66 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce92b879fbb7bc623eb88f43fa041809.pdf e114c99dcf3996d0aba2dbfb84af63c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4720 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4381 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 polska sztuka ludowa NR 3 �TRESC Adam Anna Jacek Chętnik Kutrzeba-Pojnarowa Olędzki Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki 107 Ludowa sztuka kurpiowska a zagadnienie odrębności i żywotności historycznego re­ gionu kultury 127 Rzeźba w drewnie z północnej szczyzny 135 Kurpiow­ Halina Olędzka Z badań nad wycinanką kurpiowską . Adam Chętnik Mój życiorys KRONIKA . 159 179 181 SUMMARY OF ARTICLES I33 PE3IOME 180 Na okładce: Kogut, wycinanka, wym. 34,5 X 43 cm. Wyk. Marian­ na Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. Na stronie tytułowej: Sw. W awrzyniec, rzeźba w drew­ nie, wys. 93 cm, dawniej znajdowała się na górze Św. Wawrzyńca, obecnie Muz. Łomża. K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. 056 �KWARTALNIK I N S T Y T U T U SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR 3 polska sztuka ludowa J*) �Zeszyt poświęcony sztuce ludowej Kurpiów dedykujemy z a s ł u ­ żonemu działaczowi-regionaliście doc. dr Adamowi Chętnikowi. Nazwisko Jego od przeszło pół wieku wiąże się z historią badań etnograficznych nad regionem kurpiowskim a w obszernej biblio­ grafii prac Adaima Chętnika znajdujemy pozycje ważkie, a niekiedy pionierskie, o wartości nieprzemijającej, jak choćby Pożywienie Kurpiów czy prace o jantarze (bursztynie) na Kurpiach. Jest również Adam Chętnik ofiarnym działaczem społecznym, wieloletnim bojownikiem o polskość Mazur w latach plebiscytu i późniejszych. Reprezentował też jako poseł ziemię kurpiowską przez lat kilka w Sejmie Rzeczypospolitej. Przyczynił się swoją pracą w y c h o w a w c z ą , popularyzatorską i dziennikarską — do pod­ niesienia kultury i oświaty wsi kurpiowskich. Jako etnograf i m i ­ łośnik sztuki kurpiowskiej budził swymi artykułami i książkami zainteresowanie regionem, zwracając nań u w a g ę z a r ó w n o naukow­ ców, jak i społeczeństwa. W latach 1926—1927 zaczął tworzyć, c z ę ­ ściowo własnym sumptem, Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie, zniszczone w czasie ostatniej wojny, a obecnie pod kierunkiem państwa Chętników odbudowywane jako skansen. W latach przed­ wojennych i już obecnie w Polsce Ludowej organizuje też doc. Chętnik muzeum regionalne w Łomży. Dziś zasłużony ten regiona­ lista ma już niemal 80 lat, ale mimo wieku dostojnego Jubilata wciąż działa, pisze, bierze udział w badaniach terenowych, służy swemu Muzeum radą i wiedzą. Trud badań terenowych, pomnażania i interpretowania faktów spoczywa obecnie na barka-ch średniego i w coraz w i ę k s z e j mie­ rze — młodego pokolenia. Pracują oni w oparciu o instytucje, za­ kłady naukowe. Ich wiedza, przygotowanie fachowe i sposoby badawcze są dziś na pewno inne niż było to możliwe przed kilku­ dziesięciu laty, gdy trzeba było samemu zdobywać niemal wszyst­ ko — wiedzę, środki na prowadzenie badań i na publikacje. Był to okres romantyczny, czasem wręcz heroiczny, i pracując dziś w innych warunkach, możemy tym bardziej podziwiać wielki i pio­ nierski trud takich właśnie ludzi jak Adam Chętnik. Oni tworzyli podwaliny dnia dzisiejszego. Redakcja 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab9b2984fc9824053d0b5ed218b4eed6.pdf fd549749d19e67f316ea3ac4d8953019 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4777 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4434 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -m. Tjp>. » «6 <6» «î : ¿íf £t W-4* * . Sí * ** * .-í- . . YS ' • • �TREŚĆ BADANIA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DWUDZIESTOLKCIU 1944—1964 Od Redakcji 189 Roman Reinfuss Stan badań nad sztuką ludową i ich perspek­ tywy na najbliższą przyszłość 190 Wojciech Stan badań nad budownictwem wiejskim . . 193 Ksawery Piwocki Stan badań nad grafiką, malarstwem i rzeźbą 201 Kazimierz Stan badań nad wycinanką i malowanką . 207 Kalinowski Pietkiewicz Anna Kutrzeba-Pojnarowa Stan badań nad strojem i tkaniną . . 210 Ewa Fryś-Pietraszkowa Stan badań nad garncarstwem . . . . . . 220 Jacek Olędzki Uwagi o 'badaniach twórczości kowalskiej i sny­ cerskiej w Polsce 224 Maria Woleńska 1904—1964 230 WSPOMNIENIE KRONIKA 231 OF ARTICLES PE3K3ME WYBITNI . POŚMIERTNE Janina Orynżyna SUMMARY . . TWÓRCY LUDOWI 233 ' . 234 DWUDZIESTOLECIA 235 Oprać. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa i Anna Kunczyńska Na okładce: Tkanina. Wyk. Leokadia Jakubik. Rytela Olechny, pow. Sokołów Podlaski. Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: Kwiatoń, rzeźba polichr., wys. 53 cm. Wyk. 1956 r. Zygmunt Skrątowicz. Worowo, pow. Łobez. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR polska sztuka ludowa W XX - L E C I E P O L S K I L U D O W E J 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r K s a w e r y P i w o c k i , prof. dr Roman Reinfuss, iprof. d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , redak­ tor techniczny: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. T ł u m . : D . Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). RBD.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26, teł. 31-32-71/4, w . 28 i 20. W Y D . i A D M I N I S T R . : P.P W y d a w n i c t w a Artystyczne i F i l m o w e , Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55a349461c0a8408cedd2253d7d2dd6d.pdf 2e712bfa946cf8234a26e294df05de80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4448 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TR ESC Vera Hasalova. Praha „Grupa żywiecka" a obrazy na szkle z po­ granicza morawsko-polskiego 3 Aleksander Jackowski Współczesna sztuka ludowa (Uwagi po wysta­ wie łódzkiej) 1SJ Maria Przeździecka Wystawa ikon w Krakowie . 39 Anna Dobrzan ska-Pawlicka Malarskie zdobienie chałup we wsi Samoklęski, pow. Jasło 49 Maria Gutkowska-Rychlewska Wzorzyste polskie i XVIII w 54 Barbara Kołodziejska Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze . . 57 Ewa Fryś-Pietraszkowa X X I i X X I I konkurs szopek w Krakowie 60 WSPOMNIENIE pasy . . . siatkowe . w XVII . POŚMIERTNE Anna Świątkowska Franciszka Burzyńska 1880—1964 . . KRONIKA SUMMARY . . . 63 61 OF ARTICLES 65 PE3K3ME 67 OJŁ/Jf Na okładce i stronie tytułowej: Jan Lamęcki. Władysław Jagiełło, wys. 42,5 cm. Wyk. 1964 r. Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. Fot. Jan Swiderski. �1 KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ polska sztuka ludowa AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, iprof. d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , redak­ t o r techniczny: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. T ł u m . : D . Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). RED.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26, tel. 31-32-71/4, w . 28 i 20. W Y D . i A D M I N I S T R . : P.P W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff8b8a68fed868c04009bfeb5faf0e4b.pdf 26a48f3d69989dcb7000ceec9280d079 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4459 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i polska sztuka ludowa У I N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XIX 1965 NR 2 �TREŚĆ Anna Kutrzeba-Pojnarowa J a n Stanisław Bystroń j a k o h i s t o r y k i t e o ­ retyk kultury ludowej Anna Kunczyriska-Iracka Malarze l u d o w i z Gide) M a r i a Przeździecka P i s a n k i białostockie J a d w i g a i A n a t o l i u s z Czerepińscy Zespół Z ARCHIWUM Franciszek chałup w 71 79 101 Kalwarii Paclawskiej . 113 Opis zabudowań d w o r u i w s i Nieznanice, p o w . W i e l u ń z 1819 r o k u ( M a t e r i a ł y do dziejów b u d o w n i c t w a wiejskiego) . . . 123 HISTORYCZNEGO Sobalski WSPOMNIENIA POŚMIERTNE J a n i n a Orynżyna Wanda Janusz J a k u b C z e c z e l e w s k i 1907-1963 . Optołowicz Szrajberówna 1886-1963 . . . . . . KRONIKA 12S 127 128 SUMMARY O F A S T I C L E S 129 РЕЗЮМЕ 131 Na okładce: Na stronie, Rycin. Bibl. Głowa, tytułowej: UJ. Fot. drewno Matka Jan surowe. Wyk. B o s k a Gidelska, Henryk Zegadlo. drzeworyt, Swiderski. Л Krzyżka, 8 X 5,9 cm. pow. Kielce. Wl. Gabinet ��KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n ! ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wi wTpóInraTownicy mgr daktor techni^ny Maria K l u k o w s k a układ g r a f i c z n y Jadwiga Jarnuszkiewiczowi T ł u m . : D . R o n o w i c z (ang.ł, Natalia Stasińska (ros.K RED • Instvtut Sztuki P A N Warszawa ul Długa 26 t e l . 31-32-71/4," w . 28 i 2o! W YD. i ADMINISTR.: P.P Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8faff638b9fe4488c7291a89e7a0e8b.pdf d837c7dad571ad60431f3be8db9976f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4467 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKI I NAUK POLSKI ROK X NR �TREŚĆ Giza Frenkel, Haifa Wycinanka żydowska Marek Arpad Kowalski Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej Antoni Chrościcki Juliusz Anna Kunczyńska-Iracka 135 . Korale, sosulka i szczygieł (Sztuka a tradycje i wierzenia ludowe) Ludowe kwiaty sztuczne (Uwagi po skiej wystawie) figuralny z województwa . . 147 gotycka 157 warszaw­ r 167 rzeszowskiego 173 Krystyna Marczakowa Ul Anna Z nowych nabytków P.M.E w Warszawie Chwierut . . 174 Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO Franciszek Sobalski Skargi cechów Częstochowie ciesielskiego i malarskiego w 176 KRONIKA SUMMARY PE3IOME 177 OF ARTICLES 178 '." 179 Na okładce: „św. Stanisław", płaskorzeźba, drewno polichr., wys. 46 cm. Wł. Państw. Bukiet — bibuła kolorowa, 85 X 31 Muz. Etn. w Warszawie. Na stronie tytułowej: cm. Wyk. Czesława Konopkówna, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot.: Jan Swiderski. �TALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XIX 1965 N R\3 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, prof, d r Ksawery Piwoeki, prof, d r Roman Retnfuss, prof, d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros)., Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa u l . Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9051ffad2f1631df8cb90612e64008e6.pdf 158b538e7427bfbfc6bb10513af5c2f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4477 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Miroslava Ludvikova, Brno Morawskie ludowe d r u k i b e z p o ś r e d n i e na ninach tka­ 183 Maria Paradowska Strój bamberski Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Stefania Krzysztofowicz Malarz Maria Ż y w i r s k a Panorama Józefa W i ą c k a Wanda Gentil-Tippenhauer Stanislaw Fatla, najsłynniejszy krawiec ludowy Jędrzej 191 Mazurkiewicz 201 205 Podhala Jan Setkowicz 213 Andrzej Bierowiec, ś w i ą t k a r z z Kasinki . . . 223 Rzeźby młodzieży góralskiej z Jurgowa . . . 226 Stanisław Skibiński S a w i ń s k i ośrodek garncarski w ś w i e t l e dokumen­ t ó w archiwalnych X V I I - X V I I I w 230 A d a m Glapa Wystawa ludowego haftu 233 Helena Sredniawa Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO WSPOMNIENIE wielkopolskiego . . POŚMIERTNE * Dr Maria P r z e ź d z i e c k a 1919-1965 237 RECENZJE Maria P r z e ź d z i e c k a ChWalisław Zieliński: Sztuka sakralna . Anna Dobrzańska-Pawlicka Ukrainske narodne riżba ta rozpis Zbigniew Jasiewicz Etnograficzeskie kollekcii w muzeach SSSR . Zofia Cieśla-Reinfussowa Max Kislinger: A l t e b ä u e r l i c h e K u n s t . dekoratiwne . . 238 . . . 241 OF ARTICLES PE3IOME Na okładce: Swiderski. w Krakowie. 239 240 KRONIKA SUMMARY 238 mistectwo — Kobieta Na stronie Wyk. w czepcu-kopce, hajt tytułowej: z ula. Józef Mazur, Głowa Bobrowa, na tiulu. Biały pow. * W, Sułkowice, Bór, Dębice. pow. pow. Mielec, Fot.: Michał Gostyń. obecnie . 242 . 243 Fot.: Muz. Maśliński. Jan Etn. �w — KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ —— AKADEMII polska sztuka ludowa NAUK • ROK XIX 1965 NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : m g r Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a - Iracka, m g r W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. W y d . i adrninistr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f916f89342dfa588927ec34ae1fdc03.pdf 6fc4aea91e93266c615cafc5e8afbbcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4505 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C R o m a n Reinfuss Z e studiów n a d kulturą ludową Lemkowszczyzny po obu stronach K a r p a t 3 A n n a Świątkowska W n ę t r z e chałupy ksieżackiej X I X i X X w 23 Józef Mikołajtis Fotografika 49 W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E A n n a Micińska K R O N I K A podjasnogórska Wanda Gentil-Tippenhauer 1899-1965 66 , S U M M A R Y O F 68 A R T I C L E S • 70 РЕЗЮМЕ Na 71 okładce: konkurs łowej: Wnętrze zdobnictwa Kareta, cjora, Retki. łowickie, wnętrz wycinanka Fot. S. Retki, i zagród z pow. kolorowego Deptuszewski. Łowicz, w 1959 r. Fot. papieru, dom Stefan 30X42 nr 14. Wyk. Marciniak na stronie tytu­ w 1961 r. Maria Grzi- Deptuszewski. cm. Wyk. St. Na �K W A R T A L N I K I N S T Y T U T U S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XX polska sztuka ludowa 1966 NR1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , prof, dr R o m a n Reinfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ n a Kunczyńska - I r a c k a , m g r W a c ł a w Sułkowski, r e ­ daktor techn.: M a r i a K l u k o w s k a , układ g r a f . : J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . Stasińska (ros.). Red.: I n s t y t u S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8541222a823a55328cbde8123e221d4.pdf 4702d735c01ed53e1b39ebe83477d44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4556 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Oí •Z X X O a; Ü Ü t �T R E Ś Ć Anna Obrazy częstochowskie Kunczyńska-Iracka Tancred Banateanu, Koszula kobieca. Ze Jadwiga Formagiu strojem 1 udowy rr Zofia Chałupa z wyżką w Cieśla-Reinfussowa Joanna M a c i e j e w s k a - P a v k o v i ć W S P O M N I E N I E nad rumuńskim 101 113 Myślenickiem Zdobnictwo o b r z ę d o w e wsi białostockiej . . . 119 P O Ś M I E R T N E Anna M i c i ń s k a Juliusz Zborowski 133O-1965 . 129 131 K R O N I K A S U M M A R Y studiów O F A R T I C L E S PE3IOME Na okładce: Koza, Wyk. laska. Fot.: Jan Świderski. 61 X 45,5 cm. Krakowskie. . 1 3 2 135 1950 r. Józef Kondratiuk, Cicibór Duży, pow. Biała Pod­ Na stronie tytułowej: Matka Boska Kodeńska, olej na płótnie, Zb. Muz. Etn. Kraków. Fot: Stefan Deptuszewski. ��[ I li i KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwooki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Rpdaktnr narzelny mer Aleksander Jackowski, za¬ s t ę p c a redaktora naczelneen- nrof dr Roman R e i n ­ fuss sekretarz redakcii i redaktor działu- mar Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa w s p ó ł p r a c o w n i c y : mer A n K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska u k ł a d graf • Jad­ wiga 'jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). i Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d4f311df265aa8c257fb00355271495.pdf e5976a338ce9ef667c11c155883a7e17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4564 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ KICZ — SZTUKA JARMARCZNA — SZTUKA a.j. O d Redakcji Paweł Bey l i n Struktura i LUDOWA 139 funkcje społeczne kiczu (referat) . 141 D y s k u s j a Marcin Czerwiński 150 Andrzej Jakimowicz 152 Jadwiga Jarnuszkiewiczowa 154 Mieczysław Porębski 156 Wiesław Juszczak 158 Roman 159 Zimand Aleksandra Janusz Okopień-Sławińska 160 Sławiński 162 Michał B r i s t i g e r 164 Roman 168 Reinfuss Aleksander Anna Jackowski 169 Kunczyńska-Iracka Janina 175 Ludawska Ksawery 176 Piwocki 178 • Janusz Krippendorf „Remont" — r y s u n k i n a szybach 181 Marian Lipski R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h 193 Janusz D u n i n Zdobnictwo tandetnych w y d a w n i c t w popularnych 195 H a l i n a Wójcik Pierniki odpustowe 203 B a r b a r a Jonscher Baranki Aleksander Jackowski O d p u s t w B i a ł y m s t o k u — 1965 r 221 Aleksander Jackowski Kolorowe figurki z cukru 223 Z ARCHIWUM w południowej Małopolsce . wielkanocne 216 HISTORYCZNEGO Tadeusz Seweryn Cukrowe dziwy 225 Tadeusz Seweryn K o l o r o w e banie 226 KRONIKA SUMMARY 227 OF ARTICLES 231 РЕЗЮМЕ Na okładce: Czajkowski. 236 „Adam i Ewa", Zelczyna, pow. tytułowej: rzeźba Kraków. Baranki w drewnie polichr., Wł. J . Swiderski. wielkanocne. wys. Fot. Fot. J . A. 32,5 cm. J . Swiderski. Chrościcki. Wyk. Feliks Na stronie �P O L S K A S Z T U K A ROK L U D O W A X X - 1 9 6 6 T R E Ś Ć Banateanu Tancred, Formagiu Koszula Jadwiga kobieca. Z e studiów n a d r u m u ń s k i m s t r o j e m l u d o w y m s. 101—112 Cieśla-Reinfussowa Dunin Zdobnictwo Janusz Aleksander Odpust w Jackowski Aleksander Kolorowe figurki Krippendorf n r 3/1 1965 r . s. 221—222 n r 3/4 z c u k r u s. 223—225 n r 3/4 s. 216—220 n r 3/4 „Remont" — r y s u n k i na szybach Janusz Kunczyńska-Iracka Lipski Białymstoku — Baranki wielkanocne Barbara nr 2 t a n d e t n y c h d r u k ó w p o p u l a r n y c h s. 195—202 Jackowski Jonscher nr 2 Chałupa z w y ż k ą w M y ś l e n i c k i e m s. 113—118 Zofia s. 181—192 n r 3/4 O b r a z y częstochowskie s. 74—100 Anna nr 2 R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h s. 193—194 Marian Macie jewska-Pavkovic Zdobnictwo Joanna obrzędowe wsi n r 3/4 białostockiej s. 119—128 Mikołajtis Reinfuss Roman Świątkowska Wójcik nr 2 Józef F o t o g r a f i k a podjasnogórska s. 49—65 nr 1 Z e s t u d i ó w n a d kulturą l u d o w ą Ł e m k o w s z c z y z n y s. 3—22 nr 1 P i e r n i k i o d p u s t o w e w p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s c e s. 203—215 KICZ Od Paweł Dyskusja: — SZTUKA JARMARCZNA — SZTUKA n r 3/4 S t r u k t u r a i f u n k c j e społeczne k i c z u ( r e f e r a t ) s. 141—149 Czerwiński Jakimowicz s. 150—152 Marcin Jarnuszkiewiczowa Porębski Juszczak Wiesław Zimand Roman Bristiger s. 158 n r 3/4 s. 159—160 n r 3/4 s. Janina Piwocki n r 3/4 n r 3/4 164—167 n r 3/4 Ksawery n r 3/4 s. 169—173 Aleksander Kunczyńska-Iracka Ludawska s. 160—162 Aleksandra s. 168—169 Roman Jackowski n r 3/4 s. 162—164 Janusz Michał Reinfuss n r 3/4 s. 156—157 Okopień-Sławińska Sławiński n r 3/4 s. 154—155 Jadwiga Mieczysław n r 3/4 n r 3/4 s. 152—153 Andrzej nr 1 n r 3/4 LUDOWA [ W s t ę p do r e f e r a t u i d y s k u s j i ] s. 139 redakcji Beylin W n ę t r z e chałupy książackiej X I X i X X w . s. 23—48 Anna Halina Anna n r 3/4 s. 175—176 n r 3/4 s. 176—177 n r 3/4 s. 178—180 n r 3/4 ARCHIWUM HISTORYCZNE Seweryn Tadeusz C u k r o w e d z i w y s. 225 n r 3/4 Seweryn Tadeusz K o l o r o w e b a n i e s. 226 n r 3/4 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Micińska Anna Wanda Gentil-Tippenhauer Micińska Anna J u l i u s z Z b o r o w s k i 1888—1965 s. 129—131 (1899—1965) s. 66—68 nr 1 nr 2 ROŻNE K r o n i k a s. 68—69 nr 1 K r o n i k a s. 131—132 nr 2 K r o n i k a s. 227—230 n r 3/4 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 7 0 — 7 1 nr 1 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 132—134 nr 2 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 231—235 ' n r 3/4 Р е з ю м е s. 71—72 nr 1 Р е з ю м е s. 135—136 nr 2 Р е з ю м е s. 236—240 n r 3 / 4 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XX polska sztuka ludowa 1 9 6 6 NR 3/4 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z P i e t k l i a w i c z , prof, d r K s a w e r y Piwactoi, p r o f , 'dtr R o m a n ReSmfusis, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i i n fute, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga JarniuszikiewieKOwa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , m g r W a c ł a w Sułkowski, r e ­ d a k t o r t e c h n . : M a r i a К łu­ k o w s k a , układ g r a f . : J a d ­ wiga Jannuszkiewicizioiwa. Tłumacze: D. Ronowica (ang.), N . Stasińska (rlois.). Rad.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd, i admiinłsitr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce663bbb7ed66dfe74f1e318efa2a2cc.pdf 70c02c02cc6ea5971110ccf34609dd0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4581 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ka luka umowa �TREŚĆ Aleksander Jackowski Problemy plastyki amatorskiej . Stefania Krzysztofowicz Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Obrazki w o t y w n e z kościoła Bożego C i a ł a w Krakowie Bernadetta Turno Jan N i k i e l — malarz l u d o w y -Białej Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Konkurs na K R O N I K A S U MM A R Y . . . 3 33 z Bielska- zabawki ludowe w Rabce . 53 57. 62 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Wnętrze pracowni rzeźbiarza Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: 12 cm, 1966. Fot. Jan Swiderski. 63 G4 Henryka Zegadły, Krzyżka, pow. Kielce. Henryk Zegadlo, Józef i bracia, drewno, wys. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK polska sztuka ludowa XXI 1 9 6 7 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z Pietkiewicz, p n o f . idr K s a w e r y P i w o c k i , priof. d r R o m a n Reinfuss, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca redaktora naczelne­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jannuszkiewicaowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , mgr Krystyna Chojnacka, redaktor techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczow a . Tłumacze: D . R o n o w i c z (aing.), N . Stasińska (ras.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3aca7a578628f1dbcdd7bac25cd205c5.pdf 90073d71e260dcb1480ab191ae160306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4588 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XXI 1967 NR 2 �T R Е S С 67 Jacek Olędzki Wota Zofia Gródecka Babimojsko-dabrowiecki haft przewlekany . srebrne Kareł Kreuzcr Świeckie ludowe obrazy na szkle Ewa Snieżyńska-Slolot Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego . Izabella Galicka _ . , . , Hanna Sygictynska . , Chrvstus Frasobliwy z Anielowa . 93 103 . . . 105 ń ń 109 z ARCHIWUM HTKTOKYCZNEGO Tadeusz Sławski I n w e n t a r z rzeczy Wojciecha garncarza i obywatela bieckiego Bartoszowicza, 111 SPRAWOZDANIA Ewa Śnieżyńska-Stolot Drogi rozwoju szopki k r a k o w s k i e j na podsta­ w i e dwóch ostatnich konkursów: X X I I I i X X I V 113 Ksawery P i w o c k i Roman Reinfuss: Ludowe kafle malowane . . 117 Jerzy Czajkowski Tóth Janos: Nepiteszetiink Hagyomanyi dycje naszej ludowej a r c h i t e k t u r y ) . . (Tra­ . . 118 RECENZJE KRONtKA 119 SUMMARY OF ARTICLES 121 РЕЗЮМЕ , 123 , Na okładce: Fragment wotum — pożar miasta Zakroczymia, wyryta data 164S, napis, blacha srebrna, wym. całości 14 X 21 cm. Brak znaków złotnika. Czerwińsk. Fot. Jacek Olędzki. Na stronie tytułowej: Figurki z szopki: dziad i Szymek na kozie. Wyk. Jan Bielski. Pólrzeczki, pow. Limanowa. Fot. Jan Swiderski. ć u. ''OSZ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U К ROK XXI 1967 polska sztuka ludowa NR �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekratarz redakcji i redaktor działu: mgr J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor techn.: Maria Kluko'wska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wa. Tłumacze: D. Ronowicz tang), N. Stasińska (ros.). Red.: Instyitut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 2G. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . Puławska 61, teł. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40da351ca2ab2c819c72868ccc50e89f.pdf 8501dd62622c3c9820b9d1956f185f9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4960 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4599 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Olga M u l k i e w i c z -Goldbergowa Przemiany u r z ą d z e n i a izby wiejskiej Barbara Poloczkowa Tekstylia i strój na wnętrza współczesnej 127 Śląsku Cieszyńskim w XVI—XVIII w 135 Janina Petera Zdobione przęślice lubelskie 147 Roman Reinfuss Wystawa plecionkarstwa ludowego w (listopad 1966) Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Wystawa ś w i ą t k ó w rzeszowskich Lublinie KRONIKA 177 183 SUMMARY OF ARTICLES 187 РЕЗЮМЕ 188 / - Na okładce: Wyk. Józef Nepomucen, 169 ft fi w t f . Fragment pojemnika na zboże plecionego ze słomy techniką Tarnowski, Busówno, pow. Chełm. Na stronie tytułowej: rzeźba, drewno, ślady polichromii, wys. 25 cm. Wł. w Rzeszowie, nr inw. 5629. spiralną. Sw. Jan Muzeum �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK X X I 1967 NR 3 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr K s a w e r y Piiwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: m g r Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor 'techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e : D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: Inatyitut Sztoki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d742258998930062fa623d4fcb6c2f1.pdf 9446046e830a49862d2ee6e305096b32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4607 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESC Z A K R E S POJĘCIA S Z T U K I L U D O W E J Aleksander Jackowski Ksawery Piwocki Zagajenie Pojęcie sztuki 191 192 ludowej Dyskusja: Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Anna Kowalska-Lewicka Krzysztof Makulski Andrzej Jakimowicz Anna Kowalska-Lewicka Jacek Olędzki Ksawery Piwocki Jan Stęszewski Ludwik Bielawski Julian L e w a ń ś k i Aleksander Jackowski Z A R C H I W U M . 193 195 196 199 203 203 217 217 218 219 222 , H I S T O R Y C Z N E G O Stanisław Skibiński Kapliczki i świątki powiatu ś w i e t l e źródeł archiwalnych chełmskiego w 223 S P R A W O Z D A N I A Jacek Olędzki Badania K R O N I K A S U M M A R Y PE3HDME etnograficzne w Mongolii . _ O F A R T I C L E S . . . 242 243 245 247 Na okładce: Stodoła. Strzelcew, pow. Łowicz. Fot. Stefan Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Aniołki, rzeźba kam., wys. 25 cm. Wł. ks. Jan Piechota. Iwkowa, pow. Brzesko. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU S Z T U K I P O L S K I E J AKADEMII N A U K R O K XXI 1967 polska sztuka ludowa NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr" Kazimierz P i e t k i e w i c z prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn.' ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora 'naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr Апт na K u n c z y ń s k a — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wa. T ł u m a c z e : D. Ronowicz. (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19; �P O L S K A S Z T U K A R O K L U D O W A X X I - 1 9 6 7 T R E Ś Ć Fryś-Pietraszkowa Ewa K o n k u r s na zabawki ludowe w Rabce Galicka Izabella, Sygietyńska Hanna Chrystus Frasobliwy z Anielowa Gródecka Zofiu B a b i m o j s k o - d ą b r o w i e c k i haft przewlekany Jackowski Aleksander Problemy p l a s t y k i amatorskiej Kreuzer Karci Ś w i e c k i e ludowe obrazy na szkle Krzysztofowicz Stefania, Snieżyńska-Stolot Ewa Obrazki w o t y w n e z kościoła Bożego Ciała w K r a k o w i e Kunczyńska-Iracka Anna Wystawa ś w i ą t k ó w rzeszowskich Mulkiewicz-Goldbergowa Olga Przemiany u r z ą d z e n i a w n ę t r z a w s p ó ł ­ czesnej izby wiejskiej Olędzki Jacek Wota srebrne Petera Janina Zdobione p r z e ś l i c e lubelskie Poloczkovoa Barbara. Tekstylia i s t r ó j na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m w X V I — X V I I I w. Rcinfuss Roman Wystawa plecionkarstwa ludowego w L u b l i n i e (listo­ pad 1966) Snieżyńska-Stolot Ewa Ludowe r z e ź b y Adama S ł o w i ń s k i e g o Tur no Bernadetta Jan N i k i e l — malarz ludowy z B i e l s k a - B i a ł e j ZAKRES POJĘCIA SZTUKI 1 2 2 1 2 s. 57 s. 109 s. 93 s. 3 s. 103 nr 1 s. 33 nr 3 s. 177 nr 3 s. 127 nr 2 s. 67 nr 3 s. 147 nr 3 s. 135 nr 3 s. 169 nr 2 s. 105 nr 1 s. 53 LUDOWEJ Jackowski Aleksander Zagajenie Piwocki Ksawery Pojęcie sztuki ludowej Dyskusja: Bielawski Ludwik Jackowski Aleksander Jakimowicz Andrzej Kowalska-Lewicka Anna Lewański Julian Makulski Krzysztof Olędzki Jacek Piwocki Ksawery Staszewski Jan Szyfclbejn-Sokolcwicz Zofia ARCHIWUM nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 s. s. s. s. s. s. s. s. s. s. s. s. 191 192 218 222 199 195 219 196 203 217 217 193 HISTORYCZNE Skibiński Stanisław Kapliczki i świątki powiatu chełmskiego w świetle źródeł archiwalnych nr 4 s. 223 Sławski Tadeusz I n w e n t a r z rzeczy Wojciecha Bartoszowicza garncarza i obywatela bieckiego nr 2 s. 111 SPRAWOZDANIA Olędzki Jacek Badania etnograficzne w M o n g o l i i Snieżyńska-Stolot Ewa Drogi rozwoju szopki krakowskiej na podsta­ w i e d w ó c h ostatnich k o n k u r s ó w X X I I I i X X I V nr 4 s. 242 nr 2 s. 113 RECENZJE Piwocki Ksawery Roman Reinfuss: Ludowe kafle malowane Czajkowski Jerzy T ó t h Janos: N e p i e p i t ć s z t u n o Hagyomanyi (Tradycje naszej ludowej architektury) nr 2 s. 117 nr 2 s. 118 RÓŻNE K r o n i k a s. 62 K r o n i k a s. 119—120 K r o n i k a s. 183—186 K r o n i k a s. 242—244 Summary of articles Summary of articles Summary of articles Summary of articles Р е з ю м е s. 64 Р е з ю м е s. 123—124 Р е з ю м е s. 188 Р е з ю м е s. 247—248 s. s. s. s. 63 121—122 187 245—246 nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc4b1c279fb41a03954583298e5d263f.pdf 856bf8cd4034d8c854038653b750c707 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6107 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • ANTROPOLOGIA KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA* 2005 rok LIX nr 1 (268). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ KULTURY T R E Ś C I A n t r o p o l o g i a życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Zagęszczanie życia DOKTORAT HONORIS CAUSA PETERA BROOKA NA UNIWERSYTECIE ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU, 6 MARCA 2005. A N T O N I SMUSZKIEWICZ 7 Decani Oratio U c h w a l a Senatu U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w P oznaniu z d n i a 22 marca 2004 r o k u w sprawie nadania tytułu d o k t o r a honoris causa P eterowi B r o o k o w i DOBROCHNA RATAJCZAKOWA „Pomiędzy". Twórczość Petera Brooka. 9 Promotoris Laudatio GEORGES BANU Zagęszczać życie. Być sprawiedliwym. W hołdzie Peterowi B r o o k o w i ZBIGNIEW OSIŃSKI 8 W teatrze niektórzy 12 świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr Petera Brooka. O p i n i a w sprawie nadania Panu Peterowi B r o o k o w i tytułu d o k t o r a honoris causa JÓZEF T O M A S Z P O K R Z Y W N I A K 15 O b y w a t e l świata. O p i n i a w sprawie nadania Panu Peterowi B r o o k o w i tytułu d o k t o r a honoris causa PETER B R O O K 19 Pokarm. O b i e t n i c a sensu. Zatrzymany zegar. Wystąpienie z okazji przyznania d o k t o r a t u honoris causa przez U n i w e r s y t e t A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu, 6 marca 2005 PETER B R O O K 23 Całe życie chciałem opuścić teatr... Zapis ze spotkania z Peterem B r o o k i e m - Teatr Polski w Poznaniu, PETER B R O O K M A R I E ­ H É L È N E ESTIENNE Fragment spektaklu 6 marca 2005 r. 25 Tiemo Bokar 26 O T i e r n o Bokarze 27 Tierno Bokar 28 1 �Dlaczego pan podróżuje?... Zapis spotkania z Peterem B r o o k i e m w Teatrze Polskim we Wrocławiu, przed próbą spektaklu Tiemo Bokar prezentowanego n a zaproszenie Ośrodka i m . Jerzego Grotowskiego MACIEJ RÓŻALSKI KRYSTYNA D U N I E C 29 C z y m jest prawda - o spektaklu Tiemo Bokar Petera Brooka 33 Doświadczenia Petera Brooka 39 FILOLOGIA KLASYCZNA, HISTORIA I ANTROPOLOGIA JAMES REDFIELD Filologia klasyczna i antropologia Przełożyła Katarzyna Przyłuska Y A N N I S PAPADOPOULOS 42 Potrójny logos mitycznego Sfinksa l u b zagadka psychologicznych rozstajów. DARIUSZ CZAJA Przełożyła Katarzyna Przyłuska 51 G u z i k z historii? D y l e m a t y współczesnej historiografii 58 ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. SZTUKA I ŚMIERĆ A L D O N A MICKIEWICZ N l N A KiRALY TADEUSZ K A N T O R D w a cynowe naczynia i i n n e przedmioty 69 A r s Poetka Tadeusza K a n t o r a 77 Mówić wtenczas o śmierci było n i e t a k t e m . Sztuka jest bliska śmierci 84 JACEK L E O C I A K Spotkanie z t r u p e m : sekcja zwłok 88 JACEK L E O C I A K Spotkanie z t r u p e m . A n e k s K O N S T A N T I N BlEBL GOTTFRIED B E N N Z Wierszy zebranych Murzyna, STANISŁAW GROCHOWIAK (1912-1920) Mały Aster, Requiem, Piękna młodość, Lekcja anatomii (Rembrandta), Rozbieranie JEAN C L A I R 102 Sekcja zwłok Narzeczona 102 Krążenie Portretowanie umarłej, do snu O plugastwie w sztuce dzisiejszej - fragmenty książki De 105 Immundo BOŻENA STOKŁOSA 103 C i a ł o i sztuka 112 DOM - PORTRET ARTYSTÓW WE WNĘTRZU M A R E K JANCZYK, I W O N A S W I Ę C H WOJCIECH PRAŻMOWSKI Dom artysty. Słowa i obrazy Pornografii W i t o l d a Gombrowicza ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ JAN STRZELECKI w v w . oITH 122 Polacy, Polacy - antropologia wizualna i p o r t r e t y w i e l o k r o t n e Krzysztofa Gieraltowskiego ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ 115 Miejsca i d u c h miejsc - podróż po Polsce śladami 129 To nie stało się dzisiaj - Rozmowa z Krzysztofem G i e r a l t o w s k i m na wystawie Twarz jako znak 135 Z zapisków, listów, n o t a t e k . Szwecja 151 N o t y o autorach 157 summaries 161 Contents 167 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4214584f9e4a6d93a81ea2e4d86fa957.pdf c40042077f83f2b3151a65a781ef5a12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6212 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5794 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource IS PAN Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • ETNOGRAFIA • S Z T U K A * 2005 rok L X nr 2 (269). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T Y T U T SZTUKI POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A KULTURY, STOWARZYSZENIE LIBER PRO A R T E S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ T R E Ś C I Zagadka człowieka - antropologia teatru 3 GEORGIJ IWANOWICZ GURDŻIJEW Blok materiałów pod redakcją Grzegorza Ziółkowskiego, konsultacja Tilo Ulbricht, współpraca James Moore. Redakcja przekładów Grzegorz Ziółkowski PETER B R O O K Wstęp 7 Recepcja GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI Recepcja nauczania Georgija Iwanowicza Gurdżijewa 8 w Polsce W stronę esencji Wprowadzenie: W stronę esencji" PETER B R O O K Ziółkowski....................... Przełożył Grzegorz Grając rolę w życiu PETER B R O O K Ziółkowski....................... Przełożył Grzegorz Człowiek zagadka. Wystąpienie we Wrocławiu w listopadzie 2001 roku JAMES MOORE Przełożyła Julia Paprotna...................... W stronę esencji LAURENCE ROSENTHAL Przełożyli członkowie polskiej grupy gurdżijewowskiej The Gurdjieff Society w TILO ULBRICHT podlegającej Londynie...................... Wprowadzenie do nauczania o wielkich prawach Przełożyli członkowie polskiej grupy gurdżijewowskiej The Gurdjieff Society w podlegającej Londynie...................... Nauczanie T H O M A S DE HARTMANN Nasze życie z panem Gurdżijewem (fragment) Przełożył Andrzej P I O T R D. USPIENSKI 22 Wojtasik........................ Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego (fragment) 24 Przełożyła Magda Złotowska JEANNE DE S A L Z M A N N Pierwsza inicjacja M I C H E L DE S A L Z M A N N Widzenie: niewyczerpane źródło wewnętrznej Przełożył Grzegorz Przełożyli członkowie Ziółkowski....................... polskiej grupy gurdżijewowskiej The Gurdjieff Society w HENRI TRACOL Londynie..................... MOORE 27 „Pamiętanie samego siebie" Przełożyła Magda Hasiuk-Świerzbińska JAMES wolności podlegającej .................... 31 Omawiane objawienie Przełożył Michał Jezierski....................... 1 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/266df54ffedef9c00cb5f6c0013086ed.pdf 486ba34e76f585066f9c05cf740aeedf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5804 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource IS PAN Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2005 rok LIX nr 4 (271). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s W ies aw S zpilka T o m a sz S zerszeń t r e ś c i Chodząc w Tatry................................................................... 3 Warszawa zniszczona, Paris n’existe plus: obrazy miasta w ruinie ............................................................5 J UDITH O kely Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii Przełożyła Iwona Kurz....................................................... 11 Ew a K OCÓJ Mój wróg, mój przyjaciel, czyli co Rumuni widzą na ikonach Sądu Ostatecznego malowanych cerkwi na Bukowinie?.... 23 J OANNA B en ed y k to w ic z Opus musivum. Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe ....................................................41 Zbig n iew B en e d y k to w ic z , K rzysztof B ie la w sk i , W iesła w J u sz c z a k , L eszek K OLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L e n g a u e r Eleusis dyskusja wokół książki Karla Kerényiego ...........61 W łodzim ierz L e n g a u e r Eleusis ......................................................................................75 S t a n is ł a w F ija łko w sk i Kilka problemów budowy obrazu w pismach Władysława Strzemińskiego .................................................93 A LEKSANDRA M ELBECHOWSKA-LUTY „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem.” Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury ....................97 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Roman Śledź, Władysław Rząb).... 109 H UBERT C z a c h o w sk i Formy duszy. Rozmowa z Michałem Kokotem............ 115 H u be r t C z a c h o w sk i Między światami - Michał K o k o t.................................... 128 1 �J ANUSZ B a r a ń sk i Antropologia, między przed- a ponowoczesnością —garść wróżb na nowy wiek................................. 130 PATRYCJA C embrzy ŃSKA Etnograficzny surrealizm W. H asiora ............................... 151 H a n n a K ir c h n e r Hasior. Opowieść na dwa g lo sy ......................................... 161 A n n a N iedźw iedź Sztuka czytania ikon. (Robin Cormack, "Malowanie duszy. Ikony, maski pośmiertne i całuny”, Universitas, Kraków 1999) .............................................. 169 Noty o autorach............................................................... 171 Summary........................................................................... 173 Contents............................................................................ 178 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb46330fa316f7d7ad0c6b0e49c68afe.pdf 5f27fb948180242013c85b4988a12a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6260 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5837 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.1-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B enedyktowicz t r e ś c i Kontynuacje.........................................................................3 J erzy S. W asilew ski Etnolog w podróży Smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie ................................................................................5 CHOREA A NNA B ogdanow icz Bułgarska banica z serem i szpinakiem, kawa „turka” i liście winogron, czyli o potrzebie doświadczania Innego w poszukiwaniu teatralnym ................................. 15 T OMASZ R odowicz Dlaczego Antyk, czyli kondycja Europy. Stowarzyszenie teatralne Chorea (2004-2006) .............21 Po P tak ach ........................................................................... 28 Projekt „Bułgaria-Epos Bałkański” ................................... 29 M ARTIN L. W est Naprzód ku przeszłości przełożyła Marianna Cielecka ..........................................30 M ARTIN L. W est Człowiek, przeznaczenie i śmierć w tradycji indoeuropejskiej przełożyła Sara Rodowicz, przejrzał Włodzimierz Lengauer....................................... 34 M ARTIN L. W est Muzyka starożytnej Grecji - jej przekaz wtedy i teraz przełożyli Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz............ 43 K rzysztof B ielawski Pajany delfickie - kontekst historyczny........................52 D ariusz K osiński Ch/m ury............................................................................. 60 D OROTA P orow ska Tezeusz i Tańce Labiryntu..............................................65 A g a ta Zyglew ska -D iduszko Tezeusz w labiryncie......................................................... 69 1 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM M AŁGORZATA S zum Światło antyku. Hode Galatan - Earthfall/Chorea. Pierwsza część trylogii.........................................................72 M ałgorzata J a bło ń ska Taniec - dramat ciała - ład św iata ................................ 75 E LŻBIETA R ojek Parę myśli na temat treningu ......................................... 81 M ACIEJ R ychły Pterodaktyl w kompocie - subiektywne zapiski z pracy nad muzyką antyczną w Chorei..........................85 PIEŚNI wybrane utwory z repertuaru „Orkiestry Antycznej” ......94 K RYSTYNA D uniec Ciało w teatrze od transcendencji do transgresji.......... 95 E w a K LEKOT, T omasz S zerszeń „Antropologia nie wystarczy, żeby zrozumieć, co się dzieje z człowiekiem w obliczu piękna...” Zapis rozmowy o Potędze wizerunków Davida Freedberga ....100 PRZEOBRAŻENIA KATEGORII ESTETYKI W ŚWIECIE MULTIMEDIÓW A licja K uczyńska Zamknąć oczy, aby widzieć?............................................106 K atarzyna K a sia A u to r ................................................................................. 108 B OGNA J. O BIDZIŃSKA Malarstwo Prerafaelitów, czyli obraz, który może być sobą.....................................................................114 A licja S aw icka Intencje reżysera. Zapis domniemań ............................ 121 PIOTR S chollenberger „Transcendentalny narcyzm” i filozofia sztuki............ 128 M ACIEJ R óżalski „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego.............................................................. 136 A LEKSANDRA H irszfeld Greenaway a la „Greenaway” - czyli Brytyjczyka twórcze uniwersum w pigułce.......................................... 141 A leksandra K oś Tekst obrazu...................................................................... 149 M ARCIN S utryk Czarny kwadrat Kazimierza Malewicza..........................154 D a n u ta W róblew ska Opowieść o H asiorze.......................................................156 W iesław a W ierzchow ska Poznałam wielkiego artystę ............................................158 A leksander J ackow ski Hasior przypomniany.......................................................160 2 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM A leksander J ackow ski Listy Panka i Gielniaka .................................. ................162 J erzy Prokopiuk Co zrobić z Gurdżijewem? ............................. ................163 Zbigniew O siński O recepcji Gurdżijewa. Przyczynek ............. ................165 J acek D obrow olski „Guru Gurdżijew” ............................................. ................169 M ikołaj J ewrieinow W stronę filozofii teatru .................................. ................172 J ulia H olew ińska Perła z lamusa................................................... ................175 Noty o autorach............................................... .............. 178 Summary............................................................ ................182 Contents............................................................ ................187 N ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ umer otwiera Smutek Arktyki... kolejny odcinek z cyklu Jerzego Sławomira Wasilewskiego Etno­ log w podróży. Dalej zamieszczamy blok tekstów o „Orkiestrze Antycznej” i Stowarzyszeniu Chorea po­ święcony działalności, i będący zarazem dokumentacją tychże działań i poszukiwań teatralnych prowadzonych pod kierunkiem Tomasza Rodowicza, grupy wywodzą­ cej się z doświadczeń Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Co łączy te dwa tak zdawałoby się odle­ głe od siebie tematy i obszary tekstów? Smutek Arktyki, dramatyczny, choć bez egzaltacji i bardziej z chłodnym okiem zapisany obraz znikającego świata (kultury rena): „Czy zatem na naszych oczach odchodzi w niebyt trwa­ jąca od tysięcy lat aktywna symbioza człowieka i renife­ ra? Może tak, skoro nie uwzględniają jej żelazne reguły światowej ekonomii, nie ma dla niej miejsca w systemie skutecznych subsydiów, nie będzie kontynuacji wiedzy i doświadczenia pasterskiego przy sztucznym, brygado­ wym systemie pracy, gdzie rozbity zostaje przekaz ro­ dzinny i kontakt pokoleń.” Co łączy Smutek Arktyki z dramatycznym wyznaniem Rodowicza: „Czułem też niepokój, że to, co na początku było wyzwaniem i siłą, co tworzyło unikatową wartość w teatrze - to odcięcie się od świata i szukanie nowego środowiska dla teatru, jak to sformułował Włodzimierz Staniewski w swoim pierwszym manifeście - po dwudziestu latach stawało się dla mnie jak jarzmo. Własna legenda stawała się pu­ łapką. Traciłem kontakt z rzeczywistością i nową sztu­ ką, z trudem rozumiałem język i etos nowego pokolenia, (...) Żeby zacząć z nimi rozmowę należało wracać do Kontynuacje miasta [sic!-ZB]. Wieś zresztą, jako idea, a także i po ludzku również, stawała się powoli przedmieściem, do­ my daczami z oknami sinymi od telewizorów, a na po­ dwórkach i w ogrodach zamiast krów co sobota trawę wyżerały kosiarki. Teatr zamienił się w międzynarodo­ wy dom kultury.” Co zatem łączy te dwa, powtórzmy, tak odległe od siebie teksty. Co łączy obu autorów poza tym zbiegiem okoliczności, że... sąsiadowali obok siebie już na tych łamach, przy poprzednim odcinku Etnologa w podróży (Rodowicz pisał o swej przygodzie wyjścia na... spotkanie reniferów i niezwykłym doświadczeniu domu: Dom albo błądzenie w czasie, Wasilewski o lite­ rackiej mistyfikacji podróżniczej: Śladami wymyślonej ucieczki - [por. „Konteksty” nr 3-4/2004]. Bez wątpie­ nia, numer ten można by nazwać „numerem kontynu­ acji”, bo odnaleźć możemy w nim stale powracające na naszych łamach tematy i motywy, jak: - Dom. Do­ świadczenie podróży. Teatr (zarażony antropologią). Święto (potrzeba świąt, doświadczenia czasu innego od codzienności, potrzeba podróży, wyjścia poza to, co zna­ ne) - tematy, które tworzą zaklęty krąg antropologii, 3 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ KONTYNUACJE W rozdziale o „Orkiestrze Antycznej” zamieszczamy trzy teksty wybitnego uczonego, laureata prestiżowej nagrody Balzana w dziedzinie humanistyki, Martina L. Westa oraz tekst o pajanach delfickich Krzysztofa Bie­ lawskiego. To jeszcze jedna kontynuacja wątku „między nauką a sztuką”, kontynuacja praktyki znanej z do­ świadczeń „Gardzienic” i obecnej na naszych łamach: organizowania sympozjów, spotkań artystów z uczony­ mi [por. zeszyt „Gardzienicki”, „Konteksty” nr 1-4/2001 oraz nr 3/2005]. Kontynuujemy również bardzo mocno obecny w ostatnich zeszytach rozdział poświęcony an­ tropologii obrazu, zamieszczając rozmowę z Ewą Klekot, tłumaczką książki Freedberga Potęga wizerunków, oraz artykuły powstałe w kręgu uczestników seminarium prof. Alicji Kuczyńskiej: Przeobrażenia kategorii estetyki w świecie multimediów. O teatrze - Ciało w teatrze. Od transcendencji do transgresji - pisze Krystyna Duniec. W rozdziale te­ atralnym publikujemy tekst Mikołaja Jewreinowa W stronę filozofii teatru, oraz pokłosie numeru poświę­ conego Gurdżijewowi, glosy i wypowiedzi Jerzego Prokopiuka, Zbigniewa Osińskiego, Jacka Dobrowolskie­ go o tym niezwykłym i kontrowersyjnym twórcy. Pu­ blikujemy trzy zapowiedziane recenzje [por. „Kontek­ sty” nr 1/2006] Danuty Wróblewskiej, Wiesławy Wierzchowskiej i Aleksandra Jackowskiego o książce Hanny Kirchner Hasior. Opowieść na dwa glosy. W przedziwny sposób ów wątek tajemnicy konty­ nuacji i dyskontynuacji pojawia się w wielu zgroma­ dzonych tu tekstach. Może najlepiej dałoby się go objąć i wyrazić paradoksalnymi słowami tytułu jed­ nego z nich. Słowa te mogłyby być też najlepszym wezwaniem, mottem dla tego numeru: „Naprzód ku przeszłości!”. jednakże głównym jego wątkiem wydaje się właśnie Kontynuacja. Ale nie tylko ta powierzchownie rozu­ miana i „rzucająca się w oczy”, lecz ta głębiej ukryta, nie zawaham się użyć tego słowa (tak bardzo przez niektó­ rych ostatnio nie łubianego), ale przecież w tym kon­ tekście, jak najbardziej uprawnionego i obecnego. Głównym wątkiem wydaje się - i naprawdę, nie widzę tu odpowiedniejszego, lepszego, bardziej precyzyjnego słowa, jak to: - t a j e m n i c a kontynuacji i dyskontynuacji. W tekście otwierającym blok „Orkiestry A n­ tycznej” czytamy: „Opowieści podróżników nie tylko przenoszą owo gdzieś tam do domu oraz to tutaj - gdzieś tam. Nie tylko przynoszą to, co dalekie, w nasz zasięg, ale też mają, w ramach konkretnych przypadków, udział w kwestionowaniu dychotomii dom/obcy teren, osiedlenie/podróżowanie. Przemawiają na rzecz nie­ możliwości szufladkowania kultury i niemożliwości zde­ finiowania autentycznej kulturowej tożsamości.” (Trinh T. Minh-ha). I dalej autorka przywołująca te słowa pisze: „Wyruszać bez oczekiwań. Bez wyobrażeń. Bez obaw. W otwartości na doświadczanie. Jakiekol­ wiek miałoby ono być. W otwartości na spotkanie. Nie­ zależnie czy będzie początkiem długiej przyjaźni, czy po­ trwa pięć minut (w trakcie których uda ci się bądź nie wytargować niższą cenę za jakąś kuszącą staroć). Ze świadomością, że to, co wspólne dla określonego kraju, czy narodu, podporządkowuje się temu, co indywidual­ ne w pojedynczym człowieku. Ze świadomością, że naj­ więcej uczę się o sobie, kiedy szczerze patrzę w oczy In­ nego. I kiedy doświadczam Nowego, Nieznanego, do czego nie mogę zastosować wyuczonych wzorców postę­ powania. Nowe i Nieznane (nawet w nieznacznym stopniu) wciąż konfrontuje mnie z moimi własnymi schematami zachowań.” 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c67ba9c73c112a91a78667c8d1dd167.pdf e83c1e5ba3099e2fe4bff8b45f04ec76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5928 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł IN STY TU T SZTUKI POLSKIEJ AKADEM II NAUK, STOW ARZYSZENIE LIBER PRO A RTE S P I S J OHANN W o l f g a n g N i k l a u s B ł a ż e j M a t u s i a k OP J. B ORKOWICZ, R. H UZARSKI, M. K l i n g e r , A . K u l i g o w s k a -K o r z e n i e w s k a , T R E Ś C I Antropologia teatru i rekonstrukcja średniowiecznego dramatu liturgicznego................................................................................... 4 Świadectwo Egerii, przełożył Jan W ierusz-Kowalski............ 9 Wokół Egerii.................................................................................. 15 Dramat liturgiczny dzisiaj. Wątpliwości, nadzieje, wizje. Zapis spotkania w KIK-u R. L e w a n d o w s k i , A . L e w a ń s k a , B. M a t u s i a k , W . M i c h e r a , J. P a l i k o t , M. S i c i a r e k J ULIAN L e w a ŃSKI ................................................................................................................................ Artystyczne aspekty udramatyzowanej liturgii, jej swoista poetyczność i teatralność............................................................. M AGDALENA M i j a l s k a 32 Wprowadzenie do Ludus Danielis. Przewodnik po kilku kręgach teatru liturgicznego......................................................... M ARCEL P e r e s 19 38 Od Moraw po Toledo. Tradycja śpiewu mozarabskiego w kontekście poszukiwań związanych z praktyką, przełożyła Katarzyna Jackow ska.............................................. M ICHAŁ S i c i a r e k 43 O wykonywaniu pieśni nabożnych w kręgu bernardyńskim na przełomie X V i XVI wieku.......................................................... 46 IOSIF V lVILAKIS Wprowadzenie do dramatu bizantyjskiego, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... S VETLANA B u t s k a y a 57 Kunicza —wieś staroobrzędowców w Mołdawii, przełożyła Larysa Stegienko...................................................... 69 R a f a ł L e w a n d o w s k i Epifanie B ach u sa........................................................................... 74 A LEKSIS S OLOMOS „T a scena dzieje się w Niebie”, przełożył Rafał Lewandowski. 75 Liturgia na Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył M ichał K o ss................................................................ 1 81 �M ICHAELIS A d a m i s Oficjum Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... R AFAŁ L e w a n d o w s k i 83 Apokryficzność obrazu: ikony świętych Konstantyna i Heleny w Anastenariach........................................................................... G ERARDUS V a n DER L e e u w 86 Święta gra. Reminiscencje, przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławomir S ik o ra ..... M ARCEL P e r e s 93 Podjąć na nowo refleksję nad tradycją —z M arcelem Peresem rozmawia ksiądz Claude Barthe, przełożył Błażej M atusiak O P .................................................. 98 J acek J an P awlik SV D Poszukiwania................................................................................ 106 TONI C a sa lo n g a A Granitula, przełożył Maciej Kaziński ................................ 112 BERNARDIN SKUNCA O FM Tradycyjne, ludowe procesje pasyjne Wielkiego Tygodnia na wyspie Hvar, przełożyła A gata H a rz ....................................... K atarzyna J acko w ska KRZYSZTOF M aria B yrski ANNA Ł o patow ska W poszukiwaniu „harmonii totalnej", czyli o tym, czemu służą procesje w Castelsardo................................................................. 118 Indyjski teatr świątynny i dramat liturgiczny........................... 136 Poszukiwania Gestu —Moje spotkanie z zespołem Scholi Teatru Węgajty ......................................................................................... MACIEJ K aziński 113 141 Ludus Passionis, G ra o Męce Pańskiej, manuskrypt Carmina Burana, Benediktbeuern, XIII w. —nota.................................. 148 Informacja o płycie C D ............................................................... 154 Ludus Passionis G ra o Męce Pańskiej..................................... 155 M onika P a śn ik -Petryczenko Schola Teatru Węgajty................................................................ 167 R en a ta R ogozińska Nic stoi w m andorli..................................................................... 169 R en a ta R ogozińska O ikonie.......................................................................................... 175 Zbigniew W ładysław S olski BogusławKierc Nieznana realizacja Historyi o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim ..................................................... 178 Wyłażenie z wora.............................................................................. 186 Noty o autorach............................................................................. Summary......................................................................................... Contents......................................................................................... 189 192 198 O d redakcji Nie ma potrzeby tym razem pisania wprowadzenia do tego numeru, doskonale to zrobił Johan Wolfgang Niklaus założyciel i współtwórca Scholi Teatru Węgajty - jeszcze jednego na naszej mapie punktu żywych artystycznych, teatralnych (i nie tylko) poszukiwań łączących się z doświadczeniem antropologii i uprawianiem praktyki antropologicznej. Jedyne, co można zaproponować Czytelnikom w przypadku tego numeru to pewien eksperyment - namawiałbym by zaczęli go „czytać” od końca. To znaczy by spróbowali zacząć od tego niezwykłego śpie­ wu, wysłuchania go najpierw z płyty, a potem przeszli do czytania tekstów, artykułów zamieszczonych w tym numerze. Warto! (Choćby, na początek fragment np. Conversio Mariae Magdalenae). N a stronie 154 zamieszczona jest informacja o dwuczęściowej płycie CD, a na stro­ nach 155-166, tekst liturgicznego dramatu Ludus Passionis. (Z.B.) 2 �Prorok Daniel; fresk bizantyjski z XVI wieku; klasztor w Sucevita, Mołdawia, Rumunia; Archiwum Scholi 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3244751e7693905239cba8eaabbd3bbd.pdf 098cc29db8295194f1e1500521ed652c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5959 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 3-4 (278-279). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S P I S T R E Ś C I D ariusz C zaja Leiris. Zarys.................................................................................... T omasz S zerszeń Michel Leiris instrukcja obsługi.................................................. 3 7 Autobiografia i antropologia *** MICHEL L eiris MICHEL L eiris M ichel L eiris MICHEL L eiris M ałgorzata B aranow ska M ichel L eiris JAMES CLIFFORD DENIS H ollier DARIUSZ C zaja P hilippe L ejeune Michel Leiris —nota biograficzna, opracował Tom asz Szerszeń..................................................... Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata, przełożyli Teresa i Jan Błońscy .......................... „...Częcie”, przełożył Jan Gondowicz .................................... Sacrum w życiu codziennym, przełożyła Joanna Pawelczyk .................................................. Dusza, przełożyli Teresa i Jan B łoń scy................................... D u sza.............................................................................................. Dziennik 1922-1989: fragmenty, przełożyła Jola Skomska-Godefroy, wybór i opracowanie Dariusz Czaja i Tom asz Szerszeń ........................................... Metaforyczny realizm Michela Leirisa, przełożyła Ewa Dżurak ............................................................. Nagłówek Holofernesa (Notatki o Judycie), przełożyła Katarzyna Przyłuska............................................... Cięcie Judyty. Ekscesy egzegezy................................................. Czytając Leirisa. Autobiografia i język przełożyła Ewa M a le c ................................................................. 23 26 28 29 34 35 36 48 56 66 75 Afryka dzika (i nie) MICHEL LEIRIS TOMASZ S zerszeń *** MICHEL LEIRIS R aymond R oussel L ’Afrique fantôme, wybrał i przełożył Tom asz Szerszeń .... Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôm e.................... Misja Dakar-Dżibuti. Nota, przełożył Tom asz Szerszeń..... Wędrowiec i jego cień, przełożył Jan Gondowicz ................ Fauna Afrykańska wybrał, streścił i przełożył Jan Gondowicz................................ O lga S tan isław ska N a skrzyżowaniu spojrzeń. Polska - Europa - A fryk a.......... GEORGES B aland ier , CATHERINE Joseph Conrad i «ciemności» Afryki Środkowej COQUERY-VIDROVITCH, PIERRE HALEN, - zapis dyskusji ELIKIA M ’bokolo , SlLVÈRE MONOD, przełożyła Joanna Pawelczyk J ean O masombo -T schonda ......................................................................................................... J an G ondow icz Smak człowieka........................................................................... S ławomir S ikora Nostalgia urzeczywistniona........................................................ MICHEL L eiris Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zâr przełożyła Joanna Pawelczyk .................................................. 92 105 107 108 110 111 113 121 124 130 Lustro sztuki MICHEL L eiris Francis Bacon, en face i z profilu przełożył M arek K ędzierski...................................................... 1 139 �FRANCIS B a c o n , M ichel L eiris O sobie / do siebie (Listy M ichela Leirisa do Francisa Bacona przełożył M arek K ędzierski)..................................... DARIUSZ C zaja Francis Bacon: ślady katastrofy ................................................. MICHEL L eiris Alberto Giacometti, przełożył M arek Kędzierski ................. M arek K ędzierski Giacometti przed Giacomettim .................................................. 151 153 163 165 Namiętności corridy M ichel L eiris M ichel L eiris L udwik S tom m a JOSÉ ORTEGA Y GASSET JEAN C lair JOSÉ B ergamin GEORGES D idi-H uberman MANUEL D elgado R uiz MAGDALENA B arbaruk *** Lustro tauromachii. Wybrane fragmenty przełożyła M aryna O c h a b ........................................................ Rafaelillo, 9 października, Nîmes, przełożył Tom asz Szerszeń ....................................................... Antropolog i corrida .................................................................... Szkic epilogu dla Domingo Ortegi przełożyła Justyna Myszkowska ............................................. Od corridy do Ukrzyżowania, przełożyłaMaryna Ochab .... Milcząca muzyka corridy, przełożyła W eronika Ignas-M adej.......................................... Tancerz samotności, przełożyła Ewa M alec ........................... Tauromachia Leirisa wcielona w nas przełożyła A m elia Franas ........................................................ Toreros umierają młodo. Corrida w filmach Pedro Almodóvara ...................................................................... Słownik tauromachiczny opracowała M agdalena B a rb a ru k .......................................... 172 174 175 178 182 187 189 193 198 210 Poruszenia językiem JAN G ondowicz Suw słów. Leiris w kręgu alchemii sło w a .................................. M ichel LEIRIS Sezam, przełożył Jan Gondowicz ............................................ M ichel L eiris Koncept i realność u Raymonda Roussela przełożył Jan Gondowicz ......................................................... D ariusz C zaja D ak ar.............................................................................................. 211 214 216 223 Wyjście do opery A ndrzej S osnow ski MICHEL L eiris JEAN J amin Uwagi dotyczące wykonań O p ery ............................................ Turandot, przełożył Dariusz Czaja ......................................... Niedomówienie. Leiris, Lévi-Strauss i opera przełożyła Jola Skom ska-Godefroy ....................................... TOMASZ C yz Turandot albo Liù według Pucciniego ..................................... 226 227 229 236 Etnografia, surrealizm i... „nauka bez imienia” T om asz S zerszeń „Documents” 1929-1930 ........................................................... 240 D enis H ollier Problem etnografii laickiej (entropologiczna dzika karta) przełożył Sławomir Sikora ....................................................... 250 K rzysztof R utkow ski Paluch ............................................................................................ 254 K rzysztof R utkow ski Ucho .............................................................................................. 258 JULIA H olew iń SKA Soczewka pod maską. O teatralnym aspekcie fotografii Claude C ah u n .............................................................................. 261 M ałgorzata B aranow ska Leiris i N e r v a l............................................................................... 268 K atarzyna K aniow ska Leiris i etnografia ......................................................................... 270 * * * „Nie jesteś w błędzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem” (z Michelem Leirisem rozmawiają Jean Jam in i Sally Price), przełożył Tom asz S zerszeń ....... 274 GIORGIO A gamben Aby Warburg i „nauka bezimienna” przełożył i komentarzami opatrzył Krzysztof Rutkowski ..... 277 M ichał R ydlewski Docenione dziedzictwo czyli surrealizm etnograficzny dzisiaj...... 287 *** L udwik S tom m a Tradycja (Fragment książki Wstyd,dzieciństwo, czas... Antropologia historii).................................................................... 295 N oty o au to rach ......................................................................... 301 Summaries .................................................................................... 304 C o n ten ts....................................................................................... 311 Acknowledgements .................................................................. 312 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a1851e7b0dc2cd0dcd07f52d5be4b35.pdf 04765ed97da11d9f76a613a573f49e8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6070 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART f Special Issue 2014 ISSN 1230-6142. INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n te n ts Volume I: Anthropology of Contemporary Culture Zbigniew B enedyktowicz The Symbol in Ethnography................................................. 6 L udwik S tomma The Alcmene Myth ............................................................. 13 RYSZARD K apuściński On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja ............... 21 Province CZESLAW R obotycki The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication .................................................................. 34 DARIUSZ C zaja The Paradox of the Province ............................................. 41 Zbigniew B enedyktowicz Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor ................................ 47 M aria Poprzęcka A t Home ............................................................................... 61 JACEK WALTOŚ The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory Hom e .................................................................................... 65 DARIUSZ C zaja My Mobile Home. The Travelling A rtist .......................... 67 W iesław K uba S zpilka My Province......................................................................... 79 Center, Metropolis, Cities Zbigniew B enedyktowicz A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contemporaneity ......................... 84 LUDWIK S tomma The Beauty of Human Error ......................................... 112 DARIUSZ C zaja Fragments of the Venetian Discourse ............................ 120 JUSTYNA C hmielewska Istanbul: Recollections from a Lost City ...................... 144 TOMASZ S zerszeń Phantom Houses and Voyages to Nowhere ................... 151 W iesław K uba S zpilka Poor Ethnography............................................................. 156 Ethnologist en route JERZY S. W asilewski The Secret History of Objects ........................................ 163 JERZY S. W asilewski People of the Taiga, the Reindeer People,the People... . 168 JERZY S. W asilewski Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc ? Attempted Anthropology of Conventional Behaviour.... 177 1 �CONTENTS Anthropology of Memory WOJCIECH M ichera TOMASZ S zerszeń The Homelessness of Odysseus ....................................... 187 Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois ................ 193 W ojciech M ichera Image, Crypt, Interpretation ........................................... 197 JERZY S. W asilewski Transgression and Tragedy, Laughter versus D eath ...... 204 DARIUSZ C zaja The Shadows of Europe. History and M etaph or ......... 211 SŁAWOMIR S ikora Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyum ri.......................................................... 221 Volume II: Anthropology of Film Zbigniew B enedyktowicz Anthropology of Film. Introduction ............................... 228 T eresa R utkowska Fellini’s Wandering........................................................... 232 A leksander J ackiewicz Charlie on an Italian Road ............................................ 243 Zbigniew B enedyktowicz Road Movie —a Poem about the Pebble......................... 245 WOJCIECH M ichera Nights of Cabiria by Federico Fellini (Anthropological Notes) ................................................. 264 GRZEGORZ N adgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la G o d a rd ........ 269 WIESŁAW J uszczak The Work and the “Boundary of M eaning" .................. 277 DARIUSZ C zaja The Eternal Moment. On Babette’s Feast ................. 282 Zbigniew B enedyktowicz Mary and Martha (Remarks on Babette’s F east)........ 289 MARTA L eŚNIAKOWSKA The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of Babette’s Feast ................................ 294 W ojciech M ichera In Front of the Room (Stalker)..................................... 296 DARIUSZ C zaja Cipher and Epiphany. Several Remarks on n .................. 305 RYSZARD C iarka Film and the True State of Things .................................. 311 SŁAWOMIR S ikora The Predicament of the Meaning of Blow-up .............. 317 D ariusz C zaja Why Is It the Way it Is? .................................................. 324 W ojciech M ichera The “Image" in Blow-Up —the Problem of Focalisation ......................................... 