspólnot niewodowych, z których większość rozwiązała się w latach 1925-1935. W 1938 roku utrzymały się jedynie komuny w miejscowościach: Neukamp i Neuendorf. W oparci·.l o analizę materiałów R. Peesch stwierdza, że stałe wspólnoty połowowe określonej wielkości występowały przy niewodach śledziowych, natomiast przy niewodach na inne ryby (Fischzugnetze), grupy rybaków dokonywające wspólnych połowów nie miały charakteru stałego. Dawniej wielu rybaków posiadało własny niewód (ma to miejsce w sporadycznych wypadkach dziś jeszcze), który używany był wtedy tylko, gdy spodziewano się obfitego połowu. Przy takich okazjach specjalnych, w połowach tym niewodem, brali udział jedynie krewni i spokrewnieni rybacy (s. 59). Ten sposób połowów nazywa autor l' y b o ł ó ws t w e m o k o l i c z n o ś c i o w ym i nie zajmuje się nim bliżej, ponieważ uważa, że w takich przygodnych grupach nie mogły rozwinąć się trwałe formy organizacyjne. Za jedynie ważne dla swych dociekań naukowych uważa autor takie wspólnoty, które regularnie używają niewodu jako głównego środka produkcji. Istnieją duże trudności przy interpretacji starszych źródeł w których występuje niewód na ryby, bowiem źródła nie mówią nic o charakterze samych zespołów rybackich związanych z tymi niewodami. Opierając omawia sieci, Wolfgang R u d o l p h oraz K. E b b i n g h a u s. Rudolph dostarczył ciekawego opracowania problemu łodzi na wodach rugijskich w oparciu o własne badania (s. 226-270), natomiast K. Ebbinghaus, kierownik muzeum regionalnego na wyspie Hiddensee położonej u zachodnich wybrzeży Rugii, publikuje bogate materiały dotyczące znaków własnościowych występujących m. in. na sprzęcie rybackim (s. 273-294). Na specjalne podkreślenie zasługuje fakt, że autor książki R. Peesch, nie ograniczył się wyłącznie do kultury materialnej i społecznej rybaków rugijskich, lecz uwzględnił także bogaty materiał leksykalny. Wszystkie terminy związane z życiem rybaków, bądż z formami ich pracy zawodowej podawane są w oryginalnym brzmieniu gwarowym. Bardzo cennym uzupełnieniem książki jest materiał ilustracyjny. Najważniejszym z punktu widzenia głównego problemu książki: komun rybackich a zarazem naj obszerniejszym jest rozdział drugi. Rozdział ten składa się z czterech części: pierwsza z nich omawia historię i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych, druga poświęcona jest komunom jako instytucji, trzecia omawia tryb pracy w komunach, czwarta zajmuje się problemem przejścia do socjalistycznych spółdzielni produkcyjnych. W dalszym toku streszczone zostaną poszczególne części rozdziału drugiego. Historia i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych. K o m u n y ł o d z i o we. Termin komuny łodziowe wprowadzony zostaje przez autora u m o w n i e na określenie tych zespołów, w których łódż stanowi czynnik decydujący o wielkości i strukturze rybackiCh grup połowowych. Właściciele ziemscy, na co wskazują materiały historyczne, oceniali łódż jako najważniejszy środek produkcyjny rybaków, bowiem pobierali dzierżawne nie od sieci, lecz od łodzi. Historię wspólnot łodziowych Rugii opracowuje autor w oparciu o dokumenty z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel), bowiem wcześniejsze żródła historyczne nawet z okresu Hanzy, informują jedynie według autora o sprzęcie połowowym a nie dostarczają wiadomości na temat pracy rybaków. Pierwsze dowody istnienia wspólnot łodziowych pochodzą z lat 1694/5 z Sassnitz, gdzie jak podają wzmiankowane już wyżej schwedische Landesmatrikel, 13-tu rybaków posiadało wspólnie 4 łodzie. Komuny łodziowe Rugii posiadały lokalne różnice, dlatego autor śledzi ich historię na trzech różnych terenach: wyspie Hiddensee, położonej na zachód od Rugii, w rejonie wschodniej Rugii oraz na obszarze zatok rugijskich. K o m u n y n i e w o d o w e (Garnkommlinen). Wielka Stec ciągniona, gdziekolwiek występuje wymaga utworzenia zespołu, bowiem nie może być obsługiwana przez pojedynczego rybaka. Według przyjętego na Rugii określenia Garn dla wielkiej sieci ciągnionej, autor nazywa wszystkie wspólnoty połowowe, z siecią tą związane, komunami niewodowymi. L I �516 się na tych źródłach nie wiemy, czy mamy do czynienia z okolicznościo·· wymi czy tradycyjnymi zespołami. Wzgląd ten, jak stwierdza autor, zmusił go do opracowania historii wspólnot niewodowych w oparciu o źródła jedynie dziewiętnastowieczne. Jako przykład stałych "maszoperii" niewodowych przytacza autor m. innymi historię jej z miejscowości Neuendorf. Według prawa zwyczajowego przy jednym niewodzie w Neuendorf pracować mogło tylko 8 osób. Młody rybak mógł wejść do zespołu tylko na opróżnione miejsce. Do roku 1850 zazwyczaj właściciel ziemski nie odmawiał młodym rybakom pozwolenia na fundowanie nowego niewodu, gdyż czerpał z tego zyski. W latach 1845-1860 rybołówstwo niewodowe osiąga kulminacyjny szczyt rozwoju, wtedy to wybrzeże morskie zostaje podzielone na małe odcinki specjalnie dla kaźdego niewodu (Zugstellen). Wieś Neuendorf posiadała w tym okresie 1508 prętów miary pruskiej, wybrzeża. Z tego, dwie komuny posiadały odcinki o długości 190 prętów, pozostałe komuny tylko po 188 prętów brzegu. Kaźda komuna dokonywała połowów jedynie w obrębie przydzielonego jej w danym okresie czasu odcinka brzegu tzw. t:; II i, bowiem tonie w określonych odstępach czasu zmieniano. W umowach dzierżawnych z 1850 r. dla wsi Neuendorf wprowadzono nowy paragraf głoszący, iż w przyszłości do niewodów przyjmować można będzie jedynie właścicieli domów oraz że nazwiska osób interesujących się połowami niewodowymi winny być przedstawiane miejscowemu klasztorowi. W świetle tego paragrafu członkiem zespołu połowowego mógł być młody człowiek dopiero wtedy, gdy odziedziczył, kupił bądź założył nowe gospodarstwo. Zasada, iż do komuny może być przyjęty jedynie własciciel domu zakorzeniła się tak silnie w świadomości rybaków, że stosowali ją także w późniejszych wspólnotach żakowych do czasów ostatnich, pomimo iż zdezaktualizowały się wszystkie prawne więzy łączące wspólnoty z władzą ziemską i zniknęły dawne przyczyny ekonomiCzne powołujące je do życia. Po roku 1878 spółki z Neuendorf przeszły do rybołówstwa przy po·· mocy wielkich żaków, uprawianego teraz na dawnych toniach niewodowych. Do roku 1906/7 komuny te łowiły niewodem w starym składzie osobowym w miesiącach styczniu i lutym natomiast w marcu zastawiały żaki. K o m u n y żak o w e. Trzeci rodzaj sprzętu, obok łodzi i niewodów, który na Rugii prowadzi do powstawania form rybołówstwa zespołowego, to żak i k o m o r o w e (Kammerreuse). Wykonanie tego sprzętu wymaga znacznych nakładów materiałowych: dużo siatki, wiązanej niegdyś ręcznie, pali, łańcuchów, lin itp. Ponad to, obsługa takiego żaka, wymaga całej grupy osób. Osoby współpracujące przy żakach komorowych tworzyć mogą zespół p a r t n e rów. 517 Ma to mieJsce wtedy, gdy środki produkcji znajdują się w ręku jednego rybaka. Jest to zjawisko z okresu najnowszego a wiąże się z możl~wością kupowania gotowej siatki fabrycznej z której robi się żaki. Rybołowstwo tego typu Występuje przede wszystkim w miejscowościach kąpieliskowych. W większości jednak miejscowości Rugii żaki komorowe obsługiwane są przez wspólnoty połowowe. Rybołówstwo przy pomocy wielkich żaków wprowadzone zostało na Rugii w roku 1540, jednak nie było wtedy jeszcze komun żakowych. Żaki na Rugię sprowadził z Danii dziedzic Krzysztof von Laucen. Uprawiał on połowy na własny rachunek, jednak sam nie brał udziału w połowach lecz powierzał je swoim parobkom bądź podwładnym rolnikom. Za jego przykładem żaki komorowe przejęli w następnych latach radni miasta Strzałków (Stralsund) a w ślad za nimi poszli inni junkrzy. W wieku XVI rybołówstwo żakowe znajdowało się w rękach pojedyńczych przedsiębiorców. O zespołowo uprawianych połowach przy pomocy wielkich żaków dowiadujemy się dopiero z dokumentów szwedzkich z lat 1694/5. Żaki te zastawiano w sezonie wiosennych połowów śledzi. Przy jednym żaku pracowało na wyspie Hiddensee od 7 do 12 kosetrów (rolników). Każdy z nich posiadał udział w żaku (Antell), co według Peescha oznacza, że musieli oni, zarówno przy sporządzaniu żaka jak i przy jego obsłudze dawać równy wkład. Ponadto w żakach tych posiadali udziały właściciele ziemscy. Brak jest danych czy byli oni obowiązani do dawania siły roboczej do swych udziałów w trakcie połowów. Dalszą historię komun żakowych śledzi autor w oparciu o książki rozrachunkowe właścicieli majątków. W latach 1730-1790 tracą swe znaczenie wybrzeża zatok rugijskich, na których zastawiano żaki komorowe, a na plan pierwszy wybijają .się brzegi otwartego morza, gdzie do połowów używa się niewodów. Tak WięC, gdy wiek XVI i XVII upłynęły w dziedzinie połowów. mor.skich pod. z~akiem żaków komorowych, to w wieku XVIII zdobywaJą pierwsze mieJsce połowy niewodami. Wiąże się to z zanikiem śledzi w zatokach. W XIX stuleciu rybołówstwo żakowe na wyspie Hiddensee propagowane jest przez miejscowy klasztor św. Ducha. W roku 1838 klasztor ten poleca mieszkańcom wsi Neuendorf ustawienie wielkiego żaka na wybrzeżu morskim asygnując na ten cel 442 talary. Podobną zapomogę otrzymują mieszkańcy wsi Vitt. Według kontraktu dzierżawy z 1850 roku przy żaku w Neuendorf powstał zespół składający się z 39 osób (Gemeinschaft). Żaki komorowe nie wytrzymywały zbyt długo, gdyż niszczyły je burze, jednak nie zniechęcało to mieszkańców wsi Neuendorf do kilkakrotnego ponawiania prób z tymi żakami. Oprócz podanej w dużym streszczeniu historii spółek żakowych na �518 519 wyspie Hiddensee, autor omawia również historię takich maszoperii południowej i wschodniej Rugii oraz uwzględnia także historię połowów przy pomocy małych żaków (Bligelreusen). Najstarsze wiadomości zapisane o tych żakach pochodzą z roku 1886, ale według autora są one dużo starsze. Na zatokach rugijskich stawiano zwykle 2-3 żaki w jednym miej~cu. Na ~schodnim w~brzeżu Rugii stawiano do 30 żaków z jednego miejsca, tak ze tworzyły SIę w morzu 200-300 metrowe ciągi żaków. Ze wzgl~du na często wzburzone morze, do obsługi tych żaków tworzyły się specjalne zespoły Poł~wowe. O występowaniu takich zespołów dowiadujemy siG z dokumentow dozorcy rybołówstwa z roku 1898. RY~ołówstwo przy pomocy małych żaków uprawiane było na całym wybrzezu wschodnim Rugii: na zatokach w rejonie Brege i na zatokach pół. Mnichów. Każda grupa rybacka posiadała 2 albo 3 miejsca (Lade) do zastawiania żaków, które nie były stałą własnością grupy lecz "były zmieniane bądź j.ak w sas~n~tz losowane każdego roku pomiędzy wszystkimi wspól~ notamI danej mIeJscowości. Na zakończenie statystyczne dla lat :;:iLlolematyki 1957/8. komun żakowych podaje autor dane U c z e s t n i c y k o m u n. Podczas gdy sprzęt wpływa na liczbę u:zestników połowu, skład komun określały w równym stopniu przepISy prawne wydawane przez władze zwierzchnie jak i tradycyjne prawa zwyczajowe. (s. 75). Inaczej jednak wygląda sytuacja w rybołówstwie morskim. Rybołówst.wo. to. bowi.em nie było związane z jakimikolwiek prawami czy uprawn.lemamI. Kazdy rybak mógł brać udział w tym rybołówstwie, o ile posladał . s?rzęt P?łowowy i znalazł towarzyszy, bez których nie mógłby upraWlac połowow ze względów technicznych. W rybołówstwie tym otwierały się duże możliwości dla tych rybaków, którzy nie znajdywali dla siebie miejsca w ściśle określonych komunach niewodowych i żakowych pracujących na zatokach. L i c z e b n ość. Liczba członków maszoperii 3---4 osoby. Każdy uczestnik wspólnoty łodziowej, wspólnie jesienią mógł o każdej porze wymówić z prawem zwyczajowym nikt nie opuszczał swojej zakończeniem sezonu. Pomimo tej wolności wyboru noty łodziowe pozostawały ze sobą zazwyczaj całe łodziowych wynosiła poławiającej zazwyczaj pracę, jednak zgodnie grupy połowowej przed grupy, sezonowe wspóllata. Rybołówstwo przybrzeżne przy pomocy niewodów, żaków i innego sprzętu należało do uprawnień właścicieli ziemskich. Ktokolwiek chciał korzystać z wybrzeża, musiał mieć pozwolenie właściciela ziemskiego. Zezwolenie takie otrzymywali zazwyczaj tyłko ci rybacy, którzy wykony- wali pewne pOSłUgl względnie dawali określone daniny. Właściciel ziemski dając pozwolenie na wykonywanie połowów, nie troszczył się zupełnie Zrealizowano to na wybrzeżu wschodniej Rugii i na wyspie Hiddensee, w jaki sposób jego ludzie z pozwolenia tego skorzystają. Mogli oni łowić pojedynczo bądż w komunie. Rybołówstwo w komunach było więc według Peescha samodzielnym tworem rybaków, chociaż związane było de oomine z feudalnym porządkiem prawnym. Pomimo iż, w XIX stuleciu zniesiono poddaństwo, to jednak stary porządek prawny utrzymywał się nadal przez długi okres czasu. Prawo feudalne, głoszące, że tylko właściciel gospodarstwa może otrzymać uprawnienia rybołówcze i być członkiem wspólnoty, występuje jeszcze do połowy stulecia w wielu kontraktach dzierżawnych i umowach. Ilustrują to przykłady z pół. Mnichów i wyspy Hiddensee. W spółkach niewodowych liczba uczestników połowu zależała do pewnego stopnia od wielkości niewodu. Przy niewodzie śledziowym np. komuna liczyła 8 osób przy niewodzie małym 4 osoby. W dokumentach niewód nazywany był niekiedy Achtgarn. Na pół. Mnichów występowała zmienna liczba osób w komunach niewodowych (8-13). Wzorując się na komunach niewodowych, komuny żakowe składały się w początkach swego powstania także z 8 osób. O liczebności komuny żakowej rozstrzygała zazwyczaj liczba zastawianych żaków. W większości miejscowości dążono do tego, aby łączyć wszystkie tereny połowów żakowych leżące w obrębie gruntów jednego właściciela. podczas gdy na zatokach miejsc nie łączono. W pierwszym wypadku komuny liczyły 34 osoby (Goren) bądż nawet 54 (Neuendorf), w wypadku drugim tylko 3-4 osoby. P r z y j m o wan i e c z ł o n k ó w. (uzupełnianie komun). Syn miał zawsze pierwszeństwo do zajęcia po śmierci ojca miejsca w komunie. Jednak członkiem komuny stawał się dopiero wtedy, gdy odziedziczył po ojcu gospodarstwo i sprzęt rybacki. O ile gospodarstwo i część sprzętu wniesionego do wspólnoty dziedziczyła żona zmarłego, uznawana była za członka komuny. (zał. na s. 3 i 6). Kobiety nie brały udziału w połowach, lecz dawały swoich zastępców. Gdy zastępcą nie mógł być syn wdowy, brała człowieka obcego (Lottmann). Zastępca taki mógł uzyskać prawo wkupienia się do wspólnoty, o ile był wolny udział. Każdy członek komuny (wdowa także) mógł sprzedać swój udział o ile uzyskał zgodę pozostałych członków komuny. Gdy ktoś się wkupił do zespołu lub odziedziczył udział part, musiał dla zespołu postawić flaszkę wina. Nigdy natomiast przy przyjmowaniu czołnków nie zawierano umowy na piśmie. Jeszcze bardziej swobodnie odbywało się występowanie z komuny. Przestrzegano jedynie zasady, że komunę opuszczano dopiero z końcem sezonu połowowego. �520 O obowiązkach i uprawnieniach spółek nie mówią nam nic dokumenty pisane. To co każdy miał wykonać w komunie, znano bardzo dokładnie z ustnej tradycji. Dopiero pod wpływem przymusu władz, kompanie powstaj ące w latach trzydziestych b. stulecia, zdobywaj ą statuty. W statutach tych poczesne miejsce zajmują postanowienia dotyczące uprawnień wdowy, w wypadku śmierci członka-męża; co świadczy o tym, iż problemy te rybacy uważali za bardzo ważne i istotne. Wyczerpująco omawia także autor dyscyplinę pracy i przebieg pracy w wypadku choroby członka. Stosunki wzajemne rybaków w komunach ilustruje autor przeglądem nazw używanych dla samookreślenia. Z g r o m a d z e n i a i n a r a d y. Dawne maszoperie ograniczały się zawsze do jednego rodzaju sprzętu połowowego. Jedynie w okresie przestawiania się z rybołówstwa niewodowego na rybołówstwo żakowe komllny posługiwały się dwoma rodzajami sprzętu. Komuny są z reguły grupami, które na przeciąg nielicznych miesięcy w roku występują jako robocze wspólnoty. W pozostałych miesiącach roku funkcja ich zamiera. Istotną ich cechą jest to, że są okresowymi wspólnotami połowowymi. Przed rozpoczęciem wspólnej pracy rybacy komun niewodowych i żakowych urządzają w styczniu bądź na początku lutego zebrania dla swych członków. Na zebraniach tych ustalają wkład sprzętu, decydują o zakupie nowego względnie reperacji sprzętu starego. Ustalają także wysokość wkładu pieniężnego na kupno nowego materiału i na zpałacenie dzierżawy. W sprawach spornych decydujące znaczenie ma głos starych rybaków. Jedynie w większych wspólnotach żakowych wschodniego wybrzeża Rugii posiedzenia są protokółowane, a o sprawach spornych rozstrzyga głosowanie. Zebrania komun odbywają się w szopach na sprzęt, w gospodzie lub w domu rybaka. Miejsce i czas zebrania podawane są z ust do ust. K i e r o w n i c t w o z e b r a n i a spoczywa w rękach tzw. W o r tf li h r e r a, to jest osoby mającej pierwsze słowo. Wortftihrer reprezentuje komunę na zewnątrz w trakcie kontaktowania się z władzami. Kierownik komun jest na to stanowisko wybierany. Zazwyczaj i wybór pada na rybaka, który umie życzenia swoich kolegów ustnie i na piśmie przekazywać odnośnym władzom, oraz który posiada największe doświadczenie zawodowe. Najważniejszą jego funkcją jest przechowywanie zarobku komuny u siebie w domu aż do momentu podziału. Rybacy z wyspy Hiddensee nie posiadają żadnego stałego określenia dla urzędu kierownika zespołu. Na pozostałych terenach Rugii znane są nazwy następujące: G a r nm e i s t e r w XVI i XVII wieku, G r o o t m e i s t e r, O b m a nn. Kierownik (W o r t f li h re r) nie posiada żadnych specjalnych uprawnień. Głos jego we wspólnych naradach znaczy tyle samo, co każdego innego uczestnika. Wnosi on taki sam wkład sprzętu jak inni, musi dawać 521 I i )i taki sam wkład pracy i otrzymuje przy podziale taką samą część zarobku jak pozostali członkowie. Z d o b y c i e s p r z ę t u (środków produkcji) i utrzymanie go w należytym porządku nie jest jednorazowym zadaniem lecz trwającym stale obowiązkiem wszystkich uczestników komuny. Każdy z członków obowiązany był do określonego wkładu rzeczowego. Sprzęt połowowy wykonywa.ny był jednak nie w komunie lecz w rodzinie rybackiej. Sytuacja uległa zmianie, gdy wprowadzono sieci fabryczne (1873-1890). Przejście od sieci wiązanej ręcznie do sieci maszynowej było nie tylko inowacją techniczną, lecz wywarło także wpływ na tok pracy w komunach i stosunki własnościowe. Na początku XIX wieku rybacy wykonywali swój sprzęt w oparciu o lokalne surowce, takimi samymi iglicami i taką samą techniką, jaką spotykamy u rybaków neolitycznych. Pod koniec XIX wieku rybak nie posiada już własnego surowca do wyrobu sieci i zaopatruje się w siatkę u handlarzy, jednak z siatki tej wykonuje sieć nadal w sposób zgodny z tradycją. Siatka fabryczna oswobadza go od pracy ręcznej, trwającej długie zimowe wieczory, wykonywanej zbiorowo. Od momentu wprowadzenia sieci fabrycznych, sprzęt stanowi niepodzielną własność wspólnoty, bowiem materiał potrzebny do sporządzania sprzętu zakupywano wspólnie zwykle ze wspólnej kasy. Równocześnie rozwinęły się nowe formy pracy zespołowej w komunie, związane z wykonywaniem sprzętu. Dotychczas rybak wykonywał sam wszystkie etapy pracy, teraz zaistniała możliwość rozdzielenia poszczególnych etapów pracy pomiędzy członków komun. W mniejszych komunach wszyscy uczestnicy biorą udział w każdym procesie pracy, w większych natomiast z reguły praca jest rozdzielana. Z pewnymi etapami pracy zespołowej jnp. z zeszywaniem niewodu, żaka; związane były określone zwyczaje: polewanie sieci winem lub bal żakowy, wyprawiany na zakończenie pracy przy zastawieniu n o w y c h żaków. Bale takie miały miejsce w Gager i Gross Zicker do roku 1950 a w Goren do 1952 roku. W komunach łodziowych utrzymywanie sieci w stałym porządku łączy się z obowiązkiem chronienia ich po sezonie oraz w razie niepogody. Celowi temu służą: strych w domu rybaka lub mała szopka, którą każdy ma dla siebie. Spółki niewodowe nie znały dawniej szop wspólnych, bowiem niewód po skończonym sezonie połowowym dzielony był na części, które zabierali rybacy na swoje gospodarstwa. Często jednak posiadali oni specjalne szopy dla niewodu i sprzętu. W Kleinhagen wykorzystują rybacy do tego celu dawne solarnie śledzi. W rybołówstwie żakowym występuje zwykle szopa, gdyż połowy te wymagają dużo rozmaitego sprzętu. W południowej Rugii wykorzystuje �522 się dla tego celu dawne solarnie zwane SoIthus, nazwa szopa występuje tu rzadko. Ł ó d ź w komunach rybackich ma takie same znaczenie jak sprzęt polowowy. Używane na wybrzeżu rugijskim łodzie, jak wynika ze żródeł historycznych budowane były zawsze przez specjalnych majstrów. Jednak o formie łodzi rozstrzygali sami rybacy, przy czym pojedyńczy rybak podporządkowywał się zwykle sądowi grupy (jednostki osiedleńczej). Ze względu na cenę łodzi, która w 1892 roku kosztowała 1200 marek, łódź była wspólną własnością 3-4 rybaków. Łódź jako własność wspólna, była według Peescha jedynym z naj istotniej szych czynników wpływających na stałość zespołów. S t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e. W spółdzielniach występowały obok siebie dwie formy własności: własność prywatna i własność zespołowa. W komunach łodziowych własnością prywatną były: sieci pływające i zastawne, w komunach niewodowych - pojedyńcze kawałki skrzydeł, często także części matni; w komunach żakowych części skrzydeł żakowych. Sprzęt rybacki oraz jego części były znakowane, aby po skoilczonym połowie właściciel mógł je znaleźć. Sprzęt względnie części sprzętu, stanowiące własność prywatną były przez danego rybaka-właściciela zawsze własnoręcznie wytwarzane. Sposób wykonania sprzętu i forma własności są ze sobą według Peescha ściśle zespolone. W komunach żakowych stary sprzęt stanowi własność indywidualną natomiast sprzęt nowy wykonany ze siatki fabrycznej stanowi własność wspólną. Środki produkcji, które zespołowo były przez komunę nabywane, zespołowo przystosowywane do połowów i zespołowo utrzymywane stanowiły wspólną niepodzielną własność komuny. Wspólną własnością były więc łodzie, wiosła, żagle, kotwice, windy do wyciągania łodzi czyli sprzęt, który z natury rzeczy nie mógł być dzielony na części. Według autora to współwystępowanie prywatnych i wspólnych środków produkcji jest charakterystycznym rysem komun rugijskich. Identyczne stosunki własnościowe występują na wybrzeżu szwedzkim w zespołach łódkowych (batlag), składających się z trzech osób (batkamrater), a trzymających się przez całe życie razem. Te zadziwiające paralele możemy według Peescha tłumaczyć działaniem wpływów kulturowych w obrębie południowego Bałtyku, co można wykazać na przykładach wielu rzeczy i słów związanych z rybołówstwem przybrzeżnym (miara liczenia Wall, miejsce w łodzi kas ...) bądź też wyjaśniać te podobieństwa historycznymi kontaktami. W s p ó l n e p o ł o w y. Zespoły liczyły zazwyczaj tylu członków, ilu wymagała wspólna praca, z której nikt nie mógł się wyłączyć. We wspólnotach łodziowych dawniej było regułą, że naj starszy rybak zajmował miejsce przy sterze a naj młodszy na przodzie. Raz zajęte miej- 523 sce nigdy nie było zmieniane. (Podobnie było w Szwecji w rybołówstwie przybrzeżnym sieciowym). W zespołach niewodowych każdej łodzi, a w ło·· dzi każdemu mężczyźnie przypadały określone zadania. Każde miejsce związane było z określoną pracą i zobowiązywało do wkładu określonego sprzętu. W każdym sezonie rybak przesuwał się o jedno miejsce do przodu. Z roku na rok zmieniała się praca, którą musiał rybak wykonać dla komuny a równocześnie cofały się jego kawałki sieci w skrzydle o jedno miejsce. Gdy dawniej rybak przysyłał swego zastępcę do pracy - dawano mu miejsce przy kotwicy, ponieważ nie znał innej pracy. Również w komunach żakowych wykrywa autor zwyczajowy porządek w przebiegu samej pracy. W wypadku gdy sami uczestnicy komun nie są w stanie wykonać danej pracy uciekają się do pomocy członków rodziny (kobiet). Do pracy wykonywanej w komunach należy także służba za kolejką - dotycząca dawniej zbytu ryb. W komunach Hiddensee wszystkie słuźby były przed rozpoczęciem sezonu kawlowane. Reasumując swe wywody daje autor klasyfikację wszystkich typóW pracy zespołowej: typ 1. Wspólna praca bez zmiany funkcji i miejsca pracy, wszyscy uczestnicy połowu są równocześnie przy pracy zatrudniani (komuny łodziowe i komuny żakowe) typ 2. Wspólna praca z okresowym zmienianiem funkcji i miejsca pracy. Wszyscy uczestnicy są zatrudnieni równocześnie ale zmieniają regularnie od czasu do czasu funkcję albo miejsce pracy (komuny niewodowe - codzienne połowy) typ 3. Współpraca w trwałych grupach roboczych o określonych zadaniach przy daleko sięgającym podziale pracy. Wszyscy są równocześnie w pracy zatrudnieni typ 4. Współpraca w trwałych grupach roboczych z okresową zmianą zadań roboczych. Wszyscy są równocześnie przy pracy zatrudnieni typ 5. Służba kolejna. Członkowie komun obejmują kolejno tą samą pracę lub służbę (transport ryb, specjalne prace) P o d z i a ł p o ł o w u i z a r o b k u. Na zakończenie rozdziału o komunach jako instytucji, omawia autor podział w komunach. Dawniej dzielono ryby nie nadające się do jedzenia, obecnie ryby, na które nie ma zbytu. W znacznej ilości komun całą sumę pieniędzy dzieli się pomiędzy uczestników połowu, w niektórych z całego zarobku wydziela się określo .. ną część na konserwację sprzętu, sieci, łodzi. Suma pozostająca po odciągnięciu kosztów dzielona była na równe części. Kto współpracował z komuną w sezonie połowowym otrzymywał vul Deel, vult Mannsdeil. Kto zachorował otrzymywał pełny udział, po określonym czasie tylko połowę udziału. O wdowę po zmarłym komuna troszczyła się do końca roku lub sezonu połowowego. Wdowa otrzymywała wtedy pełny udział. Uprawnienia wdowy wygasały z chwilą, gdy syn jej stawał się pełnoprawnym �524 525 członkiem zespołu bądź, gdy inny rybak kupił część sprzętu po jej męźu. Wielu autorów mniemało mylnie według P e e s c h a, że równe części przy podziale zarobku w komunie wiązały sit; ściśle z równym wkładem członków i że jest to przykład małomieszczańskiego sposobu myślenia. Tymczasem wkład rzeczowy poszczególnego członka komuny był warunkiem a nie podstawą podziału. Tylko ten otrzymywał pełny udział, kto współpracował przy sporządzaniu sprzętu i przy połowach, a więc podział zależał przede wszystkim od udziału we wspólnej pracy przy wykonywaniu środków produkcji. Ogólnie biorąc zarówno dawniej jak i obecnie w komunach obowiązuje zasada, że ktokolwiek z jakichkolwiek przyczyn odmawia współpracy w żadnym wypadku nie może brać udziału w zarobkach. Np. gdy w ostat .. nich latach wielu rybaków zaprzestało zespołowego rybołówstwa, ze względu na jego nieopłacalność, nie otrzymują oni ani feniga przy podziale pomimo, iż są nadal właścicielami sieci i sprzętu. . To, że części przy podziale są jednakowo duże nie wiąże się więc z równym wkładem sprzętu lecz z jednakowym wkładem pracy, do której wszyscy są obowiązani. Porządek pracy w komunach rybackich opiera się na równych prawach i równych obowiązkach, zasadzie znanej przed kapitalizmem i myśleniem drobnomieszczańskim. Rybacy zdają sobie dokładnie sprawę z tego, że pomimo tego porządku występują różnice w efektach pracy poszczególnych członków. Komuna zna środki wychowawcze w stosunku do leniwych, szydzi z nich bądź karze za opuszczenie pracy. Mniej wydajną pracę starego rybaka rekompensuje w efekcie ostatecznym jego doświadczenie, którego brak młodym. Sposób podziału zarobku w komunach jest więc oparty na porządku pracy. P r z e j ś ci e d o s o c j a l i s t y cz n y c h s pół d z i e l n i p r o d u kc y j n y c h. Począwszy od roku 1954 rozpoczyna się proces przekształcania dotychczosowych form produkcji w rybołówstwie. Rybacy z miejscowości Glowe i Dranske zakłada~ą na wzór spółdzielni produkcyjnych w rolnictwie dwie rybackie spółdzielnie. Są to głównie przesiedleńcy z Pomorza i wolnego miasta Gdańska, którzy ze względu na małe możliwości: włączenia się do istniejących resztek zespołów połowowych tworzą nowe spółdzielnie. P e e s c h wyraża pugląd, że dawne wspólnoty rugijksie są najprawdziwszymi spółdzielniami produkcyjnymi ponieważ nie było w nich przeciwieństwa pomiędzy kapitałem i pracą. Tworzenie się spółdzielni produkcyjnych jest ważnym procesem gospodarczym, którego nie może etnograf pomijać w swoich badaniach, jeżeli chce zrozumieć sens zmian form współżycia ludzkiego. Zadaniem współczesnego etnografa jest obserwacja tych zmian i dociekanie ich przyczyn. Proces adaptacji, zarówno lokalnych tradycji gminy, z którą często pokrywała się dawna komuna rybacka, jak i dawnych praw zwyczajowych w nowych spółdzielniach produkcyjnych ilustruje autor licznymi przykładami (s. 148-152). Pracę zamykają liczne zestawienia materiałów i ankiet, wykaz miejscowości i aneksy. Jadwiga Adam C h ę t n ik - Strój kurpiowski Puszczy Kucharska Zielonej - Atlas cz. IV, zeszyt 7, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 1961., str. 76, ilustr. 75, tablic barwnych 3. Streszczenie w języku rosyjskim i angielskim. Polskich Strojów Ludowych, Kolejna dwudziesta szósta (26) monografia poświęcona strojom kurpiowskim Puszczy Zielonej została opracowana przez Adama C h ę t n i k a zgodnie z instrukcją merytoryczną obowiązującą w serii wydawniczej APSL. Praca składa się więc ze wstępu i dziesięciu rozdziałów, zawieraj ących określone zagadnienia. We wstępie autor zaznajamia czytelnika z położeniem i historią regionu, z ogólnym charakterem strojów ludowych Kurpiów Puszczy Zielonej oraz ich sąsiadów a następnie przechodzi do szczegółowego omówienia właściwego tematu. Jakkolwiek dzieje osadnictwa, przeobrażenia fizjograficzne, gospodarcze i społeczne omawianego regionu były bardzo złożone, autor, ograniczając się do pewnych podstawowych faktów, wprowadza w zagadnienie w sposób zwięzły i dostatecznie jasny. W tego typu monografii naukowej, która służy również celom popularyzacji i praktyce, jest to chyba zaletą. Pewne uwagi krytyczne można natomiast zgłosić do rozdziału poświęconego problematyce historycznej ubiorów kurpiowskich (str. 12). W tym bowiem rozdziale spodziewać qy się należało znacznie szerszego materiału historycznego i podmalowania tła, na którym strój się ukształtował. Trudne albo i niemożliwe było zebranie poważniejszej dokumentacji opisowej i ikonograficznej z okresów wcześniejszych, koniec natomiast w. XIX został potraktowany zbyt pobieżnie. Rozdział poświęcony tym zagadnieniom robi wrażenie niedokończonego. Autor bowiem przytacza na zakończenie rozdziału jedynie zapiski Połujańskiego z roku 1859 (str. 14). Tymczasem właśnie druga połowa w. XIX .i początek w. XX były bardzo znamienne dla kultury ludowej i przemian na terenie wsi. Takie bowiem czynniki jak rozwój. kapitalistycznego przemysłu i handlu, a w związku z tym szybkie przemiany struktury społecznej, unowocześnienie komunikacji i transportu, rozrost miast, a szczególnie Warszawy -wpłynęły na rozwój cywilizacyjny i kulturalny wsi mazowieckich. Te czynniki, które szczególnie destrukcyjnie oddziałały na kulturę ludową Mazowsza Centralnego, nie ominęły również Kurpiowszczyzny. Ponadto w okolicach podwarszawskich dokonywało się w tym czasie �526 inne zjawisko ekonomiczne: wzmogła się i rozwinęła w biednych i przeludnionych wsiach produkcja rękodzielnicza wiejska na użytek miasta. Obserwujemy więc na terenie wsi i miasteczek rozrost różnych ośrodków wytwórczości ludowej i przemysłu ludowego, a w ulepszaniu warsztatów i produkcji bierze udział kapitał prywatny, ziemiaństwo oraz organizacje społeczne. W roku 1884 powstaje Delegacja Przemysłu Ludowego wyłoniona z Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, kt6ra organizuje wytw6rczość na wsi. Produkcją tkacką na zbyt zajmują się w roku 1884 m. i. cale wsie na Kurpiach jak np.: Kadzidło, Szafarnia, Dylewo, Tatary, Drężek, Siarczałąka, Klimek, Wolkowe, Myszyniec itp., a hr. Ludwik Krasiński zakłada ręczne warsztaty produkcyjne guzikarstwa w Kadzidle (patrz: A. Z a k l' Z e w s k i, "Przemysł Włościański", W-wa, 1888). Na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte w. XIX przypada również okres intensywnej emigracji zarobkowej z Kurpiowszczyzny do Prus, Westfalii i Ameryki co powoduje rozwój gospodarczy wsi kurpiowskiej i przenikanie na wieś kultury kapitalistycznej. Wydaje się także słuszne twierdzenie J. Olędzkiego (P. S. L. Nr 4, 1961, s. 213), że m. in. w bogactwie stroju kurpiowskiego tego okresu uwidocznia się ze szczególną wyrazistością zewnętrzna społeczna manifestacja zamożności Kurpiów wobec sąsiadów - manifestacja, która nie zawsze nawet ma swe uzasadnienie w warunkach bytowania. Strój kurpiowski (zwłaszcza kobiecy) z przełomu w. XIX i XX wzbogaca się bowiem niewspółmiernie do ogólnego poziomu życia tej stosunkowo niezamożnej krainy. Jakkolwiek wyżej omówione fakty, mające poważny wpływ na kształtowanie się ubiorów kurpiowskich drugiej połowy w. XIX nie znalazły się w rozdziale poświęconym ich rozwojowi historycznemu, wiele materiału z tego zakresu znajdujemy u autora w rozdziałach następnych (np. na str. 15, 17, 30). W rozdziałach tych zawarte są również bardzo cenne wiadomości własne autora z okresu międzywojennego (np. w rozdz. IV, V). Nie można oczywiście autorowi stawiać zarzutu, że każde zagadnienie w różnych rozdziałach rozpatruje w aspekcie historycznym. Wydaje się jednak, że bardziej proporcjonalne rozłożenie materiału historycznego w poszczególnych partiach monografii mogłoby dać wyraźniejszy 0braz dynamiki i etapów rozwojowych odzieży kurpiowskiej, względnie niektórych części tej odzieży. A oto jeszcze kilka uwag natury og6lnej. Z tekstu pracy A. C h ę t n i k a, a szczególnie z przytoczonego w przypisach Dyariusza Kadzidlańskiego i z dokumentów archiwalnych francusldch z r. 1735 wynika, że ludowy strój męski na Kurpiach był VJ różnych okresach historycznych mundurem oddziałów kurpiowskch. Kurpiowie bowiem niejednokrotnie stawali z bronią w ręku w obronie kraju. 527 Trudno prawdopodobnie dziś dociec jakie były wpływy mundurowe z zewnątrz na męski str6j kurpiowski, wydaje się jednak pra",:,~~podobne, ze ubiór łowc6w i strzelców Puszczy Zielonej był punkte:n ;-r~JsCla ~la munduru oddział6w kurpiowskich. W tym "umundurowIemu stroJ6w .kurpiowskich nie było natomiast daleko posuniętego. naś~adowni~twa WOJsl~owych mundurów obcych czy swojskich, jak to SIę dZIało w l11nych .reglOnach kostiumologicznych. Str6j Kurpiów bowiem był mocno zWIązany ze specyficznymi warunkami bytowymi mieszka~ców. puszcz.y. Problem ten nie zarysowuje się w sposób wyrazisty. podobme mezbyt Jasno przedstawia się sprawa zróżnicowania stroju według grup zaw?dowyc~. J~kkolwiek bowiem można uznać ten podział za słuszny, me wYda.3.e ~lę aby różnice były poważniejszego charakteru. Można tu chyba m6wlc 11 tylko o pewnych odmianach i to w okresie wcześniej.szym. Jest np. bard~o prawdopodobne, że strojem wyr6żniali się d~wm ~trzelCy pochodzema szlacheckiego, którzy stali na straży praw krolewsklc~ .w P~~zczY'. ~apewno nieco inaczej wyglądała odzież codzienna barlmkow mz rolm~o:v czy smolarzy. Dokumentacji jednak dostatecznej w tej mierze właścIwIe bruk. . . jeżeli chodzi o nazwę Kurp, na temat której jest mowa zarowno v:e wstępie (s. 6) jak i przy szczegółowym opisie obuwia .(s. 25,.26), nalezy przypomnieć, że jest to nazwa bałtyjska. Spotykamy ]ą w jęz::ku staropruskim (curpe), w języku litewskim (kurpe) oraz w łote.wsklm (kurpes). We wszystkich tych językach nazwa ta oznacza. ła~cle, . Względ11l~ obuwie płytkie (pantofle). Kiedy i w jaki sposób pOJawIła s~ę ona .na terenie Puszczy Zielonej trudno dziś dociec, słuszne Jest n~to~last mmemanie autora, że nazwę tę nadali mieszkańcon: Puszczy sąsIedzI od nazwy (bałtyjskiej) obuwia noszonego przez puszczakow. Szereg rozdziałów poświęconych poszczególnym strojom ~zy pe;-rnym \ch częściom jest opracowany rzetelnie, jasno i z dużą znaJOmoś~lą ~erenu. Wiadomości własne autora, który spędził całe swe p.racowlte zycie na Kurpiach i zbierał materiały w swych stron~ch r?dzl11n~Ch - są zwłaszcza w detalach, niezastąpione. Dzięki dobrej znaJomoś~1 kultur~ kurpiowskiej autor mógł sobie pozwolić na pewne rekonstrukcJ~ czy tez na podanie czytelnikowi niektórych rysunków wYk~nanyCh .pod Jego nadzorem ze starych wypłowiałych fotografii. Taka zas ope~aCJ.a z .dokumentacją u autora mniej obeznanego z terenem mogłaby dac 11le~oząda~e rezultaty. Sądzę, że nie można jej zalecać do szerszego stos owa ma, moze ona być natomiast pomocna w wyjątkowych wypa~~~ch.. . Dostatecznie bogata i urozmaicona Jest częsc ilustracYjna pracy. WIele wartościowych fotografii pochodzi ze zbiorów własnych autora. z okresu międzywojennego a nawet z przed pierwszej wojny światowej. Ba~d~o cennym uzupełnieniem materiału ilustracyjnego są cztery map:, w tekscle, wskazujące na zasięg sukman burych bartniczych w poszczegolnych okre- �528 sach, kapeluszy męskich typu "grzybków" oraz różnych typów spódnic kurpiowskich, czółek i chustek. Do niektórych materiałów ilustracyjnych można by jednak zgłosić pewne zastrzeżenia ale skierować je nie do autora lecz do redakcji Atlasu. Chodzi mianowicie o tzw. tablice motywów hafciarskich (s. 51). Zgodzić się wypada w tej sprawie całkowicie z Al. J a c k o w s k i m (P. S. L. O motywach ludowych i ich adaptacji - Nr 4, 1960, s. 231), że ornament wiąże się z użytkową funkcją i budową przedmiotu, jest zależny od materiału, narzędzia i techniki, że jest on zrozumiały i ma sens tylko w integralnym powiązaniu z przedmiotem. Zestawianie natomiast poszczególnych elementów w oderwaniu nie jest potrzebne ani zrozumiałe z punktu widzenia sztuki. Dlatego też należałoby w Atlasie reprodukować więcej części strojów haftowanych a zaniechać tego rodzaju tablic. Tylko do pewnego stopnia spełniają swe zadanie również barwne tablice tkanin, reprodukowane (nie tylko u nas w Polsce) z malowanych plansz. Najczęściej nie oddają one właściwych kolorów, ani też nie wskazują na strukturę tkanin. Szkoda jednak wielka, że wydawnictwo nie może zdobyć się na droższą technikę reprodukcji kolorowych z oryginałów, jak to np. zostało zastosowane w pracy L. M a l i c k i e g o (Strój górali śląskich, 1956). Ta uwaga oczywiście nie może dotyczyć autora, który w tym wypadku jest poszkodowany. Szkodę przynoszą monografii także niektóre reprodukcje czarnobiałe, które są wręcz nieudolnie wykonane przez drukarnię (np. rys. 37, 38). Jeżeli chodzi o plansze kolorowe to są one znacznie lepsze niż np. w zeszycie o stroju Puszczy Białej. Niedokładne są natomiast podpisy na tych planszach. Napisy te bowiem sugerują, zwłaszcza czytelnikowi nieobeznanemu z przedmiotem, że zarówno strój męski jak i kobiecy pochodzi z jednego okresu. A tak przecież nie jest. Kurpianki na obu planszach są ubrane w strój współczesny (za wyjątkiem obuwia), mężczyżni zaś w strój wieku XIX. Chyba to jest pewne przeoczenie autora i redaktora zeszytu. W sumie monografia A. C h ę t n i k a o stroju kurpiowskim Puszczy Zielonej stanowi cenną pozycję w naszej literaturze etnograficznej. Dobrze się stało, że monografia ukazała się w okresie obchodów Roku Ziemi Mazowieckiej i że tego rodzaju praca została powierzona wybitnemu znawcy zagadnień kultury kurpiowskiej. Niech mi autor wybaczy, że przy okazji omawiania Jego pracy, pozwoliłem sobie na szereg uwag szerszej natury, które nie tyle dotyczą tego pojedyńczego zeszytu ile w ogóle wydawnictwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Uwagi zaś tego rodzaju mogą być przydatne w dalszej pracy wydawniczej. Kazimierz Pieikiewicz VI KONGRES MIĘDZYN ANTROPOLOGICZNYCH ARODOWEJ UNII NAUK I ETNOLOGICZNYCH W PARYŻU VI Congres International des Sciences Anthropologiques Paris 30 VII - 6 VIII 1960 r. et Ethnologiques 30. VII. 1960 r. został otwarty w Pałacu Chaillot, naprzeciw dawnego Trocadero Sekretariat VI-go Kongresu Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Zgodnie z programem otwarcie nastąpiło 30. VII. o godz. 15 w wielkiej amfiteatralnej auli Sorbony, przy ul. Forebs. Miejsce Kongresu zostało ustalone jeszcze na V Kongresie w 1956 roku w Filadelfii!. Wtedy to właśnie powierzono organizację Narodowemu Komitetowi Francuskiemu, wchodzącemu w skład Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, a który z kolei wyłonił Komitet Organizacyjny i powołał Członków Biura Kongresu. Do Biura Kongresu weszli: Prezydent - Prof. H. V. Val o i s, Wiceprezydenci - Prof. S. A l c o b e N o g u e r, Prof. K. B irk e t - S m i t h, Prof. J. C z e k a n o w s k i, Prof. D. ·F o r de, Prof. M. H e r s k o V i t s, Prof. A. J e n s e n, Prof. W. K O P P e r s, Prof. S. S e r g i, Prof. S. P. T o ł s t o w. Sekretarze generalni: Prof. A. Leroi-G o u r h a n, M. P. C h a m p i o n, Sekretarzami wykonawczymi: M. de Fontanes. M-c Chamla, Skarbnicy: M. R. d'Harcourt, M. L. Pasquino. W pracach Biura brał czynny udział prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Do Komitetu Organizacyjnego weszli: Prezydent - Prof. dr H. V. Valois, Sekretarze generalni Prof. dr A. Leroi-Gourhan, M. P. Champion, Prof. A. Kidder II. Sekretarze wykonawczy: M. de Fontanes, M-ca Chamla, Skarbnicy: M. R. d'Harcourt, M. L. Pasquino. Lud, t. XLVIII 34 �531 530 Członkowie: 1\'1.L. Bernot, Prof. R. Gessain, M. J. P. Lebeuf, Prof. C. Levi-Strauss, Prof. P. Metais, Y. Oddon, Prof. L. pales, Prof. J. Poirier, M. G. H. Riviere, Prof. E. Schreider. Komitet wycieczkowy: M. P. R. Giot, H. Lehmann, P. Parquer, Sekcja Pań: H. Valois, P. Champion. Decyzja V -go Kongresu Filadelfijskiego dotycząca zorganizowania w 1960-ym roku Kongresu w Paryżu posiadała głębokie uzasadnienie, gdyż w dziejach antropologii i etnologii nauka francuska, począwszy od XVIII wieku posiada piękne karty; wystarczy wymienić takie nazwiska jak Buffon, Quatrefages, Broca, Verneau, Rivet, aby zrozumieć sens tego postanowienia. Zresztą - co podkreślił w swym przemówieniu H. V. Vallois, Francja szczególnie zasłużyła się wokół myśli zwoływania międzynarodowych kongresów antropologiczno-etnologicznych 2. Istniały dwa nurty tej koncepcji, włoski (chodzi o La Spezię), który w 1865-ym roku zwołał Międzynarodowy Kongres Archeologii i Antropologii. Kontynuując tę tradycję w różnych odstępach czasu zwoływano je do roku 1914. Kres położyła I wojna światowa. Etnologia na tych Kongresach nie wchodziła programowo, choć dochodziła niekiedy do głosu. Dopiero we Francji, w której od czasu Buffona wciąż trwały tradycje h is t o r i i n a t u r a l n e j c z ł o w i e k a, a więc antropologii w szerokim znaczeniu, doszło w 1878 roku do zwołania Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych w Paryżu. Inicjatorem i organizatorem było Societe d'Anthropologie. Była to jednak raczej krótka seria kongresów, do udatniejszych po Paryżu należał kongres w Moskwie. Zwrócił na to uwagę we wspomnianym przemówieniu H. Vallois, a zapewne w tym stwierdzeniu tkwiła przyczyna, że właśnie VII Międzynarodowy Kongres odbędzie się w 1964 roku również w Moskwie. Po półwiekowej przerwie tradycję paryską podjęto dopiero w 1933-cim roku w Bazylei, gdzie na podstawie porozumienia i zjednoczenia dziewięciu krajów, postanowiono zwoływać co 4 lata Międzynarodowe Kongresy Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Do takich należały kongresy w Londynie, Kopenhadze, Brukseli (1948):J Wiedniu (1952) i Filadelfii (1956). Należały one i wciąż należą do nurtu francuskiego. Naczelnym ich hasłem jest utrzymanie związków a nawet jednolitości celów między antropologią fizyczną a etnologią. Mógł więc w swym przemówieniu prof. Vallois śmiało twierdzić. że w 1960-ym roku, po 82-u latach Kongres antropologiczno-etnologiczny wrócił tam, gdzie powstała pierwsza jego koncepcja. Francuski Narodowy Komitet Stałej Rady Unii i szerszy Komitet Organizacyjny poświęcili 1959 r. i część roku 1960 na staranne przygotowanie programu a także ram organizacyjnych kongresu paryskiego. Nic szczędzili swego czasu na ten cel uczeni tej miary, co prof. Vallois, LevyStrauss, Riviere i inni. Prężność organizacyjna a przede wszystkim ciekawy, nowocześnie pomyślany program sprawiły, że jak nigdy przedtem, na kongres w Paryżu zgłosiło się 1017 uczonych, z tego przyjechało 825 osób. Interesujące dane dotyczące uczestników przytoczono w sprawozdaniu, i tak w kongresie wzięli udział uczeni: Oceanii Azji Afryki Ameryki Europy 2 osoby 31 33 146 613 ------ razem: 825 osób Wyraźny wzrost aktywności i zainteresowań przejawił się i w tym również, źe na 825 uczestników kongresu, reprezentujących 58 'państw aż 387-miu uczonych, a więc 46%, przedstawiło i wygłosiło swoje referaty. Wzrost ich zestawia poniźsza tabelka: Wiedeń (1952) - zgłoszono referatów 392, Filadelfia (1956) zgłoszono referatów 303, Paryź (1960) - zgłoszono referatów 387. Tę ogromną ilość referatów wygłoszono podczas Kongresu na plenum, sekcjach i podsekcjach, o rozmiarach zaś tego imponującego seminarium nauk antropologicznych i etnologicznych świadczy zestawienie: Sekcja Sekcja Sekcja antropologiczna etnologiczna muzealna 111 referatów 271 5 razem ~I 387 referatów W szczegółowym rozbiciu na podsekcje obraz wych uczestników Kongresu ilustruje tabelaryczne l A n t r op (29010) (79010) (20/0) O log ia zainteresowań zestawienie: nauko- 29010 1. Antropologia morfologiczna 2. Antropologia fizyczna 3 Antropologia ras i populacji 4. Paleoantropologia i antropogeneza 29 (33)" 18 (21) 35 (46) 29 (37) 111 E t n o log ia 79% 1. Etnologia ogólna i metodologia, struktury społeczne nie, Europa, Azja, Afryka, Ameryka, Oceania) 2. Etnologia, archeologia i prehistoria 3. Technologia, kultura materialna i ekonomia 4. Etnobotanika • Cyfry w nawiasach podają ilość referatów zgloszonycll. (Ogól75 35 35 (93) (44) (44) 4 (5) �532 533 5. Etnolingwistyka 6. Etnomuzykologia, sztuka i taniec 7. Etnologia historyczna i kultura ludowa (ogólnie, Europa, Afryka) 8. Etnologia jurydyczna 9. Religia 10. Etnopsychologia, medycyna 11. Wymiany kulturowe, etnologia stosowana, 12 (12) 16 (lil) 38 (47) 5 migracje (5) 29 (36) 9 (13) 13 (17) ------ .._-"~- 271 M u z e o log i a Referaty wygłoszono (~/o) . 5 (6) w językach: francuskim angielskim niemieckim włoskim . hiszpańskim rosyjskim 52010 29% 10% 4% 3"/" 2% W Prezydium zasiedli: Prof. Roger Hein członek Instytutu, Dyr. Muzeum Narodowego Historii Naturalnej, Louis Joxe, Min. Wychowania oraz członkowie Biura Komitetu Organizacyjnego, w tym 9-ciu V~ce Pre~ zesów: Prof. Prof.: S. Alcobe Noguer (Hiszpania), K. Birket-Smith (Dania), J. Czekanowski (Polska), D. Forde (W. Brytania), M. Herskovits (USA), A. Jensen (Niemcy), W. Koppers (Austria), S. Sergi (Włochy). S. P. Tołstow (ZSRR), de M. Bertrand (UNESCO), de M. Lejeune (SNCR). de M. Huard (SociE§te de Anthropologie), M. d'Ormesson (UNESCO). Z polskiej strony w kongresie wzięli udział Prof. Prof.: Jan Czekanowski, przewodniczący Komitetu Antropologicznego PAN, Tadeusz Dzierżykraj-Rogalski, przewodniczący Pol. Tow. Antrop. Michał Godycki, viceprzew. Kom. Antrop. PAN, Bolesław Rosiński, Witold Dynowski, Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Anna Czekanowska. Kongres został oficjalnie otwarty 31 lipca 1960 r. W prezydium zasiedli najwybitniejsi uczeni, antropologowie, etnologowie i reprezentanci nauk pokrewnych i z tego powodu wykaz tych świetnych nazwisk ma wagę historycznego dokumentu. Zebranie otworzył przemówieniem inauguracyjnym prof. Roger H e i m. Zwrócił on uwagę, iż żyjemy w czasach, w których odradza się koncepcja jedności naukowej antropologii i etnologii, jako nauki o człowieku. Daleko posunięta specjalizacja antropologii fizycznej i etnologii, jako nauki humanistycznej o społeczności ludzkiej, jej kulturze (a w tym folklorze) doprowadziła do zagubienia dawnej ścieżki w gąszczu faktów, prowadzącej do poznania pełnego człowieka. Kongres jest właśnie instrumentem umożliwiającym konfrontację odległych , stanowisk, metod i doświadczeń naukowych, jest czynnikiem integrującym narosłe rozbicie. Ten wspólny cel winien jednoczyć tych, których interesuje historyczna perspektywa nauki o człowieku, jak i tych, których pociąga empiria i prospektywne wejrzenie na problematykę nauk antropologicznych. Drugie z kolei przemówienie wygłosił prof. H. Vallo i s, prezydent Kongresu. Tezy ogólne jego przemówienia pokrywają się z poprzednim przemówieniem, nadał on im jednak głębię spojrzenia historycznego, szkicując drogi, którymi zmierzała i zmierza ludzkość do poznania prawdy o człowieku. M. inn. podkreślił on, że począwszy od pewnych idei etnologicznych i antropologicznych zawartych w dorobku Herodota i Arystotelesa, świetny rozwój nauki o człowieku jest dziełem wspólnym uczonych różnych narodów. Długi to szereg szermierzy: Buffon (1749), Blumenbach, Campera, Tyson i wielu innych, świadczy o współpracy naukowej narodów. Mówca podkreślił, że Francja, gospodarz obecnego Kongresu, ma specjalne zasługi w rozwoju antropologii i etnologii. Przypomniał iż tu właśnie powstało Societe des Observateurs de l'Homme w 1799 r. a następnie Societe Ethnologique w 1839 r. po upadku którego w 1849 r. 1859 r. P. B r o c a założył Societe Anthropologie, powstałe zaś później Societe Ethnographique było kontynuacją poprzednich towarzystw naukowych. Wymienił on niemal wszystkie instytucje, katedry antropologii i etnologii, muzea a zwłaszcza podkreślił znaczenie Trocadero, przekształconego w Musee de l'Homme oraz powstały Instytut Etnologiczny. Paryż stał się ośrodkiem nauk antropologicznych, dodajmy ośrodkiem walczącym o jedność celu nauk antropologicznych, a więc antropologii fizycznej i humanistycznej etnologii, badającej przejawy bytu społecznego w określonym środowisku naturalnym. Należy pamiętać, że właśnie w środowisku francuskiej nauki zrodziła się nowoczesna szkoła geograficzna Vidal de la Blache, Jean Bruhnes'a, M. Sorrea i Lefevra, która być może zaciążyła nawet na etnologii, etnografii i socjologii. Ale w tym właśnie środowisku powstały prace Marca Blocha, który równorzędnie obok stanowiska naturalnego postawił czynnik historyczny. W środowisku nauki francuskiej rozwijają się nowe koncepcje, szukając w etnologii nowego kształtu humanistyki, co widoczne jest w pracach Dumezila (L'Heritage inde-europeen a Romel Pierre Auger'a, L' Homme microscopique, 1952), czy usiłowania E. Benvenistea. Nowe koncepcje szukają nowych dróg na szlakach strukturalizmu lingwistycznego. Znachodzi to swój wyraz w pracach Claude Lewi-Straussa. Te marginesowe pozornie uwagi dotyczą wewnętrznego nurtu VI Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, a zagadnienia tego rzędu stanowiły jądro dyskusji, które być może - otworzą nową epokę w etnologii. Gdy pokaże się część II, Etnologiczny tom sprawozdań, będzie można mówi:: o pogłębieniu tej problematyki zaznaczonej w sprawozdaniu tylko mi- �535 534 CZŁONKOWIE mochodem. Zapewne II-gi tom sprawozdań uwydatni w pełni tematyk G metodologiczną Kongresu. Sekcje i podsekcje Kongresu obradowały w Salach Muzeum Człowieka, w Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych. Końcowe zebranie, w ostatnim dniu obrad, na którym uchwalono wnioski Kongresu, odbyło się w Sali Musee Guimet. W obrębie sekcji i podsekcji obrady toczyły się po torach daleko posuniętej specjalizacji. Oprawę tych obrad stanowiły w/w sale muzeów. W pierwszym dniu Kongresu, na ogólnym zebraniu plenarnym zostały wygłoszone referaty: Prof. D e b e c a z Moskwy pt.: "Aspekty transformacji czaszki Homo Sapiens" 4. Drugi probłemowy referat wygłosił Prof. H e r s k o v i t s z Evanston pt.: "Humanizm w naukach o człowieku". Treść obu referatów nie przyniosła wprawdzie naukowych rewelacji, ale utrafiła w problematykę interesującą obie nauki, co odpowiadało głównym założeniom i celom Kongresu 6. Przegląd referatów antropołogicznych wydrukowanych w I-ym tomie sprawozdania wskazuje, że tendencja wiązania antropologii z problematyką etnologiczną, socjologiczną i językoznawczą dochodziła do głosu i w wielu innych referatach. Przykładowo warto tu wymienić referat Ima Behnama z Teheranu, pt.: "L'awenir de l'ethnologie en Iran"; L. Homburgera z Paryża pt.: "Les populations affricaines venus d'Asie"; a dalej G. A. Huse'a z Paryża A. Weingroda z Izraela, H. W. Jurgensa z Kilonii. Do problemów tej kategorii należał również referat J. Czekanowskiego na temat opracowanej mapy antropologicznej Europy środkowej i do pewnego stopnia ref. B. Rosińskiego. Stała Rada Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych odbyła dwa posiedzenia; pierwsze przedkongresowe, odbyło się 31. VII., drugie po Kongresie w dniu 6. VIII. 1960 r. Obok naukowych wyników Kongresu odnotować należy ważne postanowienia i uchwały Plenum, jak też Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (U.I.S.A.E.). Uchwalono przyjąć zaproszenie delegacji radzieckiej i zwołać następny Kongres w Moskwie. W związku z tym, Prezesem następnego (VII-go) Kongresu wybrano Prof. S. P. T o ł s t o v a - członka Akademii Nauk ZSRR. Nadmienić tu wypada, że istniały w kołach uczonych francuskich sugestie, aby ze względu na osiągnięcia antropologii polskiej zwołać Kongres M.U.N.A i E. w Warszawie - delegacja japońska czyniła starania o zwołanie jej w Tokio. Przeważyło zaproszenie radzieckie. Natomiast zdaniem Prof. J. Czekanowskiego zostaje otwartą kwestia następnego, VIII Kongresu M.U.N.A.iE. w 1968 r. w Tokio, czy w Warszawie? W Paryżu uzupełniono listę członków Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Ogłoszono ją w I-szym tomie cytowanego już sprawozdania z VI-go Kongresu. Wydaje się celowym przedrukowanie tej listy. Backmann, G. (Suede). Barbeau, M. (Canada). Birket-Smith, K. (Danemark). Blackwood, Miss B. M. (Grande Bretagne). Braunholtz, J. H. (Grande Bretagnc). Chatterjee, S. K. (Inde). Corso, R. (Italie). Czekanowski, J. (Po!ogne). Drobnjakovic, B. (YougosLavie). Erixon, S. (Suede). Ghuriye, G.. S. (Inde). Hasebe, K. (Japon). WYKAZ KOMITETOW STAŁEJ Imamura, Y. (Japon). Jenness, D. (Canada). Josselin de Long, L. P. (Pays-Bas). Kindaichi, K. (Japon). Le Gros Clark, W. E. (Grande Bretagne). Lindblom, K. G. (Suede). Pittard, E. (Suisse). Schlaginhaufen, O. (Suisse). Steward, J. H. (Etats-Unis). Stolyhwo, K. (Pologne). Stolyhwowa, E. (Pologne). Suck, V. (TschecosLovaquie). NARODOWYCH NIEMCY - ALEMAG NE Dittmer, K. (Hamburg), seer. Eickstedt, E. von (Mayenee). Jensen, A. E.(Francjort). Petri, H. (Francjort) seer. Saller, K. (Mii.nich). Termer, F. (Hamburg). RADY I REGIONALNYCH * AUSTRIA Breitinger, E. (Vienne). Haekel, J. (Vienne), seer. Heine-Geldern, R. von (Vienne). Koppers, W. (Vienne). Ehgartner, W. (Vienne). Weninger, Mme M. (Vienne), secr. ARGENTYNA Bórmida, M. (Buenos Aires), secr. Casanova, E. (Buenos Aires). Dembo, A. (Buenos Aires), seer. Marquez Miranda, F. (Buenos Aires) Plavecino, F. (Buenos Aires). Rex Gonzalez, A. (Cordoba). BELGIA Maesen, A. (Tervuren). Marinus, A. (BruxeUes), secr. Smets, G. (BruxeUes). Twiesselmann, F. (BruxeUes), secr. Van Campenhout, E. (Louvain). Van Bulek, R. P. G. (Louvain). AUSTRALIA Burkitt, A. N. (Sydney). Capell, A. (Sydney). Cleland, J. B. (AdeLaide). Elkin, A. P. (Sydney). Hogbin, H. J. (Sydney), seer .. Wunderly, J. (MeLbourne), seer. , * Wedle alfabetu dyplomatycznego. BIRMA Htin Aung (Rangoon). Hla Daw Tin (Rangoon). Kyi Daw Tin U (Rangoon). U Lu Pen Win (Rangoon). �536 537 BOLIWIA Cordero Miranda, G. (La Paz). Fortun de Ponce, Mme M. E. (La Paz), seer. Key, H. (La Paz). Loza Balsa, G. (La Paz), seer. Ponce Sangines, G. (La Paz). Sanchez Bustamente, Mme M. L. (La Pineda, R. (Bogota). Reiehel-Dolmatoff, G. KONGO I (Cartagena). RUANDA Biebuyek, D. (Leopoldwitle). Hiernaux, J. (Elisabethwille), Hulstaert, F. (Aequatoria). Jacobs, J. (Elisabethwitle). seer. Paz). BRAZYLIA Baldus, H. (Sao Paulo). Castro Faria, L. de (Rio de Janeiro). Loureiro Fernandes, J. (Curitiba). Pourehet, Mme M. J. (Rio de Janeiro), seer. Ribeiro, D. (Rio de Janeiro), seer. Sehaden, E. (Sao Paulo). KANADA Bailey, A. G. (Fredericton). Emerson, L. N. (Toronto), seer. Hall, G. O. (Montreal), seer. Hawthorn, H. B. (Vancouver). Leeehman, D. (Ottawa). Me Ilwraith, T. F. (Toronto). CHILI Henckel, C. (Concepcion). Lago, T. (Santiago), seer. Lipsehut, A. (Santiago). Mostny, Mme G. (Santiago). Sandoval, L. (Santiago). Yribarren, Carlin, J. (La Serena), seer. KOLUMBIA Arboleda, R. P. J. (Bogota). Chaves, M. (Bogota). Duque Gomez, L. (Bogota), seer. Maquet, J. J. (Elisabethwille). Vansina, J. (Astrida), seer. KOSTA RICA Acosta, M. (San Jose), seer. Gongora, F. (San Jose), seer. Lines, J. (San Jose). Melendez, C. (San Jose). Stone, D. (San Jose). KUBA Alwarez Conde, J. (La Havane), seer. Garcia Robiou, C. (La Havane). Herrera Fritot, R. (La Havane). Oritz, F. (La Havane). DANIA Birket-Smith, K. (Copenhague). Feilberg, C. G. (Copenhague). Holtved, E. (Copenhague). Jorgensen, B. J. (Copenhague). Larsen, H. (Copenhague), seer. Yde, J. (Copenhague), seer. IRLANDIA O'Duilleagra, S. (Dublin). O'Suilleabhain, S. (Dublin). Raftery, J. (Dublin). Shea, S. (Galway), seer. EKWADOR Estrada, E. (Guayaquil). Holm, O. (Guayaquil), Penaherrera de Costales, P. (Quito), seer. Rubio Orbe, G. (Quito). Santiana, A. (Quito). Zevallos Menendez, C. (Guayaquil). HISZPANIA Aleobe Noguer, S. (Barcelone). Caro Baroja, J. (Madrid), seer. Fuste, M.(Barcelone), seer. Perez de Barrados, J. (Madrid). Pericot Garcia, L. (Barcelone). Pons, J. (Barcelone). STANY ZJEDNOCZONE Collins, H. B. Jr (Washington). Eggan, F. (Chicago). Fenton, W. N. (New York), seer. Herskovits, M. J. (Evanston). Kidder II, A. (Philadelphie), seer. Rainey, F. G. (Philadelphie). FINLANDIA FRANCJA (Nova GRECJA seer. J. C. (Comayaguela). INDIE Biswas, P. C. (Delhi), seer. Chattopadhyay, K. P. (Calcutta). Dube, S. C. (Saugar), seer. Elwin, V. (Schitlong, Assam). Guha, B. S. (Ranchi, Bihar). Mitra, A. K. (Calcutta). GOA , HONDURAS Nunez, Bartucz, L. (Budapest). Fel, E. (Budapest), seer. Gunda, B. (Debrecen). Malan, M. (Budapest). Marot, K. (Budapest). Nemeskeri, J. (Budapest), seer. Balout, L. (Alger). Leroi-Gourhan, A. (Paris). Levi-Strauss, C. (Paris). Riviere, G. H. (Paris), seer. Sehreider, E. (Paris), seer. Vallois, H. V. (Paris). G. da Silva HAITI Aristide, A. (Port-au-Prince). Aubourg, M. (Port-au-Prince), seer. Honorat, L. (Port-au-Prince). Marcelin, M. (Port-au-Prince). Paul, E. C. (Port-au-Prince). Romain, J. B. (Port-au-Prince), seer. WĘGRY Itkonen, T. J. (Helsinki). Naatanen, E. (Helsinki), seer. Pesonen, N. (Helsinki). Vilkuna, K. (Helsinki), seer. Gorreia, GWATEMALA Arriola, J. L. (Guatemala). Gastaneda Paganini, R. (Guatemala). Contreras, J. D. (Guatemala), seer. Dios Rosales, J. de (Guatemala), Navarrete Caceres, C. (Guatemala), seer. Samayoa Chinchilla, C. (Guatemala). Kyriakides, S. (Thessalonique). Valaoras, V. (Athenes). Goa). ISLANDIA Eldjarn, K. (Reykjavik). Steffensen, J. (Reykjavik). Thordarson, M. (Reykjavik). �539 538 Sommerfelt, A. (Oslo), seer. Torgersen, J. (Oslo). IZRAEL Noy, D. (Haifa). Stekelis, M. (Jerusalem). Yeivin, S. (Tel-Aviv). PANAMA WŁOCHY Biasutti, R. (Florence). Correnti, V. (Palerme), seer. Genna, G. (Rome). Grottanelli, V. L. (Rome), seer. Landogna-Cassone, F. (Messine). Sergi, S. (Rome). JAPONIA Ishida, E. (Tokio). Kanaseki, T. (Tokio). Mabuchi, T. "(Tokio), seer. Oka, M. (Tokio). Suda, A. (Tokio), seer. Suzuki, H. (Tokio). MAROKO MEKSYK Bernal, I. (Mexico), seer. Boseh-Gimpera, P. (Mexico), seer. Caso, A. (Mexico). Davalos Hurtado, E. (Mexico). Martinez Del Rio, P. (Mexico). Rubin de la Borbolla, D. (Mexi.co). NIGERIA Fagg, B. (Jos). NORWEGIA PARAGWAJ Candogan, L. (Villa-Rica), Sus nik, B. J. (Asuncion). błędnie. seer. POLSKA Antoniewicz, W. (Warszawa) * Czekanowski, J. (Poznań). Ćwirko-Godyeki, M. (Poznań). Dzierżykray-Rogalski, T. (Warszawa) * seer. Gajek J. (Wrocław), seer. Zawistowiez-Adamska Mme K. (Łódź). "eer. REP. ARABSKA Amer, M. (Alexandrie). Awad, M. (Heliopolis). Huzayyin, S. A. (Alexandrie), SZWAJCARIA Buhler, A. (Bale). Gabus, J. (Neuchatel). Hagler, K. (Coire), seer. Sauter, M. R. (Geneve). Schultz, A. H. (Zurich). CZAD seer. Lebeuf, RODEZJA PERU Dias, J. (Lisbonne). Fontes, V. (Lisbonne), ZJEDN. seer. HOLANDIA Bork-Feltkamp, lVIme A. J. van (Amsterdam), seer. Dankmeijer, L. (Wassenaar). Fischer, H. T. (Utrecht). Gorissen, O. A. (Amsterdam), seer. Julien, P. F. J. (Wassenaar). PORTUGALIA Gjessing, G. (Oslo). Morgenstierne, G. (Oslo). franc. Mendez, A. (Panama). Torres de Arauz, Mme R. (Panama), seer. Linares Malaga (Arequipa), Matos Mur, J. (Lima), seer, Muelle, J. (Lima). Quevedo, S. A. (Cuzco). Valcareel, L. (Lima). Adam, A. (Rabat). Roux, A. (Rabat). * W tekście Santos Junior, J. R. pos (Porto). Sueiro, B. (Lisbonne). Tamagnini, E. (Coimbra). Clark, J. D. (Livingstone). Fosbrooke, H. A. (Lusaka). Reynolds, B. G. (Livingstone). Summers, R. F. (Bulawayo). RUMUNIA Cheleea, J. (Cluj), seer. Faeaoaru, J. (Cluj). Mehedinti, S. (Bucarest). Necrasov, Mme O. (Iasi), Papilian, V. (Cluj). Vuia, R. (Bucarest). ZJEDN. KROLESTWO J. P. (paris et Fort-Lamy). CZECHOSŁOWACJA Borovanski, L. (Prague). Horak, B. (Brito). Pertoid, O. (Prague). PospiSil, M. F. (Bratislava). Valsik, J. A. (Bratislava), Zlabek, K. (Brno). seer. WIETNAM Dhani seer. Nivat, S. M. Ie Prince (Bangkok). TURCJA (ANGLIA) Digby, A. (Londres). Evans-Pritchard, E. (Oxford). Forde, D. (Londres). Fortes, M. (Cambridge), seer. Little, K. (Edinbourg), seer. Weiner, J. S. (Oxford). SZWECJA Berg, G. (Stockholm). Hulterantz, A. (Stockholm). Izikowitz, K. G. (Goteborg).' Lagererantz, S. (Goteborg), seer. Linne, S. (Stockholm). Manker, E. (Stockholm), seer. Erdentug, Mme N. (Ankara), Kansu, S. A. (Ankara). Kokten, K. (Ankara). Senyurek, M. (Ankara). Tunakan, S. (Ankara), seer. UNIA Wilson, seer. POŁUDN.-AFRYKAŃSKA Mme M. (Cape Town). ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH Debetz, G. E. (Moscou), seer. Jakimov, V. P. (Leningrad). Olderogge, A. A. (Leningrad). Potapov, L. P. (Leningrad). Poteehin, I. I. (Moseou). seer. Tolstov, S. P. (Moseou). �541 540 WENEZUELA URUGWAJ Blixen Llerena, O. (Montevideo). Fein, C. M. (Montevideo). Figueira, Munoz, J. J. (Montevideo). J. (Montevideo), Romano, R. Vasquez, W. (Montevideo). secr. (Montevideo). WATYKAN Schulien, R. P. M. (Rome). Agosta Saignes, M. (Caracas), secr. Cruxent, J. M. (Caracas). Diaz- Ungria, Mme A. (Caracas). Dupov, W. (Caracas), secr. Requena, A. (Caracas). JUGOSŁAWIA Gahs, A. (Zagreb). Gavazzi, M. (Zagreb), Skerlj, B. (Ljubljana), Zupanic, N. (Ljubljana). secr. secr. Na marginesie tej listy, warto zaznaczyć, że sprawy Polskiego Komitetu Narodowego, Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, nie były w 1956 r. w Filadelfii we właściwy sposób załatwione przez ówczesną przewodniczącą tego Komitetu, i tak np. Prof. K. Stołyhvo figurował w aktach U.I.S.A.E jako Prezes Polskiego Towarzystwa Naukowego i częściowo z tego tytułu wchodził w skład Komitetu Naukowego 7. W związku z tym stwierdzić należy następujące fakty: 1) że w biuletynie U.I.S.A.E. dwoma członkami Unii były Towarzystwo Antropologiczne i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 2) W tym samym biuletynie jako członkowie Polskiego Komitetu Narodowego zostali wymienieni: T. Dzierżykray-Rogalski, E. Frankowski, K. Moszyński, E. Stołyhwowa, K. Stołyhwo, R. Stopa. Trzy ostatnie osoby spośród wymienionych, uczestniczyły w V-tym Kongresie w roku 1956 w Filadelfii. W Paryżu Prof. J. Czekanowski jako członek Komitetu Honorowego U.I.S.A.E. zobowiązał się uporządkować te sprawy i przedstawić nową listę członków Komitetu Narodowego. Na wspomnianym już końcowym posiedzeniu Unii w dniu 6 sierpnia 1960 r. wysłuchano sprawozdań i wniosków z posiedzeń Sekcji grup problemowych, sprawozdań Unii i dokonano wyboru Komitetu Dyrekcyjnego. Prof. H. Vallois zawiadomił zebranych o postanowieniu zwołania VII Kongresu w Moskwie i wyborze Prof. S. P. Tołstova Prezesem Komitetu Organizacyjnego przyszłej konferencji. Z kolei Prof. P. Gaston van BuIck i Prof. J. Czekanowski przedstawili wniosek z podziękowaniem dla Komitetu Organizacyjnego VI Kongresu. Następnie Przewodniczący Sekcyj podsumowali wyniki obrad odpowiednimi wnioskami, będącymi zarazem dyrektywami na przyszłość. Z prac sekcji etnologii przedstawił sprawozdanie P. O'Reilly - podkreślając konieczność opracowania i wydania bieżącej Bibliografii Oceanii. Sekcja etnobotaniczna dała przegląd zjazdów i kongresów związanych z tą problematyką. Wnioski z obrad poszły w kierunku rozszerzenia pro- blematyki i stworzenia reprezentacji dla etno biologii, a także prowadzenia odpowiednich, analitycznych bibliografii w szerszym zakresie, niż ma to miejsce w Revue Internationale d'Ethnobotanique. Postulaty sekcji etnomuzykologicznej przedstawił M. Rouget; sekcji etnologii jurydycznej Prof. Poisier i Chehata; sekcji etnologii stosowanej Prof. M. M. Deschamps i Rouch; muzeologicznej - M. Riviere; sekcji etnologii agrarnej M. M. Stensberg i Bratanić. Na uwagę zasługiwały również sprawozdania i propozycje sekcji: archeologii, historii etnologii, a dalej grupy problemowej badań nad pożywieniem i napojami obrzędowymi, jak też grupy badawczej zajmującej się badaniami nad ludową psychoterapią. Na tym samym posiedzeniu wysłuchano sprawozdań z działalności Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Sprawozdanie finansowe złożył M. Bosch - Gimper; z badań naukowych M. Heine-Geldern. Na koniec podjęto w 6-ciu punktach rezolucję i wybrano Komitet Dyrekcji Unii w składzie: Prezes - Prof. H. V. Val1ois, V-ce Prezesi: K. Chatto-Padhyan (Kalkuta), J. Comas (Meksyk), M. Fortes (Cambridge), U. J. Herskovits (Evanston), W. Steinitz (Berlin), H. Suzuki (Tokio), S. P. Tołstow (Moskwa), Sekretarz Generalny - Prof. P. Bosch-Gimper (Meksyk). Uczestnicy z uznaniem podkreślali, że Kongres pod względem organizacyjnym reprezentował najwyższy poziom. Świetne rozplanowanie posiedzeń, komisji, sprawne i jasne informacje i atmosfera życzliwości dopełniały całości. Osobliwy ten nastrój, pełen optymizmu i przyjaźni można było odczytać jeszcze na Konferencji U.I.S.A.E. w 1962 r. w Pradze. Józef Gajek 1 Sprawozdanie z tego Kongresu zostało opublikowane przez doc. dr Romana S t o P ę; patrz "Lud" t. XLV str. 485. 2 VIe Congres International des Sciences Anthropologiques et Etnologiques, Paris, 30 juillet - 6 aout 1960. Tom I Raport general et Anthropologie. Musee de I'Homme. Paris 1962, str. 59-62. 3 Sprawozdanie z tego Kongresu zostało ogłoszone drukiem: Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Compterendu de la Troisieme Session Bruxelles 1948. Tervuren 1960. Cette publication ete realisee grace aux subsides de l'U.N.E.S.C.O. et de l' Association des Amis du Musee royal de l'Afrique centrale. Wstęp L. C a h e n' a, dydektora Królewskiego Muzeum Afryki Środkowej w Tervuren. 4 VIe Congres ... op. cit., str. 69-81. "Certains aspects de transformations Somatiques de l'Homo Sapiens". 5 Op. cit. str. 82-93. The Humanism in Anthropological Science. 6 Człowiek w czasie i przestrzeni. R. III. zesz. 3, Warszawa 1960, str. 139. ' 7 Człowiek w czasie i przestrzeni R. III, zesz. 3, str. 134-141, Warszawa, 1960, J. C z e k a n o w s k i, Wrażenia z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. �542 543 UCHWAŁY POWZIĘTE PRZEZ STAŁĄ RADĘ I PRZEDSTAWIONE KONGRESOWI *. przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykana zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. 10 Rezolucja nistyczny 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny że Indianie Szeta, których niedawno odkryto w Stanie Parana, przedstawiają dla nauki wyjątkowy przypadek grupy, która dotąd zachowała kulturę epoki kamiennej; (stwarza to możność poznania życia pierwotnych mieszkańców południowej Brazylii przed Kolumbem); rozważając, iż kultura tych Indian ulegać będzie szybkim zmianom i że już w bardzo krótkim czasie może być za późno na podjęcie studiów nad nimi, i że jedyna w swoim rodzaju ostatnia szansa rozwiązania wielu problemów naukowych mogła by zostać utracona, zaleca by, skoro tylko jest możliwe, znaleźć środki na wysłanie specjalistów do Szetów, celem przeprowadzenia badań na poziomie współczesnej antropologii i etnologii, wyraża życzenie, by nie ,ograniczać się tylko do badań a przyjść im z pomocą medyczną i techniczną, i ułatwić im znalezienie należnego im miejsca w nowoczesnym świecie. 2° Rezolucja przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropo.logicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. rozważając, * Resolutions adoptees par l'Assemblee de l'Union Congres. lVIusee de L'Homme, Paris, 1962, s. 110-111. et soumises au Rozważajqc nieustającą aktywność ekspansji pracy misjonarnej, górniczej, rolniczej i karczowniczej na wschodnich wybrzeżach Nikaragui i w północno-wschodnim Hondurasie zaleca się prowadzenie badań nad żyjącymi pogańskimi szczepami Sumu, zamieszkującymi ten region, nim ich sposób życia zaginie na zawsze. Rozważając szczupłość odpowiednich informacji, dotyczących etnologii Indian Ulwa z Centralnej Ameryki, zaleca studia nad nielicznymi ludami zamieszkującymi region pomiędzy górnymi dopływami rzek Mico i Siguia w Nikaragui, nim karczowanie i budowy dróg zniszczą pierwotny sposób ich życia i uczynią niemożliwym zarejestrowanie odpowiednich danych. Rozważajqc stopniowe tępienie Indian Terribi w dopływach rzeki Changuinola w Panamie, wzrastającą adaptację kulturalną pomiędzy Terrabami w Costa Rice, zaleca badania porównawcze tych dwóch pokrewnych grup, nim pierwsi całkowicie znikną a drudzy zostaną całkowicie pochłonięci w wiejsko-miejskim trybie życia. 3 Rezolucja przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc, iż jest dobrze wiadomym, że pewne choroby epidemiczne, szczególnie gruźlica, niszczą tysiące Indian amerykańskich co roku, rozważając, iż mało dokonano w obliczu tych pilnych sanitarnych problemów i że problemy te są powszechne dla większości krajów Ameryk, gdzie tylko dotąd istnieje ludność indiańska, Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny prosi Swiatowq Organizację Zdrowia by, a) uważać problem sanitarny (gruźlicę itp.) ludności indiańskiej Ameryk jako jeden z jej celów; b) zbadać możliwość praktycznej, dającej się wykonać w ciągu następnych lat pracy dla zabezpieczenia zdrowia i życia Indian wspólnie z lokalnymi władzami, misjami itp., włączając szczepienia, wznoszenie domów odosobnienia, chemoterapię, chemoprofilaktykę itp. 4° Rezolucja przyjęta przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc rzeczywistą, pilną potrzebę uzyskania wszystkich możliwych informacji o kilku prymitywnych ludach, nadal żyjących starym trybem życia, włączając socjalne, duchowe, religijne, ekonomiczne i technologiczne aspekty ich kultur, świadomi faktu, niespokojni o to ••że sposobność dla tego rodzaju studiów, w tej chwili nadal dostępnych w Nowej Gwinei, zaniknie w ciągu najbliższych 10-15 lat z powodu szybkiego rozszerzania się władzy admi0 �545 544 nistracyjnej i wychowawczych działalności, rozwijanych przez terytorialne rządy, zaleca, by podjąć wszelkie możliwe akcje dla poparcia badań terenowych na tym obszarze i apeluje do członków Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jak również do innych międzynarodowych i narodowych organizacji, zajmujących się badaniami tego rodzaj u, o udzielenie pomocy w założeniu Międzynarodowego Instytutu dla Antropologicznych Badań Terenowych w Gwinei. 5° Rezolucja przyjęta przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Wyraża swoje wielkie zainteresowanie w prowadzonej przez australijskich antropologów pracy wśród nadal podtrzymujących część swojej oryginalnej socjologiczno-ekonomicznej organizacji krajowców australij· skiego kontynentu; zdaje sobie sprawę, że w ciągu kilku lat populacja australijskich krajowców zostanie całkowicie rozszczepiona i ich socjalna i ekonomiczna organizacja zniweczona; doceniając pogląd teoretycznej ważności australijskich danych, wyraża życzenie, by w świetle przeważającego pośpiechu spotęgować badania terenowe australijskich antropologów pomiędzy nielicznymi resztkami australijskich krajowców, podtrzymujących część swojej oryginalnej orgaapeluje do rządu australijskiego, by uczynił co tylko możliwe, aby pomóc w wykonaniu tej pracy. 6° Rezolucja o publikacji nowego wydania Międzynarodowego Dyrektoriatu Antropologicznego (przedstawiona przez prof. Herskovits'a i Kidder II). Zważywszy, że trzecia edycja International Directory of Anthropologists, publikowana przez National Research Council of the United States w roku 1950 jest obecnie zarówno wyczerpana i przestarzała i zważywszy, że Committee of the National Research Council of the United States zebrał wielką ilość informacji, na których opierać się powinna pożądana, nowa edycja, i że została zapewniona obsługa zawodowego antropologa jako wydawcę, że jest obecnie potrzebna pomoc w otrzymaniu funduszu dla ostatecznego przygotowania i opublikowania nowej edycji prosi o uchwalenie że: a) Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych usilnie popiera publikację nowego wydania International Directory of Antropologists i zaleca jego publikację. b) Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oferuje swoje moralne poparcie dla tego projektu i w miarę możliwości swoją współpracę. przetłumaczył K. W. MIĘDZYNARODOWEGO (Artykuły 4, 7 STATUT KONGRESU NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH * 9 były zmienione podczas Artykuł IV Sesji w Wiedniu w 1952 r.) 1. Międzynarodowa organizacja zebrała się w Bale, dnia 21 kwietnia 1933 r., celem zorganizowania Międzynarodowego Kongresu Nauk Antro· pologicznych i Etnograficznych. Pierwszy zjazd Kongresu odbył się w Anglii w 1934, następne zaś sesje będą się odbywały, po krótkich lub dłuższych przerwach, co najmniej raz na cztery lata. Kongres nie będzie mógł się zbierać dwukrotnie z rzędu w tym samym kraju, chyba żeby tego wymagały wyjątkowe okoliczności. Natomiast może bez zastrzeżeń odbywać się na Starym lub Nowym Kontynencie. Artykuł 2. Pod nazwą nauk antropologicznych i etnologicznych wszystkie te dyscypliny, które dotyczą wiedzy o człowieku niu do badań nad rasami, ludami i cywilizacjami. Artykuł rozumie się w zastosowa- 3. Organizowaniem i przygotowywaniem zjazdów kongresowych zajmuje się Stała Rada złożona z dwóch do czterech czonków w każdym kraju. Z początku jej członkowie byli powołani przez konferencję w Bazylei a wakujące miejsca były i będą nadal dopełniane przez członków Komitetu zainteresowanego kraju. Wybór członków dokooptowanych winien być zatwierdzony przez Stałą Radę, oraz przez Walne Zgomadzenie. Z każdego zrzeszonego kraju jeden z członków Rady będzie mógł być wydelegowany przez własne władze państwowe. Członkowie mogą znajdować się w towarzystwie dwóch sekretarzy wybranych w taki sam sposób jak oni. Tworzyć będą Komitet narodowy, zadaniem którego będzie czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych i etnologicznych w ich własnym kraju. Wybór nowego komitetu w którymś z krajów winien być zaakceptowany przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie. * St~tuts du Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologlques. VI Congres International des Sciences Anthrop. et Ethnol. Tome I Rapport general et AnthroJ:4}logie. Musee Ie l'Homme Paris 196? str. 113-115. . -, Lud. t. XLVIII 35 �546 547 Artykuł 4. Stała Rada ma rówmez obowiązek podtrzymywania tradycji Kongresu, przeprowadzania podziału na sekcje wśród dyscyplin antropologicznych i etnologicznych, czuwania nad wykonywaniem regulaminu, oraz załatwiania różnych nieprzewidzianych negocjacji. Dla tych celów Stała Rada winna się zbierać przynajmniej raz jeden w przerwie między sesjami Kongresu. Artykuł 5. W pracach Stałej Rady ci, którzy nie mogą czynnie pracach, zostaną przeniesieni do Komitetu Honorowego, gacji krajowej, łub Stałej Rady. Artykuł W pracach Kongresu zgłosili i uiścili opłaty mają prawo składkowe. Artykuł uczestniczyć w jej na wniosek dele- 6. brać udział ci wszyscy, którzy siG 7. Pod koniec każdej sesji Walnego Zgromadzenia, Kongres wyznacza miejsce i datę następnego zjazdu i wybiera przyszłego przewodniczącego zjazdu i dwóch sekretarzy generalnych. Wybrani będą spełniać swoje funkcje aż do końca następnej sesji zjazdowej. Artykuł 8. Członkowie Stałej Rady wyznaczonego na następną sesję kraju, wybierają Komitet Organizacyjny dołączając sekretarza generalnego z poprzedniego zjazdu i innych członków, którzy będą im potrzebni. Komitet ustala dokładną datę sesji, porządek obrad, ilość posiedzeń, wysokość.' składki, wysyła zaproszenia do rządów krajów zainteresowanych, zaproszenia wzywające na zjazd, zbiera zgłoszenia i wydaje legitymacje członkowskie. Bierze na siebie odpowiedzialność za wszystkie sprawy gospodarcze zjazdu, przebiegu obrad, a drukowane programy rozsyła na parę miesięcy przed zjazdem. Artykuł 9. Odpowiedzialność za zrealizowanie programu ciąży na Komitecie Organizacyjnym. Zadania Komitetu dają się ująć w następujących punktach: a) Komitet wybiera główne tematy zjazdowe, w porozumieniu z Stał:-l Radą, przynajmniej na rok przed sesją zjazdową. b) Komitet zwraca się z prośbą do zasłużonych specjalistów światowej sławy o wzięcie udziału w dyskusjach na wyznaczone w programie tematy ogólne. c) Komitet ustala czas i przebieg posiedzeń. d) Rezerwuje pewną ilość czasu na komunikaty z zagadnień specjalnych, przy czym każdemu z uczestników Zjazdu przysługuje prawo wygłaszania tylko jednego komunikatu. Komitet zastrzega jednak sobie prawo uczynienia pewnych wyjątków z tej reguły, gdy komunikaty przedstawiają nadzwyczajną wagę naukową. e) Komitet Organizacyjny ma prawo, biorąc na swoją odpowiedzialnosc, odmówić pozwolenia na wygłoszenie komunikatu który uzna za nieodpowiedni. W razie wątpliwości, Komitet ma praw~ zwrÓcić się do Jednego lub kilku specjalistów w tej dziedzinie, której komunikat dotyczy, z prośbą o wyrażenie opinii w tym względzie. f) Poza posiedzeniami Zjazdu mogą być organizowane publiczne konferencje, w po~ozumieniu z Radą, dotyczące problemów związanych z kraJem, w ktorym Zjazd się odbywa, albo zagadnień ogólnych. Artykuł 10. Na pierwszym zebraniu Zjazdu, Komitet Organizacyjny wlmen ukonstytuo,,;ać się w Biuro zjazdowe. Na następnych posiedzeniach, zespół członkow Biura winien być dokompletowany przez członków Stałej Rady, wybranych przez głosowanie Kongresu względną większością. Definitywnie, Biuro winno składać się co najmniej z przewodniczącego, sześciu wIceprzewodniczących, skarbnika i dwóch sekretarzy generalnych. Artykuł 11. Komisja Wydawnicza, złożona przynajmniej z czterech członków, wyznaczonych przez Biuro, zapewnia opublikowanie sprawozdań kongresowych, Skarbnik sprawdza rachunki pod kontrolą Biura. Reszta pieniędzy, jeśli została, będzie przekazana na aktywa przyszłej sesji. Biuro zjazdowe zapewnia łączność między bieżącą sesją Kongresu i członkami Komitetu Organizacyjnego następnego zjazdu, a w razie nie~rzewidzianYCh przeszkód, czyni wszelkie usiłowania, by zapewnić ciągłość I normalne rozplanowanie w czasie Międzynarodowych Zebrań Antropologicznych i Etnologicznych. Wszystkie sprawozdania z posiedzeń będą opublikowane we wspólnym tomie, wraz z wnioskami uchwalonymi przez Walne Zgromadzenie. Również będą podane tytuły i streszczenia komunikatów i przebiegu dyskusji, zakwalifikowane do druku przez Biuro zjazdowe. Artykuł 12. Języki w których mogą być wygłaszane i publikowane komunikaty, to: niemiecki, angielski, hiszpański, francuski i włoski. Sprawozdania jednak oficjalne Kongrcsu, a zwłaszcza protokóły będą \vyłącznie redago\vanc ~~V języku francuskim.' . l �549 548 Artykuł 13. Książki i przedmioty ofiarowane Kongresowi w czasie sesji, pozostają w kraju gdzie Zjazd miał miejsce. Ich przeznaczenie będzie określone przez Biuro. Archiwa winne być przekazane Radzie Organizacyjnej następnego Zjazdu. Artykuł 14. Wszystkie wnioski mające na celu zmianę regulaminu ogólnego, będą musiały być podpisane przez dwudziestu przynajmniej członków, z których pięciu powinno należeć do Stałej Rady. Tego rodzaju wnioski należy składać w Biurze. Po omówieniu wniosków na zebraniu Kongresu, Stała Rada przygotowuje sprawozdanie, które zostaje ogłoszone razem z wnioskiem w publikacji Kongresu. Na pierwszym posiedzeniu następnego Zjazdu wniosek jest podany bez dyskusji do przegłosowania. W ten sposób przyj~ty w Wiedniu nowy regulamin, zostanie natychmiast wprowadzony w życie. przetłumaczył A. L. G. ZJAZD STAŁEJ RADY MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W PRADZE W DNIACH 2-3-11 SIERPNIA 1962 R. Istnieją w rozwoju poszczególnych nauk momenty kulminacji, które na długo stanowią fundament nowych kierunków badań. Bez żadnej wątpliwości dla nauk antropologicznych i etnograficznych takim punktem jest utworzenie Międzynarodowej Unii tudzież powołanie przez VI Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu w r. 1960 nowych organów kierowniczych, a mianowicie Stałej Rady i jej Komitetu Wykonawczego. W skład Stałej Rady wchodzą członkowie honorowi oraz członkowie czynni Komitetów Narodowych następujących państw (wedle alfabetu dyplomatycznego): Niemiecka Republika Federalna, Niemiecka Republika Demokratyczna, Argentyna, Australia, Austria, l3elgia, Birmania, Boliwia, Brazylia, Bułgaria, Kanada, Chili, Kolumbia, Kostarika, Kuba. Dania, Irlandia, Ekwador, Hiszpania, Stany Zjednoczone, Finlandia, Francja, Grecja, Gwatemala, Haiti, Honduras, Węgry, India, Islandia, Izrael, Włochy, Japonia, Maroko, Meksyk, Nigeria, Norwegia, Panama, Paragwaj, Holandia, Peru, Polska, Portugalia, Zjednoczona Republika Arabska, Rodezja, Rumunia, Zjednoczone Królestwo (Anglia), Szwecja; Szwajcaria, Czad, Czechosłowacja. Wietnam, Turcja, Unia Południowo-Afrykańska, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Urugwaj, 'Watykan, "i,Venezuela i Jugosławia: razem przeto dotychczas 58 państw świata należy do Unii, stanowiąc wielką jej siłę, która wciąż wzmaga się i potężnieje .• Kongres w Paryżu w r. 1960 wybrał również Komitet Narodowy Polski w składzie (wedlug alfabetu): Wł. Antoniewicz (archeolog), Jan Czekanowski (antropolog), M. Ćwirko-Gorycki (antropolog), Tad. Dzierżykraj-Rogalski (antropolog), Józef Gajek (etnograf) i K. Zawistowicz-Adamska (etnograf). Przypomnę tutaj parę stwierdzeń regulaminowych: a) Rada Stała składa się z 6 członków każdego kraju, względnie w razie potrzeby - regionu; b) pierwszych członków Unii wybrał Kongres Paryski .w r. 1960 i od tej daty nowi członkowie są wybierani przez Radę Stałą na wniosek właściwego Komitetu Narodowego; c) członkiem Rady Stałej może być wybrany tylko zawodowy uczony w służbie czynnej; z chwilą jego przejścia na emeryturę zostaje na jego miejsce wybrany nowy członek Komitetu Narodowego, a emerytowany członek wchodzi do Komitetu Honorowego, d) czlonek honorowy może przewodniczyć Komitetowi Narodowemu tylko do naj bliższego Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych; e) zjazdy Rady Stałej są zwoływane co dwa lata, a Kongresy Międzynarodowe odbywają się co cztery lata; f) Komitet Wykonawczy składa się z 9 członków wybranych przez Radę Stałą na lat 4 i zbiera się co roku. oto są chyba najważniejsze postanowienia Regulaminu, zatwierdzonego przez Międzynarodową Radę Filozofii i Nauk Humanistycznych (CJ.P.S.H.), stanowiącą organ U.N.E.S.C.O., do którego są afiliowane wszystkie Międzynarodowe Unie nauk społecznych. Może należy jeszcze wspomnieć, że regulamin nie przewiduje zastępstwa członków Rady Stałej; o ile względy zdrowotne stoją na przeszkodzie uczestniczeniu w pracach Unii, wówczas można zaproponować Radzie Stałej wybór niedomagającego członka do Komitetu Honorowego, a na jego miejsce przeprowadzić wybór nowego członka Komitetu Narodowego. Pierwszych przewodniczących nowozorganizowanych Komitetów Narodowych Unii wybrał Kongres Paryski; m. in. na przewodniczącego polskiego Komitetu Narodowego został jednomyślnie wybrany prof. Jan Czekanowski na okres do r. 1964. Następnych przewodniczących po upływie ich mandatu wybiera na dalszą kadencję każdy Komitet Narodowy według swojego uznania, podobnie jak wiceprzewodniczącego i sekreta~za. Sekretarzem polskiego Komitetu Narodowego wybrano w Paryzu prof. J. Gajka. .' ., Kongres Paryski uchwalił przyjąĆ zaproszeme ZWiązku RadZieckiego zorganizowania i odbycia w Moskwie VII Międzynarodowego ~ongres.u Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w r. 1964. Narodowy zas KO~Itet Czechosłowacji zaprosił Radę Stałą do zjechania się w dniach 2 I 3 sierpnia w P r a d z e oraz na wycieczki: antropologiczną i etnograficzną po Czechosłowacji w dniach 5-11 sierpnia 1962 r. Polska Ak~demia N.auk delegowała na ten zjazd swoich członków i zarazem człon~o~ Polskiego Komitetu Narodowego Unii: Jana' Czekanowskiego i WłodZimierza Anto- �• 550 nie:vicz~, zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego wysłało tam .JÓzefa GaJka Polskiego Komitetu Unii . Z wI'elk'lm za . l em stwler. . .. Jako sekretarza dZI!l~~y w Pradze n~eobe:ność trzech dalszych członków P.K.N.U., mianowlcl~ p.rof. I~. zawlst?WICZ-Adamskiej, prof. Cwirko-Godyckiego i prof. T. DZlerzykraJ-Rogalsklego. Przyjazd ich był potrzebny i napewno P.K.N.U. odegrałby w P.radze jeszcze większą rolę przy udziale tych uczonych, znan.ych ze SWOich prac zagranicą. Ostatecznie w posiedzeniac!1 Rady Stał:J w Pradze wzięło udział 55 członków z 26 krajów wszystkich kontynentow. .Jak zawsze w Czechosłowacji, zjazd Rady Stałej był doskonale zorgamzow.any przez Narodowy Komitet Czechosłowacji pod przewodnictwem znakomitego uczonego prof. dr Jerzego HOf<lka członka ,., S Al d .. N k . , '-.. (a emll au .1 dyrek.tora. Instytutu Etnografii tejże Akademii. Serdeczna atmos~era l tak uJmuJąca. życzliwość gospodarzy sprawiły, że Zjazd odbywał Sl~ w dU~hu prawdZiwego koleżeństwa. Dołączył się do tego nadzwyczaj miły sPOs?b przewodniczenia obradom przez akademika prof. S. P. Tol~towa, ktory został na Kongresie Paryskim wybrany prezesem M.U.N.A. l E. na okres 1960-1964 r. Ce?iąc wysoko w.szystkie obrady, uroczystości, bankiety i powitania członkow Rady Stałej w Pradze, Bernie, Bratislavie, Martinie i Nitrze, pozwołę sobie zatrzymać się tyłko na merytorycznych zagadnieniach w ciągu naszego tak miłego pobytu w Czechosłowacji. Prof. T o ł ~ t o w przedstawi! propozycję następującego zorganizowania VII Kongres~ w Moskwie: 1) Kongres będzie obradował dwa razy dziennie po.dczas ~ dm robocz~ch od otwarcia Kongresu do jego zamknięcia. W tym tez ~zasle .odbędą Się na początku i na końcu dwa posiedzenia Rady Sta:eJ . .oprocz normalnych posiedzeń winny się odbywać oddzielne symp~zJa l kolokwia poświęcone specjalnym zagadnieniom, n.p. metodologIC~~ym, takso~o~ii prymatów i człowieka, etnologii porównawczej, ergo~ogll, folklorOWI l Jego ~naczeniu, socjologii i jej stosunku do etnologii ltp. Dyrekto I.C.O.M. (Mlędzynarodowy Komitet dla spraw muzeów) za~roponowal przedyskutowanie niezmiernie doniosłej sprawy konserwacji l metod udostępnienia zbiorów, tak wszędzie na świecie potrzebnych i pilnych. Prof .. J. C z ~ k a n o w s k i zwrócił uwagę na dwa wielkie jubileusze nauki rOSYJskieJ, mianowicie na 100-ną rocznicę działalności antroPol~gicznej Bogdanowa i na 150-tą rocznicę powstania Muzeum Antropol.o~u :v Petersburgu. Mówca zaproponował związanie z tymi uroczystoSClaml w .. s~oncentro::anej formie omówienia naj wybitniejszych sprav,; antropologu l etnolog n Europy wschodniej. Wł. A n t o n i e w i c z poruszył potrzebę zastanowienia się nad możliwością opracowywania Antropo:o~l~znegO i Etnologicznego Atlasu Świata, analogicznie do podjętej jU7. 1I1lCJatyWy opracowania Archeologicznego Atlasu Świata. Poruszvl on też bardzo pilny i ważny postulat utworzenia stałego Sekretariat~ Nauko- 551 wego Unii, n.p. w paryskim Muzeum Człowieka, w celu koordynacji badań i zamierzeń międzynarodowych w dziedzinie tzw. nauk antropologicznych. Zywiołowo, z krajów zwłaszcza Europy i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, wyłoniła się generalna debata na temat, czy urządzać ogólne typu m o n s t r e Kongresy Międzynarodowe, czy też raczej problemowe sympozja i specjalne kolokwia w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych. Muszę powiedzieć, że od r. 1932 uczestniczę w takich właśnie debatach średnio co dwa lata na kongresach różnych nauk szczegółowych. I tym razem, podobnie jak w latach poprzednich, nie doszło się do jakichś uzasadnionych konkluzji i do ostatecznych, na tym etapie rozwoju nauk szczegółowych, reform istniejącego stanu rzeczy. NiC:' Jest to łatwe, a przecież w tych sprawach eksperymentować trudno. Niewątpliwie przesuwa się jednak program Międzynarodowych Kongresów w kierunku zagadnie!'l zasadniczych, wymagających internacjonalnych dyskusji i wniosków. Nie będą już referowane referaty przyczynkowe i opisowe, nie wykraczające swoją ważnością poza poszczególne kraje. Uchwalono, aby tematy szczegółowe drukować przed Kongresem w różnych czasopismach specjalnych poświęconych Kogresowi. Zwrócono się z prośbą do wszystkich Komitetów Narodowych o wydrukowanie, o ile możności, wszystkich referatów w oddzielnych tomach wydawnictw przedkongresowych, ale w językach kongresowych; jeżeli by to nasuwało trudności, to prosi się o wydrukowanie lub powielenie w 500 egzemplarzach przynajmniej streszczeń. Wszystkie te publikacje rozesłałby Sekretariat Kongresu co najmniej na trzy miesiące przed zjazdem w Moskwie do wszystkich członków Unii. W ten sposób krótkie zagajenia i dyskusje odbyłyby się w sesjach kongresowych nad najważniejszą problematyką metodologiczną, antropologiczną i etnologiczną, nurtującą cały świat naukowy. Obok tych debat należało by ilustrować zagadnienia dyskusyjne małymi wystawami w kuluarach, przeżroczami, epidiaskopem i projekcjami filmowymi i magnetofonowymi, na które warto położyć specjalny nacisk. Pomysłowości w tym zakresie nie należy kłaść tamy, ani żadnych hamulców. Jakkolwiek jest niezmiernej wagi możliwie szeroki udział w pracach kongresowych młodych pomocniczych sił naukowych wszystkich krajów, to jednak ten udział, zwłaszcza w dyskusjach, powinien być ograniczony do rozsądnych proporcji głównie ze względu na brak czasu. Nie mo:i:na się dziwić, że w dyskusji ogólnej, która stanowiła główną oś wystąpień członków Rady Stałej, nie zabrakło też starcia się zachowawczej myśli etnologicznej U.s.A., z prof. M. Herskovitzem na czele. z postępową myślą marksistowską. Ostrość tej kontrowersji stępił w swym bardzo interesującym przemówieniu prezes Unii prof. S. P. T o ł s t o \\', którego wszystkie wystąpienia cechował obiektywizm i chęć zrozumienia �552 stanowisk przeciwnych. Bardzo subtelną pojednawczą rolę odegrał również prof. C z e k a n o w s k i, cieszący się ogromnym autorytetem wśród uczonych antropologów i etnologów, całego świata, jak to mogłem bez trudu stwierdzić przy wielu interesujących wystąpieniach na tej prawdziwej arenie międzynarodowej. Punktem kulminacyjnym obrad Rady Stałej był przedstawiony przez Prezesa Unii program ogólny VII Kongresu w Moskwie w 1964 r. A. Antropologia ogólna będzie mieć do dyspozycji: I, Sekcję antropologii fizjologicznej, II, Sekcję somatologii ludzkiej, III, Sekcję antropologii anatomicznej, IV, Sekcję antropologii etnicznej (z zagadnieniami ras i rasizmu), V. Sekcję paleoantropologii i antropogenezy. B. Etnografia ogólna' dysponować będzie sekcjami: I, teorii i metodologii, II, paleoetnografii (etnografii archeologicznej), III, etnobotaniki i etnozoologii, IV, etnolingwistyki, V, folkloru i sztuki ludowej: a) ustnej poezji ludowej, b) sztuki ludowej, c) muzyki ludowej, d) teatru i tańców Iudowych; VI, etnografii prawnej, VII, wierzeń religijnych i mitologii, VIII, etnografii stosowanej, IX, geografii etnicznej, X, muzeologii etnograficznej (a w dyskusji dodano, że też archeologicznej i antropologicznej). C. Etnografia i antropologia regionalna obejmuje: Sekcję I Afryki, Sekcję II Australii i Oceanii, Sekcję III Dalekiego Wschodu i południowej Azji, Sekcję IV Bliskiego i Środkowego Wschodu, Sekcję V Arktyki, Sekcję VI obydwu Ameryk, Sekcję VII krajów europejskich. D. Nadto pr1ewidywane są grupy robocze ze specjalną tematyką. E. Filmy i komunikaty objaśniane filmami. Jak z tego zestawienia widać, wzbogacono w stosunku do poprzednich kongresów ilość sekcji. Cała trudność będzie polegała na sharmonizowaniu prac sekcyjnych w ten sposób, aby wszyscy członkowie Kongresu mogli brać udział w wielu posiedzeniach, które w różnych sekcjach ich interesują. Ale to już troska organizatorów Kongresu, którzy napewno dołożą starail, aby potrzeby wszystkich w miarę możności zaspokoić. Bardzo bogato i ciekawie przedstawia się lista głównych tematów wysuniętych do dyskusji. Oto one: Sekcja I Antropologia fizjologiczna ma się szczególnie zająć zmiennościami charakterów fizjologicznych między populacjami (grupy krwi, wrażliwości smakowe, zaburzenia pigmentacji i in.); aklimatyzacją ras i populacji; aspektami biologicznymi izolacji; dziedzicznością charakterów użytkowanych w antropologii. Sekcja II somatologii ludzkiej: zastosowania morfologii ludzkiej (zdrowie publiczne, wychowanie fizyczne, sport, przemysł); ewolucja somatyczna w związku z wiekiem. Sekcja III antropologii anatomicznej: zmienności anatomiczne między rasami i poulacjami (szkielet, muskulatura, system nerwowy, trzewo, powłoki). Paleopatologia. Sekcja IV antropologii etnicznej: zastosowania antropologii do problemów etnogenezy; zasady i metody taksonomii antropologicznej; czynrliki różnic rasowych. Sekcja V paleo- 553 antropologii i antropogenezy: przyczyny biologiczne hominizacji (zachowanie się i stosunki między grupowe u prymatów, używanie narzędzi przez prymaty, typy lokomocji, ekologii itp.); genealogia i taksonomia prymatów, a w szczególności u hominidów; ontogeneza prymatów w aspekcie filogenetycznym; morfologia wyższych układów nerwowych w ewolucji pracy i mowy. B. Etnografia ogólna: Sekcja I teorii i metodologii: periodyzacja społeczeństw pierwotnych; prawa ogólne, rozwój i jedność historii powszechnej; klan i różnorakość form jego dezintegracji; powstanie klas społecznych i państwa; ustroje rolnicze, ich rola historyczna i ich miejsce w życiu współczesnych ludów; problem rozwoju etnicznego i narodowego; postęp techniczny i jego rola w historii społeczeństw; studia etnograficzne w społeczeństwie współczesnym. Sekcja II paleoetnografii: metody wykorzystywania danych archeologicznych w rekonstrukcji form ustrojowych i ekonomicznych w starożytności; archeologia i problemy etnogenezy; użyteczność danych etnograficznych dla definicji przeznaczenia materiałów i typów archeologicznych. Sekcja III etnobotaniki i etnozoologii: początki roślin uprawnych; udomowienie zwierząt; użytek dzikich roślin w ekonomice; medycyna i farmakopea ludowa. Sekcja IV: etnolingwistyki: języki i etnogene7a; toponimia i onomastyka; funkcje społeczne mowy: uwagi o ortografii języków pisanych nowocześnie wypracowanych. Sekcja V folklo'Tu i sztuki ludowej: podsekcja A, poezja ustna ludowa: ewolucja poezji ustnej i jej rodzaje; elementy narodowe i międzynarodowe w ludowej poezji ustnej; historyczne studia porównawcze światowej poezji epickiej; co to jest poezja ludowa? Ustna poezja ludowa jako źródło historyczne. Podsekcja B sztuki ludowej: narodowy charakter sztuki ludowej; tradycje ludowe w sztuce współczesnej. Podsekcja C muzyki ludowej: właściwości stylistyczne rodzajów muzyki ludowej w obrębie historii; muzyka, pojęcie i akt twórczy; muzyka ludowa jako źródło studium etnogenetycznego i związków kulturowych. Podsekcja D teatru i tańców ludowych: początki teatru; rola teatru ludowego w życiu współczesnym; metody utrwalenia tańców ludowych. Sekcja VI etnografii prawnej: prawa zwyczajowe i stosunki społeczne; prawa zwyczajowe jako źródła legislatywne. Sekcja VII wierzeń religijnych i mitologii: początki i formy pierwotne religii; synkretyzm religii; religia w życiu codziennym; magia i religia; klasyfikacja wierzeń religijnych. Sekcja VIII etnografii stosowanej: współczesne przemiany cywilizacji i sposób życia; postęp techniczny i życie społeczne, ekonomiczne i intelektualne populacji rolniczych; rola osiągnięć etnografii dla rozwoj u ekonomicznego i kulturalnego. Sekcja IX geografii etnicznej: czynniki etniczne i ruch demograficzny; wpływ migracji na układy etniczne; analiza wskażników etnicznych uzyskana przez omówienie; metody kartografii etnicznej. Układ atla- �554 sów historyczno-etnograficznych; czynniki etniczne, formy i typy układu geograficznego populacji; urbanizacja i jej wpływ na procesy etniczne. Sekcja X muzeologii etnograficznej: jak eksponować zbiory etnograficzne, a nie eksponowane prezentować; metody konserwacji zbiorów etnograficznych. Jak się okazuje, w porównaniu z treściami Kongresu Paryskiego, świadomie wyeliminowano na Kongres Moskiewski sekcję psychologii etnicznej z powodu nie dość precyzyjnie określonych metod takich rozważań. Uchwalono jednak, że w miarę zgłaszania referatów w tym zakresie będą one wygłaszane w jednej z wymienionych sekcji etnografii ogólnej. do której temat będzie najbardziej nawiązywać. W sekcjach regionalnych postanowiono łączyć tematykę antropologiczną, archeologiczną i etnograficzną, gdyż zagadnienia wszystkich tych nauk szczegółowych wiążą się z sobą monograficznie i syntetycznie. Zwłaszcza w zagadnieniach ogólnych trudno o zbyt surową cenzurę w tym względzie; ale i w szczegółowych problemach poszczególnych regionów często byłyby metodologicznie wątpliwe rozgraniczenia osiągnięć tych dyscyplin specjalnych. Dowodów na to przysparzają takie tematy, jak: etnogeneza i historia etniczna, procesy etniczne współczesności, udzial dziedzictwa kulturowego przeszłości i spadku uniwersalnego w formacjach cywilizacji narodowych, wzajemne stosunki społeczne i rodzinne, etnografia miast i układów przemysłowych, typologia i klasyfikacja elementów kultury m~terialnej, typy ekonomiczno-kulturowe i regiony historyczno-etnograficzne. Każdy region świata posiada swoją specyficzną i rozległą problematykę: na kongres moskiewski proponuje się taką jej limitację: Afryka: zagadnienia pojawienia się i dyfuzji żelaza; dziedzictwo matrylinealne i patrylinealne u ludów współczesnych; różne formy wspólnot klasowych i rolniczych; tworzenie się kultur narodowych; formy niewolnictwa w historii Afryki; klasyfikacja języków afrykańskich. Australia i Oceania: zagadnienia zaludnienia wschodniej Oceanii i pochodzenia Polinezyjczyków; rozkład struktur rodowych, klanowych i rolniczych i tworzenie się społeczeństwa klasowego w Oceanii w XVIII i XIX stuleciu; warunki życia obecne i w przyszłości tubylców i metysów w Australii; rozwój etniczny i narodowy populacji Oceanji współczesnej. Daleki Wschód i południowa Azja: zaludnienie wysp japońskich; sukcesywne fale zaludnienia Indonezji; problem Munda-l\'Ion-Khmere: rola Yue'ów Chin starożytnych w etnogenezie Azji południowo-wschodniej; wspólnot:-- klanowe i rolnicze w historii ludów Indo-Chin i Indonezji; zagadnienie stosunków między typami etnicznymi i kastami w Indii i w innych krajach Azj i południowo·\vschodniej; rozwój cywilizacji narodow:-'ch Azj i wschodniej i południowej. 555 Daleki Wschód i Srodkowy Wschód: przeżytki stosunków patriarchalnych i feudalnych; zagadnienie starożytnych substratów etnicznych w Azj i Przedniej; rola migracj i w starożytności i w wiekach średnich w etnogenezie; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; znaczenie nawodnień w kształtowaniu się typów ekonomiczno-kulturowych; rodzina i wspólnota u ludów nomadzkich i półnomadzkich; przeżytki rodów matriarchalnych. Arktyka będzie na Kongresie moskiewskim po raz pierwszy oddzielnie traktowana w ślad za pogłębieniem się znajomości antropologicznych, archeologicznych i etnograficznych na tych ogromnych rozłogach. Nasuwają się jako główne następujące problemy: istnienie całości kulturowych okołobiegunowych; kontakty między populacjami periarktycznymi i bardziej poiudniowymi; wpływy Wielkiej Północy na kultury i na cechy fizyczne człowieka; rozwój ekonomii i wpływ cywilizacji współczesnej na ludy periarktyczne. Ameryka: zagadnienie zaludnienia Ameryki; napisy ludów indiańskich; klasyfikacja języków amerykańskich i ich stosunków z językami innych ludów świata: zmiany w treściach kulturowych Indian amerykań-· ski~h po w. XV n.e.; wkład tubylców Ameryki do cywilizacji świata: grupy etnograficzne ludów Ameryki i kształtowanie się współczesnych narodów amerykańskich. Europa: wspólnota historyczno-etnograficzna rejonu karpackiego; prob~emy historii ludów na Bałkanach; rola Celtów w historii etnicznej krajów europejskich; stosunki fino-bałtyckie i fino-słowiańskie. Program sympozjów i narad grup roboczych dał się naszkicować w zakresie następującej tematyki: Kontakty historyczno-kulturowe ludów Oceanu Spokojnego; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; etnografia miast i ośrodków przemysłowych; problem granicy między zwierzęciem a człowiekiem. metody analizy antropologicznej; synteza antropologiczno-archeologiczno-etnograficzna w zakresie procesu historycznego rozwoju społeczeństw ludzkich (atlasy, podręczniki, encyklopedie, wystawy). Oto wynik dwudniowej dyskusj i nad referatem prezesa Unii, jednomyślnie uchwalony. :.vJ:imo upalnych dni atmosfera obrad Rady Stałej b;ła nad wyraz ożywcza. W miarę ustalania ogółnej tematyki VII Międzynarodowego KongrE'su Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w r. 1964 w Moskwie, zdawało się, że tężeje budowa olbrzymiego wspólnego gmachu tych nauk, które do niedawna jeszcze w porównaniu z innymi naukami matematyczno-przyrodniczymi i społecznymi był:: w pewnym opóżnieniu rozwojowym. Obecnie sytuacja niemal IV oczach się przeobraża. Proszę przeanalizować ledwie l1Clszkicowany program Kongresu lVIoskiew>kiego. Od początku do końca cechuje ten program dążenie do gruntowania podstaw metodologicznych i do s.'·ntezy. Bez syntcz~- �556 zaś, która w miarę postępu badań musi się zmiemac, nie ma rozwoju ani nauk szczegółowych, ani filozoficznego poglądu na świat. Jeżeli program Kongresu :vroskiewskiego uda się wypełnić pogłębionymi i poszerzonymi pracami - w co wierzę po nawiązaniu w Pradze kontaktów z naj wybitniejszymi antropologami i etnografami świata wówczas przebieg procesu historycznego, z tego punktu wyjścia śledzony, wyjaśni się w znacznej mierze. O ile się orientuję, to mam wrażenie, że w tej skali po raz pierwszy będzie poddana w szeregu ujęć próba uzasadnienia prawidłowości rozwoju człowieka i społeczeństw pierwotnych i wczesnoklasowych. Oczekujemy więc z nadzieją przełomu metodologicznego na wyniki Kongresu Moskiewskiego. Udział antropologii i etnografii polskiej w pracach kongresowych w Moskwie na pewno nie będzie łatwy. Nasze wysiłki musimy dopasować ściśle do ram programowych już ustalonych, bo inaczej nie dojdziemy do poważnego głosu i nie odegramy twórczej roli w tym parlamencie nauki międzynarodowej. Obliczając nasze siły można stwierdzić, że ciężkie zmagania czekają polską szkołę antropologiczną; mocną pozycję stanowią próby prawa klasyfikacyjnego prof. Adama Wankego, cieszące się prawdziwym uznaniem w świecie nauki. Każde wystąpienie prof. J. Czekanowskiego może liczyć na szczery aplauz i na zaciętą dyskusję, co daje miarę wyjątkowej powagi tego uczonego polskiego. Do r. 1964 dojrzeją pewnie do prób sy~tezy polskie badania antropologiczne w Egipcie. W zakresie etnografii mamy kilka atutów. Najważniejszy mam to przekonanie - to prezentacja Polskiego Atlasu Etnograficznego, dobrze mieszczącego' się w skali europejskiej. Poważny problem stanowi zagadnienie kultur karpackich, migracji i akkulturacji z tym ściśle związane. Również pozycja studiów nad plastyką i nad muzyką ludową w Polsce jest godna wyeksponowania na arenie międzynarodowej. Koncepcja etnogenezy Słowian w ujęciu slawistyki, archeologii i etnografii polskiej jest ważna, ale musi się mocno obwarować argumentacją wyczerpującą, gdyż obiektywność tych studiów jest w ocenie nauki zachodnioi północnoeuropejskiej mocno zachwiana. Dobrze, że Kongres w Moskwie poprzedzi lVIiędzynarodowy Kongres Slawistyczny w Sofii w r. 1963. Niewątpliwie wyklarują się tam również poglądy na pochodzenie Słowian. Polskie zadania afrykanistyczne mogą odegrać rolę w tej chwili jedynie w ujęciu doc. Waligórskiego i dr Filipowiaka, gdyż były one prowadzone z pierwszej ręki w Afryce. Niestety, w ostatnich latach, po zgonie St. Poniatowskiego, S. Czarnowskiego, E. Frankowskiego i K. Moszyńskiego, nie dysponujemy twórczym znawstwem etnologii ogólnej. Być może, iż jako nie etnograf z fachu lecz tylko wielbiciel antropologii i etnografii grzeszę tu przesadnym pesymizmem. Będę się więc' szczerze cieszyć, jeżeli w dyskusj i nad poruszonymi zagadnieniami zostanę przekonany, że nie mam racji, ;;57 i gdy dowiem się o większych możliwościach przedstawienia polską szerszego wachlarza poważnych problemów ogólnych gicznych na Kongresie Moskiewskim. przez naukę i metodolo- * * A na koniec krótka relacja o wycieczce po Czechosłowacji (5-11 sierpnia), którą odbyłem w grupie antropologicznej, podczas gdy J. Czekanowski i J. Gajek uczestniczyli w grupie etnograficznej. Z góry muszę nadmienić, że nastrój na wycieczkach był ze wszech miar dobry i miły. Pogoda sierpniowa nie zawiodła, a udział starszych i młodszych badaczów czeskich i słowackich z pp. profesorstwem Horakami na czele zapewnił doskonałą orientację we wszystkich szczegółach naukowych. Humory wszystkich uczestników były w pełnym blasku, a zadzierżgnięcie koleżeńskich i przyjacielskich związków wszystkich z wszystkimi pozostawią wspomnienia chyba do końca życia. Za to wszystko serdeczne dzięki niestrudzonym i zacnym gospodarzom. Ekspozycja ludowych instrumentów muzycznych w Brnie. w Muzeum :Ylorawskim �559 ·=>58 W wygodnych i nie przepełnionych autobusach jechaliśmy śliczną trasą do Bene~ova, miejsca urodzenia prof. J. Matiegki, znakomitego założyciela katedry antropologii w Uniwersytecie praskim. Stamtąd udaliśmy się do Humpolca, gdzie światło dzienne po raz pierwszy ujrzał wielki antropolog Ales Hrdlicka, który większość życia spędził na badaniach i studiach naukJwych w Stanach Zjednoczonych. W obydwu miastach przeżywaliśmy pełne emocji chwile wraz z ludnością miejscową, znakomicie świadomą zasług obydwóch wielkich uczonych. Spośród wielu krajów europejskich Czechosłowacja wyróżnia się bez wątpienia umiejętnością czczenia w ten sposób pamięci swoich twórców w zakresie nauki i sztuki; wiąże ją tak np. również pamięć prof. Lubora Niederlego - z węższą ich ojczyzną, z miastami i wsiami rodzinnymi. Rada Miejska w Humpolcu nadała piękny medal, wybity na cześć Alesa Hrdli~ki kilkunastu uczonym z całego świata, a wśród nich też Polakom: Janowi 'Czekanowskiemu i Włodzimierzowi Antoniewiczowi. Na marginesie tej wzruszającej uroczystości wspomniałem w kilku słowach, jak to w r. 1925 poznałem prof. Alesa Hrdlickę w Galilei w Palestynie, gdzie brałem wówczas udział w badaniach paleolitycznych na zaproszenie dyrektora Amerykańskiej Szkoły Prehistorycznej prof. G. Mac Curdy'ego. Przez Jihlavę dotarliśmy pod wieczór do Brna, gdzie przygotowano nam wygody w wspaniałym - bez przesady - naj nowocześniejszym hotelu "International". Pobyt w Brnie obfitował w niezwykle pouczające wizyty w muzeach. Ś~ietnic urządzone Muzeum Etnograficzne i ciekawa wystawa w wspaniałym gmachu "Anthropos"; arcybogate kolekcje paleolityczne głównie z Moraw; prawdziwe żywe muzeum sztuki i kultury czasów baroku przedstawia samo' stare miasto. A po południu i wieczorem niezapomniany Kras Morawski, wizyta w grotach badanych wzorowo przez młodych archeologów morawskich i prawdziwa feeria w zalanej wodą Jaskini Macocha. W wielokrotnych moich dotąd wędrówkach po Czechosłowacji, które tyle uczą i tak radują, zawsze z wielką przyjemnością oglądam nowe osiągnięcia archeologów morawskich na stanowiskach w Pavlovie i Vestonicach, pod charakterystycznymi Pavlovskimi Vrhami. I tym razem zawitaliśmy tam, przyjęci z otwartym sercem przez kierownictwo skromnej, a tak szczerze ujmującej stacji naukowej, filiali berneńskiej Akademii Vi'd, a mianowicie Instytutu Archeologicznego. To taka prawdziwa przyjemność, gdy się bez słowa przesady stwierdza wybitny z roku na rok r0zwój badań nad młodszym poleolitem morawskim. Zawsze zaskakująca, a co roku bogatsza piastyka paleolityczna, całe serie narzędzi krzemiennych i kościanych, z których niejedne nasuwają ich funkcyjność jako motyk w tak odległych czasach cz\vartorzędu. Zarys ziemianki i ogniska paleolitycznego in situ z kośćmi mamuta. Technika wykopalisk bezb!~dna, a kiero\'v'l1ik doc. Klima, to subtelny, skromny, niezwykle bystry es , badacz i o wyjątkowej inteligencji interpretator naukowy. Za szybko tam czas leciał i byliśmy przynagleni do odjazdu do potężnego i reprezentatywnego zamku w Mikulovie, gdzie nas oczekiwano. A potem podró.i:. na zwolnionych na szczęście obrotach przez przepiękne, dobrze zachowane wsie morawskiego Slovacka aż po Zilinę. Serdeczność gościnności Słowaków jest wszędzie tak zniewalająca, że każdy nabiera ochoty dłuższego pobytu po wsiach i miastach. A tu tymczasem trzeba się wciąż śpieszyć, bo w wielu miejscach nas oczckiwano zgodnie z bogatym planem. Muzeum w Martinie to właściwie bardzo poważny od lat instytut naukowy. Jakie tam skarby - zda się-nieprzebrane sztuki i kultury słowackiej! Zespół pracowników naukowych jest najwyższej klasy, a do tego ludzi skromnych i serdecznych. Zawsze z taką radością wraca się do Martina od lat wielu, szkoda tylko, że zawsze tylko na zbyt krótki czas. Z Rużomberkiem wiążą mnie serdeczne nici od trzydziestu przeszło lat. Kustosz bogatego muzeum regionalnego, już nie żyjący dr Kiirti, był tym właśnie, który mi przed z górą ćwierć wiekiem ułatwił studium oryginałów spinek metalowych. lato po tylu laty miły dla mni ..~ dowód pamięci: wśród kolekcji spinek moja ówczesna fotografia zdjęta koło muzeum przez jego twórcę; przyznaję się, że szczerze się wzruszyłem tym jakże delikatnym i wymownym znakiem sympatii. Pobyt w dolinach liptowskich pod Wysokimi Tatrami to zawsze głębokie przeżycie i niewymowna przyjemność. Wieś Liptovske Sliace to nie oficjalny, ale faktyczny skansen doskonale jeszcze zachowany zarów .. no w swym układzie przestrzennym, jako też w skarbach architektury drewnianej. Dzieci w ślicznych strojach, kwiaty, śpiewy, tańce. Cała ludność w pięknych choć roboczych strojach, powrót bydła z pastwisk prawdziwe święto dla nas w ramach codziennego życia. Wrażenia niezapomniane. I jako finał uroczego dnia: jazda wśród gór ku cudom Tatr, tak zawsze bliskich memu sercu. Tatry od południa, od Popradu, to widok Łomnicy, Rysów, Krywania i innych wspaniałych, ośnieżonych szczytów i grani; to również Tatranska Lomnice, Smokov c, Strbske Pleso - perły krajobrazu wysokogórskiego. Żal zawsze się z nimi rozstawać, choć czeka nas jeszcze ostatnia wieś w znacznej części polska pod Spiską Magórą - Zdziar. W kilku skupieniach oglądać można domy typowe podhalańskie, z ganeczkami i dwiema kolumnami, niektóre z oknami malowanymi. Scigani zapadając\'m zmrokiem wracamy przez Kezmarok do Popradu. . Nazajutrz 'skok do Ganovec, gdzie miejsce odkrycia repliki czaszki człowieka neandertalskiego więzi nas swoją ciekawością i ważnością przez czas dłuższy; bardzo ciekawe położenie i stratygrafia stanowiska stwierdzają bez wątpienia chronologię człowieka z Ganovec na pierwszy stadiał ostatniego zlodowacenia tatrzańskiego. I znów bogate \\. skarby etnogra- �560 ficzne: SpiSska Nova Ves, Stratena i Svarmovo pod Niskimi Tatrami, gdzie smakowity obiad podano wraz z estetyką folklorystyczną w nadzwyczaj przyjemnej gospodzie ludowej. Instytut Archeologiczny w Nitrze - to słuszny powód do dumy Słowackiej Akademii Nauk. Jest to jeden z najlepiej urządzonych instytutów w Europie. Jest to dzieło od samego początku geniusza organizacji i kierownictwa, doc. Tocika. Aż zazdrość bierze .... Instytut mieści się na wyniosłej górze nad miastem w murach barokowego zamku biskupiego, obok którego mieści się też polichromowany kościół romański. Zwiedzamy wzorowe wykopaliska z kilku epok w Nitranskym Hradku. I tu też zazdrość bierze, jak wygodnie i przezornie urządzono stację archeologiczną. Dążeniem czechosłowackich władz naukowych jest też zapewnienie minimum wygód dla badaczów, którzy tak często są zmuszeni przez okoliczności do nad wyraz prymitywnego trybu życia w terenie. Tutaj posługują się oni albo wygodnymi domkami na kółkach, albo zabudową barakową, dającą złudzenie mieszkania u siebie. Ale czas spieszyć do Mlynan, do wspaniałego arboretum Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, gdzie nas spotkali reprezentanci Słowackiej Akademii Nauk. Było tu bardzo dobrze: wspaniały las z cudami botanicznymi; wino, śpiew, ochota, a w ślad za tym odprężenie i atak lenistwa. Dopiero pod wieczór udało się nakłonić rozbawione towarzystwo naukowe do dalszej podróży do Bratislavy. Po drodze zaś czekała nas niezapomniana w mrokach wieczoru wieś Vinicna, po prostu wyróżniająca się nie tylko budownictwem tradycyjnym (które zresztą tonęło w ciemnościach nocy), ale też charakterystycznym, bardzo estetycznymi wnętrzami chat, wypełnionymi urodą największą - tak promienną, młodą i starszą ludnością miejscową, podejmującą nas całym sercem. Ostatni dzień podróży był pracowity. Bo to i zwiedzanie ładnej Bratislavy nad nie bardzo tu modrym Dunajem; bo też wart widzenia rozległy widok z cytadeli odbudowującej się na cele muzealne; i wizyta w ciekawym muzeum archeologicznym i w Instytucie Antropologicznym. Wszędzie serdecznie witające ręce i spora treść naukowa tak dobrze podana. A potem całe pół dnia jazdy świetną autostradą, by w Mikulcicach być na wspaniałym grodzisku z 5 kościołami z czasów Państwa Wielkomorawskiego w IX wieku. Zawsze tutaj miłe spotkanie z dyrektorem berneńskiego Instytutu Archeologicznego, doc. J. Poulikiem, któremu właśnie nauka zawdzięcza te doprawdy wielkie odkrycia, świetnie dokumentowane i konserwowane in situ. Zaledwie przed zapadnięciem kompletnego zmroku znależliśmy się, poprzez gotycką Kutną Horę, w Bylanach, gdzie od szeregu lat są prowadzone wzorowe prace wykopaliskowe na rozległym neolitycznym stanowisku osadniczym kultury starszej ceramiki wstęgowej. Po roku nieobecności zauważyłem duże zmiany w zabudowie badawczej. Powsta! 561 I ładny, tonący w kwiatach pawilon z wygodnymi wnętrzami mieszkalnymi, pracowniami i zbiorami podstawowymi, nader przemyślnie urządzonymi. Powrót do Pragi. Wyjeżdżałem z powrotem do Polski z mocnymi i bogatymi wrażeniami, których się zawsze doznaje po zetknięciu się z wielką nauką międzynarodową. Bez niepotrzebnej dumy trzeba stwierdzić, że delegacja polska odegrała poważną rolę w pracach konstruktywnych Rady Stałej Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Wywieźliśmy zaś z bratniej Czechosłowacji uczucia prawdziwej wdzięczności za serdeczną gościnę i zachwyt z powodu tak ogromnych osiągnięć nauki czechosłowackiej. Na zdó.r! Włodzimierz Antoniewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9510a6ea75cc82158cf7f2c575c3a448.pdf 02896d81cc0ee743478847b8118dfa3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Gut-Stapińska, Aniela (nekrolog) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3730 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.315-320 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PIERWSZE W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i Badania Plastyki L u d o w e j Państwowego Instytutu S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o ­ w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a ­ ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i ­ w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za­ równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w itp. Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m zostały p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e , San­ d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ­ na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o . Systemem penetracyjnym: Białostockie, Mazury, M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e . S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w ­ s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e i Gorczańskie. O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e ­ r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio, w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o ­ n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a ­ chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem. N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e , r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i . R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o , ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n ­ k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o , rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y . Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) , zdob­ nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u ­ PRZYCZYNKI 25 ООО k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l ­ n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a . O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a ­ o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a ­ jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u ­ s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e : Stan a r c h i w u m Rok 1 000 1 700 2 450 4 500 6 850 9 750 13 850 20" 300 25 000 1946 .1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 roczny 1 000 poz. 700 ,. 750 „ 2 050 „ 2 350 ., 2 900 ,. 4 100 „ 6 450 „ 4 700 ., O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k i dla potrzeb praktycznych. Korzystali z nich przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l ­ s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l ­ t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z ­ nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory archiwum liczni pla­ s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r ­ n i c t w a Przemysłowego czy Zakłady D o s k o n a l e n i a Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u ­ d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i ( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d ­ s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór ludowy. Zofia B a r b a r a DO BADAN WOJ Przyrost Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały już zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone. NAD Głowa LUDOWYM FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM W poz. „ ., „ „ .. „ ,. ., TKANIN BIAŁOSTOCKIM W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u penetracyjnego, z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a ­ dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą ­ c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o ­ n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o ­ w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a ­ j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e i n f o r m a c j e zostały ogłoszone. Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o ­ j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a ­ rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a ­ s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część prac związa­ n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u ­ r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie f a r b i a r n i e znajdujące się p o miastach. Farbowaniem z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu­ jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o ­ w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e starsze sposoby f a r biarskie, z a r z u c o n e — j a k można wywnioskować z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d pierwszą wojną światową, z a c h o w a ł y się już t y l k o w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę­ bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na „ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a „orzechowo" (brązowo), a wreszcie w r u d z i e żelaz­ n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y uprzednio b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a ­ n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką­ p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą żelazną o d b y w a ł o się p r z e z zanurzenie przeznaczonego do b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l ­ s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a ­ su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d działaniem b a r w n i k a . Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a ­ nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz­ cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r - 315 �W z ó r n a płótnie Próba farbowania grochu, wykonana farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej. płótna, w którym zawiązane były pojedyncze ziarnka została w Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w Krakowie. b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o ­ legającą n a t y m , że w c e l u uzyskania wzoru — w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o raz koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o przy p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a ­ teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y ­ jęciu materiału z farby, nitki i groch usuwano, a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y ­ w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a ­ łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o ­ licy Smolan (pow. suwalski). Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e ­ r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y 3l<) był d a w n i e j z w y c z a j drukowania samodziałowych płócien w różne w z o r y , o d c i s k a n e p r z y p o m o c y s p e ­ cjalnych drewnianych form. Wiadomości o d r u k o w a n i u płócien zanotowano w szeregu miejscowości (Straż w p o w . s o k o l s k i m , Jagłowo w pow. a u g u s t o w s k i m , Feretka, Krasne, O l ­ szanka, Przerosi w p o w . s u w a l s k i m ) . F a r b i a r n i e z a j ­ mujące się d r u k o w a n i e m płócien miały znajdować się niegdyś w Sokółce, Suwałkach, Augustowie i prawdopodobnie w Suchowoli (pow. augustowski), skąd d o m o k r ą ż n i d r u k a r z e płócien r o z c h o d z i l i się p o o k o l i c z n y c h w s i a c h ( p r z y b y w a l i n p . stamtąd d o o d ­ dalonego o kilkanaście k m J a g ł o w a , g d z i e c z a s e m p r z e z tydzień i dłużej d r u k o w a l i d o s t a r c z o n e i m p r z e z k o b i e t y płótna). F a r b o w a n y c h płócien u ż y w a n o j a k o n a ­ k r y c i a n a łóżka ( P r z e r o ś ! w p o w . s u w a l s k i m ) , c h u s t k i n a g ł o w ę ( O l s z a n k a , F e r e t k a ) , spódnice ( K r a s n e , J a ­ głowo) l u b f a r t u c h y (Feretka). �D r u k o w a n i e płócien, j a k można wnosić z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , zanikło w czasie pierwszej wojny ś w i a t o w e j l u b bezpośrednio p o n i e j . Z a j m o w a l i się n i m małomiasteczkowi f a r b i a r z e żydowscy. I n f o r m a ­ t o r z y n i e u m i e l i podać t e c h n i k i , jaką płótna b y ł y d r u k o w a n e , n i e udało się też odnaleźć próbek, n a p o d s t a w i e k t ó r y c h można b y tę technikę określić. Z opisów w y n i k a , że płótna b y w a ł y d r u k o w a n e w p a ­ sy l u b w k w i a t y , najczęściej w k o l o r z e ż ó ł t y m l u b g r a n a t o w y m . P o n a d r u k o w a n i u w z o r u "płótno s t a w a ­ ło się s z t y w n e , co w s k a z y w a ł o b y n a t z w . technikę d r u k u bezpośredniego, w której drukarz nanosił w z ó r n a płótno posługując się farbą pokostową, r o z ­ cieraną n a d r z e w o r y t n i c z e j desce. Z a słusznością tego domysłu p r z e m a w i a jeszcze f a k t , że d r u k o w a n i e o d ­ b y w a ł o się s y s t e m e m d o m o k r ą ż n y m , k t ó r y m o ż l i w y j e s t t y l k o p r z y mało s k o m p l i k o w a n e j t e c h n i c e d r u k u bezpośredniego. N i e j e s t j e d n a k w y ł ą c z o n e , że poza Suchowolą czy e w e n t u a l n i e A u g u s t o w e m , skąd m i e l i się rozchodzić f a r b i a r z e , i n n e z w y m i e n i o n y c h o ś r o d ­ ków mogły posługiwać się wymagającą bardziej s k o m p l i k o w a n y c h urządzeń techniką batikową, z w ł a ­ szcza że w o k o l i c a c h S u w a ł k f a r b i a r z y d o m o k r ą ż n y c h Fotografował „BIEŁORUSKOJE Wyd. n i e było i płótna d o d r u k o w a n i a n o s z o n o z reguły „ d o miasta". W ś r ó d p o d a n e j garści szczegółów, zaczerpniętych z n o t a t n i k a terenowego, niewątpliwie najbardziej i n ­ teresująca jest: w i a d o m o ś ć o s t o s o w a n i u w polskim f a r b i a r s t w i e l u d o w y m — znanej d a w n y m Japończy­ k o m , niektórym l u d o m p r y m i t y w n y m i używanej do n i e d a w n a n a t e r e n i e W ę g i e r i Słowacji, a l e z n a s z e ­ go o b s z a r u n i e n o t o w a n e j — i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j . D r u g i m w a ż n i e j s z y m osiągnięciem j e s t t o , że w s p o m ­ n i a n e b a d a n i a p e n e t r a c y j n e w y p e ł n i ł y też częściowo n i c z y m n i e tłumaczącą się lukę, która n a m a p i e zasię­ gu d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w P o l s c e i w państwach ościennych oddzielała o b s z a r P o d l a s i a zachodniego i L u b e l s z c z y z n y o d t e r e n ó w białoruskich. S t w i e r d z e ­ n i e , że w północnej Białostocczyźnie w y s t ę p o w a ł y r ę ­ czne d r u k i n a płótnie, i t o w y k o n y w a n e p r z e z m i e j ­ s c o w y c h f a r b i a r z y , rozszerza z n a c z n i e zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a l u d o w e g o d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w Polsce i s t w a r z a p o m o s t łączący j e z t e r y t o r i u m białoruskim, g d z i e l u d o w e d r u k i n a płótnie w y s t ę p o w a ł y w b a r ­ dzo c i e k a w e j p o s t a c i . R. R s s . Tadeusz NARODNOJE Kaźmierski. I S K U S S T W O " . C z . I. Akademii Nauk Z S R R , Mińsk 1 9 5 1 . T e k s t str. 13, il. 144. Przedmoira - prof H . M. Nikolski, tekst — M. J . Grinbłat. W okresie międzywojennym Sekcja Etnografii i Fo k l o r u I n s t y t u t u H i s t e r i i A k a d e m i i N a u k ZSRR przystąpiła d o g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w z z a k r e s u l u ­ d o w e j s z t u k i białoruskiej. C e l e m podjętych p r a c była z jednej strony konieczność uzupełnienia zbiorów m i e j s c o w y c h m u z e ó w , z d r u g i e j zaś chęć n a u k o w e g o opracowania tej bogatej dziedziny l u d o w e j k u l t u r y białoruskiej. W r . 1937 została o d d a n a d o d r u k u część I o b s z e r n e ­ go a l b u m u , p r z y g o t o w a n e g o p o d redakcją p r o f . H . M . Nikolskiego przez n a u k o w y c h pracowników Sekcji — I . A . S e r b o w a , M . J . Grinbłata i H . S. M a c h n a c z a . S k u t k i e m w y b u c h u w o j n y prace wydawnicze przer­ w a n o , t a k że u r a t o w a n a szczęśliwie I część a l b u m u została o p u b l i k o w a n a d o p i e r o w r . 1951. M a t e r i a ł y z e b r a n e d o części I I zaginęły w czasie w o j e n n e j z a ­ w i e r u c h y . W y d r u k o w a n a w r . 1951 cz. I a l b u m u o b e j ­ m u j e z d o b n i c t w o t k a n i n o r a z strój. O b f i t y materiał i l u s t r a c y j n y , n a który składają się b a r w n e p l a n s z e i czarno-białe f o t o g r a f i e , p o d z i e l o n o n a 8 działów, o b e j m u j ą c y c h t k a n i n y , d y w a n y , o r n a m e n t , ręczniki, p a s y , k o r o n k i , d r u k i n a płótnie i odzież. D l a badaczy polskiej sztuki l u d o w e j o m a w i a n y t u a l b u m s t a n o w i c e n n y zbiór m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w ­ c z y c h , wskazujących n a b l i s k i e z w i ą z k i k u l t u r a l n e , j a k i e zachodzą między n a s z y m i t e r e n a m i , zwłaszcza północno-wschodnimi ( A u g u s t o w s k i e , Podlasie, pół­ n o c n a L u b e l s z c z y z n a ) i sąsiednią Białorusią. Szczegól­ n i e j a s k r a w o z w i ą z k i t e występują w d z i e d z i n i e t k a c ­ t w a d e k o r a c y j n e g o , n p . białoruskie l n i a n e tkaniny o s p l o c i e r z ą d k o w y m w g e o m e t r y c z n e w z o r y , czy też p r z e t y k a n e d w u k o l o r o w e „ r a d z i u s z k i " —- z a r ó w n o w t e c h n i c e , j a k i w o r n a m e n c i e mają ścisłe o d p o w i e d n i ­ k i p o s t r o n i e p o l s k i e j , p o d o b n i e zresztą j a k i biało­ r u s k i e p a s i a k i czy k r a c i a k i . Istotną n a t o m i a s t różnicę s t a n o w i f a k t w y s t ę p o w a n i a n a Białorusi ( n i e n o t o w a ­ n y c h na naszych terenach) b a r w n y c h dywanów i go­ b e l i n ó w l u d o w y c h o s t y l i z o w a n y c h w z o r a c h roślin­ n y c h , zbliżonych z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m , j a k i o r n a m e n t a l n y m d o z n a n y c h k i l i m ó w ukraiń­ s k i c h . Umiejętność w y k o n y w a n i a tego r o d z a j u t k a n i n zaszczepiona została wśród l u d u białoruskiego w cza­ sach f e u d a l n y c h . W pańskich i z a k o n n y c h w y t w ó r ­ n i a c h s z e r o k o s t o s o w a n a była praca włościan p a ń ­ szczyźnianych, którzy pod kierunkiem najemnych m a j s t r ó w d o s k o n a l e p r z y s w o i l i sobie technikę t k a c ­ twa dywanowego i gobelinowego. Wyrób dywanów istniał n a Białorusi d o p o ł o w y w i e k u X I X , a t e c h n i k a d y w a n o w e g o t k a c t w a zachowała się u l u d u w i e j s k i e g o w postaci gobelinowych t k a n i n d w u s t r o n n y c h , w y r a ­ b i a n y c h n a z w y c z a j n y c h k r o s n a c h i używanych j a k o p r z y k r y c i a c z y n a r z u t y n a łóżka. W czasach n o w s z y c h o b o k t r a d y c y j n e g o zespołu m o ­ tywów dekoracyjnych widoczny jest z w r o t k u tema­ t y c e a k t u a l n e j . S p o t y k a się n p . d y w a n y z p o r t r e t a m i L e n i n a i S t a l i n a , znajdujące z a s t o s o w a n i e w d e k o r a ­ c j i l o k a l i o c h a r a k t e r z e społecznym, jak świetlice i k l u b y r o b o t n i c z e , o r a z mieszkań p r y w a t n y c h . W materiale ilustracyjnym, zgromadzonym, j a k w i e m y , w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m , n i e zostały uwzględnione t z w . „dywany d w u o s n o w o w e " , występu­ jące d o n i e d a w n a dosyć p o s p o l i c i e n a północno-za­ c h o d n i c h k r e s a c h Białorusi. W dziale obejmującym w z o r y ornamentów zebrano i l u s t r a c j e , k t ó r e przedstawiają m o t y w y i układy d e ­ koracyjne, spotykane w tkactwie i h a f c i e białoru­ s k i m . Starszą o r n a m e n t y k ę , stosowaną n a Białorusi do z d o b i e n i a t k a n i n , charakteryzują m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , wśród k t ó r y c h n a p i e r w s z e m i e j s c e w y b i ­ j a się m o t y w r o m b u p o w t a r z a j ą c y się z a r ó w n o w d e ­ koracji tkackiej („perebory"), j a k i w podobnej do n i e j h a f c i a r s k i e j t e c h n i c e „naściełania". D o p i e r o r o z ­ powszechnienie się h a f t u k r z y ż y k o w e g o przyczyniło się d o w i ę k s z e g o zróżnicowania m o t y w ó w hafciar­ s k i c h n a Białorusi. O b o k m o t y w ó w geometrycznych p o j a w i ł y się s t y l i z o w a n e m o t y w y roślinne, a n a w e t z w i e r z ę c e ( g ł ó w n i e p t a k i ) , przenikające o d 7 0 - t y c h l a t u b . s t u l e c i a d o l u d o w e g o h a f c i a r s t w a białoruskiego z zewnątrz, za p o ś r e d n i c t w e m bezpłatnych d r u c z k ó w r e k l a m o w y c h i wzorników. W nowszych h a f t a c h b i a ­ łoruskich s p o t y k a się często m o t y w y s i e r p u i młota, w z o r o w a n e na herbie Związku Radzieckiego. S z c z y t o w y m osiągnięciem białoruskiej l u d o w e j s z t u ­ k i t k a c k i e j i h a f c i a r s k i e j są pięknie z d o b i o n e ręczni- 317 T �k i , o d g r y w a j ą c e niegdyś ważną rolę w obrzędzie w e ­ s e l n y m . M o t y w y , które s p o t y k a m y n a t k a n y c h szla­ k a c h ręczników, przypominają żywo „perebory", w y ­ stępujące n a p r z y r a m k a c h k o s z u l , z a p a s k a c h i spód­ nicach noszonych u nas W okolicy Włodawy. t O s o b n y rozdział stanowią w a l b u m i e i l u s t r a c j e p a ­ sów, c z y l i k r a j e k , w z o r z y ś c i e tkanych, używanych przez mężczyzn i k o b i e t y do przewiązywania s u k m a n . P a s y te, z w y k l e k i l k u k o l o r o w e , z d o b i o n e o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m , w y k o n y w a n e były różnymi t e c h n i ­ k a m i , m . i n . również na k r o s i e n k a c h t a b l i c z k o w y c h , występujących często n a o b s z a r a c h białoruskich. Zarówno p r z y d e k o r a c j i ręczników, j a k i b i e l i z n y pościelowej czy u b i o r u — pospolitym elementem z d o b n i c z y m są n a Białorusi k o r o n k i s z y d e ł k o w e , d o których w y r o b u u ż y w a n o d a w n i e j d r e w n i a n y c h s z y ­ dełek. M o t y w y t y c h k o r o n e k n i e odbiegają z a s a d n i ­ czo o d t y c h , j a k i e z n a m y z północno-wschodnich obszarów P o l s k i . Wyraźnie p o d w p ł y w e m d r o b n o m i e szczańskich gustów m i n i o n e j e p o k i pozostają d z i w a ­ czne w p o m y ś l e c z a r a i k l o s z , w y k o n a n e z m o c n o n a ­ k r o c h m a l o n e j k o r o n k i szydełkowej na wystawę b i a ­ łoruskiej s z t u k i l u d o w e j w r . 1938. W d z i a l e d r u k ó w n a płótnie u m i e s z c z o n o 12 w z o ­ rów, o d b i t y c h z klocków używanych do d r u k o w a n i a płócien techniką b a t i k o w ą . W z o r y t e , o c h a r a k t e r z e r a c z e j k o s m o p o l i t y c z n y m , n i e dają o b r a z u r z e c z y w i s t e - ANIELA J a k w y n i k a z powyższego opisu, omawiany lu a l b u m z a w i e r a o b s z e r n y materiał ilustrujący b o g a ­ c t w o poszczególnych działów. Stronę graficzną w y d a w n i c t w a c e c h u j e w y s o k i p o ­ ziom techniczny. Plansze kolorowe, w y k o n a n e tech­ niką siatkową l u b k r e s k o w ą n a p i ę k n y m k r e d o w y m p a p i e r z e , są c z y t e l n e i c z y s t e w k o l o r a c h . G u s t o w n a o p r a w a płócienna s t w a r z a całość miłą d l a o k a . Hss. G U T - STAPIŃSKA D n . 6.IX.1954 r. zmarła w Z a k o p a n e m z n a n a w c a ­ łej P o l s c e p i s a r k a i l u d o w a g a w ę d z i a r k a p o d h a l a ń ­ ska — A n i e l a Gut-Slapińska. Córka J a k u b a O r a w c a i Bronisławy Łukaszczyk z P o r o n i n a n a P o d h a l u , urodziła się w Poroninie 29.VII.1898 г., g d z i e uczęszczała d o szkół. Już w s z k o l ­ n y c h czasach zdradzała u z d o l n i e n i a l i t e r a c k i e , pisząc okolicznościowe w i e r s z e i g a w ę d y . Zaprzyjaźnienie r o d u O r a w c ó w z mieszkańcami H a r e n d y ( K a s p r o w i c z a ­ m i ) , zamążpójście A n i e l i w 1923 r . za artystę p l a s t y k a krakowskiego Władysława Stapińskiego wcześnie w p r o w a d z i ł o młodą g ó r a l k ę w środowisko k u l t u r a l n o a r t y s t y c z n e , p o d t r z y m u j ą c i rozwijając j e j l i t e r a c k i e u z d o l n i e n i a . A n i e l a Stapińska n i e o d e r w a ł a się j e d n a k a n i n a c h w i l ę o d środowiska r o d z i m e j l u d o w e j k u l ­ tury. W k r ó t c e p o p i e r w s z e j w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęła d r u ­ k o w a ć artykuły, w i e r s z e i g a w ę d y w czasopismach k r a j o w y c h i zagranicznych (w czasopismach Z w . P o d ­ halan Polonii Amerykańskiej w Chicago). Przypo­ minała w n i c h s t a r e , t r a d y c y j n e z w y c z a j e i o b y c z a j e l u d o w e j k u l t u r y . Równocześnie organizowała w P o ­ roninie taneczno-teatralne grupy regionalne w ramach Z w i ą z k u Z i e m Górskich, podnosząc j e n a w y s o k i p o z i o m a r t y s t y c z n y , za co otrzymała w 1935 r . s r e b r n y K r z y ż Zasługi. W okresie o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j początkowo m u ­ siała opuścić P o r o n i n , u k r y w a j ą c się w Krakowie. P ó ź n i e j w r ó c i ł a d o P o r o n i n a , pracując d o końca w o j ­ ny w tajnym nauczaniu. Dopiero jednak w P o l s c e L u d o w e j znalazła S t a ­ pińska s z e r o k i e p o l e d o s w e j działalności. O t r z y m a w ­ szy stałą pensję o d M i n . K u l t u r y i S z t u k i , z j e g o r a ­ m i e n i a organizowała g r u p y r e g i o n a l n e n a P o d h a l u , kierując n i m i p r z e z szereg l a t i s a m a występując w ich przedstawieniach j a k o r e c y t a t o r k a i gawędziar­ k a , odczytując w g w a r z e l u d o w e j własne n o w e l e , l e ­ gendy i gawędy. P o p r z e d w c z e s n e j śmierci W ł a d y s ł a w a Stapińskiego A n i e l a Stapińska w y c h o d z i w 1945 r . p o r a z d r u g i za mąż za p r o k u r a t o r a J a n a G u t a , przenosząc się w r a z z m ę ż e m n a stałe d o Z a k o p a n e g o . W 1946 r . zostaje członkiem k a n d y d a t e m koła w i e j ­ s k i e g o Z w . L i t . P o l s k i c h . W 1949 r . w y d a j e pierwszą 318 go b o g a c t w a białoruskich d r u k ó w n a płótnie, z n a n y c h n a m choćby z p r a c y N . N . F u r m a n a ( K r a s z a n i n a ) , w y ­ d a n e j n a Białorusi w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . N i e u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż b a r d z o interesujących ze w z g l ę ­ d u n a swą p r y m i t y w n ą technikę d r u k ó w n a płótnie, o d b i j a n y c h za pomocą pieczątek w y c i ę t y c h z b r u k w i czy r z e p y . S t r o j e ( w y ł ą c z n i e k o b i e c e ) reprezentują ilustracje bądź poszczególnych części, j a k n p . b o g a t o h a f t o w a ­ ne k o s z u l e , bądź p e ł n y c h u b i o r ó w l e t n i c h , składają­ c y c h się z h a f t o w a n e j czy z d o b i o n e j „pereborami" koszuli i zapaski, samodziałowej pasiastej spódnicy oraz gorsetu szytego z k o l o r o w e j f a b r y c z n e j m a t e r i i , S t a r s z e f o r m y białoruskich ubiorów k o b i e c y c h , s z y ­ t y c h z białego s a m o d z i a ł o w e g o płótna z d o b i o n e g o sze­ r o k i m i , c z e r w o n y m i s z l a k a m i t k a n y m i , przypominają żywo u b i o r y spotykane u nas w o k o l i c y Włodawy. i ostatnią swoją książkę, zbiór n o w e l , l e g e n d i g a w ę d p i s a n y c h w pięknej i c z y s t e j g w a r z e podhalańskiej, pod tytułem „Inksy ś w i a t " . O d 1950 r . M i n . K u l ­ t u r y i S z t u k i otacza j e j działalność stałą opieką, p r z y ­ znając j e j stałe r o c z n e s t y p e n d i u m t w ó r c z e . �Gut-Stapińska próbuje r ó w n i e ż s w y c h s i l w d z i e d z i ­ n i e c e r a m i k i , szczególnie f i g u r a l n e j . R z e ź b y j e j , p e ł ­ n e s w o i s t e g o w y r a z u , zyskują c o r a z większą p o p u l a r ­ ność, chętnie są n a b y w a n e w s k l e p a c h C P L i A . Z a r ó w n o t a s t r o n a działalności G u t - S t a p i n s k i e j , j a k i j e j twórczość l i t e r a c k a i n i e z w y k l e ż y w a działalność a r t y s t y c z n a i o r g a n i z a c y j n a zasługują bezwzględnie na powr.żne o p r a c o w a n i e . Zwłaszcza o b e c n i e , g d y t o ­ czą się d y s k u s j e n a t e m a t y twórczości l u d o w e j , c i e k a ­ w a j e s t d l a nas postać w y b i t n e j a r t y s t k i i działaczki społecznej pochodzącej l u d u i związanej z n i m do końca s w e g o życia, a z a r a z e m m o c n o t k w i ą c e j w ś r o ­ d o w i s k u i n t e l i g e n c j i t w ó r c z e j , z t r a d y c j a m i sięgają­ c y m i Młodej Polski. N a g ł a śmierć, dosłownie w k i l k a g o d z i n p o w y s t ę ­ p i e w w i e c z o r n i c y góralskiej, j e s t p o w a ż n ą stratą d l a zespołów zakopiańskich. P o g r z e b A n i e l i G u t - S t a p i ń s k i e j stał się ż y w i o ł o w ą manifestacją żałoby l u d u p o d ­ halańskiego, r a z jeszcze dowodząc, j a k i m s z a c u n k i e m i miłością była o n a o t o c z o n a . Wanda Gcntil-Tippenhauer � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92a64a0b021f2ff1f19e26dc01f68744.pdf 83ae775a4cd68debe5a342bfc2f7b71c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3727 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3501 Title A name given to the resource Sprawozdania z wystaw/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 336-339 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Fragment ekspozycji wystawy sztuki ludowej w Łęczycy. OBJAZDOWA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO OLGA MULKIEWICZ W dniach od 16 — 30.IX.1956 r. otwarta b y ł a w Łęczycy wystawa sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a ł ó d z kiego. Wystawa ta, zorganizowana przez W y d z i a ł K u l t u r y W.R.N. przy w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w Łodzi oraz m u z e ó w w Ł o w i czu i Łęczycy, m i a ł a d a ć obraz rozw o j u sztuki ludowej w ostatnim dziesięcioleciu i opieki, j a k ą się t ę dziedzinę k u l t u r y otacza. Jako wystawa objazdowa docierała ona kolejno do w i ę k s z y c h miast powiatowych w o j e w ó d z t w a łódzkiego, niejednokrotnie otwierając ludziom oczy na nieznane i m d o t ą d p r ó b i e my. U z n a ć n a l e ż y za bardzo słuszne, że zasadniczym zagadnieniem, k t ó re s t a n o w i ł o niejako oś wystawy, był strój ludowy i tkanina. Stroje eksponowano w sposób ciekawy" i z uwzględnieniem różnorodnych typów: najbogaciej reprezentowany strój ł o w i c k i — z a r ó w n o w s p ó ł czesny j a k i dawny — pokazany był w zestawach kobiecych i m ę s kich. Ciekawsze, bardziej ozdobne części stroju, j a k np. haftowane koszule czy „ r ę k a w k i " , wystawione były na osobnym ekranie. S t r ó j r a w s k i r ó w n i e ż pokazany b y ł w paru starszych i w s p ó ł c z e s n y c h zestawach. Ciekawy, bo w terenie j u ż nie spotykany, jest m ę s k i s t r ó j z okolic Łęczycy' s k ł a d a j ą c y się z krótkiego, do pasa sięgającego „ s p a n c e r a " z zielonej w e ł n y w poprzeczne czerwone p r ą ż k i , spodni r ó w n i e ż zielonych w węższe czerwone paseczki, krojonych „z far- 336 tuszkiem" tak j a k łowickie, oraz tkanego pasa. T k a n i n y s t a n o w i ł y z a r ó w n o przedmiot ekspozycji, j a k i element dekoracyjny, zwłaszcza jeśli chodzi o p i ę k n e w kolorze nospy. Wystawioną była r ó w n i e ż tkanina przetykana biała, kolorowe k i l i m y , pasiaki i tkaniny w „koziołki". P r a c ę i r o z w ó j spółdzielni tkackich, przede wszystkim C P L i A , u k a z y w a ł y t a k ż e plansze p o ł ą c z o n e z w y k r e s a m i i fotografiami. Dział sztuki ludowej reprezentowany niezwykle bogato s t a n o w i ł y wycinanki, najczęściej p o c h o d z ą c e z ostatniego k o n k u r s u zorganizowanego w m a j u br. w Ł o w i c z u ; w pierwszej sali były one obok paru p a j ą k ó w j e d y n y m i eksponatami, a ekspozycję ich starannie opracowano. Na osobnych ekranach przedstawiono w y c i n a n k i w e d ł u g poszczególnych r e g i o n ó w , zastosowano t a k ż e podział ze w z g l ę d u na f o r m ę , w y o d r ę b n i a j ą c kodry, k w i a t y naklejane itp. W drugiej sali w y c i n a n k i pełniły rolę elementu dekoracyjnego. Starannie zebrane eksponaty z zakresu ceramiki dają p r z e g l ą d o ś r o d k ó w garncarskich całego województwa. Zgodnie ze stanem rzeczywistym w terenie, na wystawie jest m a ł o , bo zaledwie k i l k a , rawskich pisanek dwukolorowych i t y l k o p a r ę r z e ź b , w t y m „ M ł o d a w i e ś " Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego, „ K s i ę ż a c y " Kotlarskiego z R ó ż y c oraz „ Ż n i w i a r k a " nieznanego autora, Nie pokazano natomiast z u p e ł nie ani meblarstwa, k t ó r e na t y m obszarze jest d o ś ć ciekawe (np. malowane skrzynie), ani architekt u r y . B r a k j a k i e j k o l w i e k fotografii czy r y s u n k u domu, a zamieszczenieich p r z y c z y n i ł o b y się p r z e c i e ż do uzyskania bardziej p e ł n e g o obrazu k u l t u r y wsi. , . , . " e r w s z a saia wystawy, p o s w i ę . wycinance, jest n i e w ą t p l i w i e p r z e ł a d o w a n a w y k r e s a m i i planszaobrazującymi [° "czDy org » °wanycn Korusursow, uosc przyznanycn n a g r ó d czy momenty dekorowania t w ó r c ó w ludowych. Dość p o w a ż n y m zarzutem wobec ekspozycji wystawy jest n i e z u p e ł nie jasne w y o d r ę b n i e n i e poszczególnych r e g i o n ó w ; tak np. stroje łowickie przemieszane są z r a w s k i m i z a r ó w n o w u k ł a d z i e stoisk, jak i na ekranach T p o s z c z e g ó l n y m i elementami. Jedynie stoisko ł ę czyckie p o ś w i ę c o n e jest regionowi w całości, u k a z u j ą c s t r ó j , garncarstwo, koszykarstwo; w innych w y padkach nie trzymano się tej zasady dzieląc eksponaty w e d ł u g zag a d n i e ń . T y p o w y m p r z y k ł a d e m pomieszania o ś r o d k ó w jest stoisko ceramiki, bardzo ł a d n i e r o z w i ą z a ne plastycznie, jednak o u k ł a d z i e z u p e ł n i e chaotycznym, nawet jeżeli idzie o poszczególne pracownie, M e t r y c z k i przy "eksponatach są na ogół bardzo d o k ł a d n i e datowane, w n i e k t ó r y c h jednak wypadkach, np. przy stroju r a w s k i m , zapewne przez przeoczenie brak ich z u p e ł - c o n a w a l z z s t �nie. Zamieszczona na p o c z ą t k u ma­ pa o ś r o d k ó w sztuki ludowej w o j e ­ w ó d z t w a łódzkiego nie jest opraco­ wana z n a l e ż y t ą d o k ł a d n o ś c i ą , za­ znaczono na niej t y l k o ilościowo o ś r o d k i garncarskie, tkackie i w y c i nankarskie, nie p o d a j ą c nazw miejs­ cowości ani t e ż nie o b j a ś n i a j ą c , na podstawie j a k i c h źródeł m a p ę spo­ rządzono. Wystawę opracował plastycznie Z. P ą g o w s k i , w sposób niezwykle estetyczny; stoiska zaprojektowane są bardzo starannie, z dużą u m i e ­ j ę t n o ś c i ą w t r a k t o w a n i u ekspona­ tu. Jedynie na stoisku ceramiki nie­ zbyt szczęśliwy, bo chaotyczny u k ł a d jest m o ż e częściowo w i n ą p l a ­ styka. Właściwe wydobycie Fotografował DWUGŁOS Jan O i w s k r ó c i e n a j w a ż n i e j s z y c h zagad­ n i e ń pozwala z w i e d z a j ą c e m u za­ p o z n a ć się niemal z c a ł o k s z t a ł t e m t w ó r c z o ś c i ludowej na terenie w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego, a u m i e j ę t n a ekspozycja z a p o b i e g a ' z n u ż e n i u . W y ­ staw tego t y p u i podobnie zorgani­ zowanych n a l e ż a ł o b y sobie życzyć jak najwięcej. ukazanie Swiderski WYSTAWIE Ogólnopolska wystawa sztuki ludowej dziesięciolecia dała bogaty materiał do roz­ ważań zarówno nad problemami ludowej twórczości artystycznej i opieki nad nią, jak też nad sprawami samego wystawiennictwa. Przyczynił się do tego ambitny scenariusz i udział w realizacji wybitnych architektów-plastyków. Dając niejako wyraz żywym, powystawowym dyskusjom Redakcja zamieszcza dwie wypowiedzi: etnografa oraz krytyka. Sądzimy, że poruszane w nich problemy są istotne po­ mimo czasu, j a k i u p ł y n ą ł j u ż od z a m k n i ę c i a wystawy. Dwugłos ten, wzbogacony wypowiedzią o wystawie sztuki ludowej w Londynie (patrz str. 289), daje pewien przekrój różnych stanowisk w sprawach wystaw sztuki ludowej i byłoby rzeczą bardzo pożyteczną kontynuować rozpoczętą dyskusję — co jednak zależy już teraz tylko od naszych Czytelników. NA MARGINESIE W Y S T A W Y 10-LECIA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ ROMAN K o n c e p c j ę w y s t a w y dziesięciolecia polskiej sztuki ludowej m o ż n a b y ł o u j ą ć w r ó ż n y sposób, np. p o t r a k t o w a ć dobrobek tego okresu w y ł ą c z nie od strony artystycznej d a j ą c p r z e g l ą d najlepszych osiągnięć z l a t 1945—1955, albo też u c z y n i ć nicią p r z e w o d n i ą j a k i ś problem w i ą ż ą c y się z a k t u a l n y m i czy historycznymi zagadnieniami ludowej twórczości, K a ż d a z t y c h koncepcji ma swoje strony dodatnie i ujemne, k a ż d a jest do przyjęcia pod w a r u n k i e m , że zostanie konsekwentnie przeprowadzona do k o ń c a . A u t o r scenariusza, prof. Tadeusz Seweryn, w y b r a ł k o n c e p c j ę d r u g ą , Zamiarem jego b y ł o pokazanie dor o b k u dziesięciolecia p o j ę t e g o jako jeden z e t a p ó w w rozwoju sztuki iudowej. A b y u ł a t w i ć n a l e ż y t e zrozumienie charakteru tego etapu, scenarzysta s t a r a ł się p o d b u d o w a ć obraz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej m a t e r i a ł a m i czerpanymi z przeszłości czasem nawet odległej, t w o r z ą c c i ą gi historyczne sięgające niekiedy czasów wczesnego średniowiecza, Z drugiej zaś strony scenariusz u w z g l ę d n i a ł te momenty w s p ó ł c z e s nej t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e w j a kiś sposób r z u t u j ą w przyszłość w s k a z u j ą c pewne możliwości czy tendencje rozwojowe sztuki l u d o wej w p r z y s z ł y m socjalistycznym społeczeństwie. Czy tego rodzaju koncepcja scenariusza b y ł a s ł u s z n a ? Wydaje m i sie, że tak. D u ż a , o g ó l n o k r a j o w a wystawa, stanowiąca dokument dziesięcioletniego okresu, posiada zupełnie w y j ą t k o w y ciężar gatunkowy. Dziesięć lat pracy w dziedżinie ochrony sztuki ludowej, ponad 150 w y s t a w i k o n k u r s ó w w r ó ż n y c h stronach k r a j u , dziesiątki wystaw polskiej sztuki ludowej zag r a n i c ą , prowadzone na niespotyk a n ą dotychczas s k a l ę badania naukowe s z t u k i ludowej p o w i n n y na wystawie dziesięciolecia znaleźć swój wyraz. W y s i ł k u tego nie m o ż n a b y ł o p o k w i t o w a ć samym t y l k o podsumowaniem osiągnięć w postaci n a j lepszych prac a r t y s t ó w l u d o w y c h wykonanych w okresie dziesięciolecia. Dorobek ten p r ó c z podsumowania w y m a g a ł też oceny, k t ó r a nie b y ł a b y m o ż l i w a , g d y b y ś m y okres 1945 r. — 1955 r. t r a k t o w a l i w z u p e ł n y m oderwaniu od przeszłości. Jedynie w zestawieniu z twórczością czasów m i n i o n y c h w y s t ą p i ć m o g ą z n a l e ż y t ą w y r a z i s t o ś c i ą zmiany zac h o d z ą c e w ostatnim dziesięcioleciu, Scenariusz w y s t a w y p r z e w i d y w a ł ekspozycję materiału w układzie rzeczowym, co b y ł o uzasadnione, gdyż wprowadzenie u k ł a d u geograficznego przy bardzo niejednolitym stanie ilościowym e k s p o n a t ó w z r ó ż nych r e g i o n ó w nasuwa w czasie urządzania wystawy duże trudności, Jedne bowiem dzielnice Polski (np. wschodnie czy p o ł u d n i o w e ) dostarczają z n a c z n ą ilość m a t e r i a ł u w y stawowego, inne zaś (np. W i e l k o polska czy Ziemie Zachodnie) są pod t y m w z g l ę d e m ubogie, co z k o l e i zmusza o r g a n i z a t o r ó w do zadawalania się nawet mniej w a r t o ś c i o w y m i eksponatami. REINFUSS Opracowany przez prof. Seweryna scenariusz został po przedyskut o w a n i u przez Komitet Organizacyjny (w k t ó r y m b r a l i u d z i a ł r ó w n i e ż plastycy) zatwierdzony i oddany do realizacji. Gdy jednak p r z y s t ą p i o n o do projektowania ekspozycji, niem a i od pierwszej c h w i l i z a r y s o w a ł y się zasadnicze różnice z d a ń m i ę d z y s c e n a r z y s t ą a autorami oprawy p l a stycznej, k t ó r z y w swej koncepcji wystawienniczej coraz dalej odchod z i l i od t r e ś c i scenariusza podpor z ą d k o w u j ą c f o r m ę ekspozycji s w y m z a ł o ż e n i o m plastycznym. W w y n i k u rozbieżności dwóch koncepcji p o w s t a ł a wystawa, k t ó r a ani nie r e a l i z o w a ł a założeń scenariusza, p r z y j ę t y c h przez Komitet Organizacyjny, ani zapewne nie dała p e ł n i zadowolenia u r z ą d z a j ą c y m j ą plastykom. W pierwszej części w y s t a w y , k t ó ra m i a ł a d a ć p r z e g l ą d ludowej t w ó r czości w u k ł a d z i e rzeczowym i chronoiogicznym, m a t e r i a ł ekspozycyjny został tak przemieszany, że znikła nie t y l k o przewodnia m y ś l scenariusza, ale z a t r a c i ł o się to, co w k a ż dej ekspozycji jest podstawowe: k o m u n i k a t y w n o ś ć . B r a k ł o w tej części więzi logicznej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y z w i e d z a j ą c e m u p r z e c h o d z i ć kolejno od zagadnienia do zagadnienia. W e ź m y jako p r z y k ł a d budownictwo, W sali pierwszej, gdzie w e d ł u g k o n cepcji p l a s t y k ó w znalazła się a r c h i tektura ludowa, na ścianie po p r a ­ wej stronie pokazano serię plansz fotograficznych przedstawiających współczesne budownictwo góralskie, 337 �Rye. po lewej — serię zdjęć c h a ł u p z P o l ­ ski zachodniej i ś r o d k o w e j , a do­ piero na ścianie sąsiedniej —• z d j ę ­ cia budownictwa historycznego, j a k np. rekonstrukcje Biskupina, wczes­ n o ś r e d n i o w i e c z n e fragmenty z Opo­ la, po k t ó r y c h znowu p o w r ó c o n o do architektury w s p ó ł c z e s n e j . Interesu­ j ą c e modele architektoniczne zna­ lazły się w znacznym oddaleniu od reszty m a t e r i a ł u i l u s t r u j ą c e g o za­ gadnienie budownictwa. Wzdłuż plansz p r z e d s t a w i a j ą c y c h architek­ t u r ę poustawiano s ł u p y , na k t ó r y c h Umieszczono d r o b n ą c e r a m i k ę w i ą ­ żącą się z budownictwem chrono­ logicznie lub terytorialnie. Drobiazgi te w niczym oczywiście nie p r z y ­ czyniały się do lepszego zrozumie­ nia problemu architektury, o d w r a ­ cały jedynie i r o z p r a s z a ł y u w a g ę zwiedzających przestawiając ich z percepcji bardziej całościowej na w y c h w y t y w a n i e l u ź n y c h , nie p o w i ą ­ zanych ze sobą szczegółów. Akcent k o ń c z ą c y serię plansz przedstawia­ jących architekturę stanowił kilim D o m i n i k i Bujnowskiej („Droga przez wieś"), k t ó r e g o z w i ą z e k z budow­ nictwem nie b y ł niczym p o d k r e ś ­ lony. Przewodnicy opowiadali w t y m miejscu o dwuosnowowych d y ­ wanach u p r z e d z a j ą c w y k ł a d o tkac­ twie. Rzeźby b y ł y w o b r ę b i e sali porozrzucane w sposób u n i e m o ż l i ­ wiający p r z e ś l e d z e n i e jakiegokol­ wiek w ą t k u rozwojowego czy tema­ tycznego. Podobnie j a k w sali pierwszej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa w po­ mieszczeniu n a s t ę p n y m , gdzie za­ tracony został całkowicie obraz roz­ woju wycinanki czy m a l o w a n k i ś c i e n n e j . Rozproszono t a k ż e zdobnic­ two w metalu, a z luźnego u k ł a d u s k r z y ń ozdobnych n i k t nie d o m y ś l i ł ­ by się nawet, że gdzieś t a m w sce­ nariuszu chciano na ich p r z y k ł a d z i e p o k a z a ć r o z w ó j ludowego meblar­ stwa. Zamiast logicznych, problemowo 338 w scenariuszu potraktowanych ca­ łości, znalazły się na wystawie ze­ stawy przypadkowe, k t ó r y c h j e d y ­ n y m uzasadnieniem b y ł t a k i czy inny efekt plastyczny. Jednym z licznych p r z y k ł a d ó w jest t u stoi­ sko z a w i e r a j ą c e zakomponowane w jednolitą całość d r u k i na p ł ó t n i e (sztance i tkaniny) oraz m a l o w a n k i ścienne z Zalipia. B e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo oraz brak odpowiednich napisów orientujących przyczyniał się do tego, że u w i d z ó w powstawa­ ły najbardziej bezpodstawne skoja­ rzenia na temat z w i ą z k u d r u k ó w na płótnie z m a l o w a n k a m i . Skutkiem z l e k c e w a ż e n i a scenariu­ sza i łączenia e k s p o n a t ó w w zespo­ ły przypadkowe stworzono w y s t a w ę , k t ó r a nie r e a l i z o w a ł a j a k i e j ś m y ś l i przewodniej, przez k t ó r ą nie m o ż n a było w y t y c z y ć sensownej trasy dla z w i e d z a j ą c y c h , k t ó r e j nie t ł u m a c z y ­ ły należycie napisy i nie b y l i w sta­ nie o b j a ś n i ć przewodnicy. C h c ą c z w i e d z a j ą c y m p r z e d s t a w i ć j a k i e ś za­ gadnienie musieliby oni biegać zygzakami po wystawie w i ą ż ą c w całość przedmioty porozrzucane bez­ trosko po r ó ż n y c h k ą t a c h . Rola d y ­ daktyczna w y s t a w y p r z y tego r o ­ dzaju ekspozycji r ó w n a ł a się zeru. Jest rzeczą oczywistą, że plastyk dający ekspozycji o p r a w ę artystycz­ ną ma prawo a nawet o b o w i ą z e k p o d c h o d z i ć do swej pracy w spo­ sób twórczy. Ma on p r a w o ekspe­ rymentowania i szukania nowych r o z w i ą z a ń . Skoro jednak j a k o pod­ stawa realizacji w y s t a w y p r z y j ę t y został scenariusz, o b o w i ą z k i e m p l a ­ styka jest d ą ż y ć — przy użyciu wszystkich d o s t ę p n y c h ; m u ś r o d k ó w artystycznych — do j a k n a j p e ł n i e j ­ szego wydobycia e l e m e n t ó w t r e ś ­ ciowych zawartych w scenariuszu, nigdy zaś do podporządkowania treści ekspozycji t a k i m czy i n n y m założeniom f o r m a l n y m . Należy p r z y z n a ć , że w a r u n k i , w k t ó r y c h realizowano e k s p o z y c j ę w y ­ 1. Fragment wystawy 10-lécxa. stawy, b y ł y trudne. Sztuka ludowa, k t ó r a zrodziła się w ciasnej c h a ł u ­ pie, nie czuje s i ę dobrze w p a ł a ­ cach. Drobne zazwyczaj i ubogie w sensie m a t e r i a ł u dzieła ludowej twórczości plastycznie „nie w y c h o ­ d z ą " na tle m a r m u r ó w i m o n u ­ mentalnej architektury. Zorganizo­ wanie w y s t a w y sztuki ludowej w wysokiej na dwa p i ę t r a sali k o l u m ­ nowej było w i ę c z natury rzeczy eksperymentem r y z y k o w n y m i w y ­ m a g a j ą c y m d u ż e j ostrożności w w y ­ borze ś r o d k ó w . Podstawową zasadą wszelkiej ekspozycji czy to muzealnej, czy wystawowej jest to, że oprawa p l a ­ styczna s t a n o w i ć powinna j a k gdy­ by ramy do obrazu nie k o n k u r u j ą ­ ce oczywiście z n i m samym. S t ą d proste i nie w p a d a j ą c e w oko s p r z ę ­ t y muzealne, obojętne w kolorze t ł a ścian i w n ę t r z gablotek. Przedmiot musi b y ć w i d o c z n y , należy go więc w y o d r ę b n i ć , u n i k a j ą c g m a t w a ­ niny e l e m e n t ó w wzajemnie sobie przeszkadzających. Koncepcja plastyczna omawianej t u w y s t a w y oparta została na za­ sadach w r ę c z odwrotnych. P r y m a t formy nad treścią b y ł t u absolut­ ny — aż do unicestwienia tej d r u ­ giej. Eksponat stał się jedynie p r e ­ tekstem dla w y b u j a ł e j , agresywnej oprawy, k t ó r a go p r z y t ł a c z a ł a . W i ­ doczne to b y ł o z a r ó w n o w szcze­ gółach, j a k i w ogólnej kompozycji w y s t a w y : na plan pierwszy w y b i ­ jał się las b i a ł y c h pionowych d r ą ż ­ ków podtrzymujących tu i ó w ­ dzie ciężkie czarne obramienia sztucznych stropów. Zestawienie czerni z b i e l ą u w a ż a l i autorowie plastycznej oprawy za najbardziej „ o b o j ę t n e " i nie k o n k u r u j ą c e z bar­ w ą eksponatu. Zapomnieli jednak, że to zestawienie o w y b i t n i e ostrym k o n t r a ś c i e w a l o r ó w p r z y c i ą g a nie­ z w y k l e silnie u w a g ę człowieka i z tej w ł a ś n i e r a c j i znajduje zasto­ sowanie przy malowaniu ramp na �przejazdach kolejowych, znaków ostrzegawczych na drogach itp. Poprzez g ę s t w i n ę b i a ł y c h d r ą ż k ó w eksponaty wystawowe r o b i ł y w r a ­ żenie umieszczonych w klatkach. I n n y m r ó w n i e ż n i e s z c z ę ś l i w y m po­ m y s ł e m b y ł o ustawienie przed eks­ ponatami umieszczonymi na ś c i a ­ nach półek ż y w o p r z y p o m i a n a j ą c y c h n i e w y k o ń c z o n e futryny okienne, na k t ó r y c h poustawiano lub pozawie­ szano r ó ż n e przedmioty. Ta „ d w u ­ w a r s t w o w a " ekspozycja spowodowa­ ła oczywiście, że jeden zespół eks­ ponatów konkurował z drugim i n i ­ czego w zasadzie nie m o ż n a było dobrze zobaczyć. Na skutek nie­ w ł a ś c i w e j ekspozycji zgubiły się na wystawie nie t y l k o przedmioty d r o ­ bne, ale i takie, jak np. p o t ę ż n e w swych rozmiarach ule c z ł e k o k s z t a ł t ­ ne, k t ó r y c h nie z a u w a ż y l i nawet i n t e r e s u j ą c y się r z e ź b ą l u d o w ą p l a ­ stycy. Do kategorii chybionych pomy­ słów zaliczyć też należy sposób w y ­ stawienia ceramiki umieszczonej na niskim p o d e ś c i e — p a r ę centyme­ t r ó w ponad p o d ł o g ą — otoczonym gęstym płotem białych drążków, skutkiem czego p i ę k n e w formie dzbanki i g a r n k i m o ż n a b y ł o o g l ą ­ d a ć t y l k o z góry, w d u ż y m skrócie, kiedy p r z y b i e r a j ą one k s z t a ł t p ł a ­ skich misek. S z c z e g ó l n y m nonsen­ sem było zastosowanie pod n i e k t ó r e eksponaty podsypki z rzecznych k a ­ mieni. Element ten słuszny np. przy ekspozycji n a r z ę d z i rolniczych nie miał żadnego uzasadnienia jako podstawa dla malowanych s k r z y ń czy tło dla t k a n i n projektowanych przez I W P . Ustawione na szarym ż w i r z e zabawki z niemalowanego drzewa b y ł y w ogóle p r a w i e nie­ widoczne. dem może być monumentalnie zakomponowane stoisko z tka­ ninami I n s t y t u t u Wzornictwa Prze­ m y s ł o w e g o , gdzie s p ł y w a j ą c e z w y ­ sokości kilkunastu m e t r ó w pasy p i ę k n i e drukowanych tkanin zostały brutalnie p r z e c i ę t e p o t ę ż n ą c z a r n ą poziomą b e l k ą , w s p a r t ą na podsta­ wach p r z y p o m i n a j ą c y c h ż y w o szkie­ lety d w ó c h metalowych szaf, „ ż r ą ­ cych" się zawzie.de swymi kancia­ stymi f o r m a m i z p r z e z i e r a j ą c y m i od tyłu słupami białych połyskliwych k o l u m n w s p i e r a j ą c y c h strop sali. W a d l i w y r o z k ł a d m a t e r i a ł u i nie­ u d a n ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą kompen­ s o w a ł w pewnej mierze d o s k o n a ł y na ogół d o b ó r e k s p o n a t ó w , choć i t u w poszukiwaniu w y s u b l i m o w a ­ nych s m a c z k ó w wprowadzono spo­ ro p r z e d m i o t ó w , k t ó r e ze s z t u k ą l u ­ d o w ą niewiele m a j ą w s p ó l n e g o , j a k np. p r o s t ą nie zdobioną p r a s ę do sera, drewniane w i d ł y itp. Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w doborze e k s p o n a t ó w widoczna b y ł a nato­ miast w gablocie z a w i e r a j ą c e j w y ­ dawnictwa z zakresu sztuki ludo­ wej, gdzie umieszczono k i l k a po­ zycji z u p e ł n i e z zagadnieniami pla­ styki nie z w i ą z a n y c h , jak praca o procesach czarownic w Lublinie czy o dziejach z b ó j n i c t w a na Ż y ­ wiecczyźnie, b r a k o w a ł o natomiast wydanych j u ż w ó w c z a s p u b l i k a c j i o l u d o w y m garncarstwie i w y c i ­ nankach. na b i a ł y m cokole kolumny pod r z e ź ­ bą), albo nieczytelne z powodu wadliwego umieszczenia (któż jest w stanie p r z e c z y t a ć pismo maszy­ nowe na kartce umieszczonej 10 cmv nad poziomem podłogi?) albo wresz­ cie z m i ę t e i pozawijane szpeciły eksponaty (tkanina). Lakoniczna z natury rzeczy t r e ś ć tych n a p i ­ sów nie zawsze odznaczała się na­ leżytą ścisłością. I tak np. N i k i f o r z K r y n i c y został obdarowany nie wiadomo z jakiej przyczyny i m i e ­ niem Jan, przy manekinie odzianym w b o j k o w s k ą „ c z a p y h ę " umieszczo­ no informacje, że jest t u „Ubiór m ę s k i z Ustrzyk Dolnych z X V I I I i X I X w i e k u " , co jest o tyle nie­ słuszne, że w Ustrzykach Dolnych, k t ó r e są miasteczkiem, nigdy t a k i c h s t r o j ó w nie noszono, zaś wspomnia­ ny u b i ó r pochodził z Ustrzyk G ó r ­ nych, z a p a d ł e j w s i g ó r a l s k i e j , gdzie u ż y w a n y b y ł do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j . Czy podobnych u c h y b i e ń nie z n a l a z ł o b y się w i ę c e j , trudno powiedzieć, gdyż nawet od recen­ zenta nie m o ż n a w y m a g a ć , by np. s t u d i o w a ł m e t r y k i o k a z ó w ceramiki czołgając się dla ich odczytania po podłodze. Pewne b r a k i s p o t y k a ł o się r ó w ­ nież w podpisach map. W jednej z gablot znalazła się np. mapa ba­ d a ń sztuki ludowej w Polsce (zgeneralizowana zresztą w ten sposób, że nie d a w a ł a ż a d n e g o pojęcia o ich istotnym nasileniu) z napisem „ B a ­ dania terenowe Sekcji Badania P l a ­ s t y k i Ludowej", ale czyjej sekcji? Przecież sekcja taka m o ż e istnieć z a r ó w n o przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, j a k i przy P T T K , czy kole n a u k o w y m k a ż d e j z k a ­ tedr etnografii. J e d n ą ze słabszych stron wystawy s t a n o w i ł y napisy objaśniające. M i a ­ ły one charakter d w o j a k i : jedne ob­ j a ś n i a ł y w s p o s ó b ogólny całą serię wystawionych p r z e d m i o t ó w (skut­ kiem w y k o ś l a w i e n i a koncepcji sce­ nariusza b r a k o w a ł o i m często pod­ budowy w ekspozycji); drugie — w typie muzealnej metryczki — za­ W i n n y m z n ó w miejscu pokazano Wspomniane t u p r z y k ł a d o w o spo­ w i e r a ł y k r ó t k ą i n f o r m a c j ę o przed­ m a p ę o ś r o d k ó w garncarskich nie soby ekspozycji złożyły się na to, miocie i b y ł y albo w ogóle n i e w i ­ p o d a j ą c w legendzie, przez j a k ą i n ­ że wystawa (szczególnie zaś sala doczne (biała karteczka naklejona s t y t u c j ę została ona wykonana, a ś r o d k o w a ) r o b i ł a w r a ż e n i e nieopi­ sanego chaosu, w k t ó r y m na plan pierwszy wybijała się gasząca wszystko biało-czarna obudowa. Sporo z a s t r z e ż e ń budził również sposób wystawienia czterech zespo­ ł ó w regionalnych m a j ą c y c h d a ć syn­ tetyczny obraz k u l t u r y Kurpiów, Ł o w i c z a n , Ś l ą z a k ó w i Podhalan; ze­ społy rozdzielono parawanikami p r z y p o m i n a j ą c y m i falistą b l a c h ę , co w całości t w o r z y ł o rodzaj pawilonu wznoszonego zazwyczaj dla celów bynajmniej niewystawowych. N i e ­ udana była również „fontanna" 7. w y r o b a m i C P L i A umieszczona w ostatniej sali. Zastosowane dla obniżenia sali sztuczne stropy w postaci niskich b a l d a c h i m ó w nie spełniły w r e z u l ­ tacie swej r o l i , gdyż p o d k r e ś l a ł y j e ­ dynie r o z d ź w i ę k m i ę d z y architek­ t u r ą sali a o b u d o w ą wystawy. Po­ nadto p s u ł y one n i e z b ę d n ą w pew­ nych wypadkach p e r s p e k t y w ę , k r a ­ j ą c np. poprzecznie o t w i e r a j ą c e w y ­ stawę malowidło przedstawiające gołębie lecące na tle p r z e c i ę t e g o t ę ­ czą nieba. Niejednokrotnie nawet dobre po­ m y s ł y były w rezultacie zepsute Hyc 2, Stoisko strojów, przez niepotrzebne dodatki. P r z y k ł a ­ 339 �przecież s p o r z ą d z e n i e takiej mapy jest p e w n y m osiągnięciem nauko­ w y m , z k t ó r e g o nie bardzo wypada k o r z y s t a ć w sposób anonimowy. W y t y k a j ą c liczne usterki, powo­ d u j ą c e , że w y s t a w a nie spełniła r o l i , k t ó r e j się po niej m o ż n a było spo­ dziewać, nie trzeba, z a p o m i n a ć r ó w ­ nież o elementach pozytywnych, a w i ę c np. o — p o d k r e ś l o n y m j u ż w y ż e j — d o s k o n a ł y m na ogół po­ ziomie e k s p o n a t ó w czy o udanej formie ekspozycji kurpiowskich wycinek. W całości jednak p r z e w a ż a ł y m o ­ menty ujemne ( n i e p o r z ą d e k w u k ł a ­ dzie, ahistoryczność, efekciarska ekspozycja nie licząca się z od­ biorcą), k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ta d u ż a impreza adresowana do sze­ rokich mas trafiła w p r ó ż n i ę . D y ­ daktyczny sens w y s t a w y zagubił się s k u t k i e m z l e k c e w a ż e n i a scena­ riusza przez r e a l i z a t o r ó w , z a ś nie­ w ł a ś c i w a oprawa plastyczna stwo­ r z y ł a s z t u c z n ą z a p o r ę m i ę d z y ekspo­ natem a z w i e d z a j ą c y m . J e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn, dla k t ó r y c h wystawa nie m o g ł a osiągnąć w y n i k u p o z v t w n ę g o , b y ł o wzajem­ ne zmaganie się d w ó c h sprzecznych ze sobą koncepcji, czego przy or­ ganizacji p r z y s z ł y c h w y s t a w nale­ żałoby j a k najstaranniej u n i k a ć . Plastycy w s p ó ł p r a c u j ą c y przy or­ ganizacji w y s t a w y m u s z ą p o g o d z i ć się z m y ś l ą , że poza ekspozycjami o charakterze ściśle artystycznym, Fotografował Stefan gdzie swoboda ich wypowiadania się plastycznego jest w zasadzie nie­ ograniczona, należy jednak podpo­ r z ą d k o w y w a ć się koncepcji scena­ rzysty a nie w a l c z y ć z n i ą w imię w ł a s n y c h — s ł u s z n y c h czy n i e s ł u s z ­ nych — założeń. Jak d ł u g o ten podstawowy po­ stulat nie zostanie p r z y j ę t y jako za­ sada, nie b ę d z i e m y m i e ć dobrych wystaw ani w zakresie sztuki l u d o ­ w e j , ani innych, gdyż, tak samo j a k w w y p a d k u omawianej t u w y s t a w y sztuki ludowej, sens ekspozycji b y w a zatracony przez n i e w ł a ś c i w ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą w ekspozycjach o cha­ rakterze p r z e m y s ł o w y m , h a n d l o w y m itp., o czym w i e l o k r o t n i e pisano j u ż przy r ó ż n y c h okazjach. Deptuszewski GŁOS W DYSKUSJI O W Y S T A W I E DZIESIĘCIOLECIA JADWIGA Sprzeczne oceny wystawy Dzie­ sięciolecia Sztuki L u d o w e j są odbi­ ciem nieporozumienia, k t ó r e t k w i ł o u samych podstaw j e j realizacji, są także odbiciem szeregu innych nie­ p o r o z u m i e ń , szerszych i bardziej ge­ neralnych, k t ó r e znalazły t u wyraz w dość charakterystycznym spięciu. Wystawa p o w s t a ł a w w y n i k u zde­ rzenia d w u całkowicie odmiennych koncepcji: scenarzysty i p l a s t y k ó w , co w rezultacie z a m ą c i ł o czytelność i k o n s e k w e n c j ę z a r ó w n o jednych, j a k i drugich założeń. B y w a tak zazwyczaj wtedy, kiedy zła jest nie t y l k o w s p ó ł p r a c a , ale i n i e w ł a ś c i w e .samo j e j rozumienie, kiedy stojąc na gruncie oczywistej zasady, że punktem wyjścia dla w y s t a w y jest scenariusz, oczekuje się, iż plastyk będzie całkowicie p o d p o r z ą d k o w a ­ n y m m u w y k o n a w c ą — i jedynie wykonawcą. Nie m o ż n a w y m a g a ć od artysty, aby b y ł n a r z ę d z i e m , skoro jest t w ó r c ą . Takie wymagania m a j ą co prawda swoją t r a d y c j ę , ale sięga ona okresu, gdy rolę plastyka spro­ wadzano do r o l i dekoratora. W s p ó ł ­ czesne wystawiennictwo natomiast zupełnie inaczej określa funkcje p l a ­ styka: jako czynnego w s p ó ł t w ó r c y wystawy, w s p ó ł t w ó r c y koncepcji, a więc t a k ż e — w s p ó ł t w ó r c y sce­ nariusza. Daje to jednak pozytywne rezultaty t y l k o w t y m w y p a d k u , gdy intencje w s p ó ł t w ó r c ó w s ą zgod­ ne, gdy łączy ich w s p ó l n a postawa. Nie m o ż n a w i ę c z a p r a s z a ć p l a ­ styka do w s p ó ł p r a c y t y l k o dlatego, że jest on d o b r y m a r t y s t ą , nie licząc się jednocześnie z t y m , co s o b ą re­ prezentuje, j a k ą ma p o s t a w ę a r t y ­ styczną. Co w i ę c e j — należy b r a ć pod u w a g ę , że i m silniejsza jest 340 i n d y w i d u a l n o ś ć plastyka, t y m w i ę k ­ sza będzie jego rola w ustalaniu w s p ó l n e j koncepcji wystawy. J e ś l i się chce m i e ć deski na p ó ł k i — w z y w a się stolarza. Jeżeli p r z y j ­ muje się założenie, że scenarzysta decyduje o w s z y s t k i m i t y l k o on ustala kolejność e k s p o n a t ó w i ich u k ł a d w przestrzeni wystawowej — to potrzebny jest raczej tapicerdekorator niż plastyk*. J e ż e l i za­ mierzano zorganizować wystawę sztuki ludowej na zasadzie sce­ nariusza, k t ó r y b u d z i ł najżywszy sprzeciw p l a s t y k ó w , p o w o ł a n y c h do jego realizacji — nie m o ż n a się d z i ­ wić, że u s i ł o w a l i o n i w ramach tego scenariusza z b u d o w a ć s w o j ą , o d ­ m i e n n ą k o n c e p c j ę . Ostatecznie, jeśli się jest a r t y s t ą i ma swoje o k r e ś ­ lone d ą ż e n i a , to się je realizuje często niezależnie od w a r u n k ó w . I trudno ż ą d a ć od t w ó r c z e g o p l a ­ styka, aby b y ł „grzeczny". ' M o ż n a natomiast ż ą d a ć od tych, k t ó r z y ustalali zespół o r g a n i z a t o r ó w wystawy, aby umieli w ł a ś c i w i e do­ b r a ć ludzi, aby do jednego wozu nie z a p r z ę g a n o — j a k w bajce K r y ­ lowa — szczupaka i ptaka. Jeżeli powierzono scenariusz tak w y t r a w n e m u znawcy sztuki l u d o ­ wej i p r o b l e m ó w muzealniczych j a k prof. T. Seweryn, to wiadomo było, j a k ą k o n c e p c j ę m o ż e on reprezen­ t o w a ć : n a l e ż a ł o raczej zapropono­ w a ć m u , aby d o b r a ł sobie odpo­ wiedniego w y k o n a w c ę tej koncepcji. Jeżeli jednak r ó w n o c z e ś n i e s t r o n ę * Oczywiście założenie takie nie wy­ daje mi się słuszne w swej zasadzie, ale w szczególnych wypadkach — do których zaliczę m.in. kompetencje artystyczne sce­ narzysty — jest ono dopuszczalne. JARNUSZKIEWICZ p l a s t y c z n ą w y s t a w y oddano w r ę c e artystów o tak określonej i n d y w i ­ dualności t w ó r c z e j j a k prof. J. S o ł tan i prof. O. Hansen, to trzeba się b y ł o liczyć z t y m , że m a j ą oni s w o j ą k o n c e p c j ę w y s t a w y sztuki ludowej, k o n c e p c j ę i n a e r e s u j ą c ą i logicznie w y n i k a j ą c ą z k i e r u n k u ich m y ś l e n i a artystycznego, z k t ó r e j na pewno nie m i e l i powodu rezyg­ n o w a ć . Zwłaszcza, że i s t n i a ł y p o d ­ stawy, aby u w a ż a ć ją za słuszną. Sztuka ludowa jest zjawiskiem t a k wielostronnym, że m o ż n a , a na­ wet należy, b a d a ć j ą i p o k a z y w a ć w r ó ż n y c h aspektach; k a ż d y m o ż e być r ó w n i e s ł u s z n y i i n t e r e s u j ą c y , m o ż n a jedynie z a s t a n a w i a ć się nad przydatnością jego dla k o n k r e t ­ nego celu. Toteż o d m i e n n o ś ć k o n ­ cepcji p l a s t y k ó w nie p r z e k r e ś l a ł a wartości scenariusza budowanego przez etnografa, po prostu chodziło t u o dwa spojrzenia z r ó ż n y c h p u n k t ó w na to samo zjawisko. Jed­ na racja nie w y k l u c z a ł a drugiej — k a ż d a m i a ł a szereg a t u t ó w po swo­ jej stronie. Prof. Seweryn, jako autor sce­ nariusza, k i e r u j ą c się w z g l ę d a m i dydaktycznymi p r a g n ą ł u k a z a ć ob­ raz sztuki ludowej w czytelnie zor­ ganizowanej całości, k t ó r a by u j a w ­ n i a ł a ciągi rozwojowe poszczegól­ nych g a t u n k ó w . D ą ż e n i a te, adre­ sowane do najszerszego k r ę g u o d ­ biorców, k t ó r y c h t ł u m y p r z e w i j a j ą się przez P a ł a c K u l t u r y , miały szczególnie istotny sens w Warsza­ wie, gdzie odczuwa się d o t k l i w i e brak muzeum sztuki ludowej. {Mło­ ciny— s ą daleko, w stanie r u i n y , częst© w ogóle n i e d o s t ę p n e dla p u ­ bliczności). Wystawa Dziesięciolecia dawała więc niecodzienną możność � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd4df1795793840e4552feffc8068e6.pdf 2ead4d636e61c773f8b9cc81ab011b99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3662 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.59-60 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM ZOFIA Staraniem dzie Referatu Narodowej w KulUiry przy Wysokiem Powiatowej Mazowieckiem zorganizowana w początku października kursowa mująca wystawa sztuki i rękodzieła eksponaty z dwóch zowieckie i Bielsk Ra­ została 1952 r. p o k o n ­ ludowego, powiatów: obej­ Wysokie Ma­ Podlaski. G ł ó w n ą część w y s t a w y s t a n o w i ! d z i a ł t k a n i n , na ry złożyły się wyroby wełniane i lniane oraz któ­ części s t r o j u l u d o w e g o . W ś r ó d t k a n i n w y s u w a ł y się na pierw­ szy p l a n m a t e r i a ł y d e k o r a c y j n e , p r z e t y k a n e , t y p u tzw- „radziuszek", cał­ kowicie zazwyczaj z lnu, z dwukolorowe, wykonane i bawełny, lub z l n u i w e ł n y . W s z y s t k i e te t k a n i n y m i a ł y w z o r y wełny, bądź z lnu geo­ metryczne, ułożone z drobnych k w a d r a t ó w k ą t ó w , z b u d o w a n e na czy zasadzie s z a c h o w n i c y prosto­ lub prze­ CIEŚLA - REINFUSSOWA m : w pasie c z a r n y m a k s a m i t e m ; s p ó d n i c a na w kratkę lub, rzadziej, w w ą z i u t k i e lub koron­ ka. P o k a z a n o r ó w n i e ż , j a k o u z u p e ł n i e n i e s t r o j u , p r ą ż k i , ozdobiona u d o ł u czepki noszone dawniej głęboko na przez uszy, b y ł y nego m a t e r i a ł u bione b y ł y czarną krepinką mężatki. wykonane bawełnianego, wąziutką Czepki, białą ryżką pojedynczo l u b p o d w ó j n i e , gufrowaną. czasem n a w e t potrójnie. z samodziałowego płótna, kobiecych z a r ó w n o kro.,em j a k i męskich, i zdobnictwem b y ł y na gorsie, p r z y r a m i o n a c h i na mankietach lub Hafty by­ wlekane, o wzorach geometrycznych, były żeberek. Zestawienia kolorystyczne tkanin dekoracyjnych ły d o ś ć r ó ż n o r o d n e , n p . b i a ł y z n i e b i e s k i m l u b nym, czerwony z zielonym, nym zielo­ niebieski z ciemnoczerwo­ itp. Bardzo często stosowano p o ł ą c z e n i e l n u lonego z s z a r y m . W tej g r u p i e t k a n i n wyróżnił narzutę (100 x 170 rach z ł o t a w o ż ó ł t y m Lubę Onufnik nież t k a n i n y bie­ konkursowy w kolo­ i głębokiego brązu, zrobioną przez z Hołodów Obok dekoracyjnych, cm) sąd (pow. utrzymaną Bielsk ręczniki, bielizna rów­ stołowa i p o ś c i e l o w a , oraz m a t e r i a ł y u b r a n i o w e . W y k o n a n e byly p r z e w a ż n i e splotem płótna lub r z ą d k o w y m . bielizny stołowej kane. Bielizna zdarzały pościelowa tkana była s i ę na one Wśród s i ę czasem t k a n i n y kę, p o w s t a ł ą z k r z y ż u j ą c y c h przety­ w drobną b i a ł y m tle krat­ czerwo­ nych lub niebieskich nici osnowy i w ą t k u . Z materiałów tzw. przewlekanym". u b r a n i o w y c h pokazano jedynie dwubarwną i zielonym maitość kolorów, Podobne się k i i k a ubiorów ludowych kompletów strojów na kratkę np. lub czerwonym wystawie kobiecych z d o ł a n o w y s z u k a ć w terenie), p r z e w a ż n i e ze wsi Holodv własność (pow. Michała Bielsk w na kobiecego s k ł a d a ł się: k r ó t k i wami, z fabrycznego wykonany buraczkowym czy czarnym, naprzodzie, kieszeniach znalazło (męskich Na kaftan prze­ jak występuje motywów większa geometrycznych roślinne. na koszulach zdobily również