333 DARIUSZ C zaja WIESŁAW S zpilka Le Chef-d’oeuvre inconnu . Balzac and Rivette ......... 341 To See the World. Ethnography vis a vis Film and M ass Culture................................................................ 352 W iesław S zpilka MONIKA S znajderman Batman —a Story of C reatio n ....................................... 357 What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on Batm an................... 361 A nna S obolewska The Construction of Existence ...................................... 365 Zbigniew B enedyktowicz Tango - a Dance of Universal A lienation ................... 370 DARIUSZ C zaja Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo .... 378 K arolina K osińska The Androgyne Who Fell to E a r th ..................................391 DARIUSZ C zaja Homo Faber. Accident or Necessity ............................. 402 B eata K osiń SKA-Krippner The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries ................. 414 Notes on Authors ......................................................... 429 Bibliographic Note ........................................................ 432 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec8378b463decec1a73202d8f15b3093.pdf 2d97e6dd3ebe208660395a5cbb454377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3985 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �TREŚĆ Mieczysław Woźnowski Krystyna Z d o b i o n e f o r m y i m a t r y c e d o masła . Marczakowa Kamieniarstwo ludowe studiów n a d l u d o w ą Łemkowszczyźnie, Jacek Olędzki Symboliczne Łemków (Ze I) 84 woskowe ze w s i K a ­ dzidło Krystyna Kaczko 92 Wincenty Szyma — rzeźbiarz ludowy z Bachowie Marian Przedpełski 97 Współcześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego Z ARCHIWUM Zbigniew 67 rzeźbą k a m i e n n ą n a cz. ofiary u . 101 HISTORYCZNEGO Jasiewicz „Boże Męki" w I połowie XVIII wieku n a t e r e n i e p o w i a t u konińskiego w ksiąg świetle grodżkidh 10S SPRAWOZDANIA Krystyna Marczakowa Wystawa w Ewa Fryś-Pietraszfcowa Wielkopolskiej Sztuki L/udowej Lublinie Konkurs i 110 wystawa garncarstwa wego województwa krakowskiego . ludo­ . KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ . 118 124 OF ARTICLES 126 . . . . 127 Na okładce: Ludowe instrumenty muzyczne ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN: a, c, d — wiosenne piszczałki kręcone z kory, Wielkopolska, b — piszczałka rumuńska ,fluer". Fot. Krystyna Zakrzewska. Na stronie tytułowej: Wota ofiarne trzymane w ręku podczas modlitwy proszalnej w Kadzidle, pow. Ostrołęka. Fot. Jacek Olędzki. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKÍ PAN ROK XVI 1962 NR 2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y Piwocfci, prof, d r R o m a n Rainfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n n a Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny: M a r i a Klukowsfca, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f572c8eb3ac9b794e889d5bae8b689a.pdf 1d2d949602140bd394b4d6917165bbae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4492 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4177 Title A name given to the resource Spis tresci/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Longin Malicki Sztuka tle ludowa Pomorza zbiorów Muzeum Gdańskiego na Pomorskiego w Gdańsku Feliks Markowski Zabytki fiach Feliks Markowski Bolduan Ziemi Wiktora Architektura w Tadeusz 131 pracach Kaszubskiej w litogra­ Gosienieckiego ludowa Katedry Polski . 176 północnej Architektury i Pla­ n o w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Gdańskiej 181 Materiały do Slowińców 184 bibliografii sztuki ludowej RECENZJE Maria Przeździecka Ksawery Piwocki Wilhelm Gaerte: Volksglaube uchtum Ostpreussens Roman Reinfuss ka ludowa und i J a n Swiderski: w Polsce" Bra­ 185 „Sztu­ 185 kronika 187 summary of articles 189 Pe3K>Me 191 Na okładce Gryf „skrzypiec diabelskich", zdobiony drewnianą maszkarą. Miechucino, pow. Kartuzy. Wl. Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. Fot. Adam Podlewski. Na stronie tytułowej: Gołąbek, drzewo, papier. Mirachowo, pow. Kartuzy. Fot. Adam Podlewski. 'A', 'ose �polska sztuka ludowa K W A R T A L N I K I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N R O K X V I 1 9 6 2 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i wódki, prof, d r R o m a n Rednfussi, prof, d r T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r Antna Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny : Maria Klukowska, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red..: I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cb09b2537ec4ec155935397596cc490.pdf 975b889222f0a4e941516367e493d8dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4209 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ot Z M O > X ł£ O Oś Z < o. Z) I¬ N CO co Z uii/iiiiiiiiiiiiiiiiiiiimiiHiiiiinuiiiiIimu �TREŚĆ Ksawery Piwock Józef Burszta, Zbigniew Jasiewicz Antoni Sledziewski Anatoliusz Czerepiński Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Jacek Olędzki 15 lat „Polskiej Sztuki Ludowej" Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich . . Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego Wincenty Murawicki. rzeźbiarz ludowy z Koszalińskiego lodowa ambona z Pomianowa w woje­ wództwie koszalińskim Konkursowe noworoczne pieczywo kur­ piowskie 237 Herta Haselberger. Method of Studying Ethnological Art Is Lietuviu Kulturos Istorijos, t. I l l 244 247 Eugeniusz Frankowski 249 195 197 221 234 235 RECENZJE Ewa Fryś-Pietraszkowa Maria Przeździecka WSPOMNIENIE Krzysztof POŚMIERTNE. Wolski KRONIKA SUMMARY PE3IOME 1884^1962 252 OF ARTICLES 253 255 Na okładce: Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Fot: B. Czarnecki, S. Deptuszewski, E. Tomczyk-Kozłowska. Na stronie tytułowej: „Dziecko w kolebce", ciasto żytnie pytlowe, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1962 r. Stefania Konopka, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot. J. Olędzki. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XVI 1962 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET BED AKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr Anna Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny Józef Wilkoń TłumaczeDoris Ronowicz (ang.), Ra­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe . Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b45f0b720dafc6964778e399b5882972.pdf 0c2a30e3abb5373d3ea29edd39c167b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1821 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1688 Title A name given to the resource Spisy terści / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.411-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPlIS TREScr I. STUDIIA, iROZPRA WY Bohdan C z a r' n o c k i, Kryzy'sy - kuźnie kJUltur. EwolucJonizm MaJrv1na Hardsa , Kl1z)'ls,ztofif> i ą t ik o w s Iki, NiewerbalJne 'komunikowanie &ię w obrzędzie weselnym w polskiej ikulturze ludO!Wej XIX w. Podstawy analizy pmgmatycznej Tadeusz M a r g u l, Motywy wiary w wilkołaka. Urszula L e h '1", Urok w aspekcie d7Jiałań magiczno-religijnych Mariusz B a u m a n n, Zadruga w JugosławiJ. Próba typologii Leszek Dz i ę g i e l, Upr-awa rośliJn w lfo~niCltwie chłopsk,im dzisiejs,zego Kurd)'lstaJllu iraokieg,o Danuta P e n k a l a, Społeczno- kJUlturo!we uwarunkowania sytua'cji zdrowotinej ludności wiejskiej we Wlspólczesnym Afganistanie . m. 3 33 55 91 105 121 145 ARTYKUŁY, OiMOWmNitA, MATER:DAf.Y Jerzy A d a m c z e w s ik i, Etnografia w Bułga'l"H Jerzy A d a m c z e w s k i, Christo WaikareJ.ski a etnografia bułgarska Michał B u c h o w s k i źródłowe podstawy rek'onstrukcji kultury symbolicznej daWUlych Słowian Fr'aJllciszek K o t u l a, Współży,me z folklorem . Marian P i s ar z a k, Pokarmy wielkanocne w Polsce Krzysztof W O' l s ki, Wojłoiki - kobierce pilśniowe Alicja B e d n a r c z u k, Obrzezanie chłopców cygańslcich w Pri5tinie okręg K,osovo w Jugosławii Gll'zegorz S k a l s k i, Francuskie muzea etnograficzne, cz. I !lU. MCII!lNZJE, P,RZEGLĄDY WYDlA. WlNrLOIIW 171 197 205 217 231 247 265 271 l[ CZASOPlLSM Alexander Alland, Jr., To be Human. An Iintrodudion to Anthropology, 1980 (Wojciech Burs2Jta, Michal Buchowski) . Science of Religion: Studies in Methodology. Ed. by Lauru Homo, 1979 (Michal Buchowski) Gestures. Their Origin and Distribution. D. Morris, P. Collett, P. Marsh, M. O.'S'houghnessy, 1979 (Elżbieta Goździak) Toivo Vuorela, Eithnology in Finland before 1920. The His1;oifYof Learning and Science in Finland 1828 - 19,18, 1977 (Andrzej Lipski) . Tradicija w istorii kultury, red. W. A. Karpuszin, 1978 (Andrzej Lipski). CoHn M. Turnbull, likowie, ludzie gór, 1980 {Ryszard Kantor) . Roman Wachowicz, Bolskie korzenie. Opowieść {) żydu pols'kich eInigmIlltów w Brazylii, 1980 (Ryszard Kantor) . 291 294 302 304 306 308 309 �412 L'archited;ure rur-ale fmncai:se. Corpus des genres, des types et des variantes, red. J. Cuisenier, 19.7'8.(Jacek Bednarski) 1. Szila.gyi, ArchiJtektur der ungarischen Kalvarien, 1979 (Stanislaw BLaszczyk) Bagra GeorgiJewa, Narordinata architektura w Bozenoi, 1979 (Jerzy Adamczewski) 31& M. Cioara Zona etJnograif:id Raoauti, 1979 (Zofia Szromba-Rysowa) . Del~ TodoroiV (red.), DohrudZa. EtnQg•.a!fSki, fo1Jklorni i ezikovi proucvanija, 1974 (Ma71iusz Baumann) Gy!ula Ortu1ay (red.), Magyar neprajzi lexikon, 1. l, 1977 (Mariusz Baumann) E'rna Pomierancewa, O russkom folklorie, 1977 (Ludmila Piskorz-NaŁęcka). VaIacobnyja ,pesnL Składalndki: N. A. Bartasevic, L. M. Salavej, V. L Jalatau, red. K. P. Kabasnikau, 1980 (Franciszek Sielickij . Estonskrij folkłor, red. R. Viijdalepp, 1980 (Alicja Bednarczuk) . Etnogre.fski i fołklor~sticzni izsledwanija, 1979 (Jerzy Adamczewski) FołJdor i Qbs~testwo, 1977 (Jerzy Adamczewski) Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Kar,pat Polskich, 1979 (Mariusz IV. (Jii'i Damborski) Simiczijew) 322. 325 323 331 341 342 348 350 Stan wiedzy o Zakaukazitu. Konferencja 15-lecie Sekcji Fo1klorystyc2IDej PZKO w Łodzi, 1980 (Edward w Czeskim Cieszynie Pietraszek) (Jii'i 352 Dam- 353. borsky) Etnograficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - org<imzacja i udostępni~mie. Konferencja w TOI"UIniu,1980 (Iwona Wiktor) . 50 lat Muzeum Archeologic:=ego ł Etnograficwego w 'Łudzi, 1981' (Teresa Łaszczewska) 354356 . Sprawozdanie z 55 Nad~yczajnego 'Walnego Z'gromadzenia Deleg'atów PTL, Wrocław 1980 (Franoiszek W'01troj, Stanislaw Chmielowsk.i) . Uwagi do Siprawoooania z 5~ :WZD (Franciszek Wokroj, Stanislaw Chmielowski) (Iwona 319 32G 321 IKJRONIKrA MiędzYl!larodo,wa konferencja e~nografic~na na temat badań narodowościowych w Beke'SclSaba, 1980 (Ivan BaŁassa) . Współc·zesne kontakty i =iany ikullturorwe.ąla pograniczach etnicwych. Konferencja we Wrocłarwtu, 1980 (Edward Pietraszek) . Austr,iacki Zespół do Badań Pomników PrzydroŻinych (Stanislaw BŁaszczyk) Sympozjum poś,więcone follk1orowi i etJnograf.ii miasta i okręgu Bitoli, 1980 56 Walne 317 333 334 335 338 Baumann) Polskie podania ludowerw przekładzie czeskim "Kalendarz Sląski" <na rOik 1981 (Jii'i Damborsky) Polemika (Kole 3'11 31f> 366 368 ZgI'omadzenie Wiktor, Maria DelegaJtów PTL I sesja naukowa, Kraków. 198Q Niewiadomsk.a) 369 Konferencje, zja7ldy J inne spotkanda u.względniające problematykę etnograficzną w 1979 r. (Maria Niewiadoms,ka) Etlnograficzne wyrstawy czasowe oorgani:w.wane w 1979 r. (Iwona Wiktor) . Magisteria, dolktoraty i habHiJtarcje z zakresu ertżlOgrafii w 1979 r. (Maria Niewladomska) 401 v. Eurgen1usz Furdyna (Julian Antoni GÓrsz.czyk (Wanda 374 377 Szynalik Skula) łiN ~AN Dobrowolski, USA) 407 409 �CONTENTS 1. STUDIIEiS, ~RS Bohdan Czarnooki, Recessions - Hotbeds of Oulture. Marvin Hams's Evolutionism . Krzysztof Piątkowski, Nonverbal Oommun:i:cation in' the 19th CentUlry Polish FoIk Wedding Ceremony. Essentials of Pragmatic Analy'sis Tadeusz Margul, The Motives of Werewolf Bellef Urszula Lehr, A Spell as a Magical and Religious Activity Mar·iusz Baumann, "Zadruga" in Jwgoslavia. An Attempt at Typology Leszek Dzięgiel, Peas'ants' Agriculture in Modern Iraqi Kurdistan Danuta Penkala, S()lCio-Cu~,tuTalFacrors of the Health SitJllałio.n in Rural Afghanistan :Lt. ARTUOLIES, DISCU~SIONS" REVIEWiS 33 55 91 105 121 145 MATERIALIS Jerzy Adamczewski, Etnogra.phy i!11Bulgaria . Jerzy Adamczewski, Christo Wa1kal'elsJd oarud Bulgarian Ethnography Michał Bu.chows·ki, Sources for the Reconstruction of Ancient Slaves' Symbalie Cultture F1ra'ndszek Kotula, Coexistence with Folklore Marian Pisarzak, Easter Dishes in Poland Krzysztof Wolski, Felt Carpets Micja BedruarczUlk, Circumcision of Gypsy Boys in PriStirua, Kas.ovo County in Jugoslavia Grzegorz SlvaLski, French Ethnogr,a1phic Museums. Part l Ill. 3 171 197 205 217 231 247 265 271 OF PUBLUCATIOINlS ',AND PERIODICAuS Alexander Alland, Jr., To be Human. An Introduction ta Anthropol'ogy, 1980 (Wojciech BUirszta, Michał Buchowski) Science of ReLigion: Studies in Methodology. Ed. by Lauri Honko, 1979 (Michał Bucho·wsk,i) Gestures. Their Origin and Distribution. D. Morris, P. Collett, P. Marsh, M. O'Shaughnessy, 1979 (Elżbieta Goździak) . Toivo Vuorela, Ethnology in Fim;l'all1Jd before 1920. The History o-f Learning and Science in Finland 1828- 1918, 1977 {Andrzej Lipski) . Tradicija w istorii kultury, red. W. A. Ka;rpuszin, 1978 (Andrzej Lips'ki) . Colin M. Tu.wbull, Ikowie, ludzie gór, 1980 (Rysz'ard Kantor) Roman Wachowi'cz, Polskie l{'orzenie. Opowieść a żyoiu polskich emigrantów w Brazylii, 1980 (Ryszard Kani1:-or) L'·architecture rurale fra.nc;aise. Corpus des genTl~s, des types et des variantes, red. J. Cuise-ruier, 1978 (Jacek Bednarski) . L Szilagyi, Arch~tektu.r <i,erulIlgarischen Kalvar,ien, 1979 (Stanisław Błaszczyk) 291 294 302 304 306 308 309 311 315 �414 Bagra Georgijewa, Niarodnata architektura w Bozenoi, 1979 (Jerzy Adamczewski) M. Cioadi, Zone etnolgrafidi Rada.uti, 1979 (Zofia SZI1omba-Rysowa) . Delco Todorov (red.), Dobrudza. Etnograd'ski, folklorni i ezikovi proucvanija, 1974 (Mariusz :ęaumann) Gyula Ortutay (red.), Magyar neprajzi lexikon, t. 1, 1977 (Mariusz Baumann) Erna Pomierancewa, O russkom folklorie, 197'7 (Ludmiła Piskorz-Nałęcka). Valacobnyja pesni. Składalniki: N. A. Bartasevic, L M. Sałavej, V. 1. Jalatau, red K. P. Kaibasnikau, 1980 (Franciszek: Sielicki) Estonskij folklor, red. R. Vijdalepp, 1980 (AUcja Be dna'rczuk) Etnografski i folklor:Lsticzni izsledwanija, 1979 (Jerzy Adamczewski) Folkłor i obsztestwo, 1977 (Jerzy Adamczewski) Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karp,Jt Polskich, 1979 (Mariusz Baumann) Polsk,ie podalnia ludowe w przekładzie czeskim (Jiri Damborsky) "Kalendarz ŚląSiki" na rok 1981 (Jifi Damborsky) Polemika . 316 317 319 320 321 322 325 328 331 333 334 335 338 IV. CRON1ICLES International Ethnographic Conference on the Research on National Attachement in Bekescsaba, 1980 (Ivan Balass,a) . Contemporary Relations and Cultural Changes on Ethnic Borderlands. Conference in Wrocław, 1980 (Edward Pietraszek) Austrian Research Unit on Roadside Monuments (Sta'nisław Blaszczyk) Symposium on Folklore and Ethnography of Bitoli City and Ceunty, 1980 (Kole Simiczijew) State of Knowledge on "Zakaukazie". Conference in Łódz, 1980 (Edward Pietraszek) 15th Aniversary O'f Folkloristic Department of Polish Cultural and Educatlional Center in Czech Teschen (Jih Damborsky) . Ethnographic Documentation and Scientific Archives im Museums - Organization and Facilities. Conference in Torull, 1980 (IwOl,a Wiktor) . 50 Years of Archeological and Ethnographic. Museum in Łódź, 1981 (Teresa Łaszczewska) Report of 55th Ge:1eral Meetingof Delegates of Polish Ethr:ographers'Society, Wrocław 1980 (Fra'llciszek Wokroj, Stanisław Chmielowski) Remarks on the Report of 54th General Meeting of Delegates of Polish Ethrwgraphers'Society (Franciszek Wokruj, Stanisław Chmielowski) . 56th Ge"eral Meeting of Delega:tes of Polish Ethnographers' SOCJcty and Symposium in Kraków, 1980 (Iwona Wiktor, N[,\ria Niewiadomska) . Conferences, Congresses and other Meetings on Ethnographic Problems ill 1979 (Maria Niewiadomska) Ethrwgraphic Temporary Exhibition organized in 1fJ7~)(Iwona Wiktolr) Mas,tcr"'s Thesis, Doctor's Dissertations and Exams qual.ifying for A"sist~\l1t-ProJessOIJ"!shipin the Domain 'Of Ethnography in 1979 (Maria Niewiadomska) 341 342 348 350 352 353 354 356 365 368 369 374 377 401 V. IN MEMDRIAM EUgOl~"USZ Furdyna (.Julian Szynalik-Dobrowolski, Antoni Górszczyk (Wanda Skula) USA) 407 409 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc92699139f43c752958db7a0af4be50.pdf 69ff2cd21fafad33037f10b36e4b9cbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4767 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.625-627 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i t' / ( SPIS RZECZY Sir. I. R o z p г a w у Krzyżanowski Poniatowski \j S t o p a Julian, Roman, Chodzidło Fakty Archaizm 3 etnologiczne i metody ich kultury badań 32 buszmeńskiej 09 Teofil, Mieszkanie u J a k u t ó w Ganszyniec Zofia, Fischer Morfologia bajki Stanisław, Adam, 97 Noszenie jednego buta w starożytności 127 Ryszard Wincenty Berwiński Reinfuss Roman, skiej na Próba charakterystyki podstawie n i e k t ó r y c h ,Jitelmachowska Bożena, 141 etnograficznej elementów Etnografia Rusi Szlachtow- kultury materialnej Wielkopolski w planowaniu . . mieckim Seweryn Kit) nie­ 236 Tadeusz, Ikonografia etnograficzna 277 II. R e c e n z j e i s p r a w o z d a n i a Milewski Tadeusz, Zarys zykoznawstwa Eehr-Spławiński fan Pigoń językoznawstwa (Władysław Tadeusz, Cz. I. Teoria ję­ O pochodzeniu 309 i praojczyżnie Słowian (Ste­ Nosek) Stanisław, Kostrzewski 319 Główne Józef, problemy Kultura Aleksandrowicz skiej Zajączkowski mów Julian, iTadeusz trockich Z. świat zagadnień (Józef Gajek) . . (Józef Etnografia i Stefan Noseki 330 334 Gajek) współczesnej bioklimatyki lekar­ Stryjeńska, 330 Przysłowia, powiedzenia i formułki Karai­ C-ajekl w 338 produkcji filmu Polish Peasants polskiego Costumes 340 (Agnieszka Do­ browolska! Jagła Michał, (T. Chłopska 329 (Józef Seweryn) Włodzimierz, Reinfuss Roman, Т., Z literatury ludowej prapolska Pigoń Stanisław, Z Komborni w Seweryn ogólnego. Kuraszkiewiczi 348 kultura — uwagi nad krzepnącą kulturą S.) B e y c h m a n Jan, Z nowszej literatury etnograficznej s ł o w a c k i e j wsi 349 350 �623 Str. Reychman Bulanda Jan, Literatura E . , Sprawozdanie etnograficzna węgierska z «Annales roczników z lat 1939—1944 Laterauensb za . . lata 1839—1946 Schulien P. 357 M., Sprawozdanie grafii podczas Carl Whiting z ruchu naukowego w dziedzinie etno­ w o j n y we W ł o s z e c h Bishop, The beginnings 360 of civilization in Eastern Asia ( J . D.) 362 A l e ś HrdliOka, The E s k i m o c h i l d (J. P.) Diamond Jennes, P. H . B u c k — 365 Canadas Indian problems Frances Densmore, T h e study (Tadeusz of I n d i a n m u s i c Brajerski) 367 ( J . D.) Hiroa Te Rangi, An Introduction to 372 Polynesian Anthro­ pology ( E . B u l a n d a , Т. J.) 376 A l f r e d Metraux, E a s t e r I s l a n d (J. D.j H e r b e r t W. 380 K r i e g e r , P e o p l e s of t h e P h i l i p p i n e s Johannes 353 Marringer, Menschenopfer im (J. D.l 386 Bestalungsbrauch Alteuropas (Leon llalban) 393 Vittorio Santoli, Die S a m m l u n g B a r b i italienischcr V o l k s l i e d e r (G. F r e n klowa) 402 III. S p r a w y Uchwały konferencji kopanem 5—9 zabytków Uchwały XVIII 2—3 kultury Zjazdu Centralny Instytut r. d o t y c z ą c e s p r a w y Kultury muzeów i w Za­ ochrony ludowej Związku 406 Muzeów K a z i m i e r z , Stan m u z e ó w H., Muzeum Kowalski w przez w Polsce, odbytego w dniach c z e r w c a 1947 w P o z n a n i u Pietkiewicz Skurpski zwołanej m a j a 1947 muzealne H., 407 etnograficznych <Skansenowskie» Powiatowe Muzeum w w Polsce 11 It .... Olszlynku Regionalne Ziemi Międzyrzeckiej Międzyrzeczu 410 Kotula Franciszek, Muzeum Miasta Rzeszowa Skurpski H,, Muzeum Frenklowa Giza, 409 412 Mazurskie 418 Iwojewódzkiel Muzea etnograficzne w Olsztynie 419 we W ł o s z e c h 421 IV. К r o ii i k a Gavazzi Milovan, Ludoznawslwo Haltsonen Sulo, Przegląd badań w Jugosławii (1939—1947| ludoznawczych w Finlandii 130 po roku 1939 Sprawozdanie Uniw. Ш z działalności Seminarium Etnologii i Etnografii Jag. w K r a k o w i e od 1925—1935 oraz od Słowian 1915—1947 .... 443 �621 S,r. Delimat Tadeusz, i etnologii Ь z działalności Zakładu etnografii Uniwersytetu im. M. C. S k ł o d o w s k i e j w L u b l i n i e za rok akademicki .Świątkowska Sprawozdanie Ш6/47 Jadwiga, 448 Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnogra- f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o z a o k r e s o d 1 I V 1945 do 1 I V 1947 Stelmachowska В., Sprawozdanie z działalności Zakładu . . i E t n o g r a f i i U . M . K . w P o z n a n i u z a r. 1946/47 Reinfuss Roman. Zakład Sobieski Marian. Etnologii Uniwersytetu 454 Wrocławskiego .... 458 462 Antonina, Archiwum Fonograficzne 455 Opieka nad sztuką l u d o w ą w działalności Centralnego Instytutu Kultury Woroczyńska Zachodnie 451 Etnologii Stan badań w zakresie w Poznaniu etnografii muzycznej w Polsce 466 Wyciąg z protokołu z ХХШ Walnego Zgromadzenia P. T . L 470 Т . I ) . , W y c i ą g ze s p r a w o z d a n i a z k o n f e r e n c j i n a u k o w e j P . T . L . w s p r a ­ wie Polskiego Atlasu Etnograficznego Uchwały Konferencji przez w sprawie Centralny Instytut Pietkiewicz Kazimierz. Pietkiewicz Kazimierz, sztuki Kultury Wystawa sztuki Zniszczenia w i 476 kultury 5—9 maja ludowej 1947 w zwołanej Zakopanem ludowej architekturze ludowej w woj. pomorskim Wykaz książek Statut 487 nabytych p r z e z I*. 4". L . w d r o d z e wymiany 492 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Bilans Pol. Tow. 481 484 Ludoznawczego w L u b l i n i e z r. 1946 519 na 1 I 1947 . . 532 Nekrolog 534 Resume 537 Indeks nazwisk 575 Indeks n a z w e1no-geograficznych 585 Indeks 597 rzeczowy �INDEX i. Str. Krzyżanowski Poniatowski Stopa Julian, Morphology Stanislaus, Roman, Ethnological Archaism -Chodź idło Teophilus, of of the lale facts and Bushman Yakoot 3 methods Adam, Heinl'uss their study Culture 97 in the Antiquity .... Richard-Vincent Berwiński R o m a n , E s s a y of the b a s i s Stelmachowska of Great Szlachlorian Ruthenia material Polands on culture ethnography 160 planned by Ger­ mans Seweryn 236 Thaddaeus, Ethnographical Iconography I I . C r i l i cy s m a n d Niilewski Thaddaeus, Philology fStephen Pigoń Thaddaeus, Origin Problems Ancient .Stanislaus. F r o m Aleksandrowicz Philology P a r t and I Theory of 309 Pre-Satherland of Polish popular of the Culture Problems of I Joseph literature (Stephen K o n v b o r n i a into the w i d e Julian, iThaddaeus raims General Slavs 31» Chief Joseph, Zajączkowski of Reports Nosek I Stanislaus, Kostrzewski Outline 277 (Ladislaus Kuraszkiewicz) Łehr-Spławiński Pigoń Nosek) world Modern Gajek i medical I Joseph Roman, Gajek) Seweryn Thaddaeus, Z. 336 sayings and formula of Troki Ka33* in the Stryjeńska, production Polish of peasants the Polish film costume |Agnes Village culture Dobrowolska! Michael, Peasant (T. Reychman Lad, T. X X X V I I 340 348 culture. R e m a r k s on soldifying *w T.) John, Recent 334 Bioclimatic Gajek) Ethnography 32W 330 I Joseph Seweryn) Vlodimir. Proverbs, Reinfuss Jagła 127 141 a c h a r a c t r i s t i c of c e r t a i n e l e m e n t s of Bożena, 32 09 dwelling G a n s z y n i e c S o p h i a , T h e w e a r i n g of a s i n g l e s h o e Fischer of Slovak ethnographical literature 35« 40 �626 Str Reychman John. Hungarian ethnographical litrcature in the Years 193!)— И Ш Bulanda 353 E . . Report from the: «Annates S c h u l i e n P . M . , R e p o r t on t h e s c i e n t i f i c domain d u r i n g the Carl Whiting Ales llnllicka, i.l. Bishop. war Ihe in L a t e r a n e n s i *, Y e a r s m o v e m e n t in t h e beginning 360 of civilization in Eastern Esquiman-chihl | J . D.I 365 Canada's Indian Problems Densmore, The study of Indian (Thaddaeus Music Brajcrskii !J. 372 376 Faster Island (.1. W . K r i e g e r , P e o p l e s of Johannes Marringer, Burial iLeo 367 Antropology Bulandai Metraux, Yittorio . . ( J . D.) P . H . B u c k . H i r o a T e R a n g i . A n I n t r o d u c t i o n to P o l y n e s i a n Herbert Asia 362 The Jennes. Frances 357 ethnographical Italy D.i Diamond Alfred 1839—1945 D.I 380 Ihe P h i l i p i n e s wilh human ( J . D.i sacrifices 386 in Ancient Europe Halbani 393 Sanloli. The Barbi Collection of popular songs IG. Frenklovai 402 III. Muse u m s Resolutions 5—9 al lection Resolutions 2 Ihe C o n f e r e n c e May 3 194 7 t o u c h i n g of the Institute Ihe q u e s t i o n of of of I h e X V I I I [une 1947 Skurpski 11.. S k a n s e n Kowalski П.. C o u n t y in Zakopane and Ihe pro- of r e l i c s o f p o p u l a r c u l t u r e in Meeting of 406 Ihe Society of Museums in Poland Poznań 407 P i e t k i e w i c z C a s i m i r . C o n d i t i o n of e t h n o g r a p h i c a l Kotula C u l t u r e in museums Museum Regional in museums in P o l a n d I I I ) Olsztynek Museum of 412 Ihe p r o v i n c e of Międzyrzec Międzyrzec Francis. Skurpski 116 Museum H.. Massovian Frenklnva 409 in I h e t o w n Museum, of Rzeszów iYoyevodshipi Gizn. E t h n o g r a p h i c a l museums 418 in O l s z t y n 419 in I t a l y 421 IV. С li r o n i c i с fiavazzi Milovan. Haltsonen the Report ou Sulo, year Ethnographical Review of studies ethnographical of Yougo-Slavia researches in 1939—1947 Finland 1939 the a c t i v i t y 430 after 438 of I h e . S e m i n a r y of Slav clhnology a l the .lagel- l o n i a n I ' n i v e r s i t y in C r a c o w f r o m 1925 - 1 9 3 5 a n d f r o m 1 9 4 5 — 1 9 4 7 443 �627 str. ŚDeliman T h a d d a e u s , Tiepori on ethnological blin in 'Świątkowska Institute the term: Hedvige, ethnographical Stelmachowska the at the activily of the ethnographical M. C . S k ł o d o w s k a and University in L u ­ 1946/47 Report 448 on Institute Ihe activily in Ł ó d ź from of the ethnological and 1. I V . 1 9 4 5 — 1 . I V . 1947 В . , R e p o r t on the a c t i v i t y of I h e e t h n o l o g i c a l .. g r a p h i c a l I n s t i t u t e a i I h e U n i v e r s i t y i n P o z n a ń f o r t h e y e a r 1946/47 JU'infuss R o m a n , T h e ethnological 'Sobieski Marien, Protection of I n s t i t u t e at the U n i v e r s i t y i n W r o c ł a w Occidental phonographical popular art in Antonia, Stale the Archives in P o z n a ń activity of the Central of 4(32 elnography .Excerpt from The in Ihe of Researches of the domain of musical 46(5 of a P o l i s h Hie Conference Central in Poland the P r t t l o c o l of I h e X X I I I question .Resolutions Institute Pietkiewicz Casimir, Pietkiewicz Casimir. Damage ethnographical on of General Meeting of t h e P . T . L . Alias 47(i popular all and culture organised Culture E x h i b i t i o n of 5—9 May 1947 in by Zakopane . . popular arl of •Statute of p o p u l a r a r c h i t e c t u r e i n the Pomeranian 487 books acquized of Balance the of 1946 the Polish Polish in e x c h a n g e by Hie P . Т . 1 492 E t h n o g r a p h i c a l Society Ethnographical Society 519 in Lublin in the year -1. 1. 194 7 532 -Necrology , 534 'Summary index of Index of Judex of 481 484 Voyevodship Index 454 455 458 Institute Culture AVoroczynska 451 and ethno­ 537 names clhnogcographical .... , 575 names 585 subjects 597 40' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79cd3b18e1ff1ab97dc2c3a76b81341f.pdf 1e4c4d7104e85454dbe8119ea8270e41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1639 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1517 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.418-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS Józef B u r s z t a, Wartości kultury J. RZECZY w społcczer'lstwk ludowej STUDIA socjali,tycznym I I:07.I'T;AWY Aleksander P o s e r n-Z i e 1 i il s k i, Amerykańska współczesne problemy Jacek B e d n a r ski. Etnologia francuska. II ... KIJLTUHA LUDOWA KRAKOWA I REGlONU POŁĄCZONA Z 51 WALNYM ZGROMADZENIEM antropologia kulturowa i jej KRAKOWSKTEGO". SESJA NAUKOWA DELEGAT()\v. KRAKOW 13-l;; IX Wiesław B i e ń k o \V S k i, Kraków jako ośrodek badaJ1 etnograficznych Alicja F a 1 n i o w s k a-G r a d o w s k a, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej Jerzy C z a j k o w s k i, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem Jan R ą c z k a, Budownictwo drewniane obrzeża Wielkiego Krakowa , Krystyna K wa ś n i e w i c z, Przemiany zwyczajów ludowych . • Zofia C i e ś 1a - R e i n f u s s o w a, Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej . Izabella Rej d u c h - S a m k o w a, Elementy ~zluki ludowej i nieprofC'sjonalnej w małopolskich judaikach . Jan S a m e k, Klasztorna sztuka nieprofesjonalna w Krakowie . Anna K u t r z e b a .. P o j n a r o w a, Wieś podmiejska Krakowa modC'l rzeczywistość 111. ARTYKtTLY 15 47 PTL 1976 75 87 98 111 122 1:10 146 15:~ 157 I j\,lATERlALY Janusz B o h d a n o w i c z, Drewniane naczynia na ziarno Alicja B e d n a r c z u k, Z zagadniel1 flisactwa w Ulanowie nad Sanem Jacek Ł a p o t t, Egzotyczna kolekcja etnograficzna w zbiorach Biblioteki P AN w Kórniku Stanislaw S a l m o n o w i c z, Osiemnastowieczne nieznane ordynacje toruilskie dla \vsi mi<lst<l Torunia IV. 3 174 190 200 227 KOMUNIKATY Renata J e z i e r s k a, Muzeum szopek w Rzymie Barbara P o I o c z k o W <l, Muzea w Anglii . Milan C h l e b a n fl. Muzeum slovenskej dediny v Martine 239 242 245 �V. RECENl:Jf' Rudolf Ferdinundovii': Its. Vvedenie v etnogrHfiju (Jacek Bednarski). S igfrid SV<'I:sson, EinfU.hrung in die europaische Ethnologie (Józef Burszta) Problemy kultury ludowej i narodowej. Materiały z JI Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich (Medard Tarko) . C. S. Coon, The Huding Peoples (Ryszard Kantor) Daniela i Stanish1\'; Tałałajowic, Dziwy świata rośliI} (Ryszard Kant ar) Douglas Fraser, Sztuka prymilywna (W.B.) Rudolf Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturgeschichte des Weines und des Weinbaus (Stanislaw Blaszczyk) Drevnieje zilisce voslocnoj Evropy (.4ticja Bedna7czuk) Alexander Fenlon, Scottish Country Life (Józef Burszta) Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Stanislaw Blaszczyk) W. Gaj-Piotrowski. Kultura materialna ludu z okolic Rozwadowa (Krzysztof Ruszel) S. Kovaccvicovu, Lidov6 vytvarne umEmi. Slovensko (Ryszard Kantor) SIanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (Boleslaw 251 254 255 257 259 261 261 25·1 266 267 270 272 274 Januszkiewic'i:) 50l1a Kovucl'vićova, Knizny drevorcz v l'udovej tradicii (Stanislaw Blaszczyk) Macedonian Folk Embroidery (Ryszard Kantor) Emu Markova, Slovenske l'udovc tkaniny (J. B.) Kliment Ondrejka, Tradicnć hry deti a mladeze na Slovensku (J.B.) Milica Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński słowiańska pieśń ludowa (Agata Skrukwa) Narodno Stvaralastvo - Folklor (Kole Simiczijew) Vojislav Dzjurić, Anlologija narodnih junackih pesama (Kole Sirniczijew) Folklor robotniczej Lodzi. Pokłosie konkursu (Violetta Krawczyk) J. Cieślikowski, Literatura i podkultura dziecięca, K. Pisarkowa, Wyliczanki polskie (Dorota Simonides) Włodzimierz Wnuk, Na góralską nutę (Ryszard Kantor) . Tadeusz Oracki, Rozmówiłbym kamień. Z dziejów literatury ludowej oraz piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur w XIX i XX wieku (W.B.) Werner Cohn, The Gypsies (Adam RarlOsz) Milena Hlibschmannova, Zaklady romstiny (A.B.) Brno-Poznań. Kniha pratelstvi jihomoravskeho kraje a poznańskeho vojvodstvi (JiN Damborsky) Regiony. Kwarlalnik społeczno-kulturalny (W.B.) Zaolziański "Kalendarz Sląski na rok 1976" (Jifi Damborsky) 276 278 279 280 280 282 285 287 289 293 294 294 296 297 298 298 VI. KRONIKA Pusiedzenie Slałej Rady MUNAiE (Bronislawa Kopczyńska-Jaworska) Statut MUNAiE Międzynarodowc konferencje dotyczące wspólnych badań . Narada w Moskwie (Zbigniew Jasiewicz) Obrady etnografów w Bratysławie i Smolenicaeh (Maria Biernacka) Konferencja w Zaborowie (Józef Burszta) Osiągnięcia i problemy informacji etnograficznej krajów socjalistycznych (IInna Kutrze/w-Pojnarowa) 300 304 308 308 310 314 315 �-120 Związki interetnic7.ne w folklorze Zachodnich Słowian (Jani1la !fajcluk-Ni)'l- kawska) 317 Konferencja naukowa w Martinie (Grzegorz Skalski) Teoria kultury i polityka kulturalna. Sesja naukowa, Kraków da, 1975 r. (Ryszard Kantor) Badania terenowe katedry Etnografii DAM w Afganistanie 319 21-22 li~t(Jpa321 (ZbiUnicw J(/- siewicz) 323 Tkactwo Dzbeków Turkestanu. Wystawa w Musee des Arts Decoratif, d~~ Lausanne (Krzysztof Wolski) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL od 1973 do 1976 r. (Bronisława Jaworska) 325 :J26 Ramowy plan pracy PTL na lata 1976-1980 Informacja o działalności Oddziałów PTL w latach 1973-1976 (11nn(/ Ku.:yTu) Działalność Sekcji korespondentów terenowych (Zofia Neymanowa) LI Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i Sesja Naukowa w Krakowie w dniach 13-15 IX 1976 1'. (Medard Tarko) Konferencje zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykG etnograficzną w 1975 1'. (Teresa Zakrzewska) Etnograficzne wystawy czasowe eksponowane w 1975 1'. (Teresa Zakr.:cwska) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1975 1'. (Barbara Jamga) Vll. I 341 :342 360 362 367 374 398 MEl\·10R1AM Julian Krzyżano\V~ki (Redakcja) Aleksander Lech Godlewski (Adam Pallich) Lucjan Turkowski (Maria Znamierowska-Priifferowa) Tatiana Kolewa (Agata Skrukwa) 40:~ 4(15 413 41li �CONTENTS .JÓzef B u r s I. t a, Thl' Values of Folk Culture I. STI!DlES A in a Socialist Society. 3 D PAPERS All'ksandcr l'oscrn-Ziclir'lski, American Cultural Anthropology and Its PresentDay Problems .Jacek Bedn3rski, French Ethnology. Its History-Present State-Achievements II. ..THE CUI.TIIUE OF CHACOW AND THE CRACOW REGION". SCIENTIFIC F.TIINOGRAl'HIC SOCIETY HELD TOGETHER WITH THE 51ST ASSEMBLY OF DELEGATES. CRACOW, SEPTEMBER 13-15, 1976 [<,OLK or.' TIU: POLISH SESSION GENERAL Wiesław B i e ń k o w s k i, Cracow as a Center of Ethnographic Studies Alicja l" a I n i o W s k a - G r a d o w s k a, Studies on the Village in the Cracow Region. Rural Industrial Center': in the Villages around Cracow in the Eightecnth Century . .Jerzy C z a j k o w s k i, Studies on Folk Architecture in the Cracow Region Jan R ą c z k a. Wooden Architecture on the 'Periphery of Great Cracow. Problems of Investigation and Conservation . Krystyna K w a Ś n i (' w i c z. ChaJ1ges in Folk Customs. Problcms and Heflcxions . Zofia C i c ś l a-R c i n f u s s o w a, The Lifespan of Folk Ceremonies in Cracow an d Nearby Villages Izabella R c j d u c h - S a m k o w a, Elements of Folk and Non-professional Art in the Judaica of Little Poland Jan S a m c k, Non-professional Cloister Art in Cracow . Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a. The Village near Cracow A Model and the Reality . III. ARTlCLES AND 15 47 75 87 98 III 122 130 146 153 157 MATERlALS Janusz B o h d a n a w i c z, Wooden Containers for Holding Grain . Alicja B e d n a r c z u k, Rafting in Ulanów-on-the-San Jacek Ł a p o t t, The Exotic Ethnographic Collection in the Holdings of the Library of the Polish Academy of Sciences in Kórnik Stanisław S a l m o n o w i c z, Unknown Eighteenth-Century Toruń Ordinances Pertaining to the Villages Belonging to Toruń 174 190 200 227 IV. COMMU 'lQU£S Renata Jczierska, Tl-Je Creche Museum in Rome Barbara Poloczkowa, Museums in England Milan Chlebana, The Museum of Slovak Village Life in Martin 239 242 245 �V. HEVIEWS, SlJRV]<;YS OF i'UIJLIC,\TI<)NS .'\0i1l I'EIUOIJIC,\L:; Rudolf Ferdinandovic Its, Vvedenie v etnografij u (Jacek Bednarski) Sigfrid Svensson, Einfi.ihrung in die europaische Ethnologic (Józef Problems of Folk and National Culture (Mcdard Tarko) C, S, Coon, The Hunting Peoples (Ryszard Kantor) Daniela and Stanisław Tałałaj, The Wonders of the Plant World 251 nllrs,~t o) 255 257 (D,,?/s:::ard Kantor) ;::iU Douglas Fraser, The Primitive Arts (W,B.) Rudolf Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturge:.;chichte des Weines und des Weinbaus (Stanisław Blaszczyk) Drevnieje zilisce vostocnoj Evropy (Alicj'l Beclnarcznk) Alexander Fenton, Scottish Country Life (Józef Burszta) Jan Bujak, Ethnographic Museum Administrution in Poland (Slanislml) Blaszczyk) 2,il :2'i 1 264 2eG 2G7 W, Gaj-Piotrowski, The Material Culture of the People from the Vicinity of Rozwadów (Krzysztof RuszeZ) S, Kovacevicova, Lidove vy-tvarne umeni. Slovensko (Ryszard Kantor) Stanisław Błaszczyk, Folk Ritualistic Art in Grcat Poland (Boleslaw Janus,:::kiewicz) 2iO 272 2i4 Sona Kovacevicova, Knizny drevorez v l'udovej tradicii (Stunisław mas::::c,~yk) Macedonian Folk Embroidery (Ryszard Kaniar) Ema Markova, Slovenske l'udove tkaniny (J.B.) Kliment Ondrejka, Tradicne hry det! a ml<ideze nu Slovcnsku (J.H.) Miliea Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński and the Slavic Folk Song (Agata 254 Skrukwa) 276 Z7R 279 ZoO 2eO Narodno Stvaralastvo Folklor (Kale Simiczijew) Voislav Dzjurić, Antologija narodnih junacki h pesama (Kole Simiczijew) Folklore in Proletarian Łódź. Gleanings of a Contest (Violett a Kra1cc,?yk) J. Cieślikowski, Children's Literature and Subculture, K, Pisarkowa Polish Counting-out Rhymes (Dorota Simonides) Włodzimierz Wnuk, On a Highlander's Note (Ryszard Kantor) Tadeusz Oracki, A Stone Could Speak. From the History of Fnlk Likratul"l' and Regional Writing of Warmia and Masuris in the Nir1l'tcenth and Twentieth Centuries (W.B,) Werner Cohn, The Gypsies (Adam Bartosz) Milena Hlibschmannova, Zaklady romstiny (AB,) Brno-Poznań, Kniha phrtelstvi jihomoravskeho kraje a poznaóskellO vojvodstvi (.liTi Damborsky) Regions, Socio-Cultural Quarterly (W,B,) The Zaolziański "Silesian calendar for 1976" (.liii Damhorsky) 2a2 285 287 289 29,\ 294 294 2"6 297 2~8 298 VI. REPORTS Meeting of the Permanent Council of the IUAES (Bronisława [(o]Jc:::yńska- -Jaworska) The Statutes of the UAES (Zbigniew Jasiewicz) . International Conferences Involving Common Research The Moscow Meeting Concerning Ethnographic Studies 300 :)04 308 of Present-Day Life �j')" . .:...() and th(~ SC'ssion on Comparative (Zbigniew Ethno-Sociological Studies in Europe Jasie /))icz) The Conference,; 308 of Ethnographers in Bratislava and Smolenice (Maria Bier- nacka) 310 The Conference in Zaborów. Further Discussions of International Studies on Present-Day Life (Józef Burszta) The Achievements and Problems of Ethnographic Information in the Socialist Countries (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) Interethnic TiC's in the Folklore of the West Slavs. International Folklore Session in Opole (Janina Hojduk-Nijakowska) The Scientific Conference in Martin (Grzegorz Skalski) The Theor-y of Culture and Cultural Politics. Scientific Session. Cracow, November 21-22, 1975 (Ryszard Kantor) The Field Investigations of the Adam Mickiewicz University Faculty of Ethnography in Afghanistan (Zbigniew Jasiewicz) Weaving among the Uzbeks of Turkestan. Exhibition in the Musee des Arts Dćcoratifs de Lausanne (Kszysztof Wolski) Report on the Activities of the Board of Trustees of the Polish Ethnographic Society from June 9. 1973. to September 13, 1976 (Bronisława Jaworska) Plan of futur'e devc1opmc!nt work PTL in years 1976-1980 . Information on the Activities of the Divisions of the Polish Ethnographic Society from 1973 to 1976 (Anna Ko;c;yra) The Activities of the Field Correspondents' Section (Zofia Neymanowa) The 51st Geperal Assembly of Delegates of the Polish Ethnographic Society and the Scientific Session in Cracow on September 13-15, 1976 (Medard Tarko) Conferences, 1975 315 317 319 321 323 325 326 341 342 360 362 Congresses (Teresa 314 and Other Meetings on Ethnographic Problems Zakrzewska) in 367 Temporary Ethnographic Exhibits Arranged in 1975 (Teresa Zakrzewska) Master's and Doctoral Theses on Ethnography in 1975 (Barbara Jaruga) vrL 374 398 TN MF.MOnlAM Julian Krzyzanowski (l~edakcja) Aleksander Lech Godlewski (Aela IlL Paluch) I.ucjan Turkowski (Maria %namicrowska-Priiffero1/1a) Tatiana KolC'wa (Agata Skrukwa) . 402 405 413 416 �,.LITERATURA Dwumiesięcznik ~:/.(łó:()pjSIl1(' ADRES wydnWćllH' REDAKCJI: LUDOWA" naukowo-literacki przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Lud07,nRwczego 50-139 WROCLAW, UL, SZEWSKA 00:51, TEJ.. 44-46-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jakn c1wumiesil;cznik naukown-literacki. Zg.odnie z !lOwoczt:'snym pojmovvaniem folkloru, pismo dąży do ogarnil;cia róźn.ych z"kresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejDlująC tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza nrtykuly i materiały z\viązane z folklorem różnych środowisk zawncinwych, Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, a Ie też w formie druków miej"kich (bcdlada uliczna, powicść brukowa, sennik itp.). Stawiajqc szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na biJdania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, () folklorystyczne źródła przemian literatury, G 2wi<17.kimiędzy pojęciami [olIdaru, literatury popularnej, kultury maso\vej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześni,? utrzyma{: szerokie spojrzc·nie no cillość procesu kultu]'()wc-go średniowiecza po \vspółczesność. I)d Cena prCn\.lllleraty krajo\vcj: półroczna - zł 24, roczna -- zł 48, Instytucje pal1sl W()\\,(' i spolL'czn,~ -- z<lkłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumerację wyłącznic w miej,;cowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listupada !'la rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w nrzc;dadl pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr l-f,-l00020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarem'a 28. w terminie do dnia 10 miesiąca poprzcd?ującego okres prenumeraty. Pn:nunwratl; ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest a 40"/0 droższa, przyjmujĘ' Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" 'Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-(j-100024. Egzemplnrze numerów zdezaktualizowanych można za!ll<1wiać' w Z;1!'ządzje Głównym PTL. 50-189 Wrocław, ul. Szewska 36, teL 44-38-32. �Cena zł 50,- WYDAWNICTWA POLSKIEGO 0,13 TOWARZYSTWA latach 1895-1977 W T; 6ft'gr1 LUD (1895-1977) Tomy I-LXI PRACE. I MATERIAł.Y ETNOGRAFICZNE (1934-1977) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-J977) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1177) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część n WIELKOPOLSKA I KUJAwY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 częłć IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ~cmWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977) Nr 1-31 BmLlOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1977) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1977) Roczników 21 LODZKlE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977) Tomy I-XIX DZIELA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977) wyszło: Reedycja - 36· tomÓW. Edycja - 23 tomy Zamówienia przyjmu'e: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90499817c6a677a998e02b6580a3b92b.pdf 0f4335314d63305b9b6bfc5f59b62b18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1567 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.311-316 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS Józef B u r s z t a, Etnografia polska r. Zofia S t a s z c z a k, Kultura TREŚCI w STUDIA, ludowa 25-leciu Polskiej Akademii Nauk ROZPRAWY a etnografia 13 w Belgii . Petal' V l a h o v i ć, Niektóre etnograficzne cechy Jugosławii , Marian P i s a r z a k, Obrzędowość wiosenna w dawnych wiekach. W związku z recepcją "święconego" w Polsce . Leszek D z i ę g i e l, Kabul współczesny jako zwierciadło przemian w tradycjach kulturowych dzisiejszego Afganistanu . Irena T u r n a u, Ludowe dziewiarstwo europejskie XVII-XIX wieku II. ARTYKULY, OMOWIENIA, RECENZJE, Premeny l'udovych BUTszta) . . tradicii PRZEGLĄDY v WYDAWNICTW sucasnosti. 35 53 75 85 MATERIALY Katarzyna K a n i o w s k a, Koncepcja kultury Leslie A.White'a Antoni K u c z y ń s k i, Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego . . Krzysztof W o l s k i, Badania polskich etnografów na Środkowym Wschodzie, 1960-1975 Ryszard K a n t o r, Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego . . Adam B a r t o s z, Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa . Ryszard K a n t o r, Ewa Kra s i ń s k a, Badania etnograficzne w "lendzielski ej" wsi Istvanmajor na Węgrzech . Krystian T r a c z y k, Zbiory misyjno-etnograficzne w Pieniężnie. Ryszard K a n t o r, Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą (na przykładzie działalności Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze) . Stanisław W i t koś, Zwyczaje i wróżby związane z wigilią Bożego Narodzenia . ~ Jan B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane z chrzcinami dziecka '* III. 3 109 131 153 171 177 187 191 195 199 203 I CZ:ASOPISM 1. Ceskoslovensko, 1977, (Józef 205 �312 Kronika Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posem-Zieliński) Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and Culture Change, 1974 (Mirosława Posem-Zielińska) . Borys. N. Putilov, Metodologija sravnitelno-istoriceskogo izucenija fol'klora, 1976 (Jadwiga Jagiello) Gawęcki) (Medard Tarko) Ewa Markiewicz) . Cesky Lid 1975, 1976 (Bolesław Januszkiewicz) . Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . Traditiones, 1973 (Andrzej Brencz) Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej Brencz) Janos Barth, A kalocsai szallasok telepi.ilesneprajza, 1975 (Adam Bartosz) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu, 1976 (Roman Karczmarczuk) . Andrzej E. Daszkowski, Afrykańskie spotkania. Opowiadania, 197.5 (Henryka Romańska) (Zofia Burszta) Grodecka) mieszkańcy dawnych wsi miasta 2:32 234 237 238 239 243 244 244 245 Poznania, 250 253 . 1976 (Józef 254 . . Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu kJ.orystyczne, 1975 (Henryka Romańska) . Bazielich, Złote hafty w tradycyjnej Dąbrowskim. Studium fol256 odzieży na Śląsku, 1973 (Zofia 257 Grodecka) Turnau, (Zbigniew Kalendarz 228 229 250 Bambrzy, Z problemów socjologii folkloru, 1977 (Józef Burszta) . Dorota Simonides, Współczesny folklor dziecięcy i nastolatków, Irena 225 249 . . Paradowska, Barbara 224 Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy badawcze opieka i upowszechnianie, 1976 (Bolesław Janusz- kiewicz) 1975 218 230 . N.M.Akramov, Voprosy istorii, archeologii i etnografii narodov Pamira i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak) Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps, 1977 (Wacław Korabiewicz) . Vera Trkovska, Ceska 'narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Gra- Maria 214 220 Ethnologie fran9aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarski) . Belkis Ch.Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonov Tadzikistana i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew Jasiewicz) Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala) Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka Romańska) Z. E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pols'kich etnograIiv XIX st., 1976 Kazimiera prace 209 211 . L'Aubrac, Etude ethnologique, linguistique, agronomique et economique d'un etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski) . Renzo Gubert, L'identificazione etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward Pietraszek) Ethnomedizin / Ethnomedicine, t. 2-3, 1972-1975 (Danuta Penkala, Marek żyna 206 Garbarstwo Jasiewicz) Śląski na ziemiach polskich w XVI-XVIII . na rok 1977 (Jii'i Dam/Jol'sky) . wieku, 1975 259 261 �Recenzje IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL za okres od sierpnia 1976 do września 1977 (Edward Pietraszek) . LII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa w Łodzi w dniach 12-14 września 1977 (Wiesława Sokołówna, Hanna Olendzka). . Ludy i kultury Oceanii. Sesja naukowa poświęcona pamięci prof. L.A.Godlewskiego oraz ludom i kulturom Oceanii (Barbara Kopydłowska) Muzeum Prehistoryczno-Etnograficzne im. Luigi Pigorini w Rzymie (Renata Pietraszek) 270 274 278 Jezierska) XXI Niemiecki 263 Kongres Ludoznawczy, Braunschweig, 5-9 IX 1977 (Edward . . Wynik ankiety Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Oddziału w Toruniu) przeprowadzonej wśród Polonii amerykańskiej uczestniczącej w Kursie Folkloru Polskiego (Janina Łukasiewicz) . Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykę etnograficzną w 1976 r. (Teresa Zakrzewska) . Etnograficzne wystawy czasowe organizowane przez muzea inne instytucje (Teresa Zakrzewska) . 281 284 286 290 �CONTENTS Józef B u r s z t a, Polish Etnography Academy of Sciences . and the 25th Anniversary of the Polish 3 I. STUDIES AND PAPERS Zofia S t a s z c z a k, Folk Culture and Etnography in Belgium Peter V l a h a v i ć, On the Ethnographic Feature of Yugoslavia Marian P i s a r z a k, Spring Ceremonies in Ancient Times: A Contribution to the Reception of Blessing Food at Easter in Poland . Leszek D z i ę g i e l, Kabul of To-day: A Mirror Reflecting the Transformation of Cultural Traditions in Present-day Afghanistan . Irena T u r n a u, Folk Knitting in 17th-19th-century Europe II. ARTICLES REVIEWS, SURVEYS 53 75 85 AND MATERIALS Katarzyna K a n i a w s k a, Leslie A. White's Concept of Culture . Antoni K u c z y ń s k i, Polish Siberian Literature from Origins to the 20th Centuryand Some Attempts to Determine Its Role . K.'rzysztof Wal s k i, Polish Etnographic Studies in the Middle East: 1960-1975 . Ryszard K a n t a r, Ethnographic Short Subjects and the Genesis of Scientific Film. . Adam B a r t a s z, Economic and Cultural Background of Gypsy Beggary . Ryszard K a n t a r, Ewa Kra s i ń s k a, Etnographic Investigations in the "Lengyel" Village Istvanmajor in Hungary . Krystian T r a c z y k, Missionary and Ethnographic Collection at Pieniężno Ryszard K a n t a r, Management of Scientific and Didactic Film Production. (On the Example of the Institute of Scientific Film in Gottingen) Stnisław W i t koś, Customs and Presage Associated with Christmas Eve Jan B r a d a, Customs and Believes Associated with Baptism . m. 13 35 OF PUBLICATIONS 109 131 153 171 177 187 191 195 199 203 AND PERIODICALS Premeny l'udovych tradicii v sucasnosti. 1. Ceskoslovensko, 1977 (Józef Burszta) . \ . Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posern-Zieliński) Ted Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and Culture Change, 1974 (Mirosława Posern-Zielińska) . . Borys. N. Putilov, lVIetodologija sravnitelno-istoril!eskogo izu~enija fol'klora, 1976 (Jadwiga Jagiełło) 205 206 209 211 �315 L'Aubrac, :E:tude ethnologique, linguistique, agrommlque et economique d'un etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski) . Renzo Gubert, L'identificatione etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward Pietraszek) . Ethnomedizin / Ethnomedicine, t. 2-3, 1972-1975, (Danuta Penkala, Marek Gawęcki) Tarko) Markiewicz) Cesky Lid 1975, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz) . Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . . Traditiones, 1973, (Andrzej Brencz) . Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej Brencz) Janos Barth, A kalocsai szallasok telepUlesneprajza, 1975 (Adam Bartosz) History of Polish-Russian Relations in the Field of Ethnography. Proceedings of the Wrocław Conference, 1976 (Roman Karczmarczuk) . . Andrzej E. Daszkowski, African Appointments: Short Novels, 1975 (Henryka Romańska) 225 228 229 232 234 237 238 239 243 244 244 245 249 . . Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polish Folk Art: The State-of-the-art Research - Protection and Distribution, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz) Maria Paradowska, Bambrzy - the Inhabitants of Ancient Villages of the City of Poznań, 1975 (Zofia Grodecka) . "roblems in the Sociology of Folklore, 1977 (Józef Burszta) . ''1ta Simonides, Contemporary Children and Teenager Folklore, 1976 250 250 253 254 ~zef Burszta) '~acz, Miners' Folk Songs in the Dąbrowa Coal District: A FolkC::;tudy,1975 (Henryka Romańska) . lich, Gold Embroidery of Traditional Clothing in Silesia, 1973 256 257 ~ka) • Iren •• , SilesiaI1 224 230 N. M. Akramov, Voprosy istorii, archeologii i etnografii narodov Pamira i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak). . Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps, 1977 (Wacław Korabiewicz) . Vera Trkovska, Ceska narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Grażyna Ewa 218 220 Ethnologie fran~aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarstki) . Belkis Ch. Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonow Tadzikistana i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew Jasiewicz) . Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala) Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka Romańska) Z, E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pol'skich etnografiv XIX st., 1976 (Medard 214 -'ry in 16th-18th-century Poland, ,- (Jii'i Damborsky) . 1975 (Zbigniew Jasiewicz) 259 261 IV. REPORTS Proceeding of the ' September 1977 (te 52nd General Assembly and the Scientific Sess. ' Sokolówna, Hanna Olend4 "'olish Ethnographic Society, August 1976263 'o:ek) • of the Polish September Ethnographic Society 12-14, 1977 (Wieslawa 270 �316 Folk and Culture of Oceania. Scientific Session in Memory of Professor L. A. Godlewski (Barbara Kopydlowska) . Luigi Pigorini Museum of Prehistory and Ethnography in Rome (Renata Jezierska) 21st German (Edwo.rd 278 . Congress of Ethnology, Braunschweig, September 5-9, 1977 281 Piet raszek) Results of the Inquiry of the Polish Ethnographic Society, Toruń Division, Opened Among the Representatives of the US Polish Colony Participating in the Polish Folklore School (Janina Łukasiewicz) . Conferences, Congresses and Other Meetings on Ethnographic Problems in 1976 Temporary tutions (Teresa 274 Zakrzewska) Ethnographic (Teresa 284 286 • Exhibits Arranged Zakrzewska) by Museums and Other Insti290 i Ii.." :~;,~ ... ~,,_c-,::,:, �"LITERATURA LUDOWA" Dwumicsiqcznik Czasopislllo naukowo-literacki wyc1aW;liH' przez Zarząd Główny L udozna wczego Allh'I';S 1(1':11.'\1<1'.11: ,il-I;I!l W110CLAW, UL. SZF.WSKA Polskiego 50/,1, TEL. Towarzystwa 44-46-1:1 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo d'1ży do ogarl1lęcia dJżnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismu ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych srudowi::ik zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasL\ przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dz~siejszego: o los trdycji folklorystycznych. o i'olkloJ'ysty(;zne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami f{Jlklol'L:.,literatUl')' popularnej, kultmy masowej -- "Literatura Ludowa" pra,<;nie równocześnie ulrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kullUi'owego od śn~dniowiccza po współczesność. Cen;) pl'C'numel'aty kr;)jowej: półroczna - zł 45, roczna - zł 85. Instytucje pal1i spokcznc -- z~lklauy pracy, szkoly itp. mogą zamawiać prenumerałG wyi~cznie 'A miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 lislo!);~r1a na rok nasl<;pny. PrenUlTI!'i'atorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratc; I': llrz<;dach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wplat na konto PKO Nr 1-(j-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. 1'ow;)1'0";" ;lB, II' terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. PreiElmera:c; Zl' 1.lt~cl'niem wysyłki za granicQ, która jest o 40"/0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warsznwa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-0-100024, Egzt'm[)larze numerów zdezaktualizowanych można zamawia(' w Zarzwlzil' Gl,',wnym PTL, 50-l:l9 Wrocław, uJ. Szewska 36, tel. 44-38-32. ~;t\,O'xc �Cena zł 50,- WYDAWNICTWA POLSKIEGO ------------------------------------- TOWARZYSTW w latach 1895-1977 oT ( ) . i .•.••....••....../ .•..,! :-',1 / LUD (1895-1977) ' ; , . Tomy I-LXI PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1977) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1977) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1977) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977) Nr 1-31 BmLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1977) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1977) Roczników 21 ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977) Tomy I~XVIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977) Wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - 23 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 ~/ \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a46124ca37188e447e486134af6ba874.pdf c5431229ee3ad2c66ab47349bdb0aa67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1779 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1648 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.445-452 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRiEŚCI I. STUDIA, ROZPRAWY Aleksander P o s e:r on - Z i e l ~ ń s k i, KOil1c·epcjeetnkzmości W amerykańsku'ch studia'ch etnicznych Mirosl'lwa P o s e r n - Z i e I i ń s k a, Między asymilacją a etnu'cznym odrodzeniem, Z problematyki amerykanizacjli Indian USA Anna D r ze W j e ,ck ,a - B a ,n as z a k, Bt'nologia w Szwecji. Zarys rozwoju i wspólczesll1a organizacja (Michał B u c h o w s k ii, Model religijności ludowej - próba konstrukcji "Gerhard K los k a, Swiadomo,ść hLstory'cZil12.i jej badanie . II. ARTYKUŁY, OMOWIENIA, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 57 93 113 129 159 187 195 215 219 235 I CZASOPISM Annual Review ,oi Anbhropology, 1972 - 1978 (Józef Burszta) . Gunter Wiegelmann, Matthias Zender, Gerhard Heilfurth, Vo1kskunde. Eine Elinfuhrung, 1977 (Józef Burszta) 1. Dzabbaro-v, Obscestvennyj proogress, byt ,i relii,gija, 1973 (Halina Bojan Pierun) 253 257 259 M. A. Clooov, Nas'€letrlJije Mo1ukk,skich O'sbrOVQV,1976 (Roman Karczmarczuk) A. N. Siedlovskaja,Malyje narody Bihara. I.storiko-etnogra.fii.ceskij ocerk, 1976 (Alicja 25 MATERIAŁY JÓ2)ef Ch·ojnackii, Mi·er,a i mir .(mLr'owarui:e)W cywilizacj.i eu:ropej.~kiej Antoni K u 'c z y ń s k li, Polskie zainteresowan,i,a etnografią Syberii Kaukazu w XVIII wieku Richard ,J e f a b e k, Lidove tradke V dnesnim Ceskoslovensku Franciszek S i e l i 'c k i, B>ialor'uskie ludow,e pieśni biesiladno-rodzinne ze wsi Mikulino, gm. Dołhinów bylego powliatu wilejskiego . Wa'nda B u d z i s z e w s k a, O kilku bułga·rsikich nazwach I:oślin związanych z n.imi Wlierzenia,eh ludowych . Zofia S t a s z·c za k, Stan przy,g·otowania Etno1ogi,cl'Jnego Atlasu Europy Stćl;l1Jislaw B ł a s z c z y k, Ewa Gr.ażyna K ,ar ·pli ń s k.a, Bronisława K o pc z y ń s k a - ,J a wo r s k a, Teresa Z akr z e woSk a, Problemy d·Ok:umenta'cj.i iinforrrm.·cjietnografi·cznej III. RECENZJE, 3 Bednarczuk) Nygman AsJiwv, Islam i nar,ody, 1975 (Wojciech Burszta) Witold Armon, Pnlscy badacze kultury ,J,aikutów, 1977 (Antoni uwa.gi na temalt recenzju A. KuczyńskliegQ (Witold Armon) Odpowiedź dr. Witoldowi ArmonQw.i (Antoni Kuczyński) . 263 265 267 Kuczyński) 268 274 276 �446 Kalendar:nyje obYCai i obrjady v stranach za,rubeznoj Evropy kone<: XIX nacalo XX v. Vesennije 'prazdflliki, 1977 (Jacek Bednarski) R. J. Denisorva, Etnogenez Latysej. Po dannym kr,ani-o-logii, 1977 (AUcja narczuk) VII 280 Mezina,l'ooni .sjew 1976 (Jifi slavishi, Warsz:awa 1973 (21 - 27 VIII). Biblio.gr,afie, Damborsky) PI'e:meny l'udovy'ch tmdicii 282 v IsuCaSll1osti.2. Socialisticke krajiny, 1978 (Józef Burszta) 283 Jan Komorovsky, chal T'radicna svadba Buchawski, Wojciech u Slovanov, 1976 (Wojciech Dudziak; Mi- Burszta) 285 Matthias Zender, Ges,talt und Wandel. Aufsatze zur rhcinischwcstfalis'chen Vo1kskunde und Kulturrau:mforschumg, 1977 (Zofia Staszczak) Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart, 1976 (Boguslaw Linette) 1977 (BoLesław Jastrzębski, Januszkiewicz) Wokół kultury ludowej Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora, 1972 Dance Studies, 1976; 1977 (Maria Drabecka) . Mkhaił Arnaudov, Studii vyrchu bylga'rskite obredi L (KoLe 294 294 296 296 296 297 300 302 i literatury 1939 - 1948, 1978 (Piotr KowaLski) N. 28Cł 291 Artli popullor ne Shqiped, 1976, Ethnogmphie albarnaise. Edition spedale a l'occasion de la Conference Nationale des Etudes Ethnographiqucs en Albafllie (Julin 197,6), 1976 (Adam Bartosz) . Annette P'ou.rrat, TraditJions d'Auvergne, 1976 (Jacek Bednarski) . Janusz Stefanowkz, Bumt mniiejszm§ci, 1977 (Michal Buchawski) Zygfryd Prószyński, Ziemia Puck'a w o.powi,adarniu, baśni i anegdoc,ie ludowej, 1977 (Medard Tarko) K<Jtol'icyzm średniowieczny, 1977 (Michal Buchawski) Eugeniusz Iwani,ec, Z dziejów srtaroobrzędowców [)'a ziemiach polskkh XVII- XX wieku, 1977 (N. N. Pokrowski) \Vł,adY'sław P1iwowarski, Religijność miejska w warunkach uprzemyslawiania, 1977 (Michal Buchowski) Zbigniew Jasiewkz, Rodzina wiejska na Ziemi Lubuskiej. Studium przeobrażeń r'odziny na podstawie badań etnograficznych w wybranych wsiach, Jerzy 278 Bed- 304 (KoLe Simiczijew) 307 310 i legendi, 1971; 1972 Simiczijew) 312 Kuzman Szapk:arev, Izbr,ani dela, 1976 {KoLe Simiczijew) . Dusko Konsta.ntinov, Zdravko Bozinorvski, Tuka e Makedonija. Narodn.i ko:mitski pesni, 1970 (Kole Simiczijew) . Varval'a Ad!1i<łnova-Pi'e'r'iek, Driev<n'i€lr,us~:'lkaj'a li:tieratu,ra :i folkl'O'l', 1974 (KoLe Simiczijew) 317 3 J Cł Lu'ografika simmikta gimnas'iu A'giu Nikolau Kritis. Epimelia Andrea Logaki, 1974 (KoLe Simiczijew) Cwetana Romanska, VytPrns,i na bylgarskobo nar·odno tvorccstvo. Izbrani stud!:i i statu, 1976 (KoLe Simiczijew) Gross Partwitz. W,andlun.gen ,cines Laousitzer Heidedorfes, 1976 (Józef Burszta) Imre Hegyi, A nepi erdok;ieles t6rteneti for.rna:i, 1978 (Ryszard Tivadar Peter'Csak, Hegykoz, 1978 (Ryszard Kantor) Gheorghe Nist'Ol'oaia, ~tergare populare, 1975 (Adam Bartosz) 315 321 324 327 Kantor) 329 331 . 332 �447 Krzysztof Ruszel, (Franciszek Studia Kotula; nad Michal kulturą ludowąPusz'czy Buchowski, Sandomier!skiej, Wojciech Burszta) 1978 333 . Stani,sław Ol<;<izki, Polskie instrumenty ludowe, 1978 (Zbigniew Toroński) Zbornik radova Etnografsk<Jg Institut'a, 1973; 1974; 197·6 (Andrzej Brencz) Glas'nlik Etnografsk'o'g Instituta, 1976 (Andrzej Brencz) . Muzejna zbirka, Ru'ski Kerestur 1976, 1976 (Adam Bartosz) Annual (Godisnik), 1966- 1976 (Adam Bartosz) Bolgar tanulmanyok, 1974; 1975 (Adam 339 340 343 344 346 Bartosz) 349 Traditiones. Zbonnik Instil~U'ta za sJovooSlko 'l1,a'r{)do,pisje,1977 (Andrzej Zbornik S].ovenlskeho Nal'odneho Muzea, 1977 {Mariusz Baumann) Kalcndarz Sląski na rok 1978, 1977 (Jifi Damborsky) Ka].endalrz Śląsk,i na Tok 1979, 1978 (JiN Damborsky) . Brencz) 350 351 352 353 IV. KRONIKA 80-lecie prof. dra Wa~ila Malinowa (Krzysztof Wolski) X MiGdzynarodowy Kongres Nauk Ant1"'o-pologicznych Etnologi'cznych ICAES), New Dc'l'hi 10 - 16/21 grud:l1Jia 1978 (Edward Pietraszek) . Sesj,a IeOM w New Delhi 8 - 9 XII 1978 (Krzysztof Wolski) . 356 (X 357 362 Międzynar,odowe spotkanie etnografów z s'ocjalisty,czmy'c;h kr.ajów (Bulga:pi'a, paźdz~e1·n.ik 1977) (Maria Biernacka) . Europy Europejskli'e badania po'róWlnawcze w mimach 'proj.ek,tu "Kultura". rencja w Ta'lIJinie (Jacek Bednarski, Zbigniew Jasiewicz) . Konfe- Współpmca (Stani- slaw z redakcją "Demos". Uwagi 'Po konferencji w Lublanie 366 Blaszczyk) Cd redakcH 369 "Demosu" 373 Zasady opracowywania streszczeń autorskich recenzji dla "Demosu" oraz przygotowywania 374 Funkcje spoleczne ·etnolo~ii. Ogólnopolska kQnf'erencja naukow.a, - 12 l~stopada 1977 (Boleslaw Januszkiewicz) . Ogólnopolska chal 364 sesja studencka Buchowski, Wojciech "Wyprawy Burszta) pozaeuropej'ski.e Pozn,ań 11375 'etnogmfów" (Mi- 377 . Wkład p<JIskkJh bada'czy w p<Jznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. Konferencja naukow.a we Wrodaw~u, 24 - 25 listopada 1978 (Antoni Kuczyński) 378 Sprawowani·e Zarządu okr,es 'od września Spraworoanie graficznej ci inl11e spotkarJJioa z udz·iał,em etnogmfów (Grażyna lzba daktm-aty Ewa .i habilitacje 383 388 w 1977 roku Ewa Karpińska) 390 EtnograficZJne wY'stawy cza~owe ZJOTganiZJow.anew i inne ,instytucje (Iwona Wiktor) Magisteria, ZJa z przebiegu pra·c Ośrodkla Dokumenta'cji i I'nforma'cji Etnow 1977 - 1-978 (Bronislawa Jaworska, Grażyna Ewa Karpińska) Konfer'oo'cj.e, zjazdy (Grażyna Głównego Polskieg<J T<Jwarzys'twa Liudoznawcnego 1977 do SJierpnia 1978 (Edward Pietraszek) . 1977 roku z zakr·esu etnografii Karpińska) pamięci Wi-noe'l1Jtego·Pola (Adam przez muzea 393 w J.atach 1976 - 1977 415 Pol) 423 �448 V. IN MEMORIAM Tadeusz Prus-Wiśniowski (Malwa Baryczowa, BoLesław Lopusilańskli (Krzysztof Wolski) Wanda Brzeskia (Ryszard Kukier) . Piotr Kalecia.k (Kazimiera Paszkowska) Stefan LYiSik (Maria Suboczowa) . Leon Roppel (Longin Malicki) . Ludwik Mróz (Aleksander Kalczyński) Walenty Gawron (Wincenty Gawron) Edward Mach (Janina Orynżyna) Stanisław Szyller (Aleksander Kakzyński) Henryk aDman (Maria Orman) . M'leczysław Woźnowsk!i KI ipo Shanker M.athur (Krzysztof Wolski) Zofia Kolkówna) 426 427 428 430 433 435 437 439 440 441 442 443 443 �CONTENTS I. STUDIES AND PAPERS Aleksander P o s c r n - Z i c I i ń s k i, Conceptsof ethnicity in American ethnic studics Mirosława P o s e r n - Z i e I i ń s k a, From assimilation to ethnic revival same proble:ns cf Americanization of american Indians in the United States Anna D I' Z e w i e c k a - B a n a s z a k, Ethnology in Sweden. Development and modern organization Michał B u c h o w s li:i, Attempt at creating a model o·f folk religious interests Gl'rhard K los k a, Studies of historical consciousness 3 25 57 93 113 II. ARTICLES AND MATERIALS Józef C h a j n a c k i, Exchequer tally (tallying) and primitive pastoral community ·in european -civilization . AntQll1jiK'u,c z y ń s 'k i, Bolish interesltsiln <the eth[1(Jjga-a;p.hyorf Syberia and Caucas in the eighteenth century Richard J e i' a b e k, Folk tradition in modern Czechoslovakia . Fra;nci'szek S i e I ic ki, White russi,an folksongs of family-ce,nvivial character in Mikulino village, Dołhinów parish, former wilejski district Wanda B u d z i s z e w s k a, Same bulgarian names of plants and folk beliefs connected with them Zof,ia S t a s z c z ak, L'etat de preparations de l'Atlas Ethnolog,ique de l'Europe et des ):ays voisins Stanislaw B ł a s zc z y k, Ewa Grażyna K a I' 'p i ń s k a, Bronisława K a pc z y ń s k a - J a wo r s k a, Teresa Z akr z e w,s k a, The problems of ethnogr.alphic do:-;:urrnentation ,and ;i:nfo~malti'On. III. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLIKATIONS Review of AnthfO'pology, 1972 - 1978 (Józef Burszta) WiegeImann, Matthias Zender, Gerhard HeHfurth, Volkskunde. Einfiihrung, 1977 (Józef Burszta) Dzabbarov, Obscestvennyj progress, byt i religija, 1973 (Halina 215· 219 235 253' 257 Bojan Pierun) Alicja 195 Eine 259 M. A. Clenov, Naselenije MoIukkskich ostrovov, 1976 (Roman Karczmarczuk) A. N. Siedlovskaja, Malyje narody Biharn. Istoriko-etnograficeskij ocerk, 1976 Nygman 159 187 AND PERIODICALS Annual Gunter I. 129· 265, Bednarczuk) ASirov, Islam 263 i narody, 1975 (Wojciech Burszta) 267' �ASO Witold Armon, Polscy bada'cze kultury J,akutów, 1977 (Antoni Kuczyński) Uwag,i na temat recenzjli A. Kuczyńskiego (WitoLd Armon) Odpowiedź dx. W'Hołdowi A'rmonowi (Antoni Kuczyński) . Kalendarnyje obyc'ai ,i obrjady v s'tranach zarubeznoj Evropy konec XIX nacalo XX v. Vesennije pmzdniki, 1977 (Jacek Bednarski) R. J. Denisova, Etno'genez Latysej.Po dannym kraniologii, 1977 (Alicja Bednarczuk) VII 1976 (Jii'i 1978 Jan sjezd slavistU, Warszawa 1973 {21 - 27 VIII). 278 Bibliografie, Damborsky) l'udovych (Józef 282 tradicii v sucasnosti. 2. Sooialist,icke krajiny, Burszta) 283 KomoI"Ovsky, Tradicnasvadba chal 276, 280 Mezinarodni Premeny 268 274 Buchawski, Wojciech u Slovanov, Burszta) 1976 (Wojciech Dudziak; Mi- . 