ręczników. Oprócz haftów występują one na terenie obu k o r o n k i s z y d e ł k o w e , u ż y w a n e g ł ó w n i e do brzegów ręczników powiatów wykończania i o b r u s ó w , oraz w y r o b y siatkowe — serwety i f i r a n k i , w i ą z a n e z l n i a n y c h nic i wyszy­ wane w różne wzory g r u b ą n i t k ą b a w e ł n i a n ą . Za roby siatkowe w y r ó ż n i o n a na Choińska z została Lizanowej w na konkursie pow. wy­ Jani­ Wysokie Mazo­ wieckie. Z innych działów zdobnictwa ludowego pokazano wykonane przez L u c y n ę z S i e m i a t y c z i K a z i m i e r z a N i e r o d ę ze w pow. Bielsk Podlaski. •rowości pisanki wskutek czego n i e Pochodzące zostały na dzieliły na s i ę na kresce, umiano później dokładni:.' woskową, o wzorze użyciu i m a n k i e t a c h , oraz nad faidka- pisankach z grupy pierwszej, z grubych pisa­ i p r z e c i n k ó w , r o b i o n y c h p r z y p o m o c y g ł ó w k i od s z p i l k i . W złożonym opartym lejkowatego ręka­ kolorze wzorze określić techniką z długimi rozcięcia o miej- zmieszane, ka, w drugą przy Rudka stroju wzdłuż i dwie grupy: jedną powstałym wsi z obydwu wystawie ich a u t o r s t w a . P i s a n k i , w y k o n a n e na Arcichow- komplet sukienka obszyty nie pochodzących Podlaski): stanowią Kuderskiego. wzory hafty węższe boki płaskim oprócz spotyka się t a k ż e tkani­ granatowym. Spośród i utrzymane wy­ ską tle krzyżykowe roz­ ściegiem ważnie kolorze p o m a r a ń c z o w y m był krzyżykowym konanych wystawie pisanki tkane w haf­ biały wykonany w kolorach czerwonym i czarnym. Wśród haftów n y l n i a n e n a z a p a s k i i s p ó d n i c e k o b i e c e . B y l y to p r z e ­ materiały Haft Podlaski). z n a l a z ł y się na w y s t a w i e użytkowe, jak wy­ r a ź n i e do u b i o r ó w r u s k i c h . N i e k t ó r e k o s z u l e o z d o b i o n e zaś płaskim, ziomych które nawiązywały ściegiem płaskim, kolorowy z ozdo­ naszytą Obok k o m p l e t ó w stroju w y s t a w i o n o też k i l k a koszul po­ się czerwo­ twarzy zwykle układającym zachodzące z kupnego a wokół tem b i a ł y m lub k o l o r o w y m . o motywie za­ paska t y b e t o w a g ł a d k a l u b l n i a n a w k o l o r o w e d r o b n e n i k a j ą c y c h się k r ę g ó w . W z d ł u ż b o k ó w dłuższych biegła bordiura lniana, tka­ paseczki; kropek nawiązujących do pisanek zachodniopodlaskich, w y s t ę p o w a ł południkowy lub. którym częściej, siatkowy podział bryły, w po- 59 �Ryc. 1. Pisanki wykonane wierzchnia jajka ilość t r ó j k ą t ó w przy d z i e l i ł a s i ę na pomocy pisaka większą lub lejkowatego. mniejszą sferycznych. Pola uzyskane z p o d z i a ł u Powiat nej, jak nie Podlaski)'. n y m p i s a n k i te p r z e d s t a w i a ł y względem kolorystycz­ się dość bogato. O p r ó c z dwukolorowych ( b i a ł y w z ó r na b a r w n y m tle), na wy­ stawie znalazły się r ó w n i e ż okazy o wzorze t r ó j - lub czterokolorowym. Całość znania kompozycji stowskie. P o d s t a w o w y m i dość zdobniczym: w tej grupie b y ł y rozety złożone z p r z e c i n k ó w i kropek, wzorami po­ ł o w y rozet, w a c h l a r z e l u b w i e ń c e . W k o m p o z y c j i obydwa pas, bryle podkreślone bieguny. Przestrzeń obiegający wypukłości, lub medalionowym. jajko dwa były przede między nimi wypełniał (biały wykonany Wzory bardziej skomplikowane wzór na tle brązowym, woskiem barwionym brązowo, drzewie niedźwiedzie, miały two­ kilku ubiorami i kilkuna­ rzeźbione w y k o n a n e przez J ó z e f a zorga­ rozpo­ artystyczny nie rzeczywistości dający który ludności miejscowościach, tkactwa, i że został zebra­ to sposób w tym który tam pod dość tym względem Ekspozycja Jan­ wystawy, uwarunkowana ciasnotą dzonych m a t e r i a ł ó w . Stłoczonych p r z e d m i o t ó w nie za­ opatrzono w Na określono, objaśnienia zaś czy t w ó r c ó w czy ani napisy umieszczonych podane do przy nazwiska orientacyjne. eksponatach odnoszą się uży­ ły t r u d n o ś c i a m i k o m u n i k a c y j n y m i , przez o d d z i a ł miejscowości CPLiA w Siemiatyczach, Mystki-Rzym w pow. wykonane Wysokie Ma­ nie wy­ P e w n e u s t e r k i w y s t a w y nie w y n i k n ę ł y j e d n a k z w i ­ metryk, w do właścicieli. zowieckie), k i l k a glinianych nadesła­ loka­ l u , n i e u ł a t w i a ł a z w i e d z a j ą c y m k o r z y s t a n i a ze z g r o m a ­ n y o r g a n i z a t o r ó w . C z ę ś c i o w o s p o w o d o w a n e one ne stano­ ośrodek). Ma­ t y c h do d e k o r a c j i , ' w y r o b y p l e c i o n e z w i k l i n y , dwu- powszechnie Wysokie bez pojęcia terenie. najobszerniejszy, kowskiego (wieś Dąbrowa-Dzięciel, pow. naczyń miał zamiesz­ dostatecznego mimo wyrabianych Brańsku, metrykach reliefu. ilością tkanin, pokazu dokładniejszego wrażenie bez wy­ dwu- czerwonym białej skorupie jajka dział osnowowych, wił w a ż n y s t u p i s a n k a m i , z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e d w a w Również im. in. w układzie Bielsk m i a ł w ekspozycji d u ż e l u k i , jak np. b r a k t k a n i n największej rzący rodzaj w y p u k ł e g o Poza d u ż ą przypadkowy, w ośrodkowe 15 pow. terenu. Materiał, powiaty, w w Burchard. itp., w y k o n a n e Krzywa, o r z e c z y w i s t y m stanie sztuki l u d o w e j na poprzecznie w z d ł u ż czarnym). D w i e z nich na wzór dwa motywy s t ę p u j ą t u r z a d k o . P i s a n k i tej g r u p y b y ł y na ogól kolorowe orna­ wszystkim sprawiała pośpiechu, dorobek zaledwie P. grzebień (wieś i wysondowania kującej ny na w reprezentować Druga grupa pisanek, z a r ó w n o w ogólnej na Juszczuka wystawy nizowanego jak i w doborze m o t y w ó w , p r z y p o m i n a ł a p i s a n k i a u g u ­ mentu Jerzego Rys. ze s ł o m y p r a s o w a n e j i b a r w i o ­ kasetki, futerały przez r o ś l i n n y m i . Pod Podlaski. zowieckie, oraz w y r o b y w y p e ł n i o n e b y ł y najczęściej zaznaczonymi schematycz­ motywami Bielsk zosta­ częściowo zaś tym. ż e l u d n o ś ć o b u p o w i a t ó w , s p o t y k a j ą c s i ę z tego r o d z a ­ ju a k c j ą po raz p i e r w s z y , nie nierskich w y s i ł k ó w poparła organizatorów. należycie pi®- �W Y S T A W A „ T K A C T W O ŚWIĘTOKRZYSKIE" W K I E L C A C H MARIA Wystawa Kultury salach Muzeum Komisja sko kielecka, Świętokrzyskiego eliminacyjna 60 e k s p o n a t ó w 23 z a p a s k i , strojów zorganizowana przez Wydział i Sztuki Prezydium W R N , otwarta została wypożyczonych kobiecych w trzech wystawę z terenu, ny Materiał salach. U w e j ś ć bli­ w tym Wystawione w sąsiedniej dzą wsie: Mirzec, Zbijów, jed­ jak do sal np. zapaski z znaj­ Dymin. mirzeckiego z całym strojem Eksponaty j e d y n i e do w y r o b ó w opoczyńskiego nianka" gdyż dostarczonych metryczki ,,CPLiA nie w y j a ś n i a ł y w miejsce wypadku przez lub produkcji tkaniny Opoczy­ cechą tkanin, chałupniczej niekoniecznie Spółdzielni. Ponadto dobór żenie, że c h a r a k t e r y s t y c z n ą pokrywa eksponatów niesłuszne t k a n i n tego przede w s z y s t k i m szerokie się Spółdzielnię Spółdzielnia był tu niezbyt szczęśliwy, w y w o ł u j ą c ka jest mi- „Opoczynianka". n a l e ż y c i e pochodzenia skupu pochodzenia się z s i e d z i b ą — ograniczały Przemysłu Ludowego i Artystycznego Lakoniczne druga świętokrzyskiego. ośrodka Nie- tkaniny z ośrodka w trzecia — wcho­ Jagodne. również ośrodka rzeckiego, Trębowiec, nak części zapaska opoczyńskiego, pocho­ ekspozycyjny oraz d o w a ł y s i ę n a p i s y w y j a ś n i a j ą c e , ż e p i e r w s z a sala o b e j ­ ośrodka sali okazy t k a c t w a dzące z ośrodka mirzeckiego (w którego zasięg muje tkactwo magazy­ CPLiA. m i r ó w ) b y ł y bardziej r ó ż n o r o d n e . Z n a l a z ł y się t u szereg k r a j e k i męskich. nieczne b y ł o b y w t y m w y p a d k u w y j ś c i e poza 11.XII.1952. w y t y p o w a ł a na 19 „ d y w a n ó w " , rozmieszczono dnia w PRZEŻDZIECKA wra­ białe świętokrzyskiego, Masłowa i Krajna. reprezentowała prążki jedynie poprzeczne, czarna pokazana kobiecym. Prawdopodobnie terenu można też zaliczyć drugą zapaskę, szczyn. P o n a d t o p o k a z a n o szereg w ą s k i c h wraz do ze tego Świer- krajek (1.5 — 2,5 cm) w p o d ł u ż n e , p r z e w a ż n i e d r o b n e p a s k i w k o ­ lorach: nym, zielonym, różowym, pomarańczowym, fioletowym, żółtym, czerwo­ niebieskim, brązowym i czarnym — pochodzących z Jasieńca i w podobnych k o l o r a c h , ale z p r z e w a g ą c i e m n y c h , ze Z b i j o w a go. S i e d e m , dywanów" z ośrodka k u miejsca z n a l a z ł o się w sali t k a c t w a go. B y ł y to „ d y w a n y " pasiaste p o c h o d z ą c e pujących miejscowości: Mirzec Poduchowny, bra­ z nastę­ Trembo- w y ż ó ł t o - p o m a r a ń c z o w e j , k t ó r a w y s t ę p u j e jako tło we wiec (gm. Mirzec) wszystkich n y " te, z s z y w a n e z d w ó c h p ł a t ó w , t k a n e s ą p r z e w a ż n i e nej, pokazanych utrzymanej i dominuje jako w kolorach kraciakach. .,łowicki", czyńskich pod w zapaskach wpływem wiśniowym Kolor rozpowszechnił dopiero w (z w y j ą t k i e m okresie i czarnym) żółto-pomarańczowy. się w tkaninach międzywojennym, mody łowickiej jed­ pojawiają opo­ splotem wełną na ( g m . Solec). lnianej „Dywa­ osnowie. Po­ dzielić je m o ż n a na 3 g r u p y : 1) P r o s t e p a s i a k i d w u . i t r z y k o l o r o w e , o p a s a c h kiedy się w rządkowym Solecka z świętokrzyskie­ bar­ i Wola Duże­ mirzeckiego ośrod­ zastosowanie Zapaski nej szerokości 5—8 cm w kolorach rów­ czerwonym Opo- i czarnym lub czerwonym, zielonym i granatowym, c z y ń s k i e m b a r w y jaśniejsze, bardziej jaskrawe, a pola p o c h o d z ą c e z W o l i S o l e c k i e j ( L a s o t a , u r . w 1893 г.), pasów rozszerzają Mirca się. N a p r z e ł o m i e w i e k ó w XIX/XX pasiaki o p o c z y ń s k i e b y ł y m n i e j b a r w n e , tło m i a ł y prze­ ważnie kami „pąsowe" (cynober), lub bogatszymi rów, które jednak pokryte pasami drobnymi o większej b y ł y ciemniejsze prąż­ ilości 2) P a s i a k i kolo­ od obecnych, bar­ ciemnych. W ś r ó d pokazanych z kolorów tkanin przeważają (Anna Kreczar. Kossowska) ur. w czerwono-czarne, nej Mirzec i Trembowiec (Łucja Dzik, ur. w 1920 г . ) . pro­ — czarno-biały przepasaną plecionym pomarańczowym w pasem podłużne kraciaki. sukmanę wełnianym pasy męską, w wie materiałów ubraniowych, kolorze tkanych w szerokości, oraz szeregu splotem rządkowym przez W i k t o r i ę natowej wełny Granatowe wysta­ z b i a ł e g o l n u i czar­ z 1913 r „ w y ­ S o b o ń z b i a ł e g o l n u i gra­ splotem rządkowym odwracanym. p a s y szersze p o d z i e l o n e s ą t u wiązkami z ł o ż o n y m i z w ą s k i c h (1/2 c m ) p a s k ó w b i a ł y c h i g r a ­ delikatną k r a t k ę o d w u k o l o r o w e j osnowie u ł o ż o n e j w pasy nej konany zielono-fioletowe, oraz d w a stroje kobiece. N i e u w z g l ę d n i o n o na , z 1902 г., t k a n y p r z e z R o z a l i ę K u ­ nej w e ł n y . D r u g i — , , m o d r o " - b i a ł y opoczyńską miej­ Kossowska) 3) S t a r e „ d y w a n y " — p a s i a k i z W o l i S o l e c k i e j . J e d e n ny" przetykane wystawiono kompozycyj­ (Anna charską Ponadto Trem- i piaskowej, z Poduchowny ste p a s i a k i . Z i n n y c h z n a l a z ł y s i ę t u j e d y n i e 2 „ d y w a ­ ,,w k o z i o ł k i " i 2 n a r z u t y — i 1930 г.). wzbogacone lub żółto-pomarańczowej scowości: s t ę p o w a ł y t u również pasiaki dwukolorowe, pochodzą­ części p o w i a t u , zestawione (Józef nie i k o l o r y s t y c z n i e w ą s k i m i p a s m a m i b a r w y zielo­ dziej s t o n o w a n e i u ł o ż o n e raczej w d r o b n e p r ą ż k i . W y ­ ce ze w s c h o d n i e j Poduchownego bowca n a t o w y c h p r ą ż k ó w na rów­ Tkactwo ośrodka 1 lub 2 nitki. świętokrzyskiego reprezentowane innych tkanin. Byłoby b y ł o p r z e z 11 zapasek z m i e j s c o w o ś c i : M a s ł ó w , B i e l i n y , n i e w ą t p l i w i e bardziej celowe, zamiast siedmiu prawie Krajno. identycznych zapasek na tle dać przegląd o k a z ó w bardziej żółto-pomarańczowym. różnorodny pod wzglę­ dzielni nym czyńskiego w rozwoju historycznym; oczywiście ko­ i Łączna oraz przez 4 t k a n i n y Ludowego i Artystycznego Spół­ w Bo­ dzentynie — wszystkie w drobne p r ą ż k i czarne o r ó ż ­ d e m t e c h n i c z n y m i i l u s t r u j ą c y c h d o r o b e k t k a c t w a opo­ w Dyminy Przemysłu rytmie, szerokie na czerwonym kra.jki (3—4,5 tle. Zapaski wszyte cm). Szereg t a k i c h były krajek 61 �w drobne podłużne prążki bieskie, żółte, czerwone, łe i szare), p o c h o d z ą c y c h w oddzielnej Wystawa barwne (granatowe, ze w s i B i e l i n y , materiału ską Kubsuwską z Mirca z Woli na c e l u d o k o n a n i e prze­ oraz w y t y p o w a ­ w a r t o ś c i o w y c h , ze w z g l ę d u częściowo tylko spełniła na swoje za­ Ekspozycja w y s t a w y p r o s t a , bez o p r a w y ( . . d y w a n y " na ś c i a n a c h , zapaski na co w stojakach), nego rezultacie przemieszania ..dywany" f Sąd konkursow y przyzna! Anieli Karyś i Katarzynie następujące nagrody: Woś (Dyminy), Anieli M c h - la ( M a s ł ó w ) , Ł u c j i D z i k ( T r e m b o w i e c ) . Ponadto sterstwo Kultury i Sztuki zakupiło tkaniny Mini. wykonane Kuchar­ plastycznej, przez j e d n a k o w y u k ł a d mirzeckie, wobec eksponatów i stroje w z d ł u ż doprowadziło wystawionych nach sali o b e j m u j ą c e j danie. oraz l i o z a l i ę Soleckiej. trochę monotonna kielecka, m a j ą c a nie o k a z ó w najbardziej przez A n n ę umeszczono gablotce. g l ą d u t k a c t w a l u d o w e g o tego terenu dobór nie­ zielone, b r ą z o w e , czarne, bia­ tkanin. braku ścian do I miejsca pew­ tak np. na ścia­ tkactwo mirzeckie. znalazły się w sali n a s t ę p n e j , w s k u t e k z a ś m a ł e j ilości zapasek m i rzeckich umieszczono w ś r ó d nich skie. N i e o d p o w i e d n i e w y d a j e mentu dekoracyjnego zapaski świętokrzy­ się też użycie juko krzeseł ele­ stylowych. VII P O W O J E N N Y KONKURS SZOPKI K R A K O W S K I E J ZOFIA W d n i u 23 g r u d n i a 1952 r. o d b y ł s i ę s i ó d m y p o nie k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z ą ganizowany, jak w latach woj­ szopkę krakowską, ubiegłych, zor­ przez Muzeum D o k o n k u r s u z g ł o s z o n o 29 szopek ( w r o k u ubiegłym Historyczne Miasta K r a k o w a . — 34). lub Przeważały dwupiętrowe; szopki średniej większość wielkości, stanowiły gotyckie, ś r o d k o w e małych — kilka ostrosłupowymi P o z i o m szopek nim, która zaś — ( k o p u ł y ) . W m a ł y c h szopkach są d a s z k a m i jak w Nie znalazła się ani odbiegałaby Całość formą od sprawiała przeważnie gotyckie wieże lub nakryte stożkowatymi. był. podobnie wyrównany. kowskiej. lub jedno trzy wieżowe, d w u w i e ż o w y c h . W i e ż e b o c z n e szopek m a j ą barokowe Dudzika, roku wrażenie szopka, szopki pewnej kra­ mono­ wypełniona (tutaj który w Floriańskiej jest porcje i logikę również wypełnił połączonych i Barbakanu, za GŁOWA z Sukiennie przykładem z konkursu wieżami dolną z motywem Morys poszedł szopce między Wnękę skomponowaną 1951 t y m samym Morys Z. wypełnił mo­ konstrukcją motywów Bramy co. ze w z g l ę d u n a i c h p r o ­ konstrukcji całości, stanowi niewątpli­ w i e b ł ą d . Z tego r o d z a j u b ł ę d a m i s p o t y k a m y s i ę u M o rysa n i e po raz p i e r w s z y . W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć szopkę stradzie poprzed­ jedna tradycyjnej tywem). z konkursu w roku 1949. w której na Morysa zbyt balustradami sprawia jego balu­ pierwszego p i ę t r a umieścił j a k o d e k o r a c j ę w e t k ę zamku i katedry w a w e l s k i e j . W ostatniej tonii. silnie zaznaczony został syl­ szopce wysrebrzonymi p o z i o m y p o d z i a ł b u d y n k u , w s k u t e k czego ona w r a ż e n i e płaskiej. D r u g ą z d w ó c h pierwszych nagród otrzymał, jak już Dwie pierwsze Aleksander roku nimi przestrzeń kilka było pięciowieżowych. a wśród zakończenia między krakowskich BARBARA Kudłek nagrody i zdobywca poprzednim, W a c ł a w Szopka na konkursie pierwszej otrzymali nagrody w Morys. W a c ł a w a M o r y s a ( r y c . 1), ś r e d n i e j wspomniałam, Aleksander Kudłek. Szopka i r y c . 4), k t ó r ą zaliczyć m o ż n a raczej do ś r e d n i c h , jego ma trzy w i e ż e z z a k o ń c z e n i a m i g o t y c k i m i , z t y m , że d w i e wielkości, d w u p i ę t r o w a , ma trzy w i e ż e barokowe, p r z e s t r z e ń zaś w i e ż e boczne p o k r y t e s ą s t o ż k o w a t y m i daszkami, ża środkowa zaś wzorowana jest na gotyckiej wie­ wieży �Kościoła Mariackiego w Krakowie. Przestrzeń między wieżami wypełnia gotyckim dachem ze s t e r c z y n a m i . trzy wycięcia. wybiega lej w n ę k i K u d l e k letniego: p o s t a ć czerwone półkoliście robotnika na pełnia draperia, ozdobiona cinankami, tło oświetlone tyłu. dają z sąd on z bardzo szopka na Mariackiego, pionowych model odrzucił, rurki, efek'. kolo­ wielki postęp od 1950 Ryc. 4. Szopka Ryc. 5. Szopka — wieżami tradycyjnej wartości szopki kra­ Gotfryd, Jan Parter i piętro s p r a w i a j ą kimi dwupiętrowa, pięcio- kurs nie konkursach- w kolorze, p o k r y t a srebrnym również zdobywcy Szopka I ziomie. ją skiego. trzech Szopka Feliksa wa, o p i ę c i u kończeniu Szopka M o l e n d y jest wieżach gotyckim, sprawia względem piąta, Dońca z dwiema gotyckimi kończeniu pod jak (ryc. barokowa). tak jest wnęki, podparte dwoma wrażenie lekkiej fila­ i jest kolorystycznym. Zarówno zamiast staniolu, szopek z p o c z ą t k u Z pozostałych nawiązuje okresu na ona do kon­ I I I n a g r o d a ( r y c . 3). m a ł a . piętrowa, wieżyczkach kami pięciu ostrosłupowymi. mieszczona jest Między galeryjka, trzy w i e ż e ś r o d k o w e . W n ę k a tal z trójkątnym po b o k a c h wie kowatymi daszkami. usą kolumnami; Całość Władysława o podsta­ ku przodowi, nakryte rach ciemnych, z p r z e w a g ą Szopka dasz­ bocznymi się dwie p r z y b u d ó w k i wysunięte utrzymana jest stoż­ w ( r y c . 5). przeznaczony również nawet mie, nagrodzona stopniu do w y s t a w i o n e j w r o k u p o p r z e d n i m . J e s t ona fakt, traciło piętrze znajduje się kim; ściany parteru szereg stary m u r okien poszerzają gwiazda. wyklejone są sta­ z cegieł. Na że do Nadzieje, W ku­ bajek dla ostatnim kon­ m o d e l u szopki, k t ó r y nadawał mywane nie się do obecnie Odrodzenie i dalszy w punktu by, tego for­ szczytowego, nie k t ó r e od p a r u szopkarzy krakowskie obrzędową jedynie żadnych tradycyjnej rozwoju. wyjałowienia, szopkarstwo jest podejmują tkwią twórczości swą pierwotną dawno funkc.,ę przez lat krakowskich, i j u ż za­ podtrzy­ doroczne kon­ kursy. jest jedynie w ciem, przystosowania głoby nastąpić i niolem, w sposób naśladujący zawodzą. możliwości P r z y c z y n ą pewnego wyższej, piętra specjal­ teatrzyk wystawiania szopkarze doszedłszy obserwuje. się w do g r a n i a ośmiopromienna Kudłeka. się. się w przeróbkach, niestety, która, s z o p k i na jest przez przedstawień. dwupię­ i pierwszego do razie po p e w n y c h trowa, o pięciu w i e ż a c h gotyckich; na ś r o d k o w e j , naj­ umieszczona na daje j u ż w i ę k s z y c h jest gór­ bardzo liliowym. zatrzymał przeobrazi kursie nie b y ł o ani jednego żliwy r ó w n i e ż I I I n a g r o d ą , jest z b l i ż o n a w p e w n y m Ściany parteru gdyby kiełkowy, kolo­ fioletu i srebra. Turskiego jak krakowska p r ó b w t y m k i e r u n k u , lecz poprowadzone podpartym szopki o •— rozwiązań. ż e szopka dzieci, częścią ż a d n y c h n o w y c h p o m y s ł ó w , ani nie i n t e r e s u j ą c y c h Rozwój środkowa ozdobiony kolorze po­ mniejszych ozdobioną prosty, mdłym szopka na p a r t e r z e p o s i a d a p o r ­ szczytem, znajdują trójkątnej, wieżami w szopek gotyckie, z bogato całkiem rodzaju jedno­ do boczne starych zakończonych a z niej parter, pa­ na znacznie n i ż s z y m V I I k o n k u r s , poza s z o p k ą w y k o n a n ą Wciąż, zasługuje Zygmunta Ludwika. o pa­ (dwie słabo, utrzymany międzywojennego. wyróżnienie stanowi nie p r z y n i ó s ł ustawione s t r u k c j ą , j a k i przez z a s t o s o w a n i e r ó ż n o k o l o r o w y c h pierów ną pod dwupiętrowa, wypełniają wieżach była można barokowa). Kontrast b o c z n y m i i t r z e c i ą o za­ szopka s p r a w i a względem — o za­ i kolorystycznym. 2) Środek coraz m n i e j s z e trzypiętro­ (cztery przeładowanej, wieżami barokowym. rami. Na ogół dobra środkowa wrażenie Jana dość duża, wysokości architektonicznym Szopka piętrowo równej Zaliczyć i I I nagrody kon­ Dudzika, z wystawio­ ezenkierowskiej, Krup­ i Zdzisława jego, w p o r ó w n a n i u roku. J. bar­ poprzednich ną w poprzednim książce ciężkie i nie w s t a n i o l e m . Jest p r a w i e ś c i s ł ą k o p i ą z n a n e j s z o p k i t z w . w wrażenie w s t a w i a j ą c y c h swe szopki na zabrakło barokowa), publikowanej Reinfuss wieżami. rokrotnego mdła Turski. R. dzo w i ą ż ą s i ę z u m i e s z c z o n y m i n a d n i m i n i e c i o m a l e k ­ w i e ż o w a ( d w i e w i e ż e b o c z n e •— g o t y c k i e , ś r o d k o w a — dość Kudlek. Władysław szopkę artystycznej. Stefan jest Aleksander Wyk. Kościoła W ś r ó d szopkarzy Gotfryda Wyk. krakowska. Foi. Molenda. Stefana krakowska. scenograficzny, następnie skopiowanymi odbiegającą rurek płynami; ciekawy Trzy drugie nagrody otrzymali: Szopka wy­ z lat ubiegłych. W k o w s k i e j i nie p r z e d s t a w i a j ą c ą Doniec i Feliks ,.6" promieniście przedstawione stanowi konkurs konkursowy naturalistycznic Sześcio­ cyfra B o k i te.) w n ę k : barwnymi do p r a c K u d ł e k a wystawił który dolnej zaś — ścianka rystyczny. Nagrodzona w stosunku Wewnątrz starannie w y k o n a n y m i wy­ napełnionych od lico. tło s t a n o w i ą ułożone ma otoczona postumencie, postacie r o b o t n i k ó w . szklannych. jej wnęki, przed sztandary. We w n ę c e również roku zaś obramienie Podstawa przedstawił apoteozę Planu na c o k o l e o d f r o n t u ; są nakryta od w e w n ą t r z półkoliste balustradą, wnęka rozwój j e j do przede świecki szopki k r a k o w s k i e j przypadku związania nowych funkcji, wszystkim przy teatrzyk przedstawień jej co mo­ przetworzeniu kukiełkowy, w mo­ z ży­ nadający świetlicach sie. szkolnych przedszkolach. Otworzy twórczej to pracy przed szopkarzami nowe możliwości i p r z y c z y n i s i ę do u t r z y m a n i a o wykroju gotyc­ tradycji, której upadek b y ł b y się s k o ś n i e k u dołowi. polskiej sztuki ludowej. niewątpliwą pięknej szkodą dla fi.? �ANDRZEJ CZARNIAK PAJĄK k o p a n é m , lecz i n a Ś l ą s k u (podczas p l e b i s c y t u ) , a na­ wet biedą w Warszawie. N ę k a n y graniczącą z nędzą, n i e r e z y g n u j e ze s w y c h a m b i c j i . W s t ę p u j e d o P a ń s t w o ­ wej Szkoły B u d o w n i c t w a na chitektury. Po skończeniu Ś l ą s k u , na pięciu kształcić się dalej w A k a d e m i i kowie. Zapisuje zmusza go Przyjmuje sprawując 1930 r. p o ś l u b i a łacz, czekającą wnuczką W w zrezygnowania z brak marzeń pieniędzy jego na nadzór nad Bronisławę niego słynnego od budowami. Gąsienicę 10 l a t . przyjęty jako do urzędnik Zarządu uprawnienie dowlanymi. do Roj Ciu­ jego jest Roja. Miejskiego Technicznego B u d o w l a n e g o i po z d a n i u e g z a m i n u otrzymuje Żona przewodnika Wojciecha 1931 r. zostaje Zakopanem Urzędu administracyjnego kierowania O d tej c h w i l i p o ś w i ę c a robotami zastaje kennkarty Po z a k o ń c z e n i u wstępuje go na t y m stanowi­ wojny nego. W k r ó t c e i powstaniu Państwa do M i e j s k i e g o O d d z i a ł u z a s ł y n ą ł j a k o najlepszy k i d r e w n i a n e j na Gdy ro. „góralskiej". Ludo­ Budowlanego oraz rozpoczyna w y k ł a d y w Szkole P r z e m y s ł u Drzew­ znawca budar- Podhalu. przystąpiono drzejowi syna gróźb okupanta, odmawia wraz z całą przyjęcia wego na Podhalu. Druga wojna światowa sku. M i m o bu­ się ulubionej b u - darce, j a k jego o j c o w i e i dziadowie, z ojca z n a n i budarze na dziną życia. posadę urzędnika w Śląskim Urzędzie W o . jewódzkim, W pragnie Sztuk P i ę k n y c h w K r a . się na studia, j e d n a k do Wydział A r ­ semestrów do b u d o w y M u z e u m L e n i n a , A n ­ Czarniakowi przypadła rola kierownika ro­ bót. B y ł j e d n y m z pięciu p r o j e k t a n t ó w Schroniska w Pięciu Stawach Polskich i kierował osobiście całą bu­ d o w ą . Projekt schroniska w Pięciu Stawach został po­ darowany Państwu Polskiemu jako czyn społeczny architektów — miłośników Tatr. Polska grudniu lepszy r. kultura ludowa 1952 r. z m a r ł „budarz" 1900 n a poniosła Podhala. Pająkówce wielką Andrzej Czarniak Czarniak (Gubałówka) stratę. Pająk, urodził w W naj­ się w gminie Koście­ Przez ostatnie Urzędzie dwa lata Budowlanym, ukochanej budarce. życia nie p r a c o w a ł poświęcając się Z ramienia P T T K kierował b u d o w ą s c h r o n i s k a na H a l i G ą s i e n i c o w e j oraz l i s k o . Z e s t r o n y m a t k i p o c h o d z i ł ze s t a r e g o g ó r a l s k i e g o czał rodu s z c z ę d z i ł na t ę c i ę ż k ą p r a c ę s w y c h sił. M i m o jącej się choroby, ostatniego lata trzydzieści ..budarzy", ukończeniu mieszkających szkoły podstawowej we wsi Skrzypnę. w Zakopanem, p i ł na k u r s c i e s i e l s t w a w P a ń s t w o w e j Szkole Po wstą­ Przemy­ słu Drzewnego w Zakopanem. Pierwsza wojna ś w i a t o ­ wa p r z e r w a ł a C z a r n i a k o w i n a u k ę . Ojciec jego, p o w o ł a , zy budowę wychodził Skromne nianego wyżywić drewnianej rodziny, jako chłopak więc r o b o t n i k na rozpoczyna budowach. nie może pracę zarobkową Pięciu Stawów prze­ wykoń­ Stawach. przez Nic rozwija­ parę Zawrat, ra­ aby schroniska. (nosił się z zamiarem napisania budarki), świetne wyczucie podhalańskiego b u d o w n i c t w a oraz podręcznika istoty poczucie stylu odpowie­ wezwanie dzialności w s w o i m fachu. R e a l i z u j ą c np. p r o j e k t n a j ­ do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o w 1918 r. u c i e k a , j a k w i ę k s z o ś ć bardziej znanego i s ł a w n e g o architekta, nie w a h a ł się. górali, w T a t r y na Otrzymawszy Pięciu w w C e c h o w a ł a go ś w i e t n a z n a j o m o ś ć b u d o w n i c t w a d r e w ­ gospodarstwo na P a j ą k ó w c e do dopilnować budowy n y do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o , g i n i e na w o j n i e . matki schroniska już całkowicie S ł o w a c j ę . T a m , po w i e l u dach, w J u r a n i o w e j Dolinie doczekał się przygo­ zakończenia w o j n y . W s t ę p u j e n a t y c h m i a s t do f o r m u j ą c e g o się w o j ­ ska p o l s k i e g o i zostaje w c i e l o n y do 18 k o m p a n i i p o l o ­ wej 2 p. s a p e r ó w . Po ostatecznym z a k o ń c z e n i u wojennych powraca do S z k o ł y i w 1925 r. k o ń c z y k u r s Równocześnie góral wstępuje Przemysłu działań Drzewnego ciesielstwa. ambitny, rwący s i ę do życia młody do s e k c j i n a r c i a r s k i e j P T T . i z z a p a ­ Nie zadowala na to p r z e w o d n i k a I I I k l a s y po jeszcze jego ambicji i Tatrach zamiłowań. W y s t ę p u j e w a m a t o r s k i m zespole m ł o d y c h g ó r a l i , gra­ j ą c y c h regionalne sztuki i t a ń c z ą c y c h , nie t y l k o w Za- R4 do zasad zmiany proporcji budownictwa drewnianego, (np. dachu), Cieszył się przyjaźnią rów wielu czy i n n y c h architektów s t o l i c y , lecz, m i m o s e r d e c z n y c h żądać szczegółówi profeso­ stosunków z ni­ m i , n i g d y rúe czuł się k i m i n n y m n i ż b y ł z dziada dziada ł e m bierze u d z i a ł w zawodach narciarskich, z d a j ą c po­ nadto egzamin o ile u w a ż a ł , że p r o j e k t a n t p o p e ł n i ! k a r d y n a l n y b ł ą d w stosunku — budarzem pra­ Podhala. Pozostawił żonę i dwóch synów, którzy studiują ar­ c h i t e k t u r ę i j a k ojciec c h c ą p o ś w i ę c i ć s i ę p o d h a l a ń s k i e j budarce. Na pogrzeb Andrzeja Pająka Czarniaka zjechał z c a ł e g o P o d h a l a . P o g r z e b a n o go n a s t a r y m (cmentarzu zasłużonych) obok jego lud cmentarzu dziadów. W . T . G. W . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976c6b9cc172845172bc21c8c9f3ee75.pdf ee0e9ebcc7ebde6fc4bf11a3b807cb89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3965 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.133-158 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Budynek liceum rolniczego w Weryni. obozu. Fot. R. Reinfuss. Siedziba Z OBOZU N A U K O W E G O W W E R Y N I ROMAN Zagadnieniem kultury ludowej tzw. Lasowiaków, zamieszkujących teren dawnej Puszczy Sandomier­ skiej, rozciągającej się w widłach Wisły i Sanu, zaj­ mowano się w swoim czasie dosyć intensywnie ale ra­ czej od strony gwary i folkloru. Wymienić tu należy prace Szymona Matusiaka'), Karola Matyasa2), Zyg­ munta Wierzchowskiego ) , 7 nowszych Stanisława B ą k a ) i Stanisława Kryczyńskiego») Inne dziedzi­ ny kultury mniejsze już budziłv zainteresowanie. Bar­ dzo ogólny zarys kultury materialnej iako część wstęp­ ną do opisu zwyczajów i literatury ludowej Lasowia­ ków dał w jednej ze swych prac wspomniany wyżej Zygmunt Wierzchowski ) sporo wiadomości z różnych dziedzin życia wsi lasowiackiej znajdujemy w pamięt­ nikach .Tana Słomki ^) O kłusownictwie w Puszczy Sandomierskiej pisał ICarol Matyas ^) o sokołowskim garncarst^vie ks Stanisław ICoziarz ^) z a ś Stanisła * Vii i 3 4 A wnictwa wsc h o dnie'' j ochodza kilk ' ł n h we • p wiatu t t h u irw, , -ci ta oorzesKiego u^ręoow, u p a w a b l a l e J e r K ,71 ' ' ^° °> )• iworczoscią plastyczną basowiakow me zajmował się dotychczas, o ile mi wiadomo, nikt i ta właśnie przyczyna skłoni­ ła Dyrekcję P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki do przyjęcia planu, przeprowadzenia na terenach wideł Wisły i Sanu REINFUSS zespołowych badań, wysuniętego i opracowanego przez mieszczący się w Krakowie Dział Zdobnictwa Ludo­ wego Państwowego Instytutu Sztuki. Przygotowania do badań, mających się odbyć w mie­ siącach letnich, rozpoczęły się już w grudniu 1949 r. W okresie tym na podstawie analizy mapy, wiadomo­ ści zaczerpniętych z literatury, oraz informacji osób znających ten teren, ustalono prowizorycznie siatkę punktów, przeznaczonych do badań, rozrzuconych mniej więcej równomiernie na obszarze zawartym między Wi­ słą a Sanem, ustalono rejestr zagadnień, które mają zostać przebadane, oraz skład cyfrowy zespołu pra­ cowników z podziałem na wywiadowców — etnogra­ fów, rysowników i fotografów, także pracowników administracyjnych (intendent, obsada kuchni). Plan przewidujący przeprowadzenie badań wraz z. koszto­ rysem został Dyrekcji Instytutu przedstawiony do za­ twierdzenia w pierwszych dniach stycznia. Równocze­ śnie zapoczątkowano przygotowania naukowe. Poszły one zasadniczo w dwóch kierunkach: zebrania możli­ wie najbogatszego materiału informacyjnego, odnoszą­ cego się do terenu zamieszkanego przez Lasowiaków i wyszkolenia pracowników. W związku z punktem pierwszym sporządzony zo­ stał wykaz literatury, który następnie zmapowano aby 133 �1. 2. Ryc. 2. Mapa zbadanych miejscowości w czasie obozu w Weryni w 1950 r. oprać. Z. B. Kurkowa uzysksx obraz wskazujący, jakie miejscowości na in­ teresującym nas obszarze były już w dotychczas ist­ niejącej literaturze omawiane. Prócz w y ż e j wspom­ nianej, zostały jeszcze, na podkładzia mapy admini­ stracyjnej zawierającej granice gromad, opracowane mapy: gleb, zalesienia, rozwoju osadnictwa H ) , zasię­ gu parafii z końca X I X wieku i mapa przemysłu lu­ dowego, wykreślona na podstawie danych czerpanych głównie z publikowanych w prasie artykułów Dr K a ­ zimierza Skowrońskiego. Prócz map sporządzono też kartotekę miejscowości, do której wpisywano krótkie dane informacyjne, za­ czerpnięte ze Słownika Geograficznego, oraz wszyst­ kich innych publikacji figurujących w wykazie litera­ tury. W związku z koniecznością przygotowania pracow­ ników do badań terenowych, począwszy od stycznia odbywały się co tydzień w lokalu Działu Zdobnictwa Ludowego dwugodzinne zebrania, na których omawia­ no zarówno zagadnienie teoretyczne (problem zasto. sowania metody materializmu historycznego w bada­ niach nad ludową twórczością artystyczną) jak i kon­ kretne zagadnienia, będące przedmiotem projektowa­ nych badań terenowych. W czasie wspomnianych ze­ brań przyszli uczestnicy badań referowali kolejno na podstawie wiadomości zaczerpniętych z literatury i materiałów, znajdujących się w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, te działy kultury ludowej Lasowiaków, które zostały im do badania wyznaczone i przedstawiali opracowane lub adaptowane przez sie­ bie kwestionariusze, ulegające po dokładnym przedy­ skutowaniu licznym poprawkom. 134 Werynia 24. Ruda Kolbuszowa Dolna 25. Wampierzów О О. Przedbórz 26. Czarna 4. Kupno 27. Sokolniki 5. Widełka 28. Wielowieś 6. Klapówka 29. Zbydniów 7. Raniżów 30. Purmanv 8. Lipnica 31. Jastkowice 9. Wola Raniżowska 32. Domastawa 10. Kamień 33. Grębów 11. Łętownią 34. Miętne 12. Wola Zarczycka 35. Cygany 13. Brzoza Królewska 3G. Jadachy 14. Sokołów 37. Jaślany 15. Łowisko 38. Wilcza Wola 16. Hadykówka 39. Dzikowiec 17. Wola Rusinowska 40. Wolina 18. Krzątka 41. Ruda Łańcucka 19. Siedlanka 42. Wojsław 20. Tuszyma 43. Trzciana 21. Biały Bór 44. Krawce 22. Ocieka 45 Nienadówka 4G. Górno 23. Niwiska Kółko z punktem w środku —. siedziba obozu Kółka pełne --= miejscowości zbadane Kóika puste = miasta Z początkiem czerwca Kierownik Działu Zdobnictwa Ludowego w towarzystwie czterech osób (w tym 2 pracowników Działu Zdobnictwa) odbył czterodniowy objazd powiatów: niskiego, tarnobrzeskiego i kolbuszowskiego, mający na celu skontrolowanie wyznaczo­ nych poprzednio miejscowości do badań i wynalezienie odpowiedniej bazy, dającej możność zakwaterowania i dogodnych warunków pracy dla większego zespołu. Objazd rozpoczęty został od Rzeszowa, gdzie w Wo­ jewódzkiej Radzie Narodowej omówiono sprawy zwią­ zane z zapewnieniem pomocy terenowych Władz Ad­ ministracyjnych podczas prac badawczych, oraz za­ gadnienie związane z wyżywieniem grupy w czasie badań letnich. Dalsza trasa objazdu wiodła do Niska, Tarnobrzega, Kolbuszowej i Mielca. Po drodze zwie­ dzone zostały miejscowości wyznaczone poprzednio do badań, przy czym w większości z nich przeprowadzono wstępne wywiady, dotyczące twórczości artystycznej mieszkańców, oraz ogólnego stanu zachowania kultu­ ry ludowej. W czasie objazdu okazało się, że centrum dawnej Puszczy Sandomierskiej, na które przy ustalaniu pierw­ szej siatki punktów położono specjalnie silny nacisk jest, jeśli chodzi o stan zachowania ludowej sztuki, te­ renem mocno zdewastowanym, gdyż za czasów oku­ pacji Niemcy wysiedlili cały szereg wsi a budynki porozbierali. W ten sposób zniszczone zostało sporo miej­ scowości położonych koło Bojanowa i Woli Raniżowskiej. W wyniku objazdu opracowano nową mapę, na któ­ rej wyznaczono obszary wysiedlone i te, które zostały przez Niemców zniszczone. Zebrane w terenie wiado- ��Ryc. 6. Dom z wnęką. Kamień, moSci pozwoliły на skorygowanie poprzedniej siatki punktów przez wykreślenie miejscowości zniszczo­ nych i wprowadzenie na ich miejsce takich, które z punktu widzenia badań etnograficznych dawały większe możliwości osiągnięcia należytych wyników. Ponadto na podstawie zebranych danych jeszcze raz uzupełniono kwestionariusze. Z czterech branych poprzednio pod uwagę miejsco­ wości, gdzie możnaby założyć stałą bazę dla ekipy badawczej (Gtogów, Kolbuszowa, Mokrzyszów i Werynia) wybrano Werynię, zarówno ze względu na jej centralne położenie jak i możliwości lokalowe (obszer­ ny pałac, w którym mieści się Liceum Rolnicze i in­ ternat wolny w czasie wakacji) (ryc. 1). Miesiąc li­ piec zeszedł na przygotowaniach do wyjazdu. W okre­ sie tym zakupywano materiały techniczne (papier do pisania, karton, tusze, farby itd.) i angażowano grupę malarzy — rysowników, rekrutujących się spośród studentów Akademii Sztuk Pięknych, Wyższej Szko­ ły Sztuk Plastycznych i absolwentów Liceum Plastycz­ nego. W dniu rozpoczęcia prac badawczych 1 sierpnia pełny zespół uczestników obozu składał się z 31 osób. Praca terenowa została w ten sposób zorganizowa­ na, że grupa naukowa wraz z fotografami wyjeżdża­ ła co drugi dzień, podczas gdy malarze podzieleni na dwie grupy brali udział w wyjazdach na zmianę. Dzię­ ki takiemu rozkładowi zajęć, etnografowie na opraco­ wanie notatek zebranych w terenie mieli 1 dzień cza­ su spędzany w bazie, zaś malarze rysownicy 3 dni. W praktyce okazało się to bardzo celowe, gdyż mala­ rze nie byliby w stanie w ciągu jednego dnia opraco­ wać swych szkiców na czysto. Rozkład dnia ujęty był w stałe i ściśle przestrzega­ ne normy. Po śniadaniu wydawanym o godzinie 7.30 w dniu wyjazdowym zespół wywiadowców, fotografo­ wie i jedna grupa rysowników udawała się samocho­ dem w teren (wyjazd o godz. 8.30), zaś druga grupa rysowników zaczynała w tym samym czasie s w ą pra­ 136 pow. Nisko. Fot. R. Reinfuss. cę, trwającą od godziny 8.30 — 13-ej i od lC-ej — do zmroku. O godzinie 13-ej grupa rysowników dosta­ wała obiad, a czas wolny do godziny 16-tej spędzała w sposób dowolny kąpiąc się lub grając w siatkówkę. Grupa wyjazdowa zaopatrzona na drogę w suchy prowiant powracała do bazy koło godziny 21-szej. W j e . dnym dniu przeprowadzano zwykle gruntowniejsze badania w 2 tylko miejscowościach, położonych o kil­ ka kilometrów od siebie, czasem krótsze wywiady in­ formacyjne bywały też robione w miejscowościach po­ łożonych po drodze. Zespół badawczy był w ten sposób zorganizowany, że każdy z wywiadowców opracowywujący któryś z działów plastyki miał do swej pomocy 2 stałych rysowników, wyjeżdżających z nim w teren na zmianę. Wyjątkowo do badań architektury i meblarstwa przy­ dzielonych zostało 4 rysowników, tak że każdorazowo w terenie pracowało ich dwóch. Fotografowie obsłu­ giwali cały zespół według napływających zgłoszeń. Niezależnie od nich zdjęcia fotograficzne dokonywane bvłv przez Dr Romana Reinfussa, Mgr. Zofię Reinfuss o w ą i asystentkę Działu Zdobnictwa Zofię Kurkową. Rysunki i zdjęcia robione były na zlecenie i pod kie­ runkiem pracownika naukowego opracowywującego da­ ną dziedzinę N a ścisłość wykonania rysunków i szki­ ców położony był duży nacisk Wykonując rysunek np okuć na Avozie haftu rytu na drzewie rysownik oboprócz szkicu ś c i e r k ę " na nanierze która nastennie dl ci kontro l f o d d a w a ł wraz z rysunkiem na czysto. Podczas oprali, notowano tez Kolor aoDierając go a js p У pomocy kredek lub akwareli, po aaw ока у с sze były fotografowane. W ten sam sposoD p ęp wano z meblami, strojem i innymi pr eamiotami a bionymi, jak np. samami itp. Przy badaniu budownic­ twa wykonywano przekrój poziomy i pionowy o a szereg rysunków przedstawiających tragmenty, ni zależnie od tego budynek byl fotografowany, w csae �sie, gdy pomocnicy zajęci byli pracą rysunkową, wy­ wiadowca obowiązany był przeprowadzić wywiad na podstawie kwestionariusza i zebrać dane odnoszące się do rysowanego (fotografowanego) przedmiotu. Obfitość materiału w jednych wsiach, trudność je­ go znalezienia w innych, zmuszała pracowników do bardzo wytężonej pracy. W czasie kiedy poszczególni wywiadowcy zbierali od informatorów wiadomości, Kierownik obozu kontrolował ich prace i robił własne wywiady ze wszystkich objętych badaniami dziedzin, które następnie porównywał z wynikami uzyskanymi przez poszczególnych pracowników. W dniach wolnych od wyjazdów cały zespół nauko­ wy wraz z obydwoma grupami rysowników opracowy­ wał na czysto swe materiały. O godzinie 9 rano wszy­ scy uczestnicy wczorajszego wyjazdu zgłaszali Kie­ rownikowi swe wyniki (wywiadowcy — ilość prze­ prowadzonych wywiadów, rysownicy ilość wykona­ nych szkiców). Zgłoszone dane cyfrowe były notowa­ ne i następnie służyły za podstawę podczas odbierania materiałów opracowanych na czysto. twa w widłach Wisły i Sanu, precyzyjniejsza *d wy­ mienionej na wstępie. W świetle tej mapy okazuje się, że interesujący nas teren osiedlony był zasadniczo w trzech rzutach. Rzut pierwszy to osadnictwo średnio­ wieczne posuwające się z północy ku południowi wzdłuż Wisły i Sanu, obejmujące wyłącznie pobrzeża tych rzek. Element osadniczy rekrutował się z przeludnio­ nych terenów Sandomierszczyzny. Rzut drugi to osad­ nictwo X V i X V I wieku obejmujące żyźniejsze gleby wzdłuż linii Majdan, Kolbuszowa Sokołów. Osadni­ cy w tym czasie napływali głównie z południa z Rze­ szowskiego gdzie proces osadniczy przebiegał o wiele szybciej Pewną role w osadnictwie Puszczy Sando­ mierskiej odegrali też pasterze wołowscy którzy pizyj^jy^rj^lj 2e swymi o^vcami z Karpat na zimowiska.^) W trzecim rzucie pokrywa się osadami samo centrum d*~wnei Puszozv Sandomierskie! pod koniec X V I I i X V I I I wieku posiadają zrazu charak• • f A 11 A , -f mczy jest wówczas bardzo rozmaity «Л» Ъ. / mejednokrotnie W dniach bazowych z nadchodzącym zmrokiem, pra­ cownicy wywoływani po nazwisku oddawali wykona­ ne prace, wywiadowcy — wywiady przepisane i upo­ rządkowane według punktów kwestionariusza, mala­ rze swe rysunki i malowane plansze. Ilość oddawane­ go materiału bywała notowana i odliczana od zapisa­ nej w czasie porannego zgłaszania. Systematyczne kontrolowanie wyników i odbiera­ nie materiałów pozwoliło Kierownikowi obozu oriento­ w a ć się w toku pracy każdego z uczestników i zmniej­ szyć do minimum „uciekanie" materiału, który zebra­ ny w terenie nie byłby na czysto opracowany. Naszkicowany tu system pracy był dla uczestników obozu niewątpliwie bardzo wyczerpujący, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że przyjęty rozkład zajęć (wyjazd, baza) stosowany był bez względu na nie­ dziele i święta. Trud wkładany przez uczestników obozu starano się kompesować przez doskonałe w y ż y ­ wienie, oraz przez umożliwienie im gier i ćwiczeń sportowych w czasie przerwy południowej. W ciągu trwania obozu (od 1 — 30 V I I I ) odbyto 14 wyjazdów terenowych samochodem, robiąc łącznie 1124 km. oraz jedna wyprawę pieszą do pobliskiej Kłapówki (razem 12 km.). Badania prowadzone były w 46 miejscowościach z czego 18 w powiecie kolbuszowskim, 10 w tarno­ brzeskim, 6 w niskim. Dla celów porównawczych zba­ dano też 2 wsie w powiecie dębickim, 7 w mieleckim, 3 w łańcuckim ,ryc. 2). W wyniku podjętych prac zebrano 139 plansz barw­ nych, 495 rysunków wykonanych w tuszu, 1113 rysun­ ków ołówkowych oraz 1161 stron rękopisów zawierają­ cych treści wywiadów. Na zakończenie obozu w dniach 27 i 28 V I I I urządzo­ na została w świetlicy Liceum Państwowego w Kol­ buszowej wystawa mająca na celu zobrazowanie wy­ ników 4-tygodniowych badań naukowych. W czasie otwarcia wystawy członkowie grupy naukowej w krót­ kich 10 minutowych przemówieniach zaznajomili ze­ branych z najważniejszymi osiągnięciami w zakresie swych specjalności. Przystępując do krótkiego zreferowania wyników naukowych obozu rozpocznę od badań historycznych prowadzonych przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Na obozie opracował on nową mapę rozwoju osadnic­ Ryc. 7. Skrzynia malowana, tło żółte, krawędzie czerwono-brązowe, pole środkowe zielone, kwiaty białe z czerwonymi kreskami. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 8. „Slabonek" — rozsuwana ława do spania. Tuszyma. pow. Mielec. Fot. R. Reinfuss. 137 �etnicznie: ob.-.y. Na przełomie X V I I I i X I X wieku po­ wstaje w ramach tzw. kolonizacji Józefińskiej kilka kolonii niemieckich. i' I? li ii W czasach feudalnych obszar, zawarty w widiach Wisły i Sanu, rozpadł się na królewszczyzny obejmują­ ce s::crokim pasem środek puszczy i dobra magnackie rozrzucone po jej krajach, jak np. należący do Lubo­ mirskich klucz kolbuszowski, do Tarnowskich — dzi­ kowski, do Kostków a później Stadnickich — so­ kołowski. Znaczniejsze kompleksy wsi stanowiących własność drobniejszej szlachty, ciągły się po obu stro­ nach Sanu u jego ujścia do Wisły i w okolicy Ulanowa. Mapa podziału własności została w czasie obozu wy­ konana przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Wyrazem gospodarczej zapobiegliwości ze strony wielkiej w ł a s ­ ności było przemysłowe osadnictwo terenów położonych w centrum puszczy. Czasy feudalne, a zwłaszcza ucisk szlachty i wyzysk pracy pańszczyźnianej żywo jeszcze tkwią w tradycji ludowej. Dr Skowroński zebrał sporo opowiadań ilustrujących grozę czasów pańszczyźnia­ nych jak i ruchy społeczne wśród chłopów, których wyrazem stał się bunt przeciw panom pod wodzą Jaku­ ba Szeli. Prócz wyżej wspomnianych zanotowano też znaczną ilość opowiadań o wypadkach historycir.ych, zwłaszcza bitwach i najazdach jakie według tradycji miały miejsce na badanych terenach. Szczególnie żywo zachowała się tradycja wojen szwedzkich oraz najaz­ dów tatarskich. Słabiej reprezentowane są opowiada­ nia związane z konkretnymi postaciami historycznymi. W dziale tym występują najczęściej pospolite watki wędrowne jak np. o królach sadzących drzewa, lub pod nimi wypoczywających. Socjograficzne badania prowadzone przez Edwarda Pietraszka koncentrowały się głównie na strukturze ekonomicznej i społecznej wsi lasowiackiej od czasów upadku feudalizmu po dzień dzisiejszy. Z materiałów przez niego zebranych wynika, że wsie położone w głębi lasów do czasów pierwszej wojny światowej przedstawiały obraz pod względem gospodarczym bar­ dzo zacofany. Rolnictwo, które w tym czasie było już głównym źródłem utrzymania mieszkańców dawnych osad przemysłowych, prowadzone było najprymityw­ niejszymi sposobami technicznymi We wsiach położo­ nych na wschód od gościńca łączącego Majdan z Rud­ nikiem w pospolitvm użyciu była wówczas dwupolicowa socha z o ś w części zachodniej drewniane radło lufo plu°* o drf * ni'* ne j odkład nicy i kolcach Postęp na odcinku P'cs'io'l" "-' 4' m przejawił się najwcześniej w ЪоT? v , 7 T wsiach położonych "-z nuż W i ^ . * i <4nu Ważnym wynikiem przemian , , , .• tvrh ' łerenarh hvł n wielka 1 ' - • . Г prowa ° : . . . . . . cy wsi nadbrzeżnych, pozni j także cmopi z i oa У У f r k t r У Г a 8 ę k a ń lesnycft. JJiugim memmej w a ż n y m czynnikiem p mian była emigracja zarobkowa głownie do Ameryki, która na pizełomie X I X i X X wieku objęła wsie lasowiackie. Sporo reemigrantów powróciło do kraju bez­ pośrednio po zakończeniu I wojny światowej kiedy wsie były pomszczone. Oszczędności przywiezione ze sobą lokowali oni w odbudowie gospodarstw, stawiając nowe pięknie zdobione domy, zakupując nowocześniej­ sze narzędzia. Okres międzywojenny me wprowadził donioślejszych przemian, co wynikało z trudnych wa­ runków gospodarczych w jakich znajdowało się wów­ czas rolnictwo i braku zarobków dla ludności wiejskiej. W czasie I I wojny światowej wsie wewnątrz puszczy 138 położone uległy z polesenia dowództwa niemieckiego wysiedlaniu i rozbiórce. Ludność rozrzucona po okoli­ cy uratowała część ruchomości i po wyzwoleniu przez Armię Radziecką powróciła do swoich siedzib przystę­ pując szybko do odbudowy. Wstrząs jakim dla wsi lasowiackiej była I I wojna światowa okazał się bardzo silnj/. Nowa wieś lasowiacka odbudowuje się w sposób odpowiadający dzisiejszym potrzebom kulturalnym mieszkańców. Kilka szkół rolniczych rozrzuconych w terenie przyczynia się do podniesienia gospodarki i stopy życiowej, nadmiar zaś sił roboczych znajduje ujście w rozbudowie przemysłu (Nowa Huta) Budownictwo ludowe było przedmiotem badań pro­ wadzonych przez studenta krakowskiej politechniki Aleksandra Jaklińskiego. N a podstawie zebranych przez niego materiałów zarysowuje się w sposób pla. styczny obraz rozwoju budownictwa lasowiackiego w okresie od likwidacji ustroju feudalnego po czasy dzisiejsze z uwzględnieniem różnic jakie zachodzą w obrębie poszczególnych klas społecznych, na które rozpada się gromada wiejska. Ogólnie w historii budownictwa lasowiackiego wy­ różnić można trzy okresy. Pierwszy sięgający w głąb czasów pańszczyźnianych a trwający do końca ubieg­ łego stulecia charakteryzuje budownictwo o zrębach węgłowych zaciętych „na obłap" pokrytych czterospa­ dowymi dachami poszytymi słomą (rys. 3). Chałupy uboższych i średniaków posiadały piece dymne, bez przewodów kominowych, u bogatszych dym odprowa­ dzany był nad dach przy pomocy komina plecionego z patyków i wylepionego gliną (rys. 4). Chałupy były w tym czasie niezdobione, jedynie czasem na zrębie malowano glinką lub wapnem packi czy ozdoby kwia­ towe N a przełomie wieku X I X i X X oraz w czasach międzywojennych rozpowszechnił się w budownictwie Lasowiaków węgiel w „kaniuk" ( - na „rybi ogon") dachy zaczęto stawiać dwuspadowe z pionowym „facjatem". W okresie tym pojawia się dosyć bogate zdobnictwo, znajdujące wyraz w dekorowaniu „facjatów" ażurowanymi listwami okien (ryc. 5), rzeźbio­ nymi „nadokiennikami" i drzwiach o ozdobnie wyko­ nanej tafli. Trzeci okres w rozwoju chałupy lasowiackiej na­ stąpił po zniszczeniach spowodowanych przez I I woj­ nę światową. Charakterystyczny dla niego jest prawie zupełny brak zdobnictwa, przy równoczesnej dbało­ ści o wygodę i celowe rozwiązanie wnętrza. W budow­ nictwie tym zanika charakterystyczna dla budownic­ twa ludowego sień zmieniająca się w oszkloną weran­ dę lub rodzaj holu. Dachy zamiast słomą kryte są szarą dachówką. Interesującym zjawiskiem w budownictwie Laso­ wiaków są chałupy z prostokątną otwartą w n ę k ą w pośrodku ściany licowej (ryc. 6) zbliżone do tych ja­ kie występują w budownictwie Dołów Sanockich. Wnętrze izby lasowiackiej przedstawiało obraz bar­ dzo niejednolity. Żywa jest jeszcze po wsiach pamięć o pryczach zamiast łóżek, o braku stołów i stołków, które zastępowały ławy. W większości izb spotykało się jednak dosyć obfite umeblowanie, na które skła­ dały się łóżka, krzesła, ławy do spania tzw. „ślaboniki", (ryc. 8), półki, kredensy i skrzynie. Meble te wy­ konywane były początkowo przez małomiasteczkowych Al IF ii'i �stolarzy później zaś i na wsi. W badaniach meblar­ stwa prowadzonych przez Zofię Kurkową przy współ­ udziale Zofii Dybowskiej zebrano znaczną ilość zarów­ no wywiadów na temat rozwoju urządzenia izby jako też i sporo materiału ilustracyjnego. Zwłaszcza bo­ gate są zbiory plansz przedstawiających skrzynie ma­ lowane, pochodzące przeważnie z Sokołowa (ryc. 7), który był do niedawna jednym z najpoważniejszych centrów wyrobu skrzyń malowanych. Jest rzeczą zna­ mienną, że w ludowym meblarstwie nie stwierdzono najmniejszego nawet wpływu znanych w swoim czasie mebli kolbuszowskich. Zdobnictwo wnętrza na ogół raczej ubog e znajduje swój wvraz w postaci pają­ ków" wieszanych u powały sztucznych, kwiatów i ma­ katek z kwi° te mi naklejonymi z ciętej i prasowanej słomy (ryc 12) W Jad chach koło Tarnobrzega wymalowane o^rf^c^nie lub nrzez "oatronv w ł a snej roboty wielokolorowe^ malowanki śc-enn- (ryc.' 1-1 Przedborzu malowa p z e z a z i . с . et ? . na ь^ р 'era , h 1 pak w n'm ip z ed tawmją^e mo.j у i e .o p sta i zwie ąt np. jeleni), c z ę s t o w cn. upacn wie Kicn spotyka się sy wetki zwierząt wykonane z łusek szyszek naszywanych na papier. . jS Badania tkactwa prowadzone początkowo przez В Bazielich później mgr. Z. Reinfussową nic dały zbyt obfitych rezultatów. Tkactwo jest jeszcze na te­ renie lasowiackim żywe, ale ogranicza się do białych wyrobów płóciennych wykonywanych dziś najprost­ szym splotem tkackim w trzech gatunkach zależnych od grubości przędzy. Strój opracowywany przez wspomnianą w y ż e j B. Ba­ zielich i B. Kaczorowską utrzymał się u Lasowiaków już tylko w resztkach, z których mozolnie trzeba było zestawiać obraz całości. Ubiory Lasowiaków w po­ równaniu z innymi np. rzeszowskimi cechuje znaczny piywitywizm. Kobiety nosiły tam stroje białj płócien­ ne o' wyglądzie bieliźnianym, ozdobione haftem (ryc. 9), mężczyźni ubierali się w odzież płócienną, na którą zimą narzucali brązowe sukmany z grubego sa­ modziałowego sukna. Do nielicznych części garderoby szytych z materiałów fabrycznych należały kobiece żupany" wykonywane z pięknego błękitnego sukna We wsiach śródleśnych zachowała się żywa pamięć o obuwiu plecionym z łyka TJbiory Lasowiaków wyka­ zują ścisłe analogie z terenami powożonymi na wschód od Sanu w okolicy Bił°*oraja W dolinie Wisły i nad dolnym Sanem ubiory ludowe różniły sie dosyć znacz nie od ] a sowi ° ckich co należ v zvoisac pie życiowej mieszkańców wsi nadbrzeżnych <ako też" n n r r^ i i ii bliższymi ich kon kontakt t ak. t a 1x1 i z ^"r up am i n.4f oś cipenny W hafcie lasowiackim utizymanym dawniej w kolo. rze czarnym i czerwonym przeważały motywy geome­ tryczne z charakterystycznymi ślimacznicami, (ryc. 9). U schyłku wieku X I X zaczęto na terenach zachod­ nich wprowadzić motywy roślinne w postaci kwiatków i gałązek z listkami ułożonymi z przecin­ ków. Kolor czarny i czerwony ustąpił z czasem białe­ mu. N o w ą formę w hafciarstwie reprezentuje haft biały, dziurkowany, rozpowszechniający się w stroju kobiecym w czasach poprzedzających I wojnę świa­ tową. Garncarstwo, kwitnące w licznych wsiach na tere­ nie wideł Wisły i Sanu jeszcze w ubiegłym stuleciu, utrzymuje się do dnia dzisiejszego już nie tylko w czte­ rech ośrodkach. Z materiałów zebranych przez E . J a - Ryc. 9. Dawny ubiór kobiecy lniany, czarno haftowany. Grębów, pow. Tarnobrzeg. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 10. Zona garncarza, malująca wzory na miskach. Sokołów, pow. Kolbuszowa. Fot. R. Reinfuss. 139 �Ryc. 11. Malowanka ścienna wielokolorowa, wykonana przez Bolesławą Kosior, lat 40. Jadachy, pow. Tarnobrzeg Fot. R. Reinfuss. nikowską wynika, że najpoważniejszym ośrodkiem tej zamierającej gałęzi ludowego przemysłu jest dziś mia­ steczko Sokołów, wyrabiające naczynia polewane i barwnie malowane (ryc. 10). W Porębach Dębskich koło Majdanu, w kilku warsztatach garncarskich wy­ konywana jest ceramika polewana ale niezdobiona, natomiast w Domastawie, położonej na wschód od Sa­ nu, wyrabiane są w jednym warsztacie naczynia o po­ lewie kremowej ozdabiane zielonym ornamentem ro­ ślinnym lub zoomorflcznym (ptaki) zapożyczonym przez wytwórcę z ceramiki lubelskiej wytwarzanej w t eżku koło Zamościa W Niwiskach wsi leżącej na za¬ chód od Kolbuszowej wyrabiane SQ n a c z y n i a niepole lew. ne kODcone na, czarno o powierzchni zdobionei OJ zez gładzenie. - W przeciwieństwie do garncarstwa, które w świetle zgromadzonych materiałów przedstawia się dosyć skromnie, bogate jest, opracowywane przez tę samą badaczkę, zdobnictwo w metalu. Dział ten nie posia­ dający zresztą na terenie lasowiackim odleglejszych tradycji, rozwinął się w drugiej połowie ub. wieku w sposób imponujący. Kowale wiejscy wykonywali oz­ dobne zawiasy, wykładki do zamków (ryc. 13), kra­ ty do okien w komorach, a przede wszystkim okucia do wozów zdobione na powierzchni bogatym ornamen­ tem tłoczonym przy pomocy stempli Sztuka plastyczna badana przez Z. Dybowską repre­ zentowana była prawie wyłącznie przez rzeźbę reli­ gijną występującą w przydrożnych kapliczkach i nie­ liczne obrazy malowane na płótnie lub desce. Zbieraniem materiałów dotyczących rzeźby w y s t ę ­ pującej w związku ze zdobnictwem przedmiotów drew­ nianych zajmowała się mgr. Z. Reinfussowa. Pod jej kierunkiem wykonanych zostało sporo rysunków przed­ stawiających rzeźbione ramki do obrazów, zdobione nanie (ryc. 14) i inne. Zwyczaje zarówno doroczne jak i rodzinne badane były w ramach prac obozowych przede wszystkim od strony plastyki (zdobnictwo przedmiotów obrzędowych) i jako przejawy ludowego teatru (przedstawienia szop­ kowe, teatralność zwyczajów weselnych). Cykl zwy­ czajów dorocznych w pierwszej połowie miesiąca ba­ dany był przez mgr. Z. Reinfusgową w drugiej przez 140 dyr. F . Kotulę. W wyniku ich pracy zebrany został bardzo bogaty materiał wskazujący na różnorodność obchodzonych dawniej zwyczajów i ilusaujucy ich ewo. łucję od obrzędu do zabawy uprawianej przez młodzież wiejską. W tekstach pieśni dożynkowych znalazły się między innymi strofy posiadające zdecydowany wy­ dźwięk społeczny. Skromniej przedstawia się materiał z zakresu zwy­ czajów rodzinnych zbierany przez M. Gierowską. W po­ równaniu do dorocznych zwyczaje rodzinne są na te­ renie lasowiackim mniej zróżnicowane i uboższe. Badania prowadzone przez Jana Sadownika w dzie­ dzinie ludowej literatury przyniosły obfity zbiór tek­ stów głównie wierszowanych. Obok twórczości trady­ cyjnej bardzo ciekawie zarysowała się twórczość współczesna będąca odbiciem dzisiejszego życia wsi, czego przykładem są między innymi utwory na temat spółdzielni wiejskiej. Przedstawiony tu obraz osiągnięć w dziedzinie badań nad twórczością artystyczną Lasowiaków posiada dwie luki, brak w nim wzmianki o ludowej muzyce i tań­ cu. Zagadnienia te istotnie w ramach prac obozowych badane nie były, a złożyły się na to dwie przyczyny. Muzyka ludowa stanowi przedmiot badań osobnego Działu Muzyki Ludowej mającego swą siedzibę w Po­ znaniu. W roku 1949, w czasie badań prowadzonych w Opoczyńskim przyjechała do Suleiowa na kilka dni ekipa poznańska pod kierunkiem prof. M. Sobieskie­ go i mgr Jadwigi Sobieskiej wvposazon.i w odpowied­ nia aparaturę i dokonała szeregu nagrań dających obraz zasobów muzycznych te°"o terenu W tym rc/ku równo­ legle do badań obozu weryńskiego prowadzona była przez Państwowy Instvtut Sztuki wielka akcja obiera­ nia muzvki ludowej obejmująca równocześnie znacz ne nołacie kraiu Placówka noznańska została bez re sztv zaabs rbow na wvzei wsDomnianvmi b daniami k rkie e- Oh S b e s c miel' możnoś" wnaść do 4 Wer ń- zaieci\vie I d w - nna ńciv^a -я Zhiar po drod e kilka vver\ni om rroDią_c cłrocize itiiłta nagrań orientacyjnycn w Kupnie i Macnowie, o adając dokładniejsze badania na czas późniejszy. Inaczej ma się rzecz z tańcem. Zagadnienie to, tak bardzo dla ludowej kultury istotne, nie może być ba­ dane w ramach zwykłych terenowych prac poezuki7 :4М �wawczych. Przyczyna leży w tym, że chcąc badać ta­ niec musimy najpierw całą akcję bardzo starannie wyreżyresować. Należy postarać się o dobrą kapelę, zaopatrzoną w typowe dla danego regionu instrumen­ ty, zebrać tanecznice i taneczników znających trady­ cyjne tańce, stworzyć im warunki najbardziej zbliżone do naturalnych. Jednym słowem zorganizować wiej­ ską zabawę z poczęstunkiem. Rzeczy te w y m a g a j ą sporo czasu, zabiegów, przy­ gotowania i nie dają się improwizować w każdej chwi­ li. Gdy dodamy do tego, że jedyną poważną metodą notowania tańca jest jego filmowanie w y m a g a j ą c e w warunkach wiejskich skomplikowanej aparatury (re­ flektory, agregat itp.) staje się rzeczą zrozumiałą, że synchronizowanie badań tańca w obrębie jednej gru­ py z innymi badaniami w praktyce stałoby się niewy­ konalne. Z przyczyn powyższych taniec został w na­ szych pracach pominięty, z tym oczywiście, ż e w przy­ szłości zagadnienie to będzie uwzględnione przez osob­ ną ekspedycję zorganizowaną na terenie lasowiackim przez Dział Tańców Ludowych W porównaniu z badaniami zeszłorocznymi prowa­ dzonymi w Opoczyńskim prace tegoroczne w widłach Wisły i Sanu stanowiły znaczny krok naprzód zarów­ no, jeśli chodzi o stronę metodyczną, jak i technicznoorganizacyjną. W dziedzinie metody postęp polegał na tym, że w ba­ daniach nie ograniczano się jedynie do notowania prze­ jawów współczesnej ludowej plastyki, ale zgodnie z wskazaniami marksizmu problem twórczości arty­ stycznej Lasowiaków starano się uchwycić w jego roz­ woju historycznym, w ścisłym powiązaniu z innymi dziedzinami kultury a w szczególności z tymi, które wchodzą w skład bazy gospodarczej. W badaniach baczną uwagę zwracano na klasowy charakter sztuki ludowej i na zróżnicowanie jakie w obrębie t'vj sztuki występuje w zależności od czynników natury społecz­ nej. W zakresie techniczno-organizacyjnym momentem zasługującym na szczególne podkreślenie był fakt za­ angażowania znaczniejszej ilości rysowników, co w zu­ pełności odciążyło w y w i a d o w c ó w od konieczności ła­ mania się z trudnościami wynikającymi z potrzeby ry­ sunkowego notowania zjawisk z zakresu plastyki. W badaniach zeszłorocznych z powodu oraku dostatecz­ nej ilości rysowników szkice w terenie wykonywali w zasadzie wszyscy wywiadowcy, co odbiło się fatal, nie na ilości i jakości przeprowadzanych wywiadów, rysunki zaś wykonane z dużym- nakładem w y s i ł k u w wielu wypadkach z powodu usterek technicznych nie nadawały się do użytku. W obozie weryńskim cały ba­ last rysunkowy spadł na barki ludzi w tym kierunku wyszkolonych, którzy pracowali bez porównania szyb­ ciej i lepiej. Wywiadowcy z a ś mogli swój czas poświę­ cić bez reszty na przeprowadzenie wywiadów które zarówno pod względem treściowym jak i objętościo­ wym stały się bez porównania bo'^itsz Jako iedno ^ ważnych osiągnięć technicznych pragnę podkreśli* to że mimo bardzo znacznej ilości 2 * brany с^т w tero 0 nie niTteriałów zostały one w całości opracowane n a с z у s to i oddane do chwili zwinięcia obozu Dzięki te inwenta . . ' , . . \ . _ , . J L P ^ rozestany «o opracowania poszczególnym autorom. s У w m e s e f f l a m l e s l c Zorganizowane przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki badania zespołowe w widłach Wisły i Sanu zostały przeprowadzone w sposób sprawny dzięki pomocy ca­ łego szeregu Władz i Instytucji, które w poszczegól­ nych fazach prac obozowych w różnych zakresach przychodziły ze swą pomocą. Lista Instytucji, którym w tym miejscu należałoby złożyć wyrazy podzięko­ wania jest długa i tak np. Departament Szkolenia Kadr przy Ministerstwie Rolnictwa zezwolił na bez­ płatne korzystanie z budynku i urządzeń internato­ wych Liceum Rolniczego w Wervni, z a ś Dyrekcja wy­ mienionego zakładu dołożyła wszelkich wysiłków aby uczestnikom obozu zapewnić wygodne i miłe warunki pracy i mieszkania Dyrekcja Liceum w Kolbuszowej wypożyczyła ze swego internatu kilka brakujących łóżek, przybory gimnastyczne i udzieliła sali na urządzenie wystawy, Zarząd Spółdzielni Spożywców w Kolbuszowej dokła­ dał wszelkich starań, aby w sposób możliwie najspraw­ niejszy dostarczać dla grupy obozowej produkty spo­ żywcze. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej m. Kra.- 141 �Kierownictwu obozu z wydatną pomociężarowego samochodu, którym z K r a cryni zostały dostarczone materiały techхъ do wiezieni uczestnicy ohozu. czekający, . defektu samochodu przydzielonego przez ję Państwowego Instytutu Sztuki w trudnej syw punkcie zbornym w Mielcu odległym od bazy /szlo 30 km. Najgorętsze jednakowoż wyrazy wdzięAości zarówno ze strony organizatorów jak i uczest­ ników obozu należą się miejscowej ludności, która brr/ d z o życzliwie odniosia się do badań udzielając chętnie i szczerze wywiadów wpuszczając wywiadowców do mieszkań komór i na strychy pozwalając bez sprze­ ciwu na foto ''rafowanie i rysowanie sprzętów Przypisy: il i) Szymon Matusiak „Gwara lasowska z okolic Tar­ nobrzega" (Rozprawy Wydziału Filologicznego A U . t. V I I I Kraków 1880). „Historia polska w opowiadaniach ludu" (Przegląd Polski, Kraków 1881 г.), „Nasze polne kwiaty" (Przegląd Akademicki K r a ­ ków 1881), „Ueber die Waldbewohner der Sandomierer Wuste" (Arch, i slov. Philologie Berlin 1880), „Volkstiimliches aus dem Munde der Sandomierer Waldbewohner" (Arch. f. slaw. Philologie Berlin 1881), „Z pieśni i podań Lasowiaków" (Przegląd Akade­ micki t. I, s. 66), ••*) Karol Matyas „Jesień, studium z życia ludu daw­ nej puszczy Sandomierskiej" (Gazeta Warszawska 1903), „Przezwiska ludowe w powiatach tarnobrzeskim, ni­ skim i brzeskim w Galicji (Wiała t. X i X I ) , „Wesele w Stalach" (Wisła t. I X ) , „Zapust, Popielec, Wielkanoc, kilka zwyczajów lu­ du w Tarnobrzeskim" (Lud t. I ) , Zygmunt Wierzchowski „Baśni i powieki z Pusz­ czy Sandomierskiej" (Zbiory prac i mat. t. X V I ) , ".Jastkowskie, powieści i opowiadania z Puszczy San­ domierskiej", (Materiały Antr. Archeol. i Etnograf, t. V I ) . ^) Stanisiaw Bąk „Morfologia gwary „lasowskiej" (Sprawozdanie z posiedzenia P A U Kraków 1928), Że słownika ludowego w powiecie tarnobrzeskim (Lud Slow. t. I I ) . Ryc. 13. Zamek żelazny. Łowisko, Fot. R. Reinfuss. pow. Łańcut. •>) Stanisiaw Krzyczyński: „Materiały etnograficz­ ne" (Lud. t. X X X I ) . «) Zygmunt Wierzchowski: „Materiały etnograficz­ ne z powiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji" (Zbiory X I V ) . ") Jan Słomka „Pamiętnik włościanina" Kraków 1912. ) Karol Matvas „Pobrzeże dawnej Puszczy Sando­ mierskiej" (Przew. Nauk i Lit. 1905), ») Stanisław Koziarz: „Cech garncarski w Sokoło­ wie" Lwów 1899. i°) Stanisław Bąk: „Chata wiejska w okolicy Tar­ nobrzega" (Lud. X X I X ) . 11) Na podstawie pracy Marii Dobrowolskiej „Osad­ nictwo Puszczy Sandomierskiej między Wisłą a Sa­ nem" Kraków 1926. 12) Kazimierz Dobrowolski „Migracje wołoskie na ziemiach polskich" (Pam. V Pow. Zjazdu Historyków Pol. Lwów 1930). t*£J i• I Ryc. 14. Rzeźbione sanie. Przed", órz, pow. Kolbuszowa. Fot. Z. Reinfussowa. 1 J �ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE W poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" wydrukowane zostały kwestionariusze, używane w ro­ ku 1940 podczas badań terenowych prowadzonych pod kierunkiem P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej na terenie powiatu opoczyńskiego. Obecnie publikujemy z kolei instrukcje oraz plan badań opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego przeznaczony do użytku na terenie Kazachstanu. Zarówno w ogólnej instrukcji, jak i w szczegółowo opracowanej problematyce badań zwraca uwagę fakt przesunięcia centralnego punktu zainteresowań z za­ gadnień historycznych na przemiany zachodzące w kulturze tradycyjnej w czasach najnowszych w związ­ ku z realizacją ustroju socjalistycznego. Red. PROGRAM E T N O G R A F I C Z N Y C H BADAŃ KAZACHSKIEJ KOŁCHOZOWEJ W S I O. A. Przedstawiony niżej program różni się tym od po­ przednio ogłoszonego, że główny nacisk kładzie się tu na zbadanie tych procesów, które zaistniały i rozwi­ nęły się w związku ze zwycięstwem socjalizmu na n a . szej ziemi i dalszym jego postępem na drodze do ko­ munizmu. Zgodnie z tymi założeniami — zbieranie materiałów dotyczących przeszłości nabiera drugorzędnego zna­ czenia i winno być uwzględnione tylko w takim stop­ niu, w jakim jest to potrzebne do prześledzenia prze­ biegu zachodzących przemian i zrozumienia rzeczywi­ stości. W związku z tym należy ustrzec badacza te­ renowego przed zbytnim zaabsorbowaniem się tą czę­ ścią kwestionariusza, która dotyczy rejestracji zabyt­ ków przeszłości i uczynienia z niej zagadnienia oder­ wanego, zamkniętego w samym sobie, gdyż ma ona służyć jedynie jako wprowadzenie do badań nad teraź­ niejszością oraz dostarczyć materiału porównawczego, któryby wykazał nasze osiągnięcia na tle minionej epo­ ki. Odnosi się to nie tylko do rozdziału pt. „Wiadomo­ ści z historii regionu" ale również do wszystkich na­ wiązań do przeszłości spotykanych w pozostałych roz­ działach. Mając to na uwadze — badacz terenowy przeprowa­ dzający badania winien ściśle przestrzegać metody konkretno-historycznej przy ustalaniu zjawisk. W każ­ dym konkretnym wypadku należy dokładnie wyjaśnić czy dane zjawisko jest wynikiem postępu kulturalne­ go i przebudowy społecznej w danym regionie czy też tylko czczym przeżytkiem przeszłości, — w tym wy­ padku jak mocno zakorzenił się ten przeżytek i jak według relacyj badanych postępuje proces jego zani­ kania, następnie jaki obejmował zasięg (rozpościerał się szeroko czy też zamykał w ciasnym kręgu) do j a ­ kiego czasokresu odnosi się jego największe nasilenie — do niedawnej przeszłości, dającej się ogarnąć gra­ nicami lat, czy też do dalekiej — przedrewolucyjnej i do jakiej mianowicie epoki). N a l e ż y przy tym mieć na uwadze, że bardzo w a ż n y m dziejowym punktem granicznym dla danego tematu jest moment kolekty­ wizacji stanowiący rewolucyjny przewrót — równo­ ważny w swych skutkach z następstwami wielkiej re­ wolucji październikowej 1917 r. Głównym przedmiotem zainteresowań badającego winny być zjawiska nowe — prześledzenie ich tenden­ cji rozwojowych oraz związku z innymi otaczającymi zjawiskami. Jednocześnie z ustalaniem zjawisk kołchozowego ż y ­ cia, wykazujących wzrost i utrwalenie kołchozu, a tym KORBĘ samym wzrost kultury kołchoźników, należy zwrócić baczną uwagę na zbadanie specyficznych osobliwości wynikających z etnicznych tradycji miejscowej lud­ ności (np. pastwiskowa hodowla bydła itd.). Zawsze zaś głównym przedmiotem badania winni być sami l u d z i e wzrost ich kultury, przebudowa życia •— stosunków rodzinnych i społecznych, które s ą wy­ razem rewolucyjnych przemian. I tak np. przy po­ kazie mechanizacji wiejskiego gospodarstwa dla na­ szych celów nie tyle w a ż n y m jest zdobycie wiadomo­ ści o stopniu upowszechnienia traktorów lub kombaj­ nów w danej miejscowości ile ustalenie stosun­ ku k o ł c h o ź n i k ó w do mechanizacji, jej wpływu na podniesienie stopy życiowej i poziomu kul­ tury oraz powstanie nowych więzi społeczno - towa­ rzyskich wyrosłych na podłożu współpracy i pomocy wzajemnej. Ostatnie zwłaszcza ważne przy ustalaniu wzajemnych stosunków zawodowych i społecznych między mężczyznami i kobietami panującymi w danym środowisku. Metoda zbierania materiału według powyższych da­ nych nie różni się w zasadzie od ogólnie przyjętych me­ tod w etnograficznych badaniach terenowych. Podsta­ wowymi metodami okazują się: częste obserwacje i wy­ wiad. Przy zdobyciu materiałów przewidzianych w in­ nych rozdziałach a nie dotyczących bezpośrednio koł­ chozu wielką pomoc obok zarządu kołchozu mogą oka­ zać rejonowe organizacje, które dostarczą wiadomości statystycznych, udzielą odpowiednich map i planów, za­ znajomią ze stosunkami panującymi w kołchozie i z dynamiką jego życia. Te wiadomości należy uzu­ pełniać na drodze częstych bezpośrednich obserwacji a także na drodze wywiadów przeprowadzonych wśród członków kołchozu, a zwłaszcza jego aktywistów i lu­ dzi starszych pamiętających historię jego powstania i organizacji. Przy zdobywaniu materiałów dotyczących części historycznej należy zwracać się w pierwszym rzędzie do tych ludzi starszych, którzy przed kolekty­ wizacją należeli do najgorzej wyposażonych warstw ludności oraz do młodzieży pamiętającej opowiadania starców. Wszystkie materiały zdobyte na tej drodze należy niejednokrotnie konfrontować za pomocą skrzyżowa­ nych wywiadów oraz sprawdzać z danymi zawartymi w literaturze przedmiotu. Co się tyczy wytwórczego i rodzinnego życia koł­ choźników to tu podstawową metodą winna być dłu­ gotrwała osobista obserwacja a do wywiadu należy się uciekać tylko jako do czynnika wspomagającego. 143 �W związku z tym naieży więc koniecznie przewidzieć" dłuższy pobyt w tym samym miejscu i wnikliwe zba­ danie szczegółów życia większej liczby rodzin kołchoźniczych, rekrutujących się z różnych ośrodków wytwórczo-społecznych i różnego poziomu kulturalnego: kołchoźników aktywistów i kołchozowej Inteligencji, prostych szeregowców (w tej liczbie osobno uczestni­ ków Wielkiej Wojny), rodzin na czele których stoją kobiety, rodzin bardziej i mniej wyposażonych, bar­ dziej lub mniej kulturalnych, rodzin należących przed kolektywizacją do różnych warstw ludności itp. Przy badaniu osobistego gospodarstwa kołchoźnika należy zwrócić u w a g ę na ustosunkowanie się do indywidual­ nej własności i do własności zespołowej na kojarze­ nie interesów osobistych z interesami wspólnoty Badanie mieszkania należy przeprowadzać w ścisłej łączności z badaniem wzajemnych stosunków panują­ cych w rodzinie, wydobywając to wszystko nowe co wynika ze zmian w organizacji gospodarki. Interesu­ jące dane pod tym względem można zdobyć przez zba­ danie budżetów — przychodów i rozchodów rodziny — poszczególnych jej członków, stamtąd też można za­ czerpnąć wiadomości o zaspakajaniu potrzeb koł­ choźników o rozbudzeniu potrzeb kulturalnych. Przy zbieraniu materiałów dotyczących domu i zagrody na­ leży ogarnąć możliwie większą liczbę obiektów, w tym celu aby ustalić co typowe dla danego kołchozu czy regionu. Koniecznym jest przeprowadzenie dokładnych pomiarów i zestawienie planów każdego budynku i ich wzajemnego usytuowania, naszkicowanie zewnętrznych elewacyj i wnętrz z zawartymi w nich sprzętami, do­ kładne ich odrysowanie i zanotowanie, odnoszącej się do nich terminologii. T a k jak na przykładzie miesz­ kania tak i na odzieży należy prześledzić proces przej­ ścia od starych do nowych form, w y k a z a ć które z tych starych form stają się przeżytkami, a które przeciw­ nie — żyją, co jest typowego dla bliskiej przeszłości i dla współczesności, co wykazuje tendencję rozwojo­ wą na przyszłość. Przy badaniu odzieży, niezależnie od szczegółowego opisania wszystkich składowych elementów należy po­ czynić szkice detali (możliwie w barwach naturalnych), sfotografować ubiór w całości i w poszczególnych jego częściach, zanotować związaną z nim terminologię. Bardzo w a ż n y m zagadnieniem jest prześledzenie pro­ cesu wytwarzania nowych typów narodowego stroju, ścierania się lokalnych różnic i wypierania tradycyj­ nej odzieży związanej z gospodarką prymitywną. Przy zbieraniu materiałów dotyczących hodowli by­ dła, gospodarki mlecznej, łowiectwa i rzemiosł należy skrupulatnie zapisywać terminologię odnoszącą się do tych dziedzin działalności, jak również wykonywać zdjęcia i szkice specjalnych narzędzi i procesów wy­ konywania. Odnosi się to zwłaszcza do rozdziałów 0 przemyśle chałupniczym i rzemiosłach, gdzie zacho­ dzi konieczność dokładnego opisania (w miarę moż­ ności z pomiarami, szkicami i fotografiami) kolejno wszystkich etapów wykonawstwa, używanych narzę­ dzi i otrzymywanej produkcji. Należy także podawać opisy życia i działalności wybitniejszych majstrówchałupników, poświęcając u w a g ę ich roli w przekazy­ waniu innym tajemnic swego kunsztu i doświadczeń. Przy badaniu pożywienia należy rozróżnić pożywie­ nie codzienne i świąteczne, odróżnić co umieją goto­ w a ć od tego co rzeczywiście gotują, czym się żywią 1 na tym ostatnim ześrodkować uwagę. 144 Przy badaniu stosunków rodzinnych należy glówttą uwagę zwrócić na przeżywanie się starych, poniżają­ cych dostojeństwo człowieka obyczajów i na wprowa­ dzenie nowych stosunków, związanych z zasadniczymi przemianami w dziedzinie wytwórczej, i społecznej ży­ cia ludzi. Zwłaszcza dotyczy to zmian zaszłych w sy­ tuacji społecznej kobiety w ciągu lat władzy sowiec­ kiej. Przy zbieraniu materiałów do wszystkich rozdzia­ łów należy poświęcić szczególną uwagę na wykazanie przewodniej, organizującej i naprowadzającej roli par­ tii komunistycznej we wszystkich dziedzinach społecz­ nego i kulturalnego życia kołchozu i kołchoźników, jak również wykazaniu wpływu przodującej rosyjskiej kultury we wszystkich dziedzinach życia miejscowej ludności. Przedstawiony program przystosowano do specyficz­ nych warunków kazachskiej kołchozowej wsi, przy wykorzystywaniu go do badań etnograficznych we wsiach kołchozowych innych narodów ZSRR, należy poczynić właściwe poprawki i uzupełnienia. C h a r a k t e r y s t y k a t e r e n u p o d w z g l ę d e m g e o g r a f i c z n y m (krótko) Rzeźba terenu, sieć wodna, bogactwa naturalne, wa­ runki klimatyczne. Odległość od miejskich ośrodków i od kolei żelaznej. W i a d o m o ś c i z h i s t o r i i regionu. Ustrój administracyjny w okresie przedrewolucyj­ nym. Ustrój wewnętrzny, podział rodowy i rozmiesz­ czenie rodów. Stosunki spoleczno-ekonomiczne. Sto­ sunek wzajemny hodowli bydła do rolnictwa w gospo­ darce tubylczej ludności. Rodzaje bydła. Statystyka podziału bydła pośród poszczególnych warstw ludno­ ści. Organizacja gospodarki hodowlanej. Koczownictwo i osiadłość. Szlaki koczownicze. Organizacja staniszcz. Rola czabanów. Podział pastwisk i wodopojów pomiędzy rodami. Walka o ziemię i wodę. Ludność osiadła. Kiedy rozpoczęło się osadnictwo. Czym zosta­ ło spowodowane. Narzędzia rolnicze. Podstawowe kul­ tury. Podział wód i technika nawadniania. Podział prac pomiędzy mężczyznami i kobietami w przedrewo­ lucyjnym gospodarstwie rolnym i hodowlanym. Uwar­ stwienie ludności pod względem społecznym. Kto wła­ dał ziemią i podstawową masą bydła. Warunki życio­ we warstw upośledzonych, eksploatacja ich przez in­ stytucję bajów. Uciemiężenie. Wykorzystywanie prze? bajów przeżytków rodowych w celach eksploatacji („saun" itp.). Walki międzynarodowe. Udział miejsco­ wej ludności w powstaniu 1916 г., w Wielkiej Paź­ dziernikowej socjalistycznej rewolucji, w organizowa­ niu się władzy sowieckiej. Specyficzne formy uświa­ damiania socjalistycznego (czerwone, koczownicze jurty itp.). Klasowe i międzyrodowe walki w tym okresie. Konfiskata majątków feudalnych bajów. Wal­ ka o kolektywizację. Przejście koczowych na osiad­ łych. Usuwanie przeżytków stosunków rodowych w pierwszych latach budownictwa socjalistycznego w K a ­ zachstanie. H i s t o r i a o r g a n i z a c j i k o ł c h o z u . J a k odbywało się zrzeszanie w kołchoz. Pierwotna forma zrzeszania. Skład pierwotny kołchozu i jego or­ ganizacja. Liczba objętych gospodarstw. Do jakich ro- �dów należały. Jak się przedstawiała gospodarka koł­ chozu (ilość bydła, inwentarza Itp.). O g ó l n a c h a r a k t e r y s t y k a chozu. koł­ Liczba ludności w kołchozie. Skład narodowościowy, zawodowy, wiekowy, ślady podziału rodowego. Licz­ ba zrzeszonych gospodarstw. Liczba kobiet członkiń kołchozu. Zajmowana przestrzeń — jej podział na róż­ ne resorty gospodarki. Ośrodek kołchozu. Czy obejmuje on kilka aułów, czy odwrotnie w jednym aule jest kilka kołchozów. Czy na terenie kołchozu mieści się aułsowiet, jeśli nie — to w jakiej odległości od niego. W skład jakiego rejonu wchodzi auł, do którego nale­ ży kołchoz. Odległość od centrum rejonu, od stacji ko­ lejowej, od najbliższego targu. Gospodarczy wzrost kołchozu. Wzrost przestrzeni uprawnej i wydajności gleby (ogólny i dla każdej z kultur osobno). Wzrost pogłowia bydła. Wzrost dochodów kołchozu. Majątku społecznego. Wzrost dniówki obrachunkowej i docho­ dów kołchoźników. miotów ż wojłoku. Kobiernictwo. Przędzenie i tkac­ two. Różne rodzaje tkanin. Ornamentyka tkacka. Spo­ soby barwienia. Farby roślinne i chemiczne, sposoby otrzymywania farb roślinnych. Przedmioty ze skóry, rogów i kości. Obróbka drzewa i metali. Sztuka sny­ cerska. Rola i znaczenie rzemiosł w gospodarce koł­ chozu. Organizacja pracy kobiet i mężczyzn w cha­ łupnictwie. Związek z przemysłowymi artelami. S i e d l i s k o k o ł c h o z u . Jego położenie zasięg rozplanowanie (pomia­ ry i fotografie). Urządzenie osiedla: zieleń, zaopa­ trzenie w wodę i inne. Kiedy rozpoczęła się zabudowa osiedla, ślady rozmieszczenia rodowego w przeszłości. Zabudowania kołchozowe: budynki gospodarcze (szcze­ gółowe opisanie ośrodka w y t w ó r c z e g o ) , pomieszcze­ nie zarządu kołchozu, szkoły, klubu, ośrodka zdrowia i punktu weterynaryjnego, łaźni. Nowa technika bu­ dowlana i nowe formy architektoniczne budynków społecznych. D r o g i G o s p o d a r k a polowa. Podstawowe kultury. Wprowadzenie nowych kultur (buraka cukrowego, ryżu itp.). Narzędzia służące do uprawy ziemi — zmechanizowane i niezmechanizowane. Wykorzystywanie starych narzędzi przy uprawie ziemi i czym się to tłumaczy. M.T.S'y i ich organiza­ cyjno-techniczna rola w ugruntowaniu danego koł­ chozu. Agrotechnika. Stosunek mieszkańców kołcho­ zu do maszyn i nowej agrotechniki. Walka o wysokie urodzaje. Zbiór plonów i ich przechowywanie. Jakie stosuje się rodzaje młynów — mechaniczne i ręczne. Pola arbuzowe, ogrodnictwo i warzywnictwo. H o d o w l a bydła. Podstawowe rasy bydła i liczebność kołchozowych stad. Obsługa. Opieka weterynaryjna. Pomieszczenie zimowe dla bydła. Przygotowywanie paszy. Sianokosy i posiewy traw — od jak dawna są te ostatnie wpro­ wadzone. Kołchozowe fermy hodowlane. Zastosowanie mechanizacji. System zmienno-pastwiskowy w hodo­ wli bydła. Położenie, rozmiary i odległość pastwisk od auła.Marszruty i czas jaki zajmuje przepędzanie bydła na pastwisko. Czas wypędzania i powrotu bydła. Znakowanie, przesądy i zwyczaje związane z wypędem, przebywanie bydła na pastwisku, powrotem do auła. Kto kieruje przepędami i wypasami. Zestaw pa­ stuszej brygady. Biografie wybitniejszych czabanów. Wyrabianie i przechowywanie mlecznych produktów (szczegółowe opisanie sposobów przygotowywania i na­ czyń ze szkicami i notatkami terminologicznymi). Ł o w i e c t w o . Sprzęt łowiecki. Sposoby łowieckie. Widoki zwierząt i ptaków będących przedmiotem łowów. Strój i wypo­ sażenie myśliwego. Łowieckie rezerwaty. Do kogo one przed tym należały (posiadłości rodowe). Organiza­ cja zajęć w ochotniczych brygadach łowieckich. Spo­ sób wynagradzania. Znaki, przesądy i obyczaje zwią­ zane z łowiectwem. Terminologia. P r z e m y s ł c h a ł u p n i c z y i r z e m i o- s ł a. Obecny stan wszystkich rodzajów stosowanego tu rzemiosła. Obróbka wełny. Wyrabianie wojłoku i przed­ k o m u n i k a c y j n e t r a n s p o r t o w e . i ś r o d k i Podstawowe środki transportowe przed rewolucją i obecnie. Stan dróg — do kogo należał obowiązek ich utrzymania. Wykorzystywanie w dobie obecnej niezmechanizowanego transportu: konnego, jucznego. Za­ przęg, siodła, sprzęt do przenoszenia ciężarów (szcze­ gółowe opisy, fotografie). — Terminologia. Pocztowotelegraficzna obsługa. Radiofonizacja kołchozu i do­ mów kołchoźników. Wymiana korespondencji kołchoź­ ników. O r g a n i z a c j a p r a c y w k o ł c h o z i e . Liczebność brygad. Ich skład według płci, wieku i rodowej przynależności. Organizacja pracy w rolnych i pasterskich brygadach. Podział pracy pomiędzy męż­ czyznami i kobietami w pracach rolnych i hodowli by­ dła. Wzrastanie roli kobiety w kołchozowej gospodar­ ce. Socjalistyczne współzawodnictwo i ruch stachanowski i ich rola w wyrabianiu socjalistycznej postawy. Biografie wybitniejszych stachanowców - - bohaterów pracy. Zarząd kołchozu: jego skład według płci, wieku, narodowości i przynależności partyjnej. Aktyw koł­ chozu. Rola społeczna kobiety i młodzieży. P a r t y j n a o r g a n i z a c j a kołchozu. Jej liczebność — rozwój i skład. Rola jej w produk­ cyjnym i społecznym życiu kołchozu. Kobiety — komunistki. Ideowo wychowawcza praca wśród komuni­ stów i bezpartyjnych. K o m s o m o l ' s k a o r g a n i z a c j a . Stosunek procentowy młodzieży komsomolskiej do młodzieży niezrzeszonej — w szczególności dziewcząt. Praca komsomolców. I n d y w i d u a l n e g o s p o d a r s t w o koł­ c h o ź n i k a . Rozmiary indywidualnych działek. Co sieją i sadzą. Sposoby uprawiania ziemi i narzędzia. Rodzaje i li­ czebność bydła pozostającego w indywidualnym w ł a ­ daniu kołchoźnika. Przynależność bydła do poszcze­ gólnych grup ludności. Organizacja letnich w y p a s ó w i postojów zimowych bydła. Hodowla drobiu. Podział zajęć gospodarskich pomiędzy kobiety i mężczyzn w 145 �indywidualnych gospodarstwach. Stosunek kołchoźni­ ków do indywidualnej i do zespołowej gospodarki. M i e s z k a n i e . Współczesne i zachowane stare, przejściowe formy. Okres pojawienia się i rozpowszechnienia stałych sie­ dlisk. Różne rodzaje pomieszczeń mieszkalnych. J a k się odbiło na typie domu przejście do osadnictwa sta­ łego. Wpływ narodu rosyjskiego oraz innych sąsied­ nich na kształtowanie się typu mieszkania. Szczegó­ łowe opisy (z fotografiami i szkicami) najbardziej roz­ powszechnionych — typowych dla danego kołchozu mieszkalnych budynków. Kto buduje: majstrzy na­ jemni czy miejscowi — ich narodowość. Materiały bu­ dowlane, ich wyrób. Technika budowlana stara i no­ wa. Zakładanie fundamentów, wznoszenie ścian, kry­ cie. Zewnętrzne ozdoby. Zwyczaje, przesądy i obrzędy związane z budową domu obchodzone w przeszłości, a zachowane do dnia dzisiejszego. Rozplanowanie do­ mu i jego wewnętrzne urządzenie (szczegółowe opisy, plany, przekroje). Rozmiary domu i poszczególnych jego części. Przeznaczenie poszczególnych części domu podyktowane rodzinnymi stosunkami, zmiany w tej dziedzinie związane ze zmianami w stopie życia ro­ dziny. Ilość i rozmieszczenie okien, drzwi. Podłoga, sufit. Usytuowanie i budowa pieca i ogniska. Oświe­ tlenie domu. Rodzaj paliwa. (Szczegółowo zanotować nazwy poszczególnych części domu i terminologię związaną z techniką budowlaną). Usytuowanie domu w stosunku do ulicy, sąsiednich domów, stron świata. Szczegółowy opis i plan zagro­ dy. Budowa i przeznaczenie budynków gospodarczych. Czy w obrębie zagrody jest sad. Szczegółowy opis j u ­ rty (w całości i poszczególnych jej częściach). Wyko­ rzystywanie jurty w czasach obecnych. Które części jurty weszły w skład współczesnych domów. W e w n ę t r z n e u r z ą d z e n i e P o ż y w i e n i e . • Podstawowe rodzaje pożywienia (mięsne, mleczne, roślinne) — w okresie przedrewolucyjnym i obecnie. Zmiany w pożywieniu związane z rozwojem gospodar­ czym i zmianami społecznymi. Wprowadzenie i roz­ powszechnienie nowych potraw. Sposoby przygotowywa. nia jedzenia. Gdzie i przez kogo jest przygotowywane. Co umieją gotować, a co zwykle gotują. Ulubione po­ trawy (w tej liczbie myśliwych, pastuchów itp.). Czy utrzymują się zakazy spożywania niektórych zwierząt lub ptaków, lub poszczególnych ich części i odwrotnie: czy niektóre z tych części uważa się za poczesne ką­ ski, świąteczne i obrzędowe dania (weselne, pogrzebo­ we itd.). Przygotowywanie zapasów. Napoje. Przygo­ towywanie ich i używanie. Wyrób kumysu. Organiza­ cja zespołowego żywienia. d o m u — s p r z ę t a r s t w o . Opis rozmieszczenia mebli. W jakim czasie pojawił się i rozpowszechnił ten lub ów przedmiot sprzętarstwa. Co wytwarza sama ludność miejscowa, a co jest przedmiotem importu. Gdzie przechowuje się produk­ ty żywnościowe, odzież i pościel. Jak rozmieszczają się na noc członkowie rodziny i na czym śpią. Na czym jedzą. J a k się rozmieszczają w czasie jedzenia. Czy jest „honorowe miejsce" w domu i komu przysługuje. Ozdoby wewnątrz domu: malowidła, rzeźby, dywany, koszmy, hafty kazachskie i zapożyczone od rosyj­ skich i innych narodów. N a c z y n i a . Czy używa się obok naczyń sprowadzonych — na­ czynia miejscowego wyrobu: gliniane, drewniane, skó­ rzane. Czy wytwarza się je obecnie, czy są tylko po­ zostałością czasów przeszłych (szczegółowo opisać i odrysować w y g l ą d naczyń miejscowego wyrobu i za­ notować nazwy). Odzież. Szczegółowo opisać wszystkie części męskiej, kobie­ cej, dziewczęcej i dziecinnej odzieży. Różne rodzaje odzieży: domowa, robocza, wyjściowa i świąteczna. Odzież spodnia, wierzchnia, letnia i zimowa. Bielizna. Odzież związana z zawodem (pastuchów itp.). Odzież obrzędowa: weselna, żałobna. Staroświecka odzież 146 męska i kobieca - - jeśli się zachowała i przechowuje się w rodzinie. W czym wyrażały się różnice społeczne w tradycyjnych strojach. Lokalne różnice w strojach i ich wzajemne ścieranie się. Upowszechnienie ubrań typu miejskiego (wyznaczyć granicę czasową tego roz­ powszechniania). Zachowujące się elementy strojów tradycyjnych w ubraniu współczesnym. Kształtowanie się nowego mieszanego typu. Krój poszczególnych części ubrań. Kto szyje. Materiały używane na jej sporządzanie. Ulubione kolory i dese­ nie materiałów. Obuwie — męskie, kobiece, dziecinne, zimowe, let­ nie itp. Formy lokalne. Nakrycia głów — męskie, kobiece, dziewczęce, dzie­ cinne (współczesne i przechowywane stare, przejścio­ we formy). Ozdoby. Kosmetyka i osobista higiena. Mycie się, kąpiel dorosłych i dzieci. Obrzędowe obmywania. Pra­ nie bielizny. Pielęgnowanie włosów — uczesanie kobiet i dziewcząt. M a ł ż e ń s t w o i rodzina. Przedślubne stosunki między młodzieżą. Wybór m ę ­ ża i żony — swaty. Czy ograniczają się do wyboru małżonka ze swego auła i swego rodu czy też to nie ma znaczenia. Czy dopuszczalne są małżeństwa mię­ dzy krewnymi. Porównawcza tablica ślubów w star­ szym pokoleniu i obecnie. Udział starszych w kojarze­ niu par. Przeżywanie się starych zwyczajów w tej dziedzinie: różnorodnych zakazów, zrękowin małolet­ nich dzieci, zwyczaju umykania, lewiratu, sororatu, wypłaty kałyna itp. J a k zawiera się związek małżeń­ ski w razie braku zgody rodziców. Kiedy rejestruje się związek. Co składa się na posag niewiasty. Kto daje. Czy otrzymane wiano zostaje po ślubie nadal osobistą własnością wychodzącej za mąż, czy też sta­ je się własnością wspólną nowej rodziny. Kto ponosi wydatki na urządzenie ślubu. Szczegó­ łowy opis współczesnego ślubu (począwszy od zmowin). Przechowujące się stare weselne obyczaje. Miejsce osiedlin i gospodarowania młodych. Małżeństwa mie­ szane (między ludźmi różnej narodowości). Stosunek rodziny do niewiasty z innej narodowości. Stan liczeb­ ny i skład rodzin. Kto pozostaje głową rodziny — prawa i obowiązki Prawa i obowiązki innych, człon­ ków rodziny (zwłaszcza kobiet i młodzieży) Kto roz­ dziela prace domowe Rozkład dnia w kołchozowej ro­ dzinie Czy zachowują się przeżytki wielkich rodzin stara terminologia pokrewieństw J a k odbijają się �stosunki rodzinne na zorganizowanej pracy kołchozu (np. organizacja zespołów w duchu nakazów rodzin­ nych). Stanowisko kobiety w rodzinie. Stosunki wza­ jemne z mężem i jego rodziną, zmiany spowodowane społecznym podniesieniem roli kobiety. Budżet kotchozowej rodziny — przychód i rozchód. Źródła do­ chodu. Stosunki majątkowe wewnątrz rodziny. Ogólna i wyłączna własność poszczególnych członków rodziny (zwłaszcza czy zarobki poszczególnych jej członków wchodzą do budżetu całej rodziny). Prawo dziedzicze­ nia. J a k dzieli się mienie po śmierci g ł o w y rodziny. ność sowieckich pieśni w kołchozie. Samorodna twór­ czość artystyczna. Rodzaje i wzory miejscowego fol­ kloru. Odbicie się w nim Wielkiej Wojny i innych hi­ storycznych wydarzeń. Zabawy i rozrywki. Sport. Uroczystości kołchozowe. Zastąpienie dawnycji uro­ czystości religijnych uroczystościami narodowymi. Opis „bajgi" i innych narodowych rozrywek. Narodziny dziecka. Obyczaje związane z jego naro­ dzeniem. Odwoływanie się do pomocy lekarskiej w cza­ sie porodu i pierwszych zabiegach przy dziecku. Sto­ sunek rodziców i krewnych do dzieci (chłopców i dziewcząt). Władza rodzicielska (ojca i matki) nad dziećmi. Dziecięce przedszkolne instytucje (żłóbek, ogródek, przedszkole). Zasięg ich działania. Zabawy dziecinne. Dziecięce rysunki, odbicie się w nich wpły­ w ó w nowych warunków życia i współżycia w groma­ dzie Społeczne wychowywanie dzieci. Czy są miejscowi artyści. Upiększanie mieszkań, ubrań itp. Artystyczne rzeźby, malatury na drzewie, inkrustacje, wyroby ze skóry, hafty, aplikacje i inne rodzaje sztuki. Artystyczna obróbka metali (srebra i innych). Kucie i odlewy. Recepty przygotowywania stopów. Szczegółowe opisy i szkice narzędzi oraz foto­ grafie procesów obróbki. Ornamentyka, wzory orna­ mentów (rysunki, fotografie, dokładne opisy). Prze­ kazywanie przez majstrów tajemnic ich sztuki. Bio­ grafie wybitnych majstrów. Obyczaje i obrzędy związane ze śmiercią członka ro­ dziny. Współczesne obrzędy pogrzebowe. R o z w ó j k u l t u r y k o ł c h o ź n i k ó w . Nauczanie początkowe przed rewolucją i obecnie (osobno kobiet, osobno mężczyzn, osobno starszego pokolenia). Znajomość rosyjskiego języka. Procent dzieci objętych nauczaniem. Czy wszystkie dziewczyn­ ki chodzą do szkoły i do których klas. W jakim wieku rozpoczynają chodzić do szkoły (chłopcy, dziewczęta). Przeciętna odległość od szkół i jak ją przebywają. Ję­ zyk wykładowy w szkole. Stosunek do szkoły i nauczy­ cieli dzieci i rodziców. Czy warunki domowe sprzyja­ ją nauce dzieci. Rola szkoły w uspołecznieniu dzieci i wpajaniu w nie poglądu materialistycznego na świat. Pomoc dzieci w pracach kołchozu. Wpływ szkoły na życie kołchoźników. Nauczanie dorosłych.. Uczęszczanie młodzieży do szkoły. Walka z analfabetyzmem. Członkowie rodzin kołchoźników uczęszczający do szkół technicznych i szkół wyższych. Wychodźcy z kołchozu w rzędzie inteligencji (pedagogów, mżynierów lekarzy, litera­ tów itp.). Kołchozowa inteligencja. Rozpowszechnia­ nie w kołchozie i w rodzinach kołchoźników gazet i książek (w jakim języku i tłumaczeniach). Popular­ ność pisarzy rosyjskich i innych. Formy pracy kultu­ ralnej w kołchozie. Kluby. Izby — czytelnie. Obsługa kołchozu przez kino i teatr zawodowy. Teatr własny. Pomoc lekarska — jej popularność. Przeżywanie się znachorstwa i zwyczajów tamujących podniesienie stanu higienicznego i zdrowotnego miejscowej ludno­ ści. Ludowa medycyna i weterynaria. Sposoby lecze­ nia różnych chorób. Przygotowywanie lekarstw. U ż y ­ walność ziół leczniczych. Ludowy kalendarz — jego związek ze słonecznym i księżycowym rokiem. Stare miary czasu. Nazwy miesięcy. Meteorologiczne obli­ czenia - - przepowiednie pogody. Rok obrzędowy. Miejscowe miary długości, wagi, sposoby obliczań, określenie czasu. ; F o l k l o r i m u z y k a w k o ł c h o z i e . Ulubione utwory muzyczne. Instrumenty. Współ­ czesna tematyka w regionalnych utworach. Popular- S z t u k i p l a s t y c z n e i a r t y s t y c z n e r z e m i o s ł o . P r z e ż y w a n i e się w i e r z e ń religij­ nych i u t r w a l a n i e p o g l ą d u materia­ l i s t y c z n e g o na ś w i a t . Przynależność wyznaniowa ludności. Siady przedislamsklch wierzeń. Stosunek kołchoźników do religii. Przeżywanie się wierzeń religijnych 1 wpływów ducho­ wieństwa. Rozwój poglądów materialistycznych. Jak przedstawiają się prace w tej dziedzinie. S t o s u n k i s p o ł e c z n e . Zmiana poczucia przynależności rodowej na poczucie przynależności do kołchozu, swego narodu, do całego Sowieckiego Związku. Rozwój świadomości narodowej. Stosunek do innych narodowości. W jakiej mierze po­ kutują jeszcze poczucia przynależności rodowej — praw i obowiązków wynikających z tych więzi. Stosu­ nek do kołchoźników z innych rodów. Wzajemne sto­ sunki starych i młodych. Kształtowanie się nowego stosunku do kobiet, do towarzyszy pracy, do zbioro­ wego wysiłku, do socjalistycznej wspólnoty. Zrozumie­ nie wspólnoty interesów. Pomoc okazywana niezdol­ nym do pracy. Stosunek do czynów aspołecznych. Za­ bytki prawa obyczajowego i zestawienie ich z ustawo­ dawstwem sowieckim. Udział kołchoźników w życiu społecznym. Wspólne zgromadzenia. J a k zasiadają na nich (kobiety osobno, mężczyźni osobno czy razem). Zabieranie głosu przez kobiety na zebraniach i usto­ sunkowanie się do nich mężczyzn. Udział kołchoźników w samorządzie kołchozu, rejonu, republiki, całego Związku. Sowiecki patriotyzm. Udział kołchoźników i ich rodzin w Wielkiej Ojczyźnianej Wojnie na froncie i na tyłach. Wpływ jej na wyrabianie się socjalistycz­ nej świadomości. Rola tych co powrócili z wojny w życiu kołchozu. Kołchoźnicy — bohaterzy socja­ listycznej pracy. Biografie zasłużonych ludzi kołchozu. Rola partii w wyrabianiu poglądu materialistycznego i nowych społecznych stosunków. Tłumaczyła Zofia Tur ska *) Tłumaczenie z rosyjskiego Institut Etnografii. Kratkije Soobszczenia V I 1949. 