285 Matthias Zender, Ges,tal,t und Wandel. Auf.satze ~UT :T!h€'inoi'~chwestfaJi,s'chen Volks;kunde und KulturraumfOTschung, 1977 I(Zofia Staszczak) 2811 Leopold Schmidt, HochZJeiltsbraruch lim Wandel der Gegenwart, 1976 (Boguslaw Linette) 291 Arti-popuHor ne Shqiperi, 197u, Ethnographie albanaise. Edition speciałe a l'occasion de la Conference Nationale des Etudes .Ethnogra~hiques ,en AIbanie (Jum 1976) {Adam Bartosz) Annette Paurrat, Tmditioons d'Auvergne, 1976 (Jacek Bednarski) Janusz Stef'anowicz, Bunl rrnniejsZJoś'c.i,1977 (Michal Buchowski) Zygfryd Pró:szyński, Ziemia Pucka w OiPowiadaniu, baśni ,anegdocie ludowej, 1977 (Medard Tarko) 296 296' Katolicyzm śr,edniowieczny, 1977 (Michal Buchowski) Eu,g€ll1JiuiSz Iwani,ec, Z dziejów s't'aiI'1oohrzęido'W'ców na z!iemiad1 rpoJoslóchXVII- XX w,ieku, 1977 (N. N. Pokrawski) . Władysław Piwowarski, Religijność miejska w warunkach uprzemysławiani'a, 1977 (Michal 294 294 Buchawski) 296 297 300 Zbigniew Jas'iewi,cz, Rodzina wliei'sika na Z'iemi Lubuskiej. Situdium rprzeobraż'eń rodziny na ,pods'ta:wie ba'dań etillograi'i'cznycih w wybrarnyc'h w:>ia,ch, 1977 Jerzy (Boleslaw Jastrzębski, Januszkiewicz) 302 Wokół kultury li ol'itemtury ludowej 1939 - 1948, 1978 (Piotr KowaLski) 304 N. L Kravcov, Problemy slavjanskogo folkima, 1972 (KoLe Simiczijew) Dance Studies, 1976; 1977 (Maria Drabecka) Vawara Adxian,o'va-Pieni'etc, DrieVlIllieI'lusskaj,alliJtlieI'la't'ura i f'01kl1or, 1974 (KoLe Simiczijew) Simiczijew) simmikta 310 312 Kuzman Szoapkarev, Izbrani dela, 197'6 {KoLe Simiczijew) Dusko Konstantinov, Zdra'vko BoZin'ovsky, Tuka e Makedonij,a. Na rod Illi komitski pesni, 1970 (KoLe Simiczijew) . Vrail"VamAdtrlilanoVla'-'RiJeI1iete, DrieVlIlli;er.us:9kiajaloi<1lilena:tur,a i fQl!k:lror,1974 (KoLe Laografika 307 315 317 319 gimnasiu 1974 :(KoLe Simiczijew) Agiu Niko,la-u Kritis. Epimelia Andrea Lo,gaki, . Cvetana Romansk,a, VYJprosi na bylgarskoto naI'lodno tv,orcestvo. Izbrani stud-ii i st'atii, 1976 (KoLe Simiczijew) Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedo.rf.es, 1976 (Józef Burszta) lmre Hegyi, A De-pi erdok'i~les torteneni fo'rmai, 1978 {Ryszard Kantor) 'TiV'adar Petercsak, Hegykoz, 19'78 (Ryszard Kantor) 321, 324 327 329 331 �451 Gheorghe Ni'storoaia, Stergare populare, 1975 (Adam Bartosz) Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej, (Franciszek KotuLa; Michał Buchawski, Wojciech Burszta) 332 1978 333 . Stanisław Olędzki, Polskie instrumenty ludowe, 1978 (Zbigniew Toroński) Zbornik radova Etnogmfskog Instituta, 1973; 19'74, 1976 (Andrzej Brencz) Glasnik EtnQgrafskog Instituta, 1976 (Andrzej Brencz) Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976, 1976 (Adam Bartosz) Annual (Glod~sn;ik), 19'66- 1976 (Adam Bartosz) Eolgartanulmanyok, 1974; 1975 (Adam Bartosz) Traditiones. Zbornik Instituta za slovensko narodapisje, 1977 (Andrzej Brencz) Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea, 1977 (Mariusz Baumann) Kalendarz Sląski na rok 1978, 1977 (Jifi Damborsky) Kalendarz Sląski na rok 1979, 1978 (Jifź Damborsky) 339 340 343 344 346 349 350 351 352 353 IV. REPORTS Pro·f. dr Wasil MaDinow's the 80thanniversary (Krzysztof WoLski) X International Congress of AnthDopolog'ical and :Ethnological Scien,ce (X ICAES), New Delhi, December, 10 - 16/21, 1978 (Edward Pietraszek) . ICOM Synljposium in New Delhi, Decmnber, 8 - 9, 1978 ,(Krzysztof WoLski) International Meeting ofethnographers from European socialist ·countI'lies (BulgaTlia, October, 1977) (Maria Biernacka) European comparative research within 'the "Culture" project. The conference in Tallin (Jacek Bednarski, Zbigniew Jasiewicz) Contribut!ions to "Demos" magazine. Comments after the conference in Lublana (Stanisław Blaszczyk) From Demos'staff Rules of a drafting a rev,iew and preparing 'summaTlies f'or Demos magaZJine Social funC't~on'Sod' e1hnology. All-P,01islhsci·erntifucoonference vember, 11 - 12., 19'77 (BoLesław Januszkiewicz) All-Polish - (Michał Student SY1ffi1posium"EthnogmlPhers' Buchawski, Wojciech Burszta) 356 357 362 364 3'66 369 373 374 in POZJnań,No- Extra-EuDopean 375 Exped!itions" 377 Contribution ,of Polisih s,cholars to sct:udythe fol]:kandpdmi1ive cultures of the wurld. Scientifkconference in Wrocław, November, 24 - 25, 1978 (Antoni Kuczyński) 378 An account on the activities of the Polish Ethnographic since Sept. 1977 to August 1978 (Edward Pietruszek) Sooiety Headquarters 383 An a'ccount on ,the alct~vitlies of the E,tlhinol§m]Jhk Rec,o['ds aOO Informat:iJon Centre in 1977- 1978 (Bronisława Jaworska, Grażyna Ewa Ka.rpińska) . 390 Conferences, 'congresses and othoc Imeetiings wlict:ha padicipartilOlrl of ethnographers in 1977 (Grażyna Ewa Karpińska) 390 Pe60dic ethnographic exhibitions institutions (Iwona Wiktor) 393 organised in 1977 by Museums and other M.A. theses, Ph.D. theses and theses qualify,ing for assistant-")rofessorsh~p the field of ethnography between 1976- 1977 (Grażyna Ewa Ka~pińska) Wincenty Pol's memQ['y room (Adam PaO in 415 423 �452. V. IN MEMORIAM TadeuslZ Px'Us-W~śn~owski (MaLwa Baryczowa, Bolesław Lopuszański (Krzysztof WoLski) Wanda Brzeska (Ryszard Kukier) Pio;tx Ka,leci,ak (Kazimiera Paszkowska) Stefan Łysik (Maria Suboczowa) Leon Roppel (Longin MaLicki) Ludwik Mróz (Aleksander Kalczyński) \Valenty Gawron (Wincenty Gawron) Edward Mach (Janina Orynżyna) Stanislaw SzyBer (ALeksander Kakzyński) Henryk Onnan (Maria Orman) Mieczysław Woźnowski Kripo Shanker Mathur (Krzysztof WoLski) Zofia KoŁkówna) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7bdae66415bdda857d85378b2ef66495.pdf cffa78d71110f128d26dba80d71db6d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1710 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.431-434 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI 1. ROZPRAWY Józef B u r s z t a, Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, PoIska etnografia (etnolog,ia) po II wojnie KI()llstanty S y m ()n o l ew i c z - S Y m m o ons, Teor.i,a kult'ury w antropo!logii amerykańskiej: pół stuleoia studiów (1922 - 1977) Micha.ł B u·c h {)w s k 'i, Wojciech B u r s z t a, Teorety·czny aspeM etnograficznych badań nad kulturą Woj6ech B u r s z t a, W świeoie ideacyjnych kodów propozycje Warda Goodenough'a Grażyna K u b i c a - K l Y s z c z, Bronisła·w Malinowski - szkicbiiograHcz.ny. 3 19 31 45 61 II. STUDIlA Zofia S t a s z c z a k, Obrzędowość roozirnna jako wyraz przemian obyczajowości wsi Urszula L eh r, W,ierzeIJJia demonologiczne we wsi o'bidza (region sądecki) w świetle badań empiry'cznych Zofia G r o d e c k a, Dwa stroje ludowe w jednym mieśaie - strój bamberski i strój po:z.nańs,roi Alicja B e d n a r c z u k, RelLktowe formy ubkJru Bałtów Barbara P>olo c z k o w a, Ludowe formy czesania się ,i upiększania na Śląsku Cieszyńskim w ostatnim stuleciu Jan S e t k o w ,ic z, Ci'osek i jegQ funkcja magiczna w szałasach pasterskich Beski<:l'u Zachodnieg.o Ul. OMOWIENIA, PRZEGLĄDY (JuLiusz 151 179 195 21;> 227 243 255 269 281 287 295 WYDAWNICTW Desmond Morris, The Human ZOO, 1976 (ELżbieta Goździak) Adam Paluch, Obszary kulturowe Pacyfiku. Materiały wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania, kultury tradycyjne wczoraj i dziś", 1979 113 MATERIAŁY P.iotr B o r a w s k 'i, a legendach Tatarów litews,kich Francis,z.ek S ,ie l i ck ·i, Białoruskie pieśni żniwne i pOIJ.owez okolic wsi Mikuhno byłej gminy Doł'hinów powiatu wilejskiego KQle S lim i'c z i j e w, D7Jieci-oohaterawie w macedońskiej epice ludowej ,Andrzej R o m a n ,ow s k i, Lapończy,cy w Finlandii Wacław Kor a b i e w ,ic z, Tabot Adam B a r t {)s z, Zaczątek kolekcj,i cygano'log,icznej Grzegorz S k a l s k ,i, Franouskie muzea etnografliczne. cz. II. IV. RECENZJE, 101 Prawdzie) lngeborg Weber-Ke,Jlermann, Zur Interethnik, 1978 (Krzysztof Kwaśniew'ski) .' Zofia StasZJcz.ak, P'ogTanicze polslco-niemiecklie jako [}Ogranicze etnograficzne, 1978 (Janin'a Hajduk-Nijakowska) Marcin Kula, P::>kmiu' brazylijska, 1981 (Ryszard Kantor) Jan Gruszczyński, Społeczność polska we Francjli 1918 - 1978. Problemy integracyjne trzech polmIeń, 1981 (Rysżard Kantor) T-ddeusz Dworecki SVD, Zmagania polonijne w BrarZylii. T. 1. Bo,Jscy werbiści 1900 - 1978, 1980 (Ryszard Kantor) 319 321 321 323 325 327 329 �432 Jerzy S. Łątka, Adampo.l - polska wieś nad Bosf,orem, 1981 (Ryszard Kantor) Ks. Krystian Tra'czyik SYn, Kościelne ,zbiory misyjno-etnograficzne w Polsce, 1980 (Ryszard Vorbrich) 332 Rona·ld Blythe, Aikenfield. Portret wsi angielskiej, 1979 ,(Andrzej Lipski) . Pirinski Kraj. Etnografski, folklorni i ezikowi prouczwanija, 1980 (Kole Sim~~~ Blasius Nawka, Die Tracht der Sorben um Nochten. 1979 (Zofia Grodecka). Blas·ius :Nawka, Die Tr·acht der ewangelis'chen Sorben des Bautzener Landes, 1979 (Zofia 334 m 342 344 Grodecka) Mał,g,orZlata Maj, Ludvwe ,obrzędy weselne w Polsce, 1980 (Irena D. N. Goberman, Iskusstv,o Guculov. 1980 (Mariusz Baumann) Folklory t .i nar.od'DJitetradici w sywremennata naciona.Lna kultura, Kabat) 346 346 1976 (Kole 347 Sinticzije1O) J. Hajduk-Nij.a.kOiws:~a,Temat śpiącego woj!lka w f'olklorze polskim. Próba ty- poLogii, 1980 (Teresa Smolińska) "uwgmfia", t. 31, 1976- 1978 (Kole Simiczijew) Zdzisła·w Zwoźniak, K,alend-arze, 1981 (Juliusz Pra1Odzic) .E. G. Karpińska, Bibhografia etnografii polskiej za lata 1970- 1975, 1980 (Irena 331 350 353 355 355 Kabat) V. KRONIKA Trady.cja ,i wspólczesność. Naukowa konferencja w P,oprad z-ie, 1981 (Barbara Bazielich) 359 Rodzi'na polska 'i jugosł,owiańska w świetle badań etnologicznych, Międzynaroo,owe sympozjum w Poznaniu, 1981 (Irena Kabat) Stosunki mieszka.n10we prolet<łriatu przemysłowego w okresie kap·iŁalizmu. K·onferencja w Berlinie, 1981 (E1Oa Grażyna Karpińska) 30-1ecie Insty,tutu Serbołużyckiego w Budziszynie (1951- 1981) (Edward Pietraszek) 360 352 364 Konferencje, zjaZJdy ·i inne spotkania uwzględniające pi'oblematykę etnograficzną w 1980 r.oku (Maria Nietviadamska) SpxaJwrozdanie Z działalności Zarządu Głównego PTL i jego agend za okres od września 1980 do września 1981. (Barbara Bazielich) . Protokół z LVII Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL, odbytego w Opolu w dniach 11 - 13 września 1981 roku (Antoni Kuczyński) Uchwała LVII Wa'lneg'o Zgromadzenia De1egatów PTL, obradująceg.o w Opolu . w dniach 11 - 13 września 1981 roku Etnograrficme wystawy czasowe zorganizowane w 1980 roku (I1Oona Wiktor). Magisteria, doktoraty i habilita,cje z zakresu etnografi,i w 1980 r-oku (Maria Nie1Oiadomska) 366 369 373 378 380 404 Wykaz Zia'graniczny'ch dzieł zwartych 1979- 1980 (A. J. Gerlach-Kłodnicka) Biblio.tek.i PTL wc Wpocła'wiu za lata 411 VI. IN MEMORIAM Stan~sław Bąk B~bliografia prac naukowych Mar.ia Zywirs<ka. Pra,ce publikowane Marii Stanisława Bąka (Jan Miodek). Zywirs-kiej (Maria Suchaczo1Oa- -Berezo1Oska) Stanis~aIW Don'igie<W1icz .(Janusz Kamocki, Wanda Bratkowska (Henryk Jost) Janina Szymańska (Henryk Jost) 417 426 Aleksandra Tyszko1Oa) 429 430 430 �CONTENTS I. PAPERS Józef Burs'zta, Bronisliawa Kopezyńska-Jaw,orska, Polish Ethnography (EtJlTIlOtlogy)After the Second World War Konstanty S ym'o no I ew ic z - S Ym m'ons, Theory of Culture in Amer~,can Anthr.opoloogy. Half A Century of Research (1922- 1977) . Mi>chał B u c h ,ow s k i, Wojciech B u r s z t a, 'Dheoreltical Aspects of Ethnographic Research on Culture W,ojcieah B u r s z t a, In the World of IdeatDonal Codes - Ward Goodenough's Propositions Grażyna K u b i c a - K l y s z c z, Bronisław MaIrnowsroi. A Biographiooi1 Essay 3 19 31 45 61 II. STUDIES Zofia S t a s z c z a k, The Rites of a Family Cycle as They Express Changing Mores in the Great Poland's Countryside Urszula Le h r, Demonological Beliefs in the Village of Obidza (Nowy Sącz Reg,ion). An Empirical Approach Zofia G r a d e c oka, Two Fo~k Costumes in One City. A Costume of Bambrzy Women and a Costume of Poznań Aute,cht'on Women Alicja B e d n a r c z u k, Relid Forms of BaUs' National Costume Barb-ara P o l o c z k o wa, Folk Forms of Hair-Dressing and Deoorahon in the Region of Cieszyn Silesia ·in the Past Century Jan S e t k o w i c z, "Ciosek" And Its Magi·cal Function in Shephercs' Sheds in the Westef'n Beskidy Mountains lII. DISCUSSIONS, 151 179 195 215 227 243 255 269 281 287 295 OF PUBLICATIONS Desmond Morris, The Human ZOO, 1976 (Elżbieta Gożdziak) Adam Paluch, Obszary kulturowe Pacyfiku. Materiały wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Ocearnia, kultury trady'cyjne w'C"wraj i d,z,iś", 1979 (Juliusz 113 MATERIALS Piotr B o r a w s k i, About the Legends of Lithuanian Tartars Franci'szek S i e I ,ic k i, Belorussian Harvest And Fields Songs From the Vicinity of the Villagcaf Mikulno (A Former Commune ·of DołhinÓ'w, Vilnius Administrative District) . Kole S i m i c z i j e w, Hero-Children in Maced·onian Folk Poetry Andrzej R o m a n o w s k i, The Lapps in Finland Waclaw Kor a b ,ie w i c z, Tabot Adam B a r to s z, A Germ of Gypsy CoHechon Grzegorz S k a l s k i, French Ethnographic Museums. Part II IV. REVIEWS 101 Prawdzie) Ingeborg Weber-Kellermann, Zur Illterethnik, 1978 (Krzysztof Kwaśniewski). Zofia Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, 1978 (Janina Hajduk-Nijakowska) Marcin Kula, P,olonia brazylijska, 1981 (Ryszard Kantor) Jan Gruszczyński, Społeczność polska we Francji 1918 - 1978. Problemy integracyjne trzech pokoleń, 1981 (Ryszard Kantor) Tadeusz Dworecki SVD, Zmagania poLonijne w Braily.Jii. T. 1. Pols'cy werbiści 1900- 1978, 1980 (Ryszard Kantor) Jerzy S. Łątka, Adampol - polska wieś nad Bosforem, 1981 (Ryszard Kantor) 319 321 321 323 325 327 329 331 �434 Ks. Krystian Tra'czyk SVD, Kościelne zb10ry misyjno-etIliOgraficzne w Polsce, (Ryszard 1980 Vorbrich) . Ronald Blythe, Akenfield. Bortret wsi angielsk!iej, 1979 (Andrzej Lipski) . Pirinski Kraj. Etnografski, folklorni i ez,ikowi proucZJWanija, 1980 (Kole Si- 333 miczijew) Blasitis Nawka, Die Tracht der Sorben um Nochten, 1979 (Zofia Grodecka) Blasius Nawka, Die Tracht der ewangelis'chen Sorben des Bautzener Landes, (Zofia 1979 342 344 Grod,ecka) Małgorzata Maj, Luda;we obrzędy weselne w Polsce, 1980 (Irena D. N. Goberman, Iskusstvo Guculov, 1980 (Mariusz B;;LUm:mn) Folklory t i narodnite tradki w sywremennata nacionalna kultura, Kabat) 346 346 1976 (Kole 347 Simiczijew) J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiącego w,ojska w folklorze' polskim. Próba typologii, 1980 (Teresa Smolińska) "Laograf'ia", t. 31, 1976- 1978 (Kole Simiczijew) Zdzisław Z'\VIoźniak,Kalendarze, 1981 (Juliusz Prawdzie) E. G. Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970- 1975, 1980 (Irena 332 334 Kabat) 330 353 35.) 355 V. CRONICLES Tradition and Modernity. Scientific Conference in Poprad, 1981, (Barbara Ba- zielich) 359 Polish and Yugoslavian Ethnological Research on a Family. International Symposium in Poznań, 1981 (Irena Kabat) Liv,ing Conditions of the Industrial Proletariat in the Capitalistic T1mes. The Conference in Berlm, 1981 (Ewa Grażyna Karpi'ńska) 30th Aniversary of the Serbian Institute in Budziszyn l1951- 1981) (Edward Pietraszek) 362 364 Conferences, Sympos,ia and Other Meetings on Ethnographic (Maria 360 Problems in 1980 Niewiadomska) 366 The Rcportof the Activity of the Council-Board ,o,fthe Polish Ethnographer's Society and Its Agencies in the Period of September 1980 - September 1981 (Barbara Bazielich) 369 Proce€·dings of the 57th General Meeting of the Delegates of, Polish Ethnographers' Sodety - Opole, September 11 - 13, 1981, (Antoni Kuczyńs7d). Resolution of the 57th General Meeting of the Delegates of Polish Ethnographers' Soc.iety in Opole, September 11 - 13, 1981 Ethnographic Temporary Exhibitions Organized in 1980 (Iwona Wiktor) Master's Thesis, Doctor's Dissertation and Exams. Quahfying for Assistant-Professorship in the Domain of Ethnography in 1980 (Maria Niewiadomska) 373 378 380 404 New Books Purchased by the Library of the Polish Ethnographers' ,in Wrocław in the Years 1979- 1980 (A. J. Gerlach-Klodnicka) Society 411 VI. IN MEMORIAM Stanisław Bąk. Bibliography of Stanisław Bąk's Works (Jan Miodek) . Maria Żywirska. PubIished W,orks of Maria Żywirska (Maria Suchaczowa-Berezowska) . Stanisław DOInigiewicz (Janusz Kamocki, Wanda Bratkorwska (Henryk Jost) Janina Szymańska (Henryk Jost) Aleksandra Tyszkowa) 417 426 429 430 430 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb48b0a1a1a99f29ee1406c4d383df0.pdf 257d7ade7454fa92468289c9b1b0dbe0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1867 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1732 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.444-448 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPliS TREŚCI Kazi!mierz Fedylk, PrrA. dr Pa!w~ł N'edo 3 . 1. STUDIA P e In Ik a IIa - G a IW'ę 'C k a, DaiIlJuita R02Jwój, sitaln badail, AU1:vrO'po,logi'CI me::ly,c>zna j et::·~:rneidy;cyna. 9 perspeiktY'wy Elżbieta G o Ź id z i a k, KO!l11!Uiili/k,Q'wan:e 'TI'i,efW2DJa.!:le, 'Próba ,de,fink<ji WQjlC'iech B 'li Ir s zit a, Z pr,ol!j].emólw jęzYlkclwe uow<l!'u:n,kowa.noiOl kultury M.icihał IBuc'h,oWiSlk G Ir ad, Jan Jerzy i, Si;:Jór Oby-:Z3,j - rai~,jO'na!Jm:oiŚć mag.ili .0 system ~ó ,r e c tk li', No.we poz~,].vta'r,nyc,h .komuo:lj[kalcjli pe;:lSpekltywy IZ 73 IW .śrwie'"le i.dee jj,1 prUJ,lemu Lz,w. s;ztu,k 12,1 y l :ROZJPRAWY Y ń IS k a - J a IW o" s ,k a., Pr,oblem ś,W'ia.dom~;IŚ·(;'i li naln:WdOiweoj. Meitody ,i olsliąlgJilIięc,ia p8'l,sikiej etnografii Ailek's'al11lcier oP ():s e:r n - Z.l e ,] i ń'5 k i, Mię,dzy .k:s'en.o,fob'ią W10dnie :>7 . sYi;nl:J.')LiJ~z<no-<k'u"t.u'r<;l\vej . etl'lloblf;i'i II. jillTYKUŁ BrOlrlJ~:>Łaiwa K '0 p C 39 aunerytkani,zacyjne ,neD el11'ig'ra<C'ji Marek G a IW ę ocIk i, .pra'!:J'J.emy 'w SltalM,2h j Zje;dno;cz.onyc·h elnicz.nej . <~k!U,lltu.racją. P.rze- 155 okresu J.j.!:Jera:l16!l !filiOldenruiiza!(;jj ,w ujęciu eobrwlo,g·ii., 'e'konumil' Ii g eOlglf<ł,fii sporecZJnej WojCiie~h Tadeus:z 187 Ł y ISj a ik, Temat "DzbkJie-go polowania" W fo]kil.o,r.ze W ielikolpansik'i Ł o op a ;t:k 'i e:w li c Cl., ,Mare ,fo.I1mya.rc.hlt-ektury sa.kJ'a,lne;j jajko przeid- 20<1 za'tnJtere'.s'2IWań 219 mi'ot pdz,nalWC2ydh. Ill. PRACE J enzy B u F,ralIlc,ilS;wk T {: ,h -a r:d.t. Irena Ludolwa 'W'i:a'ra iW demQny Leg,endy, ,pfzyp'Qowieśoi S i e l jc Ik.i. Wi:lej"flJczyźnie J an I MATEiRlAŁ Y w ,okresie iS 'e ~tIkljlJw 'i 'c z" Balbi:ogórSlki T u r na lU, Jiśde W,i'tebna . opmv:iada!l1lia -o Zl,iaIWa'l'h na W .j mdędJzYlwQjennY1ffi 243 b<ł(,<ł-'Ciw·fOId!z.iej Niol1WeiSlki·e u:biiaTy ludowe na 257 tle 2173 sika1ndyllla,wSlkilm Banbalra B a z i e il i.c .h, W'~pólclZJeiSne alSjpeJmy baldaiń n3.d 'Sitr'o:jami Kole S.i!fil i c z i j e 'w, MOIfilotLo ~la.taul!oiVlić fiC,di:1y na ..~ladoW'ca dzucia 2315 ludOiwymi VU!k:a Kara- 233 295 �445 .spis treści IV. Andrzej B, A.P a II 'li .R y b a ik A, REqEN!ZJE oCh, Ma,linlqwsiki, 11918\3(Antom4 Jazyó~"tyO dreViTlJi,dh SŁavjc'~lJ, ° Y, Kuczyński) 305 1!~~1 (Al:£cja Bedlwrczuk)309 J'oIsef L an 'z, Krf'Vppen1kJU'rr"t in ScrhiIesilen, li9i8l1(S,tUlThisław !Blaszczyk) Andrzej Z a Ik i. Uiwargli o arr(jhel~1clgrii Wy;~py , 311'2 WiJeilikalDiolCirlJejl,ill~718~Bll(Jan Gruba) 31m At1a's języlka Ii ikuiltury luJdC!wej Wie!ikJoipoaSlk,i!. '1191719 (Jace,k Schmidt) , SOiz·ia'lku/tbur der Fa mi:Ji'e, li9i8i2 (Józef Bll.rS2Jta) . Toiyo V tU o l' e ! a, Ka'r"',ll,llperiin~'eein S:'linaiki,rja"li9',719 (l'vliecz]j!sław Trajan) 321 :3,2:3 V'ctSen'&kijai 3i2J40 Ital!'o,emyja pesni, ° 'W s ik 'i, Zy;gmulnlt Ł u 'k ZbigniBw Su:chalr, °w . Zygmunt Łuk Kuczyński) Thamurs Na Syibeni'i!, s!,)otlkanile iki, tS 1191&1(Frannciszek Hilsitoria SieHcki) 19131 (Antoni KuczyiLski) z Jenuse<jelm, 1'8180 (Antoni LIUidJnlość poillslln w 326 K1l.czyński)3312 RJcis1jri 118163 -1119114, 119178(A nt011i 332 Lil1idr.-;ay B a rk re r, 11191811 {Ryszard HisitoTia najs~arrsrZy1clh pClllslkli-clhcsad w Aimer)'1ce, KantOr) :)36 Kuilltura 'siIDUip:lslk pCll<>niljny1cih. Mrate!'iały .1. rSY'lTJipmijrUtnlDrgamiizm/wane[g'o Bilbllio1Jekę Na,rodową ,oraz ln!slty1tlu1t Hibtorii P'()I~sikj,ej ~k2Idiemi:i 1980 (Ryszard tS ki, Józef S a m 'li l s 1< (, {Ryszard Kantor) WYJPI'cisi na Ohreclki jab:r'eden ,Pam.ięUn!i'kemilglranta P'ralha. Zivolt 3141:l Bazielioh) 349 a ikulitlura 2154 prraZJslk)'1oh.delnjkJu 181418 -19139, Brumoyirc, :l157 GŁqgll lwa '1191811 (Stanisława Ma,ŁoiPoL:,lkiieg'O ijre359 Yesilllic,e. Namcidqpllslnre B1l.chowska) 36'1 w m)19Li IPCI!luty.cz'I1IEljjl'uchu Kantor) 'o JęldirZJejru Cii'erniaJIDu, 11~82 (Ryszacrd Kantor) Fra[JJC'isZJek, M i idu l' Kl~ZYIs:ztIOrf B.r CI 'li n, (Tadeusz Malterrialy do hilhlirol~ra,flili ,~uilltrUlry ;364 :3'67 a, Si.errpreclki 'ośI1cd~k 'I1zeźJ'by.~udclwe.i" ,malI i(MaNusz Baumann) Ta,deusz C.h,rzanolw,slki, K'salwery ,Piwockli, DI1e"\MrlJO'w piCi!I"klilej t'ełkltul1~e i rZJeźJbie ,llud,clwej, 1'9131 (Mariwsz Bauman.n) l'f)SO 19181 Wężowicz-Ziótkowska) Alle,klsander Ł'li 'c ,z a Im, SpolecZJeós'tWio i pańls1two LudQwego II Rzec.zylpo,,,pa]'iJt'ejl.lr91~2 (Ryszard W1"pomllliollria l, 1'9718 BazieLich) ,go sąsialdów. Próba 'bklgraifli:i, 119182(Józef Burszta) RichaI1d ,J'erai'bek s kd!rekbiryem, P'l'omel1lu Jih'OmclravlslIDe ,strudie!. t. 1I9I8rO~KoILe S~m£Czlijew) FralDi::l'lsZJek Kro rt u I a, Miais'tec1zjIDOna prrzylkładzie , Ka'naldzie, ,B9 Simicz,ijew)3'4;:l 19<~1 (Ba,7'bara 119812~Barbara de!nilclka po~~kli'elgo 'w follki!'()dslt~kalta, f,oiJ.l~I()'r, l'g181 (KoLe (Dobrosława 11931:(Anbami Kuczyńiski) 31412 EtnoiloilkailsltraziYarnja., Sitara :Ji317 Firrclb!],em Pol-onili am,erylkańSlkil~j" ertnclgralfrj,jaltai Zenl::lkaolgllaV'!rj'1, prlZJez Naulk, KantDT) P 'i e Ik 'O s ,z e 'w .Jan 31m reguclIlIu ;31{)8 alI1c1hi;~6'9 -Łowildkrierg,o, Gumiriskii) 3170 V, KJRONIKA 6000 lat ceramilIDi na Ś.ląls!klu (Barbara BliJżuterri.a Pó-Łnocrnrej Da'!rmaerji Wy1stalWa -- Ideał'? (Janusz (Barbara Bazielich) z L V:II]ISipralw:'zdalwclw :l'7'8 Ja,sk'ulski) Eitnlogra,,fluCizme Wy1s:tarwy oza'SIQ'Me z'Oil1garnliziQIwane w PHJlteikól :373 BazieLich) 3831 1\918,1'f. (Iwona Gr.ze1ak.owa) .•Wy!lYOIrlcz'el~o Wal!rn:ego ZglrcW,aidZienia 3:816 DelJ.elga- tów Plols:k,ie@) 'Dowa,rzYlsUwa ]jud()znalw1C1ze<~Q,'Pr:zl~prCf.vadz,()[l,qg,o w Ka']<irsrzu w dniarch 10 - 1.1 wnz.eśnia m82 r. Jan Palka) 410 �446 Spis treści Robel't W,i'lidhaJber .(Józef Bu.rszta) Sclhmildit (Edward Pietraszak) K:az;imiien Pi€ltlki.ew1JCiZ (Jam Krzy·sztof Bel1l1Jaidr Sy,cihita (Józef Milewski) Bermaind Sycht<i (Józef Bu.rszta) , WładyJSI<liw Jeż-Jareiclki(Jan Krzysztof 415 417 Leopold Jan PllucińJslkli (Wanda Jost·owa) Maku.l-ski) 422 43:1 Maku.lski) 434 43.6 . Sta,n;~sła!WWWtk,QlŚ (iTadeu.'z Ło.patkiewicz) Stalni!Sław 419 440 44.3 Górll1Y CONTENTS 3 Da.nulta P e n k a J <l - G a w ę·c.k a, Medical Anthropology, EJthnomedicine. flis'to'ry, Ac.hi,ev,ements" P,e:r~ecti'ves El.źibi,eta G o ź dz .i Ił 'k, Nooverbal C!o,mmunkalti-clD. An AHeilTI'jJit at Defiinit'ioll1 Wojdooh B u r;s.z t 'a. LiTllglu'Dslt.k CODlditk'D'" of Cu1tul'e . Mile-hal B.u ch 'O w ISlk:1. Controvensy a:hourt Ra,bonal1i1y (Jf Ma.gie .Jan G;f a 'd, Gustom. A Sys'teun of Sy!mbCllic and OultJlHai\ Communicahon ]'eTzy G ó:reic!k·i. 'eM' PerisiPee-tives of Etihinolu,gy and the So-ca.lled Un()(.'oiden'tal Art n, ARJTICLĘS AND Liibel1ai\ Immj'gJ'aiti-on Probl,ems of Moderniza,tion. lDthinollolg'i1cail, FJkO<1lJomnca'l and 'Soeio~~eolgraJplhJ~ca,J A!Ppro<iclhes WojcieCih L y!S'i a lk. The Tiheme o.f "WI~l.d Hun"ing" in FoLk L~tela;tU're of W:ie~kopo.1sika Tadeusz Ł ,oiPa t!k l e'W" C 2.., SYnaJ;) F-o.rm!S of Sac:ral }\Jwhit'edu're a's a S.ub/jed; -of Cogniitive j,n't.e.reSltis IW 9'l 1.2;1 TREAnSES Br,oinusła;wa K o 'P <::z. y ń I~ ok a - J CI 'W o r s k a, Ethnk <l'rudNatiuna:1 COSiciOlli,snElSS. l'vletihodes <lind AJchl€lVemeruts of Fatilsih EtJhnogra:Phy A'lekisalIlider P () iS e :- n - Z 'i e l i ń s'k i, Bebween Xenophobia and Ac'<;ultural\.1;on. Ma,in IdealS of ~me1'i'('a'Huza:tJion in the Un~ted Sltates .in tJhe Per:iod (}f MaT'e!k G,a 9 39 5i 73 165 169 ę c ,ki, 1187 201 219 �447 Contens LB . .AA!RERlS ANtD Jerzy B.u r c h a r ,d t, Folik FralTllciJs,zek S ,i ,e ! Q Jan IC Ik.i, Be'tie~s in MAil1EmIALS tihe Demons in Leg€!I1Iclis" Ailleg.c}f;ies alnd the Letter Tales oJ Wir1Jelo. about :!i3i5 PlhaiI1Jt,aml'; in Vii!IIlIilus RiegiQn in the P\eriqd betWleen the Wans . S e t!k o IW li ,c Z" Flodk-lMalstelr SOlrcem~r t'rom Ba<bia Gó,ra 2<43 215'7 Irena T 'u r'fi a u, NOI'W'egialIl F10llk Cloitihes Baaiba.ra B a :zi e ,! i ch, Midde-Iin AiSlp~c'ts of 1Jhe Rieisearch on F'OJrk Coo't,urne'S 2J7:3 2'8(3 Kole 219<5 S i:m ie z 'i j e oW, Mobnc'illo Z:laitaln'll'vić - a DiL'iic:ia:>lle of Vl\.Iiko Karadzic J V. REVłiEWS A:ndr;z.ej K. Pallueh, B. A. Rylbakow, MaliJlJu:w5lk'i, 191811(Antoni JazY0e6itvo Kuczyński) 305 dreVll1l~cIh SłaV!jall1i, ]19181(Allicja J. LalrllZ, K,riplP'enlkunlslf in Schle.';li'en, '11981(Stanisław Bednarczuk) Blaszczyk) 3<19 . 311~ A!1Idrzed Zalki" Uwagi o alrciheo~og'ili WYSjpy Wj'El1kanOlOnre!j,197/3Nlil (Jan Gur1ba) Aib!alS jęz.yika i k1Ultu1ry ludowej Wie'liko!pd1'srkJi,19'79 (Jacek Schmidt) . Social1kuil!tur der FamiiJ'i,e, 1982 (J6zef B'U;rszro) 31211 Toiv'o V1uorela, KansalIljperiJniteell1 sanak:iT'ia" 1'979 (Mieczysław Vos'en'lslk:i(ja i ta.lOtnanYLia pe!SIl'lii, Jl9!BI1(Franciszek Sielicki) ZYlgmunt LulkaJWSki, Hil5it'olIiia SYlb!eTii~,Wi81l (Antoni Z.b.ilgn~ew Suchar., Na SJ;)Ort/kaI!1'iJe z JE'lnii.~etj€tffi,HllSO Zygmunt Lu!ka{Wl,;ki, Kru1tura Nal'o.do\wą Kuczyński) Ameryce, 31312 1'931 ;13;) oraz Sa:młU'\~k'i. Palmię't!nilk (Ryszard 3'26 ;~::3ł1 z Sy1mp.ozD!U1ITI zorlgal1'i'ZOlWałIlJegoprzez Iinlsl1y:t'Ut HiJsitlQlrH Plo']s!kied W80 (Ryszard Kantnor) Jan Pi€lkoISlZ€lwsik;i,Pf'Olbil,elmy POI10Illb ame.T)'1kańJs:k:iej, lWI Józef J~3 J24 Kuczyński) . (Antoni Kuczyitski) na'jlSł1a.r\S'zycihpoillSkiilOh OiSaid w sik'UiPI:1sik .p(~J.o!nijl11y1c'h. Mwterialy Bibll1o'telkę Trojan). Ludność potlisika iw Hol<lji ,11863-191114,'1!9178 (Antoni T,hiOlma's L. Balker, Hii:,ltoria ,(Ryszard Kantor) 31'7 ;~I17 emi'gralIlita poliSikJieig.o w Akademii Na'uik, :137 (Antoni :n9 Kuczyński) Kanaidz:i'e, L 1, 1978 Kantor) :~42 Wy>pT'cL'i,ina elmog.rafijaJta j f o!IIkJl0'riJsJt'iłka:ta.1980 (KoLe Si.miczijew) Obred:i i OIbr,e,den fOilk'kJ.I', 191311(Kole Simiczijew) 34:3 3'16 Etno!oślka :~4,g i~traZ:iVla.nJja, 1'9811(Barbara ZellJs!ka og,lav,\ja, Stara 'delnircka (Dobrosława F,ranciM,ek 119'8i2 (Barbara Baz'ielich) BazieUch) Pralha. Zi'llnlt a 'ku·ttura Wężowicz-Ziólkowska) Koitula, :1p.4 prazslky'Cih biog:mfj,i, 1!M/8- HlOO, 1'9'811 ;l:.57 M:ialSltec'z,ko. ,na 'przylkłalclizie ''''ąsiadÓ<w. Próba de\niklU Głoig!oiWa M:alqpoll:slkiego 1982 (Józef Burszta) i jClg,o :~5'g . Ri'C'ha,nd Jerilibek s koJelkit>iV1em. PIJ"olITIe;nyJrilh:c'rllolraV!s;ke veSln1ce. NaTo'dop'iJsne Isbudie z Br:umovic. 10:&1 tStanistwwa Buchowsk.a) . AI-ekJsander Luczalk, d01weg{) II ~p()łml1iienia Społ.ec:zeil'sIUwo i pań's'tiWo w Rz'eczy!pOt;;!po'lilt'ej. Hl82 (Ryszard o Jędr,zejiu myśtli Kantor) pOtld:tyozllJed ruchu . :j64 Ciennialk1U, 1'9~2 ~Ryszard K{lntor) . 3<67 F1ra'IliOllSZ€lkMiICl!1.Ha,Sier'pociki 'o!śr·odeikT,reŹi':>ylliUdD/WeO:,1'981 (Ma1"iusz Baumann) Ta>deuislz C!hr='olWls'ki, i rzeźbie lUld:l'wej, K<saiWery Piw,oClkii, Drewno 19H1 (Mariusz Krzys,z,tOlf Braun, Materiiały (Tadeusz Gumiński) w polis'kiej kiultury ;jlY8 a'r6hi,te1«ul;Zie Ba.1Lmann) . do bi'bEografi'i :~6] Lu- :369 regionu łowicłk~ego. 119'80 .1'70 �448 Contens V. OThONłOI...lE 6000 yealf'S of Silesia;l P'cltitery (Ba.roara Baue1twh) Jewdry of NOIf~theI'n Dal~martJia (Barbara Ba:2Jielich) .3'718 Aln Ideali Ex'ł]~biltian? (Janusz Jasku,lski) l1emporary B1Jhnolg1r<llph~cEXlhilbiUons Or'gianised in 1'~81l (Iwona Grze,!akowska) MilniUltes of the ReporIt an;d BIelkltlor:a'1Meeltlilnig of the DeI'egaJtes of the PiJl[.usih EthlIWklg1ilcal Society, $'E'iPtemb'er 10 -111\, 11~82 hn KalliLSlz(Jan gałka) ,37:3 383> 3186 410 VI. IN MEMORIAM Robert Wildhaber (Józef Burszta) Leopold Schmidt (Edward Pietras,zek) Ka:tJimierz Pietkiewic,z (Jan Krzysztof MakuIski) Bernard SYJchta (Józef Milewski) F'randsczek Kotula (Józef Burszta) Wffiid~s,ła:w .J,eż~Ja'reciki (Jan Krzy'sztof MakulskJi) Jam PIuc\ńiSikii (Wanda Jostowa) . Stanisł<llw Wi,tk'os (Tadeusz Łorpatkiewicz) StanulS,ław Górny 415 417 419 422 431 434 436 440 ·443 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36adb8d5f9e541f46c450b6672ee79bd.pdf bf5aa190a21316e0fbbdbee8c7a642b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1883 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1747 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.423-428 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści T. STUDIA Jean-Fra:nl;oi.' Go ..;.'3 i a u x, Etnologicz!le dwobtosci Francji ' BarbarCl L c Ś, Religia i jej symbole Katarzyna K a n i o \V S k n, Tradycja metodo.logiczna powojennej etnografi! p(~bkiej a ewolucjonizm Hanna C z e r w i ń s k a, Cza . ; świcltcczny w tradycyjnej ku.Jturze ludowej A'ndrzcj R o m a n o w . ; k i, Indianie Nawaho jako przykjad intensywnej adaptacji kultuf'.lIvcj II. ARTYKUŁY 51 71 89 I ROZP!Ł<\WY K.Jrl..;tanty S y III o n o l e w i c z - S Y m mo n s, Między hi.'3toriozofią a naukami ~połecznymi - .'itudia porównawcze nad cywilizacj.ami w Stanach Zjednoczonych (1940 - 1[ł80) l\Leczy.'ilaw T r o jat'. Krtlcvipocg cst0l1.ski epos ludowy K.Jic S i !11 i c z i jew. Kobieta-h,ljduk w poezji ludowej Słowialn Południowych :Y'Jllizjusz C z u b a l a, O ludowym leczeniu gliną w Pobce R\',sz<1l'd K it n t o r. Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje I[L MATER[AŁY 3 15 121 139 165 181 197 I DYSKUSJE ""L'i,sa C z a r n o c k a. StoWc\l'zy~zl'nia mlodzieży wiejskiej na wsi ukr,lifJskiej \\' II połowic XłX w, - ,na poczqtku XX wieku L'anciszek S i e l i c k i. :\negdoty o narodowościach i wyznaniach w b, powiecie wilej-;,kim Wojciech S a d o w s k i, Rzeźba św. Antoniego od Maciejewskich jako symbol [o.sów prze~iedlellców zza Buga 3:cfan A I e k .sa 11 d r o w i c z, Noworoczne ,.wymiatanie biedy" w Chrzclchówku i okolicach Lc:on S k r z y p c z a k. Materiały do etnografii Chojna nad Wartą .\[ariu.sz B a u m a n n, Tradycja ..;zutka ludowa ludowa kultura art y;;tyczna 217 225 244 250 2'52 267 �424 Spis trdci IV. RECENZJA T,ijekoztato bibliografia " varo.'iok n~prajzi-'lntruV.llogiai kuLll~l'i~I!WZ ('·l'd. Z. Fcjo.s, P. Niedern1i.illel')J 1982 (R1):lzard I{(lłlto~') Bachtin. Dialog. J<;zyk. Literat·ma, 1!}83 (Wojciech BtLr:;zta) N. A. Begradze. Oczerki po agroetllografii Gruzji. 1!}82 (Edward l'ie/.ra:;:::ek) G. P. Snesariev, Chorezmskijc lL'gendy kak i"loczl\ik po i.'; t tll' ii rcligiznych kullow Srednej Azii, 1983 (Wojciech L)Jsiak) N. A. Lawol\en, Karel.'ikie Narodnyje z<lgadki. 19!12 (Wojci<'c!l L)JsIClk) . Ru.s:;kije epicze.;kije piesni Karelii. 1981 (Zbig1tiew /(lLbink) S. N. Azbelew, btCJ,rizm bylin i :;pecifik,\ folkl,)ra, 1982 (Wojl'iech L)Jsink) Narodnaja kultura i byl BeJarmau. Tezisy dokjadau. 1982 (FTCIIH'is:::<'k Sielick.i) Belaruski ;lwrodny teatr, 1983 (Frallci:;zek Sielicki) Legendy i padanni. 1983 (Francisz<'k Siclickil By.lg<lt'.;ki namdni pesni ;,;ybr<ln i ot bratja :vJ.iladinowi, 1981 (/\oil' Simic:ij<,w) Makedonski peczalbarski narodni PCS:li. 1979 ({(o/e Simic:::ijew) . Makedol1ski pe,'mi za narodno-o.'ilobodutelnata burba, 1980 (l";'oil' Si.miczijCl,v) Narodne pesmc makedonski Bugara, 1980 (Ko/e Simiczijew) . Momci,lo Zlatanović. Narodno pes'l1istwo .]uzne Si'bije, 19!1Z (l";:ole Simiczijew) HaLidża Krnjević, Ziv: pa! imp,.;psti iii o u..;menoj poczijj. \980 (Kok Simlczijew) (Ryszard Kantor) . Kantor) 2&2 28.) 235 288 290 292 2~3 296 2(11 293 302 ~lO;j 303 :31'; :jj5 :3l1 :318 3": 324 32':) 328 Wspomnienia () Ignacym Solarzu ..Chrzestnym", opr. Zona Micrzwił1ska-Szybka, 1983 (Ryswrd Kantor) . Janusz Zdeb:;ki, Cmentarz zaslużonych w ZakopclTlem. Przewodnik biograficzny, 1983 (Ryszard Kantor) Kapliczki, figury i krzyże przydrożne n,1 terenie diecezji tal'l1owskiej, 1983 (Witold 21.9 281 :312 Izabella Jost, O:iadnictwo kaszubskie w Ontario, 1983 (Rlls:::ard /{cl.lIlorl . Dzieje Polonii w Ameryce Ł'lCiń.'ikiej, 1983 (Ry:;zarLl Kantor) . Gabriel Brz<;k, Benedykt Dybowski - życie i dzido, 1981 (AI!/(Y/li l\.tLCZ]Jli.ski) Anna Łajming, Mlodość - W.spomnienia, 1980 (Antoni /{uczyliski) . Zbigniew Wójcik, Aleksander CZek<lIlOWs.ki.Szkice o ludziach. n<luce i pl'L'ygodzie na Syberii, 1982 (Antoni Kuczyński) . Ksi<;ga humoru ludowego, red. D. Simonides, 1981 (Władys/aw Henr/zel) Edward Kolodziej, Wychodźstwo zarobkowe z Polski 1918 - 1939. Studia nad polityką emigracyjną II Rzeczypospolitej, 1982 (Ryszard Kantor) W"pomnienia chłopów pow . ;tańców 1863 roku. opr. E. Kozłuw.'iki. 1983 (RlI:;zard 2,.) 2., :)00 .,Culture Populai-rc Alban<lisc" (Edward Piet raszek) Ion Vladutiu, Creatori contemporani din Romania, 1981 (Barbara 13azidieh) P.oI.,ko-rmyj~kie związki .'ipoleczno-kulluraJne na pi'zl'lomi(' XIX i XX wieku, 1980 (Antoni Kuczyński) Kazimierz Dopier.ala, A'dampol-Polonezkoy. Z dziejów Polaków \V Tureji. 1983 2i3 Przewoźny) 330 332 333 V, KRONIKA Jan Amost Smoler (Kazimierz Fedyk) Jubileu.,;z 50-lecia pracy naukowej dra Stanislawa ro~~ 335 Bla.'izczyka (Zbigniew To- ~ �425 Spis treści XII EUl'opej.-;ki Kongres Socjoiogii Wsi (Edward PietraszekJ Komisja F'uturologii Mi<;dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych (Commission on Futurology IUAES) (Edward Pletraszek) . Sesja naukowa Ill. Orga'nizacje po1onijne a toż:.-;amość narodowa zbiorowości ernig'racyjnych (Ryszard KaiLlor) Seminarium nt. Charakter narodowy Polaków a różnice międzyzaborowe (Rysza rd Kantor) 349 3'51 354 20-1ecie SiKKT-PTT1K im. Wincentego Pola w Poznaniu (Adam Pol) Zydzi w Tarnowie - wy:;tawa muzeaina (Adam Bartosz) . Etnograficzne wystawy cza.'iowe w 1982 r. (lWOIUt Grze/akowska) Konferencje, zja;cdy i inne spolka~lia uwzględniające problematykę etllog.raficzn'l w 1981 r. (Gra::lIna Ewa Karpi7iska) . Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za ()kre.'i od IX/I982 do VIII/1983 {Antoni 347 Kucz1l1iski) 357 358 363 3'88 391 Protokól z 59 Walnego Zgromadzenia Delegatów P11L. Łańcut, 9. - 11. IX. 1983 1'. (A. J. Gerlach-Ktodnickal Uchwała 59 WZD PTL Wykaz zagranicznych dziel zwartych Biblioteki P~L we Wr·ocławiu za lata 1981- 1933 (A J. Gerlach-KŁodnickal ~Iagi~teria, doktoraty i habilitacje z zakre.-;u etnogmfii (Maria Niewiadomska) VII. IN 398 101 402 405 l'vLEMoORIAJvl Kazimiera Zawistowicz-Adamska (MaŁgorzata Miroslawa Kwiatkowska-Jastrzębska (J. G.) Julian Ranula (Antonina Lubecka) Aleksander Ole.>nczuk (K. M.) GoUcka-Jablo'ńskal 415 417 419 4122 �Contents I. STUDIES Jeall-FTaJ1~ois G o c; s i a u x, Ethnological Duality rYf FTance Barbara L e ś, Religion and Its Symbols Katarzyna K a n i o w s k a, Methodological TradHion of the Post-War Polish Ethnography and Evolut.ionism Hanna C z e r w i il s k a, Holiday Time in Traditional Folk Culture A,ndrzej R o m a n o w ski. :'olavajo Indians a>' an Example ()f Il1'terhive Cul,turaI Adapta1ion II. ARTICLES, MATERIALS. 