147 �W Y S T A W A MATERIAŁÓW Z ZAKRESU SZTUKI L U D O W E J DZIAŁU ZDOBNICTWA LUDOWEGO W KRAKOWIE ZOFIA W dniach od 10 do 20 grudnia 1950 r. w sali Domu Plastyków w Krakowie otwarta była wystawa, sta­ nowiąca pokaz materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa Ludowego P I S . Wystawa ta pozostawała w związku z odbywającą się w tym czasie I Ogólno­ polską Konferencją w Sprawie Badań nad Sztuką. Ze względu na szczupłość miejsca wystawiono zaledwie drobny ułamek materiałów, jakie w czasie od r. 1947 do 1950 zostały zgromadzone przez Dział Zdobnictwa Ludowego. Na wstępie przy pomocy szeregu map zilustrowano zasięg terenowych badań Działu Zdobnictwa Ludowego, dokonywanych bądź przez pojedynczych badaczy wysy­ łanych w teren, bądź to zespołowo w czasie letnich obozów. Prócz map obszarów przebadanych wystawio­ no również mapę badań zaplanowanych w najbliższym 4-leciu, które mają objąć całą Polskę. Dzięki planowej akcji badawczej ilość materiałów, gromadzonych przez Dział Zdobnictwa szybko rośnie, dochodząc w bieżącym roku do 6000 pozycji inwentarzowych. Wzrost archi­ wum naukowego przedstawiony został w postaci wy­ kresu. Materiały zebrane, bądź są publikowane w wy­ dawnictwie P I S (Polska Sztuka Ludowa), bądź w in­ nych wydawnictwach naukowych, jak wydawany przez P T L Atlas Polskich Strojów Ludowych. Korzystają też z nich muzea etnograficzne i regionalne jak np. Muzeum w Rabce, Myślenicach, Zakopanem, Krakowie a także Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Po części informacyjnej następował uporządkowany działami przegląd zebranych materiałów naukowych. Na wstępie pokazano wybór materiałów dotyczących budownictwa, na które złożyły się duże powiększenia fotograficzne i rysunki techniczne. Jak widać z wy­ stawionego materiału w badaniach prowadzonych przez Dział Zdobnictwa silny nacisk położony jest na śledze­ nie rozwoju historycznego i wychwytywanie różnic zachodzących w kulturze wsi na skutek podziału klaso­ wego jej mieszkańców. Przy pomocy materiału foto­ graficznego pokazany został rozwój budownictwa wiej­ skiego od czasów pańszczyźnianych po dzień dzi­ siejszy. W ostrym kontraście wystąpiły różnice w wyglądzie zewnętrznym wsi z czasów feudalnych. Wspaniałym rezydencjom szlachty przeciwstawiają się nędzne mieszkania służby folwarcznej — czworaki. Po­ dobne różnice występują w obrębie samej wsi, gdzie na ONYSZKIEWICZ obok wielobudynkowej zagrody kmiecia widzimy nędz­ ne domy zagrodników i chałupników. Różnice te wy­ nikając z podziału majątkowego ludności pańszczyźnia. nej utrzymały się na wsi i po likwidacji ustroju feu­ dalnego. Pod koniec ubiegłego wieku wchodzi budow­ nictwo ludowe w okres szybko postępującego rozwoju, wyrażającego się w coraz bardziej wzbogacającym się zdobnictwie ścian zewnętrznych budynków. W czasach ostatnich na niektórych obszarach pęd do zdobnictwa nieco osłabł, natomiast rozwój domu Wiejskiego idzie po linii zapewnienia mieszkańcom większej wygody, lepszych warunków higienicznych i trwałości materiału budynku przez zastosowanie, jako materiału budulco­ wego cegły, cementowych pustaków i dachówki. W części poświęconej budownictwu pokazane zostały również dwie stosowane przez Dział Zdobnictwa meto­ dy inwentaryzowania zabytków ludowej architektury, jedna stosowana do obiektów szczególnie ważnych pod względem naukowym obejmuje pełne zdjęcie architekto­ niczne z szeregiem plansz, przedstawiających przekro­ je, rysunki elewacji i szczegółów architektonicznych, drugim jest inwentaryzacja skrócona, w której na jednym arkuszu znajduje się elewacja frontowa, plan, przekrój pionowy i rysunek szczegółów zdobionyeh. Tego rodzaju inwentaryzację zastosowano na szerszą skalę w czasie badań budownictwa orawskiego, prowa­ dzonych przez Dział Zdobnictwa w 1948 r. Osobny ekran poświęcony został malarskiemu zdob­ nictwu zrębów chałup wiejskich. Szczególną uwagę zwracały ilustracje, przedstawiające malowanie zrębów na Powiślu Dąbrowskim, gdzie zdobi się w ten sposób budynki gospodarskie, jak stajnie, chlewy itp. Równie silnie jak w budownictwie występują różnice społeczne gdy rzucimy okiem na wnętrze chałup. Symbolem wsi pańszczyźnianej i nędzy chłopskiej jest izba kurna, wykluczająca wszelkie zdobnictwo wnętrza, czy utrzymanie czystości. Izby takie spotykało się u nas jeszcze w okresie międzywojennym. Przeciw­ stawiają się im bogato zdobione wnętrza chałup za­ możnych gospodarzy. Wnętrza chałup są zdobione naj­ częściej wycinankami lub malowankami. Wycinanka ludowa zachowuje szczególnie silnie s w ą odrębność regionalną. Można wydzielić tutaj szereg typów. Wy­ stawa zapoznała nas z wycinanką kurpiowską, łowicką, lubelską, miechowską. Malowanie ścian izb mieszkal­ �Fragment wystawy fot. St. nych szczególnie bogato rozwinęło się na Powiślu Dąbrowskim. Polska Ludowa w trosce o zachowanie pozytywnych przejawów sztuki ludowej, które niekiedy miały tendencję do zanikania otoczyła ludową twór­ czość artystyczną troskliwą opieką. Zorganizowano na Powiślu szereg konkursów, obdarzając znacznymi na­ grodami miejscowe malarki a także zorganizowano na tym obszarze spółdzielnię, która przyjmuje zamówie­ nia na wykonywanie ozdób do świetlic, wzory dla prze­ mysłu tkackiego itp Naukowe rozpracowanie terenu przed konkursem na malowanie wnętrz przeprowadził na zlecenie ]Vfini4terstwa Kultury i Sztuki Dział Zdob­ nictwa P I S N a wystawie pokazano również materiały dotyczące meblarstwa wiejskiego Przy pomocy kilku¬ set barwnych plansz wvbranych z archiwum P3ziału ' rozwói ludowego meblarstwa w czasie minionego stulecia z uwzględnieniem różnic * 1 * Ic'e się \у zakrP4*p wvtworzvlv regionainycn, так . wy yy. Wdoborze materiam sta ano s ę p Kazać oz " utrwalania materiałów etnograncz yen. w y wionę zostały lysunla tusze.n wykonane w rzutacn, w perspektywie, barwne plansze malowane temperą, przy czym jedne z przedstawionych obiektów ujmowa­ ne były w perspektywie i z uwzględnieniem patyny i wszelkich uszkodzeń widocznych na powierzchni, inne zaś przedstawione były w rzutach z malaturą częś­ ciowo rekonstruowaną według stanu pierwotnego. Szczególnie bogato ilustrowany był dział skrzyń ma­ lowanych, wśród których wybijały się bogactwem form skrzynie południowej Polski: krakowskie i świeżo ze­ brane w widłach Wisły i Sanu, skrzynie sokołowskie. Ciekawy fragment wystawy stanowiły rysunki skrzyni typu sarkofagowego, zwanych przez Górali gorczań­ skich „kobyłczystymi" oraz mapa wskazująca drogi, jakimi zawędrowały one do Polski. W dalszym ciągu wystawy pokazano inne działy zdobnictwa ludowego, uporządkowane według ma­ teriałów i technik. Dziedziną zdobnictwa ludowego Deptuszewski. która często przechowuje bardzo odległe tradycje jest garncarstwo. Uwidoczniono to na przykładzie ornamen­ tu falistego, który w garncarstwie ludowym powtarza się od czasów wczesnohistorycznych po dzień dzisiej­ szy. Naczynia gliniane z okresu wczesnohistorycznego, znalezione w czasie badań archeologicznych m a j ą nie­ mal te same kształty i motywy zdobnicze, jakie spoty­ kamy dziś w wyrobach wiejskich garncarzy. W przeciwieństwie do garncarstwa, posiadającego w kulturze ludowej odległe tradycje, zdobnictwo kowal­ skie rozpowszechniło się stosunkowo późno, głównie do­ piero w okresie popańszczyźnianym. Kowale wiejscy, wykonując przedmioty żelazne, narzędzia pracy, okucia wozów, klamki itp. nadawali lm ozdobne kształty a powierzchnię pokrywali ornamentami, tłoczonymi przy pomocy stempli. N a szeregu plansz pokazano zdo­ bione w ten sposób sierpy, okucia do wozów, wykładki do zamków, kraty do komór czyli tzw. w krakowskim kotwiczki". Ludowe tkactwo i sposób przygotowania pokazane zostało przy pomocy materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa w Opoczyńskim. Zostało wystawionych szereg próbek usystematyzowanych według surowców i techniki wykonania. Całość uzupełniał szereg plansz, przedstawiających sposób wykonania dekompozycji tka­ nin, notowania przewleczeń itp. Na szeregu ekranów zostało pokazane zdobnictwo stroju ludowego. Strój ludowy należy do tych dziedzin kultury ludowej, które w ostatnich dziesiątkach lat zanikają coraz szybciej, co zmusza etnografów do energicznej akcji zbierania i notowania materiałów. Na wystawie pokazano technikę utrwalania i prze­ pracowywania materiałów z tego zakresu. Widzieliśmy więc z kolosalną cierpliwością 1 dokładnością wykonane na papierze milimetrowym rysunki krojów, kopie haf­ tów, wykonane w naturalnej wielkości z zachowaniem zupełnej wierności techniki i uwzględnieniem ściegów hafciarskich. Na podstawie tak przepracowanego ma- 149 �teriału wykonuje się plansze całości stroju. Dziesięć tego rodzaju plansz przedstawiających najpopularniej­ sze polskie ubiory ludowe zostało wykonanych dla przygotowywanego przez Dział Zdobnictwa P I S „Małe­ go Atlasu Strojów Ludowych", którego wydanie ma za zadanie zaspokojenie narastającego zapotrzebowa­ nia społecznego. Drogi rozwoju ludowego narciarstwa i jego kolosal­ ne zróżnicowanie regionalne pokazane zostało na przy­ kładzie góralskiej parzenicy. W sposób szkicowy potraktowane zostało zagadnie­ nie ludowej twórczości plastycznej. N a dwóch sąsia­ dujących ze sobą ekranach pokazano twórczość wsi dawnej i dzisiejszej. Wieś dawna utrzymywana w wielo­ wiekowym zacofaniu, której zainteresowania z koniecz­ ności skupiały się wokół kościoła i ciężkich warunków życia, jako tematykę swej twórczości wybiera tema­ ty religijne, rzeźbi świątki, względnie w wyjątkowych wypadkach apoteozuje w swojej twórczości chłopskie ruchy społeczne, przykładem są rozpowszechnione na Podhalu obrazy na szkle, przedstawiające Janosika i zbójników. Zbójnicy bowiem byli dla ludu góralskiego symbolem walki o chłopską wolność, równość społecz­ ną i majątkową („zbójnik równa świat"). Wieś dzisiej­ sza rozwijająca się w innych warunkach społecznych, kroczącą drogą postępu ma nowe zainteresowa­ nia, które znalazły wyraz w jej twórczości. N a plan pierwszy wysuwa się tematyka świecka, widzimy rzeź­ by przedstawiające sceny z życia ostatnich lat, na­ wiązujące do przeżyć wojennych, a wreszcie sławiące pokojową pracę na roli i gospodarczy postęp wsi. Wystawa była niewielka, skrępowana ciasnotą po­ mieszczenia. Widoczna była na każdym kroku walka pomiędzy nadmiarem materiału a chęcią zachowania przejrzystości i nieprzeładowania. Mimo, że jej zasad­ niczym celem było pokazanie nagromadzonego przez Dział Zdobnictwa materiału dokumentacyjnego od stro­ ny raczej techniki jego utrwalania, przez swój przy­ stępny sposób traktowania zagadnień w postaci wy­ branych problemów, ujmowanych w rozwoju historycz­ nym, z położeniem nacisku na tak mało dotychczas uwzględniane zróżnicowanie kultury ludowej w wyniku istniejących podziałów klasowych stała się wystawa dla zwiedzających interesującym skrótem ukazującym całokształt sztuki ludowej jej dynamizm i stronę społeczną Strona ekspozycyjna wystawy potraktowana została w sposób funkcjonalny. Proste ekrany, obite tekturą falistą, przejrzysty układ plansz, spokojna gama kolo­ rów, zastosowanych w napisach i czytelny krój liter składały się na całość wewnętrznie jednolitą i przy­ jemną dla oka. Echem nawyków z okresu formalizmu byłoby może rozmieszczenie niektórych napisów, uję­ tych w bloki o geometrycznych kształtach, złożone z wyrazów dzielonych czasem w sposób bardzo przypadkowy. Oprawę artystyczną wystawy zaproje­ ktowali i wykonali studenci A. S. P. w Krakowie: Andrzej Darowski i Danuta Wołkowska. �Ryc. 1. Wycinanka wykonana przez Marię Owcę z Pliczy Żelichowskiej. Fot. R. Reinfuss. WYSTAWA SZTUKI KOŁO Ryc. 2. Wycinanka wykonana przez Marię Fot. R. Reinfuss LUDOWEJ W DĄBROWIE TARNOWA ZOFIA Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, Departematu Twórczości, przy współudziale Wydziału Kul­ tury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie i czynników miejscowych, została w dniu 26. X I . 1950 r. otwarta w Dąbrowie koło Tarnowa wystawa sztuki ludowej z Powiśla Dąbrowskiego, zorganizowa­ na przez spółdzielnię przemysłu ludowego „Wieś Two. rżąca" w Zalipiu. Jest to już druga wystawa urządzo­ na na tym terenie. Pierwsza, połączona z konkursem na malowane wnętrza chałup odbyła się we wrześniu 1948 г ale miała nieco inny charakter Na pokazie ów czesnym który miał miejsce w Domu Ludowym w Podlipiu wystawione były jedynie malowanki na papierze czvli dvwanv" nodczas srdv na obecnym maiacvrn dać orzee-lad wszystkich eałezi sztuki ludowei Powi śla onrócz nrzeważaiace liczby zgromadzonych ma lowanek lazł ' d s' du" v n nek on dto a Kiwior ft г ° к огаг mniej ' л е е hnartowane gorsety zapaski, na roboty z pior, fasoli i włókien kukurydzy. Łączna ilość eksponatów wynosiła około 800, z cze­ go na malowanki przypadało ponad 600 sztuk, co kil­ kakrotnie przewyższyło ilość malowanek wystawio­ nych w 1948 r. Wystawa mieściła się w Domu Kultury w dwóch niedużych salkach, z których jedna była ciemna. Wsku­ tek ciasnoty pomieszczenia zgromadzony materiał zo­ stał stłoczony. Ściany od sufitu do podłogi były ściśle pokryte malowankami, czy wycinankami, a reszta le­ żała w dziesiątkach sztuk na stołach, co ogromnie utrudniało ich przegląd. Cały materiał był rozwieszo­ ny na ścianach i umieszczony na stołach w sposób CIEŚLA-REINFUSSOWA ^ przypadkowy tak, że prace tych samych malarek znaj­ dowały się w różnych punktach wystawy, przez co trudno było sobie wyrobić sąd o wynikach poszczegól­ nych artystek. W każdym razie wydaje się być słusz­ nym zdanie, że pierwszeństwo wśród malarek prze­ chodzi od starszych artystek jak Curyłowa Felicja, Kosieniak Felicja na młodsze jak Wojtyto Maria, K i ­ wior Maria i Owca Maria. W tegorocznym konkursie dał .się zauważyć ko­ rzystny w p ł y w opieki, jaką została otoczona twórczość artystyczna na Powiślu Dąbrowskim w ostatnich cza­ sach. Poprzednio wśród „dywanów" malowanych przez kobiety z Zalipia i okolicy w y s t ę p o w a ł y często naturalistycznie traktowane motywy kwiatowe niejedno­ krotnie kopiowane z pocztówek i tapet, a także moty­ wy figuralne, przedstawiające tańczące pary góralskie(') najwidoczniej zapożyczone z malowanych ma­ katek które dziś jeszcze „zdobią" ściany drobnomieszczańskich mieszkań Obecnie tego rodzaju m o t y w ó w już się nie spotyka W mala stwić^ dekoracyjnym Po­ wiśla widoczny jest nawrót do dawniejszych własnych wzorów tradycyjnych z tym jednakże że wzory te są w dalszym ciągu rozwijane i wzbogacane nowymi ele¬ mentami zarówno jeśli chodzi o kompozycję jak i spoko!orvstvczne2"o I tak no kompo zycja dawniejszych dywanów" ograniczała się zwykle H *H t" PTit 1т1е^*о umieszczonego W r ¬ т 0 1 и ao jeonego У™ . Z '. . . miczsrodku, w z g i ę a m e k u k u , powta ją у ę у me obok siebie. Obecnie oprócz go a ją ę ze kompozycje w ktorycn bukiety к la w wy » dosrodkowo z dwu a czasem z czterecn narożników. r v t 151 �Zjawiskiem nowym, które się pojawiło w teraźniej­ szych malowankach, są dwubarwne liście z kolorowym żyłkowaniem (zielone liście, czerwone żyłki) (ryc. 5), a także większa niż dawniej różnorodność tła. Obok zielonych, szarych, czy kremowych mamy jeszcze nie­ bieskie i różowe. Prócz „dywanów" wyłącznie kwiecistych spotyka się też inne o tematach aktualnych, świadczących o tym, że wieś wyszła z dawnego zaściankowego trybu życia i interesuje się żywo zagadnieniami współczesnej rze­ czywistości. Przykładem może tu być „dywan" wyko­ nany przez Leokadię Kosłeniak zatytułowany „My pracą zbudujemy plan 6-letnl" (ryc. 3). N a „dywanie" widać przejeżdżający przez pola traktor z dziewczyną, siedzącą przy kierownicy. W lewym górnym rogu na tle korony przydrożnego drzewa wzbija się w górę gołąbek pokoju. Obraz ten stanowi apoteozę pokojo­ wej pracy na roli i podkreśla nowe możliwości, jakie w tej dziedzinie otwierają się przed kobietą. Prócz malowanek, służących do dekoracji ścian, wy­ stawiono również malowanki, będące wzorami na tka­ niny, zamówione przez Ministerstwo Przemysłu Lek­ kiego. Kobiety z Powiśla z poruczonego sobie zadania wywiązały się bardzo dobrze. Dały szereg wzorów, któ­ re nie były mechanicznym przeniesieniem kompozycji „dywanów" na tkaniny, lecz przeciwnie motywy miej­ scowe zostały przez nie przetworzone i rozpracowane w sposób dostosowany do w y m o g ó w druku na materia­ łach odzieżowych. Przede wszystkim zmniejszono w niach ilość kolorów, a motywy ujęto bądź w formie tzw. wypełnień rytmicznych, bądź w układy pasowe. Po­ nadto pokazano wzory przeznaczone do drukowania chustek na głowę. Rye. 3. Malowanka wykonana przez Leokadią 152 Drugim działem twórczości artystycznej Powiśla są wycinanki, które stanowią jednak pewien kontrast z malowankami. Podczas gdy w tych ostatnich widać duże opanowanie techniczne materiału i kompozycji, to wycinanki są pod względem technicznym trochę nieporadne, grube, co nie znaczy jednak, ażeby one były pozbawione walorów artystycznych. Według in­ formacji kobiet z Zalipia wycinanka posiada na tym terenie tradycję równie dawną jak i malowanka tyl­ ko pozbawiona tej co ona opieki zeszła na plan drugi i nie b^^ła talc deleffnowana i rozwiiana ^tVvcina^ilci к li Za Г • s tosunk owo r ozletrł z окопе i pia po s la dają g у wacnlarz form i technik. Spotyka się na tym terenie w y . cinanki jednokolorowe, jednoosiowe o dużym motywie roślinnym, bardzo zbliżone do tych, które występują np. w Opoczyńskim. Obok nich wycinane są też moty­ wy ośrodkowe komponowane w kwadracie, gwieździe i kole. Wzory tych wycinanek są przeważnie geome­ tryczne (ryc.2), rzadziej roślinne, a wyjątkowo zwie­ rzęce. Przykładem może tu być kolista wycinanka (ryc. 1), w której występują realistycznie ujęte syl­ wetki lisów. Cechą specyficzną wycinanek dąbrowskich jest operowanie kolorowym tłem (ryc. 4). Zarów­ no sam wycięty motyw, jak i pozostałą po jego wycięciu resztę arkusza nanosi się na barwny papier i nakleja. W pierwszym wypadku dominuje nakle­ jony wzór, w drugim zaś właściwy motyw wychodzi z tła. Wykorzystanie w celu dekoracyjnym zarówno w y c i ę t e g o wzoru jak i pozostałej reszty papieru po­ woduje, ze w wycinankarstwie z okolic Zalipia często występują pary identyczne pod względem formy, a róż­ niące się kolorem motywu głównego. Kosieniak z Zalipia. Fot. R. Reinfuss �1 Ryc. 4. Wycinanka wykonana przez Stefanię Oprócz wycinanek, na terenie Powiśla, spotyka się też pokrewne im wyklejanki robione z wielobarwnego papieru o motywach roślinnych. Następnym działem reprezentowanym na wystawie w Dąbrowie były hafty, które potraktowano trochę po macoszemu. Wystawiono kilka gorsetów, zdobionych kwiecistymi wzorami wykonane haftem płaskim, ko­ lorowym jedwabiem. Należy wyrazić żal, że na wysta­ wie nie pokazano zupełnie charakterystycznych dla Powiśla Dąbrowskiego czerwono-czarnych haftów ro­ ślinnych, którymi były zdobione kołnierzyki i gorsy koszul, zapaski, poszwy na poduszki i inne. Dziś już haft ten nie jest wykonywany na Powiślu jednak ży­ ją tu jeszcze hafciarki znające technikę i wzory Na­ leżało pokazać właśnie te hafty na wystawie aby stwo­ rzyć podstawę do ich reaktywowania Oprócz tego na wystawie znajdowały się, choć w bardzo skromnej liczbie, nieznane dotąd naklejanki z fasoli oraz wyroby z gęsich piór (mały pająk i orzeł). Zebrany materiał na wystawie pochodził tylko z 4 miejscowości, a mianowicie: Zalipia, Pilczy Żelichow­ skiej, Klyża i Kosierówki (gros było artystek z Zali­ pia — 27 osób, co stanowi ca 69% całości — reszta przypada na pozostałe 3 wsie), mimo to w wystawie wzięło udział aż 40 malarek. Fakt ten świadczy o wielkim ożywieniu malarstwa wśród kobiet Powiśla Dąbrowskiego, co należy przypisać przede wszystkim opiece jaką ten ośrodek został otoczony przez Mi­ nisterstwo Kultury i Sztuki. Gdy w 1948 r organizowa­ no I konkurs na malowanki wnętrza i papierowe .dy­ wany'* liczne malarki z okolic Zalipia odnosiły się z nie­ dowierzaniem do tej akcji i nie posłały nawet na nią swoich orać £dvż nie wierzvlv ллл iei nowod7enie ani nie wyobrażały sobie korzyści jakie z tego m o g ą wyniknąć* Uznanie z jakim spotkały się wówczas m a lowatiki i wysokie nagrody zachęciły i pociągnęły c&łc - Kosieniak z Zalipia. fot. R. Reinfuss. szeregi kobiet do malowania. Wyraz tego mamy. na ostatniej wystawie, gdzie na 40 nazwisk przypada 24 (czyli 60%) nowych, nieznanych nam z wystawy po­ przedniej. Według załączonego niżej zestawienia ciekawie przed­ stawia się struktura wiekowa kobiet, które dały swe prace na obecną wystawę. Otóż najliczniejszą grupę sta­ nowią malarki w wieku lat 21 - - 30 (15 osób), nastę­ pnie od 15 — 20 (9 osób), 41 — 50 (7 osób) i 31 — 40 (6 osób). F a k t ten jest bardzo znamiennym, świadczy on bowiem o tym, że sztuka na Powiślu Dąbrowskim nie jest czymś wymierającym, znanym tylko starszym gospodyniom, lecz wprost przeciwnie, młodsze kobiety i młodzież coraz liczniej garnie się do malowania czy wycinania. Na szczególną u w a g ę zasługuje trójka dzieci, z któ­ rych dwóch braci: Stanisław (lat 11) i Józef (lat 5) są synami bardzo uzdolnionej artystki Kiwior Marii, wstępują w ślady matki, podtrzymując malarskie tra­ dycje rodzinne. Również trzecia z tej trójki Kosieniak Stefania (lat 9) córka jednej z wybitnych malarek, wyróżnionej specjalnie za pracę nad krzewieniem ma­ larstwa na Powiślu, pielęgnuje te tradycje a posiadając sama duże zdolności, zapowiada się dobrze i jako ma­ larka i wycinankarka. W obecnej wystawie wziął po raz pierwszy udział 22-letni mężczyzna, niejaki Jan Szlosek. Jest to wypadek bardzo charakterystyczny gdyż dotychczas mężczyźni uważali malowanie za rzecz niegodną siebie i zostawiali to zajęcie wyłącz­ nie kobietom. Teraz kiedy ich matki, żony i siostry są wyróżniane i popierane zaczęli się oni inaczej odnosić do tej dawniej tak przez nich lekceważonej pracy. Jak informują malarki najpierw spróbowali mężczyźni im pomagać przy malowaniu, a potem zaczęli samodziel­ nie malować, czego wyrazem s ą właśnie na ostatniej wystawie „dywany" Jana Szloska. 153 �Wystawę urządzała „Spółdzielnia Przemysłu Ludo­ wego Wieś Tworząca" z siedzibą w Zalipiu. Do tej spółdzielni należą prawie wszystkie malarki z okoli­ cy. Przewodniczącą spółdzielni jest Maria Kiwior. Spółdzielnia została założona 16.VII.1950 r. Zrzeszo­ ne szeregi malarek mają przed sobą wiele zadań do wykonania. Spółdzielnia przyjmuje zamówienia z Mi­ nisterstwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Przemysłu Lekkiego itp. Wzory te zostają zakupione a materiały zużytkowane praktycznie czy to jako ozdoby świetlic, druki na tkaniny odzieżowe itd. Ostatnio malarki z Za­ lipia zostały zaangażowane do wykonania malatur w izbie krakowskiej na statku Batory Malowanki z Zalipia i okolicy są znane nie tylko w Polsce, ale też i zagranicą. Bawiący u nas przed dwu laty goście węgierscy, dwukrotnie jeździli na Po­ wiśle, gdzie byli zachwyceni pięknymi „dywanami" i malowanymi wnętrzami chałup. Poczynili nawet sze­ reg zakupów dla swych muzeów. Również dziennikarz szwajcarski, niejaki Werner Bischof, w swojej podróży po krajach Europy środkowej i południowej, skierowa­ ny przez Departament Twórczości przy Ministrestwie Kultury i Sztuki w Warszawie w okolice Zalipia, zo­ stał dosłownie oczarowany tym „kwietnym" zakąt­ kiem Polski, czemu dał wyraz w swym artykule, opu­ blikowanym w szwajcarskim czasopiśmie „Du" w~1949 roku. �WYKAZ ARTYSTEK LUDOWYCH, BIORĄCYCH UDZIAŁ W WYSTAWIE W DĄBROWIE TARNOWSKIEJ W R. 1950 i L.p. Nazwisko i imię 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1.1. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Bednarz Dominika Boduch Stanisława Borek Anna Borek Maria Bułat Władysława Ciepiela Rozalia Curyło Felicja Curyło Stanisława Dymon Wiktoria Głód Maria Janeczek Rozalia Kiwior Maria Kiwior Józef Kiwior Stanisław Kloczkowska Janina Kosienlak Felicja Kosieniak Leokadia Kosieniak Stefania Mosio Felicja Owca Maria Planeta Janina Sierak Maria Stanek Janina Stanek Józefa Szlosek Monika Szlosek Jan Wierzbicka Maria Golonka Maria 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. Kądzielawa Rozalia Lizak Stefania Łata Zofia Owca Janina Owca Maria Wnęk Janina Wnęk Maria Wojtyto Maria z domu Mosio Nawrocka Helena Samel Maria z domu Janeczek Zaród Rozalia Szczygieł Genowefa Wiek Wieś 39 Zalipie 40 28 44 18 44 44 16 24 17 48 35 5 11 29 49 18 9 42 38 15 32 25 28 26 22 28 16 Pilcza żelich. 18 26 26 20 24 20 22 27 35 Kłyż 30 44 23 Kosierówka Wystawa w 1948 r. nagroda Wystawa w 1950 r. Co robi mai. II + + + + + mai. i wyc. mai. mai. i wyc. mai. i wyc. mai. mai. i wyc. II -1- mai. i wyc. mai. I + wyróżn. mai. + mai. i wyc. mai. + III + -r- mai. i wyc. mai. II III III + + + + + + + + + + JrП I I I + + mai. i wyc. mai. �Ryc. 1. Szopha krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Jerzy Lelito. Fot. R. Reinfuss Z KONKUfiSU SZOPEK W K R A K O W I E Z. 22 grudnia 1950 r. odbył się w Krakowie V powojen­ ny konkurs szopek zorganizowany jak w latach ubie­ głych przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W roku bieżącym do konkursu zgłoszono tylko 26 szopek co w stosunku do roku ubiegłego (40) stanowi bardzo dużą obniżkę. W tegorocznym konkursie poziom szopek był bardzo wyrównany, przeważały liczebnie szopki trójwieżowe i typu „ezenekierowskiego". Poza jednym wypadkiem, w którym szopka przybrała postać piętrowego modelu scenograficznego nie zanotowano ani jednej, odbiega­ jącej w sposób zasadniczy od regionalnego typu szopki krakowskiej. Przeważały szopki średniej wielkości i małe, nie było zupełnie dużych szopek ze scenami dla przedstawień kukiełkowych. Między szopkami średniej wielkości przeważały dwu­ piętrowe z trzema wieżami, dwie boczne mniejsze posiadały zakończenia gotyckie, podobne do wież ko­ ścioła Mariackiego, środkowa wyższa miała kopułę. .Szopek pięciowieżowych było tylko kilka. 156 KURKOWA Wśród małych szopek najwięcej było trójwieżowych, nakrytych dachami stożkowatymi. Obok szopek w y ż e j wspomnianych występowały w tym roku, podobnie jak dwa lata temu szopki, w których przestrzeń między dwoma wieżami bocznymi wypełniał poprzecznie usy­ tuowany dach dwuspadowy z wieżyczką w pośrodku. JM a szczególną uwagę zasługiwała szopka wykonana przez studenta A. Sz. P. Lelitę Jerzego (rys. 1). Była to szopka średniej wielkości dwupiętrowa, trójwieżowa w konstrukcji podobna do szopek typu „ezenekierow­ skiego'. N a powierzchni oblepionej kolorowymi papie rami wykonane zostały bardzo misterne naklej anki przedstawiające motywy wzięte z ludowego zdobnictwa krakowskiego, a w szczególności ze skrzyń. Tematem witraży również bardzo starannie wykonanych były sceny czerpane z podań krakowskich (smok wawelski i inne). W tegorocznych szopkach jako materiał używany do dekoracji przeważały kolorowe papiery, natomiast mało stosowano Jaskrawych metalowych folii. Dłieki �Ryc. 2. Szopka krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Zdzisław Dudzik. Fot. R. Reinfuss. powyższemu wykonaniu dal się zauważyć pewien nawrót do dawnej prostoty. jakgdyby W konkursie brali udział starzy szopkarze, którzy rokrocznie wystawiają swoje szopki jak Morys Wacław, Dudzik Zdzisław, Zygmunt Ludwik, Ruta Tadeusz, Mitka Stefan, Turski Władysław, Wojciechow­ ski Antoni. Zabrakło jedynie wśród nich Franciszka Tarnowskiego wielokrotnego zdobywcy pierwszych na­ gród. Po raz pierwszy wzięła udział w tym roku w konkursie szopek kobieta Wanda Witkowska. Pierwszą nagrodę otrzymał Wacław Morys. Szopkę jego możemy zaliczyć do szopek większych. Była ona dwupiętrowa z trzema wieżami, z których dwie bocz­ ne były w stylu gotyckim, trzecia środkowa zakończo­ na barokową kopułą. Szopka Morysa znakomita była pod względem proporcji, strzelista, smukła o bardzo wypracowanym zdobnictwie fasady i bardzo dobrze rozwiązana pod względem kolorystycznym. Cztery drugie nagrody otrzymali: Ruta Tadeusz, Dudzik Zdzisław, Mitka Stefan i Lelito Jerzy. Szopka Ruty dosyć duża, pięciowieżowa, nawiązy­ wała do typu „ezenekierowskiego". Dwie wieże boczne posiadała w stylu gotyckim, następne dwie, niższe od poprzednich zakończone były dwoma przecinającymi się pod kątem prostym daszkami dwuspadowymi * iglicą i kulą. Wieża środkowa tej samej wysokości, Ryc. 3. Szopka krakowska z konkursu w roku 1950 wykonał Stefan Mitka. Fot. R. Reinfuss. co dwie zewnętrzne, zakończona była kopułą. Dudzik Zdzisław rozwinął swój typ zeszłorocznej szopki opar­ ty na elementach czerpanych z architektury Krakowa. Kolorystycznie szopka jego była bardzo słabo rozwizana. Całość oklejona była papierem w kolorze blado niebieskim, dachy i wieże pokryte ciemno-zieloną folią (rys. 2). Szopka Mitki bardzo dobra w proporcjach posia­ dała boczne wieże gotyckie, środkową barokową. Uwa­ gę zwracała w niej umiejętnie rozwiązana część parterowa składająca się z trzech wnęk ostrołukowych rozdzielonych niskimi smukłymi wieżyczkami (rys. 3 ) . Trzecie nagrody otrzymali: Wojciechowski Antoni, Zygmunt Ludwik, Jędrszczyk Jan i Kowalski Marian. Ten ostatni po raz pierwszy brał udział w konkursie. Ze starych szopkarzy zawiódł trochę Władysław Turski, którego szopka w części górnej była przełado­ wana ozdobami i wieżami (7 sztuk) w dolnej z a ś świe­ ciła pustką. Materiał jaki znalazł się na tegorocznym konkursie wskazuje na to, że szopkarstwo krakowskie zaczyna przechodzić okres pewnego wyjałowienia. Szopkarze cały swój wysiłek wkładają w doskonalenie techniki wykonania i drobiazgi dekoracyjne przy równoczes­ nym braku usiłowań w kierunku stworzenia nowych rozwiązań eałofiei. 157 �WYCINANKI OPOCZYŃSKIE NA W Y S T A W I E W K I E L C A C H JAN A. ZAREMBA W kieleckim Muzeum Świętokrzyskim otwarto po­ konkursową w y s t a w ę sztuki ludowej, obejmującą tkac­ two świętokrzyskie i wycinanki pochodzące z powiatu opoczyńskiego. Różne były przyczyny, że tym razem konkurs tkacki dla okolic łysogórskich nie dał wyników pozytywnych. Znacznie ważniejszym pod każdym względem był konkurs na wycinankę opoczyńską, ogłoszony na całym obszarze regionu opoczyńskiego, a więc i poza powia­ tem opoczyńskim, który obecnie ponownie należy do województwa kieleckiego. W konkursie brały też udział wycinankarki z powiatu rawsko-mazowieckiego i brzezińskiego. Plonem konkursu podzieliły się dwa województwa, tj. łódzkie i kieleckie. Pokaz wycinanek z obszaru lewobrzeżnego Pilicy odbył się dnia 8 grud­ nia 1950 r. w Rawie Mazowieckiej, a w y s t a w ę wycina­ nek z powiatu opoczyńskiego otwarto w Kielcach w dniu 17 grudnia 1950 r 14a otwarcie wystawy za­ proszono wycinankarki nagrodzone na konkursie z 1949 r Ryc. 1. Przykład wycinaki z ćwiartki arkusza wykonała Stępniak Weronika Libiszów. I nagroda. Fot. J. Gan. Konkurs na wycinankę był z tego względu tak waż­ nym, że po raz pierwszy w Polsce Ludowej usiłuje się nadać dawnemu przekazowi sztuki ludowej nowe za­ stosowanie przez zwiększenie wycinanki tak, aby ona mogła w przyszłości służyć do dekoracji wnętrz świe_ tlicowych, domów kultury itp. Warunek dostarczenia na konkurs wycinanek jak największego formatu przysporzył artystkom ludowym trochę trudności, które jednak na ogół zostały można powiedzieć z chłopskim rozmachem pokonane, dając bardzo dodatnie wyniki, tak w sensie kompozycyjnym, jak i w utrzymaniu dotychczasowych typów regional­ nych o nieskazitelnie tradycyjnych formach. Dla pew­ nych wycinankarek zwiększenie formatu stworzyło zu­ pełnie nowe możliwości twórcze. Te same artystki lu­ dowe, a są to przeważnie kobiety w wieku dojrzałym (nie dziatwa szkolna jak to wielu ludzi mniema) które w ciągu wielu lat życia nawykły do wielkości ćwierćarkuszowej, wycinają zupełnie swobodnie, dosto­ sowując kompozycie całości do zwiększonego forma­ tu Nie jest to więc bierne i mechaniczne powiększe­ nie skali lecz całkowite przetworzenie dotychczasowej małe j wycinanki i świetne dostosowanie sie do z^^vi^kszo ne^*o f or ma tu z zaohov^aniiem. dawnych j ale by powie dziec" założeń formalnych." oraz tradycyjnych motywow. Dowodzi to ogromnych uzdolnień plastycznych wycinankarek i ich doskonałego wyczucia formy. Eksperyment zwiększenia formatu wycinanki, który ze strony niektórych etnografów budził pewne za­ strzeżenia, udał się i jest nadzieja, że wielka wycinan­ ka przyjmie się jako element dekoracyjny w naszych świetlicach. Ryc. 2. Rózga całoarkuszowa, wykonała Grzybek Genowefa Małoszyce. I nagroda. Fot. J. Gan. 158 �E R R A T A Errata do artykułu R. Reinfussa pt. „Orawski dom z wyżką" (Pol. Szt. Lud. 1950, nr 1 — 6) ryc 8 (a, b, c, d), 9 (a, b), 10, 20, 21 wykonane zostały przez Z. Milczewskiego. Tablice 1 — 8 z r y s u n k ó w Z. Milczewskiego przerysowała Z. Kurkowa. Podpis pod ryc. 28 i 29 zamiast Kocwina powinno być Kacwina. W przypisie 9 zamiast Karwinie ma być Kacwinie. Prenumerata: za rok 1950 — rocznie 30 zł, za rok 1951 — półrocznie 15 zł, rocznie 30 zł. Prenumeratą za rok 1950 i 1951 należy wpłacać na konto w P K O Nr 1-16099, Centralna Ekspedycja P K P „Ruch", Warszawa, Srebrna 12. Przy zgłoszeniu prenumeraty należy podać dokładny i czytelny adres. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" (od Nr 1—2 z r. 1949) oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można n a b y w a ć w Warszawie w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon P r a ­ sy), Bagatela 14 i w Księgarni „Domu Książki", Rynek Mariensztacki oraz w księgarniach „Domu Książki" w innych miastach wojewódzkich. Osoby z poza Warszawy mogą również zamawiać poprzednie pojedyncze numery, .wpłacając należność na konto w P K O Nr 1-15207 , P P K „Ruch", Warszawa, Srebrana 12. Sprzedaż Archiwalna, z zaznaczeniem na odcinku blankietu przeznaczenia wpłaty. p~ rH Щт.'л i - m Druk. Stołeczne Zakłady Graficzne, Nr 1, Warszawa, ul. Wiślana 6. Zam. 148 z dn. 5.II.51 r. Obj. 96 + 2 kol. — Papier druk. sat. bezdrzewny 61 x 86, 100 g. N a k ł a d : 3.000. — 2-B-29409. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263b2e86e2fa943ce0ef1eda0e232f70.pdf 8248a58f1366df0ca8427df843d94aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3975 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.60-67 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KURSY MALOWANIA ORRAZÓW NA SZKLE ROMAN Ryc. 1. K. Duda l. 11 i S. Sieczka l. 14 najzdolniejsi uczestnicy kursu malowania obrazów na szkle odby­ wającego się w Maniowach, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss. 1951 r. Z inicjatywy Departamentu Twórczości Artystycznej Ministerstwa Kultury i Sztuki, przy współudziale Wy­ działu Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie zorganizowane zostały na terenie powiatu no­ wotarskiego 3 kursy, których celem było zapoznanie ludowych artystów góralskich z zapomnianą już dziś techniką malowania na szkle i wyłowienie nowych ma­ larskich talentów. Kursy prowadziła znana malarka podhalańska He­ lena Rój-Kozłowska, której obrazy malowane na szkle wystawiane były na licznych pokazach sztuki ludowej Jako miejsca, gdzie kursy miały się odbyć wybrano trzy wsie położone w północno-wschodniej części po­ wiatu nowotarskiego a mianowicie: Dębno, Szlembark i Maniowy. W czasie kiedy kurs odbywał się w Maniowach, ko­ rzystając z zaproszenia ref. Wydziału Kultury i Sztu­ ki w Krakowie Ob. Bieszczanina miałem możność za­ poznania się ze sposobem prowadzenia nauczania, a po części i z wynikami. W opuszczonej chałupie góralskiej, dobrze ogrzanej, urządzonej prowizorycznie sprzętami wypożyczonymi 60 REINFUSS z przedszkola, siedziała gromadka chłopców nachylo­ nych nad stołem zasłanym papierami, kawałkami szyb i słoiczkami z farbą. Jedni z nich rysowali na papie­ rze podkłady, inni ze sporządzonych przez siebie pod­ kładów przenosili konturowy rysunek na szybę, lub uważnie zakładali kolorem partie rysunku uwidocznio­ nego na szkle. Dookoła stołu krążyła Rój-Kozłowska przyglądając się uważnie pracom swych wychowan­ ków. Zasadniczo starała się swym uczniom zostawiać możliwie największą swobodę, ograniczając się jedynie do uwag technicznych. Niemniej jednak, w niektórych wypadkach pomoc jej okazywała się niekiedy potrzeb­ na. Właśnie zgłosił się nowy uczeń, chłopiec lat około 12. Dostał ołówek i papier z poleceniem skomponowa­ nia projektu obrazka. Chłopiec nie może się zdecydo­ wać, rysuje góry, przekreśla je i zaczyna rysować ko­ ściół, ale po chwili przerywa tę pracę i patrzy przed siebie niezdecydowany, nie może wybrać tematu. R ó j Kozłowska wdaje się z nim w krótką rozmowę, po pa­ ru minutach chłopiec już wie, że tematem projektu może być nie tylko kościół czy góry, ale także np. co­ dzienna praca. Zabiera się więc żywo do rysowania i po chwili na papierze ukazuje się scena dojenia owiec. Chłopcy malują swe prace posługując się materia­ łem dostarczonym w całości przez organizatorów kur­ su. Malują farbami temperowymi ręcznie na miejscu przez Rój-Kozłowską ucieranymi. Zastosowanie farb temperowych jest pewnego rodzaju uproszczeniem, wiemy bowiem, że w dawnych obrazach ludowych naj­ częściej używane były farby rozrabiane z pokostem, te jednak nie dałyby się na kursie zastosować z powodu zbyt powolnego wysychania. Nauka na kursie odbywa się od rana do zmroku, gdyż część dzieci uczęszcza do szkoły rano, a część po południu. W dniu, w którym odwiedziliśmy Maniowy, prócz prac znajdujących się na warsztacie, widzieć już moż­ na było kilka robót całkowicie wykończonych. �Tematyka tych prac jest dosyć różnorodna, Spotyka­ my wśród nich bacę z owcami na hali, odbudowę War­ szawy w naiwnej interpretacji dziecka, które nigdy Warszawy nie widziało (ryc. 3), pustelnika pieniń­ skiego (ryc. 2), sceny przedstawiające pracę codzien­ ną, czy obrazy z życia zbójników (ryc. 4). Poza jed­ nym wypadkiem, jawnie zresztą inspirowanym przez Rój-Kozłowską, gdzie 12-letni Kazimierz Duda nama­ lował zbójników (ryc. 5) w ujęciu powtórzonym z ob­ razów janosikowych przechowywanych w zakopiań­ skim Muzeum, reszta prac ani w tematyce, ani w for­ mie nie nawiązuje do dawnych góralskich obrazów na szkle malowanych. Nić tradycji między dawnymi obrazami na szkle a tymi, które powstają dziś na omawianych kursach nie została nawiązana. Nic zresztą w tym nie ma dziwnego, skoro uświadomimy sobie, że w kursach bio­ rą udział prawie wyłącznie dzieci (ryc. 1), których większość nigdy obrazu na szkle nie widziała. W ta­ kich warunkach nie może być mowy o kontynuowaniu i rozwijaniu zamarłego (przed niemal 100 laty) ma­ larstwa tradycyjnego. Ryc. 2. Pustelnia w Pieninach, obraz na szkle 20x18 cm, mai. Józef Sekuła, Maniowy. Fot. R. Reinfuss. Zresztą gdyby nawet tego rodzaju próby zostały na szeroką skalę podjęte, wynik ich byłby prawdopodobnie z góry przesądzony. Nowa bowiem produkcja „sta­ rych" obrazów raziłaby swą nieszczerością, sztuczno­ ścią i nasuwałaby takie same zastrzeżenia jakie przy­ chodzą na myśl podczas oglądania obrazu K a z k a Du­ dy, powtarzającego mechanicznie motyw janosikowy. Wspomniany wyżej brak ciągłości powiązań między tradycyjną sztuką podhalańską a dzisiejszym malar­ stwem uprawianym przez młodzież na kursach powo­ duje, że twórczość tę trudno jest uważać za sztukę w sensie ścisłym „ludową". Jest to raczej sztuka dziec­ ka i to dziecka słabo już zżytego z tradycyjną kulturą swojej grupy. Młodzi malarze w małym stopniu są „Góralami". Zainteresowania ich kierują się raczej ku współczesności i ku przyszłości, dlatego w twórczości ich trudno byłoby doszukiwać się choćby tylko wpły­ wów dawnej podhalańskiej sztuki ludowej. Kursy w Dębnie, Szlembarku i Maniowach nie były więc reaktywowaniem tradycyjnego ludowego malar­ stwa podhalańskiego na szkle, niemniej był to nie­ zwykle ciekawy eksperyment, dający przegląd możli­ wości malarskich młodzieży góralskiej i sposobność wyselekcjonowania jednostek utalentowanych. Oceniając wynik kursów pod tym właśnie kątem wi­ dzenia należy podkreślić ich pozytywne znaczenie. Nie­ wątpliwie spośród 28 chłopców i dziewcząt, uczęszcza­ jących na kursy we wszystkich trzech wsiach, da się wydzielić grupę bardziej utalentowanych. Według in­ formacji Rój-Kozłowskiej w Szlembarku do tej grupy zaliczyć można Wincentego Harendzę (1. 14), Czesła­ wa Budzą (1. 15), Ludwika Szlembarskiego (1. 12), w Dębnie Franciszka Jonasa (1. 15) (.krewniaka ludo­ wego rzeźbiarza), Jana Głodka (1. 15), w Maniowach Stanisława Sieczkę (1. 14), Kazimierza Dudę (1. 11) i syna miejscowej nauczycielki Andrzeja Paszkowskie­ go. Wymienieni tu chłopcy wykazali duże zaintereso­ wanie w kierunku malarstwa na szkle i talent. Nasu­ wa się teraz pytanie czy i w jaki sposób nabyta na Ryc. 4. „Zbójnicy idą wyrabować zamek w Czorszty­ nie", obraz na szkle, 16 r 11 cm, mai. Kazimierz Duda l. 11 Maniowy. Fot. R. Reinfuss. Ы �kursach umiejętność zostanie w przyszłości przez tych młodocianych malarzy zużytkowana. Znając upodoba­ nia artystyczne współczesnej wsi góralskiej wątpię aże­ by prymitywne malatury naszych kursistów mogły znaleść się kiedyś na ścianach izb wiejskich. Jakież więc będą dalsze losy produkcji artystycznej świeżo wyszkolonych malarzy ? Gdzie znajdą one odbiorców ? Skoro na wieś w tym względzie liczyć nie można, po­ zostaje miasto, ale i ta sprawa nie wydaje się taka całkiem prosta. Do niedawna artysta wiejski sprze­ dawał swe wyroby w mieście, gdzie nabywali je róż­ ni zbieracze, wśród których nie brakowało również zwykłych snobów rozpływających się w płytkich po­ chwałach ludowego prymitywu. Obecnie stosunek do tych zagadnień uległ zasadniczej zmianie. Dziś arty­ sta nie pracuje już dla zadowolenia prawdziwych czy udanych potrzeb garstki (przypadkowych odbiorców lecz na zamówienie społeczne szerokich mas. I teraz właśnie należałoby gruntownie przedyskutować na­ suwające się pytanie: czy i w jakiej mierze twórczość artystyczna w rodzaju omawianych tu obrazów na szkle odpowiada zamówieniu społecznemu chwili obecnej. R y c . 5. Jan osikowa banda, obraz na szkle 31 x 32 cm. Mai. Kazimierz Duda l. 11 Maniowy. Fot. R. Reinfuss. RUDOLF BEDNARIK Ludove nahrobniky na Slovensku Turc. sv. Martin 1949 Wyd. Matica Slovenska str. 113, 33 rysunki, L X X I I tablice na kredowym papierze. Pracę swą o ludowych nagrobkach na Słowacji roz­ poczyna autor od przedstawienia w skrócie wierzeń ludu słowackiego związanych ze śmiercią i dawnych form grzebania. Jeszcze w X V I I I w. notują źródła hi­ storyczne wypadki kar pieniężnych nakładanych na chłopów, którzy pomijając formę pogrzebu chrześci­ jańskiego grzebali swych zmarłych wprost pod drze­ wami, śladem tego zwyczaju jest późniejsze sadzenie drzew na grobach, co łączy się z rozpowszechnioną u ludu wiarą, że dusza zmarłego znajdzie w drzewie swą trwałą siedzibę. Na drzewie siadają nosiciele dusz •— ptaki. Drzewa zasadzone na grobie jako miejsca schronienia dla duszy były równocześnie najpierwot­ niejszymi nagrobkami. Inne formy oznaczania grobów w postaci domków, słupów, krzyżów itp., były w isto­ cie formami wtórnymi zastępującymi owo drzewo i też służyły jako siedlisko dla duszy zmarłego. Niekiedy drewnianemu pomnikowi stawianemu nad grobem na­ daje się nawet kształty ludzkie, co uzmysławiać ma opiekuńczego ducha zmarłego przodka. Zdeformowane nagrobki człeko-kształtne przybrały postać słupków przypominając kształtem niektóre „pazdury" z da­ chów podhalańskich. Nagrobki te posiadają często wy­ 62 ryte na s .vej powierzchni znaki magiczne i apotropeiczne. Krzyż jako symbol przyjęty przez chrześcijań­ stwo zjawiając się na cmentarzach słowackich już w pierwszycń wiekach po przyjęciu chrześcijaństwa miał na celu usunięcie z tych miejsc resztek pogańskiego kultu przodków. Od czasów baroku, krzyże bywają pięknie zdobione i zaopatrywane w symbole czerpane z wierzeń chrześcijańskich. Starsze przedchrześcijań­ skie znaki i symbole utrzymują się nadal na słupkowatych pomnikach nagrobnych wykonanych bądź z drzewa bądź kutych w kamieniu, które według auto­ ra są naśladownictwem drewnianych. W pracy swej autor stara się przeciwstawić poglą­ dom niektórych autorów, dopatrujących się w słup­ kowych nagrobkach słowackich wpływów obcych, madziarskich czy tureckich. Posługując się rozległym materiałem czerpanym z etnografii słowiańskiej udawadnia, że opisywne przez niego formy nagrobków (z wyjątkiem oczywiście krzyża) są zabytkami rodzi­ mymi, wiążącymi się ściśle z wierzeniami dawnych Słowian, rozwiniętymi na tle ogólnego podłoża indoeuropejskiego. R. Reinfuss �MELODIE TANECZNE POWIŚLA Zebra) i objaśnieniem zaopatrzył Chorosiński Jan. Przedmowę napisał prof. dr. Adolf Chybiński. Kraków 1949. P W M . Str. 88 + 1 mapka. Okładka i rysunki M. Makarewicz. Zbiór ten ma wprowadzić czytelnika w świat ta­ necznych melodii ludowych części woj. kieleckiego i niewielkiego skrawka woj. lubelskiego na przestrzeni biegu Wisły od Tarnobrzegu przez Sandomierz, Puła­ wy pod Dęblin po Kozienice czyli w teren zwany przez jego mieszkańców „Powiślem". Uderzającą, jednak większość melodii zebrał autor z powiatu iłżyckiego, co stanowi uderzającą dysproporcję w stosunku do ilo­ ści przykładów z powiatów pozostałych (na 125 poda­ nych melodii — 93 pochodzi z pow. Iłża). Zbioru więc nie można pojmować jako zobrazowanie całego oma­ wianego regionu. Ponieważ jednak Jan Chorosiński gromadzi melodie ludowe interesujących go okolic od lat kilkunastu — można się spodziewać, że posiada on w swoich tekach równie liczny materiał z pozostałych powiatów „Powiśla" i ujawni go w dalszych zapowie­ dzianych wydawnictwach. Dyspozycja pracy przemyślana, podział materiału - przejrzysty, poruszone zagadnienia i obserwacje — liczne. Trafny tytuł dał autor swojemu zbiorkowi: „Melodie taneczne" a nie „Tańce". Temat „Tańce" w y m a g a ł b y od autora sklasyfikowania typów tanecz­ nych i pod względem muzycznym i choreograficznym. Tytuł „Melodie taneczne" uwolnił autora od tych obo­ wiązków. T y m niemniej Jan Chorosiński omawia po­ szczególne „grupy tańców" i wylicza ich 15. Rozdrob­ nienie to ma swe uzasadnienie w czysto praktycznym zastosowaniu tańców i w okolicznościach w jakich ta­ niec jest wykonywany. Stąd owe „flisackie", „leśnioki", „kopanioki" itd. W rzeczywistości zaś nie są to pod względem muzycznym osobne grupy tańców — lecz wszystkie one stanowią jedną grupę, jeden typ melodii tanecznej, mianowicie typ oberka. I przede wszystkim to właśnie należało — przy dość szeroko potraktowanym omówieniu tańców — podkreślić. Po przeanalizowaniu zbiorku okazuje się bowiem, że jest w nim nie 15 grup tańców lecz 7: oberki, „stare tańce", marsze, walczyki, poleczki i dwie grupy niesklasyfikowane przez autora a umieszczone w innych grupach -— polonezy i kra­ kowiaki. Tak więc ta czysto użytkowa podstawa po­ działu, bez jednoczesnego zwrócenia uwagi na stronę muzyczną, wprowadza nieobeznanego czytelnika w błęd­ ne przeświadczenie, że na „Powiślu" istnieje taka mno­ gość typów tanecznych. Wszak w innych regionach Polski oberek ujawnia się również pod różnymi nazwa­ mi (w Lubelskim — „majdaniak", w Rzeszowskim — „chaciok" itp.) nie mówiąc już o tym (co zresztą autor zaobserwował też na swoim terenie) — że melodie taneczne otrzymują często nazwy od imion lub nazwisk znakomitszych intrumentalistów, którzy je ze specjal­ nym ulubieniem grywali (np. „jastkowiak", „paster­ nak" itp.) co nie znaczy bynajmniej, by miał to być jakiś odrębny typ tańca. Tak też i tutaj niemal wszyst­ kie melodie taneczne, zaklasyfikowane przez autora do 10-ciu grup, stanowią jeden zasadniczy typ ludowego oberka. — W dalszej grupie „stare tańce" znajdujemy powszechne i znane w innych regionach tańce — zabawy jak „mietlorz" „smit" (w Wielkopolsce czy Opoczyń­ skim -— „kowal"), popularny „gołąbek", „foter" („ojciec") itd. Nazwa „stare tańce" uzasadniona tu jest widocznie cytatem wziętym z ust ludu, w rzeczy­ wistości jeśli idzie o wartości melodyczne i rytmiczne tej grupy — to przymiotnik „stare" jest tu mniej uza­ sadniony, a należy się on właśnie owym „okrąglokom", „powiślokom", „węglorzom" itp. Najmniejsze wartości etnograficzno-muzyczne wykazuje grupa „walczyków", w której łatwo dopatrzyć się powiązań z innymi regio­ nami Polski (nr 114, 118) oraz reminiscencji z przeminionego repertuaru muzyki lekkiej (nr 117). Nato­ miast piękny okaz ludowego walca umieścił autor w grupie „oczepinowych" (nr 74) pod nagłówkiem „chodzony". W grupie „marszów" melodyka ludowa również nie wypowiedziała się bogato, co zresztą za­ obserwować można i w innych regionach Polski. W grupie tej autor zasugerowany przeświadczeniem, że marsze muszą być napisane w takcie parzystym, wkleszczył w ramy 2ji melodię „oczepionego chodzonego" (nr 112), który jest wyraźnie na 3/4 i w 3^4 powinien być zapisany. W grupie „poleczki" doszło do w i ę k s z e ­ go zamieszania: na cztery zamieszczone polki pierwsza (nr 122) jest typowym krakowiakiem (znanym zresztą szeroko w całym Rzeszowskim), dwa następne numery to bardzo silnie, że się tak wyrażę „zkrakowiaczone" polki, a dopiero ostatni numer grupy (nr 125) jest właściwą polką, nie nasuwającą żadnych podejrzeń. W grupie „weselne i obrzędowe" znajdują się bardzo piękne a niesklasyfikowane przez autora okazy polone­ za (nr 75, 77). W samym omówieniu i objaśnieniach podszedł Choro­ siński do ludowego materiału muzycznego w sposób bardzo słuszny i rozumny, mianowicie od strony jego związku z życiem i warunkami życia. Zapatrzony w ideę takiego podejścia stara się autor podciągnąć pod nią cechy i wartości melodyczne tańców. W niejednym przypadku operacje te są wyraźnie sztuczne i nie można się oprzeć wrażeniu, że te brzmiące przykłady siłą zo­ stały wciągnięte pod linię takiego wytłumaczenia. Tym więcej, że autor sam wpada z sobą w sprzeczność, bo okazuje się, że te same melodie, które określa i uza­ sadnia jako — można powiedzieć — „zawodowe", a więc właśnie owe „leśnioki" czy „kopanioki", grane i tańczone w specjalnych i określonych okolicznościach łącznie z pracą zawodową, mają zastosowanie jako melodie taneczne na weselach czyli są zwykłymi ober­ kami tak samo chętnie tańczonymi na weselach jak i np. na porębie. Nie wyszliśmy jeszcze z tego okresu, w którym o muzyce ludowej pisze się frazesami, poetyzując, ślady 65 �tej maniery widoczne są jeszcze i u Chorosińskiego, trzeba jednak z góry zaznaczyć, że są one u niego zrównoważone rzetelnymi i treściwymi spostrzeżeniami poczynionymi w terenie zwłaszcza odnośnie kapel daw­ nych i dzisiejszych oraz praktyki instrumentalnej. Spo­ strzeżenia te nadają omawianej pracy dużą wartość. Zapis nutowy Chorosińskiego dobry i przekonywujący posiada cechy „porządnej roboty". Zapis wystarczający jest dla użytku praktyki muzycznej, wystarczy też kompozytorowi pragnącemu zaznajomić się z melodyką ludową regionu, odda usługi ruchowi amatorskiemu pragnącemu go zużyć do swoich celów. Rozmach melo­ dyczny skrzypków kieleckich każe przypuszczać, że powtórki melodii nie przebiegają u nich w sposób iden­ tyczny jak to podaje zapis, zrozumiałe jednak, że za­ pisanie tego w terenie, bez oparcia o nagranie, jest w większości przypadków niewykonalne. N a specjalnie dodatnie podkreślenie zasługuje w notacji Chorosiń­ skiego fakt, że podał on za pomocą metronomu tempo melodii, co w ogóle — a w tańcach w szczególności — ma znaczenie decydujące i pozwala na scharakteryzo­ wanie regionu. Chorosiński jest w notowaniu o tyle szczegółowy, że wypracowuje smyczkowanie, a nawet palcowanie. W przyszłości zapisy jego nabiorą jeszcze większej wartości, gdy wypracowane zostaną szcze­ gółowiej akcenty, które w tańcach odgrywają tak za­ sadnicza rolę, a które w łączności ze smyczkowaniem można zanotować i opracować. Wydanie P W M jak zawsze na poziomie, korekta staranna. Natomiast zasadnicze zastrzeżenie nasuwa strona ilustracyjna. Ilustrator, pragnąc być najwidocz­ niej w zgodzie z treścią wydawnictwa, które przedsta­ wia czysto ludowe, prymitywizmem tchnące melodie, postawił sobie słusznie za cel danie rysunku również prostego i prymitywnego. Niestety, w tej słusznej skądinąd tendencji, doszedł do przejaskrawienia i stwo­ rzył ilustracje nie proste lecz karykaturalne. Tym sa­ mym wpadł w konflikt z treścią wydawnictwa, czyli wynikł z tego błąd, którego ilustrator właśnie chciał uniknąć. Zbiorek, wykazujący piękno melodii ludowych, zilustrował karykaturami postaci ludowych. Szkoda tym większa, że pomysły rysownika w nawiązaniu do treści śpiewek i objaśnień słownych autora są na ogól dobre. Poruszam to i z tego względu, że w przypadku gdy zbiorek dostanie się do rąk ludzi wsi ilustracja taka może wywołać wrażenie wprost przeciwne niż to jakie ilustrator miał na myśli. Jadwiga Sobieska L U D O W E M O T Y W Y W W Y R O B A C H DZIANYCH Parę kilometrów na zachód od Krakowa położona jest wieś Tyniec znana niegdyś jako miejsce wyrobu, słynnych w okolicy, białych, bogato haftowanych chust czepcowych i magierek tj. czapek wełnianych (ryc. 1) robionych szydełkiem, które stąd rozchodziły się daleko, roznoszone przez wędrownych przekupniów docierają­ cych w okolice Rzeszowa, Sanoka, Gorlic a na północ prawie po Kielce. „Magierka" z Tyńca. pow. Kraków, wykonała Marcjanna Siwkowa. (Balaskowa). Fot. w r. 1947 R. Reinfuss. Po I wojnie światowej wyrób „sytych chust" tyniec­ kich poszedł w zapomnienie, a zamiast magierek za­ częto wyrabiać na sprzedaż do miasta grube skarpety zimowe, i rękawiczki. Szydełkarstwo jest w Tyńcu tak rozpowszechnione, że zajęciu temu oddają się nie tylko kobiety, ale i dzieci, a nawet mężczyźni. W okresie międzywojennym wyrabiane w Tyńcu rękawice zaczę­ to zdobić spotykanymi dziś na każdym kroku motywa­ mi norweskimi. Obecnie na terenie Tyńca została zorganizowana spółdzielnia pracująca w ścisłym kontakcie z kra­ kowską Delegaturą C.P.L. i A. W trosce o podniesienie poziomu estetycznego wyro­ bów tynieckich i dla nadania im charakteru twórczości rodzimej Delegatura krakowskiej C . P . L . i A. postano­ wiła wyeliminować wzory norweskie, zastępując je po zasiągnięciu rady w Zakładzie Badania Plastyki i Zdob­ nictwa Ludowego P.I.S. motywami zaczerpniętymi ze zdobnictwa dawnych magierek. Próbny komplet składa­ jący się z czapki, szalika, rękawic i skarpetek po­ wierzono do wykonania Marejannie Siwkowej zw Balaskowa, starej kobiecie, która w młodości swej sama jeszcze magierki wyrabiała. Próba wypadła nadspodzie­ wanie i należy przypuszczać, że już w przyszłym sezo­ nie zimowym w sprzedaży ukażą się wyroby tynieckie wykonane według obecnie opracowywanych wzorów. R. R. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74e896af90df775c94325bb7d55a92d8.pdf 919da05caf65609db64897f2d6c398e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4956 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4595 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.113-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieżyńska-Stohf D R O G I R O Z W O J U S Z O P K I K R A K O W S K I E J NA PODSTAWIE D W Ó C H O S T A T N I C H K O N K U R S Ó W Х Х 1 П i X X I V ' Rozpatrując szopki przedstawione na dwóch ostat­ nich konkursach dostrzegamy zmiany n i e ty i ko w za­ kresie i c h typów i f o r m , ale także zmiany w charak­ terze ideowym szopki k r a k o w s k i e j . Z m i a n y typologiczne i stylowe wydają się nawet w y ­ stępować rzadziej w stosunku do wspomnianych prze­ mian ideowych, mimo to możemy zauważyć p o j a w i a ­ jący się już w k i l k u poprzednich konkursach t y p szop­ k i , w której dolna część zawierająca wnękę w charak­ terze sceny została zastąpiona rzędem wspartych na k o ­ lumnach arkad. Przykładem tego na Х Х Ш konkursie były szopki M a r i a n a Przeworskiego, Macieja Moszewa, Bronisława Piącika, Tadeusza Przeworsklego i Tadeusza II. 1. Szopka, wys. 49 cm. Wyk. Lech Konkurs XXIII. Gonciarz. Konkurs Gilłerta, a na konkursie X X I V — Andrzeja Jędrszczyka i Włodzimierza Łesyka. Inną zmianę w zakresie t y p u stanowi ustawienie szopki na cokole o charakterze ceglanej podmurówki (szopka Jerzego K r u k a , X X I I I , i Ryszarda Goryckiego, X X I V ) czy wzbogacenie fasady o m o t y w schodów, j a k w szopce Włodzimierza Łesyka ( X X I I I ) czy Aleksandry Kozy ( X X I V ) . W zakresie przemian stylowych szopki k r a k o w s k i e j możemy wyróżnić grupę kontynuującą tradycje szopki „architektonicznej" , która jednak wychodzi daleko poza stosowane dotąd m o t y w y a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Obserwujemy t u wprowadzenie poszczególnych elcmen2 XXIII. U. 2. Szopka, wys. 105 cm. Wyk. Jerzy Kruk. 113 �П. 3. Szopka, wys. 124 cm. Wyk, Kazimierz Dudzik, Kovkur XXIII. I i . 4. Szoi>ka, wys. 140 cm. Wyk. Wlo­ dzimierz Lcsyk. Konkurs XXIII. tów architektonicznych, głównie o charakterze późnogotyckim, zestawianych razem w ruchliwe i rozedrgane formy, o czym świadczą szopki Witolda Głucha ( X X I I I i X X I V ) , Zbigniewa Grzecha ( X X I I I ) , Bronisława Na­ w r o t a ( X X I V ) i Bronisława Piącika ( X X I V ) , Operują oni m o t y w e m w i m p e r g , przenikających się łuków, ażu­ rowych baldachimów, transparentowych okien, wiszą­ cych zworników, co pozwala określić ich styl słowem flamboyant. Niektóre ze wspomnianych szopek „archi­ tektonicznych", j a k szopka Ireny Barańskiej ( X X I V ) , sto­ sują elementy zaczerpnięte z późnogotyckiej, ceglanej a r c h i t e k t u r y Pomorza. Twórcy t y c h szopek korzystali zapewne z reprodukowanych widoków późnogotyckiej architektury wykorzystując je w charakterze w z o r n i ­ ków. Ciekawiej rysują się przemiany ideowe szopki k r a ­ kowskiej. W swej pierwotnej w e r s j i szopka była nie­ wątpliwie teatrem, w którym a r c h i t e k t u r a , l a l k i i słowo tworzyły nierozerwalną całość. Na kolejnych k o n k u r ­ sach, nawet na dwóch ostatnich, spotykało się szopki z pełnym zestawem lalek, które mimo faworyzowania ze strony j u r y , jako nawiązanie do starej t r a d y c j i , w y ­ dają się być czymś m a r t w y m , gdyż brak i m głównego elementu wiążącego, czyli słowa. Podobnie chyba o d ­ czytało ten f a k t w i e l u twórców, którzy szukają wyjścia z impasu poprzez wprowadzenie szopek zmechanizowa­ nych, z l a l k a m i poruszającymi się niekiedy w t a k t m u 1H �U. 5. Szopka, wys. 134 cm. Wyk. Irena Barańska. Konkurs XXIV, II. 6. Szopka, wys. IGO cm. Wyk. Witold Konkurs XXIII. II. 7. Szopka, wys. 59 cm. Wyk. Zdzisław Dudzik. Konkurs XXIII. zyki. Szopki takie mają zresztą za sobą tradycje w y ­ wodzące się zarówno ze sztuki oficjalnej (ruchome w y ­ roby złotnicze z w i e k u X V I I i X V I I I ) , j a k i ludowej (ruchome zabawki, ruchome szopki śląskie). Jest jednak duża grupa szopek, w których zamiast tradycyjnych lalek występują postacie; L a j k o n i k a , k r a ­ kowskich przekupek, smok wawelski czy pomnik M i c ­ kiewicza =. W dużej liczbie szopek daje się zauważyć nawiązanie do aktualnych wydarzeń \ j a k obchody 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego i 1000-locia państwa polskiego, co przejawia się wprowadzeniem okolicznościowych napisów, dat, czasem nawet transparentów, a także scen historycznych, postaci królów polskich, rycerzy różnych epok aż do współczesnych żołnierzy. Występuje t u też rotunda św. Feliksa i Adaukta jako aluzja do najstar­ szych dziejów P o l s k i . s Warto wiec zastanowić się, czym stała się szopka krakowska w tej ostatnio przytoczonej wersji. Odpo­ wiedź nie będzie prosta i wyjaśniająca w pełni to zja­ wisko. Szopka k r a k o w s k a przestała być na pewno teatrem, natomiast, jak się wydaje, przyjęła cechy oko­ licznościowej dekoracji, operującej prostym elementem symbolicznym, tkwiącej głęboko w specyficznej atmo­ sferze K r a k o w a . Z ideą dawnej szopki łączy obecną właśnie aktualizacja, która kiedyś właśnie przejawiała się w słowie mówionym, dziś przejawia się w nawiązy­ Głuch. w a n i u do rocznic, obchodów i zwyczajów k r a k o w s k i c h . Szopka operująca symbolem, mimo że płytkim (napisy, transparenty), niekiedy wręcz banalnym, jest jednak na pewno na tle innych szopek czymś nowym, chociaż zaskakującym. Jej p r y m i t y w n a aktualizacja świadczy właśnie o żywotności. Wynikałoby stąd, że sztuczne podtrzymanie żywotu szopki k r a k o w s k i e j poprzez urządzane k o n k u r s y nie zmieniło j e j w m a r t w y przedmiot pozbawiony własnych treści. Świadczą o t y m właśnie szopki „symboliczne". PRZYPISY Na X X I I I konkursie w 1965 r o k u trzy pierwsze nagrody otrzymały szopki: Wacława Morysa (pracownik umysłowy, 1.43), Ferdynanda Sadowskiego (elektryk, 1.34) i Zygmunta Grabarskiego (mechanik, 1.53). Na X X I V konkursie (1966) szopki po raz pierwszy zostały podzielone na trzy grupy, w zależności od ich wielkości. W grupie I dużych szopek pierwsze nagrody przyzna­ no: W i t o l d o w i Głuchowi (mechanik, 1.37), K a z i m i e r z o w i Pietrzykowi (malarz, 1.26), Zdzisławowi D u d z i k o w i (rekwizytor, 1.41) i Wacławowi M o r y s o w i . W I I grupie szopek średnich pierwsze nagrody przy­ padły: Stanisławowi Fijałowi (rencista, 1.72), Michałowi Przeworskiemu (rencista, 1.27), Franciszkowi T a r n o w ­ skiemu (murarz, 1. 77) i Eugenii Szklarskiej (emeryt­ ka, 1. 60). W I I I grupie szopek najmniejszych pierwszej nagrody nic przyznano. Drugie nagrody o t r z y m a l i : Stanisław 1 �8 П. 8, Szopka, wys. 80 cm. Wyk. Jan Paluch. trzyk. Konkurs XXIV. Konkurs Majchrzak (uczeń, 1. 16) i Janusz Kaczorowski (student, I. 25). Na X X I I I konkursie wystawiono 97 a na X X I V 106 szopek. - Pod t v m określeniem rozumiem szopki w p r o w a ­ dzające fragmentv architektury K r a k o w a , o czym pisał obszernie H. Reinfuss A r c h i t e k t u r a szopki krakowskiej, „Poi Szt L u d . " , R 2, 1948, s. 9. Szopki Zdzisława Dudzika ( X X I I I ) , Ireny Barań­ skiej ( X X I I I ) , Kazimierza Dudzika ( X X I I I ) , Janusza 3 Fot. Jan XXIV. I I 9. Szopka, wys. 195 cm. Wyk. Kazimierz Pie- Meja ( X X I I I i X X I V ) , Andrzeja Bożeka ( X X I I I ) , T a ­ deusza G i l l e r t a ( X X I V ) , Jerzego Rucińskiego ( X X I V ) , Włodzimierza Lesvka ( X X I I I ) . Można to było zauważyć już na poprzednich k o n ­ kursach. Por. E. Fryś-Pietraszkowa, XXI i XXII kon­ kury szopek w Krakowie, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, s. 60—62. Szopki Macieja Moszewa ( X X I V ) , W i t o l d a Głucha ( X X I V ) , Zdzisława Dudzika ( X X I V ) , Kazimierza Pie­ trzyka ( X X I V ) i Jana Palucha ( X X I V ) . i 5 Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42ba97b57c06abad8e634d1ef72fe6f7.pdf d339299ca73a87d2f539a194f8dda21b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Mongolia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4621 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abd71730f8b79e7107f6433e42bedf31.pdf 7a414d25b0b4523d5175615f8852828a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1850 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.389-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 389 Sprawy muzealne Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce Polska nigdy nie była krajem muzeów. Stan naszych mu­ zeów etnograficznych przed wojną, tak pod względem ilościowym jak też pod względem rzeczowym pozostawiał wiele do życzenia. Muzea nasze powstawały często zupełnie przypadkowo a rzadko były organizowane planowo i przejrzyście, dlatego też większość muzeów Regionalnych nie dawała rzeczywistego obrazu naszej ziemi. Muzeów i zbiorów ściśle etnograficznych było bardzo mało, na wysokości zaś wymagań naukowych stały tylko dwa muzea centralne, a to Muzeum Etnograficzne przy Muzeum Rol­ nictwa i Przemysłu w Warszawie, otwarte w roku 1888, oraz Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, otwarte w roku 1911. Wszystkie nasze muzea etnograficzne są oczywiście młode, bowiem nauka etnografii i rzeczowe zainteresowanie się kulturą ludową, jak też powołanie katedr uniwersyteckich o tym charak­ terze zaistniało dopiero w naszym stuleciu i wiązało się oczywiś­ cie z odzyskaniem niepodległości. Nasze polityczne stosunki dzie­ jowe nabrzmiałe ciągłymi powstaniami, pożogami wojennymi, uko­ ronowane rozdarciem kraju i falą powtarzających się wojen, nie sprzyjały zupełnie rozwojowi muzeów, wymagających normalnych warunków pokojowych, jednakże ostatnia wojna zadała najgłęb­ sze rany osiągnięciom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Niektóre ośrodki zostały zupełnie zniszczone, inne muszą od no­ wa rozpoczynać. Jeśli nawet ocalały poszczególne eksponaty, to przeważnie zaginęły księgi inwentarzowe i nie sposób dziś usta­ lić metrykę przedmiotu, bez której przedmiot traci swoją war­ tość naukową i muzealną. Z dymem poszło Warszawskie Muzeum Etnograficzne w roku 1939 wraz z całym gmachem, przestały istnieć i inne pomniejsze zbiory etnograficzne, jak np. zbiory �390 sztuki ludowej Tow. Popierania Przemysłu Ludowego (Tamka 1), zbiory Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Jedyne w swoim rodzaju muzeum skansenowskie w Nowogrodzie nad Narwią, obrazujące kulturę Kurpiowszczyzny — spalone. Muzea regionalne; Podlaskie i m . Asłanowicza w Siedlcach, muzeum w Tucholi, w Golubiu i we Wdzydzach-zniszczone. Część cennych muzeów i zbiorów zostało poza naszą granicą wschodnią, do tych należą: Muzeum i m . Dzieduszyckich we Lwowie, Muzeum Pokuckie w Stanisławowie, Muzeum Huculskie w Żabiem, Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, oraz szereg pomniejszych w Grodnie, Baranowiczach, Tarnopolu, Krze­ mieńcu i innych miejscowościach. Reszta muzeów polskich oca­ lała t y l k o częściowo, większość nie jest jeszcze wciąż uporząd­ kowana, nie posiada też własnych gmachów, funduszów n i facho­ wej o p i e k i . Rekonstruowanie i uzupełnienie naszych zbiorów etnogra­ ficznych niezawsre jest dziś możliwe, jeśli się zważy, że już przed wojną rozmaite regiony Polski ulegały urbanizacji, a w dziedzinę kultury ludowej wtargnął przemysł fabryczny, który zasadniczo zmienił jej dawne oblicze, wojna zaś i jej skutki proces ten po­ głębiły. Ze zrozumiałych względów pierwsza faza działalności M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki a ściślej Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków ograniczyła się do zabezpieczenia ocalałych i rozgrabionych muzeów oraz do odszukania eksponatów i zbio­ rów wywiezionych przez okupanta. Część muzeów o mniejszym znaczeniu, posiadająca lepsze warunki lokalowe jest już uporząd­ kowana i udostępniona społeczeństwu. Część jest zabezpieczona i pozostaje bądŻ w stadium organizacji, bądź przechowuje się pod opieką czynników urzędowych. W nieustabilizowanym stadium znajdują się muzea i punkty zborne na Ziemiach Odzyskanych, ulegną one częściowo likwi­ dacji lub uzupełnią muzea już istniejące, bądź też zostaną upo­ rządkowane na miejscu. W świetle danych Naczelnej D y r e k c j i Muzeów i Ochrony Zabytków, sieć muzeów i zbiorów etnogra­ ficznych w Polsce wraz z Ziemiami Odzyskanymi przedstawiać się będzie następująco: 1 �391 Wykaz muzeów etnograficznych, etnograficzny lab przyczynki muzeów dotyczące posiadających dział kultury ludowej: Woj. Lubelskie 1 . L u b l i n , Narutowicza 4, Miejskie Muzeum w Lublinie, dyr. W i k t o r Ziółkowski, etnografia, historia, sztuka, przyroda. 2. Zamość, Oszmiańska 2 6 , Muzeum Miejskie, p. o. k u ­ stosza Kabat Władysław, etnografia (700), historia (600), arche­ ologia (300), sztuka kośc. (200), przyroda (100), przem. art. (200), malarstwo (100). Woj. Kieleckie 3. Kielce, A l . Partyzantów 2, Muzeum Świętokrzyskie, dyr. dr Juliusz DłuŻewski, etnografia, prehistoria, geologia. 4. Radom, Piłsudskiego 12, Muzeum m. Radomia, p.o. dy­ rektora Jerzy Majewski, etnografia, archeologia, przem. artyst., malarstwo, prehistoria, przyroda, biblioteka. �Woj. Rzeszowskie 5. Rzeszów, Rynek 8, Muzeum m. Rzeszowa, kust. Katula Franciszek, etnografia, sztuka cerkiewna i k o ś ć , prehistoria, ma­ larstwo, broń, przemysł artystyczny, numizmatyka. 6. Przemyśl, Władycze 7, Muzeum Ziemi Przemyskiej, kust. Roman Leśniak, etnografia, archeologia, sztuka k o ś ć , przemysł art. i historia miasta. 7. Jarosław, Rynek 5, Muzeum Miejskie, kust. mgr. Got­ tfried Kazimierz, etnografia, historia region., przyroda. 8. Sanok, Zamek, Muzeum Ziemi Sanockiej, dyr. Stefan Stefański, etnografia, malarstwo kośc. i cerkiewne, tkaniny, ceramika, prehistoria, biblioteka. i ] i ] Woj. Warszawskie | 9. Płock, p l . Narutowicza 8, Muz. T o w . Naukowego, pre­ zes T . N . , sędzia Jędrzejewski, etnografia, prehistoria, historia, sztuka, przyroda. j j Woj. Łódzkie 10. Łódź, P l . Wolności 14, Miejskie Muzeum Etnograficzne, dr Krajewska Janina, etnografia ogólnoświatowa i polska z przewagą etnografii w o j . łódzkiego. 11. Łowicz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu, historia miasta. 12. Sieradz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia regionu, prehistoria, malarstwo, numizmatyka, przyroda. 13. Tomaszów Maz., Św. Antoniego 24, Muzeum Regio­ nalne, kustosz Dekowski Jan, etnografia, archeologia, przemysł, górnictwo, przyroda. 14. Piotrków, Muzeum Ziemi Piotrkowskiej, Opieka, W y d z . Kultury i Sztuki, zbiory charakteru regionalnego. Krakowskie 15. Kraków, Karmelicka 10-3, Muzeum Etnogr. i m . Seweryna Udzieli, d y r . dr Seweryn Tadeusz, etnografia europejska, dział pozaeuropejski ( A * j a , A f r y k a , Australia, W y s p y Pacyfiku i inne). Kraków, Smoleńska 9, Muzeum Rzem.-Art. i m . dr Bara- i j j j A \ i ' i Woj. j J " i I 'Ą �393 nieckiego, d y r . Witkiewicz Kazimierz, sztuka ludowa, przemysł art. europejski, wyroby ludów egzot. 20 działów technologicznych. 16. Zakopane, Krupówki, Muzeum Tatrzańskie im. Chału­ bińskiego, dyr. dr Zborowski Juliusz, etnografia, przyroda. 17. Nowy Sącz, Muzeum Ziemi Sądeckiej, p . o. kustosz Szkaradek Roman, etnografia, sztuka k o ś ć , historia miasta, nu­ mizmatyka. 18. Rabka, Muzeum Region, i m . Orkana, kust. Justyn Bularda, etnografia regionu. 19. Miechów, Muzeum Regionalne, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu. 20. Tarnów, Muzeum Ziemi Tarnowskiej, dyr. dr Józef Dutkiewicz, malarstwo, rzeźba, przemysł artyst., archiwum, ga­ binet rycin, biblioteka. Woj. Pomorskie 2 1 . Toruń, Stary Rynek, Muzeum Miejskie, kust. Załęska Halina, etnografia, prehistoria, rzeźba, malarstwo i grafika, rze­ miosło artystyczne, zbiór pieczęci, przyroda. 22. Bydgoszcz, Pocztowa, Muzeum Miejskie, kust. Boritcki Kazimierz, prehistoria okręgu nadnoteck., malarstwo i rzeźba X I X i X X w. numizmatyka, pamiątki cechowe bydgoskie, 23. Grudziądz, Muzeum Miejskie, kust. Błachnia J ó z e f , brak bliższych danych. 24. Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawskiej, kierownik Kró­ likowska Henryka, etnografia, archeologia, historia sztuki, gór­ nictwo-przemysł, grafika, archiwalia. Woj. Mazurskie 25. Olsztyn, Zamek, Muzeum Mazurskie, kust, H e n r y k Skorupski, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., malarstwo i rzeźba, przyroda. Woj. Gdańskie 26. Kartuzy, Gdańska 15, Muzeum Kaszubskie, kust. Leo­ pold Kosiński, sztuka ludowa, prehistoria, plastyka, martyrologia polska. 27. Słupsk, Muzeum-Zbiornica, Opieka, ref. Kult. i Sztuki etnografia, prehistoria. �394 28. Derłów (Dyrłowo), Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Łęczyńska Amelia, etnografia, historia, archeologia, przyroda, biblioteka. Woj. Poznańskie 29. Poznań, A l . Marcinkowskiego 9, Muzeum W i e l k o p o l ­ skie, dyr. dr G w i d o Chmarzyński, etnografia, archeologia, h i ­ storia, kult. wschód., instrumenty muzyczne. 30. Kruszwica, Muzeum Nadgoplańskie, kust. Knoll Maks. A l b i n , prehistoria, wczesna historia. 31. Gorzów, Muzeum Ziemi Lubuskiej, p.o. kustosza Pokornowa Walentyna, przemysł artystyczny, archeologia, malar­ stwo polskie. 32. Leszno, Muz. Ziemi Płd. Wielkopolsk., dr Rajewski Zdzisław, etnografia, prehistoria, zbiory regionalne. 33. Międzyrzecze, u l . Kościelna, Pow. Muzeum Ziemi Mię­ dzyrzeckiej, Opieka, referat Kultury i Sztuki, prehistoria regio­ nu, rzeźba, meble, archiwalia. 34. Kórnik, Zamek, Dział Muzealny Biblioteki Kórnickiej, dr Orańska Józefa, etnografia australijska, malarstwo, przemysł art., prehistoria regionu, militaria, numizmatyka. 35. Gubin, P I . Matejki 2, Muzeum Miejskie, Opieka, re­ ferat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przemył artystyczny. 36. Zielona Góra, Szkolna 2, Muzeum Miejske, kier. Łychowska Stefania, etnografia, historia miasta i regionu, cechy i rzemiosło, uprawa winogradu. 37. Koło, Muzeum Regionalne, brak danych. 38. Kępno, Muzeum w Kępnie, Opieka, ref. Kultury 1 Sztuki, zbiory regionalne. Woj. Zachód. Pom. 39. Koszalin, A r m i i Czerw. 53, Muzeum Miejskie, kustosz Rokicki J a k ó b , etnografia, prehistoria, sztuka k o ś ć , mineralogia, meble, zbiory myśliwskie egzotyczne, sztychy, archiwalia. 40. Białogród, brak bliższych danych. 4 1 . Drawsko brak bliższych danych. Woj. Śląsko-Dąbr. 42. Bytom, PI. Sobieskiego 2, Muzeum Śląskie, p. o. dyr. mgr. Longin Malicki, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., I �395 sztuka k o ś ć , malarstwo i rzeźba, pamiątki powstańczo - ple­ biscytowe. 43. Gliwice, Dolnych Wałów 8a, Muzeum Miejskie, kier. mgr. Gładysz Mieczysław, etnografia i etnologia, przemysł arty­ styczny, prehistoria, przyroda. 44. Opole, Pl. K r a k o w s k i 9, Muzeum Miejskie, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przyroda, b i ­ blioteka. 45. Cieszyn, Regera 6, Muzeum Miejskie, kustosz Brożek Ludwik, etnografia, prehistoria, historia miasta, sztuka k o ś ć , biblioteka, archiwum, ryciny. 46. Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Kenarowa Halina, etnografia, historia, przyroda. Woj. Dolnośląskie 47. Brzeg n/Odrą, Pl. Zamkowy, Piastowskie Muzeum Miejskie, kier. Jacobini Edmund, etnografia, historia. 48. Jelenia Góra, Matejki 26, Muzeum i m . Matejki, d y r . Borkowski Borys, etnografia, archeologia, przemysł i przyroda. 49. Kożuchów, Muzeum Miejskie, Opieka, referat K u l t u r y i Sztuki, etnografia, prehistoria, rzeźba kościelna, meble zabyt­ kowe, f o r m y do pierników. 50. Wałbrzych, A l . 1-go Maja, Muzeum Miejskie, kier. Lieberman Fryderyka, etnografia, prehistoria, przemysł artystycz­ ny, przyroda. 51. Białobrzezie, P l . Szpitalny, Muzeum Miejskie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, stare d r u k i , przyroda (około 1000 egzempl.). 52. Kamieniogóra, Rynek 24, Muzeum Regionalne, kier. Klimecki Zygmunt, meble ludowe, prehistoria, pamiątki histo­ ryczne, przemysł artystyczny. 53. Kładzko, Czeska 30, Muzeum Miejskie, Ciechalski W a ­ cław, ref. Kultury i Sztuki, resztki zbiorów historyczno-etnograficznych, biblioteka i archiwum. 54. Kuźnica, Muzeum Etnograficzne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia. 55. Lubań, ul. Zgorzelicka, Muzeum w Lubaniu, dr O r l i c z , etnografia, tkactwo, broń, meble, biblioteka. �396 56. Nowa Sól, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria łużycka, rzeźba, przyroda. 57. Szprotawa, Muzeum w Szprotawie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, rzeźba, broń, przyroda. 58. Świdnica, Muzeum-Zbiornica, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia. Cyfry oznaczają kolejną liczbę wykazu. Wykaz powyższy, jak też mapka nie roszczą pretensji do całkowitej ścisłości i wyczerpania tematu. Szczególnie dotyczy to muzeów na Ziemiach Odzyskanych. Choć liczba muzeów wykazanych jest pokaźna, niemniej niewiele da sie. powiedzieć w świetle posiadanych materiałów, co do ich bogactwa i treści. W każdym razie omówienie niniej­ sze jest wskazówką, gdzie można szukać materiałów do badań naukowych, które podejmuje etnografia polska we wspólnym dziele odbudowy kraju. I tylko w ten sposób należy niniejsze dane traktować. Właściwej oceny muzeów jako źródeł nauko­ wych oczekiwać należy od naukowców, którzy je spenetrują. Kazimierz Pietkiewicz Warszawa, 10. V . 1946 r. Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi za okres wojenny i z działalności Muzeum od 20.1V 1945 r. do 1.V 1946 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi zostało przez Nie­ mców zlikwidowane, tylko z działu prehistorycznego utworzono Muzeum Prehistoryczne, które Niemcy utrzymywali. Eksponaty etnograficzne drewniane, jak stepy, przyrządy tkackie, a nawet narzędzia rybackie zostały popalone. Stroje włożone do skrzyń brudnych i nieszczelnych zostały mocno zniszczone przez mole, Część przedmiotów etnograficznych rozkradziono. Zbiory egzo­ tyczne z A f r y k i i A m e r y k i zostały sprzedane za sumę 750 Rm. Grassi Muzeum w Lipsku w 1942 r. Wysłane one były przez �397 dr Frenzla, kierownika Muzeum w Łodzi w 1941 r. Ostatecznie kupno zostało zrealizowane w 1942 r. między dr Grfinbergiem, późniejszym kierownikiem Muzeum w Łodzi, a dyrektorem Mu¬ zeum w Lipsku Prof, dr Fritzem Krauze. / tych zbiorów miało być odsprzedanych Muzeum w Kolonii i H a m b u r g u . Grassi M u ­ zeum zostało zbombardowane, więc zbiory tam będące uległy prawdopodobnie zniszczeniu. 2 3 Po wojnie z dwóch działów przedwojennego Muzeum Etno­ graficznego zostały utworzone dwa Muzea Etnograficzne i Pre­ historyczne pod oddzielnym kierownictwem. Prace nad reorgani­ zacją Muzeum zostały rozpoczęte 20 kwietnia 1945 r. z chwilą zaangażowania kierownika Muzeum. Zbiory zostały posegrego­ wane, oczyszczone, zakonserwowane l u b zabezpieczone przed dalszym niszczeniem. Część z nich wymagająca dłuższych zabie­ gów konserwatorskich, jak np. skrzynie, została narazie odłożona. Następnie wszystkie zabytki zostały zainwentaryzowane i opa­ trzone trwałymi metrykami. Niektóre przedmioty, nie posiadające metryk zostały zidentyfikowane, część jednak została wysegregowzględu na niemożność wykazania ich pochodzenia. Zostało z i n w e n t a r y z o w a n y c h 1109 przedmiotów l u b zespo­ łów. Pozostało do zainwentaryzowania około 300 przedmiotów. Zakupiono 120 zabytków i otrzymano w darze 5 przedmiotów, razem przybyło 125 przedmiotów. Pozostało z dawnego Muzeum 7 ilustracyj, wykonano nowych 33 i 4 mapy. Klisze i przeźrocza pozostałe z dawnego Muzeum nie posiadają proweniencji, wobec tego są bezużyteczne. Otwarcie Muzeum nastąpiło 17-go listopada 1945 r o k u . Zbiory wystawione są w 10 salach działami. Uwzględniono następujące działy: budownictwo, sztuka ludowa (obrazy na szkle, papierze i płótnie, wycinanki, pająki i meble ludowe, rzeźby), garncarstwo, tkactwo i stroje ludowe, rybactwo, łowiec­ two, plecionkarstwo, narzędzia rolnicze i pasterskie, przyrządy gospodarcze przedmioty obrzędowe i jedna sala, obrazująca kulturę ludów prymitywnych. Najwięcej zabytków Muzeum zgromadziło z terenu woje­ wództwa łódzkiego. Muzeum posiada magazyny, pracownię labo­ ratoryjną i stolarnię. Biblioteka podręczna składa się z 348 pozycyj. �398 Muzeum prowadzi wspólnie z Zakładem Etnografii, którego kierownikiem jest dr Kazimiera Zawistowicz, A r c h i w u m Etno­ graficzne, dla którego materiał będzie gromadzony drogą badań terenowych lub przy pomocy korespondentów. Dotychczasowe wyjazdy w teren miały charakter informa­ cyjny dla zorientowania sie. w stanie kultury ludowej na wsi lub były wykonane doraźnie dla uzupełnienia zbiorów muzealnych. Personel muzealny składa się z 12 osób, w tym 3 pracow­ ników naukowych, dyrektor, asystentka i praktykantka. Personel administracyjny: sekretarka, personel techniczny: grafik, laborant, .stolarz. Personel niższy; 3 woźnych i 2 sprzątaczki. Zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi przed wojną miały zasięg ogólnoświatowy, ze szczególnym uwzględnieniem województwa łódzkiego. Program ten utrzymuje obecnie Muzeum, z t y m , że rozsze­ rzony zostanie dział ogólnopolski. Polska winna posiadać więcej niż jedno Muzeum ogólnopolskie dla wzajemnej asekuracji w ra¬ zie jakiejś klęski żywiołowej. Poza t y m Muzeum obecnie posiada głębsze uzasadnienie jako placówka naukowa ze względu na ist­ nienie katedr etnografii i etnologii na Uniwersytecie Łódzkim. Janina Krajewska Muzeum ziemi Sanockiej Muzeum Ziemi Sanockiej istnieje od roku 1934. Powstało dzięki inicjatywie dr Jadwigi Przeworskiej, referentki M i n . W . R. i О. P., oraz dr B. Skwarczyńskiego, duże też zasługi przy założeniu, organizowaniu, gromadzeniu zbiorów i rozwoju tej instytucji położył Aleksander Rybicki, kustosz tego muzeum, oraz sanoczanie prof, dr Tadeusz Sulimirski, mgr. Fastnacht, bi­ bliotekarz muzeum oraz Stefan Stefański dyrektor muzeum. Je­ dynym celem ich uciążliwej i zupełnie bezinteresownej pracy było kulturalne dźwignięcie tutejszego społeczeństwa oraz ochrona i zabezpieczenie zabytków Ziemi Sanockiej. Muzeum zdobyło odrazu pełne zrozumienie i poparcie w tutejszym społeczeństwie �399 które licznymi darami i depozytami zasiliło zbiory muzealne a także niosło pomoc malerialną. Okupacyjne władze niemieckie utrzymały początkowo mu­ zeum przy Życiu, nadając mu nazwę „Kreismuseum in Sanok", jednakże w czasie swej ucieczki w lecie 1914 roku wywiozły przeszło 350 najcenniejszych eksponatów. Były to dyplomy kró­ lewskie, stara broń, obrazy, rzeźby, stroje ludowe, pamiątki ce­ chowe i inne. Niezależnie od tego, poniosło Muzeum Ziemi Sa­ nockiej straly jeszcze w roku 1939, kiedyto stroje ludowe rozgrabiła miejscowa i okoliczna ludność, oraz pod koniec 1943 г., kiedy dyrekcja muzeum musiała wskutek chwilowego zajęcia zamku sanockiego przez Czerwoną Armię, przenosić zbiory do innych budynków wśród niekorzystnych warunków atmosferycz­ nych. Wiele przedmiotów zostało wówczas zniszczonych lub za­ ginęło, w rezultacie ilość eksponatów sięgająca przed wojną cyfry 10.000 sztuk znacznie się zmniejszyła, nawet dokład­ nej cyfry strat nie da się zrekonstruować, wobec równoczesnego zaginięcia księgi inwentarzowej, kartotek i spisów. Za wywiezio­ nymi okupanta eksponatami czyni dyrekcja poszukiwania od roku 1944, wedle otrzymanej niedawno informacji (delegata Ministerstwa Oświaty), dra Sierotwińskiego zbiory sanockie mają się znajdować w mieście Jawor na Śląsku. Istnieje więc nadzieja częściowego choć ich odzyskania. Muzeum Ziemi Sanockiej posiada charakter regionalny przedstawiający dorobek kulturalny Sanoka i Ziemi Sanockiej po dzień dzisiejszy. Zasięg terenowy działalności tego muzeum obej­ muje oprócz powiatu sanockiego, powiaty: leski, krośnieński i brzozowski. Muzeum posiada następujące działy: etnograficzny, archeo­ logiczny, malarstwa i rzeźby kościelnej, historii miasta i zamku sanockiego w t y m stare portrety, wyroby starego rzemiosła, dział numizmatyczny i sfragistyczny, fotografika, biblioteka, dział ręko­ pisów. Dział etnograficzna liczy obecnie około 200 pozycyj, w t y m wiele przedmiotów codziennego użytku z zakresu rybołóstwa, garncarstwa, tkactwa. Dział strojów ludowych został zupełnie zdekompletowany; nieco eksponatów z zakresu sztuki ludo- �400 wej, takie iak obrazy, rzeźby i kapliczki. Dział prehistoryczny obejmuje około 100 pozycyj, na dział ten składa się w przeważ­ nej części wykopalisko prehistoryczne z Bachorza k. Dynowa. Z wymienionych poprzednio działów wystawiono dotąd koło 75°/ eksponatów, reszta oczekuje konserwacji w magazy­ nach. Obecnie dokonuje się inwentaryzacji oraz porządkuje b i ­ bliotekę i rękopisy. Mimo częściowego uruchomienia muzeum zwiedza je już obecnie znaczna ilość młodzieży szkolnej. Sie­ dzibą muzeum jest stary zamek królowej Волу, który został w roku 1945 odremontowany wewnątrz i stanowi piękne pomiesz­ czenie dla zbiorów muzealnych. Jan Misiewicz 0 Sanok, w maju 1946 r. Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim 1! i; jS ji; " 1 We wrześniu" 1939 roku lokal w którym znajdowały się zbiory muzealne został zajęty przez pierwszą czołówkę Wehr­ machtu, który oczywiście z miejsca rozpoczął swą niszczyciel­ ską działalność. Ofiarą padła w pierwszym rzędzie kolekcja stro­ jów ludowych i samodziałów ludowych, z których znaczną część obrócono na onucze, ścierki i zasłony samochodowe. Wszelkiego rodzaju meble drewniane oraz przedmioty ze słomy zostały spa­ lone, okazy zaś przemysłu ludowego rozgrabione. Cudem prawie udało się ocalić część naukowej biblioteki, trochę sprzętów i mniej cennych eksponatów. Po przesunięciu się frontu zabrałem się wraz z artystą Stefanem Justą do uporządkowania muzeum, udało m i się też odbyć pożyteczną wycieczkę w Opoczyńskie, by zrekonstruować stroje ludowe. Wykonaliśmy 28 rysunków typów ludowych, 400 szki­ ców z zakresu budownictwa sztuki ludowej, zebraliśmy około 200 próbek tkanin i haftów oraz kilka sztuk oryginalnych oka­ zów tkactwa ludowego. Wyprawa ta pozwoliła jednocześnie na �**** ta— 401 dokładniejsze zorientowanie się w terenie i poznanie zwyczajów i tradycyj ludowych, które znajdą swoje odzwierciedlenie w muzeum. Po uzyskaniu budynku postanowiliśmy zorganizować w pierwszym rzędzie dział etnograficzny, obecnie są już uporząd­ kowane - stroje opoczyńskie i wnętrze chałupy opoczyńskiej. W obszernej, dużej sali znalazły pomieszczenie szkice przedsta­ wiające t y p y ludowe w miejscowym stroju: w białej sukmanie, „przyjaciółce", żupaniku i „wangierce". Wystawiono tu również kolekcję haftów i tkanin lnianych, wełnianych z podkreśleniem doboru barw, techniki i użytku. Udane również są tablice sta­ rych bursztynów, guzików, kamionek, siekanek i korali. W szafie znalazły pomieszczenie męskie i kobiece nakrycia głowy, z któ­ rych szczególnie ciekawe są tiulowe czepce bogato przystrojone szychem i kwiatami. W sali tej znajdą pomieszczenie figury w strojach regionalnych, wykonane przez Stefana Justę, z zazna­ czeniem różnic stroju dawnego i dzisiejszego, oraz codziennego i Świątecznego. Osobną całość przedstawia wnętrze izby ludowej wypełnione autentykami, jest więc: łóżko, piec, skrzynia malo­ wana w kwiaty, szafa z wyrzeźbioną górną nastawą na talerze, stół, ława, liczne obrazy, oryginalny „podłaźnik" ze słomy i b i ­ buły, różnobarwne wycinanki o motywach roślinnych i geome­ trycznych. Jest też ołtarzyk wykonany w drzewie przez artystę ludowego w Drzewicy, Karola Szczepanika. W zbiorach znajduje się kolekcja około 150 kraszanek, na­ czyń glinianych z głośnego niegdyś ośrodka ceramicznego w Dąbrowie nad rzeką Czarną oraz szereg innych eksponatów ludo­ wego pochodzenia. W sumie w kwietniu 1946 roku inwentarz przedstawiał się następująco: dział etnograficzny 573 eksponatów „ historyczny 136 „ przyrodniczy 364 „ archeologiczny 47 U najbliższym czasie prace muzeum obejmować będą nietylko uporządkowanie istniejącego zbioru, ale powiększenie ilości posiadanych przedmiotów. Jan Piotr Lad, T. XXXVI Dekowski 26* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/453f3cd26b944e8f12f24fccef7939ad.pdf ba41303fb58eaf0e6f0f04a9261eaf15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4762 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.406-429 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWY MUZEALNE UCHWAŁY KONFERENCJI ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY W ZAKOPANEM 5—9 MAJA 1947 R.,DOTYCZĄCE SPRAWY MUZEÓW T O C H R OMY ZABYTKÓW KULTURY LUDOWEJ W związku z referatami dra Gerarda Ciołka, «Podstawy re­ gionalnego planowania wsi» oraz dr Marii Frankowskiej, «Muzea regionalne*, wygłoszonymi na konferencji, zwołanej przez Cen­ tralny Instytut Kultury w Zakopanem, powzięto następujące uchwały: Nowobudująca się lub przeobrażająca się wieś polska, na­ wet w bardzo zmienionych warunkach gospodarczych i społecz­ nych nie może oderwać się od właściwości przyrodzonych terenu, na którym powstaje lub powstała. Tym samym nie może i nie powinna wyzbyć się przez sche­ matyczną normalizację form i materiałów budowlanych, przez szablon form osadniczych tych cech regionalnych, które stanowią o jej oryginalnej odrębności i które, jako wartości nieprzemija­ jące, stanowią istotną część kultury narodowej. Zabytki budownictwa wiejskiego wszelkiej kategorii wyróż­ niające się oryginalnością konstrukcji, rzadkością typu lub wa­ lorami plastycznymi, powinny być objęte ochroną przez całe spo­ łeczeństwo, jako pomniki sztuki i kultury ludowej a zarażeń) narodowej. Ochrona powinna zmierzać przede wszystkim do za­ chowania ich w pierwotnym środowisku, z którym tworzą niero­ zerwalną całość. Dla zabytków, które utraciły łączność trwania w terenie powinno się tworzyć muzea pod otwartym niebem o ty- �407 pie skansenowskim, w których mogłyby one służyć dla celów wy­ chowawczych i naukowo-badawczych. Konferencja stwierdza potrzebę jak najszybszego zabezpie­ czenia ważniejszych zabytków budownictwa ludowego w całej Polsce, jak również zorganizowania centralnego muzeum typu skansenowskiego na wolnym powietrzu, dającego przegląd wszyst­ kich ważniejszych typów budownictwa ludowego w Polsce. Uważa się za szkodliwe wykupywanie, unikatów i zabytków sztuki ludowej w celu posługiwania się nimi jako towarem za­ równo w kraju, jak i zagranicą. Natomiast uważa się za konieczne zakup unikatów i zabyt­ ków sztuki ludowej w celu pomieszczenia ich w muzeach, użycia do wystaw propagandowych. n r a Ł iako pomocy w organizowaniu ośrodków wytwórczych. Muzea etnograficzne bez specjalnych uprawnień i możliwo • ści finansowych, a także bez dość licznego i fachowego personelu, nie są w stanie przeprowadzić ani planowej inwentaryzacji za­ bytków kultury, ani zabezpieczenia ich na miejscu. W związku z tym konferencja zwraca się do odnośnych wdadz i instytucji społecznych, aby poparły finansowo wysiłki muzeów w kierunku gromadzenia zagrożonych zabytków, przeprowadzenia prac ba­ dawczych w terenie oraz udostępnienia zbiorów i materiałów sze­ rokim rzeszom. Pożądane jest, aby powiatowi referenci kultury i sztuki oraz inni pracownicy terenowi przeszli odpowiednie przeszkolenie oraz praktykę muzealną. W tym celu pożądane jest zorganizowanie przy muzeach etnograficznych lub przy odpowiednich działach muzeów przymusowych kursów praktycznych i teoretycznych. UCHWAŁY X V I I I ZJAZDU ZWIĄZKU MUZEÓW W POLSCE ODBYTEGO W DNIACH 2—3 CZERWCA BR. W POZNANIU 1. We wszystkich publicznych zbiorach etnograficznych w Polsce należy przeprowadzić jednolitą w formie inwentaryzacje przedmiotów muzealnych w myśl postulatów dr Marii Franków- �408 skiej, zawartych w pracy «Regionalne muzea ludoznawcze w Pol­ sce*. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o zalece­ nie jak najśpieszniejszej inwentaryzacji wszystkich zabytków sztuki ludowej w .zbiorach publicznych, oraz roztoczenie przez M i ­ nisterstwo opieki nad zbiorami prywatnymi z tej dziedziny i za­ bytkami w terenie. 2. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o in­ terwencję u właściwych czynników w celu zaopiekowania się za­ bytkowymi drewnianymi kościółkami w Katowicach, Bytomiu i Chorzowie oraz takimże spichlerzem w Katowicach. 'S. Zjazd stwierdza, że położenie materialne znacznej więk­ szości pracowników muzealnych jest bardzo ciężkie i zwraca się zagadnienia jako ważnego i pilnego. 4. Ze względu na pilną potrzebę utworzenia obejmującego cały teren Polski zespołu muzeów regionalnych, których działal­ ność byłaby sharmonizowana i uzgodniona z działalnością mu­ zeów centralnych, zostaje wyłoniona Komisja Związku Muzeów w Polsce w składzie 7 osób (J przedstawicieli muzeów central­ nych i 2 muzeów regionalnych). Komisji tej Zjazd powierza: a) przygotowanie w możliwie niedługim czasie projektu sieci mu­ zeów regionalnych oraz projektu regulaminu współpracy tych mu­ zeów ze sobą i z muzeami centralnymi, b) złożenie tych projek­ tów do Prezydium Związku, c) poczynienie odpowiednich starań, aby z poparciem Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty mogła być zwołana konferencja, mająca na celu przedy­ skutowanie przygotowanych projektów i powzięcie obowiązujących uchwal. o. Zjazd aprobuje wniosek Zarządu, że w okresie zimowym (grudzień 1947 — styczeń 1948 r.) zostanie zorganizowany w Po­ znaniu przez Związek dwutygodniowy kurs muzeologiczny dla ku­ stoszów muzeów regionalnych, który będzie obejmował wykłady i ćwiczenia praktyczne ze szczególnym uwzględnieniem strony teclmiczno-muzeologicznej, a dotyczyć będzie w pierwszym rzędzie ddedzin prehistorii, etnografii i przyrody. �409 r 6. Związek podejmie wydawnictwo pod nazw ą «Biblioteka Wiedzy Muzealnej». W roku bieżącym zapoczątkowany będzie dział etnograficzny pod redakcją prof. Frankowskiego. 7. Z uwagi na to, że w Krakowie znajdują się duże zbiory etnograficzne, archeologiczne, przyrodnicze i antropologiczne nie posiadające należytych pomieszczeń, Zjazd wyraża przekonanie, że, niezależnie od obecnego ulokowania tych zbiorów, należy już dzisiaj w programie planowania kulturalnego przewidzieć noj właściwsze miejsce, na którym stanąć powinny w przyszłości bu­ dynki obejmujące zbiory powyższe. Zjazd jest zdania, że najod­ powiedniejszym terenem na ten cel jest plac u zbiegu Al. Focha i Alei 3 Maja u wylotu Błoń, na przeciw nowego gmachu MuТо11.гт1 NarodowegG i тг M . L . A U A "tyin л л i а с а się do Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie z prośbą o zarezerwowanie odpo­ wiedniego obszaru na cel powyższy. 8. Zjazd uważa utworzenie w Polsce muzeum na wolnym po­ wietrzu za sprawę pilną. Muzeum takie mogłoby odegrać ogromną rolę społeczno-wychowawczą. Sekcja Muzeów Etnograficznych Związku przepracuje to zagadnienie i wyłoni Komisję, która roz­ patrzy sprawę rezerwatu w Olsztynku (Mazury), przeznaczonego jeszcze przed odzyskaniem tego terenu, na muzeum typu skanse­ nowskiego. STAN MUZEÓW I ZBIORÓW ETNOGRAFICZNYCH W POLSCE (Щ Ponieważ od czasu wydania XXXVI tomu «Ludu» w r. 1946 zaszły pewne zmiany w podziale administracyjnym Państwa, na­ leży w związku z tym w poprzednim naszym wykazie muzeów i zbiorów etnograficznych poczynić pewne poprawki. Ponadto po­ dajemy tutaj nowe dane uzupełniające oraz pewne zmiany w sto­ sunku do ówczesnego stanu. I . Zmiany personalne w obsłudze muzeów : 1) Opole, Muzeum Miejskie — kustosz Józef Obuehowski (poz. 45). 7 �410 2) Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, pod opieką kon­ serwatora wojewódzkiego dra Kłusa (poz. 46). 3) Brzeg n/Odrą, Państwowe Muzeum Miejskie — kustosz Hipolit Stefański (poz. 47). 4) Jelenia Góra, Muzeum im. Matejki — pod opieką ref. Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego (po.z. 48). 5) Wałbrzych, Muzeum Miejskie — pod opieką rf. Kultury i Sztuki (poz. 50). 6) Rabka, Muzeum Regionalne — kustosz ks. Justyn Bu­ landa (poz. 18). 7) Kartuzy, Muzeum Kaszubskie — opieka Woj. Wydziału Kultury i Sztuki (poz. 26). 8) Derłów, Muzeum Regionalne — kustosz Tarnowski (poz. 28). 9) Kielce, Muzeum Świętokrzyskie — kustosz E. Massalski (poz. 3). Ił. Zmiany administracyjne Państwa. Według najnowszego podziału administracyjnego miasto Słupsk (poz. 27) i Derłów (poz. 28) zostało wcielone do woje­ wództwa szczecińskiego. I I I . Uległo likwidacji Muzeum w Drawsku w województwie szczecińskim (poz. 41). IV. Dalszy wykaz; muzeów i zbiorów etnograficznych nieuwzględnionych w poprzednim wykazie. W o j e w ó d z t w o Ś l ą s k o-D ą b r o w s к i e: 1) Chorzów, Muzeum Ziemi Bytomskiej, kustosz Stanisław Wallis. Kultura ludowa: materialna i duchowa, pamiątki miasta Chorzowa i innych gmin ziemi bytomskiej, pamiątki z plebiscytu, powstań śląskich i polskich towarzystw, numizmatyka, pamiątki wydawnicze i druki polskie ze Śląska, przyroda, paleontologia, paleozoologia, archiwum śląskich pieśni ludowych, archiwum teatrów ludowych śląskich. 2) Zabrze, Plac Krakowski 9, Muzeum Miejskie, kierownik Żurawski Kazimierz. Przyroda, prehistoria, sztuka kościelna, h i ­ storia miasta, przemysł i technika, przemysł artystyczny, broń. �411 3) Racibórz, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejski. Sztuka kościelna, mumia egipska. Województwo wrocławskie (Dolno-Śląskie). 4) Ząbkowice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Numizmatyka, militaria, malarstwo ludowe na szkle, malarstwo i rzeźba, dział etnograficzny, biblioteka, kroniki miej­ scowe. 5) Ziębice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejsk. Prehistoria, historia miasta i księstwa ziębickiego, sztuka, etnografia, rzemiosło, jnzyrządy strażackie. Ponadto: 1) w Lądku Zdroju, pow. Bystrzyca w lokalu se­ kretariatu P. P. R. pod opieką sekretarza znajduje się 100 obrazów ludowych malowanych na szkle oraz 10 sztuk mebli ludowych i śląskich (kredensy, skrzynie). - - 2 ) W Sokalówce, gm. Polanica, pow. Kłodzko pod opieką Zarządu Gminnego znajduje się 7 sztuk mebli ludowych śląskich rzeźbionych i malowanych (kredensy i szały- z w. X V I I I ) . W o j e w ó d z t w o g d a ń s к i e. 6) Kwidzyn, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Rzemiosło, sztuka, numizmatyka. 7) Gdynia, Muzeum Miejskie przy Liceum Sztuk Plastycz­ nych. Sztuka ludowa kaszubska. 8) Lębork, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Prehistoria, zbiory różne. Województwo szczecińskie. 9) Szczecin, Muzeum Miejskie, Plac Teatralny, dyr. Lech Krzekotowski. Prehistoria, przyroda, sztuka, malarstw o, rzeźba, grafika, matryce do drukowania płótna. 10) Białogród, Muzeum Powiatowe, opieka ref. Kultury i Sztuki. Sztuka, sztuka kościelna, archeologia, zabytki cechowe, rzemiosło, broń, sztuka stosowana, sztuka ludow'a, historia. T �412 W o j e w ód z t w o w a r s z a w s k i e. 11) Warszawa, Muzeum Kultur Ludowych, dyr. Jan ŻołnaManugiewicz. 12) Warszawa, Zbiory sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki. 13) Łomża, Muzeum Kurpiowskie organizowane przez dra Adama Chętnika. W oj ew ód ztw o pomorskie. 14) Raciążek, pow. włocławski, zbiory etnografii Kujaw pod opieką miejscowego proboszcza. W oj e wó dzl w o łódzkie. 15) Złaków, pow. Łowicz. Zesztki zbiorów po muzeum pod opieką miejscowego proboszcza. W oj ew ód zt w o dawnym kieleckie. lf>) Częstochowa, Muzeum Regionalne, dyr. Kazimierz .Kim. Zbiory regionalne. 17) Muzeum w Łagowie na Ziemi Lubuskiej (w stadium tworzenia się), jako oddział Muzeum Wielkopolskiego, oraz Mu­ zeum Ziemi Zbąskiej w Nowym Tomyślu. W odniesieniu do muzeów na Ziemiach Odzyskanych wy­ siłki Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków idą w kie­ runku upaństwowienia dwu wielkich muzeów we Wrocławiu i Gdańsku kosztem niektórych drobnych muzeów i zbiorów regio­ nalnych, które nie zawsze ze względu na przemieszczenia ludno­ ściowe i zniszczenia wojenne mają rację bytu w ich dawnym i m e J s c l L Kazimierz Pietkiewicz MUZEUM .SKANSENOWSKIE. W OLSZTYNKU Do liczby przeróżnych remanentów poniemieckich zaliczyć należy i zaczątek tzw. «muzeum wiejskiego* (Dorfmuseum), po­ łożonego w Olsztynku, pow. ostródzki, woj. olsztyńskie. Dzie- �413 7 dżictwo to stanowi wśród nabytków pozycję wyjątkową, a ważną przede wszystkim dzięki istnieniu tutaj polskiego czynnika ludo­ wego. • W równej mierze uwzględnić należy również i ten takt, że stanowi ono jedyny u nas przykład realizacji muzeum tego typu na szerszą skalę. Otwierają się tym samym możliwości dalszego rozwoju według naszych rodzimych założeń. Teren «Skansenu» w Olsztynku winien być przez etnografów bezzwłocznie wyko­ rzystany i od nowa zaplanowany. W ten sposób wykazane byłyby naocznie nie tylko nasze zasoby etnograficzne na tym odzyskanym, a polskim terenie, ale również i podejście do tego zagadnienia. Stąd powyższemu planowi patronować winna świeża koncepcja i myśl. która hv z pnmitu n d i a i i a n i ł u dotychczasowe założenia hv łego «Dorfmuseum» w Olsztynku. Stan i zamierzenia tego muzeum przedstawiają się w skró­ cie następująco: Według dotychczas ustalonych danych obszar pod zaprojektowane muzeum wynosił około 40 ha. Teren był wła­ snością miasta. Zbiory poczęto zakładać w latach około 1940 r. Przenoszono tutaj poszczególne obiekty, ze znanego «Freiluftmuseum« przy Prussii w Królewcu'. Akcja ta była zaplanowana na szereg lal. Dzisiejsza rzeczywistość zastała muzeum w pewnej fazie realizacji i to bynajmniej nie bliskiej definitywnego ukoń­ czenia. Stanowi to dla nas jednocześnie mimowolne dobrodziej­ stwo, bo otrzymaliśmy obiekt niepopsuty niemiecką koncepcją. Stwarza to równocześnie pewien określony stan prawny, bo teren jest już częściowo zajęty przez zespoły zagród wiejskich. Myśl niemiecka zmierzała w kierunku wykorzystania «egzotyki» wschodnio-pruskiej, jaką dla Niemca stanowiła etnografia tego terem:. Muzeum to stanowić miało okrasę nieciekawego architektonicznie mauzoleum Hindenburga, tzw. «tannenberskiego», zbudowanego dla zadowolenia germańskiej buty. 1 U p a m i ę t n i a ten fakt dala umieszczona na c h o r ą g i e w c e ko ściółka 1911, k t ó r a jest r o k i e m rozpoczęcia m o n t a ż u zespołu k r ó l e w i e c ­ kiego. Byty one p i e r w s z ą ekspozycją tego typu na terenie ó w c z e s n y c h Niemiec �414 Wśród ocalałych zabudowań wyróżnia się piękny w swej sylwecie wiejski kościółek. Sianowi on odtworzenie ostatniego typowego na obszarze Mazowsza przykładu wiejskiego budow­ nictwa sakralnego. Oryginał jego istnieje we wsi Rychnowo w pow. ostródzkim. Ponadto ż terenu woj. olsztyńskiego istnieje jeszcze parę typów chat oraz kuźnia dworska z pow. pasłęckiego. Dalsze obiekty należą do zwartego zespołu: chata, stodoła, szopa i kurna chata tzw. kleć. Stanowią one cenny i wartościowy mate­ riał dla etnografów. Są to bowiem obiekty wywodzące się z obszaru litewskiego b. Prus Wschodnich. Widać w nich jednak wkład ele­ mentów słowiańskich. Poza etnografią reprezentowana jest tu prehistoria. Należą tu: przekrój kurhanu-grobowca, oraz kilka przykładów grobów skrzynkowych. Dział ten przylega do autentycznego grodziska. Sam teren jest falisty i do pewnego stopnia typowy dla kraj­ obrazu tej polskiej dzielnicy. Od strony północnej przecina go maleńki strumyk Jemioła. Topografia terenu zezwala na przepro­ wadzenie spiętrzeń wodnych a tym samym utworzenie jeziorka, co wiąże się z ewentualnym wyzyskaniem wodospadu. Daje to możliwość uruchomienia młyna, oraz utworzenia pokazu flory wodnej. Zabudowania rozrzucone są na prawie bezdrzewnym ob­ szarze, co wymaga rozplanowania roślinności i zadrzewienia . 2 Nie widzimy tutaj chat polskich, nagminnie tutaj występu­ jących a tak bliskich budownictwu kurpiowskiemu. W zamierze­ niach «Provinzialbaurata», kierującego niniejszą realizacją, nie leżało absolutnie wykazywanie na tym terenie istniejących pol­ skich elementów ludowych. Nasuwa się przeto konieczność umie­ szczenia w tym miejscu typowej chaty mazurskiej z pięknymi szczytowymi podcieniami, występującymi we wschodnich powia­ tach: ełckim, mrągowskim, piskim. Brak tu również chaty cha­ rakterystycznej dla pow. szczycieńskiego, nidzickiego i działdow­ skiego, a posiadającej piękne oszalowania szczytu i bogato profiT - Vide mój artykuł «Na polach Grunwaldu*, drukowany w nrze 27 (84) tygodnika «Odra» z dnia 6 lipca 1947 г., gdzie pomiesz­ czono szczegółowy opis zastanego stanu oraz szereg zdjęć. �415 lowany pazdur. Najpiękniejszy przykład tej chaty istnieje w Szczytnie, tzw. Bartnej Stronie. Nie ma tutaj również żadnej chaty, ani też zagrody z pow. olsztyńskiego, a w szczególności brak kapliczek przydrożnych, krzyży i figur cmentarnych. Obiekty ocalałe w Olsztynku straciły również wyposażenie swego wnętrza, które uległo zniszczeniu w czasie działań wojennych. Sądzę, że «Skansen» w Olsztynku, spełni swoje zadanie jeśli pod względem przedmiotowym reprezentować będzie także re­ giony sąsiednie, a więc część pobliskiej grodzieńszczyzny, kur­ piowszczyzny, Mazowsze (mławskie), oraz część woj. pomor­ skiego. Powstałaby w ten sposób pewna określona całość, która pozwoliłaby na zobrazowanie kultury ludowej na ziemiach pół­ nocno-wschodnich, unraz len przedstawiałby ciąg rozwojowy materialnej kultury ludowej na określonej przestrzeni geogra­ ficznej. Ponadto uwidocznione byłyby wzajemne przenikanie się poszczególnych elementów pogranicza, co dałoby zwiedzającym szersze horyzonty w poznawaniu kullury ludowej b. Prus Wschodnich. Z powyższą sprawą wiąże się zagadnienie ratowania przed zagładą, ocalałych resztek istniejącej tutaj polskiej kullury ludo­ wej. W ymaga to przygotowania natychmiastowego planu i dzia­ łania. Mamy na myśli w szczególności drewniane zabudowania, które należą tutaj do rzadkich okazów. Osadnik zasiedlający te­ reny Ziem Odzyskanych obiera zazwyczaj na swe zagrody zabu­ dowania murowane. Drewniane zostają jirzeważnie niezamiesz­ kałe i stoją pustką, skazywane są na rozbiórkę w celach opało­ wych. Z tego względu celową sprawą byłoby zachowanie niektó­ rych, choćby najbardziej typowych obiektów, z wyraźnym ich przeznaczeniem do wspomnianego muzeum w Olsztynku. Należa­ łoby nad nimi roztoczyć ochronę, a w wypadkach niepewnego zabezpieczenia, uciec się do translokacji. W przeciwnym bowiem razie stracimy obiekty, cenne nie tylko ze względu na ich rzad­ kość, ale i na tradycję, która wiąże się z polską kulturą ludową. • T H. Skurpski �416 POWIATOWE MUZEUM REGIONALNE ZIEMI MIĘDZY­ RZECKIEJ W MIĘDZYRZECZU Z chwilą objęcia Powiatowego Referatu Kultury i Sztuki w Starostwie Powiatowym w Międzyrzeczu powziąłem myśl utworzeniam muzeum, do którego weszłyby przede wszystkim pamiątki staropolskie zachowane w powiecie. Zaczątkiem obecnego Muzeum były znikome szczątki znisz­ czonego, ograbionego i niewielkiego zresztą «Heimatsmuseum» międzyrzeckiego oraz drobne zbiory popastorskie w Brojcach pow. Międzyrzecz. Za radą autochtonów i ich pośrednictwem zacząłem szukać przedmiotów godnych uwagi wśród opustoszałych dworów, mieszkań i zborów ewangelickich. Zamieszkała ludność phęłnip oddawała to, co zdołała ukryć przed grabieżczym okiem zaborców. I tak w ciągu roku zdołałem zebrać wiele rzeczy godnych uwagi, co naprowadzało i nawiązywało do minionych wieków naszej przeszłości polskiej. Już po 6-ciu miesiącach pracy udało się zebrać tyle ekspo­ natów, że można było pomyśleć o zorganizo-waniu muzeum i o bli­ skim otwarciu w domu przy ul. Kościelnej nr 9 w Międzyrzeczu. W obszernych 5-ciu salach zostały eksponaty posegregowane i ulokowane w odpowiednich gablotach. W rocznicę objęcia rzą­ dów przez Władze Polskie dnia 18 marca 1946 r. w obecności za­ proszonych przedstawicieli Władz z Poznania i naszego miasta, odbyło się otwarcie Powiatowego Muzeum Regionalnego Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu. Muzeum to posiada zbiory ułożone wedle następujących działów: 1. D z i a ł z a b y t k ó w p r z e s z ł o ś c i p o l s k i e j . Są tu dokumenty królów polskich, stare pieczęcie miejskie, cechowe, mapy, zdjęcia zabytków architektury drewnianej i murowanej z terenu powiatu. Część inilifarii i numizmatyki oraz przemysłu . ludowego polskiego. Portrety rodzin polskich oraz herby. 2. D z i a ł p r z e m y s ł u a r t у s t у с z n e g o. Wyroby sny­ cerskie, kowalskie, ślusarskie. Rzeźba kościelna i malarstwo. M i ­ litaria i numizmatyka. �417 3. D z i a ł e t n o g r a f i c z n y . Izba Dąbrówki Wielkopol­ skiej. Umeblowanie izby: sprzęt domowy, narzędzia użytku do­ mowego, narzędzia gospodarcze, hafty, ubiory, zdjęcia fotogra­ ficzne. 4. D z i a ł p r e h i s l о г у с z n у. a) Skamienieliny z okresu przedlodowcowego, jak: kości zwierząt (mamuta), różne ułamki drzew, odbicia roślin itp. b) Epoka kamienna, c) brązowa, d) że­ lazna, z bogatym zbiorem eksponatów kultury łużyckiej, e) Okres wczesno-historyczny, f) średniowieczny, g) Rekonstrukcja wyko­ palisk. 5. D z i a 1 m e b l i a n t y c z n y c h , a) Szafy, skrzynie, krzesła, fortepian stołowy, zegar kurantowy, b) Kilka eksponatów przyrodniczych: czaszki ItijjupiMainuw, Ьа-woiu, słonia, skorupa żół­ wia błotnego. Obecnie po roku istnienia Powiatowego Muzeum Regional­ nego Ziemi Międzyrzeckiej, które jest największym i najbogat­ szym zbiorem na Ziemi Lubuskiej, ilość eksponatów w poszczegól­ nych działach tak się powiększyła, iż Muzeum będzie musiało być przeniesione do innego budynku. Na ten cel został już w Międzyrzeczu wyznaczony obszerny budynek podworski, który znajduje się w obrębie ruin najstar­ szego na Ziemi Lubuskiej zamku piastowskiego z X I I wieku. Nie­ stety brak odpowiednich funduszów uniemożliwia wyremontowa­ nie tego budynku. Muzeum nie dysponuje specjalnym, fachowym personelem. Jedyną osobą, która zajmuje się bezpłatnie tą instytucją od eliwiijej zależenia, jest referent kultury i sztuki, pełniący z poleceni:: Urzędu Wojewódzkiego Poznańskiego obowiązki kustosza Muzeum. Zbiory nie są dotąd całkowicie skatalogowane. Część ekspo­ natów jest wystawiona w Muzeum, a część z powodu szczupłości miejsca umieszczono w 3-ch magazynach. Muzeum dostępne jest dla publiczności jak i wycieczek mło­ dzieżowych tylko w dni powszednie w godzinach od 9—14-tej. W stęp 10 zl. Wycieczki zbiorowe jak i pojedyncze osoby zwiedza­ jące są oprowadzane przez kustosza, który udziela szczegółowych wyjaśnień. Kustosz Muzeum A. Kowalski T Lud, T. X X X V I I 27 �418 MUZEUM MIASTA RZESZOWA Założone w r. 1936 « Towarzystwo Regionalne Ziemi Rze­ szowskiej* powierzyło założenie «Muzeum Ziemi Rzeszowskiej* miejscowemu nauczycielowi Franciszkowi Kotuli. Muzeum to miało mieć głównie charakter etnograficzny, chociaż uwzględnione miały być również inne działy. W czasie wojny muzeum poniosło 'stosunkowo nieznaczne straty, dzięki temu, że co cenniejsze eksponaty zostały z mu­ zeum usunięte i ukryte. Najboleśniejszą stratą jest skradzenie dużej kolekcji chustek ludowych oraz haftowanych koszul. Po wojnie T-wo Regionalne nie zostało reaktywowane. Na ' • • • , , l' i 1 i' ; _ utworzone zostało «Muzeum Miasta Rzeszowa*. Zbiory zostały umieszczone w starej kamienicy mieszczańskiej z X V I I I w. Z daw­ nych zbiorów T. R. Z. R. utworzono 4 działy, a to: paleontolo­ giczny, archeologiczny, etnograficzny oraz sztuki cechowej i ko­ ścielnej. Po przejęciu muzeum przez miasto Zarząd Miejski przeka­ zał do muzeum galerię obrazów od X V I I — X I X w. im. Dąmbskich, na skutek czego powstał 5-ty dział, wreszcie z pamiątek miej­ skich został utworzony dział 6-ty. Poza tym, muzeum posiada zaczątek działu numizmatycznego, grafiki, malarstwa polskiego współczesnego, oraz broni; wreszcie z muzeum połączone jest ar­ chiwum miejskie i archiwum społeczne. Zbiory umieszczone są w 1 2 - t u mniejszych lub większych ubikacjach. Jednym z najbogatszych działów jesl dział etnograficzny, niestety, z braku miejsca stłoczony w jednej sali. która robi wra­ żenie raczej uporządkowanego magazynu, aniżeli sali wystawo­ wej. Zasięg etnograficznego działu Muzeum Miasta Rzeszowa obej­ muje dwie grupy: Rzeszowiaków i Lasowiaków. Według Byslronia grupa Rzeszowiaków zajmuje obszar dzi­ siejszych powiatów: rzeszowskiego, łańcuckiego, przeworskiego, częściowo kolbuszowskiego, jarosławskiego i brzozowskiego. �419 Na pólnocny-zachód od Rzeszowiaków występuje grupa Lasowiaków, która zajmuje znaczną część powiatu kolbuszowskiego. Muzeum posiada stroje z powiatu rzeszowskiego, ale już z przeworskiego i łańcuckiego, w którym stroje były zupełnie inne, bardzo mało. Z powiatów tych posiada muzeum obfity materiał ikonograficzny do strojów ludowych z połowy w. X I X . W muzeum znajduje się również bogata kolekcja strojów l u ­ dowych z powiatu kolbuszowskiego. Jest też komplet kobiecy z Haczowa, pow. Brzozów. Na rozmieszczenie tych strojów po­ trzebne są co najmniej dwie obszerne sale. W muzeum jest sporo haftów ludowych, wyrobów garncar­ skich Z Okolicv. narzędzi rolniz-yuph nil>/'7i'wi n b v 7 p r ) m v < m n bawek glinianych, kukiełek ,z szopek wiejskich, wreszcie bardzo bogata kolekcja kapliczek i świątków oraz obrazy malarzy l u ­ dowych. W działalności muzeum zrobiła wieloletnia wojna przerwę, którą trzeba nadrobić. Należy zebrać co się jeszcze zachowało. Na to jednak potrzeba odpowiednich funduszów. Kotula MUZEUM MAZURSKIE Franciszek, (WOJEWÓDZKIE) W kustosz OLSZTYNIE Muzeum mieści się w gmachu zamku pokapitulnego, zbu­ dowanego w polowie X I V w., z dobudowaniami z pol. X V I I I w. Zamek jest związany z osobą Kopernika, który pełnił tutaj urząd administratora w latach 1516—21. Skrzydło północne zamku po­ siada okazale, piękne sklepienie późno-gotyckie, kryształowe z końca XV w., a w skrzydle południowym mieści się b. kaplica pod wezwaniem św. Anny z ładnym sklepieniem siatkowym. Zo­ stała ona poświęcona przez historyka i biskupa warmijskiego, M. Kromera w r. 1580. Za czasów niemieckich skrzydło wscho­ dnie służyło do celów mieszkalnych prezydentowi rejencji olsztyń­ skiej, a w skrzydle południowym mieściły się zbiory tzw. «Heiniatmuseum». Zbiory miały w znacznej mierze charakter propa27* �420 gandowy, antypolski, i posiadały następujące działy: prehisto­ rię, przyrodę, etnografię regionu mazursko-warmijskiego, plebi­ scyt 1920 г., militaria wojny światowej 1914—1918, oraz zamki b. rejencji olsztyńskiej. Po przejęciu Prus Wschodnich przez polską administrację z końcem marca 1945 r. zbiory zostały natychmiast zabezpieczone, a tym samym ocalały resztki ochronione przed zniszczeniem i de­ wastacją. Cały gmach zamku został przeznaczony do celów mu­ zealnych i wystawowych. Początkowo mieściła się tutaj składnica obiektów zabytkowych i muzealnych Woj. Wydziału Kultury i Sztuki. Z obiektów najmniej zniszczonych urządzono wystawę, którą otMiorin 25 listopada 1915 i \ Wvr.tawa znalazła pomieszczenie w czterech salach na parterze. Mieszczą one: sztukę późnogotyeką, sztukę kościelną X V I I w., malarstwo, rzeźbę i przemysł arty­ styczny X V H i X V I I I w. Dnia 9 czerwca 1946 r. został otwarty dział ludowy w po­ łudniowym skrzydle zamku. Pokazano w nim wnętrze izby mazur­ skiej i warmijskiej, ceramikę mazurską z oryginalnymi kallami o polskich napisach, drobne przedmioty użytkowe z drzewa i me­ talu., budownictwo ludowe i tkaniny w fotografiach, czepki warmijskie oraz rzeźbę ludową. Dział ten jest niekompletny i posiada duże luki, wynikłe z braku odpowiednich eksponatów. Ilość eks­ ponatów według specyfikacji przedstawia się następująco: obiek­ tów ceramicznych — 70, sprzętów — 25, obrazów na szkle itp. — 16, obiektów drobnego przemysłu drzewnego i metalowego !<>. czepków, tkanin i fotografii tkanin — 15. fotografii budownictwa ludowego — 1; rzeźb — 20. Kierownictwo Muzeum dążyło przede wszystkim do ukaza­ nia polskich elementów ludowych, które tutaj są elementami pa­ nującymi. Wiele obiektów z dziedziny ludoznawczej znajduje się w magazynach, które w miarę posiadanych funduszów restauruje się i uzupełnia nimi dział ludowy. Zbiory są udostępnione publiczności i tymczasowo otwarte w niedziele, wtorki, czwartki w godz. 10—13. Wstęp bezpłatny. �421 W miesiącach letnich frekwencja Muzeum wynosi około 3.500 osób miesięcznie, w miesiącach zimowych dochodzi do 1.500 osób. Muzeum dąży do stworzenia placówki badawczej o zasięgu wojewódzkim. W tym celu gromadzi księgozbiór i tworzy archi­ wum. Biblioteka Muzeum liczy około 2.500 tomów i składa się z ksiąg poniemieckich oraz zakupów przeważnie książek polskich. Biblioteka jest w stadium porządkowania (brak odpowiedniej siły). Muzeum planuje ograniczenie eksponatów do działów prehi­ storycznego, ludoznawczego oraz sztuki wraz z przemysłem arty­ stycznym i galerią sztuki polskiej. Dział prehistoryczny jest w trakcie organizacji i korzysta z bezinteresownej opieki mgra J. Antoniewicza^ Na I-szym piętrze gmachu odbywają się wystawy czasowe (wystawa Kopernikowska, organizowana przez Instytut Mazurski, oraz wystawv sztuki współczesnej). „, .. I r 1 J H. Skurpski MUZEA ETNOGRAFICZNE W E WŁOSZECH Miuseen fur Volkskumie in Iłalien. Von Giuseppe Cocchiara, Palermo. — Zeiischrifl fur Volkskunde. 17 Jbrg., 1939. Neu Folgę. Bd. X. Berlin 1939-40. Autor informując o muzeach ludoznawczych we Włoszech, wychodzi z założenia, że muzea te są nie tylko zbiorem materia­ łów etnograficznych, ale zarazem dokumentem mozolnych wysił­ ków nad ratowaniem i zbieraniem wytworów kultury ludowej. Szczególnie odnosi się lo do dwóch największych zbiorów ludo­ znawczych w Palermo i Florencji. Autor, który jest kierownikiem muzeum sycylijskiego w Palermo, podaje genezę powstania obu muzeów oraz naświetla rozwój badań ctnologicznych we Wło­ szech. Założycielami obu muzeów są Giuseppe Pitie i Lamberlo Loria, którzy torowali drogę włoskiej etnografii i położyli wielkie za>lugi dla rozwoju lej nauki we Włoszech. Pitie założył muzeum �422 sycylijskie w r. 1881. Wydawał on «Biblioteca delie tradizioni popolari siciliane». Zasłużył on się dla etnografii przez to, że ze­ brał włoskie stroje ludowe i przedmioty rzemiosła ludowego na wystawę przemysłową w Mediolanie i opracował katalog tej wy­ stawy. Ten zbiór, powiększony, przekształcił się w małe muzeum ludoznawcze na Powszechnej Wystawie w Palermo w r. 1892. W tym czasie «Biblioleca delie tradizioni* dobiegała X V I I I tomu. (Tom X I I w r. 1881 zawiera opisy sycylijskich zabaw ludowych i uroczystości; t. X I I I r. 1893, gry dziecięce; t. X I V — X V I I zwy­ czaje i obyczaje, wierzenia i zabobony sycylijskie). W ykaz ekspo­ natów daje obraz ówczesnej zawartości muzeum: Stroje i przed­ mioty domowego użytku; życie pasterzy, uprawa roli, myśliwstwo; pożywienie, widowiska, uroczystości; amulety, wota, przed­ mioty kuitu; zabawy i zabawki dziecięce; wreszcie książki i l u ­ dowe druki. Katalog ten daje nie tylko przegląd wytworów sycy­ lijskiej kultury ludowej, ale podaje także wytyczne dla muzeal­ nictwa ludoznawczego. Autor ujmuje więc materiał zjawisk kul­ turowych w określone grupy. W 1910 r. Pitre zebrał nareszcie wszystkie swoje zbiory na jednym miejscu w Museo Etnografico Siciliano w' starym budynku Assunta na Via Macqueda w Pa­ lermo. Ale zbiory te, które w jego «Biblioteca» opisane i uporząd­ kowane były wedle ściśle naukowej metody, w muzeum znalazły się bez jakiegokolwiek porządku. Widz odnosił wrażenie przeła­ dowanej rupieciarni. r T Dopiero w ostatnich latach pod kierownictwem Giuseppe Cocchiara zbiory te opuściły stary gmach na Via Maqueda i prze­ niesione zostały do jednego z najpiękniejszych punktów w Pa­ lermo, do Parce delia Favorita. Muzeum zajęło tam przeszło 60 sal, w których znalazło pomieszczenie przeszło 20.000 przedmio­ tów. Posiada bogatą bibliotekę i seminarium dla badań i studiów. Założycielem drugiego najcenniejszego zbioru ludoznaw­ czego, a mianowicie muzeiuin we Florencji, był Lamberto Loria. który przy materialnym poparciu hr. G. A. Bastogi otwarł w 190»' roku małe Museo d'Etnografia Italiana. Założycielowi przyświe­ cały dwa cele: stworzyć etnografię włoską oraz zwrócić uwagę od­ powiednich czynników na głębokie różnice i wynikające stąd roz- �423 maite regionalne potrzeby poszczególnych prowincji włoskich. Muzeum rosło, ale z czasem ustały subsydia Bastogiego. W roku 1911 Komitet urządzenia Międzynarodowej Wystawy w Rzymie zaproponował zamianę muzeum na wystawę i postawił do dyspo­ zycji środki materialne; Loria chętnie wykorzystał tę sposobność. Obok zbioru Lorii-Bastogiego, zawierającego przeszło 5.000 ekspo­ natów, zbiory Komitetu wystawowego (w skład którego wchodzili oprócz Lorii, także Pilić, Pigorini, Baldassaroni, Corso i i.) wynosiły około 24.000 przedmiotów. Ta wystawa na Piazza d'Armia, to nowy etap na drodze rozwojowej włoskiego muzealnictwa. Dorobek jej przedstawiony jest w Catalogo delia Mostra di Etnografia Italiana, który ukazał się w Bergamo w 1911 r. Wystawa obejmowała: wymVnr П1сЬг71т ł liwlnnónl •-•j l - — — " " r J чт! o i f f l r i n , , , Ł J l C o w d . T n l ! " -J"--j"-»> C-»rr.*.i;i T£"l"hrii ~ J ^ J * " > Lukanii i Apulii, a więc wyroby sztuki złotniczej, wyroby terrakotowe, zbiór tkanin, koronek i ubiorów. Interesujące są też przed­ mioty związane z wierzeniami ludowymi, jak figury z kapliczek, kapliczki i wozy procesyjne, wreszcie amulety, wota i pieczywo obrzędowe. Po zamknięciu wystawy zostały zbiory przeniesione do Villa d'Este w Tivoli. Od tego czasu zaczyna się droga cierniowa Museo di Etnografia Italiana. Mimo licznych projektów i nawoływań ze strony prasy nie znalazło ono odpowiedniego pomieszczenia. Zbiory jednak powiększały się nadał. Przybył bogaty zbiór sardyńskich dywanów, wyrobów rzemieślniczych z górnego dorzecza Adygi i dalmatyńskich ubiorów. Przy muzeum znajduje się biblioteka, z którą łączy się zbiór druków ludowych i karty z ilustracjami. Muzeum posiada 36.000 eksponatów. Obecnym kierownikiem jego jest arch, de Angelis, a bibliotekarką S. Melograni. Na wysokim poziomie stoi leż M i e j s k i e M u z e u m w В oz e n, które obok zbiorów sztuki i starożytności posiada bardzo wa­ żne zbiory ludoznawcze. Zbiory te zawdzięcza muzeum G. Wohlgcmuthowi (1867—1933). Obejmują one duży zbiór tyrolskich ubio­ rów (w postaci lalek), 5.000 sztuk ceramiki, rzeźby w drzewie i me­ talu; wielką grupę przedmiotów z rogu (łyżki, tabakierki, kubki na jaja, szpilki, rękojeści do noży i i.), które występują w oko­ licach górnego dorzecza Adygi. Na tych przedmiotach, jak i w ogóle �12:1 w całej włoskiej sztuce ludowej występują motywy, nawiązujące do sztuki przedhistorycznej. W ostatnich dwóch latach W. Arslem uporządkował to muzeum. Wyniki swej pracy podał w pracy «II Museo dell'alto Adigo a Bolzano» w «Archivio per 1'Alto Adigo» 1937. Najlepsze wrażenie wywierają w tym muzeum izhy chłop­ skie, w urządzeniu których Arslem, przy pomocy architekta Amonna, starał się unikać «rekonstrukcji». Bardzo żywotne są muzea krajowe. Zawdzięczają one prze­ ważnie swe powstanie osobom prywatnym, które początkow o nimi kierują i nadają im indywidualne piętno, zależnie od swoich nau­ kowych zainteresowań. Muzeum ludoznawcze w F o r 1 i założone było przez Benedvkta Pergoli. badacza nieśni lodowni w Romaoni M i i 7 P n m to za­ wiera ubiory i wyroby rzemiosła w Romagni. Giovanniemu Podenzana i G. Sittoniemu za4vdzięcza swe po­ wstanie Museo Civico w L a S p e z i a . Eksponaty zajmują 8 sal. Opisali je szczegółowo Podenzana i Sittoni w «Archivo per la etnografia e la psicologia delia Lunigiana». Ponadto doskonała praca Podenzaniego «Conni storici sul Museo Civico delia Spezia e sulle sue collezioni», La Spezia 1931, zawierają dokładny opis tego muzeum. Obydwa muzea, w Forli i La Spezia, to skromne, zaledwie po 1.000 eksponatów posiadające zbiory, ale jakościowo cenne. Zawierają: przyrządy tkackie, rolnicze, przyrządy do rybo­ łówstwa, zdobnichva, wyroby małego rzemiosła. W r. 1930 powstało w F o g g i a Museo delie Tradizioni popolari delia Capitana. Zbiór i uporządkowanie zawdzięcza ono E. Loiodice, która utworzyła lam następujące grupy: religia, etno­ grafia, literatura ludowa, muzyka i śpiew, sztuka czysta i stoso­ wana, wyroby rękodzielnicze, przyrządy pracy i rzemiosła, przy­ rządy miernicze, zdobnictwo, broń, książki. Muzeum zawiera 10.000 kart inwentaryzacyjnych. W ostatnich latach został leż z nowa uporządkowany ludoznawczy dział Museo Diocesano w В r i x e n. Muzeum tym, zało­ żonym jeszcze w 1897 г., kierują obecnie kanonik Egger, który urządził w nim dział religijnego ludoznawstwa. Mieści się ono w 3-ch salach; I sala urządzona jest jako izba chłopska w stylu < r ( r 1 i i �425 regionalnym, I I ma formę zakątka z ołtarzem, a I I I przedstawia kapliczkę. Zręczną rekonstrukcją friaulijskiego życia ludu jest muzeum etnograficzne w T o l m e z z o , założone w ostatnich latach i opi­ sane przez prof. Michała Gortani. Przypomina ono małe, dosko­ nale muzea etnograficzne Szwecji i Finlandii. Zhiory ludoznawcze o mniejszym znaczeniu i objętości znaj­ dują się w Udine, Gorycji, Capodistria i Trieście. W sprawozdaniu autora uwzględnione zostały muzea ściśle ludoznawcze (Palermo, Foggia, La Spezia, Forli, Tolmezzo) oraz takie, które w miejskim muzeum tworzą oddzielne oddziały ludo­ znawcze (Brixen, Bożen). Oprócz tego, tu i ówdzie w innych mu/.cdch l u u ż n a znaleźć" przedmioty, wchodzące w zakres ludoznawstwa, np. w Muzeum San Martino w Neapolu jest przepiękny zbiór kapliczek z południowych Włoch, w Mediolanie w Castello Sforcesco zbiór kart z ilustracjami, zebrany przez Bertarelliego itp. Giza Frenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d02c6faa4be9892b747eecdf83ee504b.pdf 949ec4824fef16497233aaa52184f7e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2476 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2300 Title A name given to the resource Sprostowania; Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.188-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sprostowania do numeru litewskiego 1. Z noty o p. C z e s ł a w i e O k i ń c z y c u w y n i k a , iż jest on r e d a k t o r e m naczelnym „ Z n a d W i l i i " . Faktycznie jest j e d ­ g r a n i c ę . Bardzo przepraszamy za ten fakt Pana Profesora i Czytelników. n y m z założycieli pisma, p o ł o ż y ł dla jego powstania wielkie (A.J.) zasługi, ale nie jest jego redaktorem. „ N a c z e l n y m " w p i ś m i e jest od pierwszego n u m e r u p. R o m u a l d M i e c z k o w s k i . Z e s p ó ł redakcyjny „ Z n a d W i l i i " liczy 3 osoby. 2. D o art. p. P a ł w a Ł a d y k o w s k i e g o i Andrzeja Czajkows­ kiego w k r a d ł y się n a s t ę p u j ą c e P o n i ż e j p u b l i k u j e m y list w tej sprawie, skierowany redakcji przez A u t o r a : błędy: do Redakcja „ K o n t e k s t ó w " I n s t y t u t Sztuki P A N s. 60, szpalta 2, wiersz 7 od g ó r y . Jest 10-20 ha, w i n n o zaś b y ć 10—40 ha. s. 6 1 , szpalta 2, wiersz 7 od dołu. k i l k a n a ś c i e " , lecz „ o k i l k a Winno być nie „o kilometrów". s. 63, szpalta 1, p o c z ą t e k drugiego a k a p i t u w i n i e n b r z m i e ć : „ W s p ó ł c z e ś n i e ma miejsce zjawisko renesansu n a u k i j ę z y k a polskiego w bardzo w ą s k i m gronie m ł o d z i e ż y , k t ó r e j korzenie w y w o d z ą się ze ś r o d o w i s k a zycznych Zniekształceniu polskoję­ laudańczyków. uległo nazwisko autora zdjęć. Winno b r z m i e ć : M a r e k Skorupski. 3. W tekście p. Tamary Gordon znalazło się zdanie s u g e r u j ą c e , j a k o b y w W i l n i e d o - w o j e n n y m b y ł o k i l k a koedu­ kacyjnych szkół ż y d o w s k i c h . W istocie była t y l k o jedna. Błąd w y n i k n ą ł ze złego odczytania zapisu r o z m o w y z A u t o ­ rką. 4. P o w a ż n y m b ł ę d e m b y ł o p r z e s ł a n i e do s k ł a d u zamiast W numerze 3-4/1993 „ K o n t e k s t ó w " u k a z a ł a się redakcyj­ na wersja mojego a r t y k u ł u My i oni. P r o s z ę p r z y j ą ć wyrazy zdecydowanego sprzeciwu wobec d o k o n a n i a bez mojej wie­ dzy zmian w przekazanym Redakcji tekście. M . i n . d o ł ą c z e ­ nie z a k o ń c z e n i a , w ł ą c z e n i e z d a ń , k t ó r y c h nie n a p i s a ł e m , z m i a n ę p r o p o n o w a n y c h cezur w historii s t o s u n k ó w p o l ­ sko-litewskich ( w i n n o b y ć : 1. wojen; 2. z b l i ż a n i a się; 3. w s p ó l n e j Rzeczypospolitej; 4. p o r o z b i o r o w y , ale t y l k o po lata 80-te X I X w i e k u ; 5. odradzania się n a r o d u litewskiego i d w u p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h , R e p u b l i k i Litewskiej oraz Rzeczypospolitej Polskiej po ich wejście w o r b i t ę Z S R R ; 6. poradziecki.). Z m i e n i o n a z o s t a ł a w y m o w a p o s z c z e g ó l n y c h a k a p i t ó w ( m . i n . o d n o s z ą c y c h się do r o l i polskiego duchowie­ ń s t w a w L i t w i e i „ l i t e w s k i e j " p o l i t y k i r z ą d ó w I I I Rzeczypos­ politej). Z osobna, c h o ć nie na ostatnim miejscu, w y m i e n i ć trzeba z m i a n ę k o n s t r u k c j i a r t y k u ł u . drugiej, poprawionej wersji a r t y k u ł u p. profesora Wisnera - egzemplarza z sugestiami redaktora tekstu, nie uzgodnione z Autorem. Wynikło to na skutek wyjazdu redaktora S U M M A R Y O F S t e f a n M o r a w s k i ON P H I L O S O P H I C A L S U B - S T R U C T U R E O F ECO'S " F O U C A U L T ' S P E N D U L U M " The essay consists of four sections. The first lays down which problems wil I be dealt with and how the author will proceed. Two next are of seminal character. In the second the attempt is made to explain what can be understood by philosophical substructure of any literary work. A triangle of interpretive prossibilities is presented: a) extracting a set of convictions with regard to the reality grasped on the whole - which can be acknowledged as philosophical b) opposing the artistic worldview, always equivocal at most displaying different competing philosophies to genuine philosophizing because the former only put questions whereas the latter provides answers which claim to be universally binding, c) blurring the distinction between literature lud philosophy altogether (the postmodern strategy). The author contends that a) and b) are applicable to „Foucaulfs Pendulum". Actually b) makes possible the interpretation in the sense of a). If b) is taken as the proper approach, no clear philosophy results from this novel. Both logos and mythosare suspect, any generalizing and totalizing of the world vision should be objected to. If a) is admitted as the proper perspective, either Belbo's critical rationalism or Diottalevi's openess towards the sephirots and caballistic gnosis can be interpreted as the author's possible messages. Anyhow according to the author it seems that the textual ambiguities of the novel allow to read in many ways, many and contradictory when they are juxtaposed one another. The third section dwells on Eco's semiotic theory concerning the interpretation procedures in order to confront the philosopher's recommendation how to read literature (and art in general) with the author's research. „The Role of the Reader" (1975) and the Cambridge lectures in "Interpretation and Overinterp­ retation" (1990), are taken into account here. On the basis of both especially with reference to the debate between Eco and Rorty, the author argues on behalf of his revealing the equivocal character of "Foucault's Pendulum". It corresponds to Rorty's liberal-ironist expectations because one is allowed to interpret it as counter-philosophical (the possibility under b). But as well relevant is the interpretation which looks for a philosophical substructure (the possibility a) because Eco - the philosopher by no means could meet the demands of Rorty's radical anti-foundationalism. In the final section the author confesses that he is not quite sure which is Eco's genuine philosophy, whether it is science-oriented, or distinguished from science. To be able to fix Eco's stance in this matter, would help to decide whether his fascination with the occult knowledge is exclusively the intelectual passion of very cute observer, or pherheps it is as well a partial affirmation of these ineradicable propensities. For a fortunate intepretation of "Foucault's Pendulum" this would be of basic importance. 188 Z w y r a z a m i g ł ę b o k i e g o zdziwienia za H e n r y k Wisner A R T I C L E S S e w e r y n a W y s ł o u c h T H E I C O N I C S I G N IN T H E C O N C E P ­ TION O F UMBERTO ECO AND T H E PROBLEM O F T H E VISUAL CODE Umberto Eco conceives the iconic sign not as a simple copy of the object but as the outcome of an intellectual operation (selection, abstraction etc.). The sign denotes the procedure of perception and reduces it to an arbitrarily chosen graphic convention which is decisive for the recognizability of signs ("La struttura assente"). Such the element of convention (and not "natural" similarity), opens up a field for research into the symbol and metaphor in the visual arts. In his " L a production des signes" Eco places emphasis on conscious operations which transform the object, and ignores processes which take place on the level of perception; in this way, he restricts the concept of the sign (for instance, the elimination of road signs or reflecions in a mirror). Eco is an adamant opponent of verbocentrism. He claims that the visual code is not patterned after the language but, at the same time, he is not certain whether it should be called a code or a repertoire. All these inconsistencies can be avoided if one treats visual language as a primary code, composed of signs whose transformations occur on the level of perception. This code has a vocabulary of its own (visual patterns in the brain), and mimetic rules for joining signs; it constitutes a basis for secondary systems: painting and film. The conception of the primary visual code ultimately liquidates verbocentrism and by ascribing to the arts the status of secondary systems, it offers a methodological foundation for examining the relations between them. G r z e g o r z S i n k o U M B E R T O E C O ON T H E A T R E The starting-point in Umberto Eco's search for a difinition of theatre is the notion of ostension, of something being presented asa representative of an entire class of things. In order to make ostension in theatre possible Eco has recoursed to speech-act theory: all the utterances on the stage are felicitous because they are based on the players' implied speech-act "we are plaing now". From the point of view of modal logic the utterances of stage characters are opaque being based on the formula "I (the player) am saying now that John (the stage character) says that p". The truth of p is not stated. The social convention which makes theatre possible is explained by Goffman's notion of frame while the distinction between intentional and unintentional signs of players is based on Peirce: apart from the individual interpretant of the viewer the basis of the interpretation is Peirce's notion of ground. �I In the last instance ostension becomes only an example of square semiosis as formulated by Prague semioticians (and also of unlimited semiosis as formulated by Eco himself). Whatever is seen on the stage stands for something else for a reacting audience. The performative situation of theatre establishes that it has to be taken as a sign. The main point here is that the constitutive matter of the representamen and of the object of the sign is the same (the player's body and the body of the stage character, or the material of the props). This synthetic definition based upon several combined lines of semiotic study seems to be Umberto Eco's main contribution to modern theatrical theory. A l i c j a H e l m a n S E M I O T I C S IN T H E M I R R O R O F MASS CULTURE In his novels ("The Name of the Rose" and "Foucault's Pendulum") Umberto Eco encourages the readers towards taking part in a game and to search for numerous references, quotations and cryptocitations from other works. The author of this article discusses the suggested type of reading matter, and follows the connections of those novels with mass culture. In the case of "The Name of the Rose", she demonstrates copious links, above all, with the works of Conan Doyle and Agatha Christie; for "Foucault's Pendulum" such a reference point will be, predominantly "The Maltese Falcon" by Dashiell Hammett and stories by R. Chandler. The author also notes that an investigation conducted after a considerable timespan ("Foucault's Pendulum") is not an absolute novelty in literature. It appeared i.a. in "The Daughter of Time", a novel by Josephine Tey (Elisabeth MacKintosh). Z b i g n i e w T a r a n i e n k o T H E C O N C E P T I O N O F T H E OPEN WORK VIS A VIS C O N T E M P O R A R Y A R T The author observes simplifications and inconsistencies contained in the conception of the "open work", devised by Umberto Eco. By constructing a model of an "open work", Eco reduces art to a few features and ignores its aesthetic, ethical and metaphysical perspectives. Although in his theory Eco takes into consideration the recipient, he treats him equally schematically. One of the prime charges made by the author of the article is the fact that Eco does not delineate precisely the nature of the "openness" of a work of art, or its differences from the "openness" of every other artwork. We still do not know how this new theory differs from its older counterparts, such as the analysis of the openness of the work of art proposed by Roman Ingarden. D a n u t a K u ź n i c k a T H E SEMIOTIC C A T E G O R I E S O F UMBE­ RTO ECO - MERITS AND IMPRECISIONS This is an analysis of semiotic conceptions selected from two books by Umberto Eco: "A Theory of Semiotics" and "Semiotics and the Philosophy of Language". The author's intention was to demonstrate that in the 1970s and 1980s Eco's ascertainments were close to poststructural trends. The article discusses the categories of definition and the philosophical perspec­ tives of definitions proposed by dictionaries and encyclopaedias, the metaphor and its interdisciplinary character as well as the isotopy of the text and the working hypothesis, conceived as factors of textual interpretation. T e r e s a R u t k o w s k a PARODY AND IRONY IN T H E LITERA­ RY THOUGHT AND PRAXIS OF UMBERTO ECO One of the most astounding features of the works of Umberto Eco - in his capacity as a scholar dealing with contemporary culture, a semiologist, a scholar examining literature and a writer - is cohesion and complimentariness. Novels and brief humoristic-parodic works develop certain research postulates contained in his scientific studies, while the latter throw light on the meaning of the literary compositions by the same author. This coherence is favoured by an all-pervading irony and self-irony. Eco treats irony as a rhetorical trick but also as a certain type of an intellectual attitude towards the world; irony, he declares, is "imperative for human dignity". From this point of view, an analysis of concrete scientific and literary works allows us to say that they are the expression of precisely such a consistent world-outlook stand. L u d w i k S t o m m a A HISTORY O F CONTEMPORANEITY The article is an ethnological attempt at capturing the phenomenon of advertising. Elements which are all-present in the iconography of the advertisement include mountains, deserts, water falls, wild animals, villages and the peasant family. The advertised product of culture is juxtaposed with the order of Nature. The prime rule of all advertisements is to build a mythical structure, in other words, to situate the product within the order of natural and eternal necessity. The second rule consists of making promises, and the third requires that the symbol must be remembered. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z "TANGO" - T H E D A N C E O F UNIVERSAL ALIENATION The point of departure for this article is a review entitled "Tango, the Dance of Polish Alienation", published in the "Los Angeles Times" and dealing with "Tango", an animated Oscar-winning film by Zbigniew Rybczyński (1983). The author interprets this film against the background of Rybczynski's other works and the ethnographic and anthropologi­ cal-visual stratum which can be extracted from them. He also discusses the application of the metaphor of the tango in the theatrical compositions by Kantor and Mrożek. In his anthropological interpretation of Rybczynski's "Tango", Z. Benedyktowicz refers to a commentary by Ernesto Sabato who explains the specificity of cultural contents of the primary roots of the dance which belong to folk culture; he also cites the statement of one of the most acclaimed creators of the tango (Discepuolo) who said that "The tango is a mournful thought which is danced". In this manner, the author discovers a process of the universalization oflocal cultural and philosophical contents as well as their concurrence with the work under examination. W o j c i e c h .1. B u r s z t a "YES". N O S T A L G I C R E A L M S O F MEMORY The pretext to this essay was a concert given by the rock group "Yes" in the Parisian "Zenith" concert hall on 3 June 1991. The article considers the appearance of a global tide of a nostalgic return to a formation concentrated around values connected with the contestation culture of the 1960s. The conception of nostalgia has not only become generalized and severed from its original connotations but it also has turned into the object of intentional interpretations (fashion, the cinema). The author maintains that nostalgia has become a desireable quality. Everyone has the right to shape the past in such a manner so that it appears as a cohesive whole with which we are able to identify; this process sets into motion a nostalgic valorization of the world which remains a mere reminiscence. K r z y s z t o f P i ą t k o w s k i A R E T U R N TO T H E PAST. OR D O REMINISCENCES LIE? The text pertains to a fashion in contemporary culture for returning to the past, or, more exactly, to the 1960s. The author asks whether in this manner postmodern culture discovers the truth about the past. He concentrates his attention on the Polish example, and contrasts the so-called youth music of those years, together with the cultural phenome­ non connected with it. with social and political reality. The mythology created around those phenomena is comprehended by the author as hypocrisy. He shows how Poland in the 'sixties was the scene of a confrontation of two hypocritical realities: that of youth subculture and that of politics, and how this fact had no connection with analogous phenomena in Western culture. C z e s ł a w R o b o t y c k i "PIWNICA P O D B A R A N A M I " - AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF T H E FORMULA OF A C A B A R E T The cabaret as an artistic form dates back to the end of the nineteenth century. It is a historical urban variant of culture, connected with the categories of laughter, irony and carnival. "Piwnica pod Baranami" (The Rams' Cellar) is a cabaret conducted in Cracow by Piotr Skrzynecki which was founded in 1956 and, with short intervals, it remains active until the present-day despite the fact that the edge of its irony was often directed against the communist authorities (e.g. an ironical presentation of court sentences during the martial law period). This cabaret constitutes a space and "time" for a play of meanings, symbols, stereotypes, figures, plastic and theatrical signs as well as figures of speech. Texts, gestures and plots appear in changing contexts and functions of application. The spectator draws satisfaction from the discovery of new meanings, an ironical distance, his own interpretations and senses given to the spectacle. The author describes the activity of the cabaret and interprets it, above all, in categories of "the culture of laughter" (M. Bachtin, J. Huizinga). Cabaret laughter is a form of cognition and adoption but also of distancing oneself from a reality whose acceptance often proves to be difficult. "Piwnica" was the debut of many young talented artists and it is an important center of social life. D a r i u s z C z a j a T H E T A S T E O F P A R A D I S E IN A D V E R T I S E ­ MENTS From the point of view of the ethnologist, advertising is, above all, the "text" of culture. An ethnological analysis of the advertisement message ignores the aesthetic dimension, and concentrates on the stereotypes, associations, symbols, linguistic cliches etc. which it applies. The author analyses three commercials selected from a standard television offer which refer to the myth of heavenly happinness (Arcadia, the Biblical Eden and the Happy Isles). He also draws attention to a paradox which consists of the exploitation both of historical allusions and archaic models of the imagination in advertisements of "modern" products. W i e s ł a w S z p i l k a PARADISE LOST The author analyses a catalogue issued by Schuster, a firm from Munich. This publication not only presents the firm's offer but indirectly depicts certain phenomena of essential rank for a scholar dealing with mass culture: sport, fashion, and ways of spending leisure time. Mass culture, in the eyes of the ethnologist, continues to propose the same: power, uniqueness and durability, while the catalogue appears to be an entrance ticket to paradise. W o j c i e c h M i c h e r a A SYMBOLIC CONTACT WITH R E A L I T Y In one of the previous issues of "Konteksty", the author presented a conception of the "museum" envisaged as a symbolic space and activity ("The Mystery of Shoes, or in Praise of Museums", "Konteksty" no 1:1993). This article, in turn, describes anthropological workshops which were conducted in the years 1991 1993 in Biskupin and Czarne, the second being a deserted Lemko village in the Low Beskid Mts. Both events were an attempt at a practical application of those theoretical premises. The intention of the Biskupin workshop was to endow musem space which contains prehistorical skeleton graves, with the symbolic character of a cemetry. This undertaking was performed through the presence of its participants, marked with songs, silence, the sounds of a flute and bell, and flowers - the materialization of memory. It is also memory which has nothing in common with any sort of spiritistic practices, which gave 189 �meaning to a "forefathers' eve" conducted in Czarne, and inspired by a play by A. Mickiewicz. This time the workshop was concerned with memory inscribed in a deserted and moribund site which, however, is filled with signs of the presence of its former inhabitants. The article also remarks on the symbol as a way of touching the past, a procedure which combines encounter and interpretation. J o a n n a S a r n e c k a S O R C E R Y IN C Z A R N E This text is a report by a participant of anthropological workshops conducted from 1991 to 1993 in Biskupin and Czarne (see the article by W. Michera). M a g d a l e n a M i c h a l s k a - C i a r k a T H E WARSAW F L O R A L CROSS The material contained in this article is a fragment of a more extensive dissertation presented in the Chair of Anthropology and Ethnology in Warsaw. In an analysis of a description of the contents surrounding a cross composed of flowers and arranged on Victory Square in Warsaw after the death of Cardinal Stefan Wyszyński (May 1981), the author tries to depict certain forms of the symbolic and mythical behaviour from the period. She claims that the atmosphere of the years of martial law in which the discussed evenets took place, together with accompanying ethical-moral transfor­ mations, favoured the disclosure of this type of behaviour as well as a search for a symbol in the contemporary world. The author intentionally resigned from the temptation of a more profound interpretation in favour of an analysis, a comparison and a description of the events, as precise as possible. Photographs by Anna Beata Bohdziewicz are an excellent supplementation of the text. J a c e k S c h m i d t E M O T I O N S P E R C E I V E D BY A N A N T H R O P O ­ L O G I S T (UPON T H E E X A M P L E O F T H E S T E R E O T Y P E ) The emotional nature of the stereotype, stressed by many authors, was supposed to explain a number of constitutive traits of this phenomenon, such as irrationality or imprecision, longevity of duration, and resistance to changes. In accordance with psychological tradition, emotions were treated as structures that organize and put into order certain physiological states of the organism by means of their external manifestations. These views, transferred into ethnology, can be described as the attitude of an anthropologist - "rationalist" who perceives emotions as an opposite of knowledge, excludes them beyond the range of scientific interests, and concentrates his attention on the descriptive aspect of the stereotype. An alternative stand assumed by the scholar could be the manner of thought adopted by the anthropologist - "intuitionist" who envisages emotions as certain ideas indissolubly connected with knowledge; they take part in coding the most significant meanings of cultural behaviour and the interpretations of the majority of social interactions. Only by becoming acquainted with the cultural significance of the emotional dimension of the stereotype, is it possible to discover the meaning of its contents, granted to it by a given group. H a n n a B u r s z t a MORALITY IN T H E EYES OF A N ANTH­ ROPOLOGIST The examination of morality by an anthropologist makes it feasible to disclose certain aspects of this phenomenon which evade routine external and sociological observation. From among the multiple possibilities of analysing morality as an unrejectable element of the cultural system, the author selects two conceptions proposed by Polish science. The first concentrates on Stomma's "concept of folk culture" and the second - on the "social-regulative" theory of culture propounded by Jerzy Kmita. The first concept regards the basic criterion for distinguishing various types of culture to be the degree of the intensification of their intentional isolation. Interpreted in this manner, morality is perceived through the: native-alien option, central for folk culture. This opposition comprises the source of "native morality". The initial thesis of the second conception proclaims that the nature of factors which determine morality and world outlook system is identical. The world outlook, therefore, is the source of images of good and evil. P i o t r F a b i ś , A n d r z e j Z a p o r o w s k i CULTURAL RELATI­ VISM A V A N I S H I N G POINT An interpretation of the sociological theory by E . Durkheim and the philosophy of the language proposed by G . Frege makes it possible to reconstrue a model of the cultural translation performed by anthropologist. An exposition of G . Frege's conception permits a precise analysis of the cultural aspect of linguistic communication. The intention of an analysis of Durkheim's definition of the social fact and sociology of knowledge is to recreate the idea of a "conceptual scheme" or "conceptual system" which is pursued at the moment in anthropological studies. Approached in this manner, the works of E . Durkheim and G . Frege become a point of departure for a critique of the thesis of cultural relativism or, to put it more exactly, the hypothesis formulated by Sapir-Whorf. Ultimately, such a critique leads to a conclusion which maintains that if the thesis of cultural relativism is to have any sense at all, it must be solely a negation of ethnocentrism. H u b e r t C z a c h o w s k i ON P H O T O G R A P H Y A N D E T H N O G ­ RAPHY The article analyses similarities between photography and ethnography. The author is concerned both with indicating the identical epistemological problems which face the history of both disciplines, and with disclosing the similarity of the situation of the photographer who takes pictures of the 190 World, and the ethnographer who describes Culture. At present, in the era of postmodernism and a controversy between relativism and objectivism, new tendencies in photography and ethnography have altered their heretofore image. They no longer consist of an ordinary copying of reality but, according to C . Geertz, of making possible communication between those who are being written about and photographed, and those, for whom these tasks are performed. S ł a w o m i r S i k o r a END OF T H E C E N T U R Y PHOTOGRAPHY. PHOTOGRAPHY AND MYTH The author proposes a detailed analysis of an album by Michael Lesy entitled "Winsconsin Death Trip" (1973) which is composed of works by a photographer from a small town in the state of Wisconsin (1890-1910) as well as fragments of the local and state press. The photographs were subjected to various types of operations (such as collage and juxtaposi­ tions). S. Sikora interprets these undertakings as an attempt at telling a mythical (by no means false) story almost exclusively with the aid of "documents". He demonstrates that some of Lesy's operations can be treated as ventures at "copying" the mechanisms of human memory whose truth, according to K . Hastrup, is closer to that of the myth than to the "objective" truth of history. The "subjectivization" which Lesy permitted himself, serves a better transmission of truth concerning a certain past reality. S. Sikora refers to the special theatrical experiences of K . Hastrup ("Out of Anthropology") and claims that a better contact with the past can be attained with the assistance of a myth (fiction). S e w e r y n A. W i s l o e k i S E L E C T S I L E S I A N E X A M P L E S O F S O C I O T E C H N I C A L M Y S T I F I C A T I O N S IN A M A T E U R C R E A T I V I ­ T Y I N T H E POLISH P E O P L E ' S R E P U B L I C The author proposes a thesis which claims that one of the important research problems at the moment is the need for thorough scientific reflection on a precisely construed system of deforming social consciousness and levelling cultural tradition together with connected systems of values. The purpose of such a mystification of real realtions was to introduce falsehood and hypocrisy in place of relegated values. Upon the basis of the example of Silesian amateur artists, the author offers a synthetic discussion of a representative selection of sociotechnical mystifications applied in Upper Silesia. He also draws attention to the fact that they could pertain to works on regional folk culture. M a r i a n G r z e g o r z G e r l i c h ON A F E E L I N G OF NATIONAL A F F I L I A T I O N A N D T H E A T T I T U D E TOWARDS "ALIENS". COM­ MENTS ON T H E M A R G I N OF R E S E A R C H INTO T H E NATIONAL CONSCIOUSNESS O F C O N T E M P O R A R Y UPPER SILESIANS This is a presentation of two aspects of the contemporary divisions within the Upper Silesian regional community: the national affiliation of the inhabitants of this region and their attitude towards aliens. The article is based on an analysis of the results of more extensive empirical studies conducted in the second half of the 1980s and, with intervals, in 1991 and 1992. The majority of the persons involved in the survey experienced difficulties with an unambigous definition of their national affiliation. On the other hand, they clearly articulated their attachment to "the Silesian spirit", a fact which indicates a high degree of ethnic integration. The pattern of the declarations showed that 9 per cent were totally unable to define their national affiliation, 28 per cent claimed that "they feel Silesians", 14 per cent stressed their Silesian nature, at the same time referring to their bonds with Polishness, 11 per cent indicated their Silesian affiliation but distinctly referred to their ties with the German nationality, 31 per cent said that they felt they were Poles (simultaneously declaring strong bonds with Silesia), while 7 per cent proclaimed that they regard themselves as Germans. The attitude towards aliens reveals a vividly negative tendency (whose sources are to be found in the past and in the present). Hostility towards aliens is determined by social and cultural factors and in particular by the awareness of the peripherial location and the exploitation of Upper Silesia. Consequently, "openness" towards establishing contacts with outsiders is relatively slight. B e a t a W a s i l e w s k a T H E C O N T E M P O R A R Y ŁEMKO C O M ­ MUNITY This article is an attempted analysis of the Lemko community from 1947 to 1992. One cannot discuss the current problems of this ethnic minority without delving deeper into the past: the period of German occupation and the post-war resettlements of the Lemko population. The use of archive material which up to now remained unavailable, allowed the author to throw new light on the "Vistula" campaign, and the concentration camp in Jaworzno. In 1957 organized Lemko activity became possible within the framework of the Ukrainian Socio-Cultural Society. At present, there appear to be two options for Lemko self-definition. The first regards the Lemko population as an ethnic group belonging to the Ukraine. The second option does not negate relations with the Ukraine and notes a similarity of language and religion. Nonetheless, it does not regard them as tantamount to an determinant of identity. Such a role can be only played by self-definition. Both variants of Lemko national identity are reflected in the work pursued by Lemko organizations. A n d r z e j S t a w a r z AN IMAGE O F T H E PRE-WAR CAPITALIST IN S O C I A L M E M O R Y ( R E F L E C T I O N S O F A N E T H N O L O G I S T ) �The article contains general reflections concerning heretofore ethnograp­ hic research dealing with the retention of the image of a capitalist (entrepreneur) in social memory. The author inquires into three questions. First, he deals with the shaping of a stereotype of the capitalist in social awareness after 1945, during the period of the Polish People's Republic (and an all-powerful socialist system). Secondly, he considers the characteristic features of the pre-1945 capitalist stored in social memory. Thirdly, he reflects on the impact of the authority (in the meaning proposed by Bystroń) of the capitalist upon the development of working-class culture during the nineteenth and the first half of the twentieth century. In the second and third case, basic theses are supported by existing findings of detailed research concerning Łódź, Żyrardów and Warsaw; the author also used select fragments of reminiscences and novels based on recollections. Finally, he proposes investigations which could progress in two directions. The first could delve deeper into the culture-creative role of the authority of the pre-war capitalist; the other could examine the mythologization of reality upon the basis of stories retained in the memories of workers (employees) which contain elements of a "legend" about entrepreneurs of the past. A n t o n i K r o h T H E F I R S T W O R L D W A R IS S T I L L B E I N G WAGED The achievements of the Austro-Hungarian and German military propaganda from the time of the first world war are still alive. Created in order to meet the requirements of the moment, and in accordance with precisely defined ideological canons, it proved to be extratemporal, and a point of departure for multiple currents in twentieth-century European art. World War I propaganda inspired i.a. the art of Italian fascism which, in turn, influenced the art of the Third Reich and its younger sister - the art of Soviet socialist realism, together with its national variants pursued by satellite states. In Poland, postsociallist realist trends can be also detected in sacral art and art of the political opposition during the period of martial law. The author presents select examples of such "wandering motifs". R o b e r t D z i ę c i e l s k i A CRISIS IN T H E F I R E O F D E S T R U C ­ T I O N , O R S E V E R A L R E F L E C T I O N S A F T E R R E A D I N G T H E "GA­ ZETA WYBORCZA" The image of the world depicted in 1992 on the front pages of the "Gazeta Wyborcza" reveals a multi-dimensional crisis born in the fire of destruction. The latter discloses a reality of chaos. At the same time, it offers hope for putting that reality into an order which would permit the "lost man" to find his place in the world. The loosing of that place denotes a miscomprehen­ sion of the world which, as a result, grows hostile and unacceptable. Man awaits the fire of creation. The only question is: who or what will bring it, and who will explain the world anew? M o n i k a S z n a j d e r m a n AIDS - T H E SHAPE O F A M Y T H In her article devoted to the phenomenon of A I D S in group imagination the author presents the illness as a contemporary realization of the old myth of the plague, epidemic or pestilence. A I D S fits very well into this archaic scenario which regarded an epidemic as a sign of the end of the world and a stigma of divine wrath but also as a symbol of the sacrum which touches man and the world. A I D S reanimates certain phantasms dating back to the Middle Ages and the Black Death: the depiction of death as decay and ultimate disintegration, produced by the art of the macabre, and the motif of the Dance of the Dead in which all people are equal. In this context, there must inevitably appear a question which philosophers have been asking for the past few years: can AIDS, and death caused by it, be subjected to an aestheticization which, at least partially, accompanied such illnesses as syphilis or tuberculosis? In other words, does or can A I D S bring any sort of hope? At the moment, this question remains just as open as that concerning the future and final form of the still emerging myth of this "pestilence of the twentieth century". M a r i a F i d e r k i e w i c z THE MODEL OF THE WORLD IN THE W O R K S O F E R W I N SÓWKA The author interprets the naive paintings by Erwin Sówka by referring to semiotic categories. The spatial relations in these compositions occur as a language which expresses moral constructions. One can speak about an ethical-spatial domain enclosed within the opposition between "good" and "evil", where "good" signifies i.a. the Absolute God - Brahma (Krishna); paradise, as a perfect place on Earth; love, a divine element; femininity, as one of God's powers; harmony between God, Nature and man which is the foundation of harmony between people; a strivinig towards God, His recognition and proximity with Him through a departure from matter (transcendent meditation); and, finally, identification with God's Essence, as the supreme form of man's contact with the divine element. The realm of "good" which Sówka envisaged as "above" (in contrast to the category of "evil", associated with "below" i.e. the mine) also included the home and embraces Nikiszowiec (a district of Katowice) and Silesia (a small homeland). "Evil" denotes a rejection of God and a cult of matter whose consequence is the absence of harmony between God, Nature and man as well as the devastation of the Earth, so observable at present; chaos and destruction, as an effect of erroneously comprehended technical progress; "below" - the mine, a chtonic and demonic world hostile towards man, together with the equally demonic St. Barbara; and satan, the misleading Angel of Light. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ARS EROTICA The article contains reflections concerning the exhibition entitled "Ars Erotica" and held in the National Museum in Warsaw. The author draws attention to the transgression of boundaries of privacy and the breaking of conventions which create a continuum of culture although they are subject to constant transformation. In contemporary culture, in which in the recent past we have been able to observe an incessant shifting of limits of tolerance as regards the protection of intimacy, the delicacy of feelings and ugliness - as testified by the exhibition in question - beauty in art has simply ceased to be fashinable, in particular in painting. Erotica is known under a multitude of names. It has various forms of expression in unprofessional creativity which the author presents in: "Provincial Eros". It would be difficult in this particular case to talk about art or artism. Forms of disclosing erotic longing, the great variety of attitudes and the plebeian nature of imagination appear to be of great interest. That what is at stake is creativity that stems from one's own requirement and pursued for one's own satisfaction. Odcinek dla posiadacza rachunku Pokwitowanie dla w p ł a c a j ą c e g o zł Zł Zł wpłacający wpłacający Odcinek dla b a n k u wpłacający D o k ł a d n y adres D o k ł a d n y adres D o k ł a d n y adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Zuga 12, W A R S Z A W A ul. Zuga 12, W A R S Z A W A ul. Zuga 12, W A R S Z A W A V I I I Oddział P K O W-wa V I I I Oddział P K O W-wa V I I I Oddział P K O W-wa nrr-ku 1586-77578-136 stempel nrr-ku 1586-77578-136 stempel podpis p r z y j m u j ą c e g o W p ł a l y na г-ki o s z c z ę d n o ś c i o w o - r o z l i c z e n i o w e wolne są od o p ł a t nrr-ku 1586-77578-136 Pobrano opłatę stempel podpis p r z y j m u j ą c e g o podpis p r z y j m u j ą c e g o zł 191 �I NOTY O Zbnigniew Benedyktowicz doktor, antropolog kultury, redaktor „Kontekstów", kierownik Pracowni Teorii i Historii Filmu w IS PAN. Hanna Burszta - etnolog (studia UAM). Wykłada na Wydziale Studiów Edukacynych UAM. Wojciech J . Burszta - dr hab., etnolog, wykładowca w Katedrze Etnologii UAM, obecnie New Haven University. Hubert Czachowski - etnolog, pracuje w Dziale Folkloru w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Dariusz Czaja -etnolog (studja UJ), asystent w Katedrze Etnologii UJ. Pisze pracę doktorską o symbolu w filmie. Jacques Derrida - filozof francuski, twórca kierunku dekonstruktywistycznego. Robert Dzięcielski - etnolog, asystent w Katedrze Etnologii w Łodzi. Umberto Eco - włoski pisarz, semiotyk, filozof, estetyk, teoretyk kultury. Piotr F a b i ś - etnolog (studia UAM), doktorant w Szkole Nauk Społecz­ nych przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Maria Fiderkiewicz ukończyła Podyplomowe Studium Etnograficzne w Toruniu; kierownik Działu Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum Śląskim (wraz z Sewerynem A. Wisłockim stworzyła tam Kolekcję Sztuki Nieprofesjonalnej). Marian Grzegorz Gerlich - doktor, etnolog, pracował w Śląskim Instytucie Naukowym (sekretarz naukowy), redaktor naczelny "Zarania Śląskiego" do 1992. Zajmuje się kulturą plebejsko-miejską i stosunkami etnicznymi na Górnym Śląsku. Alicja Helman - profesor, teoretyk filmu, pracuje w Zakładzie Filmu i Telewizji IFP UJ. Aleksander Jackowski - antropolog kultury, (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłasz­ cza ludowej. Krytyk sztuki. Wykłada w Katedrze' Etnologii i Ant­ ropologii Kulturowej UW. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Redaktor „Konteks­ tów". Antoni Kroh - etnograf, bohemista, pisarz. Zajmuje się min. sztuką ludową i popularną. Napisał m.in. książkę O Szwejku i o nas. Mieszka w Nowym Sączu. Danuta Kuźnicka - doktor, adjunkt w Pracowni Teatru IS PAN, wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w War­ szawie. Prowadzi badania nad współczesnym teatrem wizualnym i plastycznym oraz nad teorią teatru. Magdalena Michalska-Ciarka - etnolog, absolwentka Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej UW. Mieszka w Warszawie. Wojciech Michera - archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ sać czytelnie atramentem, długopisem lub pis­ mem maszynowym jednakowo k w o t ę cyframi, imię i nazwisko wpłacającego, jego adres, siedzibę oddziału banku w którym prowadzo­ ny jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. A U T O R A C H w Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, w XVII Społecznym Liceum Ogólnokształcącym w Warszawie. Autor książki Anly-Daniken. Stefan Morawski - emerytowany profesor w Instytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki. Redaktor naczelny "Polish Art Studies ". Autor wielu prac z teorii sztuki i filozofii. Krzysztof Piątkowski-doktor, adiunkt w Zakładzie Etnologii, Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu; wykłada także na UŁ i UJ. Czesław Robotycki - dr hab., pracuje w Katedrze Etnologii UJ. Zajmuje się antropologią kultury współczesnej. Teresa Rutkowska - pracuje w Instytucie Sztuki PAN, sekretarz redakcji „Kwartalnika Filmowego". Zajmuje się teorią filmu i kultury współczesnej. Joanna Sarnecka - uczennica XVII Społecznego Liceum Ogólnoksz­ tałcącego w Warszawie. Jacek Schmidt doktor, etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. Zajmuje się problematyką etnicz­ ną, zagadnieniami stereotypu, tożsamości i identyfikacji kulturo­ wej (Polska) oraz historią kultury ludów Oceanii (Polinezja). Sławomir Sikora-etnolog (studia UW), sekretarz redakcji kwartalnika „Konteksty". Zajmuje się antropologią filmu i fotografii. Grzegorz Sinko ur. 1923 г., emerytowany profesor w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się literaturą angielską i teorią teatru. Andrzej Stawarz - doktor, etnograf, historyk, archiwista, muzealnik, Dyrektor Muzeum Niepodległości, prezes oddziału warszaws­ kiego PTL, red. naczelny „Niepodległości i Pamięci". Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Mieszka w Czarnym. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Zbigniew Taranienko - doktor nauk humanistycznych, estetyk, krytyk sztuki, kierownik artystyczny Galerii Studio w Warszawie. Beata Wasilewska - etnolog, doktorantka w Katedrze Etnologii UŁ. Seweryn A. Wisłocki - polonista, politolog. Pracował w Muzeum Śląskim, obecnie w Wojewódzkim Wydziale Kultury w Katowi­ cach. Seweryna Wysłouch - profesor, pracuje w Instytucie Filologii UAM, autorka prac z zakresu teorii literatury i historii literatury XX w. Andrzej Zaporowski - etnolog (studia UAM), doktorant w Instytucie Filozofii UAM. PRENUMERATA PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" „KONTEKSTÓW" I półrocze I półrocze II półrocze II półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. Z a skutki wynikłe z mylnego wypełnienia blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wyłącznie wpłacający. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df440b03613b901c4ef602acfc20b852.jpg 4345e468ab6fbd16612d26299f10a3ea https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3ecc8b3e2b888ddc70058fdd440471f.jpg fb98192287ddc19283903ee836659c03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sprzedaż oscypków na targu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Nowy Targ (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; przetwórstwo produktów żywnościowych ; serowarstwo ; targi / jarmarki Description An account of the resource fotografia przedstawia osoby kupujące oscypki na targu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.37.XVI_F.1.6.5_01 PAE_FNK_24.37.XVI_F.1.6.6_01 jarmarki nabiał Nowy Targ okolice Zakopanego oscypek oszczypek pożywienie pożywienie regionalne produkt regionalny przetwórstwo produktów żywnościowych serowarstwo targi targi / jarmarki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac67f3e5e51fc3550b39ffb7820402e6.jpg b2c99745c90d6b657d46566ada87c7dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sprzęty w szałasie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia watrę (ognisko z metalowym trójnogiem) i sprzęty w szałasie. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_B.5.9.6_01 dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska nabiał oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny serowarstwo watra https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae4edb511b0a7220081157c0591526c.pdf aeea1ad0f5b6414efc8fc858cbb800fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5011 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna etnofilozofia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4648 Title A name given to the resource Średniowiecze o pigmejach Ludzie - nieludzie ?/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.379-394 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mikołaj Olszewski Instytut Filozofii i Socjologii PAN Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Niniejszy tekst powstał na marginesie lektury kwestii Piotra z Owernii zatytułowanej Czy pigmeje są ludźmi, toteż do jego pełnego zrozumienia i weryfikacji poczynionych w nim spostrzeżeń przydatna będzie lektura zamieszczonego poniżej przekładu . 1 Piotr z Owernii Quodlibet VI Kwestia 14 Czy pigmeje są ludźmi Przystępujemy do kwestii dotyczącej substancji obdarzonej duszą i cielesnej, mia­ nowicie, czy pigmeje są ludźmi. 2 Argument za Twierdzono, że tak, ponieważ rzeczy które zgadzają się co d o kształtu, zgodne są co do natury Kształt bowiem przez się jest następstwem natury gdyż, jak powiada Komentator w I księdze Komentarza do O duszy, „członki lwa różnią się od członków jelenia tylko dlatego, że dusza różni się od duszy" . Pigmeje zaś odpowiadają człowiekowi co do kształtu całej postaci i poszczególnych członków, odpowiadają mu zatem również co do ludzkiej natury. 3 4 1 Podstawą przekładu k w e s t i i Piotra jest edycja Kocha: K o c h 1931, s. 2 0 9 - 2 1 3 , a następnie prze­ drukowana z przekładem n i e m i e c k i m w : Gusinde 1962, s. 18-20. Z g o d n i e z najnowszymi ustaleniami cały Quodlibet VJ powstał w adwencie 1301 r. 2 W całym przekładzie i k o m e n t a r z u d o niego piszę „pigmej" małą literą, co jest zgodne z intencja­ m i Piotra, który pytając o pigmejów, ma na myśli raczej nie nazwę własną oznaczającą jakąś s p o ł e c z ­ ność ludzką, ale gatunek biologiczny: 3 W t e n sposób w scholastycznej literaturze średniowiecznej nazywano Awerroesa, podkreślając wagę jego k o m e n t a r z y d o Arystotelesa. 4 Averroes, I n D e anima, I , c o m . 53, w y d . C r a w f o r d , s. 75, 17-19. 379 �Mikołaj Olszewski Argument przeciw Rzeczy które nie mają z natury tej samej wielkości, nie są tej samej natury: Ale pigmeje i człowiek nie mają tej samej naturalnej wielkości, ponieważ w pełni dojrzali pigmeje nie osiągają nawet wysokości łokcia, co znacznie odbiega od naturalnej wysokości dojrzałego człowieka. Zatem pigmeje nie mają natury ludzkiej, a więc nie są ludźmi. Odpowiedź Najpierw należy wiedzieć, że istnienie pigmejów jest oczywiste dlatego, że z kraju Indów [Indii - M . O . ] , w którym wzrastają po urodzeniu, trafiają oni, choć martwi i częściowo nadjedzeni przez robaki, d o regionów nam bliższych, a z nich do nas, gdzie są często wystawiani na pokaz dla wielu ludzi. Augustyn w X V I księdze 0 państwie Bożym, rozdział 5, pisze o pewnych istotach o wzroście łokciowym, których Grecy nazywają pigmejami, od słowa 'łokieć' . Opowiedziawszy wiele o stworzeniach, które wydają się monstrami, tak samo jak pigmeje, podaje w wątpliwość ich istnie¬ nie: „By zaś tę kwestię ostrożnie i rozważnie zamknąć, twierdzę, że wszystkie takie wiadomości przekazane na piśmie o pewnych ludach albo są całkiem nieprawdziwe, albo, jeżeli są prawdziwe, nie są oni ludźmi; bądź, jeżeli są ludźmi, pochodzą od Adama" . Poza t y m jest jasne, że są istotami obdarzonymi duszą, ponieważ jest oczywiste, że mają zmysły i za ich sprawą poruszają się, przechodzą z miejsca w miejsce. Rzecz zaś mająca duszę różni się od rzeczy jej pozbawionej zmysłem 5 6 1 ruchem, jak powiada się w I I księdze O duszy . 7 C o do tego zaś, czy pigmeje są ludźmi, czy nie, co jest przedmiotem tej kwestii, niektórym wydawało się, że tak. Po pierwsze, dlatego że odpowiadają człowiekowi co do kształtu, tak całego ciała, jak i poszczególnych członków. Kształt zaś przez się jest następstwem natury, jak głosi argument przytoczony na rzecz twierdzącej od¬ powiedzi na główne pytanie. Po drugie, dlatego że gdy wschodzi słońce w ich kraju, poruszają się, radując z niego i jakby oddając mu cześć przez adorację, co wydaje się należeć do kultu religijnego, do którego konieczny jest rozum, a nim człowiek różni się od nieczłowieka. Po trzecie, dlatego że walczą z żurawiami i obsiewają ziemię, wspomagając naturę, co wydaje się dziełem sztuki ; a ona zapewnia to, czego nie jest w stanie dać natura. Sztuka zaś zakłada znajomość powszechników [pojęć ogól­ nych - M . O . ] , jak powiada się w I księdze Metafizyki , powszechnikami zaś zajmuje się rozum, który wyróżnia człowieka. 8 9 5 Por. Augustyn, O państwie Bożym, X V I , 8, 1. Grecki t e r m i n pygme oznacza w istocie pięść, a jako miara odpowiada polskiej piędzi, czyli odległości między końcem kciuka i palca środkowego rozpostartej dłoni. 6 7 8 Tamże, X V I , 8, 2. Arystoteles, O duszy, I I , 2, 413a 22n. Łaciński t e r m i n ars ma t u szerokie znaczenie obejmujące naszą sztukę, ale t e ż wszelkie rzemiosło, umiejętność rozumianą jako zdolność wykonania p e w n y c h działań czy przedmiotów zakładającą konieczne do tego wyposażenie intelektualne, co byłoby z n o w u bliskie polskiej zmyślności. 9 Arystoteles, Metafizyka, I , 1, 981a 5n. 380 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Te argumenty jednak wydają się fałszywe i nierozumne. Po pierwsze, dlatego że człowiek, będąc zwierzęciem rozumnym, z powodu intelektu i rozumu jest t y m , czym jest, i różni się od nieczłowieka. Człowiek różni się jednak od nieczłowieka nie rozumem szczegółowym , który wydaje się należeć do zmysłowej części duszy ale rozumem powszechnym, ponieważ przedmiotem rozumnej części duszy jest istota rzeczy oraz powszechnik. O d rozważania powszechnika przechodzi się do budowania twierdzeń i przeczeń, a dalej d o wywodzenia rzeczy kolejnych z po¬ przedzających je oraz wniosków z wcześniejszych przesłanek zgodnie z różnymi rodzajami rozumowań. Z nich z kolei bierze się chcenie tego, co z istoty dobre, a nie tylko tego czy owego, co jest dobre w danej chwili, jak też dążenie do tego, co go¬ dziwe, odraza do szpetoty oraz wstyd z jej powodu. Żadnego jednak z wyliczonych elementów nie dostrzegamy u pigmejów, zatem nie są oni ludźmi w ścisłym tego słowa znaczeniu. 10 Poza t y m człowiek zgodnie ze swoją naturą ma określoną wielkość, najmniejszą i największą: najmniejszą, ponieważ według Komentatora w Komentarzu do I księgi Fi­ zyki", najmniejszy ogień w zgodzie ze swoją naturą gaśnie, tak samo też giną naj­ mniejszy kawałek ziemi i najmniejszy człowiek oraz każda z rzeczy naturalnych; największą natomiast dlatego, że według Filozofa , I I księga O duszy , wszystkie rzeczy z natury stałe mają kres i miarę (ratio) wielkości oraz wrastania. Dowód tego jest następujący: doskonałość i kres wielkości jest następstwem formy, a dla określo¬ nej natury wielkość jest określona co do największego i najmniejszego rozmiaru. Prawdziwość tego twierdzenia widać najwyraźniej w przypadku natury w pełni roz¬ winiętej, wszystko jest bowiem takie z natury, jakie jest, gdy się w pełni rozwinie, I księga Polityki , czyli kiedy nie zaszło nic przeciwnego naturze, mianowicie żadna ułomność czy zwyrodnienie. Na tej podstawie wydaje się, że to, co nie osiąga w zgo­ dzie z naturą wielkości przysługującej rozwiniętemu człowiekowi, któremu nic w t y m nie przeszkodziło, nie należy do jego gatunku, ponieważ natura ludzka ma określo¬ ną największą i najmniejszą wielkość, jak już zostało wykazane. 12 13 14 Pigmeje zaś znacznie odbiegają od najmniejszej wielkości. Jeżeli bowiem weź¬ miemy dla porównania człowieka o przeciętnym naturalnym wzroście, to odbiega¬ ją oni od niego bardziej niż ośmiokrotnie. Pigmeje bowiem mają pół łokcia wzrostu lub coś koło tego, człowiek zaś średniego wzrostu ma cztery łokcie i więcej. Tak więc odbiegają oni od człowieka bardziej niż osiem razy Bardziej także odbiegają od przeciętnego wzrostu człowieka in minus niż największy gigant przekraczający przeciętny wzrost człowieka, ponieważ żaden nawet największy gigant nie jest 10 N a temat tego pojęcia zob. Komentarz, poniżej. 11 Awerroes, InPhysicam, 12 I , com. 36-38, fol. 24r-25v. Filozofem - na tej samej zasadzie jak Awerroesa K o m e n t a t o r e m - nazywano w średniowieczu Arystotelesa. 13 Arystoteles, O duszy, I I , 4, 416a 16. 14 Arystoteles, Polityka, I , 2, 1252b 32. 381 �Mikołaj Olszewski trzy- lub czterokrotnie wyższy niż człowiek. Toteż, jak się zdaje, pigmeje nie należą do gatunku ludzkiego. Człowiek bowiem należy do swojego gatunku z uwagi na intelekt i rozum poznający powszechniki. Jako pierwszy pojawia się w człowieku rozum szczegółowy związany w człowieku z władzą zmysłową, dzięki któremu przysługuje mu rozeznanie co do rzeczy szczegółowych. W nim wydają się mieć udział pigmeje przez pewną analogię. Natura bowiem łączy cele rzeczy pierwszych z zasadami wtórych. Proklos także powiada w 29. tezie swojej księgi , że każde pochodzenie bytów dokonuje się przez podobieństwo rzeczy wtórych do pier­ wszych. Podobnie też pewne stworzenia obdarzone duszą - jedne bardziej, inne mniej - są podobne d o człowieka, jak powiada Filozof w Zoologii , blisko początku: „jak w człowieku jest umiejętność, mądrość i rozeznanie, tak w pewnych zwierzę­ tach jest pewna inna podobna władza naturalna". 15 16 Tak więc należy odpowiedzieć, że pigmeje nie są ludźmi, i zgodzić się z argu¬ mentem przytoczonym powyżej na rzecz tej tezy. Na argumenty przeciwne należy odpowiedzieć, że - gdy twierdzi się, że zgadza­ ją się oni z człowiekiem co do kształtu - odpowiedniość jedynie kształtu nie d o w o ­ dzi natury gatunku. W i d z i m y bowiem, że wilk, lis i pies zgadzają się co do kształtu, a jednak nie twierdzimy, że są jednej natury. Podobnie koń, muł i osioł mają podob¬ nie ukształtowane członki i ciało, a jednak należą do różnych gatunków. Oprócz bowiem podobieństwa postaci potrzebne jest podobieństwo innych cech, na przy¬ kład wielkości i wyprostowanej lub skrzywionej albo pochylonej postawy ciała i wie­ le innych, których nie odnajdujemy u pigmejów. By jednak dowieść, że jakieś rze­ czy nie należą do tego samego gatunku, wystarczy odmienność postaci lub wielkoś­ ci naturalnej, jak twierdzi Komentator w Komentarzu do I księgi O duszy: „członki lwa różnią się od członków jelenia tylko dlatego, że dusza różni się od duszy", gdyż wię¬ cej potrzeba, by coś wykazać, niż by coś obalić. Na twierdzenie zaś, że przy wschodzie słońca poruszają się, radując, jakby odda¬ wali cześć, należącą do kultu religijnego, do którego z kolei konieczny jest rozum, odpowiadam, że przy wschodzie słońca w o w y m kraju moc słońca tak ogrzewa ich ciała i poszerza duchy ożywcze , że z powodu odczuwanego zadowolenia poruszają się jakby z radości - przysługuje to także wielu innym zwierzętom, jeżeli nie wszyst­ kim. Obserwujemy także rośliny które, gdy słońce stanie w zenicie, ogrzane otwie­ rają kwiaty czego przykładem jest heliotrop, a gdy słońce schodzi z zenitu, zamyka­ ją się szczelnie. I jeśli dokonuje się w nich jakieś wnioskowanie w tej kwestii, to nie jest ono dziełem rozumu ani intelektu, lecz tego, co mieści się we władzy zmysłowej podobnej w jakiś sposób do rozumu szczegółowego w człowieku. 17 15 Por. Księga o przyczynach, 16 Arystoteles, Zoologia, V I I I , 1, 588a 29. 17 X X I X ( X X X ) , par. 2 0 3 - 2 0 9 (s. 188-191). Spiritus w znaczeniu krążących razem z krwią w organizmie tchnień transportujących pożywie­ nie d o poszczególnych organów. Piotr sądzi, że wysoka temperatura p o b u d z a je d o szybszego ruchu, przez co całe ciało zyskuje na energii. 382 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach To z kolei, że walczą, nie dowodzi w nich obecności rozumu, który jest właści¬ wy tylko człowiekowi, ponieważ walczą też inne zwierzęta, które w sposób oczy¬ wisty nie są ludźmi, o pożywienie i o samice, jak czytamy w V I I I księdze Zoologii . 118 Na twierdzenie zaś, że sieją, zaopatrując się na przyszłość i jakby pomagając na¬ turze, odpowiadam, że u wielu innych zwierząt stwierdza się pewną troskę o przy¬ szłość, a są one o wiele mniej doskonałe niż pigmeje. Na przykład mrówki i pszczoły troszczą się w lecie o rzeczy konieczne do spożycia w zimie, robiąc zamknięte komórki za sprawą naturalnej przemyślności. W taki sam sposób również pigmeje mogą powierzać nasiona ziemi. Mogą też czynić to dzięki temu, że mają udział w pewnym rozumie szczegółowym, który - jak się powiada - posiadają. N i e jest jednak pewne, czy tak czynią, ponieważ kupcy, którzy ich przywożą, złowiwszy, do krain nam bliższych, zmyślają na ich temat wiele rzeczy które - jak się powiada - nie są prawdziwe. Wiele też czynią z nimi, pozbawiając ich włosów, podmalowując, upiększając, by lepiej się sprzedawali, jak słyszałem od ludzi, którzy kupują i przy¬ wożą towary z tych regionów. Komentarz 19 Kontekst źródłowy W i ę c g d y już w o j s k a w o r d y n k u w o k ó ł s w y c h w o d z ó w s t a n ę ł y z k r z y k i e m r u s z y l i T r o j a n i e , z p o g w a r e m g ł o ś n y m jak p t a k i z t a k i m k l a n g o r e m p o d n i e b n y m lecą o d l o t n e żurawie, co u c i e k a j ą c p r z e d z i m ą i o d nawałnic ś n i e ż y s t y c h , z k r z y k i e m o g r o m n y m w ę d r u j ą n a d b y s t r y prąd O k e a n u , zły los i krwawą z a g ł a d ę l u d o w i n i o s ą c P i g m e j ó w , w c z e s n y m świtaniem z j a w i o n e jak w r ó ż b a w o j n y z ł o w r o g i e j . 20 W t y m właśnie ustępie Iliady zrodzili się Pigmeje wraz z przypisaną i m walką z żurawiami, która oprócz miernego wzrostu stanowiła jedną z ich cech definicyj21 18 Arystoteles, Zoologia, I X , 1, 608b 19. 19 D w a powstałe dotychczas artykuły na temat kwestii Piotra mają zupełnie o d m i e n n y charakter. Koch ( 1 9 3 1 ) t r a k t u j e t e n tekst jako i s t o t n y głos w średniowiecznej a n t r o p o l o g i i f i l o z o f i c z n e j , ważny szczególnie z p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m u definicji człowieka. G u s i n d e (1965) zaś włącza dzieło Piotra w ciąg świadectw śladów znajomości w d a w n y c h epokach niskorosłych ludów Centralnej A f r y k i , c z y l i naszych współczesnych Pigmejów. Waga tego problemu dla Gusindego jest t y m większa, że przyjmuje on założenia Wilhelma Schmidta dotyczące znaczenia badań nad Pigmejami dla całej teorii kultury. Pod¬ stawowe założenie tego podejścia d o tekstu Piotra i i n n y c h wcześniejszych źródeł, m i a n o w i c i e po¬ strzeganie ich jako relacji o kontaktach z przodkami dzisiejszych Pigmejów, wydaje się m o c n o wątpliwe. 20 H o m e r , Iliada, I I I , 1-7 (przeł. K . Jeżewska, s. 64). 21 Z a p o l s k i m przekładem Iliadyi w s z y s t k i m i i n n y m i pracami z zakresu f i l o l o g i i klasycznej posłu¬ guję się, pisząc o Pigmejach m i t y c z n y c h i a n t y c z n y c h , dużą literą, co zresztą oddaje intencje pisarzy starożytnych, uznających ich za odrębny l u d . 383 �Mikołaj Olszewski nych. W literaturze antycznej po Homerze, zapewne też p o d jego wpływem, Pig¬ meje na trwałe zagościli w świecie istot mitycznych. Większość przekazów na ich temat rozbudowywała wątek ich konfliktu z żurawiami, wzajemną niechęć tłuma¬ cząc opowieścią o królowej Pigmejów Geranie (Elian, O zwierzętach, X V 29), która z powodu swojej urody cieszyła się niemal boską czcią pośród Pigmejów, a zanied¬ bywała kult bogiń, H e r y oraz Artemidy. Zazdrosne o jej urodę i rozgniewanie lek¬ ceważeniem boginie zamieniły ją w żurawia niedługo po urodzeniu prze nią syna, Mopsosa. Gerana nie chciała opuścić swojego dziecka i krążyła nad domostwem, Pigmeje jednak, uzbroiwszy się, przegnali ją, co było początkiem konfliktu. Inne rozbudowane świadectwo o Pigmejach to opis obrazu Pigmeje walczący z Heraklesem sporządzony przez Filostrata (Obrazy, I I , 22). Poza przedstawieniem samych pod¬ chodów Pigmejów do ataku, przypisuje on im zamieszkiwanie pod ziemią, jak mrów¬ ki, oraz rolnicze zatrudnienia, barwnie przedstawiając ich żniwa: muszą z uwagi na swój wzrost ścinać każde źdźbło osobno siekierami. Na Pigmejów bardzo szybko zwrócili uwagę też uczeni starożytni. Jednym z pierw­ szych był Hekatajos z M i l e t u (fragment 266), geograf i historyk, który ulokował ich w Afryce. U niego też po raz pierwszy pojawia się m o t y w żęcia siekierami, z czego wywodził on rolniczy charakter ludu. Umieszczanie Pigmejów w odległych regio¬ nach A f r y k i znalazło swoje potwierdzenie u Herodota wspominającego o wyprawie w głąb A f r y k i Nasamonów, którzy „skoro tak przewędrowali wiele ziemi piaszczys­ tej, ujrzeli po wielu dniach wreszcie raz drzewa, które rosły na równinie. Przystąpili więc i zrywali owoce, rosnące na drzewach, a kiedy je zrywali, zaskoczyli ich mali mężowie, mniej niż średniego wzrostu, którzy ich schwytali i uprowadzili" . Nasamonowie zostali następnie zaprowadzeni przez rozległe bagna do miasta poło¬ żonego nad rzeką zamieszkaną przez krokodyle - H e r o d o t domyślał się, że był to N i l . Za Hekatajosem i H e r o d o t e m wielu późniejszych autorów łączyło mitycznych Pigmejów z niskorosłymi plemionami A f r y k i . O Pigmejach wspomina też A r y s t o ­ teles, który w Zoologii pisze tak: „Te ptaki bowiem [żurawie] odlatują z równin Scytii do bagnistych krajów Egiptu górnego, skąd wypływa N i l ; mówią, że tam żurawie atakują Pigmejów. Istnienie tych ostatnich nie jest bynajmniej bajką; istnieje rze­ czywiście, jak mówią, rasa ludzi małego wzrostu i konie małe; prowadzą życie w jaskiniach" . Później u Ktezjasza pojawia się odmienna wizja Pigmejów, ludu za¬ mieszkującego w Indiach, niskorosłych (półtora-, dwułokciowych, co czyni ich bliż­ szym nam pod względem wzrostu niż Pigmejom homeryckim), ciemnoskórych i dłu¬ gowłosych myśliwych, łuczników. Te i podobne informacje na temat Pigmejów zostały skrytykowane przez największego geografa antyku Strabona (Qeographika, I , 22 23 22 23 24 24 H e r o d o t , Dzieje, I I , 32 (przeł. S. Hammer, s. 113). Arystoteles, Zoologia, V I I I , 12, 597a 3 - 9 (przeł. P Siwek). Opis Indii Ktezjasza znamy ze streszczenia autorstwa Focjusza (Biblioteka, 72, s. 9 7 - 1 0 6 ; o Pig¬ mejach por. s. 100). 384 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach 2, 30; X V I I , 2, 1), który odrzucił istnienie Pigmejów, uznając ich za istoty czysto mityczne. Pigmeje weszli też do literatury łacińskiej, i pięknej, i naukowej. Wspomina o nich Owidiusz (Metamorfozy, V I , 90), który powtarza mit o Geranie. N i e c o uwagi po¬ święca im też Pliniusz. W Historia naturalis wspomina o Pigmejach wielokrotnie, lokując ich zarówno w Afryce ( V I , 187), jak w Tracji ( I V 44), Karii ( V 109) oraz w Indiach ( V I , 70; V I I , 26). W ostatnim fragmencie Pliniusz racjonalizuje też H o merycki konflikt z żurawiami, twierdząc, że Pigmeje przez trzy miesiące w ciągu ro¬ ku żywią się jajami oraz pisklętami gniazdujących w ich kraju żurawi. O Pigmejach napomykają też geografowie rzymscy Pomponiusz Mela (De chorographia, I I I , 81) oraz Solinus, którzy umieszczają ich w Indiach oraz wiedzą o ich konflikcie z żuraw­ iami. Solinus dodatkowo z Gerany czyni miasto, z którego przegnały ich żurawie (Collectanea rerum mirabilium, X, 11), i twierdzi, że nie znają oni władzy królewskiej ( L I I , 15). Kolejny szczególnie ważny dla pisarzy średniowiecznych ustęp na temat Pigme­ jów, cytowany zresztą przez Piotra, znajduje się w O państwie Bożym Augustyna , który, podążając śladem Strabona, zaleca rozwagę i k r y t y c y z m w uznawaniu relacji na temat różnych dziwów natury, a jednocześnie stawia na ostrzu noża kwestię ich człowieczeństwa. 25 Pisarzom średniowiecznym z wymienionych wyżej dzieł znane były bezpośred­ nio tylko fragmenty z Arystotelesa oraz pisarzy łacińskich. Znaczną popularnością cieszyły się zwłaszcza przekazy Pliniusza i Solinusa, których dzieła stanowiły istot¬ ne źródło dla partii encyklopedii średniowiecznych poświęconych dziwom róż¬ nych regionów świata. M i m o przestróg Augustyna informacje na temat Pigmejów, mieszające mit z nauką, znalazły się u ojca średniowiecznych encyklopedystów, Izydora z Sewilli. Poza powtórzeniem za Augustynem etymologii ich nazwy pisze on: „Jest też tam [w Indiach - M . O . ] ród o wzroście łokciowym, który Grecy nazy­ wają od łokcia pigmejami [ . . . ] . Zamieszkują oni góry w Indiach, w pobliżu Ocea­ nu" . Informacje podane przez Solinusa i Izydora powtarza też największy encyklo­ pedysta X I I I wieku, Wincenty z Beauvais . 26 27 28 Jak widać z powyższego przeglądu, dwie spośród cech przypisanych przez Piot¬ ra pigmejom, mianowicie walka z żurawiami i uprawa roli, mają swoje źródło w literaturze antycznej. T r u d n o jednak jednoznacznie stwierdzić, jaką drogą trafiły do jego dzieła. Nieznane pozostaje zaś źródło świadectwa o specyficznej religii pig¬ mejów. Frapujący z punktu widzenia źródeł wykorzystywanych w kwestii O pigme¬ jach jest brak odniesienia d o przytoczonego wyżej fragmentu Zoologii Arystotelesa, 25 Por. A u g u s t y n , O państwie Bożym, X V I , 8, 1-2. 26 I z y d o r z Sewilli, Etymologiae, X I , 3, 7. 27 28 I z y d o r z Sewilli, Etymologiae, X I , 3, 26. W i n c e n t y z Beauvais, Speculum historiale, 90, 93 (s. 33b, 34b). 385 �Mikołaj Olszewski choć Piotr cytuje to dzieło w swojej kwestii - tłumaczyć go może częste w śred¬ niowieczu korzystanie z florilegiów, zastępujące bezpośrednią lekturę tekstów. Tresc Piotr z Owernii jest autorem bez wątpienia drugoplanowym w dziejach myśli śred¬ niowiecznej, aczkolwiek niepozbawionym znaczenia. Jego działalność przypadła na ostatnią ćwierć X I I I w. i była związana z Uniwersytetem Paryskim. Argument na rzecz człowieczeństwa pigmejów wsparty jest w kwestii Piotra autorytetem Awerroesa, który w swoim Komentarzu wielkim do O duszy Arystotelesa uznał, że po¬ dobieństwo zewnętrzne dwóch istot świadczy o podobieństwie ich dusz. A skoro dusza jest naturą danej istoty, to jestestwa podobne kształtem, czyli wyglądem ze¬ wnętrznym, mają tę samą naturę. Tej argumentacji przeciwstawione jest rozumowa¬ nie dowodzące, że różnica w wielkości, dziś powiedzielibyśmy w skali, wyklucza toż¬ samość natury, pigmejów zaś i ludzi dzieli znaczna różnica wielkości. Właściwe rozstrzygnięcie kwestii rozpoczyna się od potwierdzenia rzeczywis¬ tego istnienia pigmejów przez odwołanie się do naoczności zmysłowej: do Europy docierają z Indii zakonserwowane ciała pigmejów. Fakt ten pozwala odsunąć wątpli¬ wości co d o ich istnienia wysuwane przez św. Augustyna - wątpliwości ważne ze względu na wagę, jaką przywiązywano do jego twórczości przez całe średniowie¬ cze. Wątpliwości Augustyna kończą się jednoznaczną dysjunkcją: albo relacje o pig¬ mejach i podobnych stworzeniach są nieprawdziwe, albo jeżeli są one prawdziwe, nie są oni ludźmi, co oznacza w konsekwencji, że o każdej grupie istot można jed¬ noznacznie stwierdzić, czy należy do gatunku ludzkiego, czy nie. Ta konieczność jednoznacznego zdefiniowania człowieka jest motywowana teologicznie: człowiek i tylko człowiek, ze stworzeń tego świata, jest powołany do zbawienia, toteż koniecz¬ ność jednoznacznego zaliczenia do gatunku ludzkiego bądź wykluczenia z niego danej istoty wyznacza nieprzekraczalny dla autora średniowiecznego teologiczny ho¬ ryzont rozstrzygania kwestii człowieczeństwa. Pisarz średniowieczny musi umieć jednoznacznie powiedzieć, czy dane jestestwo jest człowiekiem, czy nie: całkowi¬ cie wykluczone jest cokolwiek pośredniego między światem zwierząt i ludzi . 29 Następnie Piotr formułuje dwie opinie: za człowieczeństwem pigmejów i prze¬ ciw niemu. Pierwszą opinię wspierają trzy argumenty: podobieństwo kształtu po¬ staci, argument przytoczony już na samym początku; występowanie u pigmejów przejawów religii; obecność form wyżej zorganizowanej działalności, takiej jak pro¬ wadzenie wojen oraz rolnictwo. Dla dalszego toku rozumowania szczególnie ważne są argumenty drugi i trzeci. Zgodnie z tradycją myśli starożytnej, uosabianej dla autorów średniowiecznych przez Arystotelesa, człowieka definiuje się jako zwierzę rozumne, dzięki czemu dowód człowieczeństwa określonej istoty sprowadza się d o 29 Obszerniejsza interpretacja tego f r a g m e n t u z podkreśleniem znaczenia dla a n t r o p o l o g i i śred¬ n i o w i e c z n e j , zob. O l s z e w s k i 2 0 0 7 , s. 2 3 - 2 6 . 386 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach d o w o d u jej rozumności; o niej zaś w sposób oczywisty świadczą takie zachowania jak kult religijny czy złożone działania, jak prowadzenie wojen czy uprawa roli. Zeby zatem obalić człowieczeństwo pigmejów, trzeba dowieść ich nierozumności. Jednak przywołane zjawiska wydają się niewątpliwie potwierdzać rozumność pigmejów. W tej trudnej sytuacji z pomocą Piotrowi przychodzi rozróżnienie zasy¬ gnalizowane przez Arystotelesa, a szerzej opracowane przez autorów średnio¬ wiecznych, w szczególności przez Tomasza z Akwinu, którego tekst prawdopodob­ nie był tutaj źródłem inspiracji dla Piotra, mianowicie rozróżnienie na rozum właś­ ciwy i rozum szczegółowy ratio particularis. Pojęcie rozumu szczegółowego pojawia się u Tomasza jako wątek poboczny ale istotny w kontekście jego analizy władz po¬ znawczych człowieka. Tomasz uznaje, że istnieje pewna, poprzedzająca właściwy rozum, władza poznawcza właściwa zarówno zwierzętom, jak i człowiekowi, którą określa on jako władzę oceniania (vis aestimativaa). W zwierzętach władza ta pozosta­ je całkowicie w obrębie sfery poznania zmysłowego, ostatecznie można ją utożsa¬ mić z instynktem. W człowieku zaś przyjmuje specyficzną formę określaną jako ratio particularis, którą od zwierzęcej vis aestimativa odróżnia proste kojarzenie pojęć. M i m o różnic między zwierzęcą i ludzką władzą oceniania funkcjonalnie są one sobie blis¬ kie i działają wedle podobnego mechanizmu. Zatem człowiek tak samo jak owca ucie­ ka przed wilkiem, ale ona czyni to instynktownie, co nie zakłada żadnego rozumowa­ nia, a człowiek w w y n i k u rozumowania. W pewien sposób zatem ratio particularis jest czymś, co choć właściwe człowiekowi, łączy go funkcjonalnie ze światem zwierząt . 30 Piotr nie definiuje dokładnie rozumu szczegółowego ani właściwego, a jego ro¬ zumienie tych pojęć wydaje się dość bliskie Tomaszowemu. Według Piotra rozum właściwy odpowiada za człowieczeństwo i sprowadza się do umiejętności tworzenia i korzystania z pojęć ogólnych, czyli konstruowania rozumowań sylogistycznych zło­ żonych ze zdań ogólnych. Ich pochodną, jak pisze Piotr, są też oceny moralne. Ro­ zum szczegółowy z kolei jest niższą władzą poznawczą, której skutkiem są działania podobne do rozumowych, ale pozbawione ogólności charakterystycznej dla rozumu właściwego. Rozum szczegółowy pozwala zdobyć jakieś rozeznanie w świecie jed¬ nostkowych rzeczy materialnych i podejmować określone działania na ich podstawie, nawet o charakterze zbiorowym i dość złożonym, jednak nie pozwala na formułowa¬ nie praw ogólnych i ujmowanie poszczególnych czynności podejmowanych w świe¬ cie jako ich egzemplifikacji. Piotr jest ostatecznie skłonny przyznać pigmejom jakąś władzę analogiczną do władzy rozumu szczegółowego i w ten sposób tłumaczyć ich działania, ale odmawia i m rozumu w znaczeniu właściwym, ponieważ nie znajduje u nich niewątpliwych przejawów rozumowania ogólnego oraz ocen moralnych. Dalszą część rozważań zajmuje kontynuacja wątku poruszonego w argumencie „przeciw" z początku kwestii, mianowicie wątku różnicy w rozmiarze człowieka 30 Z o b . Tomasz z A k w i n u , Traktat o człowieku, 78, 4, corp. (s. 255) oraz 8 1 , 3, corp. (s. 380); także Swieżawski 1995, s. 170-171. 387 �Mikołaj Olszewski i pigmeja. Piotr zakłada, że w naturę danego jestestwa jest wpisana określona wiel¬ kość, a więc rzeczy znacznie różniące się rozmiarem, nawet jeżeli mają podobną budowę i skutkiem tego wygląd zewnętrzny nie należą do tego samego rodzaju. Ro¬ zumowanie to jest wsparte powagą uczoności Awerroesa i Arystotelesa, która pew¬ nie ma równoważyć powagę cytatu z Awerroesa przytoczonego w argumencie „za". Kwestię kończy odparcie argumentów za człowieczeństwem pigmejów. I tak przeciw argumentowi pierwszemu, wychodzącemu od podobieństwa kształtu, Piotr wskazuje na istnienie wielu zwierząt podobnych zewnętrznie, a mimo to nietożsamych, takich jak: wilk, lis i pies oraz koń, muł i osioł. Z kolei argument o wy¬ stępowaniu religii u pigmejów nie przekonuje, ponieważ mniemany kult słońca można objaśnić czysto fizykalnie, jako pobudzenie wywołane światłem i ciepłem słonecznym. Pigmeje mieliby w istocie przypominać kwiaty, które otwierają się ogrzane i oświetlone przez słońce. Wojowanie też nie dowodzi rozumności, gdyż jest właściwe wielu zwierzętom. Podobnie troska o zaopatrzenie w żywność nie wyróżnia człowieka, gdyż przysługuje wielu zwierzętom, na przykład pszczołom i mrówkom, które są o wiele mniej doskonałe niż pigmeje. Podsumowując refutacje argumentów na rzecz człowieczeństwa pigmejów, Piotr raz jeszcze wraca do poję¬ cia ratio particularis i przyznaje, że pigmeje mogą mieć jakąś jej formę czy też coś do niej analogicznego. Całą kwestię kończy powątpiewanie w prawdziwość wiadomości o pigmejach (w duchu przytaczanego na początku kwestii cytatu z Augustyna), które mają być podstawą przypisywania i m posiadania religii, prowadzenia wojen i uprawiania ziemi. Piotr na podstawie relacji innych osób zaznajomionych z odległymi krainami i praktykami kupców przyznaje, że handlujący zakonserwowanymi pigmejami okraszają swój towar niestworzonymi historiami, a ponadto zafałszowują ich wygląd, poddając ich ciała rozmaitym uatrakcyjniającym zabiegom. Uwaga ta kore­ sponduje ze zdaniem rozpoczynającym Odpowiedź, w którym Piotr utyskuje nad kiepskim stanem spreparowanych pigmejów trafiających do Europy W t y m wątku kwestii Piotra doskonale widać konflikt między charakteryzującą średniowiecze miłością do kolekcjonowania osobliwości z duchem racjonalnej k r y t y k i równie dla niego ważnym. Kończąc omówienie kwestii Piotra z Owernii, chciałbym zwrócić uwagę na tkwiące w niej napięcie. W y n i k a ono z łączenia przez obydwu myślicieli dwóch tradycji myślenia o człowieku i odróżniania go o d pozostałych stworzeń, mianowicie tradycji filozofii antycznej, w której jest miejsce na łączenie rozumnoś¬ ci zwierząt i człowieka oraz wpisanie go w naukową analizę człowieka, oraz tradycji chrześcijańskiej, której d o b i t n y m wyrazem jest cytowany przez Piotra fragment z Augustyna. Piotr musi za Augustynem wykluczać cokolwiek pośredniego między człowiekiem a zwierzętami, choć w widoczny sposób pigmeje, tak jak byli przez niego postrzegani, wydawali się właśnie czymś takim. To wahanie przy określaniu rozumności pigmejów jest dobrze widoczne u Piotra. Piotr - inaczej niż Tomasz, 388 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach u którego rozum szczegółowy przysługuje wyłącznie człowiekowi i pełni tylko funk¬ cję analogiczną do zwierzęcego instynktu - ma trudność z jednoznacznym przy¬ pisaniem ratio particularis wyłącznie człowiekowi. A przecież przyznanie jej pigme¬ jom otwiera, skądinąd niemożliwą dla średniowiecznej i ipso facto chrześcijańskiej wizji świata, możliwość istnienia czegoś pośredniego między człowiekiem a zwie¬ rzęciem. Jest to szczególnie wyraźne na sam koniec kwestii, gdzie widać, że Piot¬ rowi sprawia intelektualny problem konsekwentna negacja obecności kultury jako objawu rozumności i człowieczeństwa, toteż łagodzi on swoje stanowisko, przypi¬ sując pigmejom ograniczony rozum, co tłumaczy ich kulturowe zachowania. Jedno¬ cześnie jednak nadal odmawia i m człowieczeństwa, co właśnie jest wyrazem wspo¬ mnianego napięcia. Interpretacja Z pozoru wydaje się, że walory poznawcze dla dziejów antropologii są t u znikome, jeżeli w ogóle są. Tak jednak nie jest, ponieważ dziełko Piotra pomaga zrozumieć jedno z najbardziej frapujących zagadnień dziejów antropologii, mianowicie mil¬ czenie średniowiecza w kwestiach antropologicznych. Średniowiecze wydaje się epoką uwiądu antropologii, regresu wyraźnej już u kresu antyku, na marginesach historii i geografii, etnografii oraz rodzącej się refleksji teoretycznej nad człowie¬ kiem w kulturze . W zgodzie z paradygmatem „mroków średniowiecza" znaczna część historyków antropologii sądzi, że izolacja geograficzna (nieznaczne kontakty christianitas z ludami zamieszkującymi odleglejsze regiony świata) i mentalna ludzi średniowiecza (negacja walorów innych kultur - czytaj: religii - spowodowana silnym jak nigdy wcześniej i nigdy potem przeświadczeniem o wartości własnej, w per¬ spektywie zarówno politycznej, jak religijnej) zamknęła ich całkowicie, zwłaszcza scholastyczne elity intelektualne, uznawane za swoisty bastion izolacjonizmu ideo¬ wego, na jakąkolwiek odmienność. Ocena taka przynosi w ostatecznym efekcie w historiografii antropologicznej postawę, jaką prezentował Hegel w stosunku do filozofii średniowiecznej, radząc po obszernym omówieniu w swoich Wykładach z historii filozofii myśli starożytnej, założyć siedmiomilowe buty, by jak najszybciej przebyć tysiąc lat średniowiecznego zastoju . Świadectwem tej postawy są prawie wszystkie historie antropologii. 31 32 Z jednej strony taki obraz stanu rzeczy jest w jakiś sposób uzasadniony - cho¬ ciażby relatywnie nieznaczną w stosunku do całości literatury średniowiecznej licz¬ bą tekstów etnograficznych i prawie całkowitą nieobecnością teorii antropologicz¬ nej, co zauważają również autorzy nieuprzedzeni wobec średniowiecza . Z drugiej strony jednak tłumaczenie milczenia średniowiecza w kwestiach antropologicznych 33 31 Müller 1997, Caro Baroja 1983. 32 G . W F H e g e l , Wykłady 33 Por. H o g d e n 1964, s. 12-107, por. 4 9 - 5 2 ; Petermann 2004, s. 4 3 - 6 0 , por. 5 0 - 5 1 . z historii filozofii 333, s. 3 (przeł. F N o w i c k i ) . 389 �Mikołaj Olszewski jako składowej paradygmatu „mroków średniowiecza" wydaje się nazbyt uprosz¬ czone. Innego głębszego wyjaśnienia szczególnego rodzaju banicji antropologii w śred¬ niowieczu dostarcza właśnie kwestia o pigmejach Piotra z O w e r n i i . Jeżeli spojrzeć na jej treść w pewnym oderwaniu od zasadniczego toku rozumowania, można odczy¬ tać ją właściwie jako spór fakultetów, próbę ustalenia, jaka dyscyplina, posługująca się określonego rodzaju argumentami i opierająca na szczególnego t y p u danych, jest władna rozstrzygać jedną z fundamentalnych kwestii antropologii kulturowej, miano¬ wicie odpowiedzieć na pytanie, co przesądza o tym, że się jest człowiekiem. Znaczna część argumentacji na rzecz człowieczeństwa pigmejów - dwa z trzech argumen¬ tów przytoczone w głównej części kwestii na rzecz opinii uznającej ich za ludzi - uważa za świadectwa ich człowieczeństwa występowanie zjawisk kulturowych, charakterystycznych dla ludzi: religii, prowadzenia wojen oraz uprawy roli. Wszyst¬ kie one zakładają pewną formę racjonalności, urzeczywistniającą się odpowiednio w zjawiskach z zakresu kultury duchowej, umiejętności technicznych i rozumienia mechanizmów naturalnych oraz organizacji społecznej. Piotr jednakże neguje wartość argumentacji opartych na zjawiskach kulturo¬ wych, których obecność, bądź też obecność ich zewnętrznych przejawów, uznaje za niewiążące. Sam na rzecz nieczłowieczeństwa pigmejów przedstawia argumenty z zakresu dziedziny określanej w średniowieczu jako philosophia naturalis, co najlepiej chyba oddaje współczesne zbiorcze określenie: przyrodoznawsto. Milcząco przyj¬ mowane założenie całej jego argumentacji jest następujące: o człowieczeństwie bądź nie danej grupy istot rozstrzygają nie zjawiska z dziedziny kultury, ale biologia, ponieważ ona jest prawdziwą nauką, przynoszącą niepodważalne rozstrzygnięcia, a nie wiedza o kulturze, której ustalenia są wątpliwe, ponieważ to, co wygląda na kul¬ turę, może być w istocie wynikiem zjawisk czysto fizjologicznych - tak jak mnie¬ many kult słońca u pigmejów, lub też może świadczyć zaledwie o ograniczonej ro¬ zumności (czy może lepiej powiedzieć: zmyślności), właściwej również zwierzętom, a nie o pełnej, będącej cechą definicyjną człowieka. Ujmując rzecz skrótowo, ale - jak sądzę - adekwatnie: istotą rozumowania Piotra jest teza głosząca, że do wypowia¬ dania się o człowieku powołane są nauki przyrodnicze, a spostrzeżenia, które my dziś zaliczamy do antropologii, nie są wiążące ani nie mają charakteru naukowego. Jeżeli chcemy określić, czym jest człowiek, współcześnie zwracamy przede wszyst¬ kim uwagę na kulturę jako jego wyróżnik spośród innych istot, o niej zaś mówi an¬ tropologia, stąd jest ona ważna dla budowania wiedzy o człowieku. Badaczowi śred¬ niowiecznemu natomiast na pytanie, czym jest człowiek, odpowiada przyrodozna¬ wstwo, ono definiuje człowieka w kategoriach biologicznych, i to dopiero prawdzi¬ wość definicji sformułowanej przez nauki przyrodnicze uprawomocnia fenomeny kulturowe jako kulturowe w mocnym tego słowa znaczeniu, to znaczy jako twory istoty rozumnej - człowieka. Sama wiedza o kulturze nie może przedstawić wiążących rozstrzygnięć. 390 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Dzieje się tak dlatego, że dla uczonego scholastyka przyrodoznawstwo i antro­ pologia nie są równowartościowe heurystycznie, stąd też przy jakiejkolwiek dysku¬ sji między nimi ta druga skazana jest na porażkę. Pierwsze jest pełnoprawną nauką kultywowaną z powodzeniem na ówczesnych uniwersytetach, a druga, właściwie ra¬ zem z całą humanistyką (choćby z historią), została wygnana z uniwersytetu i przez to skazana na istnienie w drugim obiegu: w encyklopediach oraz w literaturze po¬ dróżniczej, balansującej między faktografią a fikcją z bogatą literacką topiką opisu dalekich stron i ich mieszkańców oraz rozmaitym poziomem realizmu i wynikającej z niego wiarygodności . Nauka w sensie średniowiecznym i antropologia funkcjo¬ nują zatem w dwóch różnych światach, przy czym świat nauki jest położony wyżej, nauką zajmuje się ścisła elita intelektualna - scholastycy skupieni na uniwersyte¬ tach. Skoro zaś w twórczości umysłowej całego średniowiecza dominuje pisarstwo scholastyczne (dominacja ta przybiera formę czysto ilościową - liczba tekstów scholastycznych przewyższa wielokrotnie wszystkie pozostałe, jak i symboliczną - pi¬ sarstwo scholastyczne uchodzi za właściwy wyraz ducha i myśli epoki), nieobec¬ ność wątków antropologicznych u takich pisarzy jak Tomasz z Akwinu bądź taka ich forma, jaką znajdujemy u Alberta Wielkiego czy choćby Piotra z Owernii, stają się powodem negacji istnienia antropologii w średniowieczu. Popełnia się t u jednak błąd pars pro toto, redukując myśl średniowieczną do myśli scholastycznej. I choć wtórność encyklopedystów wobec pisarzy antycznych oraz niski p o z i o m realizmu części literatury podróżniczej pogłębiają pesymizm w kwestii antropologii średnio­ wiecznej, to jednak nie znaczy że nie istniała zupełnie, co jest jednak tematem na odrębne studium . 34 35 36 Lektura nawet tak dość antyantropologicznego pisarza jak Piotr z Owernii prze¬ konuje przynajmniej o jednym: że średniowieczna banicja antropologii ze świata prawdziwej (czytaj: scholastycznej) nauki nie jest w istocie efektem ciasnoty umy¬ słowej i izolacjonizmu, ale świadomej akceptacji określonego ideału nauki - ideału, który ówcześnie był najatrakcyjniejszy ale genetycznie nie był średniowieczny lecz został przejęty od poprzedniej epoki . Oczywiście, to nie Piotr osobiście skazał 37 34 Z n a k o m i t y m przykładem jest wspomniane Speculum historiale W i n c e n t e g o z Beauvais z dość pokaźnymi dygresjami e t n o g r a f i c z n y m i . 35 D w a klasyczne przykłady z czasów bliskich P i o t r o w i t o Opisanie świata M a r c o Polo oraz Podróże Johna M a n d e v i l l e ' a , z których pierwsze można określić z naszego p u n k t u w i d z e n i a jako opis fakto¬ graficzny z elementami l i t e r a c k i m i , a drugie jako utwór literacki z elementami f a k t o g r a f i c z n y m i , co nie przeszkadzało funkcjonować i m p o d o b n i e w o d b i o r z e c z y t e l n i c z y m . 36 Pozytywne i o b i e c u j ą c e przykłady t o c h o ć b y relacje związane z misjami franciszkańskimi d o M o n g o ł ó w , zob. O l s z e w s k i 2 0 0 7 oraz Strzelczyk 1993. 37 W k w e s t i i nikłej naukowości h i s t o r i i , co w y n i k a z t y c h samych p o w o d ó w , które przesądziły o niskim statusie a n t r o p o l o g i i u Arystotelesa, ważne są spostrzeżenia D o m a ń s k i e g o (2008) dotyczą¬ ce f r a g m e n t u Poetyki, w którym d o w o d z i się, że u t w o r y literackie są bardziej f i l o z o f i c z n e , a t y m sa¬ m y m bardziej naukowe, niż dzieła historyczne, ponieważ literatura piękna umie dźwignąć się na wyż¬ szy p o z i o m ogólności niż czysto opisowe dziejopisarstwo. 391 �Mikołaj Olszewski antropologię czy też całą humanistykę na wygnanie z uniwersytetu średniowiecz­ nego. Jego tekst jest w tej mierze znakiem swoich czasów i umysłowości średnio­ wiecznej, która odziedziczyła po wielbionym przez siebie Arystotelesie rezerwę wobec nauk humanistycznych. Bibliografia Caro Baroja J. 1983 La aurora del pensamiento antropológico. La antropología en los clásicos griegosy latinos, Madrid Domański J. 2008 Dlaczego poezja jest bardziej filozoficzna od historii? Qlosa do dziewiątego rozdziału Poetyki Arystotelesa, w: Philosophica, paraophilosophica, metaphilosophica. Studia i szkice z dziejów myśli dawnej, Kraków, s. 9 6 - 8 0 Gusinde M . 1962 Kenntnisse und Urteile über Pygmäen in Antike und Mittelalter, Leipzig, Nova Acta Leopoldina. Abhandlungen der Deutschen Akademie der Naturfor­ scher Leopoldina, Neue Folge 162, Bd. 25 Hogden M . T 1964 Early Anthropology in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Philadelphia Koch J. 1931 Sind die Pygmäen Menschen? Ein Kapitel aus der philosophischen Antropologie der mit­ telalterlichen Scholastik, „Archiv für Geschichte der Philosophie" 40, s. 194-214 Müller K.F 1997 Geschichte der Antiken Etnologie, Hamburg Olszewski M . 2007 Meandry średniowiecznej etnologii, przeł. M . Olszewski, w: W i l h e l m z Rubruk, Opis podróży, Kęty, s. 5-69 Petermann W 2004 Die Geschichte der Etnologie, Wuppertal Strzelczyk J. (red.) 1993 Spotkanie dwóch światów. Stolica apostolska a świat mongolski w połowie XJJJ wieku. Relacje powstałe w związku z misją Jana di Pian di Carpiniego do Mongołów, Po¬ znań Swieżawski S. 1995 Święty Tomasz na nowo odczytany, Poznań 392 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Wüst E. 1959 Pygmaioi, w : Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Bearbeitung, Bd. 23, Stuttgart, k. 2064-2074 Neue Źródła Aelianus Claudius 1864 De natura animalium, red. R. Hercher, Lipsiae Aristoteles 1562-1574 Opera cum Averrois Commentariis, Venetiis 1990-1995 Augustyn Dzieła wszystkie, t. 1-7, Warszawa 1977 O państwie Bożym, t. 1-2, przeł. W Kornatowski, Warszawa Averroes 1953 Commentarium magnum in Aristotelis libros De anima, red. S.C. Crawford, Cam­ bridge Massachussets Filostrat Starszy 2004 Obrazy, przeł. R. Popowski, Warszawa Socjusz 1986 Biblioteka 1: Kodeksy 1-150, przeł. O. Jurewicz, Warszawa Hecataeus Milesius 1831 Fragmenta, Scylacis Caryandensis Periplus, red. R . H . Klausen, Berolini Hegel G . W F 2002 Wykłady z historii filozofii 3333, przeł. Ś.F N o w i c k i , Warszawa Herodot 2002 Dzieje, przeł. S. Hammer, Warszawa Homer 1999 3liada, przeł. K. Jeżewska, Warszawa Isidorus Hispalensis 1911 Etymologiarum sive originum libri XX, red. W M . Lindsay O x f o r d Księga o przyczynach. 1970 Liber de causis Księga o przyczynach. Liber de causis, przeł. Z . Brzostowska, M . Gogacz, War¬ szawa Owidiusz 1995 Metamorfozy, przeł. A. Kamieńska, S. Stabryła, Wrocław-Warszawa-Kraków 393 �Mikołaj Olszewski Pomponius Mela 1880 De chorographia libri tres, red. K. Frick, Lipsiae Ptolomaeus de Lucca 1727 Historia ecclesiastica, w: L . A . Muratori, Rerum Italicarum scriptores, t. X I , Milano Solinus Caius Iulius 1895 Collectanea rerum mirabilium, red. T h . Mommsen, Berlin Strabo 1866 Qeographica, red. A. Meineke, Lipsiae Tomasz z Akwinu 1956 Traktat o człowieku. Summa teologiczna 1, 75-89, oprac. S. Swieżawski, Poznań Vincentius Belovacensis 1626 Speculum historiale, Douaci 394 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7f74ef74c88c13f622f86629337ad8d.pdf ae910a71d53d42468e0c2d901068b638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:665 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:612 Title A name given to the resource Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.221-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tymowski, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MICHAŁ P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 TYMOWSKI ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU Pisane materiały źródłowe, jakimi dysponujemy odnośnie do śred­ niowiecznej historii Sudanu Zachodniego, pozwalają zauważyć ważną rolę rybołówstwa rzecznego w całości gospodarki tych terenów. U w y ­ pukliły to zwłaszcza badania dotyczące wyżywienia ludności Sudanu Zachodniego Wśród k i l k u dużych i rybnych rzek na- czoło w omawia­ n y m obszarze wysuwa się Niger. Zbadanie rybołówstwa nigeryjskiego. szczególnie na terenach tak zwanego łuku Nigru, jest t y m bardziej uzasadnione, że właśnie w łuku Nigru rozwinęły się wczesne organiz­ my państwowe Mali i Sonraj, tam też skupiała się większość ludności tych państw Zamierzamy więc zbadać, o ile to możliwe, rybołówstwo jako istotną gałąź produkcji, a także zastanowić się nie tylko nad jego udziałem w życiu gospodarczym, ale i wpływem na inne dziedziny życia. Dla wczesnego okresu dziejów Sudanu Zachodniego nasze możliwości źródłowe są oczywiście ograniczone. Ilość tekstów pisanych, które i n ­ formują nas o rybołówstwie nad Nigrem, jest niewielka i zmuszeni jes­ teśmy szukać możliwości rozszerzenia materiału źródłowego. Historyk znajduje tę możliwość w poznaniu wyników badań innych nauk — szcze­ gólnie etnografii i ichtiologii. Dzisiejszy stan rybołówstwa, w y n i k i poło­ wów, technika stosowana przez rybaków, jak też poznanie dzisiejszych grup rybackich: Bozo, Somono i Sorko — mogą dostarczyć wiadomości, które porównane z danymi pisanych przekazów źródłowych, dać mogą poszukiwany przez nas obraz przeszłości. Jednak w stosowaniu różnych technik, czy też w pozycji społecznej rybaka itd. mogły zajść od okresu 2 1 R . M a u n y, Tableau géographique de l'Quest Africain au Moyen Age, I F A N , D a k a r 1961, s. 227—343; Richesses naturales, tamże, s. 254—275: F a u n e , c h a s s e , peche; Т . L e w i c k i , Pożywienie ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu według źródeł arabskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 31—191; w t y m s. 123— —152: M i ę s o z w i e r z ę c e i r y b y . 2 M . M a l o w i s t , Wielkie państwa wieczu, W a r s z a w a 1964, s. 79, 80. Sudanu Zachodniego w późnym średnio­ �222 MICHAŁ TYMOWSKI średniowiecza poważne zmiany, co zmusza historyka do szczególnej ostrożności w wykorzystywaniu wyników badań etnograficznych. Jeśli chodzi natomiast o aspekt biologiczny, to ichtiologia przynosi zespół wiadomości bardziej pewnych. Zarówno środowisko naturalne, jak fauna wodna ulegają przemianom powolnym, a na przestrzeni kilkuset lat dostatecznie niewielkim, aby z dużą dozą prawdopodobieństwa odnosić sytuację obecną do okresu średniowiecza. Warunki ekologiczne, które regulują rozprzestrzenianie się około 150 gatunków ryb nigeryjskich , są w rejonie średniego Nigru bardzo dobre. Literatura przedmiotu dzieli środowisko naturalne na kilka t y ­ pów, zależnie od charakteru zbiornika wody, typowej roślinności, ro­ dzaju gruntu dna. Są to: rzeka z jej dopływami, wielkie jeziora w strefie północnej, odnogi rzeczne połączone z Nigrem okresowo w czasie wyso­ kiego stanu wód i w końcu tereny równinne pokryte wodą przez parę miesięcy w roku, podczas wylewu . Ten ostatni typ środowiska posia­ da największe znaczenie w rozwoju wszystkich gatunków ryb, oraz w stosowanych rtad Nigrem sposobach połowu. Równiny zalewane przez wysokie wody Nigru tworzą na terenie tak zwanej wewnętrznej delty ogromną przestrzeń rzędu 30 000 k m ; spotyka się je także i poza deltą wzdłuż całej rzeki i jej dopływów. Zalanie utrzymuje się od jednego do kilku miesięcy, głębokość wody jest niewielka, co sprzyja rozwojowi bujnej wegetacji roślinnej, z dominacją traw. Ta bogata roślinność, jasne i mało ruchliwe wody bogate w materiały organiczne i mineralne pochodzące z wyschłych roślin z poprzedniego wylewu, z zatopionych owadów, z popiołów po wypalonym przez rolników buszu, z odchodów odganianych przed wylewem stad bydła — dają obfite i różnorodne pożywienie rybom, które całymi ławicami porzucają łożysko rzeki i wody stałych zalewów. Równiny zalewane w okresie wysokich wód odgrywają więc kapitalną rolę w wyżywieniu ryb. Wiele gatunków przybiera na wadze i rozmiarach tylko podczas okresu wylewu i gromadzi zapasy tłuszczowe, wykorzystywane potem w uboższym środowisku rzeki. Te „boczne migracje" ryb, o charakterze sezonowym, mają dla rybołówstwa miejscowego znaczenie bardzo duże. Zresztą na bogactwie pożywienia nie kończy się rola opisywanych t u równin. Pewne gatunki ryb znajdują tam warunki niezbędne dla zniesienia ikry. Inne, o wiele zresztą liczniejsze, rozmnażają się jeszcze w samej rzece, ale młody narybek wpływa na­ tychmiast między gęste trawy równin zalewowych, znajdując tam obok a 4 2 5 3 J . D a g e t , Les poissons du Niger Supérieur, I F A N , D a k a r 1954 n o w s z ą p r a c ą z dziedziny ichtiologii g ó r n e g o i ś r e d n i e g o Nigru. 4 5 D a g e t, Les poissons..., Ibidem, s. 22. s. 21—29. — jest naj­ �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 223 NIGRU pożywienia bezpieczne schronienie. Spadek wód zastaje ten narybek na tyle wyrośnięty, że nie grozi mu już wyniszczenie. Charakter równin zalewowych i ich rola w życiu fauny wodnej mają zasadniczy wpływ na stosowane przez tubylczych rybaków metody i terminy p o ł o w ó w . Drugim, ważnym bardzo z punktu widzenia metod rybołówstwa t y ­ pem środowiska są wielkie jeziora w północno-zachodniej części łuku Nigru. Jeziora te zasilane są przez wody rzeki. Podczas wylewu otrzymu­ ją też z rzeki faunę wodną. Ale położenie tych jezior, często poniżej średniego poziomu rzeki, uniemożliwia rybom powrót wraz z opadającą wodą. Gromadzenie się ryb w jeziorach, po okresie wysokich wód, sprzy­ ja obfitym p o ł o w o m . Natomiast sama rzeka i jej główne dopływy stanowią środowisko uboższe, dające jednak rybom schronienie w okresach niskiego stanu wód. Mniejsze odnogi i ramiona Nigru, zwane „marigot", są głównymi dro­ gami migracji ryb z rzeki na równiny zalewane i z powrotem. Tak przeprowadzona klasyfikacja typów środowiska naturalnego pozwala na kilka istotnych wniosków. Po pierwsze r y t m wylewów rzeki o poważnych wahaniach w cyklu rocznym stwarza dla rybołówstwa okresy pomyślne i mniej dogodne . Po drugie nie cały odcinek łuku Nigru posiada jednakowe warunki naturalne. Najbardziej dogodne wa­ runki istnieją na zachodzie w rejonie wewnętrznej delty Nigru oraz w strefie jezior. Występują tam wszystkie typy środowiska, rozległość równin zalewowych jest szczególnie duża, nawodnienie zaś bardzo obfite. Na północy, gdzie Niger ociera się o piaski pustyni, sytuacja jest mniej pomyślna. Rzeka niesie o wiele mniejszą ilość wód, a obszar jej wyle­ wów jest o wiele skromniejszy . We wschodnio-południowej części łuku Nigru warunki są znów dla rybołówstwa dogodne. W całym łuku Nigru istnieją więc ważne dla rybołówstwa różnice sezonowe i różnice regio­ nalne. 6 7 8 9 6 Wyjaśnimy to poniżej. 7 D o j e z i o r t y c h n a l e ż y o p r a c o w a n e od s t r o n y r y b o ł ó w s t w a F a g u i b i n e . D a g e t, Les poissons s. 24; t e n ż e , Rapport sur la peche dans le lac Faguibine en 1957, „ N o t e s A f r i c a i n e s " , n r 78: 1958, s. 50—52. 8 W z w i ą z k u z tym, ż e Niger przecina k i l k a stref klimatycznych, w poszcze­ g ó l n y c h o d c i n k a c h r z e k i w y l e w n a s t ę p u j e w r ó ż n y m c z a s i e . W biegu g ó r n y m w y ­ s t ę p u j e on w lecie, z m a k s y m a l n y m s t a n e m w ó d w e w r z e ś n i u — p a ź d z i e r n i k u . N i ­ ż ó w k a — w k w i e t n i u — m a j u . Wysokie wody s p ł y w a j ą w dół rzeki i w y l e w w oko­ l i c a c h T i m b u k t u n a s t ę p u j e w s t y c z n i u . W d o l n y m biegu w y s t ę p u j ą d w a w y l e w y rocznie — w lipcu, z m a k s i m u m w e w r z e ś n i u (powodowany m i e j s c o w y m i desz­ czami) oraz w l u t y m (powodowany s p ł y n i ę c i e m w y s o k i c h w ó d z basenu g ó r n e g o N i g r u ) . H . B u s s o n , Le regime du Niger, „ A n n a l e s de G é o g r a p h i e " , t. 4: 1895, s. 202—209. 9 t. 45: V . F r o l o w , Une 1936, s. 206—209. monographie du Niger moyen, „Annales de Geographie", �224 MICHAŁ T Y M O W S K I Wielka obfitość ryb, w warunkach sprzyjających stałemu i szybkie­ mu reprodukowaniu się tej fauny, nadaje rybołówstwu nigeryjskiemu poważne znaczenie. Toteż rybołówstwo było jednym z najstarszych zajęć mieszkańców terenów leżących nad łukiem Nigru. Dzisiejsze grupy uprawiające rybołówstwo to Somono i Bozo w zachodniej części łuku Nigru oraz Sorko (gałąź plemienia Sonraj), w części wschodniej. Bozo i Sorko są grupami etnicznymi, natomiast Somono nie są odrębną grupą etniczną, ale zawodową. Zajmiemy się najpierw terenami nad Nigrem zachodnim, gdzie żyją Bozo i Somono. Dzisiejsze w y n i k i badań historycz­ nych i etnograficznych prowadzą do wniosku, że Bozo stanowili najstar­ szą znaną nam grupę plemienną, zamieszkującą strefę wewnętrznej delty Nigru. Świadczy o t y m tradycja Bozo, którzy twierdzą, że byli pierwszy­ mi ludźmi, jacy zajęli obecnie zamieszkiwane przez nich ziemie . Jed­ nak informację taką znaleźć można w tradycjach innych ludów, które chętnie przypisują sobie odwieczne posiadanie aktualnie zajmowanych terenów. Istnieją jednak inne dowody. Oto dzisiejsi Bozo posiadają w stosunku do wody uprawnienia specjalne, które świadczą o ich pierw­ szeństwie w zasiedleniu brzegów Nigru. Uprawnienia te mają dwojaki charakter. Po pierwsze Bozo posiadają władztwo wody (la maitrise de 1'eau). Jest to prawo zajmowania terenu, które wyrasta bądź z upraw­ nień pierwszego przybysza na dany teren, bądź z darowizny pierwszych osadników na rzecz przybyłych później, a związanych z n i m i najczęściej więzami rodzinnymi. Nie byłby to dowód ostateczny, gdyż obok Bozo, również i Somono posiadają (chociaż nie zawsze) władztwo wody. Jed­ nakże Bozo posiadają uprawnienia sakralne (sacrificature) o wiele częś­ ciej niż Somono, a co więcej są też jedynymi ludźmi w zachodniej części łuku Nigru, k t ó r y m wiara w kontakt z duchem wody Faro pozwala na budowę ł o d z i i specjalnych tam służących do połowu ryb . Te prawa sakralne, które przysługują Bozo, są świadectwem ich pierwszeństwa w osadnictwie nad zachodnim Nigrem, oczywiście w czasach uchwytnych historycznie. Jest to zresztą pogląd wysuwany przez literaturę przed10 11 12 1 0 13 J . D a g e t, L a peche dans la Delta Central du Niger, des A f r i c a n i s t e s " , t. 19: 1949 z. 1, s. 15; P . M a l z y , modes 1 1 de peche, „Bulletin J . D a g e t, L a peche 1 8 V. P a q u e s , 1 3 D a get, arabé..., s. 81. N a w e t s. dans ětude monographique, Societě et leurs „ B u l l e t i n de l ' I F A N " , la Paris 1954, s. 96. Delta Central, s. 13; t e n ż e , L a peche á Diaf­ w w y p a d k u , gdy r o d z i n a S o m o n o p o s i a d a w ł a d z t w o w o d y o b s z a r z e , gdzie m o ż n a ł o w i ć t y l k o z a p o m o c ą t a m , p o w i e r z a i s a m p o ł ó w rodzinie Bozo, w z a m i a n za c z ę ś ć z ł o w i o n y c h Bozo. Niger 41—49. L e s Bambara, L a peche du de l ' I F A N " , t. 8: 1946, s. 102. á Diafarabé, s e r i e B , t. 18: 1956 z. 1—2, „ J o u r n a l de l a L e s BoZos się b u d o w ę ryb. Część tę tej na tamy określają �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 225 NIGRU 14 miotu . Poważnych dowodów na poparcie tego poglądu dostarcza też stosowana przez Bozo technika połowu. Technika ta, będąca wynikiem wielowiekowych tradycji, jest bardziej archaiczna niż technika Somono . Tak więc wszystko przemawia za tym, że rybacy Bozo są najstar­ szą znaną nam grupą etniczną, żyjącą nad Nigrem zachodnim i stąd mamy podstawy traktować rybołówstwo jako najstarsze zajęcie ludności tych terenów. W I X w . na obszar wewnętrznej delty naciera z północy lud Soninke, twórca potężnego państwa Ghana . Granice Ghany sięgały Nigru na przestrzeni od dzisiejszego Bamako do jeziora Debo . Soninke, lud r o l ­ niczy, narzucili Bozo swą władzę . Można też sądzić, że oni to właśnie wprowadzają na tereny nadnigeryjskie nową gospodarkę — rolnictwo. Uprawa roli rozwija się więc na terenie wewnętrznej delty Nigru co najmniej od I X w. п. е., a jeżeli nawet znana była wcześniej, to w tym. właśnie okresie dokonał się jej znaczny bardzo r o z w ó j . Rolnictwo nie wyparło oczywiście rybołówstwa. Przeciwnie, sądzić można, że spowo­ dowało raczej jego rozwój, wciągając ten typ gospodarki w relacje hand­ lowe. W czasie, gdy od północy zajmowali omawiane tereny Soninke, od południowego wschodu posuwali się k u północy rolnicy Bambara. Do X I I w. Bambara osiedlili się nad Nigrem, pozostając przy swych za­ jęciach rolnych . Tak więc w okresie od I X do X I I w. obserwujemy na terenie wewnętrznej delty Nigru ustalenie się osadnictwa rolniczego. 15 16 17 18 19 20 1 4 Ch. M o n t e i l , Monographie s. 151—152; D a g e t , La peche dans de Djénné, le Delta cercle Central..., et ville, Tulle s. 13—17. L i t e r a t u r a s z c z e g ó l n i e t r a d y c j ę o p o c z ą t k a c h miasta D ż e n n e , gdy z d o b y w c y M a r k a fundując dowód uzależnienia kralnych szych je w nowym miejscu w ofierze kobietę Bozo przez nowo p r z y b y ł y c h . (obrzędowych) najeźdźców zabili jest Bozo. W i d z i (Soninke), się w tym Samo pozostawienie spraw sa­ do z i e m i c z y w o d y p i e r w o t n y m o s a d n i k o m p r z e z częstą praktyką w stosunkach panujących w 1903, omawia później­ Afryce Z a ­ chodniej. 1 5 W o b e c ostatnio z a c h o d z ą c y c h z m i a n a r c h a i z m techniki Bozo mocniej tuje prace z p o c z ą t k u X X w.; M o n t e i l , Monographie obecne: D a g e t, La peche Central..., 1 6 " dans D a g e t , L a peche dans M а u n y, Tableau la Delta la Delta Central... géographique de Djénné, s. 13. s. 15, M o n t e i l , de l'ouest akcen­ s. 155—156, n i ż Africain op. cit., s. 151, 88. au Moyen Age, s. 510. 1 8 Patrz 1 8 B o z o do d z i ś n i e s ą p r a w i e n i g d y r o l n i k a m i . B y ć m o ż e s t o s o w a l i o n i s z e r z e j przed tradycja podbojem prawach zajęciem) uprawę sakralnych wiadomości o założeniu Dżenne do roli, ale brak ziemi. p o d a n a w p r z y p i s i e 14. n a to d o w o d ó w , Ż e zdobywcy o centrum ich p a ń s t w a — Ghana oraz fakt, że Marka, dzisiejsi Soninke Paques, op. cit., s. 45. IS — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 w potomkowie zachowanych rolnikami, (gdzie r o l n i c t w o b y ł o z a j m u j ą s i ę tradycyjnie u p r a w ą roli — M o n t e i l , я choćby byli XI-wiecznych op. cit., s. 151. świadczą podstawowym najeźdźców �226 MICHAŁ T Y M O W S K I Późniejsze inwazje na te ziemie, najazdy z Mali, Sonraj, najazd Maro­ kańczyków, nie łączyły się ze stałym i licznym osadnictwem zdobywców. Liczną nową grupę stanowili natomiast koczownicy Fulbe, hodowcy bydła. Prawdopodobnie wyspecjalizowani w rybołówstwie Bozo przeznaczali ryby z połowów nie tylko na spożycie własne, ale i na wymianę z r o l ­ nikami . Wprawdzie kalendarz zajęć rolnych w Sudanie Zachodnim pozwala także rolnikom na dokonywanie połowów (gdyż czas wolny od zajęć w polu przypada właśnie w okresie pomyślym dla rybołówstwa), ale brak odpowiednich umiejętności, narzędzi, jak również przekonanie o wyższości pracy rolnika nie pozwoliły ludom Bambara i Soninke rozvwinąć własnego r y b o ł ó w s t w a . Ryby dostarczane przez Bozo na rynek stają się towarem. Są to ryby suszone, produkt trwały, nadający się do handlu znakomicie i poświadczony źródłowo już w X I I w . Z pewnością liczebność plemion rolniczych, szczególnie Bambara, była większa niż B o z o i podaż ryb była zbyt mała wobec niewielkiej liczby rybaków. Kształtuje się więc nowa grupa społeczna — Somono. Badania etnograficz­ ne opisując dzisiejszych Somono nie wnikają w ich przeszłość. Brak więc danych dotyczących powstania tej grupy. Jedna rzecz wydaje się w ka­ żdym razie istotna. Powstanie grupy Somono związane było najpewniej z zapotrzebowaniem na ryby, którego nie było w stanie pokryć nieliczne plemię Bozo. Somono są bowiem grupą zawodową, nie etniczną. W litera­ turze nazywani są kastą, co częściowo tylko odpowiada charakterowi tej grupy. Ich język to język Bambara, ale etnicznie pochodzą od Bambara, Soninke, Sonraj, Bobo, Mossi, Fulbe i innych ludów. Mówią o t y m ich cechy fizyczne oraz tradycje przodków. Człowiek nie rodził się Somono, ale mógł się n i m stać, gdy zajął się rybołówstwem. W ten sposób powstała kasta rybaków, dziś już zamknięta, zbliżona też obecnie typem i trybem życia do Bozo. To podobieństwo potrafiło zmylić starszych badaczy, obecnie wiadomo jednak, że rybacy Bozo i rybacy Somono to grupy odrębne . Somono są dziś o wiele od Bozo liczniejsi. Są też bogatsi, bo 21 22 2 3 24 25 2 1 W w i e l k i e j r o d z i n i e B o z o do c z a s ó w o b e c n y c h z a c h o w a ł s i ę z w y c z a j p o l e ­ g a j ą c y n a o d d a w a n i u do d y s p o z y c j i n a c z e l n i k a w i e l k i e j r o d z i n y w s z y s t k i c h r y b z ł o w i o n y c h kolektywnie i indywidualnie. Naczelnik c a ł o ś ć p o ł o w ó w dzieli na c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p o ż y c i e oraz n a c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p r z e d a ż l u b w y m i a n ę . S y s t e m ten jest j u ż d z i ś w z a n i k u . D a g e t , La peche á Diafarabé..., s. 42. 2 2 oczerk A . B . L e t n i e w, Dieriewnia 1950—1959 gg), M o s k w a 1964, 2,1 p 2 4 r z e z idrisiego, s. Zapadnogo 28. Mali (socialno-ekonomiczeskij p a t r z p r z y p i s y 34 i 35. D z i ś B a m b a r a l i c z ą o k o ł o 800 000 l u d z i ( P a q u e s , op. cit., s. 6), a B o z o 15 000 ( D a g e t , La peche dans la Delta Central..., s. 14; M a í z y, op. cit., s. 102). и D a g e t , L o peche dans la Delta Central..., s. 16, 17. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 227 NIGRU 2& ich techniki połowu są bardziej rozwinięte niż u Bozo . Znajdujemy w tym jeszcze jeden dowód na to, że Somono są grupą młodszą, po­ wstałą w czasach, gdy popyt na ryby przerósł możliwości produkcyjne Bozo, a nad Nigrem było jeszcze dostatecznie wiele miejsc nieeksploatowanych . Trudno jest niestety ustalić dokładnie okres wykształcania się grupy Somono. Występują oni w źródłach X V I I w., odegrali pewną rolę przy powstaniu miasta Segu. Czasy powstania i ukształtowania się tej grupy muszą być jednak wcześniejsze, przypadają być może na okres ustalenia się osadnictwa rolniczego nad zachodnim odcinkiem łuku Nigru. Historia rozwoju rybołówstwa na t y m terenie przedstawia się w świe­ tle przeprowadzonych wyżej rozważań w następujący sposób. Było to zajęcie najwcześniejsze pierwotnych mieszkańców tego obszaru — Bozo. Podboje i kolonizacja rolnicza prowadzone od I X w. przez Soninke z północy i od X I I w. przez Bambara z południa nie odebrały znaczenia rybołówstwu. Przeciwnie, nastąpił jego rozwój wobec zagęszczenia się osadnictwa i możliwości nabywczych osiadłej nad Nigrem i Bani ludności rolniczej. Popyt na ryby przekroczył w pewnym, nieuchwytnym dziś dokładniej momencie możliwości produkcyjne nielicznych Bozo. Dało to początek rozwojowi rybackiej grupy Somono. Nieco inaczej wyglądała sytuacja rybołówstwa we wschodnim odcinku łuku Nigru. Warunki tamtejsze są mniej dla rybaków dogodne, a tereny zalewane przez wezbrane wody rzeki o wiele mniejsze. Niemniej jednak rybołówstwo należy także i tam do najstarszych zajęć ludności. Pierwsi mieszkańcy tych terenów, których potomkowie zwani są dziś Do, byli rybakami. Dzisiaj Do są władcami wody, posiadają też prawa sakralne związane z rzeką . Do są jednak nieliczni, nie oni też odgrywali w cza­ sach historycznych główną rolę w eksploatacji bogactw rzecznych. Rolę taką od V I I w. pełnili i do dziś pełnią rybacy Sorko. W literaturze historycznej poglądy te na temat najbardziej odległej historii ludu Sonraj, do k t ó r y c h należą obecnie Sorko, są podzielone. Literatura starsza w pracach M . Delafosse, Y. Urvoy, a także współczesne prace J. Rouch , wyrażają pogląd, według którego lud ten dzieli się od najdawniejszych czasów na spokrewnione ze sobą grupy: rybaków Sorko, myśliwych 21 2S 29 2 8 Patrz przypis 15. 2 7 Tarikh el-Fettach, par Mohamoud Kati et 1'un de ses petits fils, a r a b e , t r a d u c t i o n f r a n c a i s p a r O . H o u d a s , M . D e l a f o s s e , P a r i s 1964, s. 121 cytuję Tel-F). 2 8 2 9 J. R o u c h , Les Songhay, Paris 1954, s. te,xte (dalej 8. M . D e l a f o s s e , Les Noirs de VAfrique, Paris stoire des p o p u l a t i o n s d u Sudan Central, P a r i s 1936, s. 8, 9. 1922, s. 53; Y . U r v o y , s. 24, 26; R o u c h , op. Hicit, �228 MICHAŁ T Y M O W S K I Gabibi i rzemieślników Gohu. Samo pochodzenie ludu Sonraj jest nie­ jasne, w każdym razie przybyli oni w V I I w. naszej ery nad średni Niger, do Dendi i prowadzili stamtąd stałą ekspansję w górę rzeki, gdzie istniało już osadnictwo rybackie ludu Do. Najbardziej aktywni z Sonrajów rybacy Sorko przeważali nad resztą ludności. Ich przewaga obudziła opór Gabibi, którzy wezwawszy na pomoc nomadów pobili Sorko, zajęli ich stolicę Kukia (przypuszczalnie między Gao a Tillabery) zakładając tam dynastię Dia. Sorko, pod wodzą legendarnego Faran Maka Bote , ruszyli w górę rzeki, założyli w V I I I w. Gao, później nieco Bamba, dotarli wzdłuż Nigru aż do rejonu wielkich jezior, gdzie w X I I w. zatrzymali ich ekspansję rybacy Bozo. W t y m czasie, około roku 1000, władca z Kukia, Dia Kossoi, przyjął islam i przeniósł swą siedzibę do Gao, które rozwijało się najpomyślniej. Ukształtowało się wtedy jednolite państwo Sonraj. Literatura współczesna w pracach J. Boulnois i Boubou Hama oraz M . Małowista wyraża pogląd nieco odmienny. Jednolity lud Sonraj, w skład którego weszli rybacy Sorko i ludność osiadła, powstał około X I V w. W czasach wcześniejszych nie istniała jedność plemienna tych grup, a rybacy Sorko jako najbardziej prężni i silni wymuszali na reszcie ludności daniny, co doprowadziło do znanego nam faktu oporu i stworzenia państwowości z dynastią Dia na czele. 30 3 1 W każdym razie bardzo stare pochodzenie rybołówstwa jako zajęcia ludów mieszkających na wschodzie łuku Nigru nie ulega wątpliwości. Rybołówstwo było bowiem zajęciem Do, było też zajęciem Sorko. Ale dalszy rozwój sytuacji na wschodzie był inny niż w wewnętrznej delcie Nigru. Wpłynęło na to kilka czynników. Przede wszystkim Sorko b y l i ludem licznym, jak dowodzi tego prężność ich ekspansji oraz ich liczeb­ ność dzisiejsza . B y l i więc w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na ryby: własne i ludności osiadłej, t y m bardziej że warunki dla rozwoju rolnic­ twa, mniej pomyślne niż w delcie wewnętrznej, ograniczały rozmiary rozwoju osadnictwa rolniczego. Nie zaistniała więc potrzeba rozwoju grupy rybackiej zawodowej, nieetnicznej, jak to było np. z grupą Somono. Jedynie w rejonie jezior, na pograniczu osadnictwa Sorko i Bozo, powstała odpowiadająca Somono u Bambara grupa Korongoy . Jest to jednak grupa nieliczna, tak że na jej tereny przybywają Bozo i Somono. Powstanie grupy Korongoy można zresztą wiązać bardziej z sytuacją r y ­ bołówstwa w zachodniej niż we wschodniej części łuku Nigru. Natomiast 32 3S 3 0 Rouch, 3 1 J. B o u l n o i s , magie 3 2 de 3 8 Sonrai, Rouch, p o n a d 600 op. Paris op. cit., tysięcy Rouch, cit., op. s. 9. Boubou 1954, Hama, s. 28; s. 5—8, s. 22. de Gao. cit., Histoire, s. 358, coutumes i grup asymilowanych). et 359. podaje p r z e g l ą d literatury i cyfry s i ę g a j ą c e (wszystkich S o n r a j ó w cit., Empire M a ł o w i s t, op. obecnie �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 229 NIGRU cały wschodni odcinek łuku Nigru obsługują rybacy Sorko. Tamtejsza odmienność sytuacji rybołówstwa polega więc na t y m , że jest ono za­ jęciem licznego odłamu ludności. Jest to dziedzina grająca t y m powa­ żniejszą rolę w całości gospodarki, że jest to kraj uboższy niż na zachodzie. Wreszcie różnice środowiska naturalnego wpłynęły także na odmienność technik połowu, inne u Bozo i Somono, inne u Sorko. * Dane etnograficzne i historyczne o omawianych grupach nie wyczer­ pują oczywiście zagadnienia. Charakter pisanego materiału źródłowego, typowy dla wczesnego średniowiecza, wyklucza wprawdzie jakiekolwiek ustalenia liczbowe, ale pozwala sądzić, że rola rybołówstwa była poważna. W skąpym materiale są bowiem stosunkowo częste wzmianki o połowach ryb i ich spożyciu. Pierwsza wzmianka pochodzi jeszcze z połowy X I I w. Arabski geograf A l Idrisi w opisie Zachodniej A f r y k i podaje: „W Nilu żyją różne rodzaje ryb i dużych, i małych. Żywi się nimi duża część Sudańczyków. Łowią je, solą i zbierają na zapas. Ryba ta jest gruba i bardzo tłusta" . Wzmianka ta dotyczy Sudanu Zachodniego, gdzie N i l „płynie ze wschodu na zachód". Chodzi tu więc o znany średniowieczny i nowożytny błąd geografów arabskich i europejskich. Cytowany N i l Idrisiego to Senegal lub Niger. (Nie umiano ich bowiem odróżnić aż po wiek X V I I I , myląc w dodatku obie rzeki z rzekomą odnogą Nilu). D w u ­ krotnie jeszcze dodaje Idrisi pisząc o ludach Sudanu Zachodniego „głów­ ną część ich pożywienia stanowi ryba..." oraz o mieszkańcach Mali, więc wyraźnie już o Nigrze: „jedzą oni też ryby, które łowią" . Mamy więc już w X I I w. wyraźnie potwierdzony fakt znacznego udziału rybołówstwa rzecznego w wyżywieniu ludności interesujących nas terenów. Krótkie wzmianki o spożyciu ryb przekazali Ibn Batuta w X I V w. i Leon Afrykańczyk w wieku X V I . Najbardziej obfity materiał pisany przynosi jedna z dwóch kronik zachodniosudańskich — Tarich el-Fettasz, dzieło Mahmuda K a t i i jego nie znanego z imienia wnuka, spisane w X V I w., a przeredagowane i uzupełnione w X V I I . Wnuk Katiego wspominając w połowie X V I I w. wyidealizowane „stare, dobre czasy" stwierdza, że ,,Bóg mnożył ryby w jeziorach i odnogach rzeki, gdzie rybacy łapali je w takiej ilości, że nie sposób byłoby je M № 3 6 8 4 Sahary, 3 8 3 6 Arabskie Istoczniki X—XII wieków po t. 2, M o s k w a — L e n i n g r a d 1965, s. 284. Ibidem, s. 285. etnografii i istorii Afriki Voyages ďlbn Batoutah, ed. et t r a d . С . D e f r e m é r y , В . R . S a n g u i n e t t i , P a r i s 1858, s. 435 (dalej c y t u j ę Ibn Batuta); Jean Léone VAfricain, Description l'Afrique, t. 1—2, t r a d . A . E p a u l a r d , t. 2, P a r i s 1956, s. 470 ( d a l e j c y t u j ę Leon kańczyk). jużniee t. 4, de Afry­ �230 MICHAŁ T Y M O W S K I 37 zliczyć" . Ten obraz rybołówstwa umieszczony został obok innych zajęć — rolnictwa, hodowli i zbieractwa owoców w buszu. Wymienione więc zostały najważniejsze sposoby zdobywania żywności, wśród nich oczy­ wiście rybołówstwo. Wielu danych dostarczyć może analiza innych fragmentów Taricb el-Fettasz, odnoszących się do istnienia systemu powinności służebnych w Mali i Sonraj . Kronika wymienia dwie grupy służebne, których powinności związane były bezpośrednio z rzeką. Pierwszą z tych grup byli rybacy, nazwani w jednym ze spisów Zendż, w drugim zaś Sorko . Treść nazwy 'Zendż' stosowana szerzej jest bardzo trudna do interpretacji ze względu na pewne niekonsekwencje jej użycia w Taricb el-Fettasz. Wydaje się jednak, że w samych spisach grup służebnych nazwa 'Zendż' odpowiada nazwie 'Sorko'. Dowiadujemy się, że w końcu X V w., podczas reform Askii Mohammeda Wielkiego, rybacy Sorko stanowili już grupę służebną o niskiej pozycji społecznej. Co więcej kronika podaje, że Sorko, wraz z innymi grupami służebnymi, byli poprzednio własnością dynastii Szi (Sonni) . Tak więc pozycja społeczna Sorko uległa bardzo poważnej zmianie. Wiadomości przedsta­ wione poprzednio ukazywały tych rybaków jako najbardziej prężny w okresie V I I — X I I w. element we wschodniej części łuku Nigru. W X V w. są oni j u ż grupą zależną. Jakie wypadki zepchnęły ich w dół hierarchii społecznej — skazani jesteśmy jedynie na domysły. Być może dokonali tego właśni władcy, chcąc opanować prężną, więc nie­ bezpieczną grupę; być może to władcy Mali, podczas swego panowania w X I V w. nad Sonrajem, stworzyli tam z Sorko grupę s ł u ż e b n ą , a póź­ niejsza dynastia Szi (Sonni) przejęła tylko własność tej grupy. Odpo­ wiedzi pewnej udzielić nie sposób. W każdym razie, skoro jeszcze w X I I w. Sorko prowadzą ekspansję w rejonie wielkich jezior i walczą z Bozo, ich uzależnienie przypada najwcześniej na wieki X I I I lub X I V . 38 39 40 41 Jeżeli jednak materiał źródłowy nie pozwala na poznanie okoliczności upadku znaczenia rybaków Sorko, to przyczyny tego upadku można hipotetycznie wyjaśnić. Hipoteza ta dotyczy zresztą także sytuacji Bozo w zachodniej części łuku Nigru. Wydaje nam się, że sprawę należy wiązać z ogólną sytuacją gospodarczą terenów nadnigeryjskich. Rybo­ łówstwo było zajęciem pierwotnym. Później rozwinęło się osadnictwo rolnicze. Zrazu rzadkie, w miarę upływu wieków stale zagęszczające się. 3 7 T e i - F , s. 317. 3 8 T e l - F , s. 20—21, 107—111. 3 0 I s t n i e j ą d w i e l i s t y g r u p s ł u ż e b n y c h , obie w k r o n i c e Tarich została o m ó w i o n a blem kast w artykule R. K a r p i ń s k i e g o , w Z a c h o d n i m Sudanie, 4 0 T e l - F , s. 20, 106. 4 1 J . R o u c h , Contribution Organizacja el-Fettasz. służebna Sprawa a pro­ „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 2, s. 235—249. á l'histoire des Songhay, I F AN, Dakar 1953, s. 205. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU 231 Początkowo agresywni, szybko zmieniający dzięki rzece miejsce za­ mieszkania rybacy, przeważali nad ludnością rolniczą. Rozwój osadnictwa rolniczego przyniósł jednak zmianę sytuacji. Rybacy znaleźli się w mniej­ szości, a ich zajęcie — rybołówstwo — nie dawało tak solidnych, jak rolnictwo, podstaw gospodarczych władzy. Wreszcie sama rzeka, źródło ruchliwości i siły rybaków w okresie wczesnym, wobec rozwoju osad­ nictwa rolnego stała się przyczyną słabości Sorko i Bozo. Rozrzuceni wzdłuż Nigru na bardzo długim, kilkusetkilometrowym odcinku, ko­ czujący grupami wielkorodzinnymi tam, gdzie lepsze łowiska dawały możliwość większych połowów, rybacy nigdzie nie stanowili ludności zamieszkującej w sposób zwarty jakieś większe obszary. Ułatwiało to silniejszym gospodarczo i bardziej zwartym rolnikom przejęcie władzy nad terenami nigeryjskimi. Przytaczaliśmy już dane dotyczące I X - i X I I -wiecznego rozwoju rolniczego osadnictwa Soninke i Bambara w za­ chodniej części łuku N i g r u . Potwierdza to naszą hipotezę. Być może podobna sytuacja wystąpiła i w części wschodniej, a przekazy o walkach Sorko z Gabibi i Gohu w wiekach V I I i V I I I są właśnie pierwszym śladem tych bardzo poważnych zmian gospodarczych i politycznych, które uległy w czasach późniejszych nasileniu i sprowadziły w X I I I lub X I V w. rybaków Sorko do roli grupy służebnej. Od tego czasu Sorko dostarczali państwu ryb i łodzi wraz z załogą. Powinność w rybach została określona bardzo elastycznie, wynosiła ona od 1 do 10 wiązek ryby suszonej, zależnie od możliwości każdego rybaka i nie przekraczała nigdy 10 w i ą z e k . W przeciwieństwie do powinności innych grup służebnych, w wypadku Sorko kronikarz nie podał, czy rozmiary ich daniny w rybach zostały zmienione przez Askię Mohammeda w trakcie reform systemu służebnego. Nie wiemy więc, czy za dynastii Szi (Sonni) 42 43 4 2 4 3 Patrz wyżej. Tel-F, s. 110. P r z y t a c z a m y t e k s t ź r ó d ł a w c a ł o ś c i ze w z g l ę d u n a p o d s t a w o w e z n a c z e n i e u r y w k a d l a naszego t e m a t u : « C h a q u é Z e n d j i d e p u i s l e K a n t a j u s q u ' a u Sibiridougou, devait é g a l e m e n t une redevance qui était percue c h a q u é a n n é e au m o m e n t de l a b a i s s e des e a u x d u F l e u v e . E l l e consistait, p o u r c e u x q u i é t a i e n t e n m e s u r e de les f o u r n i r , e n 10 p a q u e t s de poisson s é c h é ; p o u r ceu,x q u i n e p o u v a i e n t en f o u r n i r q u e 9, elle é t a i t de 9; p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u e 7, elle é t a i t de 7, et a i n s i de s u i t e j u s q u ' á u n s e u l p a q u e t p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u ' u n , c h a c u n s'acquittant s e l o n ses m o y e n s , s a n s toutefois q u e l a r e d e v a n c e p ü t j a m a i s d é p a s s e r 10 p a q u e t s » . ( „ K a ż d y Z e n d ż od K a n t a do S i b i r i d u g u b y ł r ó w ­ n i e ż w i n i e n d a n i n ę , k t ó r a p o b i e r a n a b y ł a co r o k u w o k r e s i e n i s k i e g o s t a n u w ó d w R z e c e . S k ł a d a ł a s i ę ona d l a t y c h , k t ó r z y b y l i w s t a n i e t y l e d o s t a r c z y ć , z 10 w i ą ­ z e k r y b s u s z o n y c h , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć j e d y n i e 9, w y n o s i ł a 9, d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o 7, w y n o s i ł a 7 i t a k d a l e j a ż do j e d n e j w i ą z k i , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o j e d n ą , k a ż d y w y w i ą z y w a ć s i ę m u s i a ł zgod­ n i e ze s w o i m i m o ż l i w o ś c i a m i , z t y m ż e d a n i n a n i e m o g ł a n i g d y p r z e w y ż s z a ć 10 w i ą z e k " ) . �232 MICHAŁ T Y M O W S K I obowiązywał równie elastyczny sposób pobierania powinności, czy też nie. Ryby oddawano corocznie ,,w momencie niskich wód w Rzece" , czyli w czasie następującym bezpośrednio po okresie najpomyślniejszych połowów. Wskazuje to na dobre zorientowanie państwa w zagadnieniach r y b o ł ó w s t w a . Natomiast sposób oddawania daniny, od 1 do 10 wiązek ryb, świadczyć może o niewielkich rozmiarach nadwyżki uzyskiwanej przez poszczególnych rybaków w rejonach mniej dla rybołówstwa do­ godnych i o braku silnego nacisku ze strony aparatu państwowego w kierunku zwiększenia d a n i n y . W każdym razie wobec dużego obszaru państwa i stosunkowo dużej liczebności Sorko całość corocznie zbieranej daniny w rybach była znaczna. Ryby te przeznaczone były na różne potrzeby aparatu państwowego: z pewnością stanowiły część pożywienia dworów w Gao, Tendirmie, jak też — co szczególnie ważne — wojska . Druga z grup służebnych związanych z rzeką nazwana jest w kronice Tyindiketa. Nie jest to nazwa etniczna, gdyż, jak podaje kronikarz, słowo to „oznacza w ich w ł a s n y m języku ścinacze trawy" . Wiadomość ta naprowadza nas na pewien ślad, gdyż 'tyindiketa' jest słowem z języka mandingo . W dodatku grupa ta była służebna jeszcze w państwie M a l i . I wreszcie największe obszary o obfitej wegetacji trawy burgu (Echinochlea stagnina) leżą w wewnętrznej delcie Nigru i wokół jeziora Debo. Chodzi więc wyraźnie o obszar zachodni łuku Nigru i o jakąś część ludu Mandingo. Wydaje się, że Tyindiketa byli to po prostu Bozo. Język Bozo jest jednym z dialektów mandingo : mieszkają oni właśnie na terenie obfitej wegetacji burgu i są ludem najsilniej związanym z r z e k ą . W przekonaniu t y m utrwala nas dalsza historia grupy Ty­ indiketa. Powinności w ścinanej na paszę dla koni trawie burgu oddawali 44 45 46 41 48 49 б 0 51 52 4 4 Patrz przypis 43. 4 5 W p a ń s t w i e Sonraj istniał specjalny urzędnik hari-farma, p o w i e r z o n e b y ł y s p r a w y z w i ą z a n e z r z e k ą . Tel-F, s. 142, 165, 216. którego pieczy 4 6 B r a k tego n a c i s k u j e s t b a r d z o c i e k a w y . M a ł o w i s t, op. cit., s. 433, w i d z i w tym słusznie d o w ó d bogactwa p a ń s t w a c i ą g n ą c e g o zyski z handlu z e w n ę t r z n e g o . Nie w y k l u c z a to f a k t u s z c z u p ł o ś c i n a d w y ż k i u z y s k i w a n e j w n i e k t ó r y c h m n i e j b o ­ g a t y c h w r y b y o k r ę g a c h . W y d a j e s i ę , ż e oba z j a w i s k a u z u p e ł n i a ł y s i ę n a w z a j e m w s w y m w p ł y w i e na o p i s a n ą w y ż e j p o l i t y k ę p a ń s t w a . 4 7 stwa Nastawienie organizacji s ł u ż e b n e j na zaspokojenie m i l i t a r n y c h potrzeb a k c e n t u j e K a r p i ń s k i , op. cit., s. 247, 248. 48 Tel-F, b e r t y , Les 4 » Tel-F, 5 0 Tęl-F, s. 109. C h o d z i tu o t r a w ę burgu associations vegetales de la vallée s. 109, s. 109. nota 5 1 Malzy, op. 5 2 Kronika podaje Bozo. cit., pań­ (Echochlea stagnina). Patrz G . R o ­ moyenne du Niger, B e r n 1946, s. 165. 2. s. 100; P a q u e s , nazwę Tyindiketa, Les nie Bambara, s. 2. wymienia natomiast nigdy nazwy �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 233 NIGRU oni za czasów panowania Mali oraz w Sonraju, za dynastii Szi (Sonni). Askia Mohammed (w końcu X V w.) wprowadził zmianę. Utrzymana została powinność w burgu, ale od czasu reformy Tyindiketa mieli obok tego budować łodzie na potrzeby państwa, a młodzież używana była do służby na dworze władcy. Narzucono też tej grupie daninę w dzieciach . W reformach tych mamy pewne elementy potwierdzające hipotezę, że chodzi tu o Bozo. Obowiązek budowy łodzi mógł być narzucony tylko ludziom ściśle związanym z Nigrem. Budowa łodzi bowiem wymaga specjalnych umiejętności, ponadto do dzisiejszych czasów ma też pewien charakter sakralny — jest wyrazem kontaktu z duchem wody Faro. Kontakt ten dziś „posiadają" jedynie Bozo i oni tylko, nigdy zaś Somono, budują łodzie . Danina w dzieciach świadczy o bardzo niskim miejscu Tyindiketa w hierarchii społecznej, co odpowiada naszej wiedzy o Bozo. Wreszcie omawiany fragment kroniki dotyczy wyraźnie zachodniej części państwa Sonraj . Skoro uznamy, że grupa Tyindiketa składała się z Bozo, czyli z rybaków, powstaje pytanie dlaczego ich powinności służebne nie zostały wyznaczone w rybie, jak u Sorko. Wydaje się, że Mali nie narzuciło i m danin w rybach wobec i tak bardzo dużej obfitości 5S 54 55 5 3 Tel-F, s. 109. «Quant avons parlé, c'était la tribu langue, signifie « c o u p e u r jusqu'á l'époque des á la des quatrieme l'askia de feraient des imposa service des quelque endroit qu'il danina czasów Gdy przeszli w uważał, c e r t a i n n o m b r e de które to Mali-koi słowo do nałożył w epoki les chevaux. dernier maintint s o i g n e r les cheveaux. Mohammed adultes palefreniers prenait en jeunes garcons auxquels i l faisait en truvát depuis Gao cette Toutefois obligation, enjoignant aux garcons employes comme ich języku szi na nich nową oznacza polegała r ę c e A s k i i M o h a m m e d a , ten ż e n a d a w a l i s i ę j e d y n i e do hammed pour jusqu'au effet soigner Sibiridou- c z w a r t e g o z 24 p l e m i o n , o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y , b y ł o to p l e m i ę Tyidiketa, od l'herbe chavaupc. L ' a s k i a ses chevaux, en de bons q u ' á nouvelle un g o u » . ( „ C o do couper jeunes d a n s cette t r i b u zwanych á l ' a s k i a M o h a m m e d , ce une p i r o g u e s dont les usage p o u r le nous Malli-koi consistait mot dont d ' h e r b e » . L e u r p r e s t a t i o n , d e p u i s le t e m p s des chi, leurs tribus dans leur i l t r o u v a qu'ils n ' é t a i e n t Mohammed fabriquer vingt-quatre qui, L o r i s q 'ils p a s s é r e n t e n t r e m a i n s de c o u t u m e , car des gens a p p e l é s T y i n d i k e t a , d'un ścinaniu ostatni p o d t r z y m a ł opieki nad powinność na «scinacza końmi. nakazując Tym trawy ów które młodzi chłopcy zatrudnieni jako koniuchy u ż y w a l i b y do się końmi, w jakimkolwiek koni. Mo­ łodzie, obsługi koni. miejscu gdyż Askia wyrabiać M o h a m m e d b r a ł w r z e c z y w i s t o ś c i z tego p l e m i e n i a p e w n ą i l o ś ć m ł o d y c h opiekować Ich dla zwyczaj, niemniej dorosłym ludzi trawy». Askia chłopców, którym rozkazywał s i ę one od G a o do S i b i r i d u g u " ) . O s t a t n i e s ł o w a tego f r a g m e n t u p o t w i e r d z a j ą znajdowałyby naszą h i p o t e z ę , ż e T y i n d i k e t a b y l i B o z o . A u t o r n i e p i s z e b o w i e m tak, j a k z w y k l e : „depuis Kanta ale j u s q u ' a u S i b i r i d o u g o u " , co daje w y j ą t k o w o części 5 4 5 5 państwa Paques, Patrz „depuis Sonraj, op. przypis cit., 53. Gao a więc s. oznaczało — w całym jusqu'au Sibiridougou" — 96. na terenach Bozo. państwie co Sonraj, oznacza w po­ zachodniej �234 MICHAŁ T Y M O W S K I 5e ryb na terenie wewnętrznej delty Nigru i wielkich jezior . Dla potrzeb wojskowych ważniejsze okazało się zorganizowanie dostaw burgu dla koni, gdyż łatwiej zaopatrywać się drogą kupna w ryby niż w trawę, która miała tylko jedno przeznaczenie (pasza) i nie mogła w warunkach tamtej gospodarki stać się towarem. Podobnie w państwie Sonraj, gdzie Sorko dostarczali takiej ilości ryb, że nie istniała nawet potrzeba nacisku ze strony państwa w kierunku zwiększenia d a n i n y , bardziej opłacalne okazało się utrzymanie powinności w burgu, następnie zaś, wraz z bardzo znacznym w Sonraj rozwojem transportu nigeryjskiego , rozszerzenie świadczeń o daninę w łodziach. Tak więc analiza materiału, jaki przynosi opis grup służebnych związanych swymi powinnościami z Nigrem, prowadzi nas raz jeszcze do wniosku o dużej obfitości ryb dostarczanych przez rybaków. Ryby te spożywane były oczywiście przede wszystkim przez samych rybaków. Bardzo ważne wydaję się jednak prześledzenie drogi, którą pożywienie z ryb docierało do pozostałej ludności w basenie Nigru. 57 58 Widzieliśmy, że dystrybucja złowionych ryb znajdowała się czę­ ściowo w rękach państwa. P a ń s t w o ściągało od Sorko daninę, po czym rozdzielało ją zgodnie z własnymi potrzebami. Nie był to obrót handlowy, towarowy, ale zorganizowana przez państwo cyrkulacja i podział dóbr. Taki stan rzeczy charakterystyczny był zresztą i dla innych dziedzin gospodarki Sonraju . Był to oczywiście tylko jeden z kierunków dystrybucji. Drugim kierunkiem był handel. Podkreślaliśmy to omawia­ jąc rozwój rybołówstwa nigeryjskiego w świetle historii poszczególnych grup rybackich. Źródła pisane świadczą dowodnie o istnieniu na oma­ wianych terenach szeregu targów na towary miejscowe, a nie tylko wielkich targowisk handlu z e w n ę t r z n e g o . Odczuwamy wprawdzie poważny brak szerszego opisu tych małych targów, ale obecność na nich ryb jako towaru jest poświadczona źródłowo. Ibn Batuta pisze, że w Gao 59 60 5 8 Są to większych tereny najkorzystniejszego 5 7 P a t r z tekst 5 8 M . T y m o w s k i , Niger Zachodniego tenże, jusqu'á 6 9 Le Niger, vole T y m o w s к i, jest lepiej Tarikh es-Sadi, Dienné XVI jako w., siěcle, op. cit., dzięki i naj­ fertile et droga s. obfitej par peuplé; („Terytorium wodna w wielkich państwach Sudanu des grandes états du 346—365; Soudan Occidental „ A f r i č a n a B u l l e t i n " , W a r s z a w a , n r 6: 1967, s. 73—95. jednak, że w es-Soudan, de l a s e m a i n e » . odbywają biologicznego „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 3, s. 354, w 355, tym Mali była 358. Sytuacja wypadku ona Abderrahman trad. O. Houdas, Paris est środowiska 45. de communication du XVI-e puszczać można 6 0 i przypis do końca la fin znana dla r y b połowów. marches Dżenne s i ę t a m l i c z n e t a r g i " ) ; Ibn ben Abdallah nombreux jest ż y z n e Batuta, w państwie Sonraj źródłowej. Przy­ podobna. 1900 ( d a l e j c y t u j ę Tes-S), des ta dokumentacji s'y i ludne; ben Imram ben Amir s. 24: « L e T e r r i t o i r e de tiennent każdego t. 4, s. 392—394, 432. tous les dnia jours tygodnia �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 235 NIGRU jest duża „obfitość ryżu, mleka, kur i ryb". Tę ważną wiadomość uzupełniają wcześniejsze i cytowane już wyżej fragmenty tekstu Idrisiego, który pisze o rybach jako o pokarmie całej ludności. Znane nam też już są fragmenty z dzieła Leona Afrykańczyka, gdzie autor pisze o pożywieniu mieszkańców Kabara, składającym się z r y b . A ludność Kabary to nie tylko rybacy, ale kupcy, obsługa transportu wodnego i lądowego i rozmieszczone tam oddziały wojskowe . Wreszcie pośrednio o handlu rybami świadczą późniejsze teksty, XIX-wieezne opisy podróżników europejskich. Szczególnie dużo miejsca rybołówstwu i handlowi rybami poświęcił René Caillié . Dzisiejsze badania wielkiej rodziny Bozo potwierdzają te fakty. Wielka rodzina jest wspólnotą, a członkowie jej pracują pod kierunkiem naczelnika rodziny. Wszystkie ryby, czy to złowione indywidualnie, czy kolektywnie, powinny być oddane naczelnikowi. Z całości tej część zachowana zostaje na potrzeby wspólnoty — posiłki są robione i spożywane wspólnie. Reszta ryb jest sprzedawana lub zamieniana na przedmioty rodzinie niezbędne, opłatę danin (dziś podatków), czynienie zwyczajowo przyjętych darów (co jest przecież p r y m i t y w n ą formą handlu) . Jeden tylko fragment kroniki Tarich. el-Fettasz pozornie przeczy powszechności spożycia ryb. Jest to historia starego Sorko zamieszkałego na pustkowiu, w miejscu, które Amar Komdiago, brat Askii Mohammeda Wielkiego, obrał na budowę swej stolicy, Tendirmy. Sorko przyjął dostojnych gości serdecznie, udzie­ lił im gościny, lecz pożywienie składające się wyłącznie ze świeżych ryb rychło wygnało przywykłych do bardziej rozmaitego zestawu potraw Amara i towarzyszy . Z podanej wiadomości wynika, że Sorko ten nie sprzedawał swoich ryb, nie wymieniał ich na zboże czy mięso. Był on jednak człowiekiem niewolnym, zbiegiem z Tembo, wyspy i miejscowości powyżej Gao , sądzimy stąd, że wiadomości tej uogólnić nie można. Zbie6 1 62 ез 64 e5 66 6 1 e 2 6 3 P a t r z t e k s t oraz p r z y p i s y T e l - F , s. 231. R. C a i l l i é , Centrale pedant Journal les 6 4 D a g e t, La 6 5 Tel-F, s. 34—36. d'un voyage peche 123: d Diafarabé, «Cependant en gens et q u i étaient dawał mu trwającego dura rassasiés» do á Jenné dans t. 2, s. 233, ayant offert hótes vécurent Tissiman, po de jest w á goście odżywiali się rybą lui Amar p o i s s o n , a u point q u ' i l s ofiarowaniu do zaniku. Amar, firent chez lui gościny Amarowi, j e d z e n i a ś w i e ż e r y b y i podczas p o b y t u u niego A m a r a 9 dni, l'Afrique 235—239. l'hospitalité et, p e n d a n t le s é j o u r que n e u f j o u r s , ses („Jednakże et t. 1—3, ... s. 42—43. D z i ś s y s t e m ten Tissiman, s e r v a i t á m a r g e r du poisson f r a i s , et ses á Temboctou o n n é e s 1824—1828, P a r i s 1830, tego s t o p n i a , ż e aż po­ i jego l u d z i im się prze­ jadła"). M Tel-F, s. 122. C i e k a w e , ż e w m a t e r i a l e ź r ó d ł o w y m d o t y c z ą c y m P o l s k i w c z e s n o ­ średniowiecznej znajdujemy opis b a r d z o podobny. Ebbo morzaninie, k t ó r y wraz z żoną ż y w i ł się tylko rybami podał świeżymi wiadomość o i suszonymi, Po­ nie �236 MICHAŁ T Y M O W S K I gły żył w odosobnieniu, bez kontaktów z innymi ludźmi, co kronikarz podkreśla niejednokrotnie, również opisaną historią z rybami. Mamy więc prawo przyjąć, że jest to przykład odosobniony i że dystrybucja ryb szła w dwu kierunkach — dokonywała się bądź na drodze handlu, bądź organizowana była ona przez państwo. J e d n ą lub drugą drogą ryby dostawały się do jadłospisu ludności nierybackiej. Zagadnienie dystrybucji ryb nasuwa jeszcze jeden problem. Połowy odbywały się przez cały rok, ale w pewnych okresach roku następowało ich znaczne nasilenie, ze względu na wyjątkowo dogodne warunki naturalne (podczas wylewu rzeki i podczas opadania w ó d ) . Prawdo­ podobnie w t y m właśnie okresie, kiedy produkcja była największa, na rynek dostawało się najwięcej ryb. Wiemy już także, że państwo po­ bierało daninę właśnie bezpośrednio po opadnięciu wód w rzece . Tak więc ryby spożywane były przez ogół ludności w pewnych okresach częściej, w pewnych zaś w mniejszej ilości. Istniało jednocześnie silne dążenie do wyrównania tych dysproporcji. Tylko część złowionych ryb była spożywana w stanie świeżym, szczególnie dotyczy to samych r y ­ b a k ó w . Natomiast na skutek bardzo szybkiego psucia się ryby w k l i ­ macie gorącym, przeznaczona na rynek i daniny ryba musiała przybrać postać produktu bardziej trwałego. Pierwszą o t y m informację zawiera XII-wieczny tekst Idrisiego, który pisał o soleniu ryby . Wydaje się, że jest to błąd autora, który nie znał sprawy bezpośrednio. Nie może to dotyczyć terenów nadnigeryjskich, gdzie sól była towarem zbyt cennym, mimo stałego i znacznego jej dowozu, by używać jej na szerszą skalę do konserwacji ryb czy mięsa. Natomiast sam przekaz Idrisiego, że ryby były konserwowane, jest niewątpliwie słuszny i prawdziwy. Późniejszy tekst kroniki Tarich el-Fettasz niejednokrotnie wspomina o suszeniu ryb . Był to rzeczywiście sposób najczęściej stosowany i do dziś pozostaje on najkorzystniejszą formą przechowywania ryb. Uzyskany w ten sposób produkt odpowiada około V wagi świeżej r y b y . Innym sposobem, który znany nam jest już tylko z dzisiejszych czasów, ale który odnosić możemy do przeszłości, jest wyrób oliwy. Oliwę wyrabia się z ryb Alestes leuciscus poprzez gotowanie, a następnie klarowanie płynu. 