51 7l ag PAPERS K(YrJstanty S y m o n o I e w i c z - S Ym m o n s, Between the Philo.sophy oj' Historyand Social Science,;, Comparative Studie,; on Civilisation." dl the United States (HJ40 - HJ80J Mieczysław T r o j ,a !l, Kalevipoeg ~ an E"tcmian Folk Ep(.lI' . Kole S i m i c z i j e w, A Women-Haidukin Folk Podry ol' Southern Sla\'s165 Dionizju.sz C z u b a I a, On a Clay Folk Treatment in Poland Ry,;zard K a n t o r. Ethnographic Research on Poli,;h EmigJ'<lnb, Fact:- ;end Propositions Ill. 3 15 121 139 181 197 DISCUSSIONS L,I1'!:,a C z a l' n o c k a. A.c;,,;ociation.c;of V!ll,lge- Youth in the Country ol CkraitlL' in the Sec(md Part of the 19th Century ,wd ,It the Begirl'li!lg 'If the 20th Century Franelszek S i e l i c ki. Anecdotes on N,\tionalitie,; and Cn·pcL; iiI Ihe Former Wilejka County Wojciech Sad()w.-;ki. St. Antoniu.-;-Sculp1ure. fl'llm 1hl' Family .,,1' :Ylacie'jL'\\'l.Ski a.-; a Lot Symbol D[ PCL;(H1.-;Di.splacl'd from B"!lillCj Uw Bug River Stl'f,lIl A,le k,; CI 11 d l' I) w i c z, :'olL'WYear', .,Di...;tl'C.,,-Sw(·('pillg" .ll Chl'Zq("J<J\vki) a!ld the :'oleighbourhl)od Leoll S k r z y p c z ak. Materiab for Ethnography of Chojna ,Ii :hc \Varta River :YIariu"z B a u m,) n n. Tradition - Folk, :\rt - F'1)lk" /'\1'ti..;{](' Cu11ure 21, 22.'> 2-104 250 ~,'>2 267 �427 Contel2.~ lV. fU:VIE\,A.'S bibliog.!"~lLa tI varo:-o;\. noprajli-an.tro;pol().g~c'ri ~:lllató~ah,)7. irl~d. rejós, P. ,\)il'c1vrmuiil'l"l, 1982 (Rus.:·(ll'c/ KantaT) Bachtin. Dialog. Jt;zy.k. Literatura, ElB i WOJcieciz lJur,,;:ln) N. A. Begradzl'. Oczerkipn ag·roetnO'graf,j.i Gru7;ji. 193:2 If:crward Pletras.:ekJ G. P. Sill'Sariev. CIHl!"l'zm.'·kijc logc'ndy kak i<toczni,k P') .>toriir'eHgiznyeh kultnw Srl'dlll'j ,\l.ii. 1~B3 (Wojciecli Łysia.k) N. A. Lawo1ll'n. Karehkie .Nilr(l-tinyjl' za.gadki. 1'1'82 (Wojciech Lysiakl Ru"k·ijc epiczcs'k ij,p piesn i Ka reli,i, 1981( Zhipniew K[lbiak)282 S. N. Azbell'w, Ist()'rizm bylill i ",pl'ci'fikil fnłklora, 1982 liVojciech L·ysiak). )I::lrodnilja kullura i nyt Belaru'-<au. Tezisy dokjadau, Hl82 (Francis:;ek SieTaje~()ztatu Z. !i.eki) 274 277 27'9 281 284 285 Belaruski narodny teatr. 198:l (Francis:d( Sielieki) LiC:gor1.dyi pildanni. 198:J (Francis:'ek Sielick!l Bylgarski nar,ndni pesni syl>rani ol bra-tja Miladinowi, 1~81 {Kole Sim"iczijew) Ma.kedoń,;'ki peczal'ba'rski narodni pesni. 1979 (Kole Simic:ijew) l\Iakedonski pesni Z;I narodno-o,;,lu'b(}dutelnala borba. 1980 (Kole S-imi.cz'Źjew) r\arodne pesme ma'kt'd0'l1ski Bugara, 1,9<,:0 \Kole Sim'ŹCzijew) .:vIfJ!11i<iloZla'tanović. Narodn0 pesnistwo JUŹllO SI'bije, 1982 (Kole Simic:.ijew) Hatidb Krnjević, Ziv.j pali-mpsesli j,!i mrncnoj pocziji, 1980 (Kole Simic.:ijew) (Hys:ard 1983 296 297 298 308 Kantor) 312 ..Chrze ..;tnym". ed., 1983 (Ryszard I'~alltol') .;,uu . ;z Zdobski. Cmentarz za . ;!uż<>nych (n!is:arc/ figury (Witold 314 319 321 324 326 328 o 19!1ilcym Solarzu 1ge:l 306 w Turcji. Kantnr) W ..;pomnienia lWY, 293 i XX wie- Osadnictwo kas.zubs·kie w On'ia'rio, 1983 (li.yszarr/ Kantor) Brzęk. Benedykt Dybowski - życic i dzieło, 1981 (Antoni Kuczyński)317 ,\:::1<\ Lajming. Mlndość - Wspomnienia, 19·80 (Antoni Kucz)j11.skiJ Zi}igniew Wójci·k. Aleksander Czekanowski. Szk,icc o ludzi,wh. na'uce i ,przygodzie nil Syberii, 1982 (Antoni Kuczyński) K.,ic;ga humoni ludowego, D. Simonide.s, cd., 1982 (Wladuslaw Helldzel) . E:ó""ard Kolodziej. Wychodźstwo zarobkowe z Pols'ki 191 (l - Hl:l9. Studia !Jad politykil emig'racyjn;) II Rzeczypo,politej, 1982 (Rys:ard Kantor) W"pomnienia chłopów piJw.stańców 1863 roku, E. Kozlow.,ki. ed.. 1983 (Ry- '';:dpiiczki, 290 292 302 Ba:ielich) Jo-l. s:ard 2811 300 ,.Culture Populain' Albanaise" (Edward Pie~ras:ek) Ion Vladutiu. Creatori contemp(}l'ani din Roma'nia, 1981 (Barbara Pol,;ko-,rosyjskic związki s;połeczllo-k,uHurillne na przełomie XIX ku 1980 (lIntoni Kuczyński) KJzimierz Dopie.rała, Adampol-Polonezkoy. Z dziejów Polaków flabella Gahr;cl 1273 Zofia Mierzwil1ska-Szybka, 330 w Zakopanem. Przewodnik biO'grafi- Kantor) i krzyż(' 332 przydrożne na terenie diecezji tarnow,;kiej. 1983 Pr:ewo£nJj) 3;l3 V. CHRONICLE .,d:: Al'1I0 •.;t Smo!cl' (Kazimierz :jO:h Aniver..;ary of Scientific TOr01!ski) Feduk) Work 3'35 oE dr Stani.'law Blaszczyk (Zb'igHiew 345 �428 Contens 121h European Congress of Sociology on the Country (Edward J>ietrrtszek). Comm.ision on Futurology IUAES (Edward Piet raszek) . Scientific Conference on the PQlish-Foreign Org.unizati·oll and the Natirmal Identity of Emigrant Community (Ryszard [{an/or) Semunaor on the Nationul Churacter of Polc.~ and their !ntersec!c)ri;t1 Differences (Ryszard Kantor) 2{)th Aniver..,;ary of the Wincenty-iFoJ -- A'is[Jciation SKKT-PTTK ill PoznaJ'l KAc/am Pol) (Gra:::yna :34g :3.'») ,3:H :).')7 Jew.s in Tarnów - Museum Exhibition (Adam Harto!!z) Ethnographic Temporary Exhibitiom Organized in 1982 (lWOIII/(/ Conferences, COJlgres:ies and other Meetings on Ethnographic ]981 :>+7 Ewa :3.,)3 Crzeiakowska) Karpi/iska) :3ol! Report on the Activity of the Cou'ncil-Boarc of tlw Polish Ethnograpl11'r's Society in thePe'riod of September 1982-August 1983 (1lIlWI/i Kw'z!/Ii!!ki) Proceeding of the 59th General Meeting of the Deiegatc':i ol' the [,cJ!i.sh Ethnographer's Society - Łallcut. September 9 - 11. 1983 (A J, (;crlu('h-Klodnicka) Re.~oluti,on of the 59th' Generul Meeting Df the Delegate.'; (Jl' the Pol'i.,h Ethnographer's Society in Łańcut, September, 198:3 New Book, Purcha.~ed by tIll' Libl',U'y of the Polish Ethllogr<lpill'L".s Socil'ly in WroClaw in the Yea]','i 1981 - 198:3 (11. J. GC'riocit-I<loclnic!w) Ma.sier's Thesis, Docior'" Di.s;;erta1ioll and Exam.'i (>/uaJifying f,,)' A.'i.o;istani-P)'ofl\ssor,'ihip in tlw Domain of Ethnography ilV!nriu Nicu:iurlol7lskn) VI. :Jt>3 I-'roblcm.~ in :)~<) 'J':)8 ,;01 ·;U:? .,1).') IN ME:vl0RIA:\! Kazimiera Zawistowicz-Adarnska (Ma/gorza/a Mirosława Kwiatkowska-Ja,~trzęb.'ika (J. G.) Julian Hanul,a (Antonina LHbecka) AJeks;lIlder Ole.'izczuk (I<. M.) . \~~, .......... -.•. -#/ (;o/icka-Jnhlmisk(/) ';19 +22 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf170734405d7345945f749bb1e1742a.pdf 307d0f36980f301940eb389da905cd6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1922 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1784 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.403-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESe! I. STUDIA I ROZPRAWY . ,zy D a m l' () S z, Kształtowanie się podstaw teoretycznycb i pojęć podstawowych w polskiej etnografii i etnologii lat międzywojennych . -,{"tarzyna K l' e Jl z, Richard Thurnwald - zapomniany "furJJfi:cjonalista"? .Hanna C z e l' w i ń s k a - B u r s z t a, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa j jej reccpcja na gruncie strukturalistycznym : d1a T u l' n a u, Ubiór jako znak '\o'jcicch B u l' S z t a, "Piśmienność" jako czynnik roZ\vojowy systemów wiedzy kulturowej Z 'ha S t a s z c z a k, Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego . ')algorzata K i t o w s k a - Ł y s i a k, Kazimierz Mokłowski (1869 - 1903) i jego stanowisko w sprawie tzw. stylu narodowego w arch.itekturz€ polskiej. 3 29 51 67 85 99 105 II. ARTYKUŁ Y S e t k o w i c z, Koza w gospodarce i magii pas ter:okiej Beskidów l' s k a, Obyczaje i obrzędy związane z naroc1zinam~ i obrzezaniem w Tunezji ..'·,na B l' Z o Z o w s k a - K l' a j k a, Czas "świecki" i ,.świąteczny·' we współczesnej ludowej poezji podhalańskiej E ·że·na O s t l' o m ę c k a - F l' ą C Z a k, Pierwszy kwestionariusz etnograficzny w Słowenii pióra Polaka - Emila Korytki ,',)jcicch Ł y s i a k, Chojno i j€go mieszkańcy w opin'ach 3ąsi,ldów ".1 12:J l,. "ma B a HI. OMOWIENIA, 'Jarek 141 149 171 183 MATERIAŁY G a w ę c k i, Polskie pozaeuropejskie badan;,a etnograficzne Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa? Rj·szard K a n t o r, Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi. Wprowadzenie do temaiu .':':,;nisław B ł a s z c z y k, Etnograficzne zobrazowanie regicnu międzyrzeckiego .eJ., drzej Ro m a f] o w s k i, Muzeum Etnologiczne w Lipsku L szek D z i ę g i e l, Współczesni 2.01 213 219 231 239 IV. RECENZJE T.,Jlikacje amerykanistyczne z Węgier i Czechosłowacji (Ryszarc/ Tomicki) .s:;.andynaw:icy antropolodzy o tr:adycyjnej gospodarce pastersk:ej i jej vspekcie ekologicznym (Leszek Dzięgiel) l' <lania nad ideałem piękna Zydów Europy Wschodnioj ze szczególnym u\\'zg!l{dnieniem chasydyzmu (illatgorzota Bennison) L., ;kalna rekonstrukcja przeszłości kultury środowisk;: .. O książce Franciszka 251 ZoO 269 �4;:4 SPIS Kotuli, Tamten Rzes;:,ólc, czyli 1985 (Józi!1 BurSZ!a) TIlESCI lcędrówka po zaką,kach i histoni Romulos Vulcane.ócu. Dictionarde etnologie. 1979 (Zofia Staczczak) Vaclav Frolec, Josef Varcka. Ldov'" architeklura. E~lCyk!opedie. mi(Lstu, . 198:1 (Zofia StGs::czak) Edmund Leach. D. Ala~l Ayc;:ck. Slructuralist Interprela~;()ns uf Bd)lic:al Myth. London 1983 (Michal Buchowski) S:awoj Szynkiewicz. Rodzna pClste;'ska w MJ:lgoljj, 1981 IZbignint' .!asi£:lc;cz Tle Fishing Culture of the World. Studies in Ethnology, CUHur'IJ Ec:ul,jgy and Folklore. 1984 (Waldemar Kopcz'b!iiski) Dick A. !Papousek. Potlatching, Warefarc and Raiding among Lhe S;utiWl'O KwakiutI: Some ConsidcraLons. 1982 (Anclrzej Romanowski) Richard M. Bernard. The Melting Put and ,the Altar: Marital Assimilalion in Early 20-th Century W'scunsin, Minneapolis. 1980 (Andrzlj Lipski) .Jurij W. Bromlej. OCinki tieol'ii etnosa. 1983 (Grzegorz Peiczyński) P. I. Puczkov, Etniczeska:a situacija w Okieanii. 1983 (Ryszard Radzik) N, A. Alekseev, Szama:lizm tju1'kojnycmych narodov Sibirii. 1984 (Woj<:i.:ch Lysiak Le~ Pyrenćes et les CarpJtes. Xve - XX,; sićcles. 1981 (Jacek Bednarski! Byt i kultura Belarusau. Tezisy dokladau, 1984 (Franciszek Sieticki) Vaclav Fro'eca kJlektiv. Horni Ve~'tonice, Spolccenskć a kulturni prom0ny jihomorawske vesnice, 1984 (A 1i11a Szyf eT) T,,,ri'sa Komorowska. Gluger. Opowieść bi 3raiiczna, 1985 (Józef Burszta) 8':a:)1S1awa Kośdelecka. Dziej;:> Polonii w D:mii w latach 1892 - 1940. \g83 (Ryszard Kanwr) F!ur:an Stasik. Pol~k'l emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych !\Incryki (18605- 1914). 198:; (Ryszard Kantor) Szczepan Zachariasz Jablot1ski ZP, Jasna Góra. Ośrodek kultu maryjnego (1864 - 1914), 1984 (Ryszard Kantor) EDdie Erzsebet. Egy magyarorsz:lgi lengyel falu hiplalkozasa. 1984 I A lilln Szyfer) Katica Bene 1983 Bosr-ović, (Barbara Konavle - tekstilne ruk,oivorstvo i n<lrod"a nośnja, Bazieiich) G. S. !VIaslova, Narodnaja odieżda v vUótccnoslavjanskich tradycjonnych obycajachi obrjadach XI - XX vieka, 1984 (Alicja Bednarczuk) Helene und Rudolf R'edinge~', Einfaches Webe,:l, 1980 (Teresa Fao/kawska) H:.'lene und Rudolf Riedingcr, Topfern a Ja mexican<l. Einhundert ausfuhrlich beschreibene Beispiele. Eine Einfi.ihrung in Meterial, Technik und Oekoratio:l, 1983 (Terese: Fa!kowska) A. ~II. Sagalaev, Mifologia i verovanijaaltajcev. 19'04 (Wojciech Lysiak) A N. Meszczerjakov, Japoil~ki2 legendyoczudesach (IX - XI v.). 1984 (Woj ciec h Lysiak) Rasskaja svadebnaja poez:ja Sibiri, 1984 (Bogdan Rudoll Russkije narodnyje skazki Sibiri o czudiesnom koni'e. 198~ (Bogdon Rurioi) h.nnianskie narudnyje skazk:. 1984 (Bogdan Rudol) Malsagova. Skazki i legendy Inguszej i Czeczencev, 1983 (iVojc:icch Lysiuk) Kupalskij-a i pjatrouskija pesni, 1985 (Franciszek Sielicki) Jwa:1iczka Georgijewa. BylgJ,'ska nal'Odp.a mit0logija. 1983 (Kole Simi,czi)ew) Ki,,'il PenuszliskL Makl:dons:'\:: :~arodni b:dadi. 1983 :Ko!e Simiczijell') Niko!a IIić. lVIomcilo Zlalado;·ić. Narodne pesml.' Juzlle Srbije o oslobodilackom !'atu i rc\··oluciji, 1935 (J\.o:c Sim~c2ijetL') :lII �SPIS TREŚCI S1.obod<Jn Zecević, 8rb,ke narodne igre. Por.el<.lo i razwoj, <05 198:3 Kol~ Simiczi- jew) 348 W. P .. Aniki:1. tU\!. 198.. By!.!!}'. :\iL:~od wyjasnenija (Kole :s uniczije istur:czeskoj chrolJu.ogii varijan- :'::-'0 tv) Radu R:\dcscdc, Slovcnskc kgC:ldc, 1983 (Kole Simiczijcw) Tumislaw Todorowski, Kuzman Szapkarew, 1982 (Kole Simiczijew) :;) l ;;:'2 V. KRONIKA K. .:l1'e:-encja nl. ..I';·olJ!emy k:asyfikacji i jndeksowan:a całości edycji .,Dzieł wszystkich" O"kara Kulberga (poznali, 19 listopada 19-85) (Witol.d PTzewoźny) lN'ystawa "Indianie Ameryki Puludniuwej" (Janusz J:,skulski) Dzień lVIuzulmali:iki w Pienięż.nie (Sławomir Więcek SVD) Współpraca naukowa między Instytutem Etnologii UAM w Poznaniu a Instytutem Etnolugii Scrbsk:cj Akademii Nauk i Sztuki oraz Katedrą Etnologii Uniwersytetu w Belgradzie .(Irena Kabat) 20 lat Podyplomo\\'ego Studium Etnografii UMK w Toruniu (Spraw.ozdanie z se.-ji naukowej) (Janina Cherek) O sesji na temat ..Charakteru narodowego Polaków" (Ryszard Kantor) Kołu ZainteresowaJ1 Kulturą Łużyczan przy Oddziale PTL w Poznaln~u (Kazimierz Fedyk) 35~ :,;)8 3fjO 3iiJ :,tj" :';u8 370 Ul Konferencja poświęcona badaniu mniejsz'oś'ci narodowych. Bekescs.aba (WRL) 2 - 4 października 1985 (Janusz [{((macki, ElGa SCiClawska)jJ! KO:'1'erencje. zjazdy i inne spotkania uwzglqdnia!ącc prublema~yk~ etnugla[iczną w '983 i 1984 roku (Grażyna Ewa Karpińska) Sprawozdanie z dzLlblno~ci Zarządu GiównegoO Polskieg.o Towarzystwa Ludoznawczego za okrc,-; od 1 września 1983 de 31 sierpnia .193·5 roku (Anioni Kuczyi'lski) :1"72 ';77 VI. I:--.fMEMORIA'M AD:un~ Janiszewski (1909 - 1085) (Kazimierz Budzik) Maria Łomnicka-Bujakowa (1901 - 1985) (Halina Kenarowa) E;11il Jcws'ejewicz Fradkin (1921 - 1984) (Jan Gurba) Giza Frankel (1895 - 1984) IJ. BJ Gracjan Bojar F'jalkowski (11nna Mosiewicz) Maximilian B;-aun (1903 - 19854) (Kale SimiczijelV) J"J:a'l Toliri,-;k: (l910 - 1<:)36) (Maria Antos, Antonina Lubecka) �CONTENTS I. STUDIES AND DISSERTATIONS .Jerzy D a m r o s z, Creation of Theoretical Background and Basic Terms in Polish Ethnography and Ethnology in the Interwar Period Kc~tarzyna K r e n z, RchaT Thurnwald - a Forgotten "Funchonalist"? . Hó{;ma C z e r w i ń s k a-B u r s z t a, Theory of Arnold van Gennep's "Rites de Pass'age" and its Reception on the Structuralist Ground hena T u r n a u, Clothes as a Sign Wojciech B u r s z t a "Literacy" as Developmental Factor of Culture Knowledge Systems Z(",fia S t a.s z c z a k, Realization fu the Ethnological Dictionary ;\Ic.łgorzata K i t o w s k a-L y s i a k, Kazimierz Moklowski .(1869 - 1905) and his Attitude ta a Question of the So-called National Style in Polish ArchitectUTe 3 2!J 51 67 85 9!J lOS II. ARTICLES JCi', S e t k o w i c z, A Goat in Farming and the Beskid Shepherds Magic on the Background of Ancient Beli.efs and Vegetative Rites AJ,na B a r s k a, Cus1toms and Family Rites Connected with Birth and Circumcision in Tunisia A';n.a B r z a z a w s k a-K I' aj k a, The Concepts of "Secular" and "Festive" Time in Contemporary Folk Poetryof the Tatra Region Bi;i:ena O s t r a m ę c k a-F r ą c z ak, TheEarliest Ethnographical (~uestionnaire in Slovenia by the Pole Emil K,orytko \V<;jcicch L y s i a k, Chojno and its Inhabitants in the Opinions of their Neigbors 125 141 H9 171 UI3 III. MATERIALS G a w ę c k i, Polish Ethnographical Investigations outside Europe D z i ę g i e l, Contemporary Assyrians: New Area of the Ethnograph's Investigation? rtyszard Kantor, Clubs of Zaoorów Parish in Chicago and their Activity in FaVOr of Home Village. An Introduction to the Topic S,anisław B l a s z c z y k, An Ethnographic Illustrati-on of the :V[jędzyrzecz Region ....• ;~-drzej R o m a n o w s k .i, Ethnological Museum in Lipsk :\Iarek 201 Lcsl'..ek 2U 2Ul 23'1 23'~ lV. REVIEWS Americanistic Publicat'ons from Hungaryand Tsch€choslovakia (Ryszard 1'0- Economy and micki) Sc?ndinavian AnthropologiSlts about the Traditional i ts Ecological Aspect (Leszek DZięgiel) 251 Pastoral 26() �407 SPIS TREscr Investiga,ions 0:1 lhe Ideal of Beauty of East-European Jews with Particular Regards lo Chassid;smu~ (Ma!gorzat'a Bennison) A Unique Reconstruction of the Past ,of Environmental Culture, F. Kotula, Tamten Rzeszów, czyli wędrówka po zakątkach i historii miasta, 1985 (Józef Burszta) 272 Romulus Vulcanescu, Dictionar de etnologie, 1979 {Zofia Staszczak) Vaclav Frolec, JO.ief Vareka, Lidova architektura. Encyklopedie, 1983 (Zofia Staszczak) Szyfer) 2':1 2'32 23:> 2,n 291 2~H 2), 2~1:J 3~2 3&5 31117 3~J :n: 31'~ Bene Bosković. Konavle 1983 (Barbara - teksti1ne rukotvo.rstv>o i naTodna nosnja, Bazielich) G. S. Maslova, Naroonaja odieżda v vostocno.slavj:an:skiich tradyej-onnych obyrajach i obrjadaeh XIX - XIX vieka, 19'84 {Alicja Be1tdarczuk) Helene und Rudolf Riedinger, E.1nf.aches Weben, 1980, (Teresa Falkawska) . Helene und Rudolf RiedingeT, Topfen1 ,a la mexicana. E1nhundert ausfiihrLich besehreibene Beispiele. Eine Einfiihrung 'in ,MateriJal, Technik und Dekol'ation, 1983 (Teresa Falkowska) A. M. Sagalaev, Mif,ologia i verovan'ija altajcev, 1984 {Wojciech Łysiak) . A. N. Meszczerjakov. JapoJ.l.Skie legendy -o czudesaeh OX - XI v.), 1984 (Wojciech 277 3n Kantor) Florian Stasik, P,olska emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki 1865- 1914, 19'85 (Ryszard K'antor) Szczepan Zachariasz Jabłoński ZP, Ja<s:na Góra. Ośrodek kultu maryjnego (1864- 1914), 1984 (Ryszard Kantor) Booie Erzsebet, Egy magyarorszagi lengyel falu taplalkozasa, 1984 (Anna Katiea 2T'! 275 Edmund Leach, D. Alan Aycock, S:ructU'ralist Interpretations of Biblical Myth, 1983 (Micha! Buchowski) Sławoj Szynkiewicz, Rodzina pasterska w Mongolii, 1981 (Zbigniew Jesiewicz) The Fishing Cultureof the World. Studies ,in Ethnology, Cultural Ecology and Folklore, 19854 (Waldemar Kopczyński) . Dick A. Papousck, Pollatching, Warefare and Raiding among the Southern. K\\'akiutl: S:Jme Considerations, 1982 (Andrzej Romanowski) Richard M. Bernard, The Melting Pot and the Alitar: Marital Assimilation in Early 20-th Century Wisconsin, Minneapolis, 1980 (Andrzej Lipski) Jur;j W. Bromlej, Ocierki tieorii etnosa, 1983 (Grzegorz Pelczyński) P 1. Puczkov, Etniczeskaja situacija w Okieanii, 1983 (Ryszard Radzik) N. A, Alekseev, Szamanizm tjurkojazycznyeh narodov Sibirii, 1984 (Wojciech Łysiak) Les Pyrenees et les Carpates. XVIe - XX~ siecies, 1981 (Jacek Bednarski) Byt i kultura Belarusau. Tezisy dokladau, 1984 (Franciszek Sielicki) Vaclav Frolee a kolektiv, Horni vesi'OOice. Spol~enske a kultuTni promeny jihomorawske vesnice, 19S4 (Anna Szyfer) Teresa Komorowska, Gloger. Opowieść bi,ograf.ic:zma, 198'5 (Józef Burszta) Stanisława Kościelecka, Dziej.e Polonii w Darui w latach 1892- 1940, 1983 (Ryszard 21;9 Łysiak) Russkaja :;vadeb.n<lja poez:ija Sibiri, 1984 (Bogdatn Rudol) Rus.skije narodnyje skazki Sibiri 'o czudiesTIom konie, 1984 (Bogdan Rudol) Armianskie narodnyjeskazki, 1984 (Bogdan Rudol) Malsagova, Skazki i legendy Ingu:szej i Czeezencev, 198,3 ('Wojciech Ł'lIsiak) Kupalskija j pjatrouskija pClSni, 1985 (Franciszek Sielicki) 3~~ 31.-; 31~ 32r~ 322 32:;: 32, 33q, 333: 336 33T �408 SPIS TREseI Iwmliczka Ge'orgij~wa, Bylgarska narodna mitologija. 1983 (Koić Simiczijew) KiT,il Penuszliski. l\1akedonski !'Jarodni balladi, 1983 (Kole Simiczijf'w) Nikola Iiić. :Vlomćilo Zlatanov,ić, Nar'odne pesme Juzne Srb;je a oslobodilaćkom ratu i l"evoluciji. 19'35 (Kole Simiezijew) Slobodan Zećcvć, Srbskc narodne igre. POl'ckJ.o i razvoj. 1983 (Kole Simiczijew) W. P. Anikin, Byliny, Metod vyjasnenija 'storiczc$koj chroLlolog.i vai'ijanlov, 1984 (Kole. Simiczijew) 340 JH 3-i:J 343 350 Rado Rl.deśćek. Slovenske 1egende, 1983 (Kole Simiczijeu:) Tomislaw Todorow,kL Kuzman Szapkarew, 1982 (Kole Simiczijcw) 3.51 :)J~~ V, CHRONICLE A Conferencc on Problems of "Complete W'orks" (Witold of Classifying and Indexing of the Whoie Editio:l of Oskar Kolberg (poznań, November 19, 1985) Przewoźny) ci,).' Exhib'tinn on "Ind'ans of South America" (Janusz Jaskulski) :iidslim Day at Picniężno (S:((lvomir Więcek SVD) Sc;entific Cooperation between the In.3titul.e of Ethnology of A, Mickiew'cz Uniwersity in Poznań and the Institute of Etnology of Serbian Academy of Sciences and Fine Arts and between the Departame~lt of Ethnol0gy ·of the University in Beograd (Irena Kabat) 2U Y€ars 'of Pustgraduate Studies of Ethnography at :VI. Kopemik Univerity in Toruń (Janina Cherek) Symposium of N"tional Charakter of Poles (Ryszard Kantor) A Group of I:1terest uf Lusatian Culture at the Branch of P. T. L. ill Pozl:al1 (Kazimierz Fedyk) III CUnfercnce Devoted to the Invcstigat:oll of Nat'{JJlal Minurities (Hung<.li'y). Ootober 2 - 4, 1985 (Janusz Kamocki, Ewa Sadowska) 'Conferences, Congresses and other Meetings Cuncerning Eth:lOgi'aphical P"Obłems ,in 1983 and 1984 (Grażyna Ewa Karpińska), Report on the Activity of th€ Council-Board of the Polish Ethnugrapher's Society in the Period of September 1984 August HJ85 (A nIani Kuczy(tA'I ski) 333 :,c:) 363 3(jlj 303 :)~J 3~l :312 377 VI IN MEMORIAM Antoni Janiszewski (1909 - 1985) (Kazimierz Budzik) :'\Iaria Lomni'cka-Bujakow,a (1901 - 1985) (Halina Kenarowa) Emil Jewsiejewicz Fradkin (1921 - 1984) (Jan Glubu) Giza Frankel 11895 - 1984) (J.B) G racjan Bojar Fijalkowski (Anna Mesie wiC::) Maximlian Braun (1903 - 1984) (Kole Simiczijell') Julian Tolil1Ski (1910 - 1986) (Maria Antos, Antunill(f LubE'ckn) !I-- : .' ;)87 3aJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7185b43d9ea5ed2737371e31ed4fb980.pdf d1f371c236260dc948e704d9c7e675fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1821 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.373-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESCI I. PROFESOR JOZEF BURSZTA 1914-1987 Zbigniew J a s i e w i c z, Profesor Józef Burszta. Człowiek i dzieło Jacek B e d n a r s k i :i Irena K a b a t, Bibliografia prac prof. dra Burszty 5 Józefa 16 II. PRZED 100-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ Anna K o wal s k a - L e w i c k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g, Problematyka żydowska w etnografii polskiej Wojciech L y s i a k, Świat wierzeń ludu wielkopolskiego przełomu XIX XX wieku 47 67 91 III. ROZPRAWY I MATERIAŁY Andrzej Piotr K o wal s k i, Mit w obrzędzie pogrzebowym. Próby etnograficznej analizy materiału prahistorycznego Lubomira B o b r o w s k a, Graviora mańent - czyli najgorsze dopiero przed nami Joanna T o kar s k a - B a kir, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków . Waldemar K o p c z y ń s k), Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową. Michael A b d a 11 a, Tradycyjne metody konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków Leszek D z i ę g i e l, Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów Wojciech S a d o w s k i, Zróżnicowanie społeczne, etnograficzne i religijne w Gorzowskiem po 1945 roku 113 127 147 183 191 209 217 IV. ·RECENZJE Irena Turnau, Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XII do XVIII w., 1987 (Barbara Bazielich) W. P. Zinowiew, Mifołogiczeskije ras skazy russkogo nasielenija wostocznoj Sibiri, 1987 (Wojciech Lysiak) 231 232 / �374 SPIS Z zagadnień rek etnolog i i religioznawstwa, TRESCI red. Henryk Zim011 SVD, 1986 (Ma- Gawęcki) 234 Walerij P. Aleksiejew, Etnogieniez, K. W. Czistov, Narodnyje tradicii 1986 (Grzegorz i folklor. Pelczyński) Oczerki teorii, . 236 1986 (Wojciecli Lysiak) :H7 M. B. Kienin-Lopsan, (Wojciech 1987 Obrjadowaja praktika i folklor tuwinskogo szamanstwa. Lysiak) 241 Denis Binns, A Gipsy Bibliography, 1982 (Adam Bartosz) Maciej Lukowski, Polski film etnograficzny, 1987 (Grzegorz Pelczyński) Studia nad polszczyzną kresową, red. Janusz Rieger i W:iaczeslaw Werenicz. (Miroslaw 1982 Boruta) . 24:3 244 Euzebiusz Gil, Współczesne ludowe kowalstwo Opolszczyzny, 1982, (Jerzy Ku- niewski) 246 Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, 1986, (Adam Bartosz) . Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, 1986 (Wojciech Olszewski) Zagadnienia z Kuitury Podhala, Spisza i Orawy, red. W. Jostowa, W8B (Ryszard 242 Kantor) 247 249 251 Wesele spiskie, Podal Jan Pluciński, znawca i miłośnik ziemi spiskiej, red. Krystyna Kwaśniewicz, 1987 (Ryszard Kantor) . M. Kornecki, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, 1987 (Ryszard Kantor) Zmagania polonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie, l'ed. Tadeusz Dworecki SVD, 1987 (Ryszard Kantor) . H. Znaniecka-Lopata, Polscy Amerykanie. Wspólzawodnictwo () pozycję społeczną w grupie etnicznej, 1986 (lwa Nowak) . N. W. Sobolewa, Tipologia i lokalna specyfika russkich satiriczcskich skazok Sibiri, 1984 (WOjciech Lysiak) Russkij narodnyj kostjum - Russian Folk Clothing, 1984 (Barbara Bazielich) Biblioteka Narodne Nośnje Hrvatske, (Bar bam Bazielich) Golub Dobr$inović, Vuk Stefanović Karadźić, 1983 (Kale Simiczijew) . Makedonski narodni humorristiczno-satiriczni pesni, 1982 (Kole Simiczijew) Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pirinska Makedonia, 1982 (Kole Simiczijew) 2~:; 254 2~5 257 2;j[) 261 2li4 266 268 269 D. Sauka, Litowskij folkłor, 1986 (Wojciech Lysiak) Shelagh Wei·r, Qat in Yemen. Consumption and Social Change, 1985 (Leszek Dzięgiel) Torild LOfwander, Die soziakikonomischen Verhaltnisse del' ba.uerlichen Bevolkerung in der Republik Mali, 1983 (Leszek DZięgiel) . Contributiones a los estudios de los Andes Centrales, 1984 (Teresa Falkawska) M. S. Polinskoj, Mify, predanija i sńazki zapadnoj Polinezji. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, 1986 (Wojciech Lysiak) 270 272 276 277 279 V. .KRONIKA Sesja naukowa pt.: "Tradycja ;i zmiana w życiu wiejskich spoleczności lokalnych w krajach trzeciego świata", Poznań 18 - 19 września 1987 roku (l. Grzelakowska, M. Niewiadomska) 281 II Międzynarodowa konferencja etnograficzna "Colloqium Balticum Ethnographicum", Stralsund (NRD) 26 - 31 Października 1987 (Waldemar Kopczyński Konferencja roslaw 284 naukowa Boruta) "Zderzenia przenikanie kultur na pograniczach". (Mi286 �SPIS 375 TRESer Konferencja Etnologiczna w Kolonii (Zbigniew Jasiewicz) II Zjazd Absolwentów Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego poświęcony pamięci profesora Józefa Burszty (Irena Kabat) . Dni Kultul'y Indonezji w Nowohuckim Centrum Kultury (Ewa Sadowska) 63 Walne Zgl"Omadzenie Delegatów Polskiego Toworzystwa Ludoznawczego, Poznań, 19 września 1987 (I. Grzelakowska, M. Niewiadomska) . Sprawozdanie z działalności PTL za okres IX.1966 - IX.1987 (Antoni KuczyiIski) 290 292 296 298 300 . Działalność Redakcji "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Poznan'iu w okresie 1.07.1986 - 30.06.1987 (Jan M. Palka) Sprawozdanie z dziaallności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, 1986 - 1937 (Maria Niewiadomska) Kola Zainteresowań Kulturą Łużyczan pl'Zy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym (Kazimierz Fedyk) Koło Zainteresowań Kulturq Asyryjską w okresie VI.1986 - VI.1987 (Michael Abdalla) 304 307 308 309 Prace magisterskie (Maria Niewiadomska) Etnograficzne wystawy czasowe zorganizowane 310 w 1986 r. (Maria damska) Niewia324 VI. In Memol1iam Zbigniew Biały (1932 - 1986) (Leszek Dzięgiel) Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski (1934 - 1987) Wspomnienia o Oldze Gajek (1907 - 1987) (Zygmunt Klodnicki) Bolesław Garyga (1917 - 1986) (Czeslaw Buczek, Zygmunt Klodnicki) Mgr inż. arch. Zdz'isław Hejger (1931 - 1987) (Juliusz Sienkiewicz) Władysław Kirstein 1901 - 1987) Józef Lech (1922 - 1986) (W. Nowosz) Antonina Lubecka (1910 - 1987) (Jan Kaplon) .JÓzef Majchnak (1909 - 1985) (Dorota Simonides) Dr L0l1gin I. Malicki (1908 - 1986) (Wojciech Błaszkowski) Prof. dr hab. Feliks Markowski (1902 - 1985) (Wojciech Błaszkowski) Zofia Neymanowa (1910 - 1987) (Jan Piotr Dekowski) . 349 351 352 354 357 358 358 361 363 365 367 368. �CONTENTS I. PROFESSOR JOZEF BURSZTA Zbigniew J a s i e w i c z, Professor Józef Burszta. A Man and his Work Jacek B e d n a l' s k i and Irena K a b a t, Bibliography of Professor Józef Burszta 5 16 II. BEFORE THE 100 ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOGRAPHER'S SOCIETY. NOTES FROM THE HISTORY OF POLISH ETHNOGRAPHY Anna K o wal s k a - L e w i c k a, The Polish Ethnographer's Society. Its Role in Scientific and Cultural Life in Poland . Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e l' g, .Jewish Problems in Polish Ethnography Wojciech Ł y s i a k, The World of Beliefs of the People from the Wielkopolska Region on the Turn of the 19th Century 47 47 91 III. PAPERS, MATERIALS Andrzej Piotr K o wal s k i, Myth in funeral Rite. An Attempt of an Ethnological Analysis of some protohistorical Material Lubomira B o b I' o W s k a, Graviora Manent or the Worst is yet to come (Manifestation of Apocalyptical Attitude in Prophetic Teksts) . Joanna 'I' o k a I' s k a - B a kir, A Picture of traditional Astronomyand Astrology found among Contemporary Tibetans Waldemar K o p c z Y ń s k i, Swedish Interests in Cultural Ecology Michael A b d a 11 a, Traditional Methods of Food Preservation among Contemporary Assyrians Leszek D z i ę g i e l, Norwegians popular;ise Works of Polish Ethnographers. Wojciech S a d o w s k i, Social, Ethnographical and Religious Differences in the Gorzów. Region after 1945 113 127 147 183 191 209 217 IV. REVIEWS OF PUBLICATION Irena Turnau, Historia europejskiego włókiennictwa odz:ieżowego od XII do XVIII w., 1987 (Barbara Bazielich) W. P. Zinowiew, Mifołogiczeskije rasskazy russkogo nasielenija wostocznoj Sibiri, 1987 (Wojciech Łysiak) 231 232 �377 CONTENTS Z zagadnień rek etnologii i religioznawstwa, ed. Henryk Zimoń SVD, 1986 (Ma- Gawęcki) 234 Walerij P. Aleksiejew, Etnogieniez, 1986 (Grzegorz Pelczyński) K. W. Czistov, Narodnyje trad:icii i folklor. Oczerki teorii, 1986, (Wojciech 237 Lysiak) M. B. Kienin-Lopsan, Obrjadowaja praktika i folkłor tuwinskogo szamanstwa, 1987 (Wojciech Łysiak) Denis Binns, A Gipsy Bibliography, 1982 (Adam Bartosz) Maciej Łukowski. Polski f.ilm etnograficzny, 1987 (Grzegorz Pelczyński) Studia nad polszczyzną kresową, ed. Janusz Riegel' and Wiaczeslaw Werenicz, 1982 (Mirosław Boruta) Euzebiusz Gil, Współczesne ludowe kowalstwo Opolszczyzny, 1982, (Jerzy Kuniewski) (Ryszard 241 242 243 244 246 Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, 1986, (Adam Bartosz) Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, 1986 (Wojciech Olszewski) . Zagadnienia z kultmy Podhala, Spisza Orawy, ed. W. Jostowa, 247 249 1986 251 Kantor) Wesele spiskie, podał Jan Pluciński, znawca i miłośnik ziemi spiskiej, ed. Krystyna Kwaśniewicz, 1987 (Ryszard Kantor) M. Komecki, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, 1987 (Ryszard Kantor) Zmagania polonijne w Brazylii, vol. 2 Pamiętniki brazyliskie, red. Tadeusz Dworecki SVD, 1987 (Ryszard Kantor) H. Znaniecka-Łopata, Polscy Amerykanie. Współzawodni·ctwo o pozycję społeczną w grupie etnicznej, 1986 (Iwo Nowak) 'N. W. Sobolewa, Tipologia i lokalna specyfika russkich satiriczeskich skazok . Sibiri, 1984 (Wojciech Łysiak) Russkij narodnyj kostjum - Russian Folk Clothing, 1984 (Barbara Bazielich) Biblioteka Narodne Nośnje Hrvatske, (Bal'bara Bazielich) Golub Dobraśinović, Vuk Stefanović Karadźić, 1983 (Kale Simiczijew) . Makedonski narodni humorristiczno-satiriczni pesni, 1982 (Kole Simiczijew). Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pirinska Makedonia, 1982 (Kole 236 Simiczijew) 253 254 255 257 259 261 264 266 268 269 D. Sauka, Litowskij folklor, 1986 (Wojciech Shelagh Weir, Qat in Yemen. Consumption 270 Łysia.k) and Social Change, 1985 (Leszek 272 Dzięgiel) Torild Lbfwander, Die sozial<i:ikonomischen Verhi:iltnisse del' bi:iuerlichen Bevjlkel"Ung in der Republik Mali, 1983 (Leszek Dzięgiel) . Conll'ibutiones a los estudios de los Andes Centrales, 1984 (Teresa Falkawska) M. S. Polinskoj, Mify, pI'edanija i skazki zapadnoj Polinezji. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rolume. 19116 (Wojciech Łysiak) 276 277 279 V. CHRONICLE Scientific Simposium "Tl'ations and Changes in Life of Local Village Communities in Countries of the Th'ird World", Poznań, September 18 - 19, 1987 (L Grzelakowska, M. Niewiadomska) . International Ethnographic Conference "Colloquium Balticum Ethnographicum", Stralsund, Octobel' 26 - 31, 1987 (Waldemar Kopczyński) Scientific Conference "Clashes and Infiltration of the Cultures on Border Lines (Mirosław Boruta) 281 2114 286 �378 CONTENTS Ethnological Conference in Koln (Zbigniew Jasiewicz) Second Meeting of Graduated of the Ethnography Department University of Poznań comemorated to Professor Józef Burszta (Irena Kabat) . Days of Indonesian Culture in Nowa Huta Culture Center (Ewa Sadowska). The 63nd General Meeting of the Delegates of Polish Ethnographer's Society, Poznałl, September 19, 1987 (I. Grzelakowska, M. Niewiadomska) Report on the Activity of the Polish Ethnographer's Society in the Period of September 1986 - September 1987 (Antoni Kuczyński) . Activity of Completed Works of Oskar Kolberg Editorial Office in Poznań in the Period July '1986 - Juni 1987 (Jan M. Pałka) . Report on the Activity of the Ethnographic Information and Dokumentation Center in the Years 1986 - 1987 (Maria Niewiadomska) . Polish Ethnographer's Society Groups of Interest of the Lusatian Culture (Kazimierz 290 292 296 298 300 304 307 308 Fedyk) The Asyrian Culture Interest Group at the Poznań Regional Branch of Polish Ethnographers Society in Years 1986 - 1987 (Michael Abdalla) . Masters thesis (M. Niewiadomska) Ethnographic Temporary Exhib'itions Organised in 1986 (M. Niewiadomska) 309 310 324 VI. In Memoriam Zbigniew Biały (1932- 1986) (Leszek Dzięgiel) . Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski (1894 - 1987) Wspomnienia o Oldze Gajek (1907- 1987) (Zygmunt Klodnicki) Bolesław Garyga (1917 - 1986) (Czeslaw Buczek, Zygmunt Klodnickil Mgr dnż. arch. Zdzisław Hejger (i931 - 1987) (Juliusz Sienkiewicz) Władysław Kirstein (1901- 1987) . Józef Lech (1922 - 1986) (W. Nowosz) Antonina Lubecka (1910- 1987) (Jan Kaplon) Józef Majchrzak (1909- 1985) (Dorota Simonides) Dr Longin I. Malicki (1908- 1986) (Wojciech Blaszkowski) Prof. dr hab. Feliks Markowski (1902 - 1985) (Wojciech Blaszkowsici) Zofia Neymanowa (1910 - 1987) (Jan Piotr Dekowski) 349 351 352 354 357 :~58 358 :361 363 363 367 368 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd1d12b0028e70885e64fd227502e8d.pdf 015986fb8ed8373008a717511555f5d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2083 Title A name given to the resource Spisy treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA R O K XLIII — 1989 W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer ( 1 — 2 ) poświęcony kulturze Ż y d ó w polskich i jej związków z kulturą ludową Bartoszewski Władysław Т., Kontakty chlopsko-żydowskie, s. 93 .nr [Boyd Louise Arner], Dawna wieś polska w fotografii Louise Arner Boyd, s. 220 nr Burszta Wojciech, Od folkloryzmu lokalnego do „postfolkloryzmu" narodowego, s. 158 nr Bydalek Sławomir, Marceli Potas, s. 232 nr Chumiński Jerzy, Uwagi o ornamentacji współczesnych krzyży nagrobnych, s. 216 nr Drozd- Piasecka Mirosława, Sztuka ludowa w ocenie mieszkańców Warszawy, s. 174 nr Dudkiewicz Feliks, Życiorys, s. 183 nr Fatyga Barbara, Jadwiga Siemaszko, Po co jechać na Trobriandy, s. 177 nr Fiderkiewicz Maria, Wyobrażenia o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego, s. 1 24 nr Fryś-Pietraszkowa Ewa, Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały, s. 113 nr Gajda Tomasz, Żydzi w mojej i sąsiednich wioskach, s. 97 nr Gebert Konstanty, „...by się plug nie zlamal..." Uwagi o demonologii żydowskiej, s. 13 nr Goldberg-Mulkiewicz Olga, Przenikanie elementów twórczości ludowej między społecznością poJską i żydowską, s. 105 nr Hankowska Romualda, Wzory sypane piaskiem na Kujawach, s. 234 nr Heschel Abraham Joshua, Pańska jest ziemia. Świat duchowy Żydów Europy Wschodniej, s. 3 nr Jackowski Aleksander, Od redakcji nr Jackowski Aleksander, Kiedy ludowe przestaje być ludowe. Rozterki jurora, s. 165 nr Jackowski Aleksander, Folkloryzm: inspiracja, manipulacja, s. 211 nr Korulska Ewa, Ludwik Stomma, Początki państwa polskiego — wersja dla dzieci, s. 203 nr Krajewska Monika, Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia, s. 27 nr Krajewska Monika, Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce, s. 45 nr Krajewski Stanisław, Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach żydowskich w Polsce, s. 60 nr Kroh Antoni, Paszyn po siedemnastu łatach, s. 171 nr Kroh Antoni, Czy w etnografii występują „białe plamy", s. 205 nr Krupa Maciej, Skrzypek na dachu, czyli Żyd uniwersalny, s. 127 nr Małeta Alicja, Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców, s. 100 nr Milewska-Młynik Anna, Feliks Dudkiewicz, s. 187 nr Olędzki Jacek, Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich i katolickich, s. 23 nr Olędzki Jacek, Świadomość mirakularna, s. 1 54 nr Pacewicz Dorota, Krzysztof Sabak, Z Adamem Zegadlo oraz jego żoną o Żydach, s. 103 nr Pawlak Hanna, Wielkopolska Kapela Ludowa (1955—1957), s. 227 . nr Piechotkowie Maria i Kazimierz, Polichromia polskich bóżnic drewnianych, s. 65 nr Piechotkowie Maria i Kazimierz, Modele Bóżnic Mosze Werbina, s. 88 .nr Pilichowska Bogdana, Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów, s. 129 nr Piwko Mieczysław, Życiorys, s. 229 nr Sabak Krzysztof, Dorota Pacewicz, Z Adamem Zegadlo oraz jego zoną o Żydach, s. 103 nr Siemaszko Jadwiga, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, s. 177 nr Stoczkowski Wiktor, Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli współczesny mit początków, s. 195 nr Stomma Ludwik, Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich, s. 91 .nr Stomma Ludwik, Czy w etnografii występują „białe plamy", s. 205 nr Stomma Ludwik, Ewa Korulska, Początki państwa polskiego — wersja dla dzieci, s. 113 nr Taranowicz Bożena, Stereotyp Pana Jezusa w polszczyżnie ludowej, s. 213 nr Targielski Zbigniew, Taniec i muzyka jako wyraz myśli chasydzkiej, s. 19 nr Trzciński Andrzej, „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni" (III Mojż 23, 42), s. 89 nr Trzciński Andrzej, Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej, s. 63 nr Wieczorkiewicz Anna, Joanna Zatorska, Mieczysław Piwko o sztuce, s. 230 nr Zatorska Joanna, Anna Wieczorkiewicz, Mieczysław Piwko o sztuce, s. 230 nr 1—2 4 3 4 4 3 3 3 1—2 1—2 1—2 1—2 1—2 4 1—2 1—2 3 4 4 1—2 1—2 1—2 3 4 1—2 1—2 3 1—2 3 1—2 4 1—2 1—2 1—2 4 1—2 3 4 1—2 4 4 4 1—2 1—2 1—2 4 4 �R E C E N Z J E Z KSIĄŻEK Goldberg-Mulkiewicz Olga, GIZA F R A N K E L , Migzerot Nijar, Omanut Jehudit Amamit. Givataiim 1983, s. 136 nr 1 — 2 Krupa Maciej, Czas budowania, TAMAS FENER, SANDOR SCHEIBER. ... and you ...shall tell your son... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, s. 134 nr 1 — 2 WSPOMNIENIA P O Ś M I E R T N E Goldberg-Mulkiewicz Olga, GIZA FRENKEL (FRANKEL) — 16.09.1895 Wieliczka — 17.05.1984 Haifa, s. 139 Г nr 1 — 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLIV • 1990 • Nr 1 polska sztuka ludowa Tradycja — współczesność. Kultura środowisk nieelitarnych Problemy antropologii kultury ZAKŁAD NARODOWY W R O C Ł A W — WARSZAWA — K R A K Ó W I M I E N I A O S S O L O Ń S K I C H W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A KA D E M I NAUK �CONTENTS Joanna Tokarska-Bakir Andrzej Hemka, Jacek Olędzki Wanda Drabik Aleksander Jackowski Maciej Szczyrbuła Hanna Mortkowicz-Olczakowa Stanisław Cichowicz Stanisław Żywolewski Adam Bartosz Anna Kunczyńska-Iracka [K.K.] Summary of Articles Резюме Interpretation, that Is on the Art of Anthropolo­ gy Miracular Sensibility Four Seasons (On the Correlation between Annual and Family Rites) Intuition Praised Nikifor Once Again. Facts, Suppositions and Legends Nikifor Where Does this Canon Come from? Autobiography Ruda Dzurko, a Gipsy Artist . . . . Signals from Lucim Sculptures of Stanisław Zagajewski at the M u ­ seum of the Dobrzyń and Kujawy Regions in Włocławek 3 8 15 31 37 49 50 51 59 61 62 63 64 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) RADA REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Porębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima, W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a370cf61a5057142a916028de744cd6.pdf f78026dc384a59650f70a7a8f2d64b8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1669 Title A name given to the resource Spisy treści/ LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.397-403 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SiPIS TREśCI I. W 70-LECIE PROF. DRA ROMANA REINFUSSA Aleksander .J a c k o w s k i, Pojęcie twórcy ludowego . Bogumiła S z u r o w a, Problematyka i metody badań etnograficznych w Pracowniach Dokumentacji Etnograficznej w PP PKZ (na podstawie działaLości PDE w Kielcach) , Krystyna H ei ;nf u s s, Historia powstania muzeów€tnograficzny,ch w Paryżu Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a, BibLiografia prac R. Reinfussa . II. STUDIA, ARTYKUŁY. 25 37 53 ROZPRA:WY Zbigniew B i a ł y, Neoewolucjonizm w polskiej etnologii. Kazimierz Moszyński (1887 - 1959) t Wojciech B u r s z t a, Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa dla badań etnograficznych {Andrzej L i p s k i, Problemy transmisji kultury . III. 5 OMOWIENIA, 67 105 131 MAT.ERIAŁY Zbigniew .7a s i e w i c z, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t o r, Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi [)er-enk d Instv'anmajorna lWęgrZiech Rol,ande B o n n a d n - M o e d a' y k, Sąsiedztwo i pomoc wzajemna w Pirenejach , Marian P i s a r z a k, Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. (W związku z recepcją "święconego") . 'Teresa Kar w i c k a, Rola współczesnej obrzędowości dorocznej i rodzinneJ w życiu mieszkańców wsi Polski północnej FraillcU.szek K o t u II a, Fo~klor zmumiiikQwamy :i żywy. !Problem wS1>61czes'nej satyry Agata S k r u k w a, Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga .' Grzegorz S k a l s k i, Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu - Stefan S i d o r u k, Herody. Wielkanoc . . Wawrzyniec ,H 'u b k a, 'ZwY'owj waw.rzyńc·owy - palenie bud 145 lJ5!ł 181 199 205 215 225 235 257 2&5 �398 Spis treści IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Ina-Maria Greverus, Kultur und Alltagswelt. Eine Ei'1fiihrung in Fragcn der Kulturanthropologie, 1978 (Józef Bursz ta) Ł. L J emielianow, MetodołO'giczeskije woprosy folkIoristi~i, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) 269 Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Rela,tiol1lShips Betwee'1 the Generations in the 1970s. 1978 (Elżbieta Goździak) . S. A. Tokariew, Istorija zarubieżrcoj etnografii, 1978 (Michał Buchowski, Wojciech Burszta) Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed. by H. J. W'iarda, 1974 (Tadeusz Burzyński) Ernest Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński) The Nature a:d Status of Ethnobotany, Ed. by R. 1. Ford (Elżbieta Goździak) Landwirt'S'chaf,t 'Uind KapitaILsJl1'Us. ;Zur Ell1tw.kklung der o.k.on.omischen und sozialen Verhii.ltnisse in der Magdeburger Borde vom Ausgang des 18 Jahrhunderts bis zum Ende des ersten Weltkrieges, 1. Hrgs. H. J. Rach u -d B. Weissel, 1978 (Edward Pietraszek) Maria Jesus Buxó Rey, Artropologia de la mujer. Cognición, lengua e ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski) . "Ethnica. Revista de Antropologia" 1978 (Janusz Borowski) Kunt Brno, Temetak az Ag.gteleki-Karszt ralvaiban, 1978 (Ryszard Kantor). Ivan Balas'Sa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) . Masopustni tra,dice. Ludava kultu.ra a ,soucasnost, red. V. ,Frol& i J. Tomes, 1979 (Anna Szyfer) 1978 (Jacek Bednarski) apo ta tragudia pjesme (Kole Simiczijew) Mic'h'3!lis Raptis, lau ipo N. G. Po1itu, 1978 (Kole 279 283 285 288 291 293 294 297 Si- oizneobijov,1jenl1Jll ruko-p,isa Vu!k-a Stef. KaradzioCia, 304 Fo;~~lorot 'I1a danowe.nSlki,te sela ·wo Kosturs!ko, ,1977 (Kale 305 Simiczijew) Sławianskij 276 302 nar,odne 1974 2n 300 . tu Helleniku miczijew) Srpske 272 296 A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura Samarkanda XIX - XX ww. (Po mater1ałam 1938- 1941 g.g.), 1974 (Marek Bero) Kalendaryjne obyczai i obrjady W stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije prazdniki, red. S. A. Tokariew, Ekloge 267 i balkanskij folklor, red.!. M. Śeptunow, 1978 (Alicja Bectnar- czuk) 306, Celina Bobińska, 1979 (Ryszard Wieś niespokojna. Kantor) Szki<Cemałopolskie z XVIII - XIX woieku, . Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978, (Jifi DamborskiJ) Władys'law oMłYI!1ek:, K,o!,o, koło mlYl1ski, 1979 (Jifi Damborsky) Skarb w gar.~<:u. Humor ludowy Słowian Z'achodnich, red. D. Simo.nides, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) . "Kalendarz Sląski" na rok 1980, 1979 (Jifi Damborsky) "Medical Anthropology", "Culture, Medicine and Psychiatry", "Curare", "Ethnopsychiatrica", "Journal of EthnOiPharmacolo.gy" - nowe czasopisma, 1977- 1979 (Danuta Penkala) "E,thnomedizin"/"EthnomediiCine" 11.197,6 - 1979 (Danuta Penkala) . 311 312 314 315 317 319 322' �399 Spis treści Teresa Kulesza-Zakrzew.ska, Bibliografi,a etno'graficznyc.h pra-c magiste.rskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych ra uniwersytetach polskich w latach 1945 - 1975, 1979 (Maria Mioduchowska) . 326 V. KRONIKA W 90 rocznicl; śmierci wszystkich Oskara (Józef Burszta) Kolberga i w dwudziestolec[e edycji jego Dziel 329 . SO-lecie Franciszka Kotuli (.Józef Burszta) .Jubileuszowa KJonferencja MiGdzynarodowej Komi-sji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (1959 - 1979), Mogilany k/Krakowa, 8 - 12 X 1979 (Małgorzata Che!ińska) Mit - obyczaj - świadomość. Sesja naukowa w Białymstoku (Maria Niewiadomska) Che rek, 333 335 150 rocznica urodzi 1 Marka K. Cepenkowa. Sympozjum Macedońskiej Akademii Nauk i Umiejętności (Kole Simiczijew) . LIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i Sesja naukowa w Toruniu w dniach 15 - 16 września 1978 (Teresa Karwicka) Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej (Janina 331 Teresa Karwicka) . 336 338 342 Działalność Zarządu Głównego PTL w okresie IX 1976 - X 1979. LIV Wal.~e Zgromadzenie Deleg'atów PTL w Zakopanem (19 - 21 X 1979) (Edward Pietraszek) 344 Kształtowanie środowiska kulturowego wsi Pomorza Gdańskiego. Sesja naukowa \V Gdańsku (Ryszard Kukier) . Cyganie i ich kultura. Wystawa (Anna Bartosz) . Studencka Ekspedycja Etnograficzna "Afryka 76" (Ryszard Vorbrich) Działalność Instytutu Adhropos \V dziedzinie etnologii i lingwistyki. Sympozjum naukowe w Pieniężnie (ks. Marian Falis:zek SVD) . 50 publikacji polskiej edycji "Profilu" \V Czechosłowacji (Jifi DamborskY). Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględni-ające problerrna-tykę etnograficzną w Hl78 roku (Iwona Wiktor) . Etnograficzne wystawy czasowe zorganizowane w 1978 roku (Iwona Wiktor). Magisteria, doktoraty i habilitacje z zakresu etnografii w 1978 roku (Maria 351 352 355 359 361 363 366 388 Niewiadomska) VI. IN MElMORIAM Agnieszka Dobrowolska (Aleksandra Jacher-Tyszkowa) 393 ��CONTENTS I. IN THE 70TH BIRTHDAY OF PROFESSOR ROMAN REINFUSS Aleksander J a c k a w s k i, The Concept of Folk Artist . Bogumiła S z u r a w a, The Problems and Methods of Research Applied in Record and Resea.rch Units 'olf Departmentsof P,re;;ervati,on -of Monument:s. (On the Ground of the A'CJ1;ivityof Record and Research UniJt at Kieke) Krystyna R e ,i n f u s s, The Hi&tory of the Origin 'o,f EthnOlgrarphLc Mus'elUffiS in Par~ Zofia C i 'e ś l a - R e i n f u s s a w a, Bibliography of Works by R. Reinfuss II. STUDIES, 5· 2.5 37 53" PAPERS Zbigniew B i a ł y, Neo-evolutionism in Polish EthnolQlgy. Kazimierz Moszyński (1887- 1959) 67" Wojciech B u r s z t a, Critique of Claude Levi-Strauss Conception and Its Methodological Implications for Etnographic Research 105· Andrzej L i p s k i, Problems of Cultural Transmission. 131 III. ARTICLES, DISCUSSIONS, MATERIALS Zbigniew Ja s i e w i c IZ, Polish Tarbans. An Ethnographic ar Ethnic GI'oU'p? Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t '0 r, T,he Historyand Culture of "Lendzie l" I(~.e.Polish) V'iIlages .De.r'enk and Istvanmajo.r ]n Hungary Rolande B a n n a i n - M a e d ryk, Neighbours' Assistance in the Iberian Mountains Marian P i s a I' z a k, Food Consumption 'in Mediaeval Pol>and. (On Account of the Reception of "Święcone", i. e. Festive Delicacies blessed by the Priest on Holy Saturday) . Teresa K a I' w i c k a, CO:1temporary Annual and Family Rites and their Role in the Life of v:ma.gers of North Poland Franciszek K a t u I a, Mumified and Vivid Folklore. Problems of Contemporary Satire . Agata S k l' U k w a, Lusatian materials in Folkloristic Collection of Oskar Kolberg Grzegorz S k a I s k i, Scientific Activity of the Center of French Ethnology in Paris Stefan S i d a l' u k, Herody. Easter Custom . Wawrzyniec H u b k a, Palenie hud - Traditional Folk Custom Je "Lud" - tom Ił 145, 15!ł" 181 199 205, 215· 225 235· 257 265. �402 Contents IV. REVIEWS OF PUBLICATION AND PERIODICALS Ina-Maria Greverus, Kul,tur und Alltagawelt. Eine Einfi.ihrung Kulturanthropologie, 1978 (Józef Burszta) Ł. I. Jemielianov, Metodołogiczeskoje woprosy folkloristiki, in Fragen del' 267 Hl7J (Janina 26il Hajduk-Nijakows.i<a) Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Relatio.·;ships Between the Generations in the 1970s, 1978 (ELżbieta Goidziak) . · S. A. Tokariew, Istorija zarubieżnoj etnografii, 1973 (Michał Buchowski, Wojciech Burszta) 27:3 Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed. by H. J. Wiarda, 1974 (Tadeusz Burzyński) Eri:est Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński) · The Nature and Status of Ethnobotany, Ed. by R. I. Ford (ELbieta Gożdziak) Landwirtschaft und Kapitalismus. Zur Entwicklung der okonomischen und sozialen Verhiiltnisse in del' Magdeburger Borde yom Ausga g des 18 Jahrhunderts bis zum Ende des ersten Weltkrieges, l, Hrgs. H . .T. Rach und B. Weissel, 1978 (Edward Pietraszek) Maria Jesus Buxó Rey, Antropologia de la mu jer. Cognición, lengua a ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski) "Ethnica. Revista de A· tropologia" 1978 (Janusz Borowski) Kunt Erno, TemetÓ'k az Ag.gteleki-Karszt falv<1iban, 1978 (Ryszard Kantor). Ivan Balassa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) . Masopustni tradice. Ludova kultura a soucasnost, red. V. Frolec l J. Tomes. 1979 (Anna Szyfer) (J acek Bednar ski) apo ta tragudia lau ipo N. G. Politu, pjesme iz neobjavljennih rukopisa Vuka Stef. KaradZicia, Raptis, Folklorot 2~n 294 297 wo Kostursko, 1977 (KoLe 304 na ja~owenskite sela Simiczijew) 305 i bałkanskij folklor, red. I. M. Septunow, 1978 (ALicja Bednar- czuk) Celina 288 291 1978 (KoLe Simi- 1974 (KoLe Simiczijew) ·Slawianskij 285 302 narodne Miehalis 279 273 300 ti Helleniku czijew) Srpske 276 296 A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura Samarkanda XIX - XX ww. (Po materiałam 1938 - 1941 gg.), 1974 (Marek Bero) . Kale~darnyje obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije prazdniki, red. S. A. Tokariew, 1978 Ekloge 272 Bobińska, 1979 ·(Ryszard 30li Wieś niespokojna. Szkice malopolskie z XVIII - XIX wieku, Kantor) Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978 (Jiri Damborsky) ··Władysław Mlynek, K,oło, kdo młyńslki,1979 (Jiri Damborsky) Skarb w garncu. Humor ludowy Słowian Zachodnich, red. D. Simo ides, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) _•.Kalendarz Śląski" na rok 1980, 1979 (Jiri Damborsky) ."Medical Anthropology", "Culture, Medicine and Psychiatry", "Curare", "Ethnopsychiatrica", "Journal of Ethnofarmacology" - l ew Periodicals, 1977 - 1979 (Danuta PenkaLa) _"Ethnomedizin"/"Ethnomedicine" 1976 - 1979 (Danuta PenkaLa) . 311 312 314 315 317 319 322 �Teresa Kulccz<t-/.dkrzewska, Bibliogj'afia etnograficznych prac magisterskich, '.i'Jkt'll'Kich i habilitacyj:'ych wykonanych na uniwersytetach polskich L\tach 1:14:i- 197,), 1979 (Maria Mioduchowska) 326 V. CHRONICLES in ~he '10th dnniveroary of Oskar Kolberg's death and 20th anniversary of the edition o[ his "Works" (Józef Burszta) The 30th birthday of Franciszek Kotula (Józef Burszta) The Conference of International Committee for Folk Culture Research in Karpaty and Bałkany Mountains (1959 - 1979), Mogilany near Kraków, October 8 - 12, 1979 (Małgorzata CheLińska) :vIyth - Custom - Consciousness. Sciedific Conference in Białystok (Maria Niewiadomska) 331 333 335 The 150th birthday of Marek K. Cepenkow. Conference of Macedonian Academy of Sciences (Kale Simiczijew) The 53rd General Meeting of Delegates of Polish Ethnographic Society and Scientific Conference held on September 15 - 16, 1978 at Toruń (Teresa Karwicka) 336 338 The 50th anniversary of Professor Maria Znamierowska-Prtifferowa's scientific activity (Janina Cherek, Teresa Karwieka) The Activity of the Polish Ethnographic Society Headquarters in the period of September 1976 - October 1979. The 54th General Meeting of Dele~ gates of PES at Zakopane, October 19 - 21, 1979 (Edward Pietraszek) . Cultural Environment of Gdańsk Pomeranian Villages. Scientific Symposium in Gdańsk (Ryszard Kukier) Gypsies and their Culture. An Exhibition (Anna Bartosz) Students' Ethnographic Expedition "Africa 76" (Ryszard Vorbrich) Ethnological and Linguistic Activitty of Anthropos Institute. Scientific Symposium at Pieniężno (Rev. Marian Faliszek) :i0 editions of Polish Periodical "Profil" in Czechoslovakia (Jifi Damborsky) Conferences, symposiums and other meetings on ethnographic problems in 1978 (Iwona 329 Wiktor) 342 344 351 352 355 359 361 363 Ethnographic exhibition of 1978 (Maria Niewiadomska) :\laster's thesis, doctor's and post-doctoral dissertations graphy written in 1978 (Maria Niewiadomska) . 366 in the field of ethno388 VI. IN MEMORIAM \gnieszka 26· f)obrowoj ska (Aleksandra .J acher-Tyszkowa) 393 �ERRATA S>tr ona Wd,e<l'sZ Jest t. [Lud, 63, Badani 309 2 d. 3Hi 2 g. S a;mokow 317 ,23 g. SamJkowa w10SIkJkh 318 :7 d. W łoc,h ów Roma,uości Wołoc,hÓlW Rozma,itości "żeJa:zny,m gównie" Zambili Fira'ndlJdalkrj.s Zambili 18 g. '26 g. 2 d. 2 d. 3() 1'6 d. ,,.żelalz,nym glumnie" F,ralI1odzidakJiiS t. 64, 1980 rj'ndentyfiJka'cja d2'Jiedz.iII1Y IklU1rtuTy 'identyfirkacja drziedZJin rkulrtury mbl 'theqlUe BibliQl1;heque L.Mm'el-Fartio 13 d. 6 g. L.Mmale-Fatio etnog!raf,iczmą sto.łaClh 14 d. oniemieriel1ną Sltołkaoh r.ti'eśmliefltedną a Głer.ia GaJenia 259 309 10 d. 7 d. 16 g. 322 ~ d. 318 6 g. 381 391 393 398 401 _43 45 ,68 185 21'6 248 402 403 12 g. ,3 d. Baladni M. Arnaudov, a wiolosk,ich Lud, 12 być 197'9 ,M. 3.22 ,Airn<lludov, Powinno e~nrOgeo'gnfi':z'1<\ szebers szabas obydwiennogo a Good M€lther rWycilnJkli obydiennogo a Good Mo.th(·r Wyc.irna1nrk.i 19 d. .rękodziało ,rękodz,iełrO 11 g. Ludność wyja,e-hala ,wyjechała 12,g. 17 d. 8 d. 15 g. 2 g. 14 g. 3d. Ludowość ne,objovljelmih Murnlified neobjaVllje i;l Ebnogrraphk Mummified EHmographd-c Al1tagarwe~t All<tagisweilit E1bietta ... 27'3 Eithnofarma'oolo,gy EIŻJbie'ta ... 283 17,d. neobja.vljeIllIllih EthnophaTma'cology m~o bjav l j.em:i:h 19 d. 5 d. ,tragudia trag'udia 10 d. iii Ma,tia Niewia-domska A cti Vlitty rtu Iwona Wliik:to'r Acti,vity �"LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopislllo ukazuje siG od 1957 r., jest \va Ludozn~l wcze. wydawane przez Polskie To~ \V~l rzysi Zgodnie z nowoczesnym Ipojmowaniem folkloru pismo dąży do ogarróżnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, :podejlllUJ'iC tym samym badania w 'rejona'chzanied:banychpn.ez humaonisty.kq. "Literatura Ludowa" ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowi.sk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złoŻdi1Y folklor miasta !prz.e'kazywany przez tradycję usLną, ja:k też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiajqc szczególny nacisk na bada'nia w rejonach zaniedbany'ch ina kd:mia WGkół 'Pytań dnia dzisiejsz'ego: o los tradycji folklorystycznych. " folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między 'pojc;ciami fe: kIuru, literatury porpularnej,kuliury [masowej - "Literatura Ludowa" ;'r.tgnie równocześnie utrzymać :szero!ki,e Slpojrzenie na całość :procesLl k.;tturowego od średniowiecza po współczesność. Hedaktor: Czesław IIernas, sekretarz: Marek G~lrba1a. Adres Hedakcji: 50-1:~9 Wrocbw, ul. Szewsku 50/51, 'tel. H-4G. I; i<cia C('ll:.! prCllUnH':raty krajuwcj; :;tWO\~'l' i społeczne -!;\cZlli(' w ll1Jil'js('owych p;ld;l w na rok url.t;dach l-li-100020 \\';ll'o\':a ;'~nlp()rl;I),U \\' lir Pn.'numl,:'alorzy i Zl' l-ti-I0002,L Zal':o:,JI1'" do zlecenicm \\'yda\\'!li"bv Prasy dnia wysyłki 7.1 45, l'TL, lub roczna zł 8;;. 11!:',lytuc',;c mog;\ )),,{I- cpL1lać: pl'elH,1l11enl'l,; na PKO Ill' "B.uch", \V;J.l',';"1.a\\';1, ul. Tl'- dol':clly\\"ać ,i Wyd;LWn.ić::lw 10 miesiąca wplat popr.zedzaiw·cg'o za gl'anicc;, Zag:';]niC7.llych Egzl'l11p~a'rz,· Głów,ny m - l'l1'dy\\'idual,ni lislonoszy \I Kolporl;J.żu 28, w tL'!'m~nie 1""':1;;:,",':';lt", PKO llaslQpny, P(~(;~(o\Vych Cent-rala półroLZlw zakłady pm'oy, szkoły itp. mogą zamawiać prenummatc; W~'Oddz'i'alach j Dc.J.e.g,alul';lC'1 "Ruch", \V t('Tn~inie do :z;) Jisto- "Ruch", o 40% okn'" droi.szcj, W<l;J'sza\\'a, ul. ul. Szewsim pl'l':llul11l',ra:y. Biu!'() przyjmu,jl' \Voronia 1l111lWTÓW z'd(':~aktu;1liz{)v.-any('h 50-139 W,rudaw, konlo 30, teL mO)JJ:I 2:l, konto 7an1;lwi:.lć ·14-3l:l-3:l. �ISSN 0076-1435 WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA _ LUD (1895 - 1980) Tnmy I - LXIV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVII (19:H - l!l80) PRACE ETNOLOGICZNE (1947 - 1980) Tomy I - IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949 - 1980) Zeszyty 1 - 31 U.qŚć l POMORZE l WARMIA zeszyt6w: :.1 l"Z<:ść~H WIELKOPOLSKA i KU.JAYIY Zl':'Zytć, ,v: t:z<:ść III ŚLĄSK zeszytów: eZl:śr IV ,"'lAZOWSZE l SIERADZKIE zC'szytów: czqS(' V MALOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUNI ETNOGHAF1CZNE Nr 1 - 32 (1951- mRI .•IOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - VIII LITERATUH.A LUDOWA (1957 Roczników 2:{ ł.ÓDZKIE .j 4 STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXI Ił 1B80) (1958 - 1980) HmO) (1959 - 1980) DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBEH,GA (19f11 - 1980) Wysz1r,: reedycja - :ł6 tomów. edycja - 25 tomów W opracowaniu i \"i druku - ~.g tomów \VznoWiOll{)9 tomów nr 1, 2, ;l, 4, 5, G. 7, 8, 60 Z;lInówi('llil' przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE .50-l39 WROc.LA W, UL. SZEWSKA 36, tel. 44, 38 - :12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/686765a65dc10ceff9b357c100725feb.pdf f08727382d94ad29127118705d51f753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6045 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta cieżarna - zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5636 Title A name given to the resource Spoglądanie na księżyc i słońce przez osobę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.28 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienie znaków: Kobieta ciężarna nie mogła spoglądać na: 1 - księżyc, 2 - słońce, 3 - zarówno na księżyc, jak i na słońce, 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży: 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: f) nie spoglądania na księżyc, g) nie spoglądania na słońce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adafb881e48b1062c6b8715abfe4337e.pdf 97a3cf8a0c3e72dd33418838185d8417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:536 Title A name given to the resource Społeczne funkcje Koranu / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.422-444 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK SPOŁECZNE F U N K C J E KORANU I s l a m , który zrodził się na obszarze Hidżazu w V I I w . n.e., był w okresie swego powstania i r o z w o j u r u c h e m niewątpliwie postępo­ w y m . Główne znaczenie r e l i g i i i s l a m u polegało na t y m , że stworzyła ona podstawę dla polityczno-socjalnej jedności Arabów. Twórca t e j r e ­ l i g i i , M a h o m e t (571—632), wyrównał przeciwności między ludnością osiadłą a k o c z o w n i k a m i , nadał wspólny sens i c h dążeniom, w y e l i m i n o ­ wał spór o odrębnych przodków. Zburzył on także a u t o r y t a t y w n y p u n k t widzenia beduinów określając go j a k o pogański, co oznaczało, że był o n w r o g i w stosunku do p r a w formułowanych w Koranie i przestarzały w obliczu nowej r e l i g i i . Konkretność nowej wspólnoty opartej na r e l i g i i stała się bazą nowego społeczeństwa, a później pań­ stwa. Rozdrobnienie istniejące w przeszłości zostało przezwyciężone przez integrację, a na czele nowej g m i n y stanął p r o r o k j a k o widoczne c e n t r u m skupienia socjalnego. To ostatnie wyrosło wkrótce na samo­ dzielny organizm p o l i t y c z n y , przejawiający dążność do wchłonięcia wąskiej jedności szczepowej, na rzecz szerszej wspólnoty r e l i g i j n o - p o l i tycznej. 1 2 Eliminując odrębności plemienne na rzecz wspólnoty r e l i g i j n e j i s l a m 1 Paradoksalność s y t u a c j i osiadłej ludności a r a b s k i e j p r z e d wystąpieniem Ma­ h o m e t a polegała n a t y m , że górując n a d B e d u i n a m i pod wzlgędem p o z i o m u życia pozostawała o n a pod s i l n y m w p ł y w e m k u l t u r y Beduinów, zarówno w sferze pojęć ideałów i cnót człowieka, j a k i w o d n i e s i e n i u do a s p i r a c j i i n t e l e k t u a l n y c h i a r t y ­ stycznych. Mahomet, wiernych, niweluje wprowadzając w pewnym jednolite normy s e n s i e autorytet postępowania koczowników, w dla wszystkich pewnym sensie j e d n a k , ponieważ c z e r p i e dość obficie z w z o r ó w beduińskich dodając do n i c h t y l k o obudowę religijną. 2 Koran: święta księga i s l a m u . Słowo „ K o r a n " pochodzi od s y r y j s k i e g o i o z n a c z a lekcję, a w z n a c z e n i u c z a s o w n i k o w y m w s z e c h n i e a k c e p t o w a n a p r z e z muzułmanów w e r s j a Koranu Mahometa w 652 r. i o b e j m u j e qerjana czytanie. Jednolita, zbiorcza i po­ powstała już po śmierci 114 s u r , t j . rozdziałów, w układzie od najdłuższego do najkrótszego, z których każda d z i e l i się j e s z c z e n a w e r s e t y , t j . l i n i j k i . �SPOŁECZNA F U N K C J A 423 K O R A N U miał szersze możliwości jednoczenia l u d z i , a t y m s a m y m był poten­ cjalnie potężniejszy, silniejszy o d panującego dotąd systemu klanowego. Wreszcie Koran napisany w języku a r a b s k i m , stając się z biegiem czasu podstawą p r a w o d a w s t w a i wzorcem n o r m postępowania w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia w i e r n y c h , był księgą cementującą jedność wszystkich Arabów, bazą państwa arabskiego okresu średniowiecznego. Jednolite przepisy r e l i g i j n e ustawiają wyznawców nowej w i a r y na równej pozycji w obliczu boga. Jak to chętnie podkreślają apologeci islamu, jedyną różnicą w i e r n y c h w obliczu boga jest stopień i c h po­ bożności. Podkreśla t o rzeczywiście orzeczenie Mahometa zamieszczone we wcześniejszej surze (rozdziale) Koranu: „Najszlachetniejszym w oczach boga jest t e n , k t o [góruje] w pobożności" . A l e równość w i e r ­ n y c h w obliczu boga nie m a nic wspólnego z równością socjalną. W istocie b o w i e m równość współwyznawców postulowana przez Koran b y n a j m n i e j nie wyrównuje nierówności socjalnej w społeczeństwie wiernych. We wczesnym okresie swej p r o f e t y c k i e j działalności Mahomet zwraca się do wszystkich współziomków ze s w y m posłannictwem r e l i ­ g i j n y m . Wczesne s u r y Koranu są pełne p o k o r y i obaw, a głównym ce­ l e m Mahometa było pozyskanie sobie j a k największej lic z b y z w o l e n n i ­ ków, których ranga społeczna nie odgrywała większej r o l i ; każdy n o w y wyznawca głoszonej przez niego w i a r y był n a b y t k i e m c e n n y m , M a h o ­ m e t o w i b o w i e m brakowało wówczas nawet niezbędnej ilości l u d z i , mogących zapewnić m u osobiste bezpieczeństwo w obliczu niechęci i gróźb Qurajszytów . W t y m okresie powstają nawet wersety odzwier­ ciedlające co n a j m n i e j niechętny stosunek Mahometa do rządzącej w a r s t w y M e k k i : „Bezbożni w d u m i e swej oskarżać będą o fałsz świętą naukę. B r a m y nieba zamknięte będą przed n i m i i prędzej wielbłąd przejdzie przez ucho igielne, n i m o n i do nieba dopuszczeni b ę d ą " . Podobną wymowę m a i n n y werset: „[Wśród potępionych] zawołają towarzysze na bogaczy, poznawszy i c h po m i n a c h : na cóż w a m się p r z y ­ dały wasze bogactwa, które gromadziliście i wasza p y c h a ? " . N i e m a jednak w Koranie — nawet w e wczesnych surach — potępienia boga3 4 5 6 Koran, XLIX, 13. W s z y s t k i e o z n a c z e n i a c y t o w a n y c h fragmentów Koranu (w których c y f r y r z y m s k i e oznaczają odpowiednią surą, a a r a b s k i e w e r s e t s u r y ) , pochodzą z a r a b s k i e j w e r s j i tej księgi, w y d . K a i r 1367 r. Hidżry (1947/1948 r. n.e.). 3 Q u r a j s z y c i , w a r s t w a panująca w M e k c e , n a której t e r e n i e żył i działał M a h o m e t , odnosząca się ze zrozumiałą niechęcią do i d e i głoszonych p r z e z M a h o ­ m e t a , w obawie, iż te ostatnie mogą podważyć i c h ustaloną już, przodującą n a t e r e n i e Hidżazu pozycję. 4 5 Koran, V I I , 40. 6 Koran, V I I , 48. �424 A N N A M R O Z E K czy dla samego bogactwa i t y m różni się Mahomet od i n n y c h r e f o r m a ­ torów r e l i g i j n y c h . W Koranie, czy też w ogóle w islamie, b r a k jest ha­ seł nawołujących do ascetyzmu czy świadomego wyrzeczenia się bo­ gactw, w celu zbliżenia się do boga. Posiadanie bogactw nie jest prze­ szkodą w wierze, jeśli nie dołączają się do tego e l e m e n t y p y c h y czy bezbożności, na co wskazują wyraźnie cytowane wyżej wersety. Świad­ czy o t y m również fakt, że Mahomet nie głosił hasła podziału bogactw między b i e d n y c h , lecz zalecał t y l k o i c h wspomaganie. B r a k zdecydowa­ nego odcięcia się o d l u d z i bogatych, b r a k ideologii a t r a k c y j n e j dla w a r s t w najbiedniejszych był prawdopodobnie główną przyczyną jego początkowego osamotnienia i niepowodzeń. Z d r u g i e j jednak s t r o n y t a k i właśnie charakter głoszonej przez Mahometa r e l i g i i u w a r u n k o w a ­ n y był ówczesną patriarchalną strukturą społeczeństwa arabskiego, w którym każda nowa idea wymagała uprzedniej akceptacji głowy r o d z i n y czy k l a n u , z a n i m zyskała w a l o r powszechności. Sam Mahomet podejmował n i e j e d n o k r o t n i e próby dotarcia do znaczniejszych osobi­ stości M e k k i z zasadami głoszonej przez siebie r e l i g i i , jednak w o g r o m ­ nej większości wypadków wywoływały one skutek p r z e c i w n y do zamie­ rzonego. Dopiero przeniesienie się Mahometa do M e d y n y i umocnienie swego a u t o r y t e t u na t y m gruncie jest m o m e n t e m z w r o t n y m dla gło­ szonej przez niego w i a r y , j a k również dla jego o r i e n t a c j i społecznej. Od tej c h w i l i M a h o m e t sam staje się f a k t y c z n y m władcą i wystę­ puje świadomie jako reprezentant w a r s t w y rządzącej, a władza jego jest t y m silniejsza, że sprawuje ją w i m i e n i u boga, w którego otaczający go A r a b o w i e ( w miarę postępującego powodzenia p r o r o k a i własnego) wierzą coraz silniej. I s l a m jako system p o l i t y c z n y przyniósł na początku p o w i e w nowości i zmian, zwalczał stare t r a d y c j e . A l e nowe idee, łącząc się z celami i zadaniami p o l i t y c z n y m i , szybko przeszły na usługi w a r s t w y panującej. Państwo arabskie, którego p o d w a l i n y stworzył jeszcze sam Mahomet, nie było państwem d e m o k r a t y c z n y m , j a k z n o w u utrzymują apologeci i moderniści i s l a m u , lecz organizmem o ściśle rozgraniczonym, d w u k l a s o w y m społeczeństwie, w którym niektórzy t y l k o b y l i zarządzają7 Nowości w n i e s i o n e p r z e z i s l a m do świata a r a b s k i e g o są dość znaczne. Jeśli b o w i e m r e l i g i a chrześcijańska wstąpiła w świat już uporządkowany, który r o z p o ­ rządzał określonymi z a s a d a m i p o l i t y c z n y m i , odpowiednią strukturą władzy i p o ­ rządkiem g o s p o d a r c z y m , i usankcjonowała go swoją ideologią — to i s l a m powołał do życia w g r u n c i e r z e c z y nową cywilizację, opartą n a n o w y c h p o d s t a w a c h p r a w ­ n y c h , z a s a d a c h zarządzania i g o s p o d a r o w a n i a i narzucił n a r o d o m p o d b i t y m język świętej księgi i s l a m u . Być może, w t y m f a k c i e należy doszukiwać się p r z y c z y n s i l ­ nego związku w s z y s t k i c h aspektów życia z i e m s k i e g o , j a k n a j b a r d z i e j świeckiego, z z a s a d a m i w i a r y n a g r u n c i e i s l a m u , a także p r z y c z y n trwałości tego związku. 