6 7 6 8 69 70 71 7 2 3 j a d a ł c h l e b a . G o d z i ł s i ę t y l k o s p r z e d a ć c z ę ś ć r y b z a s ó l . ( E b b o , l i b . 3, c a p . 4 M P H , t. 2, s. 54). W y p a d e k t e n u z n a ł H . Ł o w m i a ń s k i za z u p e ł n i e w y j ą t k o w y , g d y ż „ r y ­ b a c y s z c z e c i ń s c y l u b g d a ń s c y m i e l i pod d o s t a t k i e m c h l e b a , a r y b y ł o w i l i p r z e d e w s z y s t k i m n a s p r z e d a ż " . Początki Polski, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 341. C z a s w y l e w u r z e k i i s p a d k u p o z i o m u w ó d — p a t r z p r z y p i s 8. 8 7 6 8 Patrz przypis 43. 6 9 Patrz przypis 65. 7 0 Arabskie Istoczniki..., T e l - F , s. 110. 7 1 7 2 t. 2 s. 284. D a g e t, R a p p o r t . . . , s. 51; L e t n i e w , op. cit., s. 29. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 237 NIGRU Tubylcy uzyskują w ten sposób oliwę w ilości stanowiącej około 27% wagi ryb świeżych . Oliwa ta jest wysoko ceniona. W świetle źródeł oraz danych etnograficznych suszenie ryb wydaje się być jednak najwa­ żniejsze. * 73 O wadze rybołówstwa w całości gospodarki świadczy także bardzo duże zróżnicowanie metod połowu ryb. Metody te przebadane i opisane zostały przez współczesnych e t n o g r a f ó w . Natomiast wiadomości po­ chodzące ze źródeł pisanych są bardzo skąpe. Technika, którą stosują rybacy, zależna jest od typu środowiska oraz od pory roku. W okresie wylewu rzeki oraz w okresie spadku wód, gdy dokonują się masowe, boczne migracje ryb, połowom służy cały szereg tam, budowanych z plecionek. Tamy te zamykają wędrującym rybom drogę, skierowują je do pułapek, w których są wyłapywane. Jest to sposób stosowany szczególnie powszechnie w wewnętrznej delcie Nigru przez Bozo. W ma­ łych zbiornikach wodnych, gdy woda szybko opada, ryby wyłapuje się nawet rękami. Dla połowu w wodzie głębokiej istnieje cały szereg sieci, więcierzy, saków, podrywek najróżniejszych typów. Stosowany jest także połów na l i n k i z przynętą. Do połowu wielkich ryb używa się harpuna , a w głębokich miejscach rzeki w poszukiwaniu ryby stosuje się nurkowanie ze specjalną podrywką, która pozwala wyciągnąć na powierzchnię unieruchomioną sztukę . Każdą z tych technik stosuje się w innych warunkach. Tamy w okresie zmian poziomu wód; sieci, więcierze, gdy wody są spokojne oraz w korycie rzeki; harpuny przy połowach w nocy lub w wąskich przesmykach, do których skierowuje rybę specjalnie przez rybaka ułożona gęsta roślinność wodna; nurkowa­ nie, szczególnie w okresie niskiego stanu wód, w samym korycie rzeki. Różnorodność środowiska narzuca istnienie różnic regionalnych. Na­ tomiast tradycje i zwyczaje ograniczają stosowanie niektórych technik. Tak więc tamy budują na zachodzie łuku Nigru tylko Bozo, Somono zaś używają s i e c i . Ze względu na wyjątkowo korzystne dla rybołówstwa 74 75 76 77 7 3 D a g e t, Les 7 4 Obok przedstawione tame au poissons..., cytowanych s. 144, 145; t e n ż e , wielokrotnie powyżej La peche á Diafarabé..., prac Daget J. z o s t a ł y t e ż w p r a c a c h J . R o u c h , „Banghawi", harpon par les pecheurs Sorko du Moyen Niger, chasse „Bulletin F r a n c a i s de 1'Afrique Noire", t. 10: 1948, s. 361—377; M a l z y , op. 7 5 s. 77. metody połowu á 1'hippopo- de 1'Institut cit. H a r p u n e m p o s ł u g u j ą s i ę s z c z e g ó l n i e S o r k o . J e s t to s p r z ę t r y b a c k i i myśliw­ s k i w z m i a n k o w a n y w ź r ó d ł a c h k i l k a k r o t n i e , r a z n a w e t o p i s a n y d o k ł a d n i e {Ibn tuta, t. 4, s. 427). H a r p u n e m p o s ł u g i w a ł s i ę w w a l c e życiel dynastii Z a , Z a - A l - A y a m a n 7 6 Daget, Les 7 7 Daget, La poissons..., peche (Tes-S, opis p o ł o w u á Diafarabé..., s. z potworem legendarny 8). Lates s. 88. nilotius, s. 359. Ba­ zało­ �238 MICHAŁ TYMOWSKI warunki w wewnętrznej delcie Nigru i w strefie wielkich jezior, sto­ sowane są tam niemal wszystkie techniki połowu. Natomiast na północy i na wschodzie, wśród Sorko, szczególne znaczenie ma połów przy użyciu harpuna. Narzędzie to służy także do polowania na hipopotamy . Niektóre z wymienionych tú technik pozwalają na połów indywidualny. Ale większość: prace przy budowie tam, przesmyków, k t ó r y m i chce się Skierować ryby do pułapek, okrążanie ławic ryb ciągnących w górę rzeki (Atestes leuciscus), jak również połów przy użyciu tych technik, wymaga udziału dużej ilości ludzi. Było tak i w przeszłości. Posiadamy bowiem bardzo ciekawą wzmiankę źródłową w kronice Tarich el-Fettasz, która dowodnie świadczy o zespołowości połowów. Oto Zendż, zwani Issa-Faram (dziś Faram to gałąź Sorko), Zbierali się nad Nigrem, aby wspólnie łowić ryby zwane „do" . Zespołowość połowów miała poważny wpływ na stosunki społeczne wśród ludów rybackich, zwłaszcza na utrwalenie systemu wielkorodzinnego . Stałą tendencją jest także jak najlepsze dostosowanie się techniki do typu środowiska naturalnego i do pory roku. W tym kierunku szedł rozwój metod, organizacji, narzędzi połowu; był to proces bardzo ważny, na pewno długotrwały, ale jego przebieg nie jest uchwytny źródłowo dla bardziej odległej przeszłości. Rybołówstwo jest zajęciem, które ma ogromny w p ł y w na tryb życia ludzi, którzy nim się zajmują. Dzisiejsi badacze podkreślają półkoczowniczy tryb życia r y b a k ó w . Wielka ruchliwość tych ludzi daje się zauważyć i w odległej przeszłości. Dotyczy to szczególnie Sorko, których historię znamy lepiej. Ich ekspansja w wiekach V I I — X I I to właśnie ciągła wędrówka wzdłuż rzeki, w poszukiwaniu dogodnych łowisk i terenów do polowań na hipopotama. Jak koczownicy lądowi, tak i ci nomadzi wodni b y l i wtedy ludem bardzo prężnym, wojowniczym — co tłumaczy ich sukcesy w uzależnianiu pozostałej ludności. Również i Bozo musieli być ludem wojowniczym, skoro zatrzymali oni ekspansję Sorko . 78 79 80 81 82 7 8 P o l o w a n i e t a k i e o p i s a ł w X I V w . Ibn sporządził J . R o u c h , „Banghawi"... Batuta, t. 4, s. 427; Opis etnograficzny 7 9 Tel-F, s. 218, 219: „ . . . l e s I s s a - F a r a m se r é u n i s s a i e n t en e n d r o i t s i t u é s u r le F l e u v e et n o m m é S a n t i e r k o i , p o u r p é c h e r les poissons dits «do»". („... I s s a F a r a m z b i e r a l i s i ę w m i e j s c u p o ł o ż o n y m n a d R z e k ą , n a z y w a n y m S a n t i e r k o i , dla p o ł o w u r y b z w a n y c h » d o « " ) . F a r a m to o b e c n a n a z w a j e d n e g o z k l a n ó w S o r k o . 8 0 8 1 D a get, La peche á Diafarabé..., s. 41—45; R o u c h , J. R o u c h , L e s Sorkawa, pécheurs t. 20: 1950, s. 5—21; R o u c h , L e s Songhay, Central... s. 15. 8 2 itinerants du s. 21; D a g e t , Les Songhay, Moyen Niger, La peche dans s. 35, 36. „Africa", la Delta B a r d z o w i e l e w tej d z i e d z i n i e w y j a ś n i ć m o ż e o p i s a n a p r z e z S . F . N a d e l ' a X I X - w i e c z n a ekspansja r y b a k ó w K e d e . Chodzi o odcinek N i g r u l e ż ą c y na p o ł u d n i e od strefy n a s z y c h z a i n t e r e s o w a ń , w d z i s i e j s z e j N i g e r i i . P e w n e c e c h y tej e k s p a n s j i , �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W Ł U K U 239 NIGRU Obok połowów ryb, rybacy byli także łowcami zwierzyny wodnej. Szczególnie Sorko wyspecjalizowali się w łowach na hipopotamy . 8 3 W świetle zebranych materiałów uważamy za uzasadniony nasz wstępny pogląd o istotnej roli rybołówstwa w całości produkcji terenów nadnigeryjskich. Było to zajęcie bardzo specjalne, wymagające wielu umiejętności i dlatego skupione w rękach k i l k u grup: Bozo, Somono i S o r k o . Rybołówstwo łączyli oni z łowami na zwierzynę wodną. Zajęcia te wpływały bardzo silnie na półkoczowniczy tryb życia tych ludów, techniki zaś i organizacja połowów umacniały ich więzy wielkorodzinne. Rybacy byli ludnością szczególnie prężną i wojowniczą we wczesnym okresie dziejów, później ich status społeczny uległ zmianie; znaleźli się na dole społeczeństwa, stanowiąc grupy służebne: Tyindiketa w państwie Mali oraz Tyindiketa i Zendż w państwie Sonraj. Uzależnienie grup rybackich nastąpiło w okresie, gdy bardziej zwarte osadnictwo rolnicze zapewniło rolnikom przewagę nad Bozo i Sorko. Sytuacja taka zaistniała — jak się wydaje — Wcześniej w zachodniej części łuku Nigru, gdzie powstały pierwsze duże organizmy państwowe, których podstawą rozwoju było właśnie rolnictwo . Dlatego uzależnienie Bozo przypada na I X — X I I w., natomiast Sorko później, bo na X I I I lub X I V w. Państwowość zachodniosudańska uzależniła więc rybaków, stwo­ rzyła z nich grupy służebne. A l e w jej interesie leżał oczywiście rozwój produkcji rybackiej, której część, w formie danin, dostawała się do dyspozycji władców. Dlatego pogorszenie się sytuacji społecznej grup rybackich nie odebrało znaczenia samemu ich zajęciu — rybołówstwu. Przeciwnie, połowy ryb były znaczne, dzięki czemu nie były one prze­ znaczone jedynie na spożycie własne rybaków W formie towaru na rynku lub w formie daniny przeznaczonej dla państwa ryby (szczególnie w postaci suszonej) były przekazywane pozostałej ludności. W świetle źródeł spożycie ryb było powszechne. Ryby zajmujące w jadłospisie średniowiecznym pokaźne miejsce były ważnym dostarczycielem protein. Do dzisiejszych czasów tereny nadnigeryjskie są jedną z nielicznych części A f r y k i , gdzie istnieje pełne pokrycie potrzeb człowieka na białko. Jak podają francuscy autorzy 84 85 typu zająć, typu p a ń s t w o w o ś c i K e d e m o g ą b y ć z powodzeniem zestawione p o r ó w ­ n a w c z o z w c z e ś n i e j s z ą e k s p a n s j ą S o r k o . S. F . N a d e 1, Un Etat riverain du Nord Nigeria: les Kede, [w:] M . F o r t e s , E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , Systemes politiques africains, P a r i s 1964, s. 141—168. 8 3 8 4 P a t r z p r z y p i s 78. Rybołówstwo wśród rolników i margines ich a k t y w n o ś c i gospodarczej. M a ł o w i s t, op. cit., s. 59—61. 8 5 koczowników stanowi jedynie niewielki �240 MICHAŁ T Y M O W S K I raportu dotyczącego obecnego wyżywienia ludności tych terenów: „na­ turalna baza pożywienia — produkty zbożowe, jest tu uzupełniana przez produkty hodowli i rybołówstwa, bogate w białka o dużej wartości" . Jest to sytuacja wyjątkowa, gdyż cechą charakterystyczną pożywienia społeczeństw niedożywionych jest nie tylko brak żywności, ale o wiele bardziej jednostronność diety. Przeważnie składa się ona z produktów r o l ­ niczych, dostarczających węglowodanów, zawiera zaś zbyt mało białka, szczególnie zwierzęcego. W dorzeczu Nigru istnieje sytuacja odmienna. Dotyczy to także okresu średniowiecza. Obfitość pożywienia i jego różnorodność to bardzo ważne fakty, na które zwracali uwagę już pisarze średniowieczni interesujący się Sudanem Zachodnim . W tej obfitości i różnorodności duży był także udział dostarczających białka zwierzęcego produktów rybołówstwa. Rybołówstwo dostarczało więc pożywienia szczególnie cennego. Było ono jednym z ważnych elementów gospodarki, która w basenie średniego biegu Nigru rozwijała się lepiej niż na obszarach od rzeki odległych, dając większą i bardziej różnorodną produkcję. B6 87 Mali i Sonraj potrafiły wykorzystać umiejętność uzależnionych grup rybackich i w innym kierunku. W państwach tych nastąpiło znaczne oży­ wienie handlu, szczególnie handlu międzyregionalnego i zewnętrznego. Wymagało to dobrej organizacji taniego transportu, co umożliwiała rzeka. Ważne okazały się tu umiejętności posiadane przez rybaków: umiejętność budowy łodzi, żeglugi, znajomość rzeki. Zostało to w pełni wykorzystane przez zachodniosudańskie państwa nadnigeryjskie dla roz­ winięcia rzecznego transportu. Tak więc w Mali i Sonraj, Bozo i Sorko to już nie tylko rybacy, ale i przewoźnicy rzeczni. Ich funkcje uległy więc rozszerzeniu, a umiejętności zostały wykorzystane wszechstronniej. Michał Tymowski L A P E C H E A L'ÉPOQUE D U M O Y E N A G E DANS L A BOUCLE DU NIGER Resume La les péche territoires constitue dans g r o u p e s de p o p u l a t i o n : boucle du Niger et une des l a boucle les les Bozo Sorko 8 6 principales occupations du Niger. et l e s dans sa Somono partie L'Alimentation des populations rurales du Niger, J u i n 1961, R e p u b l i q u e du M a l i . 1956—1958, s. 10. 8 7 absar Ibn ji Batuta, mamalik dans pratiquée la partie oriéntale. Les Omari Ibn ed. G a u d e f r o y - D e m o m b y n e s , Fadl Paris habitant par occidentale Bozo du Delta vij du Niger Mission socio-économique t. 4, s. 387, 392, 394, 432; Al el amsar, de l a p o p u l a t i o n A u j o u r d ' h u i e l l e est et et les de du trois de la Sorko l'Ojjice Soudan Allah, Masalik 1927, s. 61—63. el �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 241 NIGRU sont des groupes e t h n i q u e s , a l o r s que les S o m o n o f o r m e n t u n groupe p r o f e s s i o n n e l . L ' a r t i c l e a p o u r but d ' é t u d i e r 1'hlstolre de ces groupes a i n s i q u e le r o l e é c o n o m i q u e de l a p e c h e et son i n f l u e n c e s u r d'autres d o m a i n e s de l a v i e . L e s s o u r c e s é c r i t e s offrent des m a t é r i a u x u t i l e s m a i s p e u n o m b r e u x c'est p o u r q u o i l ' a u t e u r n o n s e u l e m e n t a n a l y s e les d e s c r i p t i o n s de g é o g r a p h e s et de v o y a g e u r s á r a b e s ( I d r i s i , I b n B a t t o u t a h , L é o n l ' A f r i c a i n ) a i n s i que le t e x t e de l a c h r o n i q u e l o c a l e Tarikh el-Fettach, m a i s e x p l o i t e a u s s i , c o m m e s o u r c e h i s t o r i q u e , le m a t e r i e l r a s s e m b l é p a r l ' e t h n o g r a p h i e , l'ichtyologie et l a g é o g r a p h i e . A p r e s a v o i r d é c r i t les c o n d i t i o n s é c o l o g i q u e s r é g l a n t l a d i f f u s i o n d'environ 150 especes de poissons d u N i g e r et a p r e s a v o i r p r e s e n t é d i f f é r e n t s t y p e s d u m i l i e u n a t u r e l (la r i v i e r e et ses a f f l u e n t s , les g r a n d s l a c s , les m a r i g o t s et les p l a i n e s d'inondation), l ' a u t e u r c a r a c t é r i s e les d i f f e r e n c e s r e g i o n a l e s et s a i s o n n i é r e s des c o n d i t i o n s de peche dans l a b o u c l e d u N i g e r . L e s d o n n é e s e t h n o g r a p h i q u e s , soit les r e c h e r c h e s s u r l a t r a d i t i o n ó r a l e et l a s a c r i f i c a t u r e e x i s t a n t a c t u e l l e m e n t a i n s i q u e s u r l a m a i t r i s e de l ' e a u , i n d i q u e n t q u e les p e c h e u r s B o z o sont l e s p l u s a n c i e n s h a b i t a n t s de l a p a r t i e o c c i d e n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r . D e m i m e , les t r a d i t i o n s d u p e u p l e S o n g h a y i n d i q u e n t que les p e c h e u r s S o r k o (une b r a n c h e des S o n g h a y ) sont u n g r o u p e de p o p u l a t i o n q u i d e p u i s le V I I s i e c l e de n.e. h a b i t a i t l ' E s t de l a b o u c l e d u N i g e r . L a p e c h e é t a i t done l a p l u s a n c i e n n e b r a n c h e de l ' é c o n o m i e s u r l e s t e r r i t o i r e s l o n g e a n t le N i g e r . E n t r e le V I I et l e X H e s i e c l e les p e c h e u r s f o r m a i e n t u n groupe de p o p u l a t i o n le p l u s v i t a l , tres a c t i f et a y a n t u n e s u p e r i o r i t ě m i l i t a i r e et p o l i ­ tique. P a r t i c u l i ě r e m e n t n o t a b l e é t a i t l e r o l e des S o r k o dans l a f o r m a t i o n de l ' É t a t S o n g h a y . L e s B o z o , q u o i q u e m o i n s n o m b r e u x , é t a i e n t , e u x a u s s i , u n groupe b e l l i queux puisqu'ils a r r é t é r e n t au X I I s i e c l e l ' e x p a n s i o n des S o r k o e n a m o n t d u fleuve. е е е La chronique Tarikh е et c o m p l é t é e a u X V I I , et d u g r o u p e les groupes el-Fettach, écrite au XVI е siecle, rédigée nous i n f o r m e d u c a r a c t e r e s e r v i l e d u groupe Tyindiketa. Parmi Sorko-Zendji et les 12 groupes Tyindiketa serviles (identifies cites par dans l'auteur á nouveau Sorko-Zendji la chronique, avec les Bozo d ' a u j o u r d ' h u i ) é t a i e n t c h a r g e s de p r e s t a t i o n s d é c o u l a n t de l ' e x p l o i t a t i o n de l a r i v i e ­ re: i l s d e v a i e n t f o u r n i r d u p o i s s o n s é c h é , c o n s t r u i r é des b a r q u e s et couper l ' h e r b e a q u a t i q u e bourgou (Echinochlea stagnina) q u i s e r v a i t de f o u r r a g e p o u r les c h e v a u x . C e q u i f r a p p e c'est q u e d e p u i s l e debut d u X I I I е s i e c l e les p e c h e u r s se sont d a n s u n e s i t u a t i o n s o c i á l e i n f é r i e u r e á c e l l e qu'ils a v a i e n t e n t r e l e V I I е trouvés et l e XII е s i e c l e et q u i é t a i t p l u s i m p o r t a n t e . L ' a u t e u r a v a n c e l ' h y p o t h é s e q u e l a s u b o r d i n a t i o n des groupes de p e c h e u r s eut l i e u d a n s l a p é r i o d e q u a n d l e d é v e l o p p e m e n t bitat donna a u x agriculteurs une rique qu'économique Niger l'expansion IX е et superioritě militaire. Dans colonisatrice des е s.) et B a m b a r a (du s u d a u X I I P a r e i l l e m e n t , le d é v e l o p p e m e n t la sur les partie agriculteurs pecheurs occidentale Soninke (du de l ' h a - aussi bien de nord la á du partir du s.) eut p o u r s u i t e u n e s u b o r d i n a t i o n des Bozo. de l ' h a b i t a t a g r i c o l e d a n s l a p a r t i e o r i é n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r f u t l a c a u s e de l a s u b o r d i n a t i o n des S o r k o v e r s l e X I I I situation sociále des numé- boucle pecheurs empira considérablement, mais la е peche d e m e u r a u n e b r a n c h e i m p o r t a n t e de p r o d u c t i o n . L ' a c c r o i s s e m e n t d u n o m b r e c u l t e u r s fit a u g m e n t e r l a d e m a n d e d u poisson. C e t t e d e m a n d e d é p a s s a les l i t é s de p r o d u c t i o n des B o z o p e u n o m b r e u x . C e l a e n g e n d r a á l'ouest le ment du groupe professionnel des Somono. les S o r k o ont s u s a t i s f a i r e l a d e m a n d e boucle. P o u r cette r a i s o n a u c u n s'est f o r m é á l'est. 16 — Etnografía Polska, t. X I I I , z. 1 Etant d u poisson nouveau groupe plus développe­ les Bozo, de l a pecheurs que d'agripossibi- dans l a p a r t i e o r i é n t a l e de nombreux s. L a meme professionals ne �242 MICHAŁ T Y M O W S K I L ' a u t e u r e x p o s e les t e c h n i q u e s de l a p e c h e e n a t t r i b u a n t l e u r d i v e r s i t é a u x d i f f é r e n t e s c a r a c t e r e s d u m i l i e u n a t u r e l . L a m a n i e r e de f a i r e l a p e c h e n o n p a s i n d i v i d u e l l e m e n t m a i s en groupes ( t r a v a u x d'ensemble á l a c o n s t r u c t i o n de b a r ­ r a g e s et de p i é g e s p ó u r les poissons, p o u r s u i t e et e n c e r c l e m e n t des b a n c s de poissons Alestes leuciscus) eut u n e i n f l u e n c e d e c i s i v e s u r l ' é t a b l i e s e m e n t du s y s t é m e de g r a n d e s f a m i l i e s . C e s t a u s s i l e t y p e des o c c u p a t i o n s q u i d é t e r m i n a i t l e c a r a c t ě r e de l e u r v i e á d e m i n ó m a d e . L e c o m m e r c e e n t r e p é c h e u r s et a g r i c u l t e u r s n ' é t a i t q u ' u n e des f o r m e s de l a d i s t r i b u t i o n d u p o i s s o n . L ' É t a t q u i p e r c e v a i t des p r e s t a t i o n s e n poisson d e s t i n é e s a u r a v i t a i l l e m e n t de l ' a r m é e et des a u t o r i t é s j o u a i t u n g r a n d r o l e . D e cette f a c ó n l e poisBon, l e p l u s s o u v e n t s é c h é , f i g u r a i t d a n s le m e n u de l a p o p u l a t i o n n e s'occupant p a s de l a peche. L a c o n s o m m a t i o n d u poisson, t r e s g e n é r a l e et b i e n a t t e s t é e p a r les s o u r c e s , est u n fait i m p o r t a n t p u i s q u e cette n o u r r i t u r e f o u r n i s s a i t les p r o t é i n e s q u i d ' h a b i t u d e font d é f a u t d a n s l ' a l i m e n t a t i o n des a n c i e n n e s s o c i é t é s a g r i c o l e s . L a d i v e r s i t é et l ' a b o n d a n c e de l a n o u r r i t u r e c o n t e n a n t l ' a l b u m i n e a n i m a l e é t a i t p l u s g r a n d e s u r les t e r r i t o i r e s a v o i s i n a n t l e f l e u v e et c o n s t i t u a i t u n e base s o l i d e ď u n d é v e l o p p e m e n t d é m o g r a p h i q u e et é c o n o m i q u e p l u s r a p i d e s u r ces t e r r i t o i r e s . C e s t d a n s t e l l e s c o n d i t i o n s p r é c i s é m e n t q u e se d é v e l o p p é r e n t d a n s ' l a b o u c l e d u N i g e r les o r g a n i s m e s é t a t i q u e s M a l i et S o n g h a y . C e s É t a t s ont s u e x p l o i t e r les h a b i l i t e s des groupes d e p e n d a n t s d e p é c h e u r s . N o n s e u l e m e n t l ' É t a t p e r c e v a i t l e s p r e s t a t i o n s e n poisson, m a i s i l f a i s a i t t r a v a i l l e r les S o r k o et les B o z o á l a c o n s t r u c t i o n de b a r q u e s , a u t r a n s p o r t f l u v i a l et á l ' a p p r o v i s i o n n e m e n t e n f o u r r a g e de l a c a v a l e r i e des s o u v e r a i n s . Traduit par Teresa Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb60c4cd75e2213f775c0052769f1d5.pdf 599b87c0041623f6981cf76cbe676332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1138 Title A name given to the resource Środki i mechanizm przekazu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA ŚRODKI I MECHANIZM PRZEKAZU TANECZNEGO * 1. E L E M E N T Y I F O R M A R U C H U T A N E C Z N E G O Punktem wyjścia prezentowanych tu rozważań są — klasyczne już w dziedzinie badań tańca —- ustalenia labanowskiej kinetografii . Opra­ cowanie graficznej metody zapisu ruchu tanecznego, która umożliwia pełną jego rejestrację z uwzględnieniem trzech wymiarów przestrzen­ nych i wymiaru czasowego, wymagało rozpoznania cech wszelkich r u ­ chów ludzkich — nie tylko tanecznych — oraz ustalenia, jakie są ich sta­ łe elementy składowe. Stwierdzono, że o formie ruchu decydują trzy czynniki: 1) źródłem ruchu jest ludzkie ciało, jest on więc determinowany jego budową i moż­ liwościami motorycznymi; 2) ruch odbywa się w przestrzeni, wobec cze­ go określonemu jak wyżej aparatowi emisyjnemu właściwe są wszelkie cechy punktu (ów) zmieniającego swe położenie w przestrzeni, przy czym źródło emisji jest jej przemieszczającym się punktem kardynalnym; 3) ruch trwa w czasie, należy zatem mówić o nim jako o procesie, w ka­ tegoriach ciągłości i nieciągłości czasowej, wyznaczających jego granice i warunkujących wewnętrzną konstrukcję. Na podstawie tych danych ustalono pięć płaszczyzn analizy ruchu. Są to: 1) rodzaje ruchu ze względu na zaangażowanie całego ciała (tak zwa­ ne p r z e m i e s z c z e n i a , to jest kroki, skoki, obroty ze zmianą miej­ sca itp.) lub poszczególnych jego części określane jako g e s t y , rąk, nóg, dłoni, stóp itp.); 1 * Prezentowany tekst stanowi ogniwo pośrednie między przedstawionymi daw­ niej rozważaniami natury ogólnej na temat tańca jako formy przekazu treści k u l ­ turowych, a rozważaniami szczegółowymi poświęconymi kulturowym kwalifikacjom e l e m e n t ó w znaczących tańca oraz aspektem komunikowania tanecznego. Ustalenia na temat kinetografii, z jakich korzystałam, zawarte są w pracach: R. L a b a n, Choreographie, Jena 1926; R. L a n g e , Podręcznik kinetografii K r a ­ k ó w 1975; t e n ż e , The Nature of Dance, London 9175; A . K u n s t , Dictionary of Kinetography, Esover-Plymuth 1979, t. 1-2. 1 �64 JOLANTA KOWALSKA 2) kierunki ruchu w płaszczyznach horyzontalnej, wertykalnej i po­ średnich, których schematyczny zestaw obrazuje dwudziestościan forem­ ny; 3) czas trwania ruchu; 4) przebieg ruchu, to jest continuum ruchów poszczególnych w pla­ nach czasowym i przestrzennym, składających się na pewną, dającą się wyodrębnić całość; 5) effort, czyli dynamika ruchu, określana przez relację ilości ruchów szczegółowych wykonywanych w jednostce czasu do ich przestrzennego przebiegu. Ilustracją tego nieco suchego wyliczenia niech będzie analiza składo­ wych ruchu wykonywanych przez tancerza podczas trwania jednego tak­ tu walca . W płaszczyźnie pierwszej będą to kroki, pozycja korpusu, uło­ żenie (statyczne) lub ruchy (dynamiczne) rąk, sposób trzymania głowy — czyli przemieszczenia, gesty i postawa. W drugiej: poszczególne kroki składające się na kierunek, w którym przemieszcza się tańczący, oraz to­ warzyszące temu ruchy r ą k (towarzyszące — dodajmy •— na zasadzie kontrapunktu bądź związku harmonijnego). W trzeciej: czas trwania każ­ dego kroku i obrotu oraz ruchów rąk wypełniających w sumie czas trwa­ nia jednego taktu. W płaszczyźnie czwartej będzie to kolejność następstwa kroków i obrotów: krok — pół obrotu — krok, dające w powtórzeniach efekt wirowania, oraz tak zwany p o z i o m r u c h u warunkowany po­ łożeniem punktu ciężkości całego ciała: przejście w obrocie do pierwsze­ go n i s k i e g o kroku na ugiętej w kolanie nodze, do w y s o k i e g o na palcach w zakończeniu taktu, by z początkiem kolejnego taktu ponownie zejść do poziomu niskiego, rezultatem czego jest falista linia przebiegu ruchu w płaszczyźnie metrykalnej. Wreszcie w piątej z wyróżnionych płaszczyzn analizy stwierdzamy łagodny, a zarazem ciągły charakter przejścia z poziomu na poziom i przemieszczeń, czyli płynność ruchu, oraz małe nasycenie ilością kroków i gestów omawianej jednostki czasu trwa­ nia ciągu ruchowego. Już tak krótka analiza ruchu tanecznego dowodzi, że każdy z jego elementów tak długo, jak występuje samoistnie, nie jest niczym innym niż tylko poszczególnym krokiem, gestem, postawą. Jakkolwiek na pod­ stawie zakodowanej kulturowo świadomości ich taneczności zostaną za­ kwalifikowane jako taneczne, to jednak dopiero r o d z a j łączących je r e l a c j i p r z e s t r z e n n y c h i czasowych oraz sposób 2 3 2 Sięgam tu po przykład popularnego tańca towarzyskiego odbiegający od ty­ powo „etnograficznych", które stanowią egzemplifikację dalszych rozważań, roku­ jący jednak, że znany jest stosunkowo szerokiemu gronu Czytelników, także pod w ę g l ę d e m wykonawczym. Podobnie, dla uzyskania możliwie największej jasności w y k ł a d u analiza ruchu ograniczona tu jest tylko do ruchów jednego wykonawcy. ' Na tej podstawie kwalifikujemy wszelkie plastyczne wyobrażenia tańca, siłą rzeczy cząstkowe w stosunku do całości. �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 65 u p o r z ą d k o w a n i a d e c y d u j ą o t y m , że s t a j ą s i ę ele­ m e n t a m i r u c h u t a n e c z n e g o . Należy t u zauważyć, że na przy­ kład w czwartej płaszczyźnie, gdzie elementy ruchu rozpatrywane są ze względu na wzajemne uzależnienia, analiza ciągłości ruchu w obrębie jednego taktu okazała się niewystarczająca.Konieczne było odwołanie się do relacji zachodzącej pomiędzy krokami kończącym i rozpoczynającym następujące po sobie takty, ponieważ jednostka ruchu nie ogranicza się w t y m wypadku do jednego taktu. Jej obraz staje się czytelny dopiero w poszerzonym kontekście. Elementami składającymi się na ruch taneczny są więc poszczególne jednostki ruchu s k o r e l o w a n e ze swymi w y ­ miarami czasowym i przestrzennym oraz z innymi współtowarzyszącymi i m jednostkami ruchu, w kontekście całości przebiegu ruchu tanecznego. Znaczy to zaś, że ustrukturyzowanie tańca znajduje odbicie, a przy t y m i potwierdzenie, w samym sposobie organizacji tworzywa tego fenome­ nu; w sp o s o b i e o r g a n i z a c j i r u c h u w r u c h t a n e c z n y . Przyjrzyjmy się teraz opisanym faktom pod nieco innym kątem. Stwierdziliśmy, że obok poszczególnych elementów ruchu, których pełny zestaw (to znaczy wszelkie ruchy, na jakie pozwalają możliwości motoryczne ludzkiego ciała) stanowi zbiór potencjalnych morfemów ruchu tanecznego, występuje także czynnik decydujący o ich przejściu ze zbioru elementów potencjalnych do roli elementów składowych tego ruchu. Jest nim rytm, czyli zasada, wedle której przebiega proces organizowania r u ­ chów poszczególnych w koherentne ciągi ruchowe o cesze taneczności . i 4 Nie istnieją takie formy tańca, w których nie występuje czynnik rytmiczny. Jest to pierwszy (poza tworzywem, czyli ruchem) jego atrybut, choć nie decyduje on o wyróżnieniu tańca spośród innych rytmicznych zachowań (por. uwagi poświęcone tej kwestii zawarte w: J . K o w a l s k a , Taniec jako forma przekazu treści kultu­ rowych. Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 177-179). Znacząca jest natomiast jakość charakterystyki rytmicznej różnej dla „zwykłego", choć upo­ rządkowanego rytmicznie ruchu i ruchu tanecznego. Pomocne w jej określeniu są analogie związków, jakie łączą ruch i ruch taneczny, m o w ę potoczną i m o w ę nar­ racyjną, m o w ę potoczną i śpiew. Zwraca w nich uwagę fakt, że o charakterystyce wypowiedzi słownej (dźwiękowej) czy ruchowej decyduje jakość rytmu. Na ten te­ mat porównaj: R. S t o p a , Hotentoci, „Lud", t. 37: 1949, s. 50-146; J . P e n t i k a i n e n, On the Study of Rhythm of Storytelling, „Finnish Folkloristics", no 1, Studia Fennica, t. 17: 1974, Helsinki, s. 132-147. Wartości rytmiczne poezji i prozy poetyckiej decydują o ich autonomii wśród innych gatunków twórczości i wypowiedzi s ł o w n e j . W literaturze Grecji i Rzymu różne porządki rytmiczne decydują o wyodrębnianiu poszczególnych gatunków po­ etyckich; zarazem (dotyczy to Grecji) także różnych porządków tanecznych chorei. P o r ó w n a j : E . Z w o 1 s к i, Choreia Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa 1978. Trafną interpretację różnic pomiędzy krokiem (ruchem) tanecznym i nietanecznym przedstawia Moszyński. „Granica pomiędzy korowodami tanecznymi i nietanecznymi jest przy takich zabawach bardzo płynna [omawiane są korowody i za­ bawy, w których naśladowane są ruchy zwierząt — przyp. J.K.]. Tylko wtedy, jeżeli uczestnicy tej rozrywki tworzący koło stoją bez ruchu w miejscu przypatrując si-ą 5 — Etnografia Polska 29/2 �66 JOLANTA KOWALSKA W omówionym wyżej przykładzie była to rytmika zamknięta w powta­ rzalnym w każdym takcie trzyćwierciowym kanonie rytmu, co jest sy­ tuacją dość prostą, mamy bowiem do czynienia z monorytmiką ruchu. Istnieją również rodzaje ruchu tanecznego, które porządkowane są polirytmicznie. Na przykład, w .niektórych formach klasycznego tańca Indii ruchy nóg i ruch całego korpusu kształtowane są zgodnie z różnymi porządkami rytmicznymi. W tańcach z terenu Europy jest to zjawisko rzadkie ze względu na właściwą i m statyczność korpusu i monolityczne potraktowanie emitora ruchu, jakim jest ciało. Widoczne jest ono szcze­ gólnie w balecie akademickim, gdzie sztywność korpusu należy do w y ­ mogów podstawowych. Polirytmia pojawia się natomiast w tańcach eu­ ropejskich w postaci przesunięć rytmu, w jakim poruszają się tańczący w stosunku do rytmu akompaniamentu muzycznego. Wzajemny stosu­ nek tych dwóch porządków rytmicznych wykazuje pewne charakterys­ tyczne rozchwianie: rozmijanie się i schodzenie w czasie trwania tańca posiadające stałą, logiczną regularność . 5 W kreacji ruchu tanecznego istotną rolę odgrywa także z a s a d a s e l e k t y w n o ś c i . Ruch taneczny jest bowiem wyborem pomiędzy pewnymi, potencjalnie istniejącymi możliwościami. Wybierane są takie a nie inne (nie wszystkie) elementy ruchu i pewną (-e) reguła łączenia ich w ciąg ruchowy. Na tej właśnie zasadzie powstaje f o r m a r u c h u t a n e c z n e g o . Jest ona konkretyzacją i uszczegółowieniem czerpią­ cym z zasobu możliwości istniejących jako zbiór uniwersalny. Selekcja dokonywana jest po raz pierwszy na etapie wyodrębniania ruchu ta­ necznego z kategorii wszelkich możliwości motorycznych ciała ludzkiego (ruchy o określonej jakości rytmicznej); po raz drugi, gdy dokonywany jest wybór konkretnej zasady porządkowania ruchu i określonych jego elementów składających się na szczególną formę ruchu tanecznego. nietanecznej grze «zajaca» czy «wróbla», z drugiej strony, kiedy się poruszają (lub kiedy aktor się porusza) t a n e c z n y m i kroki pod akompaniament pieśni nie w a ­ hamy się z podaniem definicji, zaliczając pierwszy wypadek do gier, a drugi do t a ń ­ ców" (podkreślenie autora cytowanego tekstu). K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1939, t. 2, cz. 2, s. 385. Zjawiskom tego rodzaju w y s t ę p u j ą c y m w tańcach z terenu Jugosławii szcze­ gólną u w a g ę poświęciły siostry Ljubica i Dánica J a n k o v i č w pracach: Niekie karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Étnografskog Muzeja u Beogradu", R. 1953, s. 278-282; Folk Dances, Belgrad 1937, t. 2. Obecność ich w tańcu huculskim o nazwie „arkan" odnotowała Z. K w a ś n i c o w a (Zbiór pląsów, Warszawa 19371938, t. 1-2); dla terenu rdzennie polskiego (Kujawy) na obecność tego zjawiska w kujawiaku zwrócił uwagę R. L a n g e (Tańce kujawskie, „Literatura Ludowa", R. 7: 1963, nr 4, s. 13-20). Porównaj także uwagi na temat tzw. tempo rubato w muzyce tanecznej zawar­ te w pracach: Ł. K a m i e ń s k i , Zum Tempo rubato, „Archiv für Musikwissenschaft", R. 1: 1918-1919, z. 1, s. 108-126; J . M. S o b i e s с у, Tempo rubato u Cho­ pina i w polskiej muzyce ludowej, „Muzyka", R. 5: 1960, nr 3(18), s. 30-41. 6 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U 67 T A N E C Z N E G O 2. E L E M E N T Y I F O R M A R U C H U T A N E C Z N E G O A T A N I E C Skoro określone zostały cechy materialnego budulca tańca, ruchu emitowanego przez ciało tancerza, rozważyć należy, w jaki sposób ruch taneczny staje się tańcem. W t y m celu posłużę się przykładem pewnych ciągów ruchu, które w podobnej postaci stanowią materię dwóch par działań niejednorodnych: tańca i pracy oraz tańca i zachowań niektórych gatunków zwierząt przenoszonych do tańca ludzi. Moszyński wspomina o dwóch tańcach z terenu Serbii, które w swej warstwie ruchowej zawierają cytaty ruchów właściwych pracy . Pierw­ szy z nich znany był pod nazwą „tańca kosiarzy". W trakcie jego w y ­ konywania mężczyźni naśladowali ruchy koszenia i ostrzenia kos, a ko­ biety ruchy grabienia. Drugi z tańców wykonywany był w kole z towa­ rzyszeniem pieśni opisującej czynności wykonywane przy bieleniu płótna, o następującym tekście: 6 Dziewczyna płótno bieli oto tak! oto tak! Ze studni w o d ę wyciąga oto tak! oto tak! Z koryta wodę wylewa oto tak! oto tak! itd. Wykonawcy tańca każdorazowo, gdy rozlegały się słowa: „oto tak! oto tak!" rozłączali się i wykonywali ruchy symbolizujące czynności, o których była mowa w poszczególnych zwrotkach. Dość rozpowszechniony w latach trzydziestych naszego stulecia po­ gląd, jakoby genezę tańca wiązać należało z pracą, wynikał •— obok innych powodów — z konstatacji obecności tego rodzaju cytatów rucho­ wych w tańcach korowodowych, zaliczanych do najbardziej archaicznych form tańca. Na korzyść tego przypuszczenia przemawiał również fakt, iż niektóre prace wykonywane grupowo, szczególnie związane z uprawą roli, robiły na obserwatorze wrażenie tańca. Wymieniano t u jako przy­ kład najbardziej wyrazisty zespół ruchów wykonywanych przez japoń­ skie i koreańskie kobiety podczas sadzenia ryżu. Ponieważ pracowano zbiorowo, przy akompaniamencie pieśni, która narzucała swoją rytmikę, a wszystkie ruchy pracujących kobiet były powtórzeniem ruchów przo­ downicy — ich harmonijność i rytmiczne uporządkowanie mogły istotnie kojarzyć się z tańcem . 7 Podobnym dowodem miało być występowanie tańców przedstawia­ jących w udramatyzowanej formie prace — w szerokim rozumieniu ' M o s z y ń s k i , op. cit., t. 2, cz. 2, s. 385. Opisy tego rodzaju zachowań porównaj: R. U c h i d a , The musical character of rice planting song, [w:] The Proceedings of VIII International Congress of An­ thropological and Ethnological Sciences. Tokyo 1968, vol. 12, s. 340-342; t e j ż e : Rice-Planting Music of Chindo (Korea) and the Chugoku Region (JapanX [w:] The Per­ forming Arts, Haga 1979, s. 109-118. Do popularności krytykowanego tu poglądu przyczynia się praca K . Büchera, w której dowodzi się generatywności ruchów pra­ cy w stosunku do wszelkich innych działań i zachowań ruchowych, na podstawie podobieństw rytmiki, K . B ü c h e r , Arbeit und Rhythmus, Lipsk 1902. 7 �68 JOLANT/ tego terminu — bo poczynając od tańca wyobrażającego przebieg polo­ wania, przez wspomniane korowody zawierające cytaty ruchów pracy, po tańce przedstawiające zajęcia rzemieślników. Jakkolwiek już C. Sachs właśnie w latach 30-tych dowodził, że ruch taneczny „nie wynika z pod­ niet pracy" , teza o genetycznym związku tańca z pracą nadal ma swych zwolenników. Przykładem poglądy zawarte w pracach Korolevej i Stolara . W omawianej kwestii należy zwrócić uwagę na dwa czynniki. Prze­ de wszystkim cytaty ruchowe wprowadzane do tańca nie są faktycznie cytatami a stylizacją. Po wtóre wchodząc w skład ciągu ruchów tanecz­ nych tracą swą instrumentalność. W „tańcu kosiarzy" wspominanym przez Moszyńskiego narzędzia pracy zastępowane są rekwizytami. W dru­ gim tańcu nie pojawiają się wcale. Tu cała praca wyobrażana jest w symbolice ruchu i gestu. Podobnie dzieje się na przykład w lubelskim „czółenku" czy śląskim „tkaczu" . Różnicę pomiędzy ruchami pracy a identycznymi ruchami włączonymi do tańca oddaje opozycja: ruch instrumentalny — ruch nieinstrumentalny o z n a c z a j ą c y ruch i n ­ strumentalny. Zależność ta w prezentowanych wyżej poglądach była pomijana. W efekcie zaś jednolitość formalna zachowań decydowała o charakterze przypisywanego i m związku. Wprowadzanie do tańca pewnych zespołów zachowań ruchowych właściwych niektórym gatunkom zwierząt stwarza sytuację nieco bar­ dziej skomplikowaną w porównaniu z przedstawioną w odniesieniu do ruchów pracy. Mamy t u bowiem do czynienia z włączeniem do tanecz­ nego ruchu ludzi ruchu nieludzkiego, a więc warunkowanego przez inne możliwości motoryczne emitora ruchu oraz odmienną charakterystykę czasowo-przestrzenną. Sam fakt przejęcia takich zachowań wiąże się z ko­ niecznością p r z e k ł a d u i pewnej stylizacji. Mówi się na przykład, że w znanym z terenu Bawarii auerhahntanzu tancerz wykonuje ruchy takie, jak tokujący głuszec. 8 9 1 0 u „Chłopak tańczy skocznymi, zalotnymi ruchami poza dziewczyną lub — w braku miejsca — obok niej, kląskając językiem, posykując, bijąc w dłonie i dłońmi o po­ deszwy obuwia wyczyniając skoki lub nawet w y w i j a j ą c kozła; wreszcie rzuca się ku dziewczynie z szeroko rozpostartymi lub nisko opuszczonymi rękoma, lub też klasnąwszy co siły obu dłońmi o ziemię skacze k u niej w y g i ę t y m łukiem" . 12 8 G . S a c h s , World History of the Dance, New York 1965, s. 6. E . А. К о г о 1 е v a, Rannyje -formy tanca, Kiszyniev 1977, s. 9-33; A. D. O. Stolar, O genezise izobrazitelnoj dejatelnosti i jejo roli v stanovleniu soznanija, [w:] Rannyje formy iskusstva, Moskva 1972. A. B r y k , S. L e s z c z y ń s k i , Pieśni i tańce lubelskie, Lublin 1970. , J . D r o z d , Wiązanka tańców śląskich, Wisła—Cieszyn 1937. " M o s z y ń s k i , op. cit, t. 2, cz. 2, s. 385. 8 1 0 1 1 �69 ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O Podobnie tarantysta wykonujący taniec małego pajączka imituje spo­ sób poruszania się pająka , a tancerz z plemienia Kwakiutlów — ruchy niedźwiedzia, którego uosabia w tańcu . Ruchy tańczących ludzi nie są nawet w t y m wypadku cytatami ruchów zwierzęcych. Są to ruchy zwie­ rzęcia w i n t e r p r e t a c j i człowieka. J u ż więc na t y m poziomie ma­ my do czynienia ze znakowością: ruchu oznaczającego inny ruch; ruchu człowieka oznaczającego ruch zwierzęcia. Zarazem stylizacja ruchów zwierzęcych wkomponowana w ciąg zachowań ruchowych człowieka staje się symbolem zwierzęcia lub pewnych przypisywanych mu cech. Inaczej mówiąc, r u c h s t a j e s i ę m a s k ą , którą przywdziewa tańczący. I t y m razem, jak w wypadku podobieństw między pracą i tańcem, nastę­ puje zmiana cech tworzywa ruchowego. 13 14 W sytuacji, gdy jakikolwiek nietaneczny zespół zachowań ruchowych staje się składnikiem ruchu tanecznego zasada porządkowania i zasada łączenia jego elementów w ciągu ulegają zmianie. W pracy charakter ruchów i ich porządek determinowany jest przez rodzaj zadania. W r u ­ chu tanecznym, k t ó r y zawiera elementy pracy, celem jest wyobrażenie jej ruchem lub symbolizacja pewnych pojęć abstrakcyjnych wiązanych z pracą. Analogicznie rzecz się ma z zespołami zachowań zwierzęcych. Wyko­ nywane przez zwierzę są właściwym mu sposobem korzystania z możli­ wości motorycznych własnego organizmu. Wprowadzone do tańca w y ­ konywanego przez ludzi nie są jedynie prostym naśladownictwem •— nabierają znaczenia. Przy t y m , co należy podkreślić, oba rodzaje za­ chowań ruchowych — z chwilą, gdy stają się składnikami ruchu tanecz­ nego — podlegają porządkowaniu zgodnie z jego r y t m i k ą . Zatem w wypadku adaptacji do ruchu tanecznego zachowań nietanecznych mamy do czynienia z nadawaniem i m znaczenia modyfikującego ich cha­ rakter. Ruch taneczny może stać się reprezentantem pojęć abstrakcyjnych i przedmiotów istniejących realnie także na innej zasadzie. Ma to miejsce wówczas, gdy jakikolwiek' z jego elementów bądź całe ich zespoły w y ­ pełniane są treścią na podstawie pewnej konwencji, która w przeciwień­ stwie do opisanej wyżej jest niezależna od cech tworzywa ruchowego. Doskonałym jej przykładem jest alfabet gestów rąk i ich kombinacji używany w klasycznych tańcach Indii, a wywodzący się z sanskryckiego 15 l ł E . d e M a r t i n o , Ziemia zgryzoty, Warszawa 1971, s. 82. R. B e n e d i c t , Wzory kultury, Warszawa 1966, s. 260. Tracą w ł a ś c i w ą sobie rytmikę na rzecz rytmiki tańca. Z drugiej strony może być ona wykorzystana jako w ą t e k rytmiki tanecznej, jednak i w tym wypadku mamy do czynienia ze stylizacją a nie imitacją. 1 4 1 5 �70 JOLANTA KOWALSKA 5 traktatu poświęconego formom dramatycznym, pt. Natya Sastra} . Każ­ demu z gestów dłoni i ich wzajemnym układom odpowiadają określo­ ne —• różniące się nieco w zależności ód szkoły tańca — znaczenia. Przy tym, podobnie jak w wypadku słowa, tu gestowi właściwa jest pewna znaczeniowa wariantywność. Na przykład gestowi określanemu patoka, któremu odpowiada wzniesienie otwartej dłoni w pozycji pionowej k u górze, używanemu jako symbol rozpoczęcia tańca, przypisywane są takie pojęcia jak: chmury, las, rzeczy (przedmioty), łono, potęga, pokój, rzeka, niebo, waleczność, światło księżyca, światło słoneczne, siła, cisza, morze, przysięga, miecz wejście (w sensie czynności). Kształtują one znaczenie przekazu tanecznego w zależności od kontekstu innych ruchów, z któ­ r y m i gest patoka współwystępuje. Inny przykład tego z;awiska zarejestrowała amerykańska badaczka J. Goodale w tańcach plemienia T i w i (wyspy Melleville'a) stwierdzając w nich istnienie kroków którym przypisywane są pewne konkretne zna­ czenia, na przykład: krokodyl, ptaki, samolot, indyk, łódź, deszcz, pszczo­ ły, bohaterowie mitów itd. Krok taki należy do swego twórcy i jeżeli pieśń towarzysząca tańcowi mówi o którymś z tych pojęć czy przedmio­ tów właściciel — to jest twórca kroku lub jego sukcesor — wchodzi do koła tańczących i ilustruje swym tańcem treść pieśni. Zachodzi tu zdu­ blowanie kodów, przy pomocy których wyrażana jest pewna treść; w tańcu — w t y m wypadku — przypisywana elementowi ruchu. Istnieje wszakże i inna możliwość. Z terenu Polski znane są tańce „na len", „na konopie", wykonanie których w czasie Zapustów miało zapewnić urodzaj obydwu roślin. Ist­ niały dwie wersje tych tańców. W pierwszej akcentowano jeden z ele­ mentów ruchu (skok), który symbolizował wysokość i pomyślny wzrost rośliny. W drugiej posługiwano się jednym z tańców należących do re­ pertuaru tanecznego danego regionu, wykonywanym w intencji wywo­ łania udanych plonów. Pojęcia „obfity", „pomyślny urodzaj" kojarzone były więc z wysokością skoków — co wskazuje, iż proces kojarzenia wsparty był na analogii cech: wysoki skok równa się wysoka słoma lnia­ na (długie włókno) — albo z samym f a k t e m w y k o n a n i a t a ń c a . 1 7 " Bharata M u n i , Natya Sastra, vol. 1-2, bmw. Informacje na temat za­ wartości podaję za: B. E n a k s h i , The Dance in India, Bombay 1970. Szczegółowe omówienie języka gestów zawarte jest na stronach 82-144, znaczeń przypisywanych poszczególnym ruchom i mimice na stronach 144-159. J . G o o d a l e , The Tiwi Dance for the Dead, „Expedition", vol. 2: 1959/60, no 1, s. 3-13. Opisywana sytuacja ma niejako charakter laboratoryjny. Konwencja znaku, zgodnie z podaną przez autorkę informacją, jest uświadamiana przez jego użytkowników. Obserwator (w tym wypadku badacz) nie znający konwencji ma ułatwiony odbiór treści i rozpoznanie sytuacji jako przedstawiającej, dzięki r ó w n o ­ ległemu funkcjonowaniu znaków zawartych w ruchu tanecznym i systemu znaków języka naturalnego. 1 7 �71 ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O W drugiej z wymienionych wersji taniec — niezależnie od tego, z ja­ kich elementów formalnych jest zbudowany — symbolizuje urodzaj, a zarazem jest działaniem magicznym mającym go zapewnić. Rola ele­ mentu znaczącego może być więc powierzona ruchowi tanecznemu jako takiemu. Inaczej mówiąc, sama obecność tańca zawierać może znaczenie z uwagi na okoliczności, w jakich się pojawia, oraz ze względu na k u l ­ turową charakterystykę ruchu, a szczególnie ruchu tanecznego (por. da­ lej, rozdz. 3). Zaprezentowane tu ustalenia prowadzą do wniosku, że taniec zawsze wypełniony jest treścią. W literaturze choreologicznej znany jest jednak termin „czysty taniec" na określenie takiego, który — jak się zakłada — nie zawiera żadnych znaczeń. Jest beztreściowy, stanowi wyłącznie este­ tyczną formę ruchu. Rozwiązanie problemu leży w sposobie pojmowania właściwości komunikacyjnych tańca i ustaleniu, co w istocie rozumie się przez „czysty taniec". W kulturze Indii, zgodnie z kodeksem Natya Sastra, określa się go ierminem Nrtta lub Nritta i rozumie przezeń ruch pozbawiony jakiego­ kolwiek specjalnego znaczenia czy ładunku emocjonalnego, używany do prezentacji walorów i subtelności techniki wykonawczej . Interpretuje się go także jako ruch o pewnych szczególnych kwalifikacjach rytmicz­ nych, którego piękno polegać ma na harmonijnym oddaniu zasady po­ rządku rytmicznego, zapewniający swemu wykonawcy, a także widzowi, przeżycie radości uczestnictwa w ruchu . Zgodnie z przedstawioną kon­ wencją „taniec czysty" nie jest więc beztreściowy, lecz skoncentrowany na unaocznieniu — a zarazem realizacji poprzez ruch — tej szczególnej kategorii kulturowej, jaką jest p i ę k n o . Funkcje i sposób pojmowania tańca w kulturze Indii są diametralnie różne od jego obrazu i funkcji utrwalonych przez intelektualny nurt kultury europejskiej . Stąd i terminowi „czysty taniec" nadawany jest 18 19 20 18 „Nrtta: Pure dance. Movements without any special meaning or mood, and used to show pure technique, and intricasies of complicated timing, rhyhtms, po­ sture and footwork" (Nrtta: Czysty taniec. Ruchy pozbawione specjalnego znacze­ nia czy nastroju, u ż y w a n e do prezentacji czystej techniki oraz maestrii rozkładu ruchu w czasie, rytmiki, postawy i pracy nóg), E n а к s h i, op. cit., s. 21. „Nritta conveys a sense of pure joy of movements and rhythm. Its beauty lies in graceful movemens of limbs. A full fledged dance includes Nritta also although it is possible to have Nritta devoid of all Natya" (Nritta przekazuje sens czystej radości ruchu i rytmu. Jego piękno leży w pełnych wdzięku ruchach kończyn. P e ł n y taniec również zawiera Nritta, jakkolwiek istnieje możliwość kreacji Nritta całkowicie pozbawionego Natya), S w a n t i S w a r u p , 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay 1968, s. 174. Według tego samego źródła Natya oznacza komunikowanie za pośrednictwem wszelkich form aktywności ruchowej. Porównaj: J . K o w a l s k a , Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł ko­ notacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 2, s. 121-137. 19 8 0 �72 JOLANTA KOWALSKA tu odmienny sens, niezgodny jednak z rzeczywistymi funkcjami tak okre­ ślanego fenomenu. Ograniczenie tańca do estetycznej formy ruchu nie decyduje o jego beztreściowości, sam bowiem kanon estetyki należy do kategorii treści, jakie mogą być w tańcu zawarte i za jego pośrednic­ twem przekazywane. Świadczą o t y m chociażby reakcje na taniec re­ prezentujący inny niż zinternalizowany przez widza, warunkowany k u l ­ turowo, kanon estetyki ruchu. Dochodzimy więc do wniosku, że t a n i e c j e s t r u c h e m w y ­ p e ł n i o n y m t r e ś c i ą nawet w swej tak zwanej czystej p o s t a c i , j a k k o l w i e k f u n k c j a w y r a ż a n a t r e ś c i n i e za­ wsze w y s u w a n a j e s t na p l a n p i e r w s z y . Opisane t u fakty determinowane są przez cechę znakowości tańca tak bardzo akcentowaną we współczesnych jego badaniach. Nie sposób było ją pominąć nawet w omówieniu składników materialnej postaci tańca. Bez jej uwzględnienia niejasna pozostałaby kwestia „cytatów r u ­ chowych" i sama zasada przemiany ruchu w ruch kwalifikowany jako taneczny, który w przeciwstawieniu do tego pierwszego określany bywa jako ruch „poszerzony", „zintensyfikowany" . Tak więc na taniec i jego postać uszczegółowioną •— formę tańca — składają się dwa elementy: realna postać, czyli postać ruchu, oraz zawar­ tość znaczeniowa jaka jest (lub może być) przypisywana jej przez czło­ wieka. Wzajemne uzależnienia ruchu tanecznego, tańca oraz ich składo­ wych i form określone w trakcie prowadzonych tu rozważań prezentuję w przedstawionym niżej schemacie: 21 CZAS * ELEMENTY RUCHU (kinemy) SKŁADNIKI PRZESTRZEŃ RUCHU REGULA PORZĄDKOWANIA (RYTM) ze względu na \ CUCH TANECZNY Forma ruchu tanecznego, tj. uszczegdfowienie po­ staci ruchu 1 1 Porównaj: K o w a l s k a , Taniec jako.., s. 175-176. TRESC �ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 73 3. T A N I E C A Z N A K T A N E C Z N Y Kolejne zagadnienie to czy każdy z elementów ruchu zawsze wypeł­ niany jest znaczeniem i czy jedynie one pełnią rolę elementów znaczą­ cych w przekazie tanecznym oraz jaki czynnik decyduje o ich doborze, a w efekcie o znaczeniu tańca. Problem ten omówię na podstawie przy­ kładów tańca ze skokami „na len", na konopie" oraz tańca ,,na urodzaj". Pierwszy z nich w postaci, w jakiej notowany jest dla terenu Polski, tańczono zwykle zgodnie z pewnym ściśle określonym schematem. Może to być taniec z repertuaru wykonywanych na danym terenie, w tok k t ó ­ rego wprowadza się skoki przy zachowaniu ciągłości działania jako ca­ łości' i bez zmian akompaniamentu muzycznego. Zmianie, polegającej na wzmocnieniu, może ulec jedynie właściwa mu rytmika. Wykonawczynia­ m i są kobiety zamężne. Tańczony jest w tak zwany „ostatni zapust", to jest w ostatni poniedziałek lub wtorek karnawału bądź w środę popiel­ cową. Forma ruchu, poza niezmiennie występującymi skokami, może być różna. Tańczące ugrupowane są w kole, w grupie parami bądź para­ mi poruszającymi się po obwodzie koła. Jeżeli ruch przebiega po obwo­ dzie koła, jest on z reguły przeciwny ruchowi wskazówek zegara. Jeżeli przy tym, obok postępującej linii ruchu tańczące wykonują obroty wokół własnej osi, ich kierunek zgodny jest z ruchem wskazówek zegara. Zgodnie z opinią samych wykonawczyń, reprezentującą przyjętą i n ­ terpretację celu wykonania tego tańca, tańczono go, by zapewnić sobie pomyślny wzrost lnu, konopi albo obydwu tych roślin uprawnych. To­ warzyszyć mu może pieśń, w tekście której mówi się o celu tańca, lub okrzyki w rodzaju: „O, nehaj takij lon urisne!" . Czas jego wykonania zbiega się z początkiem wegetacji r o ś l i n . W cyklu obrzędów dorocznych wiąże się z kompleksem wiosennych obrzędów skoncentrowanych na problemie szeroko rozumianej płodnoś­ ci — często raczej trwania życia — pobudzanej i zabezpieczanej podejmo­ wanymi w ich trakcie zabiegami. W tej sytuacji obecność jeszcze jednego działania mającego zapewnić urodzaj (a więc trwanie i przetrwanie) jest jak najbardziej uzasadniona. Dodajmy, że wtedy też odbywa się tak zwane „wkupne do bab", zwane niekiedy „wkupnym na konopie", to jest ostatni akt działań recepcyjnych sankcjonujący wejście młodej m ę ­ żatki do grona kobiet zamężnych. Istotna jest przy t y m kolejność dzia­ łań: najpierw odbywa się „wkup do bab" i dopiero po nim kobiety w y ­ konują swój taniec. Późnym zaś wieczorem pojawić się może taniec 22 23 2 2 Z. St., Znad Bugu. Szkic etnograficzny, „Lud", t. 3: 1897, z. 1, s. 29. * Termin niedzieli Wielkanocnej jako święta ruchomego ustalony został przez Sobór Nicejski i mieści się w przedziale czasu pomiędzy 25. 03 a 21. 04. Ma to być zawsze niedziela w kwadrze pełni księżyca, po zrównaniu dnia z nocą. Odpowiednio, ostatnia niedziela karnawału przypada na jedną z występujących pomiędzy 21.01 a 27.02. 2 �74 JOLANTA KOWALSKA wykonywany wspólnie przez kobiety i mężczyzn, także w intencji po­ myślnego plonowania lnu i konopi. Jeżeli jednak wcześniej do grona tańczących kobiet wejdzie niezamężna dziewczyna, kawaler czy żonaty mężczyzna zakłada się i m na głowę czepiec i zmusza do udziału w tańcu, co odbierane było przez grupę społeczną jako sankcja ośmieszająca. Przej­ dźmy teraz do interpretacji znaczenia tańca w świetle przytoczonych danych. Po pierwsze, skok jest w nim analogonem wysokiej rośliny; symboli­ zuje ją samą, a jednocześnie jej pomyślny wzrost. W t y m wypadku zwią­ zek: wysoki skok — wysoka roślina, nie wymaga jakiejś szczególnej wiedzy, opiera się bowiem na zestawieniu cech formalnych i jednoznacz­ nych (wysoki = wysoki). Dysponujemy wszakże informacjami pochodzą­ cymi również z terenu Polski, zgodnie z którymi skok przybiera formę zeskoku lub przeskoku. Kobiety biorące udział w tańcu zeskakują ze stołu, przeskakują przez ławy lub pień drzewa . Pomimo różnicy formalnej semantyka tych trzech działań jest tożsa­ ma. Jeżeli wziąć pod uwagę nie tylko kierunek, ale i przebieg ruchu, stwierdzimy, że wszystkie realizują schemat: do góry/do dołu zamknięty w jednostce ruchu. Wprawdzie kierunki: do góry [ + ] do dołu [ —] mają faktycznie wartości przeciwstawne (taka jest też ich kulturowa walory­ zacja), ale połączone w bardzo prostym elemencie formy ruchu denotują nową jakość znaczeniową. By to wyjaśnić, sięgnę po jeden jeszcze przykład omawianego t a ń ­ ca — ten, w którym tańczące kobiety poruszając się po obwodzie koła wykonują jednocześnie obroty wokół własnej osi. Kierunek w lewo, ..przeciw słońcu" (tu: ruch całego koła) korelowany jest z ,,do tyłu", ,,w dół" i waloryzowany ujemnie. Kierunek w prawo, ,,za słońcem" (tu: obroty kobiet wokół własnej osi) korelowany jest z kategoriami ,,do przo­ du", ,,do góry" i waloryzowany dodatnio . Podobne rozłożenie elemen2i 25 2 4 „W okolicy Pilicy mężatki tańczą taniec zwany konopny albo na konopie: tworzą koło, biorą się za ręce, obracają się kilkakrotnie wśród śpiewu i skaczą przez ławy, ażeby konopie w latosim roku na wysokość podskoku urosły", J . F e d e r o w s к i, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1888, s. 34. „We wszystkich gospodach odbywały się tańce i hulanki. Dziewki niepobrane za mąż i parobcy bezżenni ciągnęli kloc do gospody, gdzie poty lano nań wodę, aż gospodarz okupił się sutym poczęstunkiem. A potem baby skakały przez ten pień na len, a gospodarze na owiec powiadając, że jak kto wysoko podskoczy, tak wy­ soki będzie miał len lub owies w tym roku". Z. G l o g e r , Encyklopedia staropol­ ska, Warszawa 1972, s. 488, hasło: „zapusty". W tejże kwestii porównaj: V. I v a n o v, V. T o p o r o v, Sławianskie jazykovye modelirujuszczie sistemy, Moskva 1965; E . M i e l e t y ń s k i , Poetyka mitu, War­ szawa 1981; J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Entografia Polska", t. 22:1978, z. 1, s. 81-108. Symbolice opozycji „lewo-prawo" po­ święcone są także (nie znane mi) prace: R. N e e d h a m , Right and Left. Essays on Dual Symbolic Classification, Chicago—London 1973; J . L i t t l e j o h n , Right and 2 5 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 75 tów znaczących determinowanych kulturową kwalifikacją kierunków ruchu wskazuje we wszystkich wariantach na równoległość ruchu wstę­ pującego i zstępującego. Można powiedzieć, że w całości akcji zawiera się symbolicznie to, co G. van der Leeuw nazwał tajemnicą ruchu i przeeiwruchu — „ruchu, który wychodzi z ziemi i skierowany jest k u Bogu, i tego który wychodzi od Boga k u ziemi" . Wobec tego, zważywszy na prezentowany już kontekst kulturowy, tańczące kobiety w ruchu tanecznym unaoczniają archetyp wędrówki życiodanej mocy: ze strefy sacrum (góra) k u człowiekowi i ziemi (dół) oraz od człowieka k u sferze sacrum. Ich taniec stanowi zarazem formę współ­ działania człowieka z tą sferą; przy t y m — pozostając przy nomenklatu­ rze van der Leeuwa — człowieka uosabiającego moc płodności — ko­ bietę. Znaczenie tego jednego elementu ruchu, który wybija się na plan pierwszy w omawianym tańcu, nabiera głębi dzięki ciągom kojarzeniowym stymulowanym przez pozaruchowe elementy znaczące i ich korelaty, współwystępujące z elementem ruchu w całości tańca. Ograniczenie gro­ na wykonawców do zamężnych kobiet powtarza i wzmacnia symbolikę płodności, dzięki mającym swe źródło w archetypie związkom łączącym kobietę z płodnością. W połączeniu z analogiczną symboliką przypisywa­ ną konopiom daje to w rezultacie szereg skojarzeniowy: kobieta za­ mężna (o spełnionej kobiecości) — płodność — symbol płodności (ko­ nopie). W istocie mamy tu do czynienia z dwoma poziomami odwołań sym­ bolicznych: do ogólnego zasobu sił witalnych oraz do jego szczegółowych realizacji w życiodajnej funkcji kobiety i płodności ziemi. Obydwa re­ prezentowane są przez kobietę, która tańczy i skacze po to, by zapewnić urodzaj l n u i konopi. W t y m kontekście niezamężna dziewczyna czy ka­ waler, a nawet żonaty mężczyzna wchodzący do grona tańczących ko­ biet, są elementami zakłócającymi spójność działania. Dlatego też narzu­ cane i m przebranie •— czepiec symbolizujący pełnoprawną uczestniczkę tańca — niwelować ma ich obcość w koherentnym systemie znaków. Fakt, iż taniec o nazwie „na konopie" stanowi element obrzędu we­ selnego i jest wykonywany przez oczepioną już pannę młodą, stymuluje 26 2 7 2 8 Left. An Essay on the Choreography of Everyday Life, [w:] W. A. L e s s a, E . Z . V o g t [ed:], Reader in Comparative Religion. An Anthopological Approach, New York—Evanston—San Francisco—London 1972, s. 288—298. G. v a n d e r L e e u w , In der Himmel es eenen Dans, Paryż—Amsterdam 1932. W Polsce praca ta drukowana byla w „Literaturze na Świecie", no 5/85, maj 1978, ss. 306-353, pod tytułem Czy w niebie tańczą. Wspomniane sformułowanie za­ warte jest na s. 350. G . v a n d e r L e e u w , Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 57-78 (roz­ ważania na temat mocy), s. 130-141 (Postać matki). S. В e n e t o w a, Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, „Prace Etnologiczne", nr 2: 1936, passim. 2 8 2 7 2 8 �76 JOLANTA KOWALSKA ten sam szereg kojarzeń: kobieta zamężna — płodność •—• symbol płod­ ności (konopie), t y m razem w innej sytuacji obrzędowej . Szczególnie symptomatyczne jest, że ponownie mamy t u do czynienia z tańcem. Zwią­ zek tańca z powyższym szeregiem symbolicznym jest więc przynajmniej w tych dwóch wypadkach powtarzalny. Dotychczas koncentrowałam się wyłącznie na wersji tańca „na uro­ dzaj", w której pierwszorzędną rolę, jeśli idzie o reprezentację treści, odgrywa skok, i która wykonywana jest wyłącznie przez zamężne ko­ biety. Właściwy jest jej przy t y m , pomimo pewnych dowolności, jedno­ rodny kanon formalnowykonawczy. Natomiast w wypadku tańca, w któ­ r y m na plan pierwszy nie wysuwa się żaden z elementów formy ruchu, odnotowywanych jest szereg wersji. Powstają one w rezultacie dominu­ jącej pozycji poszczególnych pozaruchowych znaczących składników tańca. W tej roli pojawia się przede wszystkim zmieniająca się grupa wyko­ nawców. Mogą to być zamężne kobiety i żonaci mężczyźni tańczący wspólnie, zwykle jednak •— co sygnalizowałam — po wcześniejszym wykonaniu tańca przez same k o b i e t y , wszyscy dojrzali członkowie społeczności , mogą to być same panny wykonujące taniec w intencji 29 30 31 и B e n e t o w a , op. cit., s. 4. Ruch zamykany jest w tym wypadku w kanonie poloneza, czym nawiązuje się do oprowadzania i demonstrowania przez oprowadza­ nie tego, kto został przeprowadzony przez inicjację. W kulturach społeczeństw nie znających inicjacji dziewcząt, inicjacyjne działania obrzędowe przenoszone są do obrzędów związanych z zawarciem małżeństwa. Interesujące uwagi na ten temat p o r ó w n a j : T . S e 1 w у m, Images of Reproduction, „Man", vol. 14: 1979, no 4, s. 684-698. •° „Pod sam wieczór, gdy już mężatki w karczmie zgromadzone, dozwolony jest przystęp chłopom. Wtenczas, każda bierze swego męża lub przyjaciela za ta­ necznika i z nim przetańczy choć r a z o s t r o po izbie, na tą intencję, aby się jej len udał", O. K o l b e r g , Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga [DWOK], t. 9: Poznań­ skie, s. 128. „Każdego wieczora wołścianie tańcują do upadłego, a z wtorku na środę do pół­ nocy, to jest dopóty, dopóki dzwon kościelny nie ogłosi zaczęcia Wielkiego Postu. Nie wszyscy jednak po uderzeniu dzwonu rozchodzą się z karczmy do domu. Zo­ stają tam jeszcze gosposie i niektórzy gospodarze: piją tańcują, hulają na konopie, czyli z przesądu, aby im się konopie dobrze rodziły, a ta hulanka jeszcze w Środę ciągnie się do południa, a czasem nawet do wieczora", K o l b e r g , DWOK, t. 16: Lubelskie, cz. 1, s. 114. „Wspomnę tylko, że tego wieczoru [to jest w ostatni wtorek karnawału — przyp. J . K . ] , gdzie się tylko towarzystwo zbierze, musi każdy tańczyć, stary czy młody, bo gdyby nie tańczono, nie rosłaby dobrze rzepa ani jarzyny", P. M i к 1 av e c , Zwyczaje zabawy i zabobony ludu słowiańskiego w płd. Styrii, „Lud", t. 8: 1902, s. 339. W tym wariancie zmienia się zupełnie rodzaj rośliny, której udane plo­ ny ma zapewnić taniec. Przy tym taniec wykonywany jest przez wszystkich, nie zaś przez wybranych członków grupy. Związek: taniec-[na]-urodzaj pozostaje jednak niezmieniony. Na terenie Bułgarii odnotowano jeszcze jedną wersję omawianego tańca, w którym przedmiotem zabiegów były już nie rośliny, ale bydło (por. C h . V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 294). Wskazuje to w interesu8 1 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 77 3 2 pomyślnego wzrostu r u t y lub gospodarze pragnący zapewnić sobie w ten sposób udany urodzaj z b ó ż . Pojawiają się też postaci nieludzkie. Na przykład w Tarnobrzeskiem gospodyni tańczyła „by się jej konopie udały" z „niedźwiedziem", to jest z chłopcem przebranym za niedźwie­ dzia, który w środę popielcową obchodził całą wieś. Jeżeli w domu nie było gospodyni, w jej imieniu tańczyła z „niedźwiedziem" Kaśka, czyli przebrany za kobietę chłopak towarzyszący „niedźwiedziowi" w obcho­ dzie w s i . Jak widać, faktyczna płeć wykonawcy nie odgrywała w t y m wypadku roli; przebranie decydowało o przypisywaniu mu cech wyko­ nawcy właściwego. Gdy natomiast taniec „na urodzaj" wykonywany był przez pannę lub gospodarza, miał on zapewnić pomyślny wzrost tych roślin, które były z nimi symbolicznie kojarzone. Ma t u więc miejsce odpowiedniość sym­ boli: kobieta —• len (konopie), panna — ruta, gospodarz — zboże, wyra­ żana w tańcu przez obsadę wykonawczą. Głównym aktorem działania symbolicznego, którym w t y m wypadku jest taniec, podobnie jak wyko­ nawcą działań praktycznych mających przynieść urodzaj określonej ro­ śliny, był jej ludzki reprezentant. Zróżnicowanie wersji tańca „na urodzaj" zależne jest także od miej­ sca, w którym jest on wykonywany. Opisany wcześniej odbywał się naj­ częściej w karczmie. Mógł być też wykonywany poza domem, ale w obrębie gospodarstwa. Z „niedźwiedziem" gospodyni tańczyła „na śmieciach", to jest w t y m miejscu obejścia, gdzie przez cały miniony rok składała śmieci wymiatane z domu jako nawóz pod konopie. Zgodnie z informacjami podanymi przez B e n e t o w ą , taniec ten bywał też w y ­ konywany na dachach domów, mógł przenieść się na pole, niekiedy zaś bywał łączony ze skokami przez ogień. Szczególnie czytelna jest symbolika miejsca w wypadku tańca „na śmieciach". Tańcząc na nich, w dodatku tańcząc z „niedźwiedziem", zwierzęciem, które zgodnie z wierzeniami notowanymi na terenie Sło­ wiańszczyzny posiada szczególną moc zabezpieczania przed złem i cza­ rami, i w ogóle moc w i t a l n ą , kobieta nieomal bezpośrednio przekazuje nawozowi, glebie, a w następstwie roślinie swoją i jego energię. Analo33 34 35 36 jącym nas wypadku na szerszy zakres signifié niż dokumentowany przez tańce z te­ renu Polski. Taniec zapewnić miał nie tylko urodzaj roślin, lecz — jeśli tak wolno rzecz ująć — urodzaj życia. Informacja podana przez Kolberga za Siarkowskim: „dziewczyny tańczą w tęże wstępną Środę, piją i tańczą w karczmie, aby im się w ogródku ruta zro­ dziła", K o l b e r g , D W O K , t. 18: — Kieleckie, s. 48. " G l o g e r , op. cit., s. 488. ** Zapusty, Popielec, Wielkanoc — wierzenia z Tarnobrzeskiego,, „Lud", t. 1: 1895, s. 82-83. * B e n e t o w ą , op. cit., s. 34-36. ** Porównaj informacje podane przez M o s z y ń s k i e g o , op. cit., t. 2, cz. 1, s. 573-576. , a �78 JOLANTA KOWALSKA gicznie rzecz się ma z owym przekazem mocy, gdy tańczący — t y m ra­ zem już sami ludzie — przenoszą się na pole. Podejmowane przez nich działanie zabezpieczane jest wówczas obecnością ognia, przez k t ó r y ska­ czą. Oczyszczająca i ochronna symbolika ognia kojarzonego ze słońcem jest na terenie Słowiańszczyzny (i nie tylko) powszechna. Z kolei niedź­ wiedź budzący się wiosną z zimowego snu, który przez swą — jak to określił Moszyński — czystość chroni przed złem, jest również kojarzo­ ny ze słońcem . Zmieniają się więc symbole towarzyszące tańcowi, denotujące jednak tę samą treść: czystość, zabezpieczenie, moc witalna. Taniec ,,na urodzaj" wykonywany na dachu domu nawiązuje do tej wypowiedzi w inny sposób. Pierwszorzędną rolę odgrywa w nim sym­ bolika c e n t r u m i g ó r y k o s m i c z n e j . Dom, zgodnie ze znanymi na ten temat ustaleniami, to kardynalny punkt świata; jego środek a jed­ nocześnie odwzorowanie. 37 „Uważano, że domy mieszkalne znajdują się w istocie w środku świata — stwierdza Eliade — i na mikroskalę odtwarzają wszechświat. Inaczej mówiąc, czło­ wiek społeczeństw tradycyjnych był w stanie żyć jedynie w obszarze otwartym k u górze, w którym było symbolicznie zapewnione przerwanie poziomów i gdzie obrzę­ d ó w umożliwiona była łączność z t a m t y m ś w i a t e m , ze światem transcen­ dentnym" . № Człowiek, o k t ó r y m mówi Eliade, z reguły dążył do sytuowania po­ dejmowanych działań obrzędowych właśnie w owym punkcie centralnym i w wypadku omawianego t u tańca postępuje podobnie. Zbędne są wów­ czas symbole „dopowiadające" treść działania, jego bowiem pełny sens zawarty jest w symbolice miejsca. Natomiast kobiety tańczące w karcz­ mie — czyli na terenie swojego rodzaju „ziemi niczyjej" — kreują cen­ trum ruchem tanecznym przebiegającym po obwodzie koła i jednoczącym przeciwstawne kierunki w kategorii pełni. Każda z sygnalizowanych tu zmian w obsadzie wykonawczej tańca czy miejscu jego wykonania, każdy nowy element znaczący decyduje o występowaniu — w poszczególnych wersjach tańca — indywidualnych różnic w szeregu symbolicznych konotacji składających się na jego zna­ czenie. Pomimo to we wszystkich wersjach niezmienny pozostaje zwią­ zek semazjologiczny łączący ruch taneczny (lub jego element) z uro­ dzajem. Ujawniona t u prawidłowość odzwierciedla zasadę wymienialności form-oznaczników przy stałym związku łączącym symbol ze znacze- ю Kojarzony w ten sposób właśnie ze względu na sen zimowy. Porównaj uwagi na temat święta obchodzonego na Białorusi w przeddzień Zwiastowania Najświętszej Marii Pannie, zwanego kamajezica i poświęconego niedźwiedziowi, oraz obchodów z terenu Bułgarii odbywających się 30 listopada, M o s z y ń s k i , op. cit, t. 2, cz. 1, s. 575-576, ** M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 78. �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 79 39 n i e m . Formy-oznaczniki są pochodnymi realizacji szczegółowych, sta­ nowią efekt wyboru dokonanego ze zbioru symbolicznych odwołań, jakimi dysponuje kultura określonej grupy ludzkiej. Związek semazjologiczny natomiast jest podstawą, wedle której dokonywane są wszelkie wybory. Innymi słowy, symboliczny związek tańca z urodzajem decyduje 0 tym, że z zasobu wszelkich możliwych oznaczników selekcjonowane są te, które z nim korespondują. Przekonujemy się zarazem, że obok ruchu i jego składowych oraz określających go determinantów czasowych i przestrzennych, elementami znaczącymi (a nie tylko elementami ruchu znaczącego) w tańcu są także jego wykonawcy, sytuacja i miejsce, w jakim jest wykonywany, kostium 1 rekwizyty towarzyszące mu, a także słowo i akompaniament muzyczny. Czynnikiem decydującym o pełnieniu przez nie roli znaków jest k u l t u ­ ra — właściwy jej system wartości, mechanizm funkcjonowania i arche­ typy kierujące myśleniem jej członków. W jej kontekście i zgodnie z nią każdy z wymienionych elementów nabiera znaczenia. Forma-oznacznik (forma ruchu tanecznego i jej elementy) wypełniane są syntetyczną treś­ cią zbitek konotacji i denotacji powstałych na mocy odwołań do różnych płaszczyzn interpretacji. To dopiero decyduje o możliwości reprezento­ wania przez nie całych zespołów znaczeń. Proces wypełniania znaku znaczeniem nie odbywa się w pustce psy­ chologicznej. Podobnie jak nie do pomyślenia jest ich realizacja w oder­ waniu od kultury, tak nie jest też ona możliwa bez udziału człowieka. Zagadnieniu temu poświęcam ostatni punkt prowadzonych rozważań. 4. CZŁOWIEK W P R O C E S I E P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O Warunkiem realizacji wszelkich procesów komunikowania jest obec­ ność tego, kto pewną informację przekazuje — nadawcy, oraz tego, kto ją odbiera — odbiorcy. Człowiek informację przekazujący może czynić to świadomie (intencjonalnie) lub nieświadomie (nieintencjonalnie). W t y m pierwszym przypadku przekaz jest zawsze celowy, skierowany do kon­ kretnego bądź potencjalnego adresata. W drugim tak rozumiana celo­ wość ulega zatarciu. Należy podkreślić, że niezależnie od pobudek na­ dawcy w t y m samym komunikacie realizowany być może jednocześnie przekaz jednego i drugiego rodzaju . W tańcach ze skokami „na len", „na konopie", opisami których dysponowałam, przekaz świadomy ogra­ niczony był właściwie do samego skoku, który znaczyć miał: „niech len (konopie) urośnie tak wysoko, jak skaczę", „skaczę po to, żeby len (ko40 8 S U . E с o, Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 53 n. Jest to cecha wszelkich s y s t e m ó w komunikowania. Porównaj: J . L o t m a n, B. U s p i e n s k i , O semiotycznym mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 147-170. 4 0 �80 JOLANTA KOWALSKA nopie) urósł jak najwyżej". Przeprowadzona w poprzedniej części anali­ za dotyczyła natomiast przekazu nieintencjonalnego. Komunikat zawarty w tańcu wypowiadany jest przez tańczącego w je­ go własnym imieniu lub tych, których reprezentuje. W sytuacji skraj­ nej jest on, jak to określa Ikegami location at which dance event hap­ pens , przy czym możliwe są dwa warianty takiej sytuacji. Pierwszy ma miejsce wówczas, gdy tańczący gra rolę operującego znakami podmiotu zdarzeń. Drugi związany jest z wszelkiego rodzaju tańcami transowymi, a precyzując — z fazą possession , kiedy tańczący staje się w istocie przedmiotem, którym operuje siła wyższa. Odbiorcą treści staje się w pierwszym rzędzie sam tańczący. „Upoje­ nie tańcem" jest właśnie rezultatem odbioru nie tyle treści w ścisłym tego słowa znaczeniu, co harmonii ruchów, przyjemności z niej wynika­ jącej, pewnych doznań estetycznych, które stają się' udziałem tańczące­ go (porównaj uwagi ná temat czystego tańca w rozumieniu Natya Sastra). Zarazem, kiedy treść tańca zawierana jest w nim intencjonalnie, świa­ domość tańczącego kontrolująca proces emisji znaków, rejestruje je, a za­ tem i odbiera. Z kolei odbiorcą tańca staje się jego współuczestnik, t j . wykonawca, a także uczestnik bierny, świadomy jednak celu działań tanecznych oraz sensu emitowanych znaków dzięki znajomości kodu. Dalej, odbiorcą tre­ ści zawartych w tańcu jest „widz z definicji", znający lub nie znający kodu, jakim posługuje się tańczący. A wreszcie moce, do których i wo­ bec których się tańczy — adresaci spoza ludzkiego kręgu, bóstwa, siły przyrody. Ta kategoria odbiorców komunikatu tanecznego stanowi ele­ ment implicite tańców obrzędowych. Taniec „na len", „na konopie" kie­ rowany jest właściwie do nich, w mniejszym stopniu do członków włas­ nej społeczności, do ludzi w ogóle, jakkolwiek przez nich właśnie dekodyfikowana jest jego treść. Proces odczytu treści zawartych w tańcu jest skomplikowany ze względu na szereg przyczyn. Po pierwsze, obok kodu ruchowego współ­ działają w przekazie dwa (lub więcej) inne kody, w samym zaś kodzie r u ­ chowym łączą się kody kinezyki i proksemiki . Po wtóre, znaczenie 41 42 43 4 1 „Miejsce, w którym taniec się dzieje", Y . Ikegami, głos w dyskusji na temat artykułu: J . L . H a n n a . Movements toward Understanding Humans thought. The Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", vol. 20: 1979, no 2, s. 327. Possession — czyli zawładnięcie. Porównaj na ten temat: M. E l i a d e , Sha­ manism, Archaic techniques of Ecstasy, Princeton 1974 (pierwodruk: Le Chamansime et les techniques archaiques de I'extase, Paryż 1951); N. E p t i n, Trances, L o n ­ don 1967; I . M. L e w i s , Ecstatic Religion. An Anthropological Study of Spirit pos­ session and Shamans, Penguin Books, London 1981; t e j ż e : Spirit Possession and Deprivation cults, „Man", vol. 1: 1966, no 3, s. 307-329. Kinezyka bada język gestu i ruchu, proksemika — relacji czasowych i prze­ strzennych w procesie porozumiewania się. P o r ó w n a j : E c o , op. cit., s. 334-345; E . H a l l , Ukryty wymiar, Warszawa 1978; P. G u i r a u d , Semiología, Warszawa 4 2 4 8 �ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 81 gestów i ruchów jest zróżnicowane w zależności od kultury, w jakiej funkcjonują. Nawet znaki zdawałoby się tak uniwersalne, jak skinienie głową na „tak" i ruch głową w płaszczyźnie horyzontalnej na „nie", są kulturowo względne . Po trzecie, o czym była mowa wcześniej, znacze­ nie znaku tanecznego jest najczęściej zbitką treści, nie zawsze przy tym w pełni uświadamianą przez tańczącego. W sytuacji, gdy odbiór kształtowany jest przez inny system pojęć, niż ten, na którego podstawie budowany był komunikat, mamy do czynienia ze zjawiskiem wariantywności semantyki znaku. Jakkolwiek nie blokuje to procesu dekodyfikacji, zakłóca jednak odpowiedniość treści nadanej i ode­ branej. Kolberg na przykład, wielokrotnie prezentując opisy tańca na urodzaj lnu i konopi, nie omieszkał zastrzec się, że interpretacja Infor­ matorów wiążących jego wykonanie z realnym skutkiem jest rezulta­ tem zabobonu. Podobnie, znany nam jedynie z inicjału autor szkicu Znad Bugu dostrzega przede wszystkim śmieszne strony tego działa­ nia . Odautorskie wypowiedzi o podobnym charakterze są częste w opi­ sach tańców ludowych, dokonywanych przez reprezentantów warstw elitarnych, oraz tańców społeczeństw plemiennych, pozostawionych przez wielu europejskich podróżników i badaczy obcych kultur. Są one w y ­ razem reakcji na odmienność (doznanie której wiąże się niejednokrotnie z przeżyciem swoistego szoku estetycznego) i próbą racjonalizacji bądź dystansowania się wobec zachowań obcych własnej konwencji kulturo­ wej piszącego . Zakłócenia podobne towarzyszyły nie tylko odbiorowi z zewnątrz. Po­ zostając przy przykładzie tańca na urodzaj lnu i konopi, w jednym z po­ znańskich tomów dzieł Oskara Kolberga zarejestrowany został interesu­ jący fakt. Jakkolwiek taniec ten był tam wykonywany, to jednak nie bio­ rący w nim udziafu mężczyźni wypowiadali się o nim w sposób pejora­ tywny, wyrażając wątpliwość co do realnej skuteczności podejmowane­ go przez kobiety działania symbolicznego . Owa postawa dystansu, pew­ nej pogardy i wątpienia, jest sygnałem zacierania się jego sensu. 44 45 46 47 1974, s. 104-106; M. O. W a t s o n , Symbolic and Expressive Uses oj Space: and In­ troduction to Proxemic Behavior, „Current Topics in Anthropology", vol. 4: 1972, mod 20, s. 1-18; E . H a l l , Proxemics — the study of man's spatial relations, fw:] Man's Image in Medicine and Anthropology, New York 1963; t e n ż e : Proxemics, „Current Anthropology", vol. 9: 1968, s. 83-108. Na temat kinezyki: R. L . B i r d w h is t e 11, Introduction to kinesics, Louisville 1954; t e n ż e , Kinesics and Context, Philadelphia 1970. E c o , op. cit., s. 371. « Z. S t., op. cit, s. 29. Kwestii tej, podobnie jak wielu innym, tu jedynie sygnalizowanym, p o ś w i ę ­ cam u w a g ę w bardziej szczegółowych rozważaniach, o których w s p o m i n a ł a m w przepisie „x". Publikacja ich spodziewana jest w okresie późniejszym. Mężczyźni o całości działań obrzędowych i związanym z nimi tańcu m ó ­ wili „babskie pierdoły". Z a : K o l b e r g , DWOK, t. 9: Poznańskie, s. 127. 4 4 4 4 4 7 ( — Etnografia Polska 29/2 �82 JOLANTA KOWALSKA Związek łączący nadawcę z odbiorcą treści komunikowanych za po­ średnictwem tańca nawiązywany jest na podstawie kodu. W uzależnieniu od stopnia, w jakim kod jest znany obydwu stronom uczestniczącym w procesie komunikowania, a także od jego aktualności i ścisłości, po­ wstają różne łączące ich relacje. Zakładam istnienie szeregu wariantów procesu przekazu treści, w którym pośredniczy taniec, zależnych od trzech jego elementów składowych: 1) nadawcy świadomie lub nieświadomie posługującego się formami w roli znaków; 2) kodu znanego lub nie­ znanego bądź też znanego jedynie częściowo; 3) odbiorcy interpretujące­ go formy-oznaczniki zgodnie lub niezgodnie z konwencją przyjętą przez nadawcę . W rozważaniach zawartych w t y m artykule starałam się zaprezento­ wać interesujące mnie zjawisko — taniec spełniający w kulturze funk­ cję komunikacyjną — ze względu na cechy immanentne predystynujące go do pełnienia tej roli. Pokusiłam się wobec tego o próbę odtworzenia procesu powstawania tańca: poczynając od rudymentu — ruchu — po­ przez kolejne etapy jego organizacji w taniec, do analizy wariantów kon­ kretnego tekstu tanecznego. Powstał w ten sposób „dynamiczny" obraz tańca odsłaniający zarazem złożoność jego struktury formalnej, symboli­ k i , a następnie wielopoziomowość możliwości interpretacyjnych. 48 Jolanta Kowalska T H E MEANS AND MECHANISM OF T H E COMMUNICATION IN T H E DANCE Summary The paper contains some reflections upon dance, in which the author continues her interests in the role of dance as a means of communication and transmission of cultural information. She aims to present the dance with its immanent attributes predestinating it for its communicative role in culture. She tries to trace back the process of the formation of dance beginning with its rudiments-the single motion, passing through the succesive stages of its organization into a dance, ending with the analysis of a particular dance-so-called „The dance for the crop". She deals with following problems: the elements and form of dance motions and the dance as a whole, dance and the sign and the human individual in the process of dance communication. She created thus a dynamic image of dance showing the complexity of its formal structure, its symbolism and, next, the possibilities of its interpretation on many different levels. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek 1 8 Kowalska, Taniec jako..., s. 190. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0ae5247d7ff5fcecff7d085547f14bb.pdf ae31a2bf47c7f739f2251a39f9b89462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4784 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania garncarstwo ludowe ceramika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4441 Title A name given to the resource Stan badań nad garncarstwem/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.220-223 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa S T A N B A D A Ń N A D Niemal 100 lat temu Antoni Schneider, mówiąc 0 konieczności rozwoju przemysłu ceramicznego w Galicji, (podkreślał niepoślednie znaczenie polskiego garncarstwa zarówno w przeszłości, jak i współ­ czesnych mu czasach. W latach osiemdziesiątych ub. wieku dość obfite informacje o rozmieszczeniu ośrod­ ków garncarskich w Polsce przyniosły urzędowe an­ kiety, (których celem było uchwycenie stanu przemy­ słu i rzemiosła. Pierwszą etnograficzną pracą, doty­ czącą garncarstwa ludowego, jest artykuł Stanisława Cerchy, ogłoszony w 1899 r. w tygodniku „Wędrowiec" pt. Ceramika ludu polskiego. Mimo że, jak twier­ dzi Cercha „...ceramika nasza niezawodnie nie jest tak piękną i udoskonaloną, jak w innych krajach, nie wyrobiła sobie ani kształtów w naczyniach, ani polewy pokrywającej ją zewnętrznie, tak zwanej emalii. Nie stworzyła ani amfor, ani waz greckich o kształtach tak wdzięcznych, tak artystycznych, że można na ntie patrzeć, jak na dzieła sztuki. Nie stwo­ rzyła rzeźby, jak Lucca de la Robią, który potrafił z niej zrobić arcydzieło. O! talk daleko nie poszła, służyła ona u nas do codziennego użytku, pozwalając sobie na jedyny zbytek tworzenia zabawek dziecin­ nych w kształcie ptaków, zwierząt lub łudzi, jako też dzwonków glinianych" uważa, że zasługuje ona na uwagę badaczy i warta jest szczegółowego monogra­ ficznego opracowania. Cercha przeprowadził analizę form naczyń, zgromadzonych w warszawskim M u ­ zeum Etnograficznym, i próbował na tej podstawie wyróżnić formy typowo polskie. Interesował się rów­ nież ornamentyką tych wyrobów oraz jarmarcznymi 1 2 3 1 odpustowymi zabawkami z gliny. W pierwszych la­ tach X X w. pojawiają się następne, nieliczne opraco­ wania etnograficzne, bądź jako króciutkie notatki z badań terenowych, bądź też na niewielkim ma­ teriale oparte rozważania ewolucjonistyczne. Okres międzywojenny przyniósł wzrost publikacji z zakresu garncarstwa, ale charakterystyczne było wtedy skupienie zainteresowań badawczych na etnicz­ nie niepolskich terenach kresowych. Na pian pierw­ szy wysunęła się Pokucka majolika ludowa Tadeusza Seweryna,' praca o bardzo szerokiej, nowocześnie ustawionej problematyce. Autor, przebadawszy wnik­ liwie przeszłość i rozwój garncarstwa na Pokuciu, dużo uwagi poświęcił analizie kształtów i dekoracji jego wyrobów, co podbudował następnie szerokim tłem porównawczym, podkreślając elementy, które wywarły wpływ na ukształtowanie się tej ceramiki. Ważnym osiągnięciem było tu także oznaczenie wpły­ wów garncarstwa polskiego. Poza tą publikacją po­ święcił Seweryn pokuckiemu garncarstwu Wiele mniejszych artykułów. 4 5 Zagadnieniami rzemiosła garncarskiego zajmowali się także inni autorzy, mimo to niewiele mamy z tych czasów opracowań o poszczególnych polskich 220 G A R N C A R S T W E M 7 ośrodkach garncarskich ; na szczególną uwagę zasłu­ gują niektóre publikacje cennych materiałów histo­ rycznych, a zwłaszcza ciekawe opracowanie ośrod­ ków garncarskich we Włodawie, dokonane z ekono­ micznego punktu widzenia. Największe może zainteresowanie wśród produkcji ceramicznej wzbudzały kropielniczki, wielokrotnie omawiane w różnych pracach. Z opracowań zbior­ czych ukazują się między dwiema wojnami prace organizatorów i działaczy rzemiosła ludowego, oraz krótkie artykuliki, pisane przez artystów-ceramików. Pomijam t u poszczególne rozdziały poświęcone garn­ carstwu w ramach prac dotyczących kultury czy sztu­ ki ludowej oraz odpowiednie hasła w encyklopediach. 8 9 10 11 12 Ogromny rozwój studiów nad garncarstwem ludo­ wym przyniósł okres ostatniego dwudziestolecia. W związku ze wzrostem zainteresowania dla ludowej kultury materialnej i sztuki prowadzono systematycz­ ne badania, m. in. i nad rzemiosłem garncarskim, w wyniku czego powstała stosunkowo duża ilość publi­ kacji, spośród których szczególnie istotne są prace Romana Reinfussa i Zofii Barbary Głowy. Garncar­ stwo ludowe Reinfussa stanowi jedyną w naszej l i ­ teraturze większą pozycję o charakterze syntetycz­ nym. Po raz pierwszy przedstawiony tu został sze­ rzej — uwzględniający materiały archeologiczne i h i ­ storyczne — zarys dziejów garncarstwa na naszych terenach, w ramach którego autor podkreślił silnie momenty przełomowe. Wskazał on na wykrystalizo­ wanie się w garncarstwie dwóch kierunków — miej­ skiego, gdzie szybko adaptowano wszystkie nowości, oraz bardziej zachowawczego — wiejskiego, a na­ stępnie stopniowy zanik różnic w tym zakresie, spo­ wodowany rozwojem przemysłu, który doprowadził do zatarcia różnic, tak że obecnie całe garncarstwo możemy traktować jako ludowe. Trudno jest na tym miejscu omawiać t ę znaną i recenzowaną pracę, ale wypada zaznaczyć, że — w popularnym ujęciu — zawiera ona szeroki przegląd problematyki związanej z garncarstwem, bogato udokumentowany i że pod­ jęto w niej próbę analizy formalnej wyrobóW i ich zdobnictwa. Autor omówił także możliwości dalszego istnienia i perspektywy rozwoju tego rzemiosła w wa­ runkach Polski Ludowej. 13 Zofia B. Głowa opublikowała materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, ujęte w aspekcie chronologicznym. M a p y te, opatrzone komentarzem, zawierającym charakterystykę produkcji poszczegól­ nych ośrodków sporządzone zostały w oparciu przede wszystkim o materiały Pracowni Badania Sztuki L u ­ dowej instytutu Sztuki HAN. Mimo że wymagają one w wyniku dalszych poszukiwań terenowych licznych uzupełnień, stanowią Ważny etap badań nad garncar­ stwem. Na ich podstawie będą wykonane bardziej szczegółowe kartogramy, ilustrujące zasięgi poszcze14 �1 5 gólnych w y t w o r ó w , w dalszej 'kolejności t a k ż e ele­ m e n t ó w i technik artystycznych, stosowanych w p o l ­ skim garncarstwie, co stworzy p o d s t a w ę dla p r z y s z ł e j obszernej syntezy. J e ś l i chodzi o zagadnienia techniczne, zbiorczo opracowane z o s t a ł y dotychczas jedynie t y p y p i e c ó w garncarskich i ich z a s i ę g i . W latach powojennych d u ż o uwagi p o ś w i ę c o n o l u ­ d o w e m u k a f l a r s t w u dekoracyjnemu, p o s z c z e g ó l n y m o ś r o d k o m p r o d u k c j i i ich w y r o b o m . Z n a l a z ł o to w y ­ raz w k i l k u a r t y k u ł a c h m o n o g r a f i c z n y c h . W d r u k u znajduje s i ę nader obszerna praca na ten temat, p r z y ­ gotowana przed k i l k u jeszcze l a t y przez Romana Reinfussa. Gorzej przedstawia s i ę sprawa r z e ź b y ce­ ramicznej, k t ó r a nie została, niestety, dotychczas opracowana w szerszym ujęciu i jedynie w k i l k u a r t y ­ k u ł a c h znajdujemy informacje o t a k i c h t w ó r c a c h , j a k S t a n i s ł a w K o s i a r s k i czy E m i l i a Chmiel. 16 17 Zdecydowana w i ę k s z o ś ć i s t n i e j ą c y c h p u b l i k a c j i na t e m a t y garncarstwa posiada charakter monografii po­ szczególnych ośrodków czy regionów. Najwięcej s p o ś r ó d nich dotyczy obszaru wschodniej i p o ł u d n i o ­ wej [Polski, gdzie ta g a ł ą ź w y t w ó r c z o ś c i z a c h o w a ł a s i ę najlepiej do naszych czasów. Stosunkowo w y c z e r p u ­ jąco opracowane zostało garncarstwo Lubelszczyzny, k t ó r e j cały n i e m a l teren o b j ą ł s w ą p r a c ą Tadeusz Delimat. Poza m a t e r i a ł a m i t e r e n o w y m i w y k o r z y ­ s t a ł om r ó w n i e ż m a t e r i a ł y historyczne, d a j ą c zarys dziejów tego r z e m i o s ł a . Obszernie z o s t a ł y t u p o t r a k ­ towane zagadnienia technologiczne oraz typologia f o r m i zdobnictwa w y r o b ó w , ico p o z w o l i ł o a u t o r o w i na wydzielenie d w ó c h stref garncarstwa lubelskiego: wschodniej i zachodniej. W t e j obszernej pracy nie u s t r z e g ł s i ę Delimat -od d r o b n y c h nieścisłości o cha­ rakterze na ogół m a t e r i a ł o w y m . Fakt, że praca z o s t a ł a opublikowana o k o ł o 10 lat po napisaniu, m i m o doko­ nania licznych u z u p e ł n i e ń i poprawek, nie b y ł k o ­ rzystny. U z u p e ł n i e n i e p o w y ż s z e j p r a c y pod w z g l ę d e m terytorialnym stanowi Garncarstwo południowowschodniej Lubelszczyzny Teresy K a r w i c k i e j i J a n u ­ sza O p t o ł o w i c z a . Znajdujemy w n i e j i n t e r e s u j ą c ą c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w , z p o d k r e ś l e n i e m stosunko­ wo p ó ź n e g o procesu u k s z t a ł t o w a n i a się w i e l u z nich. Z o s t a ł y one założone przez garncarzy n a p ł y w o w y c h , co znalazło odbicie w technice pracy, natomiast nie w p ł y n ę ł o w sposób istotny na f o r m y w y k o n y w a n y c h n a c z y ń . M o n o g r a f i ę bardzo i n t e r e s u j ą c e g o centrum w y r o b u s i w a k ó w w B i a ł e j Podlaskiej, z a o p a t r z o n ą w szczegółowe opracowanie formalne k s z t a ł t ó w i deko­ racji, d a ł a Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a . 18 18 2 3 czu Tadeusza S ł a w s k i e g o , do k t ó r e j z b l i ż o n a jest charakterem praca S t a n i s ł a w a Franciszka Gajerskiego o skupisku garncarskim na w s c h ó d od Lubaczo­ wa. Ponadto u k a z a ł y s i ę niewielkie opracowania, do­ tyczące o ś r o d k ó w w L e ż a j s k u i Brzostku. Intere­ sowano się r ó w n i e ż r z e ź b ą c e r a m i c z n ą tego o b s z a r u . Warto jeszcze w s p o m n i e ć o c i e k a w y m zespole zaba­ wek z X V I I i X V I I I w., p o c h o d z ą c y m z w y k o p a l i s k w G o r l i c a c h , do k t ó r y c h liczne analogie znajduje­ m y w wyrobach w s p ó ł c z e s n y c h garncarzy. 2 4 2 5 26 27 28 Na terenie w o j . k r a k o w s k i e g o sporo o p r a c o w a ń , częściowo z r e s z t ą dawniejszych, dotyczy garncarstwa cechowego w s a m y m K r a k o w i e . Ma także swoją l i t e r a t u r ę centrum garncarskie w okolicach B o c h n i , a r o d y garncarzy w Rabce i ich w y r o b y o m ó w i o n e zo­ s t a ł y p o k r ó t c e przez Longina Malickiego. O zbiorach ceramiki krakowskiej w d a w n y m Muzeum P r z e m y s ł o ­ w y m dowiadujemy się z a r t y k u ł u I r e n y B o j a r s k i e j . Z najnowszych o p r a c o w a ń na p l a n pierwszy w y b i j a się praca B a r b a r y Bazielich o o ś r o d k u w S t a r y m S ą ­ czu. A u t o r k a .podkreśliła t u m . i n . p ó ź n y stosunkowo r o z k w i t o ś r o d k a oraz w y r a ź n e w p ł y w y c e r a m i k i rze­ szowskiej na o r n a m e n t y k ę m a l a r s k ą w y r o b ó w staro­ s ą d e c k i c h . Na p r z y k ł a d z i e p r a c o w n i garncarskiej w Bielanach k o ł o O ś w i ę c i m i a o m ó w i o n o szkodliwe w p ł y ­ w y n i e w ł a ś c i w e g o i n s t r u k t a ż u na c e r a m i k ę l u d o w ą . 2 9 30 3 1 32 3 3 3 4 L u d o w a w y t w ó r c z o ś ć ceramiczna na Ś l ą s k u n a j ­ dłużej z a c h o w a ł a s i ę w jego p o ł u d n i o w e j części, w C i e s z y ń s k i e m . T e r e n t e n o p r a c o w a ł L u d w i k Dubiel. O m a w i a j ą c w y r o b y garncarzy cieszyńskich, w s k a z a ł on na pewne p o w i ą z a n i a z c e r a m i k ą s ł o w a c k ą i m o ­ r a w s k ą . Badania nad w s p ó ł c z e s n y m garncarstwem Ś l ą s k a Opolskiego obrazuje a r t y k u ł Barbary J a n k o w ­ skiej. Bogato r o z w i n i ę t e m u garncarstwu kieleckiemu po­ ś w i ę c o n o dotychczas zaledwie k i l k a ciekawych, choć niewielkich opracowań, uwzględniających przede wszystkim o ś r o d e k w I ł ż y oraz w C h a ł u p k a c h . P o w s t a ł a co p r a w d a w i ę k s z a praca o t y m ostatnim o ś r o d k u , podobnie j a k o garncarstwie okolic Ć m i e l o ­ wa, ale obydwie, nie d r u k o w a n e dotychczas, znane s ą niestety t y l k o z bardzo k r ó t k i c h s t r e s z c z e ń . O D ą b ­ rowie nad C z a r n ą , ostatnim o ś r o d k u garncarstwa w O p o c z y ń s k i e m , p i s a ł Jan P i o t r D e k o w s k i . Starannie opracowany, „ s ł o w n i k o w y " p r z e g l ą d o ś r o d k ó w oraz dzieje spółdzielczości garncarskiej na K i e l e c c z y ź n i e zawiera katalog w y s t a w y ceramiki z 1962 r . Nad kryzysem kieleckiego garncarstwa z a s t a n a w i a ł się znany d z i a ł a c z na t y m polu, Jan A . Zaremba. '' 3 5 3 6 3 7 3 8 39 40 4 1 4 2 0 Wykaz czynnych o ś r o d k ó w garncarskich w o j . rze­ szowskiego oraz p r z e g l ą d i c h p r o d u k c j i znajdujemy w katalogu, przygotowanym z e s p o ł o w o pod k i e r o w ­ nictwem J a n i n y K r a j e w s k i e j . R e g i o n a l i s t ó w , zajmu­ jących s i ę t y m terenem, p a s j o n u j ą przede w s z y s t k i m problemy z w i ą z a n e z przeszłością garncarstwa. Wiele o p r a c o w a ń dotyczy zagadnienia o ś r o d k ó w renesanso­ wych, k t ó r y c h produkcja n a w i ą z y w a ł a do stylowych majolik w ł o s k i c h oraz p ó ź n i e j s z y c h o ś r o d k ó w cecho­ wych. Na czoło o p r a c o w a ń historycznych, w y k o r z y ­ s t u j ą c y c h m a t e r i a ł etnograficzny i wykopaliskowy, wysuwa się wzorowa monografia garncarstwa w B i e ­ 21 2 2 Garncarstwu l u d o w e m u na p o z o s t a ł y c h terenach Polski ś r o d k o w e j nie .poświęcono dotychczas ż a d n e g o w i ę k s z e g o opracowania. P u b l i k o w a n o t y l k o niewielkie a r t y k u ł y o charakterze informacyjnym, dotyczące garncarstwa w n a j b l i ż s z y c h okolicach Warszawy, na Kurpiach oraz w w o j . ł ó d z k i m . 4 3 4 4 4 5 Ceramika ludowa Wielkopolski opracowana zosta­ ła przez S t a n i s ł a w a B ł a s z c z y k a . Omawiając rozwój garncarstwa, w y k o r z y s t a ł o n ź r ó d ł a archeologiczne, p o c z ą w s z y od V I I w., oraz historyczne, d o t y c z ą c e g ł ó w n i e r z e m i o s ł a cechowego. W dalszej części pracy, o d n o s z ą c e j się do techniki produkcji, w y r o b ó w i spo­ s o b ó w ich zbytu, o g r a n i c z y ł się autor p r a w i e w y ł ą c z 48 222 �nie do m a t e r i a ł ó w ze wschodniej części w o j e w ó d z t w a (dawny zabór rosyjski), gdyż jedynie t a m garncarstwo z a c h o w a ł o się p o dzień dzisiejszy. O ś r o d k i te nie po­ w i n n y jednak b y ć traktowane jako reprezentacyjne, gdyż cechuje je znacznie niższy poziom p r o d u k c j i , niż na pozostałych terenach Wielkopolski. Nie zostały rap. prawie wcale u w z g l ę d n i o n e w y r o b y bogato malowane czy zdobione ornamentem plastycznym, przez co ta ciekawa praca nie d a ł a , niestety, p e ł n e g o obrazu cera­ m i k i wielkopolskiej. dziedzinie, wykazuje jednak szereg b r a k ó w . Szcze­ gólnie d o t k l i w i e daje się o d c z u ć f a k t , ż e niezmiernie ciekawe i w a ż n e o ś r o d k i garncarskie, j a k n p . K o ł a ­ czyce, S o k o ł ó w , Iłża czy ogromne skupisko garncarzy w M e d y n i G ł o g o w s k i e j nie m a j ą dotychczas wyczer­ p u j ą c e j l i t e r a t u r y . B y ć m o ż e b r a k i te m o ż n a b y częś­ ciowo u z u p e ł n i ć p u b l i k o w a n i e m s t a r z e j ą c y c h się w archiwach z a k ł a d ó w uniwersyteckich prac m a g i ­ sterskich, k t ó r e niejednokrotnie p o r u s z a ł y zagadnie­ nia pierwszorzędnej wagi. Garncarstwem kaszubskim na p r z e ł o m i e X I X i X X w . zajęła się Janina K r a j e w s k a . Wykorzystując prace w c z e ś n i e j s z y c h badaczy, a przede w s z y s t k i m bogate m a t e r i a ł y z w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, o p r a ­ c o w a ł a autorka to zagadnienie w y c z e r p u j ą c o , z w ł a s z ­ cza jeśli chodzi o dzieje poszczególnych w a r s z t a t ó w oraz k s z t a ł t y i (dekorację p l a s t y c z n ą w y r o b ó w . Cha­ r a k t e r y s t y k ę w s p ó ł c z e s n e j p r o d u k c j i garncarskiej na Kaszubach z a w d z i ę c z a m y Bożenie S t e l m a c h o w s k i e j i Bożenie Ż u k o w i c z . Stan b a d a ń nad p o m o r s k ą ce­ r a m i k ą h i s t o r y c z n ą z miejskich o ś r o d k ó w r z e m i e ś l n i ­ czych z o b r a z o w a ł a M a r i a P r z e ź d z i e c k a , która poło­ ż y ł a nacisk na zagadnienie artystycznego k a f l a r s t w a i jego w p ł y w y na kafle ludowe z Polski p ó ł n o c n e j . Baza m a t e r i a ł o w a , d o t y c z ą c a z a g a d n i e ń w y t w ó r ­ czości garncarskiej, ustawicznie się p o w i ę k s z a . Dla etnografów najważniejsze źródła stanowią t u wciąż badania terenowe oraz zabytki, gromadzone w zbio­ rach muzealnych. W y r o b y garncarskie, k t ó r e j u ż od d a w n a reprezentowane b y ł y na o g ó l n y c h w y s t a w a c h sztuki ludowej, w ostatnich dopiero latach zdobyły sobie prawo do licznych w ł a s n y c h w y s t a w i k o n k u r ­ sów, co niezmiernie u ł a t w i a d o k u m e n t a c j ę w s p ó ł ­ czesnej produkcji i daje m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a n i a po­ w s t a ł y c h w t y m samym czasie w y r o b ó w . Nie m n i e j w a ż n y c h m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza jeśli chodzi o sytua­ cję m a t e r i a l n ą i społeczną garncarzy w przeszłości (poza — o c z y w i ś c i e — rozmieszczeniem i dziejami po­ szczególnych o ś r o d k ó w ) , d o s t a r c z a j ą nam ź r ó d ł a h i ­ storyczne, w y k o r z y s t y w a n e dorywczo przez etnogra­ fów. W z w i ą z k u z t y m n a l e ż y pilnie śledzić zapo­ wiedziane w i ę k s z e prace h i s t o r y k ó w nad cechami garncarskimi, s t r u k t u r ą n a r o d o w o ś c i o w ą garncarzy, o r g a n i z a c j ą h a n d l u czy f o r m a m i konkurencyjnej w a l k i o ś r o d k ó w miejskich i wiejskich w przeszłości. Pomo­ cy u h i s t o r y k ó w s z u k a ć b ę d z i e m y w w y j a ś n i e n i u sze­ regu z a g a d n i e ń , j a k np. i n t e r e s u j ą c e g o zjawiska w i e j ­ skich c e c h ó w garncarskich, i s t n i e j ą c y c h w k i l k u zna­ nych nam o ś r o d k a c h , m . i n . w B r o d ł a c h i Zalasie w p o b l i ż u K r a k o w a . Prace historyczne nie r n o g ą jednak wiele w n i e ś ć do najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h nas z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z f o r m ą i d e k o r a c j ą w y ­ r o b ó w . W t y m zakresie natomiast bardzo d u ż e zna­ czenie p o s i a d a j ą dla nas m a t e r i a ł y archeologiczne z b a d a ń nad c e r a m i k ą ś r e d n i o w i e c z n ą i późniejszą, w k t ó r y c h to badaniach archeologowie s t a w i a j ą sobie bardzo ambitne p l a n y . W y n i k i ich b a d a ń d o s t a r c z ą nam m a t e r i a ł ó w do w y j a ś n i e n i a genezy f o r m l u d o w e j ceramiki i jej zdobnictwa. W s p ó ł p r a c u j ą c z archeolo­ gami trzeba t a k ż e k o n t y n u o w a ć badania w y k o p a ­ liskowe w znanych o ś r o d k a c h garncarskich o boga­ tych tradycjach, g d y ż jedynie t ą d r o g ą m o ż e m y u z y s k a ć m a t e r i a ł do s t u d i ó w nad rozwojem k s z t a ł ­ t ó w i dekoracji w y r o b ó w garncarskich. Badania takie prowadzone j u ż b y ł y przez P r a c o w n i ę Badania Sztuki L u d o w e j IS P A N (zostały przerwane z b r a k u odpo­ wiednich w a r u n k ó w ) oraz przez Muzeum w Rze­ szowie. 47 48 4 9 50 Obfitujący w o ś r o d k i garncarskie teren w o j . bia­ łostockiego nie został dotychczas prawie z u p e ł n i e opracowany. D r o b n y przyczynek stanowi t u jedynie a r t y k u ł o o ś r o d k u w Studzianym L e s i e , k t ó r y to o ś r o d e k w zakresie technicznego poziomu produkcji i form wyrobów, niezwykle prymitywnych w porów­ n a n i u ze w s p ó ł c z e s n ą p r o d u k c j ą g a r n c a r s k ą w P o l ­ sce, wykazuje łączność z garncarstwem zachodniej B i a ł o r u s i . Garncarstwo t y c h ostatnich t e r e n ó w zo­ s t a ł o bardzo w y c z e r p u j ą c o opracowane przez W ł o d z i ­ mierza H o ł u b o w i c z a . Publikacja tego autora m a k a ­ pitalne znaczenie p o r ó w n a w c z e z a r ó w n o dla nas, j a k i dla a r c h e o l o g ó w , ze w z g l ę d u n a szczegółowy prze­ gląd p r y m i t y w n y c h technik garncarskich. 51 52 W k r ó t k i m p r z e g l ą d z i e p u b l i k a c j i regionalnych, do­ t y c z ą c y c h ludowego garncarstwa, s t a r a ł a m s i ę w y ­ m i e n i ć przynajmniej n a j w a ż n i e j s z e . W przypadku, j e ­ żeli k t ó r e ś z o m a w i a n y c h t e r e n ó w nie m a j ą na razie w i ę k s z y c h o p r a c o w a ń , wymienione zostały na t y m miejscu pozycje o charakterze p r z y c z y n k ó w . W ostat­ n i m dwudziestoleciu o p u b l i k o w a n o w i e l e prac o te­ matyce bardzo obszernej, u w z g l ę d n i a j ą c e j przede wszystkim zagadnienia historyczne, techniczno-pro­ dukcyjne, a w nieco mniejszym stopniu s p o ł e c z n e . Z p u n k t u widzenia sztuki ludowej na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e fakt, ż e p r z y j ę ł o s i ę p r z y w i ą z y w a ć d u ż ą u w a g ę do szczegółowego opracowania w y r o b ó w po­ szczególnych p r a c o w n i , o ś r o d k ó w czy r e g i o n ó w pod w z g l ę d e m f o r m i zdobnictwa. Pozwoli t o w orzyszłości na bardziej precyzyjne wychwycenie wzajem­ nych p o w i ą z a ń i w p ł y w ó w w ramach t e r y t o r i u m Polski, a t a k ż e b o d ź c ó w d z i a ł a j ą c y c h z z e w n ą t r z na r o z w ó j l u d o w e j ceramiki. N a l e ż y zwrócić u w a g ę , ż e więcej niż p o ł o w a prac d o t y c z ą c y c h ludowego g a r n ­ carstwa, k t ó r e p o w s t a ł y po ostatniej wojnie, u k a z a ł a s i ę na ł a m a c h naszego czasopisma. Ogólnie b i o r ą c , spory jest dorobek X X - l e c i a w i n t e r e s u j ą c e j nas 222 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 M i m o iż doceniamy m o ż l i w o ś c i w p ł y w u ceramiki szlachetnej i p ó ł s z l a c h e t n e j na l u d o w e w y r o b y g a r n ­ carskie, w badaniach u w z g l ę d n i a się je w niedosta­ tecznym stopniu, p o n i e w a ż b r a k nam dotychczas szerszego m a t e r i a ł u porównawczego, dotyczącego produkcji i licznych na terenie Polski w okresie od X V I I do X I X w . manufaktur. Zagadnienie to było w i e l o k r o t n i e tematem o p r a c o w a ń h i s t o r y k ó w rze- �5 8 m i o s ł a artystycznego, m a ł o znane są jednak w y r o b y s ł y n n y c h manufaktur, przeznaczone na u ż y t e k co­ dzienny oraz mniej m o ż e w a r t o ś c i o w e pod w z g l ę d e m artystycznym naczynia z m a ł y c h , p r o w i n c j o n a l n y c h farfunni. W y r o b y te, ł a t w i e j o s i ą g a l n e ze w z g l ę d u na niższą cenę, m o g ł y najbardziej z a w a ż y ć na p r o d u k c j i garncarzy ludowych. Z w i ą z k i te na pewno jednak nie b y ł y tak b e z p o ś r e d n i e , j a k u naszych p o ł u d n i o w y c h i zachodnich s ą s i a d ó w . Ścisła w s p ó ł p r a c a z h i s t o r y k a m i sztuki, archeolo­ gami i h i s t o r y k a m i pozwoli na p e ł n e udokumentowa­ nie i szerokie n a ś w i e t l e n i e tego i n t e r e s u j ą c e g o w y ­ cinka polskiej k u l t u r y artystycznej, j a k i stanowi l u ­ dowe garncarstwo. Przed opracowaniem takiej o g ó l ­ nej syntezy konieczne jest jednak jeszcze z naszej strony rozszerzenie p l a n ó w badawczych poza mono­ grafie regionalne. Na pierwszy p l a n w y s u w a j ą s i ę t u zagadnienia ceramiki siwej, j e j rozwoju, rozprze­ strzenienia się oraz stopniowego regresu zasięgu, prace nad genezą i dziejami w y r o b ó w malowanych, a szczególnie mezomajoliki, t a k ż e studia nad plasty­ ką c e r a m i c z n ą . PRZYPISY 1 A Schneider, O wyrobach glinianych w Galicji, „ J a h r e s b e r i c h t e des Technischen Vereines i n L e m ­ berg", T. I , L w ó w 1867, s. 45-^61. J. K o ł a c z k o w s k i , Wiadomości tyczące się prze­ mysłu i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w 1888; A . Z a ­ krzewski, Przemysł włościański. Teoryja kwestyi, jej stan i widok u nas. Szkic ekonomiczny, Warszawa 1888 (cyt. za A . Wojciechowskim, Przemysł włościań­ ski w Królestwie Polskim, PSL, 1952, n r 4—5, s. 258.) ' St. Cercha, Ceramika ludu polskiego, „ W ę d r o ­ wiec", 1899, n r 16, s. 308, nr 17, s. 328, nr 18, s. 355^58. * J. W., Garncarstwo w Kołaczycach w Galicji, „ L u d " , T. X I , 1905, s. 196; St. Jagmin, Garncarstwo w zapadłych kątach Puszczy Białowieskiej, „Wisła", T. X X , 1917, nr 2, s. 258—63 i i n . Z . A . K . (Z. Kowerlska), Przeżytek w garncar­ stwie, „Wisła", T . X V I I , 1903, nr 5, s. 625—27. T. Seweryn, Pokucka majolika ludowa, K r a k ó w 1929. I . Gulgowski, Garncarstwo na Kaszubach, „ P r z e m y s ł , Rzemiosło, Sztuka", 1924, n r 1, s. 3—4; A. J a r o s i ń s k i , Garncarstwo w Buczkowie i okolicy, „Orli L o t " , 1930, nr 2, s. 34—7 i i n . S. Udziela, Historia garncarstwa w Polsce. Garncarze w Bieczu, „ P r z e m y s ł , R z e m i o s ł o , Sztuka", 1924, n r 2, s. 28—9; T. K r u s z y ń s k i , Zdunowie gdań­ scy w dawniejszych czasach, „ P r z e m y s ł , Rzemiosło, Sztuka", 1922, nr 4, s. 28—33; J. Dobrzycki, Śląska wytwórczość ceramiczna w XVIII w. „ P r z e m y s ł , Rze­ m i o s ł o , Sztuka", 1924, n r 1—2, s. 44—60, n r 3—4, s. 3—19 i i n . St. K o p c z y ń s k i , Przemysł ludowy na tle stosun­ ków gospodarczych pow. włodawskiego, Warszawa 1930. M . i n . : S. Udziela, Gliniane kroplelniczki ludo­ we, „ P r z e m y s ł , R z e m i o s ł o . Sztuka" 1924, nr 2, s. 25—7; t e n ż e , Gliniane kroplelniczki ludowe, „Rzeczy P i ę k ­ ne", 1927, nr 10—11, s. 184; M . Czyżewicz, Gliniane kropielnice z Lipnicy Murowanej, „Orli L o t " , 1930, nr 2, s. 37—8. J. O r y n ż y n a . Sytuacja garncarstwa, „Polska Gosoodarcza", 1936, n r 32; taże, Przemysł ludowy w Polsce, Warszawa 1938: W. S z r a j b e r ó w n a , Uwagi o sztuce ludowej. Rola instruktora garncarstwa, W a r ­ szawa 1928. W. Husarski. Ceramika ludowa w Polsce, ..Wiedza i Życie". 1934, nr 5, s. 385—97; T. Szafran, Garncarstwo ludowe w przemyśle ceramicznym, „ P r z e m y s ł . Rzemiosło, Sztuka", 1924, n r 2, s. 15—18. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955. Z . B. G ł o w a , Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, PSL, 1956, n r 2, 3, 4—5, 6; 1957, nr 1, 2. Z o s t a ł a j u ż przygotowana mapa ceramiki siwej. R. Reinfuss, Piece do wypału naczyń w pol­ skim garncarstwie ludowym, „ E t n o g r a f i a Polska", T. I I I , i960, s. 329—49. 2 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 15 1 8 1 7 H . Skurpski, Realizm kafli mazurskich, PSL, 1948, nr 9—10; t e n ż e , Kaflarstwo mazurskie, PSL, 1955, n r 4; D . W a l k n o w s k i , Przyczynek do badań chronologii kafli mazurskich, PSL, 1955, nr 2;R. R e i n fuss, Kafle ludowe z Brzegu na Dolnym Śląsku, PSL, 1949, n r 9—10; L . Dzięgiel, Malowane kafle z Leżaj­ ska, PSL, 1953, nr 1; t e n ż e , Malowane kafle z Ryb­ nej, PSL, 1954, n r 2; J. Grabowski, Ludowa galeria obrazów, . P r o b l e m y " , 1951, nr 9, s. 15—22; T . Szetela, Malowane kafle z Leżajska, PSL, 1963, nr 3—4. T. Delimat, Garncarstwo ludowe, , Prace i M a ­ t e r i a ł y Etnograficzne", T. X V I I I , 1961, Lubelskie, Cz. I , s. 29—138. T . K a r w i c k a , J. Optołowicz, Garncarstwo po­ łudniowo-wschodniej Lubelszczyzny, L u b l i n 1957. Z . Cdeśla-Reinfussowa, Sitoofci z B i a ł e j Podla­ skiej, PSL, 1954, n r 5. J. Krajewska, Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego, Ł ó d ź 1952. F. Kotula, Etnograficzne „wykopaliska" w Rze­ szowie, PSL, 1949, nr 11—12; t e n ż e , Rzeszowska ma­ jolika ludowa, PSL, 1953, n r 4—5; t e n ż e , Materiały do dziejów garncarstwa, R z e s z ó w 1956. T . S ł a w s k i , Z przeszłości garncarstwa w Bie­ czu, PSL, 1961, n r 4. St. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy, PSL, 1960, n r 1. F. K o t u l a , L e ż a j s k i ośrodek ceramiczny, PSL, 1953, nr 1. R. Reimfuss, Brzostek — zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, PSL, 1951, nr 6; I . Bojarska, Naczynia gliniane z Brzostka, PSL, 1951, n r 6. F. K o t u l a , Emilia Chmiel, PSL, 1960, n r 2. J. Barut. Zabawki gliniane z XVII i XVIII w. znalezione w Gorlicach, PSL, 1956, nr 4—5. A . Chmiel, Garncarze krakowscy, Kalendarz Czecha, K r a k ó w 1908, s. 43—51; J. Kostysz, Warsztat zduński na Garbarach w XVI w., „Rocznik K r a k o w ­ ski", T. X X X , 1938, s. 222—26; t e n ż e , Z dziejów' kra­ kowskiego garncarstwa, PSL, 1951, n r 1—2; t e n ż e , Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło. PSL, 1952, n r 6: T. Sewervn. Garncarze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX w., PSL, 1960, nr 3. St. K o w a l s k i , Garncarze i garncarstwo w pow. bocheńskim, „Orli L o t " , 1950, n r 8, s. 135—44 oraz A. J a r o s i ń s k i , op. cat. (przyp. 7). L . Malicki, Garncarstwo w Rabee-Poddziale, .Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", T . V I I , 1948/9, s. 332—34. I . Bojarska, Krakowska ceramika ludowa, PSL, 1949, n r 5. B . Bazieliohówna, Garncarstwo starosądeckie, PSL, 1958, n r 2. E. F r y ś , Ośrodek garncarski w Bielanach, PSL, 1956, nr 4—5. L . Dubiel, Cieszyńska ceramika ludowa, PSL, 1957, nr 4. 18 y 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 223 �36 B. Jankowska, Z badań nad garncarstwem lu­ dowym Opolszczyzny, „Kwartalnik Opolski", 1960, nr 3, 6. 89—105. A. Jaworczak, Z dziejów cechu garncarskiego w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 301—327; St. Pastuszkiewicz, Cech garncar­ ski w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 228—31; M. Żakowska, Stanisław Kosiarski garncarz iłżecki, PSL, 1947, nr 1—2; A. Wajda, Win­ centy Kitowski — iłżecki artysta ceramik, PSL, 1952, nr 2. J. A. Zaremba, Artyści ludowi z Chałupek Kie­ leckich, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 3, s. 27—39. J. Klimaszewska, E. Fryś, Materiały do rze­ miosła ludowego w woj. kieleckim, „Etnografia Pol­ ska", T. I , 1958, s. 269—75. J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncar­ stwa w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", T. V I I , 1948/9, ,s. 335—38. Wystawa ceramiki ludowej (katalog), Iłża, l i ­ stopad 1962. J. A. Zaremba, Kryzys ceramiki regionalnej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 13—20. A. Gerlach, Garncarstwo ludowe okolic pod­ warszawskich, „Etnografia Polska", T. I I , 1959, s. 296—302. M. Żywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 339—47. J. Dutkiewicz, Ośrodek garncarski w Rawie Mazowieckiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnogra­ ficzna", nr 1, Łódź 1957, s. 151—69; D. Mikołajczykowa, Garncarstwo w Tuszynie, jw., s. 171—79. St. Błaszczyk, Garncarstwo w : Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960, s. 437—70. J. Krajewska, Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w., PSL, 1958, nr 3, 4. B. Stelmachowska, Współczesna ceramika lu­ dowa na Kaszubach, PSL, 1950, nr 7—12. 3 7 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 Jacek 49 B. Żukowicz, Ceramika Józefa Kaźmierczaka, PSL, 1963, nr 1. M. Przeździecka, Ceramika pomorska, PSL, 1954, nr 4 oraz: J. Chranioki, Kilka uwag na margi­ nesie artykułu „Ceramika pomorska", PSL, 1955, nr 3; M. Przeździecka, W związku z uwagami o artykule „Ceramika pomorska", PSL, 1955, nr 3. E. Fryś, Ośrodek garncarski w Studzianym Le­ sie, PSL, 1959, nr 4. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950. K. Pietkiewicz, Wystawy i konkursy sztuki lu­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1948 i 1949, „Lud", T. X X X I X , 1952, s. 554—5, 565; R. Reinfuss, IV konkurs ceramiki ludowej w Kielcach, PSL, 1951, nr 4—5; Oh. Zieliński, Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woj. łódzkiego, PSL, 1952, nr 3; E. Fryś, Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny, PSL, 1957, nr 1; E. Fryś-tPietraszkowa, Konkurs i wystawa garncar­ stwa ludowego woj. krakowskiego, PSL 1962, nr 2; taże, Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łań­ cucie, PSL, 1963, nr 3—4 i in. E. Pietraszek, Stan majątkowy garncarzy, PSL, 1960, nr 2; Zb. Jasiewicz, Materiały do dziejów garn­ carstwa w pow. konińskim w XVIII w., PSL, 1961, nr 4. M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., recenzja M. Kwapień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1962, nr 3—4, s. 712—14. E. Pietraszek, Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w XVIII i pierwszej połowie XIX wie­ ku, PSL, 1961, nr 1, 2. M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., w: Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, T. I , Wrocław 1961, s. 17—35; J. Kruppe, Studia nad ceramiką XIV w. ze Starego Miasta w Warszawie, Wrocław 1961. iH. Załęska, Ceramika. Techniki produkcji (przewodnik wystawy), Toruń 1954, zamieszcza biblio­ grafię. 50 51 52 53 54 55 58 57 58 Olędzki UWAGI O BADANIACH TWÓRCZOŚCI KOWALSKIEJ I SNYCERSKIEJ W POLSCE Siedząc przemiany w zainteresowaniach plastyką ludową w Polsce na przestrzeni ostatniego półwiecza nietrudno zauważyć, iż w okresie minionego dwu­ dziestolecia zmalała popularność większości dziedzin tzw. sztuki zdobniczej, w tym zarówno zdobnictwa w drewnie, jak też w metalu. Duże zainteresowanie problematyką sztuki zdobniczej w okresie wcześniej­ szym wiązało się ze stopniem znajomości przedmiotu, z etapem odkrywania plastyki ludowej. Na etapie tym istniała niewątpliwie tendencja do uznawania za najcenniejsze i pierwszoplanowe w badaniach głównie tych wartości artystycznych sztuki ludowej, które nie znajdywały bliskich odpowiedników w określonych dziedzinach sztuki „oficjalnej" (pisankarstwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, a także zdob­ nictwo w drewnie i metalu). Tendencji tej towarzy­ szyło traktowanie rzeźby i malarstwa ludowego jako dzieł, będących tylko przetworzeniem wzorców przę- jętych ze sztuki oficjalnej. Silniej zrośnięte ze śro­ dowiskiem ludowym figuralne zabawki gliniane i drewniane, ciasta obrzędowe, sery, wota woskowe, czy wreszcie malarstwo nie występujące pod postacią obrazu — pozostawały poza kręgiem zainteresowań historyków sztuki, przez innych zaś badaczy trakto­ wane były jako składowa zjawisk przede wszystkim wierzeniowych, obyczajowych (np. rekreacyjnych), gospodarczych, a w małym stopniu artystycznych. Po I I wojnie światowej w pracach etnografów i historyków wsi dawną problematykę sztuki zdob­ niczej, obrzędowości i zwyczajów zastąpiły zaniedba­ ne tematy z zakresu kultury materialnej, struktury społeczno-gospodarczej zbiorowości wioskowych i grup lokalnych. Przesunięcie zainteresowań w kierunku rzeźby czy malarstwa należy uznać za naturalny etap rozwojo­ wy w procesie ustalania zakresu badań plastyki l u - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/664be836f86af7c3f2ddb782ee93ff20.pdf 25df7a4be901dc62990e6158a83a6271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa grafika ludowa malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4438 Title A name given to the resource Stan badań nad grafiką, malarstwem i rzeźbą/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1964 t.18, z.4; s.201-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 4 Np. J. Burszta, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej, „ B i b l i o t e k a Popularna P T L " , t. I , Wroc­ ł a w 1958. 4 5 D z i a ł a l n o ś ć tego O ś r o d k a o m ó w i o n a została w y ż e j , p o n i e w a ż f u n k c j o n o w a ł on przy Katedrze P l a ­ nowania i A r c h i t e k t u r y Wsi P o ł i t e c h n . Warsz. 46 p r ó c z prac wymienionych j u ż uprzednio należy t u jeszcze p o d a ć : A . Dobrowolska, Ludowe budow­ nictwo mieszkalne Pomorza Zachodniego, „Ochrona Z a b y t k ó w " , 1952, nr 4, s. 229—239; K . Wolski, Domy podcieniowe w Pruchniku, t a m ż e , 1953, n r 4, s. 206—210; F. K o t u l a , Słupowe chałupy w Rzeszowskiem, t a m ż e , 1953, nr 4, s. 211—217; I . Tłoczek, Z a b y t k i architek­ t u r y ludowej, t a m ż e , 1955, nr 2, s. 77—88; A . D o b r o ­ wolska, Dom podcieniowy na Pomorzu Zachodnim, t a m ż e , 1957, nr 1, s. 34—42; J. iMatuszczak, Uwagi o budownictwie drewnianym w powiecie pszczyńskim, t a m ż e , 1957, nr 1, s. 43—47; I . Tłoczek, W sprawie ba­ dań nad architekturą ludową, t a m ż e , 1958, nr 1—2, s. 19—34; F. K o t u l a , Typy wiejskich drewnianych bu­ dynków na Podgórzu w województwie rzeszowskim, t a m ż e , 1958, nr 1—2, is. 35—57; M . Benko, Uwagi o za­ bytkach budownictwa drewnianego na Mazowszu po­ łudniowo-wschodnim, t a m ż e , 1958, nr 1—2, s. 69—94; F. K o t u l a , Chłopskie warownie z XVII w. w Hyżnym i Kasinie, t a m ż e , 1959, nr 2, s. 101—112; J. Stan­ kiewicz, Zagroda w Samlinie, t a m ż e , 1959, nr 3—4, s. 232—248. " Informacje o tych badaniach publikowano w „Kroniice" „ O c h r o n y Z a b y t k ó w " . P r ó c z tego istnieje szeroka l i t e r a t u r a , d o t y c z ą c a m u z e ó w skansenow­ skich, z k t ó r e j w y m i e n i a m : K . Piwocki, Muzea w plenerze, Katedra A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi P o ł i t e c h n . Warsz., maszynopis powiel.; K . Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny — muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", I , 1959, s. 7—9; tejże, Łódzki - park etnograficzny, t a m ż e , VII, 1964, s. 35—52 oraz N . Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, „ M u z e a l n i c t w o " , 1957, nr 6, s. 10—24, k t ó r a podaje stan b a d a ń do 1957 r. 48 w Muzeum t y m zebrano m a t e r i a ł y do 5 000 o b i e k t ó w . Wg danych O ś r o d k a Informacyjnego do spraw Inwentaryzacji A r c h i t e k t u r y L u d o w e j w 1958 r. Muzeum to w y k o n a ł o o k o ł o 100 p o m i a r ó w częścio­ w y c h i p e ł n y c h o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a ludowego. M . i n . w y m i e n i ć t u m o ż n a prace: J. O p t o ł o w i c z , Budownictwo wiejskie w pow. lubelskim, „Studia i M a t e r i a ł y Lubelskie", Muzeum w L u b l i n i e , E t n o ­ grafia I , L u b l i n 1962; W. Jostowa, Prace Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem nad inwentaryzacją podhalańskiego budownictwa, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ wa", 1960, nr 2, s. 124; M . Fryczowa, Tradycyjne bu­ downictwo ludowe Kujaw, M u z e u m Etnograficzne, T o r u ń 1961. Poza p r a c ą F. A . Klonowskiego o P a r k u E t n o ­ graficznym w Olsztynku i F. K o t u l i o M u z e u m w Rzeszowie opublikowano t a k ż e liczne popularyzacyjne a r t y k u ł y w czasopismach k u l t u r a l n y c h i literackich, k t ó r e t u pomijam. J. Zachwatowicz, Architektura polska do po­ łowy XIX wieku, Warszawa 1956 (recenzje R. Reinfussa u k a z a ł y się w „Polskiej Sztuce Ludowej", 1953, nr 3, s. 187^189 i 1957, n r 1, s. 63^64); J. A . M i ł o będzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, W a r ­ szawa 1953; R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, K r a k ó w 1960 (recenzja K . Piwockiego u k a z a ł a się w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j , 1962, nr 3, s. 185—186) i i n . O. Ć z e r n e r , Chałupa w Domaslawicach, wyd. cyt., J. Stankiewicz, Zagroda w Samlinie, w y d . cyt. Przede wszystkim n a l e ż y t u w y m i e n i ć cytowa­ ne już prace J. Burszty, T. L a l i k a i W. Krassowskiego. W. K a l i n o w s k i , Problemy ochrony i konser­ wacji budownictwa drewnianego w Polsce, „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " , 1964, nr 3. K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, „ S t u d i a z H i s t o r i i Sztuki Polskiej", PIS, t. I , W r o c ł a w 1953. 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 55 Ksawery Piwocki STAN BADAŃ NAD G R A F I K Ą, Gdy Mickiewicz uczył się — s ł u c h a j ą c b i a ł o r u s k i c h pieśni i ballad — romantycznego „czucia" i r o m a n ­ tycznej „ w i a r y " , gdy m ł o d z i u t k i Chopin chłonął tony mazurskich skrzypiec — akademickie n a w y k i ó w ­ czesnej estetyki nie p o z w a l a ł y nawet r o m a n t y k o m dostrzec p i ę k n a ludowej sztuki. Gdy Kraszewski f o r ­ m u ł o w a ł program b a d a ń s ł o w i a ń s k i e j sztuki, m y ś l a ł przede wszystkim o r e l i k t a c h s t a r o ż y t n o ś c i , choć już d e c y d o w a ł się, podobnie j a k nieco w c z e ś n i e j K i e l e siński, na zbieranie „ b o h o m a z ó w " i „ p o k r a c z n y c h " f i ­ gur, r z e ź b i o n y c h n i e u c z o n ą r ę k ą . Ale jeszcze przecież Kolberg, Gloger, jeszcze nawet Witkiewicz przecho­ d z i l i o b o j ę t n i e obok dzieł malarstwa, r z e ź b y czy gra­ f i k i ludowej. Z a c z ę t o się już i n t e r e s o w a ć budownic­ twem, s n y c e r k ą , ornamentyką pisanek i h a f t ó w , b a r w n o ś c i ą stroju i przedmiotami o b r z ę d o w y m i , k t ó r e w s p ó ł g r a ł y z folklorem, a z d a w a ł y się o d k r y w a ć p r a ­ stare złoża rodzimej k u l t u r y . Trzeba było wielkiego antyakademickiego i anitynaturalistycznego p r z e ł o m u lat 90-ych ub. w i e k u , by oko artysty czy m i ł o ś n i k a sztuki zobaczyło u r o d ę drzeworytu, obrazka czy p r z y - MALARSTWEM I RZEŹBĄ d r o ż n e j rzeźby. Jeszcze w 1910 r. Kazimierz Lubecki, pisząc w księdze p a m i ą t k o w e j k u czci Maurycego Straszewskiego o Estetyce ludowej, niedwuznacznie u r ą g a jej dziwacznym pojęciom piękna, jeszcze Erazm M a j e w s k i , d o n o s z ą c w „ W i ś l e " z 1900 r. o od­ k r y c i u k l o c k ó w drzeworytniczych w P ł a z o w i e , nie i n ­ teresuje się ich a r t y s t y c z n ą w y m o w ą . Dopiero nieoceniony „ojciec" polskiej historii sztu­ k i , M a r i a n S o k o ł o w s k i , rozpatruje Drzeworyty ludo­ we n i e u l ę k ł y m i nieuprzedzonym okiem, trafnie do­ s t r z e g a j ą c w nich walory podobne do tych, jakie ma­ ją i n k u n a b u ł y ksylograficzne X V w . M n i e m a m , że j e m u w ł a ś n i e , a dopiero w d r u g i m niejako rzucie odkryciom, jakie d o p r o w a d z i ł y w r o k u 1921 do w y ­ dania T e k i Zygmunta Ł a z a r s k i e g o i Jerzego Kieszkowskiego jej Zwięzłego katalogu, zawdzięcza Sko­ czylas swoje zachwyty nad drzeworytem l u d o w y m , a grafika polska swój n i e b y w a ł y r o z k w i t w X X w . Malarstwo ludowe zobaczono p ó ź n i e j , p ó ź n i e j nawet niż w y c i n a n k ę . N a j p i e r w zaczęto g r o m a d z i ć obrazy na szkle na P o d h a l u , bohomazy na p ł ó t n i e i papie1 2 3 4 5 6 201 �rze odkryto dopiero właściwie w latach dwudziestych. Mokłowski i Matlakowski interesowali się głównie snycerskim zdobnictwem, rzeźbie figuralnej poświę­ cano jedynie drobne wzmianki. Tak więc sztuką l u ­ dową „przedstawiającą" zajęto się właściwie na do­ bre w okresie międzywojennym, ale za to start był z miejsca imponujący. Rozpoczyna go krótka, ale gruntowna rozprawka Jana Sit. Bystronia Polskie drzeworyty ludowe. Jest to pierwsza praca omawiająca ludową sztukę przed­ stawiającą „dla niej samej" — Sokołowski uważał swój artykuł jedynie za wstęp do książki o historii polskiego drzeworytu. Jakkolwiek materiał, na któ­ rym Bystroń oparł swoje wywody, był jeszcze bardzo szczupły — zarysował trafnie historię tej gałęzi sztuki ludowej, jej powiązania społeczne i jej tajniki tech­ niczne. Dzięki odszukaniu w zbiorach lwowskich Pawlikowskich dużej grupy dzieł ksylograficznych, mógł Władysław Skoczylas we wstępie do swego albumu Drzeworyt ludowy w Polsce" oprzeć swoje sądy o wartościach artystycznych i złożoności tech­ niki ludowego drzeworytu na znacznie obszerniejszej znajomości zabytków. Spora monografia podpisane­ go, dając przegląd blisko 500 zachowanych drzewo­ rytów z X V I I , X V I I I i X I X w. zgrupowała rozproszo­ ne dotąd wiadomości o warsztatach ksylograficznych, o autorach i ich pochodzeniu i próbowała określić wartości artystyczne grafiki ludowej. Również dział malarstwa doczekał się wówczas podstawowych opracowań: mam tu na myśli oczy­ wiście kapitalne prace Tadeusza Seweryna. Jeszcze wcześniej rozszerzył on naszą wiedzę o malowidłach na odwrociu szkła przez opublikowanie Kaszubskich obrazów na szkle. W pracach tych rozwiał on bała­ mutne dotąd mniemania o stronie technicznej tego malarstwa, wskazał na główne ogniska tej sztuki, podał sporo Wiadomości o artystach i podkreślił nie­ które walory artystyczne obrazów. Ważne przyczynki do rozszerzenia materiału badawczego dał Józef Gra­ bowski. Zarysowano w ten sposób obraz obu wspomnianych gałęzi sztuki przedstawiającej pol­ skiego ludu, ustalono chronologię ich rozkwitu, ogni­ ska ich występowania i powiązania ze sztuką „ofi­ cjalną". Wszelkie dalsze prace w tym zakresie uzys­ kały trwałą bazę podstawowych ustaleń. 7 8 10 11 11 O wiele skromniejszy był plon badawczy w dzie­ dzinie rzeźby. Poza, siłą rzeczy, bardzo lakonicznie ujętymi ustępami w syntetycznych opracowaniach sztuki ludowej Eugeniusza Frankowskiego i ama­ torską raczej książką Karola Iwanickiego — jedy­ nie praca Tadeusza Dobrowolskiego Śląska rzeźba ludowa na szczupłym materiale eksponatów Mu­ zeum Śląskiego w Katowicach usiłowała ukazać war­ tości artystyczne ludowej rzeźby. Jej walory zabłysły natomiast w całej krasie na wielkiej wystawie pol­ skiej sztuki ludowej w Instytucie Propagandy Sztuki, w Warszawie w 1935 r. Jak widzimy, badania „czystej" sztuki ludowej zapoczątkowali i w dużej mierze prowadzili dalej przeważnie historycy sztuki, być może powołani w pierwszym rzędzie do określenia jej urody i znacze­ nia. Próbowano też na marginesie tych badań wy­ 13 14 15 202 pracować pewne zarysy ich metody. Pisał o tym Ksawery Piwocki oraz prowadzono dyskusję na temat istotnych wartości ludowej plastyki. Tadeusz Dobrowolski podkreślał nieuświadomione i instynk­ towne popędy oraz brak wiedzy technicznej i błędy obserwacji, które sumują się w określeniu formy stylowej rzeźby ludowej, natomiast Ksawery Piwoc­ ki — podobnie, jak w swej książce o drzeworycie ludowym i — kładł nacisk nie na błędy i prymitywizm obserwacji rzeczywistości, ale na odrębną u artystów ludowych postawę twórczą, albo używając terminu Leona Chwistka: inną i odrębną rzeczywistość, w ja­ kiej oni tworzą i żyją. Znaczenie poszczególnych dziedzin sztuki ludowej, takich jak malarstwo, rzeźba, grafika i ich bezpo­ średnie pochodne, a więc te, które w sztuce oficjal­ nej nazywano ongiś „sztuką czystą", jest także po dzień dzisiejszy w moim przekonaniu specjalnie wiel­ kie. Dla uzasadnienia tej tezy można przytoczyć co najmniej kilka argumentów: Po pierwsze — są to oczywiście gałęzie sztuki ludowej, które nie tylko można, ale należy oceniać przede wszystkim pod kątem ich artystycznych war­ tości. Innymi słowy, należą do sztuki bez żadnych marginesów i dodatkowych omówień czy uzasadnień. Po drugie — dzieła malarstwa, grafiki i rzeźby podlegały i podlegają jak najwyraźniej kontaktom ze sztuką niełludową. Dotyczy to Zarówno ich sche­ matów ikonograficznych, jak i formalnych, użytych technik i materiałów. Pozwala to na śledzenie dzie­ jów tych gałęzi sztuki na dłuższych odcinkach cza­ su, w oparciu o analogie „nieludowe", na interesują­ ce z punktu widzenia „estetyki" ludowej badania odskoku formy ludowej od nieludowych wzorów i wreszcie — na frapujące, pod względem psychologii twórczości i jej socjologii, szukanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego to w swej genezie „najmniej ludo­ we" gałęzie sztuki ludowej należą do najbardziej od­ pornych na zmiany — spośród innych, bardziej i — zdawałoby się *— tradycyjnych jej działów. 16 17 18 Po trzecie — łączy się z tym niezmiernie doniosłe społecznie zagadnienie sztuki amatorskiej i współ­ czesnych prymitywów, wzajemnych powiązań i za­ leżności. Tematu tego jednak nie będę omawiał w tym sprawozdaniu. Po czwarte — nigdzie tak wyraźnie, jak w tych działach „sztuki czystej" nie występuje problem in­ dywiduum twórczego, długi przecież czas nie docenia­ ny w badaniach ludowej sztuki. Stąd znaczenie prac biograficznych i dokumentacyjnych, dających rów­ nocześnie możliwość ewentualnego śledzenia indywi­ dualnego rozwoju sztuki poszczególnych artystów. Trzeba jednak chyba od razu powiedzieć, że nie wszystkie zarysowane tutaj problemy znalazły swoje odbicie w naszej nauce w dobie współczesnej, i w bardzo nierównomiernym stopniu. Prawdopodobnie dlatego, że tak niewielu teoretyków sztuki i estetyków interesuje się sztuką ludową. W przeciwieństwie bo­ wiem do okresu międzywojennego udział procentowy (gdy nie będziemy liczyć „starej gwardii") badaczy etnografów wzrósł ogromnie, a spadł — historyków sztuki. Pociągnęło to za sobą pewne zmiany w kie- �r u n k a c h z a i n t e r e s o w a ń , położenie silniejszego nacisku na sprawy dokumentacyjne niż interpretacyjne, na zagadnienia z w i ą z k ó w społecznych sztuki ze ś r o d o ­ wiskiem, s p o w o d o w a ł o częste pomijanie b a d a ń nad s a m ą t w ó r c z o ś c i ą , jej psychologią czy wreszcie f o r m ą dzieła — na rzecz jego a s p e k t ó w technicznych i ge­ netyki funkcjonalnej. T y m niemniej wydaje m i się rzeczą r o z s ą d n ą roz­ począć r e l a c j ę o o s i ą g n i ę c i a c h b a d a ń sztuki ludowej ostatniego, powojennego dwudziestolecia od t y c h za­ g a d n i e ń o g ó l n y c h i — j a k m y ś l ę szczególnie w a ż ­ nych. Do najszerzej dyskutowanych należy sprawa de­ f i n i c j i sztuki ludowej, jej o d r ę b n o ś c i i genezy jej formy. Działy „ p r z e d s t a w i a j ą c e " sztuki ludowej na­ dają ,się szczególnie do tego rodzaju r o z w a ż a ń , ponie­ w a ż w malarstwie, grafice i rzeźbie, w k t ó r y c h te­ matyka religijna i t y m samym „ o f i c j a l n e " wzorce najbardziej r z u c a j ą się w oozy — m o ż n a n a j ł a t w i e j i najjaśniej przeprowadzić analizę formalnych, warsztatowych i ideowych różnic, dzielących ludowe od nieludowego. Z a r y s o w a ł y się t u dwa skrajne sta­ nowiska oraz k i l k a p o ś r e d n i c h . Od strony przede wszystkim f o r m y (stylu) p r ó b o w a l i znaleźć o d p o w i e d ź na te zagadnienia Józef G r a b o w s k i i podpisany. P r ó b o w a ł e m t a k ż e w n a s t ę p n y c h latach w r a c a ć do bardziej ścisłego definiowania p o j ę ć : Próba definicji kilku p o j ę ć , A la limite de l'art populaire et non-populaire oraz Folk Artists and their Inspiration. Grabowski u s i ł o w a ł znaleźć f o r m u ł y o k r e ś l a j ą c e f o r ­ m ę dzieł ludowych, niezależnie od ich z e s t a w i e ń ze s z t u k ą n i e l u d o w ą . P i w o c k i bazuje w ł a ś n i e na p r ó b a c h z e s t a w i e ń ze s z t u k ą n i e l u d o w ą , poprzez a n a l i z ę r ó ż n i c stara się u c h w y c i ć f o r m u ł ę ludowej sztuki, o p i s a ć jej s t r u k t u r ę i p s y c h o l o g i c z n ą p o d s t a w ę jej powstawania. Od strony f u n k c j i s z u k a ł definicji i podstawy w a r ­ t o ś c i o w a n i a Tadeusz S e w e r y n . K ł a d z i e o n o c z y w i ś ­ cie nacisk na d z i a ł y „ n i e p r z e d s t a w i a j ą c e " t w ó r c z o ś c i ludowej. Z l e k t u r y jego dzieł p o ś w i ę c o n y c h t y m dzia­ ł o m w y n i k a , że nie m o ż e on jednak u n i k n ą ć p o r ó w ­ n a ń z wzorcami nieludowyimi. Podstawowy dla roz­ graniczenia sztuki ludowej od naiwnej i amatorskiej a r t y k u ł ogłosił Aleksander J a c k o w s k i . W a ż n e ele­ menty do dyskusji wnieśli m. i n . W i t o l d D y n o W s k i oraz Aleksander W o j c i e c h o w s k i . 19 20 2 1 2 2 23 24 25 28 27 J u ż w m i ę d z y w o j e n n e j dyskusji m i ę d z y Tadeuszem D o b r o w o l s k i m i K s a w e r y m P i w o o k i m zastanawiano się nad psychologią ludowego t w ó r c y . Obecnie zajął się t y m problemem Tadeusz S e w e r y n . Omawiając m a l o w i d ł a na pewnej szafie z Orawy, p r ó b u j e on s c h a r a k t e r y z o w a ć w y o b r a ź n i ę ich t w ó r c y poprzez ana­ lizę artystycznej jakości i ikonograficznej t r e ś c i t y c h p r z e d s t a w i e ń . Polemizuje z n i m g o r ą c o P i w o c k i w m a j ą c e j się w k r ó t c e u k a z a ć k s i ę d z e p a m i ą t k o w e j k u czci prof. M i c h a ł a Walickiego. Ten sam temat pasjo­ nuje Seweryna w jego monografii J ę d r z e j a W a w r y . 28 2 8 Pewne aspekty historyczne sztuki ludowej p o r u ­ szył w swej książce O historycznej oenezie polskiej sztuki ludowej podpisany. W y w o ł a ł a ona g w a ł t o w n ą d y s k u s j ę w o k ó ł pojęcia sztuki ludowej, l u d o w o ś c i tej sztuki i jej z w i ą z k ó w ze s z t u k ą p r a p o l s k ą . Z o s t a ł a ona na ogół źle p r z y j ę t a z a r ó w n o przez h i s t o r y k ó w sztu­ k i , jak i e t n o g r a f ó w czy a r c h e o l o g ó w . Wydaje m i 3 0 się jednak, że k r y t y k a p o s z ł a nieco w bok od istot­ nych moich tez. Chodziło bowiem g ł ó w n i e o s t w i e r ­ dzenie, że sztuka l u d o w a w d z i a ł a c h p r z e d s t a w i a j ą ­ cych splata się b e z w z g l ę d n i e z rozwojem w a r s z t a t ó w cechowych i i c h upadkiem w miastach, że w o m a w i a ­ nych d z i a ł a c h jest p r a w ą s p a d k o b i e r c z y n i ą t r a d y c j i ś r e d n i o w i e c z a , jego w i e l k i e j sztuki i jego solidnej wiedzy technicznej. Seweryn, w o j u j ą c y n a m i ę t n i e o p e ł n ą ^ s a m o d z i e l n o ś ć " l u d o w e j sztuki — o k a z a ł się jednak zwolennikiem szukania jej ź r ó d e ł i t r e ś c i w sztuce m i e s z c z a ń s k i e j O d r o d z e n i a , a w k s i ą ż c e Sta­ ropolska grafika ludowa nie t y l k o zaliczył do sztuki ludowej p o k a ź n ą ilość k l o c k ó w drzeworytniczych k r a ­ kowskich oficyn d r u k a r s k i c h X V I w., ale w ł a ś n i e te prace u z n a ł za „ b a r d z i e j l u d o w e " od r y c i n drzewo­ rytniczych X V I I , X V I I I i X I X w . o tematyce k o ś c i e l ­ nej, u w a ż a n y c h d o t ą d za typowe dla l u d o w e j t w ó r ­ czości. S t a ł o s i ę to m o ż l i w e dzięki w y s u n i ę c i u na p l a n pierwszy n i e w ł a ś c i w y c h o k r e ś l e ń w ą s k o p o j ę t y c h za­ g a d n i e ń tematycznych: t r e ś c i ś w i e c k i e — ludowe, kościelne — narzucone z z e w n ą t r z . Pomija przy t y m w a ż n e zagadnienie o d b i o r c ó w tej produkcji, k t ó r y c h n a l e ż a ł o b y s z u k a ć na pewno pora w s i ą i miastecz­ kiem. 31 32 I n t e r e s u j ą c y proces przechodzenia malarzy cer k i e w n y c h Rzeszowszczyziny od f o r m t r a d y c y j n e j i k o ­ ny do o b r a ź n i c t w a coraz w y r a ź n i e j ludowego prze­ śledziła Janina Nowacka w pracy o „ s z k o l e " w R y botyczach, M a r i a P r z e ź d z i e c k a (zwłaszcza w oddanej do d r u k u k s i ą ż c e o malarzach cerkiewnych Ł e m kowszczyzny w X I X w.) oraz Jerzy P i e t r u s i ń s k i . ** Jest to zagadnienie kapitalne i w a ż n e w ogóle dla historii l u d o w e j sztuki p r z e d s t a w i a j ą c e j . W m a ł o p o l ­ skim ś r o d o w i s k u c e r k i e w n y m b o w i e m d o k o n y w a ł się ten proces bardzo stosunkowo niedawno i dzięki te­ m u jest jeszcze do uchwycenia w badaniach — j a k o ż e z X V I I I i X I X w . d o c h o w a ł o się nieco d o k u m e n t ó w archiwalnych i po prostu w s p o m n i e ń , m o ż l i w y c h do zrekonstruowania. Badania te p o t w i e r d z a j ą — j a k m y ś l ę — zasadnicze tezy mojej pracy o genezie tych gałęzi sztuki ludowej, poprzez w y r a ź n e analogie do procesu, k t ó r y na i n n y c h terenach o d b y ł się co naj­ mniej o w i e k w c z e ś n i e j . ; W zakończeniu ustępu omawiającego osiągnięcia ostatniego dwudziestolecia w badaniu o g ó l n y c h z a ł o ­ żeń ludowej rzeźby, d r z e w o r y t u i m a l a r s t w a — nie m o ż n a p o m i n ą ć Seweryna w s t ę p u do katalogu w y s t a ­ w y polskiej sztuki ludowej w K r a k o w i e w 1948 r . Z e s t a w i a j ą c w a r t o ś c i artystyczne sztuki ludowej z o s i ą g n i ę c i a m i i zdobyczami sztuki k o ń c a X I X i X X w. — d a ł on w l a p i d a r n y m k s z t a ł c i e i w nie­ zwykle jasnych i p r z e k o n y w a j ą c y c h o k r e ś l e n i a c h naj­ lepszą d o t ą d w naszej literaturze p r ó b ę o k r e ś l e n i a t y c h w a r t o ś c i . W a r t o też z a n o t o w a ć tutaj ciekawe w y ­ powiedzi a r t y s t ó w : Eugeniusza Eibischa, Jerzego Fedkowicza, Kacpra Pochwalskiego, Zbigniewa Pronasz­ k i i C z e s ł a w a R z e p i ń s k i e g o — na temat t e j ż e w y s t a ­ w y na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " w roczniku 1948. W k s i ą ż k a c h , o m a w i a j ą c y c h syntetycznie p o l s k ą s z t u k ę l u d o w ą we wszystkich jej aspektach — oma­ w i a n y m jej d z i a ł o m p o ś w i ę c o n o sporo miejsca. M a m 3 4 203 �35 tu na myśli opracowanie Ireny Czarneckiej i Ro­ mana Reinf ussa. Na szerszym niż Seweryn w okre­ sie międzywojennym materiale omawia ten ostatni Malarstwo ludowe. Ten szerszy materiał mamy do zawdzięczenia oczy­ wiście działalności Pracowni Badania Sztuki Ludo­ wej, stanowiącej dzisiaj oddział Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Systematyczne „zdjęcie" te­ renu całej niemal Polski, dokonane w ostatnim dwu­ dziestoleciu pod kierownictwem Romana Reinf ussa, ze względów zrozumiałych nie dotyczyło jedynie intere­ sujących nas tutaj gałęzi tej sztuki. Tym niemniej przyniosło ono sporo nowego materiału, wychwytało wiele nowych nazwisk artystów żyjących, rozszerzyło badania na tereny dotąd nie znane. Plon tych badań wyraził się w istnej powodzi artykułów, dokumentu­ jących odkrycia i mnożących naszą wiedzę o ludowej sztuce. Zanim je ogólnie scharakteryzuję w ustępach poświęconych badaniom regionów i monografiom artystów — zatrzymam się jeszcze przy tak modnych dziś w historii sztuki badaniach ikonograficznych. Najbardziej pasjonował badaczy „Chrystus Fra­ sobliwy" i jego ludowe interpretacje. Jeszcze w 1926 r. pisał o nim Tadeusz Seweryn, a w 1933 r. Karol Iwanicki w omawianej już książce. Do te­ matu tego wraca Michał Walicki, wskazując na możliwość „świeckiej" jego genezy. Zajęła się nim później Anna Kunczyńska, w oparciu o szerokie studia na ten temat w sztuce europejskiej Zygmunta Kruszeiniokiego. O pewnej grupie tych przedstawień pisała Halina Olędzka. Tematyka świecka janosikowych obrazów przyciągała też uwagę badaczy ta­ kich jak: Grabowski i Reinf uss, przy czym wska­ zali oni na słowackie źródła graficzne tego przedsta­ wienia. Świeckiej — tak rzadkiej w twórczości ludo­ wej tematyce — poświęcili też swą uwagę René Saulnier i Henri Van der Z é e oraz Piwocki. Cho­ dzi tu zarówno o wykrycie tematów wędrownych w grafke europejskiej, jak przede wszystkim o polską i ludową ich interpretację. Te ikonograficzne przy­ czynki uzupełniają artykuły: Stefami Krzysztofowicz i Ewy Snieżyńskiej, Józefa Grabowskiego i Jana Piotra Dekowsklego. Nie mamy dotąd opracowania tak licznych przedstawień Madonny Skępskiej, a na­ wet upadającego Chrystusa czy Madonny Częstochow­ skiej. Warto by zwrócić też uwagę na Obrazy wotyw­ ne i przedstawienia cudów, która to tematyka inte­ resuje ostatnio bardzo szeroko badaczy sztuki ludowej niemieckiej, szwajcarskiej i austriackiej. 36 37 38 39 40 41 43 43 44 45 47 46 48 49 Dzięki wspomnianym, w szerokim zakresie przez Instytut prowadzonym, badaniom zespołowym naj­ liczniejsze są prace typu dokumentacyjnego i biogra­ ficznego. Marginesem tej działalności są dane do analizy twórczości indywidualnej artystów ludowych oraz do socjologii ich artystycznej działalności. Tym niemniej zebrany w ten sposób materiał nie tylko uzmysłowił wagę tego rodzaju dociekań, ale umożli­ wił na przyszłość bardziej dogłębne rozważania, oparte już nie na intuicji i interpretacji k i l k u wy­ branych dzieł, ale na pokaźnej dokumentacji. Dość wspomnieć, że głównie na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" można znaleźć informacje o rzeźbiarzach: 204 Dymitrze Bilińskim, Feliksie Błaszczyku, Józefie Brychcym, Władysławie Chajecu, Wincentym Flaku, Marcinie Gąsiorze, Janie Gładyszu, Janie Golisie, Teofilu Kożuchowskim, Ignacym Kamińiskim, Andrze­ j u Majchrzaku, Józefie Markowskim, Janie Lamęckim, Janie Rudawskim, Wincentym Stępniu, Antonim Twardowskim, Józefie Zagórskim, Wincentym Murawickim i in. oraz zabaWkarzaeh-rzeźbiarzach: Józefie Minorze i Wincentym Jaskrze. Ponadto wiele naz­ wisk rozsypanych jest wśród sprawozdań z bieżących wystaw sztuki ludowej. Z malarzy doczekali się opracowań — Jan Jachimiak i Karol Oskwarek. W publikacjach tych należy wyróżnić prace bardziej wszechstronne, nie tylko informujące, ale formułu­ jące zarysy prawdziwych monografii biograficznych. Mam tu na myśli przede wszystkim piękną rozprawę Tadeusza Seweryna, Anny Kuinczyńskiej, Anny Kowaiskiej-Lewickiej i Edyty Starek. Jeśli tę listę uzupełnimy artykułami, ogłoszonymi jeszcze przed wojną: Tadeusza Seweryna, Rajnolda Cygan­ k a i Jana Sunderlanda — to otrzymamy pokaźny zestaw wiadomości o autentycznych twórcach ludo­ wych żyjących i nieżyjących. Te dane o ludowych malarzach i rzeźbiarzach, o ich tak różnorodnej twórczości, dziwnych niekiedy losach ich życia, inte­ resujących czasem wypowiedziach na temat sztuki — przełamują przestarzały pogląd na sztukę ludową, jako anonimową. Według obowiązującej definicji sztu­ ki ludowej, anonimowość jest jej charakterystycznym atrybutem, różniącym ją od sztuki nieludowej. Po­ gląd ten jest szczególnie silnie zakorzeniony wśród uczonych niemiedkich — powtarza go np. ostatnio tak znakomity uczony, jak Arnold Hauser we wstępie do V rozdziału swej książki Philosophie der Kunst­ geschichte. Polskie badania, prowadzone w kraju, gdzie autentyczna twórczość ludowa jeszcze żyje, do­ wodzą, że każda sztuka jest dziełem twórczego indy­ widuum, inny jest tylko stopień uwarunkowania for­ my przez tradycję w rozmaitych czasach i środowi­ skach społecznych. Każdy artysta tworzy w określo­ nych warunkach czasowych i społecznych, tak jak każdy uczony buduje swoje teorie w oparciu o po­ przedników, a nie o bezpośrednią obserwację fak­ tów, jak twierdzi Karl R. Popper. W określonych tradycją i środowiskiem czy czasem schematach for­ malnych obracają się wszyscy artyści, różni ich typ tych schematów i ich względna trwałość. Rozwój twórczości jest historią przełamywania zastanych schematów, a proces ten możemy śledzić równie dob­ rze w produkcji warsztatów średniowiecznych i l u ­ dowych, jak w atelier Cezanne'a czy Bonnarda. 50 51 52 53 54 55 58 57 58 Może dalej zaawansowane w procesie badawczym są prace obejmujące pewne większe zespoły zjawisk, jak np. rozprawa Józefa Grabowskiego, omawiająca wielką wystawę rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej w Krakowie, która zawiera przekazaną w zwartej formie charakterystykę tych gałęzi sztuki ludowej. Wydaje mi się konieczne podkreślenie niezwykłego znaczenia takich rozpraw, jak Stanisława Błaszczy­ k a i Janusza Świeżego, które nie tylko odsłoniły przed nami spory szmat dziejów rzeźby regionalnej, ale udowodniły, że sumienny badacz potrafi zmusić 58 6 0 61 �do m ó w i e n i a anonimowe pozornie zabytki, .potrafi za­ r y s o w a ć sylwety dawno z m a r ł y c h t w ó r c ó w i u j a w n i ć mechanizm i c h pracy, a niekiedy i z s u m o w a ć jej w a ­ l o r y artystyczne. Podobne znaczenie m a artykuł J ó z e f a Grabowskiego „Szkoła krośnieńska" w rzeźbie ludowej i tegoż Sztuka ludowa Mazur i Warmii, 63 M a r i i Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j Rzeźbiarze ludowi na Kujawach, Józefa Grabowskiego Obrazy na szkle z Jeleśni, H i e r o n i m a Skurpskiego Warmińska plastyka ludowa," a r t y k u ł S t a n i s ł a w a B ł a s z c z y k a w Kulturze ludowej Wielkopolski," tegoż Wielkopolskie obrazki na szkle, Kazimierza Pietkiewicza Malarstwo ludowe na Podlasiu, Romana Reinfussa Rzeźba figu­ ralna Łemków, " J ó z e f a Grabowskiego Lubelskie obrazy ludowe na szkle malowane. Podobnie j a k a r t y k u ł y monograficzno-foiograficzne — prace te p r z y ­ noszą moc w i a d o m o ś c i o artystach licznych r e g i o n ó w , k t ó r y c h d o t ą d n i k t nie b a d a ł , z a r y s o w u j ą obraz r e ­ gionalnych r ó ż n i c f o r m y i w a r u n k ó w twórczości, specyficzne^związki ze s z t u k ą n i e l u d o w ą . Wszystko to s ą bezcenne m a t e r i a ł y dla syntetycznej pracy o polskiej sztuce ludowej, o m a w i a j ą c e j malarstwo, g r a f i k ę i r z e ź b ę f i g u r a l n ą , pracy k t ó r e j n i k t jeszcze nie na­ pisał. 82 64 es 6 68 69 1 71 Osobno c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na dwie rozpra­ w y o szczególnej m o i m zdaniem w a r t o ś c i . P r a w d z i w ą e n c y k l o p e d i ą w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i ludowej jest A l e k ­ sandra Jackowskiego W s p ó ł c z e s n a rzeźba ludowa,™ a a r t y k u ł Franciszka K o t u l i „Dywany" — współczes­ ne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich ukazuje chwycone i n statu nascendi rodzenie się nowego tylpu malowanek l u d o w y c h , r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się po całej Polsce. Ukazuje o n i c h „ u r o k i i k l ę s k i " , ujawnia ź r ó d ł a i mechanizm i c h powstawania. Rzecz jest t y m ciekawsza, że „ d y w a n y " te (obrazy dekoracyjne na p ł ó t n i e często z figurami) p o w s t a w a ł y i p o w s t a j ą poza w s z e l k ą i n g e r e n c j ą p a ń s t w o w e g o czy muzealnego m e ­ cenatu, niejako spontanicznie, i d o w o d z ą , że ź r ó d ł a ludowej sztuki, tworzonej dla l u d u , jeszcze u nas nie w y s c h ł y . M o ż n a ł a m a ć r ę c e nad rozpaczliwym nie­ kiedy poziomem artystycznym tych „dzieł", choć w dobie P o p - A r t czynić tego j u ż chyba nie wypada, 73 zwłaszcza że p o s i a d a j ą wiele swoistej urody. Nie 'da się jednak zaprzeczyć, że na naszych oczach powstaje nowa odmiana sztuki ludowej, r o d z ą się nowe j e j schematy i nowe tradycje, p o w i ą z a n e j u ż nie z w z o r ­ cami prowincjonalnej sztuki k o ś c i e l n e j , ale z gustami miejskiej sztuki masowej. O rezultatach artystycz­ nych — j a k zawsze — decyduje nie schemat i c h o ć b y najobskuirniejszy „wzorzec", ale m o ż l i w o ś c i samego artysty. A te i na dzisiejszej w s i s ą nadal nieogra­ niczone. Z d a j ę sobie s p r a w ę , że talka sucha, w y l i c z a j ą c a bibliografia nie m o ż e d a ć jasnego obrazu badań w s p ó ł c z e s n y c h . T r u d n o jednak nie p o d a w a ć t y t u ­ ł ó w i a u t o r ó w i nie e n u m e r o w a ć , choćby sumarycznie, z a g a d n i e ń w nich poruszanych. R ó w n o c z e ś n i e jednak s t a r a ł e m się zwrócić u w a g ę na rzeczy — m o i m zda­ niem — najciekawsze i n a j w a r t o ś c i o w s z e . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m dużego j u ż dziś zespołu badaczy przeora­ no ogromny m a t e r i a ł , leżący d o t ą d ugorem. Wszystkie w i ę c w z m i a n k i p o s i a d a j ą n i e o c e n i o n ą w a r t o ś ć . Dla podtpiEanego, k t ó r y „ p r z e d s t a w i a j ą c ą " s z t u k ą l u d o w ą interesuje s i ę niemal od zarania drugiej Rzeczypospo­ l i t e j , a w i ę c od lat blisko 40, odkrycia lat ostatnich i m a t e r i a ł y nagromadzone — szczególnie na kartach „Polskiej Sztuki L u d o w e j " — n a s u w a j ą k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n a n i a z okresem m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy to nieliczni badacze s t ą p a l i niemal ipo omacku, opierali swe s ą d y na nielicznych faktach i p e ł n y m l u k m a ­ teriale. Dziś m o ż n a j u ż i należy p r z y s t ą p i ć do f o r m u ­ ł o w a n i a s ą d ó w syntetycznych, daleko bardziej uzasad­ nionych i udokumentowanych, m o ż n a s i ę też p o k u s i ć o o d p o w i e d ź na pytania i problemy zarysowane w moich uwagach w s t ę p n y c h . W a g ę takich p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych m o ż n a sobie u z m y s ł o w i ć , gdy skonsta­ tujemy ile — często bez w i d o m y c h s u k c e s ó w — w y ­ s i ł k ó w kosztuje wprowadzenie do powszechnej, o g ó l ­ n o ś w i a t o w e j skarbnicy s z t u k i nawet najlepszych, n a j ­ w i ę k s z y c h naszych a r t y s t ó w . A w M u s é e Imaginaire A n d r é M a l r a u x f i g u r u j ą przecież obok Rembrandt ó w i M i c h a ł ó w A n i o ł ó w w ł a ś n i e skromne ś w i ą t k i z p r z y d r o ż n y c h kapliczek Podhala czy Mazowsza. PRZYPISY 1 K . Lubecki, Estetyka ludowa, w : Szkice filozo­ ficzne, K r a k ó w 1910, s. 121—128. E. Majewski, Drzeworyty z Płazowa, „Wisła", R. 14, 1900, s. 437—438. M . S o k o ł o w s k i , Drzeworytnictwo u nas, Cz. I , Drzeworyty ludowe, „ S p r a w o z d . K o m i s j i do Bad. Hast. Szt. w Polsce", 1902, t . 7, z. 3. Z. Ł a z a r s k i , Teka drzeworytów ludowych daw­ nych, Warszawa 1921. J. Kieszkowski, Zwięzły katalog wystawy daw­ nych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Zygmunta Łazarskiego, Warszawa 1921. K . Stecki, Obrazy ludowe na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik P o d h a l a ń s k i " , 1921, nr 1; L . Lepszy, Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e ­ m y s ł i R z e m i o s ł o " , R. 1, 1921, s. 23—35. J. St. B y s t r o ń , Polskie drzeworyty ludowe, „Sztuki P i ę k n e " , R. 5, 1929, s. 1—27. Wł. Skoczylas, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1933. 2 3 4 5 6 7 8 , 8 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W a r ­ szawa 1934. T. Seweryn, Technika malowania ludowych obrazów na szkle, „ L u d " , R. 30, 1931, s. 145—186; t e n ż e , Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937. T e n ż e , Kaszubskie obrazy na szkle, „ I l u s t r o w a ­ ny K u r y e r Codzienny", 1929, n r 149. J. Grabowski, Malarstwo ludowe na szkle w Polsce środkowej, „ A r k a d y " , R. 4, 1938, s. 323—328; t e n ż e , „Huculskie" malarstwo ludowe na szkle, t a m ­ że, s. 55—63. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludu polskiego, Warsza­ wa 1928; t e n ż e , Sztuka ludowa w : Wiedza o Polsce, Warszawa 1932, t. 3, s. 345—416. K . I w a n i c k i , Figura Chrystusa Frasobliwego, Warszawa 1933. T. Dobrowolski, Śląska rzeźba ludowa w drze­ wie w świetle zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowi­ cach, Katowice 1930. 10 1 1 1 2 1 3 1 4 15 205 �18 K. Piwocki, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, Lwów 1931. T. Dobrowolski, Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Na marginesie twórczości śląskiego rzeźbiarza Jana Kulisza, „Zaranie Śląskie", t. 11, 1935, s. 239—245; tenże, Popęd twórczy i technika artystyczna jako pod­ stawy ludowej sztuki, „Przegląd Współczesny", t. 60, 1937, nr 3. K. Piwocki, Z badań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współczesny", t. 58, 1936, nr 7. ludowego, J. Grabowski, Zagadnienie stylu PSL, 1947, nr 1—2; 1948, nr 2, 3—10. K. Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, PSL, 1947, nr 1—2. K. Piwocki, Próba definicji kilku pojęć, PSL, 1953, nr 6. Tenże, A la limite de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etnograf. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie", t. 1, 1960. Tenże, Folk Artists and their Inspiration, „The British Journal of Aesthetics", T. 3, 1963, nr 2. T. Seweryn, Zakres przedmiotowy sztuki ludo­ wej, PSL, 1954, nr 5. A l . Jackowski, Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, PSL, 1955, nr 5. W. Dynowski, Historycyzm w sztuce ludowej, PSL, 1948, nr 9—10, 11—12, 1949, nr 1—2, 3—4, 5, 7—8. A l . Wojciechowski, Z dyskusji nad pojęciami „sztuka ludowa" i „ludowość w sztuce", PSL, 1953, nr 2. T. Seweryn, Orawski Orbis Pictus, PSL, 1960, nr 2. powsinoga, Kraków T. Seweryn, Swiątkarz 1963. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. T. Seweryn, Kultura ludowa Odrodzenia, PSL, 1954, nr 4. Tenże, Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956. J. Nowacka, Malarski warsztat ikonowy w Rybotyczach, PSL, 1962, nr 1; J. Pietrusiński, Małopol­ skie bohomazy, PSL, 1960, nr 3. T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce. Malar­ stwo, rzeźba, grafika. Katalog wystawy w Tow. Przy­ jaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków 1948. I . Czarnecka, Polska sztuka ludowa, Warszawa 1958. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, Kraków 1962. T. Seweryn, O Chrystusie Frasobliwym. Figur­ ki, legendy, świątkar^e, Kraków 1926. K. Iwanidki, op. cit. (ipor. przyp. 14). M. Walicki, O nową interpretację pojęcia „Chrystusa Frasobliwego", PSL, 1954, nr 2. A. Kunczyńska, Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, PSL, 1960, nr 4. H. Olędzka, L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Populaires à Varsovie, „Zeszyty Etnograf. Muz Kult. i Szt. Lud. w Warszawie", t. 1, 1960. J. Grabowski, Obrazy zbójnickie na szkle, PSL, 1947, nr 1—2. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 2 7 28 29 30 31 32 33 34 3 5 38 37 38 39 40 4 1 42 43 44 R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii obrazów Janosikowych na szkle malowanych, PSL, 1949, nr 5. R. Saulnier, H. Van der Zée, La mort de Crédit. Image populaire, ses sources politiques et économiques, „Dawna Sztuka", t. 2, 1939, s. 195—218. K . Piwocki, Sługa Wierny, „Biuletyn Historii Sztuki", 1953, nr 3—4. S. Krzysztofowicz, E. Snieżyńska, Ikonografia ludowych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, PSL, 1964, nr 1. wyobrażeniem J. Grabowski, Zespoły rzeźb z Bożego Grobu, PSL, 1948, nr 2. J. P. Dekowski, Rzeźby demonologiczne Igna­ cego Kamińskiego, „Studia Etnograficzne", t. 2, Łódź 1960. T. Seweryn, Żywot i dzieło powsinogi beskidz­ kiego Jędrzeja Wawry, PSL, 1956, nr 3; tenże (por. przyp. 29). A. Kunczyńska, Rzeźby Jana Centkowskiego, PSL, 1956, nr 1. A. Kowalska-Lewkka, Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, PSL, 1954, nr 3. Roj-Kozłowskiej, E. Starek, Twórczość Heleny PSL, 1952, nr 1. T. Seweryn, Twórczość chłopa pańszczyźniane­ go, „Przegląd Socjologiczny", 1938. R. Cyganek, Ludwik Pyka, snycerz ligocki, „Orli Lot", t. 12, 1931, s. 130—131. J. Sunderland, Świątki bukowińskie, „Arkady", t. 3, 1937, s. 274—275. A. Hauser, Philosophie der Kunstgeschichte, Miinchen 1958. R. Popper, Conjectures and Réfutations, London 1963 (cyt. za fragmentami drukowanymi w „Znaku" 1963, nr 7—8). J. Grabowski, Wystawa krakowska rzeźby, ma­ larstwa i grafiki ludowej, PSL, 1948, nr 6—8. St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, PSL, 1958, nr 1. J. Świeży, Swiątkarze biłgorajscy, PSL, 1947, nr 1—2. J. Grabowski, „Szkoła krośnieńska" w rzeźbie ludowej, PSL, 1948, nr 3. J. Grabowski, Sztuka ludowa Mazur i Warmii, PSL, 1948, nr 4—5. M . Znamierowska-Prufferowa, Rzeźbiarze ludo­ wi na Kujawach, PSL, 1949, nr 11—12. J. Grabowski, Obrazy na szkle z Jeleśni, PSL, 1948, nr 9—10. H. Skurpski, Warmińska plastyka ludowa, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 19, 1960, s. 139—154. St. Błaszczyk, Plastyka w: Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960. Tenże, Wielkopolskie obrazki na szkle, „Zie­ mia", 1958, nr 5. K. Pietkiewicz, Malarstwo ludowe na Podlasiu, „Lud", 1952. R. Reinfuss, Rzeźba figuralna Łemków, PSL, 1963, nr 3—4. J. Grabowski, Lubelskie obrazy ludowe na szkle malowane, „Zdrój", 1945, nr 2. A l . Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, PSL, 1964, nr 1. F. Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, PSL, 1963, nr 3—4. 45 48 47 48 49 50 51 52 53 5 4 55 58 57 58 59 80 8 1 62 83 84 85 66 87 68 69 70 71 72 73 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b13965ae6c16c6647c0a57f07c076981.pdf c6b68336cf1a77bb12e33b7f5d600ea8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:775 Title A name given to the resource Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVIII w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.83-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R ' I A L Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ P O L S K Ą O D P O Ł O W Y X V I I I W. CZĘSC I . A N A L I Z A S T A T Y S T Y C Z N A B A Z Y M A T E R I A Ł O W E J Według obliczeń szacunkowych od r o k u 1750 ukazało się około 3733 p u b l i k a c j i dotyczących r o d z i n n y c h i dorocznych obrzędów słowiańskich mieszkańców d a w n y c h i obecnych ziem polskich . P u b l i k a c j e te zawie­ rają (podług analogicznego szacunku) ok. 11 622 opisy przebiegu czy kształtu poszczególnych obrzędów w różnych regionach P o l s k i . Ta za­ sadnicza — dla każdego badacza obrzędowości l u d u polskiego — baza źródłowa dostępna jest dziś jednak (wskutek zniszczeń w o j e n n y c h ) n a j ­ wyżej w 70-75%. W tej sytuacji, analizowana w n i n i e j s z y m a r t y k u l e część (2000 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h — 54,56% domniemanego z b i o r u pełnego) owej bazy źródłowej nie stanowi próby r e p r e z e n t a t y w n e j dla całości z b i o r u , gdyż w odniesieniu do l a t 1750-1939 dobór j e j o p a r t y zo­ stał na jedynie — w p r a k t y c e — możliwym, lecz n i e spełniającym meto­ dologicznych warunków prawidłowości, k r y t e r i u m dostępności źródeł. Praca niniejsza n i e m a więc a m b i c j i wnoszenia o całości bazy źródłowej do badań nad obrzędowością polską, s t a n o w i natomiast n i e m a l k o m p l e t 1 2 3 4 1 Dokonane zostały one k o m p u t e r o w o w 1972 г., n a p o d s t a w i e prób reprezen­ poza granicami czasowym zmianom, t a t y w n y c h z poszczególnych roczników i regionów. Uwzględnione zostały również p r a c e autorów o b c y c h , w y d a n e 2 Polski. 8 Ponieważ g r a n i c e P o l s k i ulegały w b a d a n y m przedziale przyjęto z a p u n k t o d n i e s i e n i a (wobec obfitości materiałów X I X - w i e c z n y c h ) s p r z e d I r o z b i o r u P o l s k i , p r z y c z y m wyodrębniono następujące regiony 1) K a s z u b y , 2) P o m o r z e W s c h o d n i e , За) granice (mapka I V ) : Poznańskie, 3b) z i e m i a k a l i s k a , 3c) z i e m i a s i e r a d z k a , 3d) z i e m i a łęczycka, 4) K u j a w y , 5) z i e m i a chełmińsko-dobrzyńska, 6) W a r ­ m i a i Mazury, 7a) Śląsk O p o l s k i , 7b) Górny Śląsk, 7c) Śląsk Cieszyński, 8) k o w s k i e , 9) P o d h a l e gion i Beskidy Zachodnie, kielecko-radomsko-sandomierski, 10) region t a r n o w s k o - r z e s z o w s k i , 12) M a z o w s z e , 13) L u b e l s k i e , 15) S u w a l s z c z y z n a , 16a) z i e m i a p r z e m y s k a , 16b) z i e m i a l w o w s k a 14) Kra­ 11) r e ­ Podlasie, i H a l i c z , 16c) P o ­ k u c i e , 17) Nowogródzkie, 18) Wileńszczyzna, 19) Kowieńszczyzna, 20) Żmudź, 21) P o ­ lesie, 22) Wołyń, 23) Podole, 4 24) Białoruś, 25) W i e l k o r u s , P o r . m a p k a I I I , p r z y p i s 3. 26) U k r a i n a Kijowska. �84 LUDWIK STOMMA n y przegląd zawartości, dostępnych p r a k t y c z n i e badaczowi tego t e m a t u , prac d r u k o w a n y c h . W a n a l i z o w a n y m zbiorze 2000 prac nie uwzględniono najkrótszych n o ­ t a t e k prasowych, pozbawionych większych wartości informacyjno-źródłow y c h . P o m i m o to pozycje książkowe czy broszurowe stanowią w n i m t y l k o 6,15%. Z pozostałych 93,85%, mających charakter artykułów poje­ dynczych rozdziałów większych całości i d r o b n y c h opracowań, 3 3 , 5 2 % pomieszczonych zostało w periodykach o charakterze n a u k o w y m („Wisła", „Lud", „Zbiór Wiadomości d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , „Łódzkie S t u d i a Etnograficzne" itp.), 60,33% zaś w pismach p o p u l a r n y c h i dziennikach l u b m a charakter fragmentaryczny. W w y p a d k u parokrotnego d r u k u j e d ­ nego opracowania (parę wydań pozycji książkowej, p r z e d r u k i w czaso­ pismach) uwzględniono t y l k o jedną — najpełniejszą (o ile w k o l e j n y c h w y d a n i a c h zachodziły uzupełnienia i zmiany) wersję pracy. 5 Łącznie w przejrzanych pracach odnaleźć udało się 6135 opisów d o t y ­ czących 101 obrzędów, w czym wliczone zostały opisy „ogólnopolskie", c z y l i takie, których autorzy starali się zebrać materiał z całego k r a j u i prezentując sztucznie przez siebie stworzony opis „średni" obrzędu u z u ­ pełniali go t y l k o m n i e j l u b bardziej l a k o n i c z n y m i w z m i a n k a m i o o d m i a ­ nach regionalnych. Oddzielnie uwzględniono natomiast 91 prac o cha­ rakterze historyczno-teoretycznym, pozbawionych szerzej potraktowanej s t r o n y opisowej. Rozkład i n f o r m a c j i o w y b r a n y c h obrzędach, w wyszcze­ gólnionych regionach badanego t e r y t o r i u m ¡(1 jednostka — 1 opis) w s k a ­ zuje tabela. Już wstępna analiza d a n y c h z a w a r t y c h w tej t a b e l i wskazuje n a duże dysproporcje rozmieszczenia opisów obrzędów. Zacznijmy od dyspropor­ c j i regionalnych. W ośmiu regionach (Krakowskie, Mazowsze, Poznań­ skie, L w o w s k i e , Kielecko-Radomsko-Sandomierskie, Podhale, Górny Śląsk, Lubelskie) skoncentrowało się 41,92% opisów, podczas g d y i n n y c h ośmiu regionów( Łęczyckie, K u j a w y , ziemia ehełmińsko-dobrzyńska, Suwalszczyzna, Kowieńszczyzna, Żmudź, Wołyń, Podlasie) dotyczy t y l k o 8,77% o p i ­ sów. Dysproporcje te (acz w i n n y m geograficznym rozmieszczeniu) pozo­ stają także po uwzględnieniu przelicznika populacyjnego (ilości ludności 'słowiańskiej, zamieszkującej d a n y region). T u t a j j e d n a k (por. m a p k a I) rzecz się w dużym s t o p n i u wyjaśnia. Wyraźnie zwiększa się „zagęszcze­ n i e " opisów obrzędów wokół w i e l k i c h ośrodków m i e j s k i c h , a w szcze­ gólności u n i w e r s y t e c k i c h (Kraków, Warszawa, Poznań, L u b l i n , Lwów, W i l n o ) , słabnie zaś n a oddalonych odeń terenach wschodnich. Wyjątkiem 59,43% uwzględnionych p o z y c j i dostępnych j e s t w B i b l i o t e c e U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , 67,77°/o w B i b l i o t e c e N a r o d o w e j w W a r s z a w i e , 78,23*/o w B i b l i o t e c e Jagiellońskiej w K r a k o w i e . 5 �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 85 od tej, reguły okazuje się t y l k o r e j o n kaszubski (co łatwo wytłumaczyć jego budzącą od połowy X I X w . szczególnie zainteresowanie specyfiką) oraz ziemia sieradzka zawieszona niejako pomiędzy strefą zainteresowań K r a k o w a i Poznania, n i e posiadająca zaś (jak n p . Śląsk Cieszyński) prężniejszego ośrodka krajoznawczo-ludoznawczego. Ostatecznie uznać więc należy ogólny t e r y t o r i a l n y rozkład opisów obrzędów za prawidłowy i zgod­ n y z p r z e w i d y w a n i a m i . W w y p a d k a c h zaś szczegółowych (opisy poszcze­ gólnych obrzędów), n i e da się wyodrębnić logicznych reguł tego rozkładu (por. m a p k i I I - I I I ) , a więc zakwalifikować go można j a k o p r z y p a d k o w y . Inaczej przedstawia się sytuacja rozdziału opisów między poszczegól­ ne obrzędy. Dysproporcje t e są t u dużo większe (37,67% opisów dotyczy 3,96% obrzędów), a i podział t e r y t o r i a l n y znacznie bardziej zakłócony. Zdecydowany p r y m wiodą opisy obrzędów weselnych (19,20% w s z y s t k i c h �86 LUDWIK STOMMA Ilość odnalezionych opisów danych E cs С •o o м g ° O Opisy „ogólnopolskie" 4 B. Analizy religioznawcze 2 C. 1. Analizy historyczne - За. 3b. Ziemia kaliska 3a Ziemia sieradzka 3d. Ziemia łęczycka 4. 2 5. Kujawy Ziemia chełm.-dobrzyń. 6. 7a. Warmia i Mazury Śląsk Opolski 5 7b. 7c. Górny Śląsk Śląsk Cieszyński 8. Krakowskie 9. 10. 11. 12. Mazowsze Lubelskie 3 Podlasie Suwalszczyzna 16а. Ziemia przemyska 12 2. 13. 14. 15. - 2 12 - 2 3 5 2 * i. cS N 14 2 1 13 5 2 18 3 4 2 18 1 1 1 73 8 — 11 6 1 — — — — - 3 — — - - 9 17 - 1 15 2 18 2 - 4 - 23 5 — 8 12 15 11 18 54 8 12 5 — — — 69 68 5 6 4 10 5 1 - 7 2 — 35 8 - 1 61 - — 8 7 9 12 23 1 6 6 5 13 12 5 4 2 2 1 3 12 — 2 1 3 5 9 - - - 3 4 2 2 - - 2 - - - 2 2 12 2 2 — 11 21 1 2 2 10 22 3 1 2 1 5 1 1 14 - - 1 4 16 8 11 21 15 16 11 6 7 5 1 2 1 4 4 — — — — 9 — — 42 9 2 20 7 1 - 13 5 — 19 2 20. Żmudź Polesie 3 2 26 35 8 21. 22. 3 12 Wołyń 2 — 29 23. Podole 6 1 24. 27 25. Białoruś Wielkorus — — 26. Ziemia kijowska 6 - Łącznie 200 18 — — 1178 17 8 10 5 4 2 2 — - - 3 1 1 2 2 — — — 2 3 9 3 2 4 6 6 — 7 13 13 4 _ 5 6 6 — 1 2 — 5 3 — — — — 2 1 — — 6 4 5 5 4 2 — 2 — 9 8 2 4 2 7 2 3 3 3 3 3 3 - — 1 6 7 1 1 4 5 4 2 6 7 1 242 278 23 10 4 1 3 18 34 12 25 7 15 60 7 9 8 11 8 8 24 3 7 60 15 13 7 1 8 26 13 24 4 — 3 13 21 5 — 4 6 13 12 4 _ _ 16 — 5 2 5 - 1 22 3 1 3 1 Kowieńszczyzna 3 1 1 Wileńszczyzna 2 15 - 1 19. 2 9 1 4 18. 4 3 I 1 1 9 - 1 1 3 Nowogródzkie 3 1 2 17. 3 1 2 8 5 31 6 6 1 — 4 82 48 — 1 1 — 43 - •5Ž * 25 — _ — — 1 — 1 — 13 1 4 3 9 8 a o O 7 31 Tarnowskie-Rzeszowskie Й 1 - Podhale i Beskidy Zach. CU 2 1 3 10 138 U — OJ - 12 3 12 o a 1 14 70 8 13 •ii 8 N 2 32 19 3 1 16b. Ziemia Lwowska i Halicz 15 8 16c. Pokucie 8 3 8 7 6 3 Radomskie-Sandomierskie а д a a и o О Он 40 11 4 Kaszuby Pomorze Wschodnie Poznańskie •i r ca o O о fi к В o .§ A. I 3 1 — 9 139 84 - - 1 80 66 121 214 5 404 224 �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ obrzędów w poszczególnych regionach "I ° E' -o 5 -o Oí I g * ^ S? 1 1 * 1 1 5 10 12 6 12 - 1 - _ _ 1 23 - 1 24 1 2 - - 4 . 6 2 9 2 16 3 - 3 - 16 4 7 — 2 16 4 1 4 2 1 7 1 6 5 3 8 4 8 8 - 3 7 3 - 5 - 7 5 1 1 1 1 - - - 1 1 1 - 1 3 - - - 1 4 - 2 14 6 4 2 1 - ] - 6 1 19 11 7 4 17 2 1 5 5 1 16 20 5 - 3 6 17 3 3 3 12 - 1 1 2 3 1 3 1 1 - •- 2 1 - 3 - - - 1 4 5 1 1 - 2 - — 1 - 1 4 2 - 3 5 - 1 - - 4 - - 4 - - 4 1 - 4 — 1 _ 13 1 16 1 — — — — — — 6 - — — 2 - 1 — 4 1 13 13 — 2 1 1 —— 2 21 3 1 — 2 2 65 40 7 32 1 23 4 13 53 3 — 1 — 3 153 123 248 9 151 9 55 476 7 35 255 3 33 219 - 2 — 13 3 5 9 27 211 3 12 - 3 1 11 1 4 — 91 42 - 2 2 2 - 1 1 - — — 9 4 1 4 13 166 1 6 50 264 2 10 4 2 1 31 161 1 5 4 3 5 6 4 24 139 9 14 11 124 - 5 2 9 5 82 1 4 89 5 38 2 166 64 1 1 2 - 16 13 2 43 2 24 237 10 - - 4 1 3 7 - 41 101 54 72~ 2 6 ~ 222 356 56 34 74 28 40 75 3 3 7 4 10 2 1 2 9 3 1 2 1 1 - - 9 34 2 1 - 2 - 4 2 3 - 3 - 59 13 315 7 130 472 1 — 5 8 3 3 102 1 4 — 1 - 2 13 — 7 2 5 1 2 55 — 3 2 3 - — 14 5 2 6 121 331 159 19 5 - 1 6 37 12 59 63 6 2 - 5 1 11 6 1 1 6 1 11 125 2 3 5 1 3 78 4 35 5 1 - — — 4 3 - 16 2 3 3 3 10 3 1 2 2 1 4 2 13 8 6 2 3 - 2 2 5 1 1 — 2 2 - - 2 8 2 1 4 2 - - 4 — 6 11 2 5 4 1 1 8 — 10 - - 1 - — 4 2 1 — -- 8 8 1. 1 - 4 4 1 1 — — 1 31 2 3 3 3 1 - 13 5 ] 3 - 3 1 - 1 2 2 2 3 3 2 2 4 - 18 - 1 8 3 - 83 3 3 23 10 8 3 2 423 2 28 1 3 3 4 22 2 - 2 я о I g sš 1 1 1 4 - 1 o o 8 4 9 28 4 4 2 » i? Д * 54 7 1 1 * 2 8 18 2 ... 5 12 ce S - - - 1 1 - 3 ——— 2 1 5 2 a l ! ¿ з ^ !s .8 9 2 1 - - 3 u й я 8 ¡3 .| s Л POLSKĄ 4 - 1 1 1 2 1 3 99 4 60 7 142 373 93 125 170 947 6135 �88 LUDWIK STOMMA opisów), dalsze miejsca zajmują: Wielkanoc (6,58%), w i g i l i a św. Jana (6,08%), p i e r w s z y dzień świąt Bożego Narodzenia (5,80%), pogrzeb (3,94%), Poniedziałek W i e l k a n o c n y (3,65%), w i g i l i a Bożego Narodzenia (3,62%) i W i e l k i Tydzień (3,49%). Samo już t o zestawienie wskazuje n a dużą p r z y ­ padkowość d o b o r u rytuałów. Jest w n i m więc sobótka, n i e m a i n n y c h o b ­ rzędów o charakterze a s t r a l n y m , jest wesele i pogrzeb, n i e m a obrzędów związanych z narodzeniem czy osiągnięciem dojrzałości, w c y k l u w i e l k a ­ n o c n y m b r a k u j e Niedzieli Palmowej etc. Widać więc, że powstawanie opisów n i e było związane z badaniem określonych cyklów obrzędowych czy innego t y p u eksploracją O' charakterze całościowym, lecz, iż p r z e c i w ­ nie — w większości przypadków t w o r z o n o opisy sporadycznie, w w y n i k u przelotnych fascynacji i pobieżnego zainteresowania „egzotyką" w s i . W t e j sytuacji obiektem szczególnego zainteresowania stawały się obrzędy n i e М а р к а I I . R o z p r o s z e n i e opisów obrzędów w d n i u św. S z c z e p a n a �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 89 t y l e najbardziej; w c y k l u r o d z i n n y m czy dorocznym istotne albo i n t e r e ­ sujące, ile bogate, czyli — dzięki swej. szczególnej spektakularności — rzucające się w oczy p r z y b y s z o w i z zewnątrz. Niestety, tendencja t a oka­ zuje się n a niektórych terenach ogromnie silna. I t a k 64,06% opisów całej obrzędowości Wołynia stanowią relacje o weselach, pogrzebach i o b ­ chodach bożonarodzeniowych. N i e w i e l e lepiej jest w w y p a d k u K u j a w (wesele, półpoście i dożynki — 58,46% w s z y s t k i c h opisów regionalnych), Kielecczyzny (wesele, sobótka i popielec — 56,70%), z i e m i sieradzkiej (wesele i w i g i l i a z Bożym Narodzeniem — 52,54%), K r a k o w s k i e g o (ja­ sełka, l a j k o n i k , wesele i Boże Narodzenie — 50,21%), jeszcze gorzej zaś w z i e m i chełmińsko-dobrzyńskiej (wesele i w i g i l i a z Bożym Narodze­ n i e m — 65,00%). T a k daleko posunięta koncentracja u w a g i autorów o p i ­ sów n a 2-4 najbarwniejszych rytuałach stworzyła oczywiście zasadnicze b r a k i źródłowe w odniesieniu do obrzędów pozostałych. Przykładowo — t y l k o z 5 1 % wyodrębnionych regionów m a m y obszerniejsze relacje o ob­ chodach N i e d z i e l i Przewodniej, z 4 8 % o Bożym Ciele, z 5 7 % o obrzędach związanych z p i e r w s z y m grzmotem, z 6 0 % o popielcu. Drobne, nie mają­ ce wartości źródłowych (w sensie opisowym) n o t a t k i prasowe czy k a l e n ­ darzowe świadczą p r z y t y m , iż obchody takie w pozostałych regionach również istnieją. B r a k i c h rzetelniejszych opisów n i e jest więc dowodem absencji, lecz t y l k o l u k i materiałowej. Zresztą n a w e t o t a k ważnych ob­ rzędach, j a k związane z n a r o d z i n a m i , b r a k g r u n t o w n i e j s z y c h opisów z 6 % regionów; charakterystyczne p r z y t y m , iż z t y c h właśnie, w których ob­ chody narodzinowe są stosunkowo mało j a s k r a w e (acz ponad wszelką wątpliwość istnieją). O całkowicie zadowalającej bazie źródłowej mówić więc można t y l k o w odniesieniu do obrzędów weselnych, w i e l k a n o c n y c h i bożonarodzenio­ w y c h . N a dostatecznie ocenić zaś należy materiały opisowe do badań n a d obrzędami związanymi z narodzinami i śmiercią, W i e l k i m Tygodniem, p o ­ niedziałkiem w i e l k a n o c n y m , wigilią Bożego Narodzenia, sobótką, dożyn­ k a m i , początkiem żniw i niektórymi r e g i o n a l n y m i świętami p a t r o n a l n y ­ m i ( B a r b u r k a na Górnym Śląsku, św. Kazimierz na Wileńszczyźnie, św. Eljasz n a Polesiu etc). Suma materiałów opisowych stwarza j e d n a k słaby p u n k t oparcia d l a całościowo ujętych badań nad obrzędowością. 6 Odrębnym zagadnieniem — n i e z w y k l e i s t o t n y m w sytuacji, g d y ubó­ stwo materiału porównawczego stawia pod znakiem zapytania możliwość i c h pełnej w e r y f i k a c j i — jest k w e s t i a wiarygodności poddanych analizie (a więc już wstępnie — j a k to było wspomniane — przeselekcjonowanych) opisów. W t y m aspekcie podzielić j e można na pięć zasadniczych g r u p : 6 W a s p e k c i e t e r y t o r i a l n y m o dostatecznej, a c z niepełnej bazie źródłowej, mówić można w p r z y p a d k u regionów: За, 7b, 8-13, 16a-c. �90 LUDWIK STOMMA M a p k a I I I . R o z p r o s z e n i e opisów obrzędów związanych z wigilią św. Andrzeja 1. Opisy o- w y s o k i m s t o p n i u dokładności, oparte n a względnie obie­ k t y w n e j obserwacji, dokonane przeważnie przez zawodowych etnografów czy folklorystów. 2. O p i s y folklorystów-amatorów, nadsyłane w odpowiedzi n a a n k i e t y periodyków n a u k o w y c h czy p u b l i k o w a n e w prasie regionalnej. Odzna­ czają się one w y s o k i m stopniem dokładności, ale obciążone są wyraźnym s u b i e k t y w i z m e m w spojrzeniu na poszczególne elementy obrzędu. 3. Opisy kolbergowskie. 4. Opisy zamieszczane w prasie codziennej, kalendarzach, w y d a w n i ­ ctwach okazjonalnych, z myślą o popularyzacji f o l k l o r u , zawierające z r e ­ guły elementy dydaktyczno-polityezne. Są one przeważnie obszerne (te t y l k o były uwzględniane), lecz rażą s u b i e k t y w i z m e m i n i s k i m stopniem dokładności. �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 91 5. Opisy stanowiące uzupełnienie prac k r y t y c z n y c h dotyczących obrzę­ dowości, m o n o g r a f i i regionalnych, opracowań krajoznawczych. Dokonane są one przeważnie poprawnie, ale — ze względu n a swoje uboczne zna­ czenie d l a poszczególnych prac — zdecydowanie mało dokładnie. Rozkład ilościowy opisów pomiędzy w y m i e n i o n e pięć g r u p przed­ stawia się następująco: grupa 1 — 421 opisów — 6,86% całej analizo­ w a n e j bazy źródłowej; g r u p a 2 — 786 — 1 2 , 8 1 % ; g r u p a 3 — 1021 — 1 5 , 0 1 % ; g r u p a 4 — 1697 — 27,68%; grupa 5 — 2210 — 37,63%. N a j ­ bardziej wiarygodne opisy, należące do dwóch pierwszych grup, stanowią więc zaledwie 19,67% ogółu. P r z y założeniu, że stać się one muszą za­ sadniczą bazą źródłową, uzupełnianą je d ynie opisami z pozostałych trzech grup, okaże się, iż p r z y b a d a n i u niektórych obrzędów (np. N o w y Rok, M a t k a Boska Gromniczna, Niedziela Przewodnia) z d a n i jesteśmy na z n i - M a p k a I V . Przyjęte g r a n i c e regionów wyszczególnionych w t a b e l i �92 LUDWIK STOMMA k o m y wręcz zapas źródeł, p r a k t y c z n i e (bez wzbogacenia go w w y n i k u badań terenowych) uniemożliwiający postępowanie analityczne. W tej. s y t u a c j i n a j p i l n i e j s z y m i postulatami wydają się dla badaczy obrzędowości p o l s k i e j : 1. Opracowanie i w y k o r z y s t a n i e n i e d r u k o w a n y c h opisów obrzędów, pozostających w zbiorach a r c h i w a l n y c h (bogatą i c h kolekcję posiada n p . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e ) . 2. Uzupełnienie (drogą badań terenowych) istniejącej bazy źródłowej, ze szczególnym uwzględnieniem terenów ziemi sieradzkiej, Suwalszczyzny, województwa bydgoskiego i wschodniej części województwa lubelskiego. 3. Pełne w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów źródłowych d r u k o w a ­ n y c h i dalsze i c h poszukiwanie, ze szczególnym uwzględnieniem opisów X V I I I - w i e c z n y c h i starszych, w y k o r z y s t a n y c h dotychczas n i e m a l wyłącz­ n i e w pracach B y s t r o n i a i A b r a h a m a . Przez w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów r o z u m i e m p r z y t y m n i e t y l k o i c h uporządkowanie i weryfikację, ale przede w s z y s t k i m i c h k r y ­ tyczną analizę, prowadzącą do poznania s t r u k t u r y obrzędów — i c h sensu i znaczenia. Prac o t y m charakterze m a m y b o w i e m w dotychczasowym piśmiennictwie niezmiernie mało. Zdecydowanie za mało n a w e t w p r o ­ p o r c j i do- s t a n u bazy materiałowej, wliczając wszystkie tej ostatniej b r a k i , co dotyczy zarówno obrzędowości dorocznej, j a k i rodzinnej. Stan badań a n a l i t y c z n y c h n a d tą ostatnią omówiony zostanie w najbliższym numerze „Etnografii P o l s k i " . 7 8 Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 7 J . S. Bystroń, Dzieje 8 W. A b r a h a m , skiego w Polsce, małżeństwa w obyczajów Dziewosłęb w dawnej — Studjum Studia nad historią pierwotnym prawie prawa polskim, Polsce, z dziejów polskiego, W a r s z a w a 1960. pierwotnego t. 9, L w ó w prawa małżeń­ 1925; Zawarcie tamże, t. 8, z. 2, L w ó w 1922. �