7 �SPOŁECZNA F U N K C J A 425 K O R A N U c y m i , a znakomita większość społeczeństwa była podporządkowana i c h władzy. Działo się t a k nie ze względu na wyjątkowe zalety l u d z i , w rę­ k a c h których spoczywała władza, lecz ze względu na charakter i cel spełnianych przez n i c h f u n k c j i . Wymagane przez K o r a n wypełnianie właściwej służby bożej f i b a d a ) nie było możliwe bez zorganizowanej społeczności współwyznawców. Społeczność taka nie mogła istnieć bez władzy; stąd p i e r w s z y m obo­ wiązkiem i zadaniem władcy było wprowadzenie i egzekwowanie n a j ­ lepszej, najpełniejszej 'ibáda. Te funkcje kształtowały we wczesnym okresie i s l a m u a u t o r y t e t i znaczenie władców oraz posłuszeństwo pod­ danych. Rządzący i zarządzani z a m y k a n i b y l i w s t r u k t u r z e p r a w i obo­ wiązków (praw władców i obowiązków poddanych), usankcjonowanych przez „boskie" objawienie. Rozgraniczenie to, wprowadzone w życie już przez samego Mahometa, znajduje pełne odbicie w tekście K o r a n u . I. AKCEPTACJA NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNEJ W KORANIE O d m o m e n t u faktycznego przejęcia władzy politycznej w Medynie, Mahomet w i e l o k r o t n i e podkreślał niezwykłą wagę swego posłannictwa, gdyż umacniało to powagę jego a u t o r y t e t u osobistego. W t e j mierze poważną pomocą dla niego był Koran, który „słowami boga" nawoły­ wał w i e r n y c h do posłuszeństwa i szacunku dla p r o r o k a : „ K t o jest po­ słuszny p r o r o k o w i , t e n jest posłuszny b o g u " ; „Ci, którzy obrażą boga l u b jego wysłannika, zostaną przeklęci przez boga w t y m i w przyszłym ż y c i u " . N a w e t podkreślane uprzednio „zrównanie" w i e r n y c h w o b l i ­ czu boga nie dotyczy samego p r o r o k a w okresie jego wzrastających wpływów p o l i t y c z n y c h : „[...] j a jestem p i e r w s z y m z w i e r n y c h " — mówi o sobie p r o r o k . P r i o r y t e t p r o r o k a odnosi się również do spraw j a k najbardziej ziem­ skich: „Gdy zapytają ciebie — mówi bóg do Mahometa — do kogo należą łupy wojenne, odpowiedz: należą do boga i jego wysłannika [...] Jeśli w i e r n i jesteście, bądźcie posłuszni bogu i p r o r o k o w i " . I w i n n y m miejscu: „[...] poprzestawajcie na t y m , co w a m daje p r o r o k , i więcej nie żądajcie" . Koran daje więc świadectwo w o l n e j , ale stale postępującej zmiany r o l i i pozycji Mahometa, o d natchnionego proroka, biernego przekazi­ ciela „woli bożej" (wczesne sury) do silnego, pewnego siebie władcy 8 9 10 u 12 8 3 10 11 12 Koran, I V , 80. Koran, Koran, Koran, X X X I I I , 57. V I , 163. V I I I , 1. Koran, L I X , 7. �426 A N N A M R O Z E K (sury późniejsze, z których pochodzą cytowane wyżej f r a g m e n t y Ko­ ranu), egzekwującego od współwyznawców w i m i e n i u boga posłuszeń­ stwo i szacunek oraz, co jest rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla Mahometa, roszczącego sobie prawo do osobistego decydowania i rozporządzania napływającymi bogactwami, z d o b y t y m i na wojnie. W istocie M a h o m e t ma niewiele wspólnego z sylwetką p r o r o k a opisywaną n a m przez apo­ logetów i s l a m u : człowiekiem więcej j a k s k r o m n y m , żyjącym nieledwie w ubóstwie, p o k o r n y m i d o b r o t l i w y m . W jednej z najpóźniejszych sur Koranu przypisuje on sobie cechy, odnoszone wcześniej t y l k o do boga: „Dostojny p r o r o k powstał między w a m i [...] Niech w i e r n i spodziewają się po n i m t y l k o łaski i miłosierdzia" . 13 O g r o m n y a u t o r y t e t osobisty, j a k i faktycznie zdobył sobie M a h o m e t w miarę wzrastającego powodzenia głoszonej przez siebie r e l i g i i , m a w o m a w i a n y m problemie dość zasadnicze znaczenie: 1) Mahomet za­ akceptował istniejące uprzednio rozwarstwienie społeczne, bo umacniało ono w w i e r n y c h poszanowanie d l a a u t o r y t e t u i władzy; 2) wywyższa­ jąc własną pozycję M a h o m e t stworzył podstawę dla przyszłego u p r z y ­ w i l e j o w a n i a kalifów, będących przecież następcami proroka. Pierwsza tendencja Mahometa jest dość silnie zaznaczona w Koranie: akceptuje on nierówność poszczególnych członków g m i n y muzułmań­ skiej i nawet uzasadnia je wolą boga: „[...] o n darów swoich udziela według upodobania, bo jest potężny i mądry" . Ubóstwo l u b nie­ szczęście człowieka określane jest często w Koranie j a k o a k t próby boga: „Nie każdy ze śmiertelnych na równi jest szczęśliwy, a t o [ d l a ­ tego], aby bóg mógł poznać w i e r n y c h i wybrać spomiędzy n i c h swoich świadków oraz, żeby doświadczyć w i e r n y c h " . A l e l u d z i o m b o g a t y m „próby" takie nie wydają się być potrzebne: „Staraj się obok bogactwa, które posiadasz, zasłużyć sobie na królestwo niebieskie [...] Bądź dobro­ c z y n n y m t a k , j a k bóg był wspaniałomyślnym względem ciebie" . W y ­ stępujące w ostatnio c y t o w a n y m fragmencie Koranu podkreślenie „bo­ skiego" pochodzenia dostatków ziemskich p r o w a d z i n i e k i e d y do utożsa­ mienia ubóstwa i nieszczęścia (także przecież u w a r u n k o w a n y c h przez boga w myśl zasad islamu) z rodzajem niełaski boga: „Bóg swoich względów udziela t y m , którzy m u się podobają" . Wskazuje na to również przestroga Mahometa skierowana do b i e d n y c h : „Nie żądaj być równym t y m , których bóg n a d ciebie wywyższył" , i w i n n y m miejscu: 14 15 16 17 18 13 Koran, I X , 128. 14 Koran, X L I I , 19. Koran, Koran, Koran, Koran, I I I , 140—141. X X V I I I , 77. I I I , 12. I V , 32. 15 l e 17 18 �SPOŁECZNA F U N K C J A 427 K O R A N U „Nie obracaj t w y c h oczu chciwie na cudze d o s t a t k i " . W ślad za t y m i przestrogami postępuje — znane n a m skądinąd — „pocieszenie" b i e d ­ n y c h : „[...] dobra, które bóg obiecuje, są trwalsze i droższe" . Wreszcie jeszcze jeden ustęp Koranu wskazuje dostatecznie w y ­ raźnie na akceptację nierówności społecznej: „[...] j a — mówi bóg usta­ m i Mahometa — podzieliłem dostatki ziemskie, ustanowiłem hierarchię między ludźmi, która podnosi i poniża: udziela j e d n y m panowania, d r u g i m [nakazuje] posłuszeństwo" . Czyż można wymagać bardziej jasnego sprecyzowania stanowiska w k w e s t i i społecznej? Bóg Mahometa jest również p r o t o t y p e m despoty na wzór wschodni: „On — mówi Mahomet o bogu —• jest w stanie zwalić nieszczęścia na wasze głowy, a p o d nogami otworzyć przepaść; posiać między w a m i n i e ­ zgodę i sprawić, aby j e d n i c i e r p i e l i za gwałty d r u g i c h " Zadziwiające, j a k często wzorzec t e n był ożywiany w p r a k t y c e przez średniowiecznych władców państwa arabskiego. Niepomierne wywyższenie t y c h ostatnich nad podstawową rzeszą w i e r n y c h l u b poddanych stwarzało n i e o g r a n i ­ czone możliwości nadużywania władzy. I t u t a j dochodzimy do d r u g i e j k o n s e k w e n c j i posunięć Mahometa. Podobnie j a k p r o r o k odpowiedzialny był t y l k o przed bogiem, stojąc poza zasięgiem k r y t y k i l u d z k i e j , t a k i późniejsi k a l i f o w i e i książęta s p r a w o w a l i władzę absolutną, nie ograniczoną żadnym a u t o r y t e t e m l u d z k i m . Konieczność bezwzględnego posłuszeństwa wobec boga i jego wysłannika — postulowana w Koranie — z chwilą śmierci p r o r o k a przeniesiona została automatycznie na jego następców, kalifów, a t r a ­ dycjonaliści i s l a m u , popierający istniejący system władzy, m i e l i isto­ t n i e ułatwione zadanie, nawołując w i e r n y c h do posłuszeństwa na p o d ­ stawie istniejących przepisów Koranu . 1S 20 21 2 2 23 " Koran, ° Koran, Koran, Koran, 2 21 22 X X , 131. X X , 131. X L I I I , 32. V I , 65. N a d e s p o t y c z n y c h a r a k t e r rządów władców muzułmańskich w m i n i o n y m o k r e s i e w s k a z y w a ł również zmarły w 1956 r. były p r e z y d e n t P a k i s t a n u , G h u l a m M u h a m m a d , w s w y m przemówieniu do p r a w n i k ó w w 1952 r. „Podczas ostatniego tysiąclecia i s l a m cierpiał pod władzą despotów. Stał on się narzędziem w i c h rękach, podczas gdy o n i s a m i p o d t r z y m y w a n i b y l i n i e t y l k o p r z e z feudałów, ale również s k o r u m p o w a n e duchowieństwo. C i ostatni m i e l i często wyłączny monopol n a wykładnie i interpretację p r a w i s l a m u , o i l e i j a k długo p o t r z e b n e to było despotom d l a osiągnięcia i c h celów" (cyt. za J . H a n s , Dynamie und Dogma im Islam, L e i d e n 1960, s. 38). P o r . również A. B o n n e , State and Econimics in the M i d d l e East, L o n d o n 1948, s. 8: „Przywódca państwa został w y n i e s i o n y p o n a d s w o i c h p o d d a n y c h , otoczony n i m b e m boskości i o d d z i e l o n y od zwykłych śmiertelni­ ków p r z e z o c h r o n n y m u r ceremoniału i d w o r z a n . W t y m s a m y m czasie pogłębiające się zubożenie k l a s niższych i wzrastająca n e g a c j a i c h p r a w p o l i t y c z n y c h były rao2 3 �428 ANNA M R O Z E K Omawiane wyżej tendencje znajdują pełne odbicie w t r a d y c j i isla­ m u : „Trzymajcie się [drogi] posłuszeństwa w stosunku do waszych zwierzchników — b r z m i orzeczenie t r a d y c j i a l - T i r m i d i — i nie sta­ wiajcie oporu, b o w i e m t y c h , którzy są i m [zwierzchnikom] posłuszni, bóg nazywa posłusznymi, a powstawanie p r z e c i w k o n i m jest powsta­ w a n i e m p r z e c i w k o bogu [...] Jeśli ktoś zarządza waszymi s p r a w a m i i popadnie w nieposłuszeństwo wobec [nakazów] boga, t o przyjdzie na niego k a r a boża ( t j . bóg będzie wiedział, j a k go ukarać), ale w y nie macie p r a w a odmawiać m u posłuszeństwa. K t o nisko ceni władzę boga na ziemi, tego bóg poniży ( M a n ahanu s u l t a n a l l a h i fí-1-ardi ahanáhh u ) " . C y t a t ten nie w y m a g a komentarza. 2 4 Zalecenia t r a d y c j i o podobnej w y m o w i e posiadają swe źródło w cy­ t o w a n y c h wcześniej orzeczeniach Koranu i — wyjąwszy i c h k o n k r e t ­ ność — nie różnią się one n i c z y m od swego p i e r w o w z o r u . T a k j a k w y ­ jątkowa pozycja i u p r z y w i l e j o w a n i e władców były z góry u s p r a w i e d l i ­ wiane na zasadzie uświęconej przez Koran h i e r a r c h i i , t a k i bezprzykład­ na samowola i despotyzm t y c h ostatnich były r e z u l t a t e m f a k t u , że władcy c i — postępując za przykładem Mahometa — k o r z y s t a l i z n i e ­ ograniczonej władzy, nie podlegając żadnym a u t o r y t e t o m , poza nie u c h w y t n y m bogiem. Co więcej, p r a w o d a w s t w o oparte na przepisach r e ­ l i g i j n y c h , ściśle Koranie — z n o w u sprowadzane f o r m a l n i e do a u t o r y t e t u boga — dawało jego twórcom i egzekutorom (właśnie władcom i sko­ r u m p o w a n e m u duchowieństwu) nieograniczone możHwości w y k o r z y s t y ­ wania go do własnych celów. Właśnie na podstawie zasad i s l a m u wszel­ kie a k t y bezprawia, gwałtu i despotyzmu mogły być uzasadniane „wolą boga" i tłumaczone chęcią doświadczenia w i e r n y c h . II. P R Z E P I S Y E T Y C Z N E K O R A N U I I C H W Y M O W A SPOŁECZNA I s l a m , a właściwie jego twórca Mahomet, m i m o iż nawiązywał sze­ r o k o do t r a d y c j i i zwyczajów przedmuzułmańskich Arabów, w p r o w a ­ dził również szereg cennych i n n o w a c j i w zakresie przepisów i zaleceń dotyczących sfery e t y k i i moralności. Z n a j d u j e t o m . i n . swoje odbicie w zakazie zabójstwa niemowląt, zwłaszcza płci żeńskiej, p r a k t y k o w a n e g o dość powszechnie w okresie przedmuzułmańskim, głównie wśród p l e m i o n koczowniczych, a w y n i ­ kającego ze szczególnie ciężkich i t r u d n y c h warunków życia t y c h ostatnich, co za t y m idzie małej użyteczności kobiet. „Nie zabijajcie żliwe p r z e z bezprzykładny s o j u s z między duchowieństwem i s l a m u , biurokracją p a ń ­ stwową i w i e l k i m i p o s i a d a c z a m i z i e m s k i m i " . M s. 94. C y t . za I. G o l d z i h e r e m , Muhammedanische S t u d i e n , t. 2, H a l l e 1890, �SPOŁECZNA F U N K C J A 429 K O R A N U własnych dzieci przez bojaźń ubóstwa — b r z m i jeden z wersetów Koranu — j a i c h i wasze potrzeby opatrzę. Zabijając je popełniacie śmiertelny g r z e c h " . Przepis t e n , p o d y k t o w a n y zmienioną sytuacją ekonomiczną Arabów (zwycięskie podboje dostarczają bogatych łupów) i k o n k r e t n y m i potrzebami ( w o j n y stwarzały rosnące zapotrzebowanie na bojowników), nie umniejsza zasług Mahometa w f a k t y c z n y m poło­ żeniu k r e s u p r a k t y k o w a n y m dotychczas zabójstwom niemowląt i sta­ n o w i jeden z pozytywów Koranu; z d r u g i e j s t r o n y sposób sformułowa­ nia tegOf zakazu: pozostawienie bogu t r o s k i o u t r z y m a n i e potomstwa, zrodziło s k u t k i ujemne w postaci beztroski i b r a k u odpowiedzialności za u t r z y m a n i e dzieci, a wynikający stąd o g r o m n y przyrost n a t u r a l n y w k r a j a c h i s l a m u jest dzisiaj jedną z najpoważniejszych przeszkód w usunięciu rezultatów opóźnienia gospodarczego. 25 Do i n n y c h pozytywów odnoszących się do życia rodzinnego zaliczyć należy podkreślany w i e l o k r o t n i e nakaz szacunku i pieczołowitości d l a rodziców i w ogóle starszych l u d z i : „Bóg nakazuje sługom s w o i m być d o b r o t l i w y m dla swoich bliźnich i rodziców, czy z n i c h jedno, czy oboje osiągnie w i e k sędziwy. Strzeż się, abyś i m pogardy nie okazał i n a ­ pomnień nie dawał, przemawiaj do nich zawsze z u s z a n o w a n i e m " . Nakaz t e n m a swoje źródło w społecznej, na wpół patriarchálněj s t r u k ­ turze ówczesnej A r a b i i . Zachował on swą wartość do c h w i l i obecnej i p r z y j e m n i e uderza cudzoziemca. U j e m n e s k u t k i , j a k i e za sobą pociąga, polegają j e d y n i e na u m o c n i e n i u nadmiernego poszanowania a u t o r y t e ­ tów i hołdowaniu t r a d y c j i , cech i t a k już silnie a k c e n t o w a n y c h w ideo­ logii islamu. 26 Nie b r a k również w Koranie zaleceń ściśle etycznych o równie do­ datniej w y m o w i e . Są t o : p o w t a r z a n y w i e l o k r o t n i e nakaz uczciwości k u p i e c k i e j (być może jest to następstwem f a k t u , że Mahomet, sam k u ­ piec z zawodu, doceniał wartość i znaczenie t a k i e j właśnie postawy w p r a k t y c e ) , przestrzeganie przed w y d a w a n i e m fałszywego, krzywdzą­ cego świadectwa o i n n y c h , akcentowanie cnót miłosierdzia, s p r a w i e d l i ­ wości, wzajemnej życzliwości i t p . A l e wszystkie te przepisy i napomnienia nie są j e d y n y m i a n i n a j ­ ważniejszymi zaleceniami Koranu w sferze e t y k i . O i l e przytoczone wyżej przepisy odwoływały się do dobrej w o l i i działania w i e r n y c h , co znajduje swe odbicie we wczesnych surach Koranu , o t y l e późniejsze 21 25 26 Koran, Koran, X V I I , 31. X V I I , 23. P o r . Koran: „Zesłałem z n i e b a tę księgę, w której p r a w d a p r z e m a w i a do l u d z i : k t o podług niej postępuje i kto się od niej oddala, każdy d l a siebie p r a c u j e " ( X X X I X , 42); „Każdy odpowie za s w o j e u c z y n k i " ( L X X I V , 38). 27 �430 A N N A M R O Z E K sury akcentują już t y l k o wartość biernego, ścisłego podporządkowania się muzułmanom w o l i i działaniu samego boga. Na zmianę stanowiska i o r i e n t a c j i Mahometa wpłynęło przede w s z y s t k i m jego postępujące znaczenie i wzrastający a u t o r y t e t p o l i t y c z ­ n y n a terenie A r a b i i , ale także początkowe k p i n y i sceptyczne u w a g i jego współziomków . Oba te f a k t y pociągają za sobą położenie więk­ szego niż dotychczas nacisku na wszechmoc i wszechdziałanie boskie, t j . predestynację. Broniąc się przed k p i n a m i i a t a k a m i swoich współziomków i pragnąc umocnić własny a u t o r y t e t , Mahomet, w coraz szerszym stopniu uzależ­ n i a s p r a w y i czyny l u d z i od w o l i i wyroków boga: „Ludzie nie zostaną oświeceni według t w o j e j [ t j . Mahometa] chęci — b r z m i tekst jednej z późniejszych sur Koranu — Bóg oświeca t y c h , którzy m u się podo­ bają i zna wszystkich, postępujących drogą z b a w i e n i a " . W t e n sposób Mahomet odsunął od siebie zarzut „niemocy" w w y p a d k u niepowodzeń p r z y n a w r a c a n i u n i e w i e r n y c h : jeśli ktoś n i e chce przyjąć zasad nowej w i a r y i podporządkować się i c h przepisom, dzieje się t o za sprawą sa­ mego boga: „[...] kogo bóg pogrąży w błędzie, t e n należy do straco­ n y c h " ; i w i n n y m m i e j s c u : „Bóg [...] kogo chce p r o w a d z i drogą zba­ wienia" . P o d wpływem zmienionej o r i e n t a c j i Mahometa ulega również zmia­ nie s t r u k t u r a samego i s l a m u . W miejsce wcześniejszego odwoływania się do w o l n e j w o l i człowieka, do jego uczynków, które miały w a r u n ­ kować zbawienie, pojawiają się teraz coraz częściej orzeczenia, p r z y p i ­ sujące t y l k o bogu decyzję w k w e s t i i zbawienia czy potępienia człowieka. Znajduje t o swoje odbicie w większości sur Koranu. Oto niektóre z n i c h : „[...] bóg daje posłuch t e m u , k t o m u się podoba; on mógłby 28 29 M 31 Świadectwem k r y t y c z n e g o s t o s u n k u A r a b ó w do M a h o m e t a w e w c z e s n y m o k r e s i e jego działalności j e s t z n o w u s a m t e k s t Koranu: „Oni (tj. n i e w i e r n i ) mówili do p r o r o k a : ty, który przyjąłeś Koran, jesteś szalony. Gdybyś n a m p r a w d ę p r z y ­ nosił, czyżbyś nie przyszedł w poczcie aniołów? ( X V , 6 — 7 ) ; „Nie m a innego życia n a d to, j a k i e g o używamy i n i g d y n i e z m a r t w y c h w s t a n i e m y — t a k a była i c h m o w a " ( C V I , 29); i j e s z c z e j e d e n f r a g m e n t : „Czyż p o r z u c i m y nasze bóstwa — mówili — d l a j e d n e g o szalonego w i e r s z o k l e t y ? " ( X X X V I I , 36). Świadczy o t y m również k r y ­ t y c z n a p o s t a w a A r a b ó w w o b e c treści l e g e n d p r z y t a c z a n y c h p r z e z M a h o m e t a . I t a k , występująca w Koranie ( X X X V I I , 139—144) przypowieść b i b l i j n a o J o n a s z u , który z a sprawą boga w y r z u c o n y ze s t a t k u , połknięty został p r z e z w i e l o r y b a , p r z y t o ­ czona słuchaczom wzbudziła ogromną wesołość, a j e d e n z n i c h rzekł: to n i e j e s t c u d , że w i e l o r y b połknął J o n a s z a ; byłby to c u d nierównie większy, g d y b y J o n a s z połknął w i e l o r y b a . 28 29 30 31 Koran, Koran, Koran, X X V I I I , 56. V I I , 177. X , 25. �SPOŁECZNA FUNKCJA 431 KORÁNO sprawić, że c i , co w grobie spoczywają, m o g l i b y słyszeć" ; „Kogo bóg p r o w a d z i , t e n prawą postępuje drogą; c i których o n obłąkał, nie znajdą ucieczki przed n i m " ; i jeszcze: „[...] o n może według upodobania przebaczać w a m l u b karać w a s " *. W ostatecznym r a c h u n k u w i a r a l u b n i e w i a r a nie zależy więc już od człowieka: o d jego w y b o r u , w o l i i postępowania. T o A l l a h obdarza łaską w i a r y , l u b też o d m a w i a t e j łaski, czyni serce wrażliwym dla przestróg l u b j e zamyka. Z t e o r i i predestynacji l u b przeznaczenia b o ­ skiego — sformułowanej przez Mahometa t a k stanowczo i bezwzględ­ nie — w y n i k a , że bóg przeznaczył człowieka z góry bądź do szczęśli­ wości, bądź do potępienia, że sparaliżował każdy o d r u c h woH i każdą inicjatywę, odebrał człowiekowi możność decyzji, uczynił bezskutecz­ n y m wysiłek do wzrastającej doskonałości. Z b i e g i e m czasu, wszelkie zjawiska otaczającego l u d z i świata, a szczególnie zjawiska dla n i c h uży­ teczne, są przedstawiane w Koranie j a k o a k t c u d u boskiego. Zasięg „twórczości boga" nie pozostawia miejsca na żadną a k t y w ­ ność samego człowieka. N a w e t b o w i e m ubranie, p o k a r m , napoje, dobro­ b y t czy nędza, szczęście czy nieszczęście pochodzą bezpośrednio od b o g a . Można więc postawić p y t a n i e : j a k w świetle wszechogarniającej aktywności boga na niebie i z i e m i wyglądają przepisy etyczne stawiane przed s a m y m człowiekiem? Pozostają one w ścisłej zgodności l u b lepiej zależności o d sformułowanych wyżej przymiotów boga. A b s o l u t n a wszechmoc boga m a wzbudzać podziw i strach w i e r n y c h i skłaniać i c h do ukorzenia się p r z e d majestatem b o s k i m : „Wierzący t o c i — orzeka tekst Koranu — w których sercach w z m i a n k a o bogu wzbudza lęk [...] i którzy pokładają w n i m jedyną nadzieję dla siebie" . Naturalnym następstwem wyeksponowanej na p l a n pierwszy wszechmocy boskiej jest formułowany w i e l o k r o t n i e postulat uciekania się t y l k o do pomocy boskiej w c h w i l a c h szczególnie ciężkich: „[...] ci, którzy chcą o b r o n y , niech j e j o d boga żądają" ; „Bóg jest w a s z y m opiekunem, któż lepiej o d niego może w a m pomóc?" ; „Jeśli bóg zsyła 32 3 S 3 35 36 37 38 '2 Koran, X X X V , 22. 33 Koran, X V I I , 97. 34 Koran, X V I I , 54.* 35 P o r . Koran: „On w d o b r o c i s w e j wyposaża w a s w p o k a r m y c z y s t e i z d r o w e " (XL, 64); „Dzieci A d a m a ! Daliśmy w a m odzież, abyście o k r y l i w a s z e n i e d o s t a t k i " (VII, 26); „Bóg jest dobrotliwy dla slug swoich i darów swoich udziela według p o d o b a n i a (dosłownie: k o m u c h c e ) " ( X L I I , 19); „Bez w o l i bożej l u d z i e n i e mogą k o ­ rzystać ze szczęścia a n i doznawać przeciwności" ( V I I , 188). 36 Koran, 3 7 K o r a n , X I V , 12. 88 Koran, V I I I , 2. I I I , 150. �432 ANNA MŘOZEK na ciebie utrapienie, o n t y l k o może cię uwolnić o d n i e g o " . Zgodnie z p r z y t o c z o n y m i wyżej orzeczeniami Koranu i s l a m w y k l u c z a możliwość uzyskania pomocy i wsparcia w potrzebie ze s t r o n y innego człowieka, podważa t y m s a m y m podstawy solidarności l u d z k i e j , wiarę w siły i wartość człowieka w ogóle. W rezultacie muzułmanin nie przypisuje większej w a g i do swego działania, nie zna radości płynącej z p o k o n y w a n i a trudności na t y m p o l u : jest b i e r n y , poddaje się b i e g o w i rzeczy. Bierność t a p r z e j a w i a się również w postawie wyczekującej człowieka w stosunku do otaczają­ cego go świata, w niechętnym stosunku do wszelkiego wysiłku, w b r a k u t r o s k i o własne, a t y m bardziej cudze j u t r o . N a bezpośrednią zależność tej właśnie postawy muzułmanów od zasad r e l i g i i przez n i c h w y z n a ­ wanej wskazują liczne w y p o w i e d z i teoretyków islamu w k w e s t i i w a r ­ tości i r o l i p r a c y w życiu człowieka. I t a k Wasija Abu H a n l f a — jeden z interpretatorów świętej księgi i s l a m u — stwierdza, że „wiara jest ważniejsza od pracy: praca może mieć p r z e r w y , ktoś może być o d n i e j u w o l n i o n y , od w i a r y zaś n i e " . Uzasadnieniem tego stanowiska jest właśnie absolutna wszechmoc boga: „Bóg stworzył człowieka łącznie z jego pracami, p r z e k o n a n i a m i i wiedzą, ponieważ człowiek nie m a zdolności do tworzenia, będąc słabym i p o z b a w i o n y m o d p o w i e d n i c h właściwości. Bóg t w o r z y człowieka i zaopatruje go, j a k to jest powie­ dziane w Koranie: Alláh t w o r z y i zaopatruje c i e b i e " . Dochodzą t u do głosu wszystkie e l e m e n t y r e l i g i i islamu, o których m o w a była wyżej: podkreślenie słabości człowieka, negacja wartości jego osobistego w y ­ siłku i „uwolnienie" go o d trosk o własne życie. 39 4 0 41 W y z n a w c a i s l a m u był j a k o człowiek wtłaczany w ściśle ograniczone r a m y szablonów, obracał się w zamkniętym świecie, w którym wszyst­ k i e zdarzenia były u j m o w a n e j a k o przejaw „cudu boskiego", a więc rodzić mogły t y l k o p o d z i w i trwogę, a nie ciekawość i dociekliwość. Jeśli jeszcze do tego dodamy w i e l o w i e k o w e odcięcie się świata i s l a m u od wpływu obcych k u l t u r , absorbujących wyobraźnię i wyzwalających a u t o k r y t y c y z m , t o f a k t akceptacji i respektowanie cnót muzułmańskich sformułowanych w Koranie, przez przygniatającą część wyznawców t e j r e l i g i i , nie będą budzić większego zdziwienia. III. C N O T Y MUZUŁMAŃSKIE Z A L E C O N E P R Z E Z K O R A N I TRADYCJĘ Najważniejszym obowiązkiem muzułmanina jest wierzyć w A l l a h a i żyć według ścisłego znaczenia słowa: i s l a m (poddanie, podporządkowa­ nie się). Pokorne poddanie się w o l i boga jest 'wewnętrzną istotą po39 Koran, 40 Szarh 41 Ibidem, V I , 17. Wasijat s. 80. Abu Hanifa, H y d e r a b a d 1903, s. 78. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 433 bożności. I s l a m jest d o b r o w o l n y m (i w t y m j e d y n i e przejawia się a k t „wolnej w o l i " człowieka) poddaniem się wierze oraz j e j zarządzeniom. Zgodnie z t y m ujęciem głównymi c n o t a m i muzułmańskimi s t a w i a ­ n y m i przed w y z n a w c a m i , nie t y l e jako wzór, ile w a r u n e k i sprawdzian i c h pobożności, są cierpliwość i pokora. T r u d n o nie dostrzec ścisłego związku t a k ujętych cnót etycznych z omawianą wcześniej, skrajnie ujmowaną teorią predestynacji boskiej: skoro wszelkie wydarzenia w świecie odnoszące się zarówno do zjawisk p r z y r o d y , j a k do człowieka są s k u t k i e m uprzedniego postanowienia boga, to człowiekowi nie pozo­ staje nic innego, j a k c i e r p l i w i e i z pokorą znosić przejawianie się w o l i bożej. N a ścisły związek n o r m etycznych z surową dogmatyką i s l a m u wskazuje również f o r m a i treść orzeczeń Koranu: „[...] znoś c i e r p l i w i e nieszczęścia zdarzające się tobie, bo wszystko jest s k u t k i e m wyroków b o s k i c h " ; „[...] c i , którzy cierpieć będą w y t r w a l e , odbiorą stosowną n a g r o d ę i jeszcze: „czekaj i znoś c i e r p l i w i e i wesoło" **. 4 2 43 W przytoczonych wyżej wersetach t r u d n o nie odczytać w y m o w y społecznej w t a k sformułowanych nakazach etycznych: ponieważ nic nie dzieje się w b r e w w o l i boga, żadne cierpienie ludzkie nie jest złem i n i e w a l k a z n i m , lecz c i e r p l i w e oczekiwanie na ewentualną zmianę zrządzenia boskiego jest postawą je d ynie słuszną. T ę „wartość" prze­ pisów Koranu docenili w pełni późniejsi teologowie i s l a m u , cierpliwość b o w i e m i pokora są c n o t a m i najszerzej t u t a j o m a w i a n y m i i u s i l n i e a k c e n t o w a n y m i . P r z y czym społeczny sens t y c h przepisów jest j a w n i e w y e k s p o n o w a n y na p l a n pierwszy. Przedstawiciel tego k i e r u n k u : a l - M a l a t i , stwierdza co następuje: „[Należy] wierzyć, że Koran jest mową boga i w to, że trzeba słuchać aktualnego władcy takiego, j a k i m o n jest [...] nie należy też osądzać żadnego muzułmanina niezależnie o d jego czynów, ponieważ n i e wiadomo, k t o jest przeznaczony do piekła, a k t o do n i e b a " . 45 O b u t y m cnotom, t j . pokorze i cierpliwości, poświęcone są w l i t e r a ­ t u r z e muzułmańskiej liczne opracowania, wiersze i przysłowia. D o b a r ­ dziej znanych należy zbiór stu przysłów 'Alí'ego, z których p r z y t o c z y m y k i l k a dla z i l u s t r o w a n i a omawianego przez nas zagadnienia. P r a g n i e m y p r z y t y m zwrócić uwagę na p r e f i k s „naj", dodany przez 'Alí'ego, w s k a ­ zujący na rangę wyszczególnionych przez niego cnót: „Najpiękniejszym stanem jest cierpliwość; najpiękniejszym ćwiczeniem r e l i g i j n y m jest Koran, X X X I , 17. Koran, X V I , 96. Koran, L X X , 5. C y t . za A Reader on Islam, passages from standart Arabic Writings illustra­ tive of the Beliefs and Practices of Muslim, ed. A . Jeffery, G r a v e n h a g e 1962, s. 367. 42 43 44 45 28 — Etnografia Polska, t. X �434 ANNA MROZEIĆ pokorna postawa; największa słuszność t k w i w stosunku służebnym człowieka w odniesieniu do boga" . Dość charakterystyczny jest p r z y t y m fakt, że w życiu codziennym muzułmanów przyjęły się i ugruntowały właśnie te elementy przepi­ sów Koranu, które podkreślały i c h słabość i bezsilność w obliczu w y ­ roków boskich. Umacniała je z jednej s t r o n y p r a k t y k a , przeciętny bo­ w i e m o b y w a t e l nie miał istotnie nic do powiedzenia w sprawach ogól­ n y c h większej czy mniejszej wagi, zobowiązany do bezwzględnego po­ słuszeństwa wobec władcy; z d r u g i e j strony umacniały je również t r a ­ d y c y j n e upodobania i n a w y k i Arabów: przyzwyczajenie do zdobywania środków u t r z y m a n i a n a drodze wojen (tradycje koczownicze) l u b w f o r m i e dotacji (pensje wypłacane l i c z n y m towarzyszom proroka i jego r o d z i n o m ze s k a r b u państwa), liczne i bogate łupy zdobywane na drodze w o j e n w początkowym okresie islamu. Usuwało to na p l a n dalszy przez długi okres wartość i znaczenie pracy jako drogi zdoby­ wania środków u t r z y m a n i a . A r a b o w i e chętnie w i e r z y l i we wszechdziałanie i łaskawość boga, który zaopatrzy i c h w podobne d a r y nie w y ­ magając o d n i c h dodatkowego wysiłku . 46 47 S k u t k i t a k sformułowanych n o r m etycznych, przejawiające się w daleko posuniętej bierności w i e r n y c h , doszły do głosu w pełni wtedy, k i e d y d o g m a t y k a i s l a m u , r o z w i j a n a i umacniana przez teologów m u ­ zułmańskich, coraz j a w n i e j broniła interesów władców, którym „poza­ ziemska" orientacja w i e r n y c h — t a k u s i l n i e zaszczepiana przez ideolo­ gów i s l a m u — stwarzała sprzyjające w a r u n k i do realizowania j a k n a j ­ bardziej ziemskich i doczesnych celów. Jeszcze w okresie życia Mahometa zasady przez niego głoszone w y ­ magały jakiegoś wysiłku o d współwyznawców, jeśli nie akceptacji, to p r z y n a j m n i e j i c h przyswojenia, słowem — myślenia. Przepisy Koranu i autentyczne w y p o w i e d z i Mahometa zamieszczane w t r a d y c j i w n a j ­ wcześniejszym okresie są jeszcze żywe, odnoszą się do spraw codzien­ nych, rozstrzyganych na gorąco, często w sposób giętki i wcale roz­ sądny . Również i muzułmanie tego okresu wyrażają swe wątpliwości, 48 4 6 A l - G h a z á 1 i, Uber Intention, Reine Absicht und Wahrhaftigkeit, H a l l e 1916, s. 82. 4 7 , T e n a w y k i Arabów wzmocnione i u z a s a d n i o n e p r z e z tradycję i religię sta­ nowią również jedną z p r z y c z y n z a s t o j u k u l t u r a l n e g o , ale także opóźnienia e k o n o ­ micznego. Stwierdza to również Bonne (op. cit., s. 157—158): „Przywiązanie do s t a r y c h , t r a d y c y j n y c h f o r m życia u Beduinów, ale także do wolności, j e s t j e d n y m z ważnych czynników utrudniających postęp. A r a b o w i e [...] pracują, k i e d y muszą, i to tak długo t y l k o , j a k długo n i e z a r o b i l i określonej s u m y pieniędzy a k t u a l n i e i m p o t r z e b n e j ; potem odchodzą l u b uciekają". 48 T r a d y c j a przekazała wielbłądzicę odpowiedź M a h o m e t a uwiązać, c z y pozwolić n a pytanie Beduina: j e j biegać w o l n o i zaufać bogu?". „Czy m a m Odpowiedź �SPOŁECZNA F U N K C J A 435 KORANU wahania, przejawiające się w licznych nieraz kłopotliwych d l a Maho­ meta p y t a n i a c h . Mahomet formułował również wiele słusznych i cen­ n y c h nakazów etycznych, j a k np. spełnianie d o b r y c h uczynków, spra­ wianie radości i n n y m , niesienie pomocy w potrzebie i t p . A l e w miarę rozprzestrzeniania się i umacniania w i a r y i s l a m u , w miarę r o z w o j u ortodoksji muzułmańskiej i pogłębiającej się nierówności społecznej muzułmanów na plan pierwszy wysuwają się t e nakazy Koranu, które nawołują do p o k o r y , posłuszeństwa i poddania się w o l i boga. Z n i k a t u już tendencja odwoływania się do dobrej w o l i i rozsądku człowieka. To, co początkowo M a h o m e t stawiał przed człowiekiem j a k o sprawę wymagającą jego akceptacji, z biegiem czasu stało się zbiorem m a r t ­ w y c h dogmatów, które muzułmanin musiał znać, z góry akceptując je. Wszystkie ujemne cechy przepisów Koranu, stanowiące t y l k o część n o r m etycznych nakreślonych przez Mahometa, były w późniejszym okresie szczególnie akcentowane i przedstawiane w i e r n y m j a k o jedynie obowiązujące. T a k więc Mahomet, ale w jeszcze większym s t o p n i u tradycjonaliści i s l a m u w sojuszu z warstwą rządzącą, osiągnęli swój cel: muzułmanie przyjmują pokornie wszelkie b r a k i , niedostatki i p r z e j a w y niespra­ wiedliwości jako p r z e j a w „doświadczenia boskiego". Są o n i istotnie w i e r n i nakazom Koranu: są c i e r p l i w i (sabr), wdzięczni bogu za wszelkie wydarzenia (szukr) i unikają wątpienia utożsamianego z niewiarą (kafr). Odsuwają się o d wszelkiej w a l k i , która wiąże się t y l k o ze spra­ w a m i świata doczesnego i o d p r o b l e m a t y k i , która n i e wypływa z i c h r e l i g i i . Wśród przeważającej części ludności muzułmańskiej, jeszcze do c h w i l i obecnej, żaden pogląd nie zyskuje aprobaty, jeśli n i e zapewnia p r z o d o w n i c t w a zasadom w i a r y . IV. O P O Z Y C J A P R Z E C I W K O W S Z E L K I M F O R M O M INNOWACJI NA GRUNCIE ISLAMU I w t e j k w e s t i i stanowisko Mahometa sformułowane w Koranie nie jest jednolite. W początkowym okresie swej działalności Mahomet, sam głosząc rzeczy nowe w porównaniu z t r a d y c j a m i i obyczajami przedmuzułmańskich Arabów, odwołuje się do i c h namysłu, r e f l e k s j i , w t a ­ k i m s a m y m stopniu, j a k do i c h dobrej w o l i . Z tego wczesnego okresu pochodzą też te f r a g m e n t y Koranu, które akcentują wartość zdobywa­ nej wiedzy, wyższość człowieka rozumnego n a d niepojętnym (czytaj wiernego n a d wątpiącym l u b kpiarzem) . 49 Mahometa brzmiała ,,uwiąż ją i zaufaj seinem mistiach-religiósen 49 P o r . Koran: Erleben, b o g u " (cyt. z a M . H o r t e n, D e r Islam in D u s s e l d o r f 1928, s. 6). „[...] mądry i n i e r o z u m n y nie mogą być p p r ó w n y w a n i " ( X X X I X , 9); „[...] bóg w y n i e s i e n a w y s o k i stopień w i e r n y c h , oświeconych w i e d z ą " [ L V I I I , 11]. �436 ANNA M R O Z E K Z chwilą jednak, k i e d y Mahomet zyskuje sobie pokaźną liczbę zwo­ lenników, a sława jego nieustannie wzrasta, metoda a r g u m e n t a c j i i perswazji ustępuje coraz częściej miejsca p o s t u l a t o m w a l k i zbrojnej jako d r o g i „nawracania" n i e w i e r n y c h , a co za t y m idzie hasłom akcep­ t a c j i ustalonych już zasad w i a r y oraz ostrzeżeniom przed w s z e l k i m i i n n o w a c j a m i . P r z y czym zasady islamu były jedne: t o , co było k o ­ nieczne w odniesieniu do a r m i i , d l a zachowania d y s c y p l i n y w j e j sze­ regach, rozciągnięte zostało również na ludność cywilną. Na straży n i e ­ zmienności ustalonych już zasad Koranu stał nie t y l k o Mahomet, a po jego śmierci k a l i f o w i e i teolodzy, ale również sami A r a b o w i e — Bed u i n i , których d a w n y t r a d y c j o n a l i z m i niechęć w stosunku do wszyst­ kiego co nowe, obce — z chwilą faktycznego zaakceptowania i s l a m u — skierowane zostały p r z e c i w k o wszystkiemu, co nie jest objęte „świętą księgą". K i e d y w okresie podbojów s p o t y k a l i się o n i na terenie państw pozaarabskich z krytyką zasad i s l a m u , z u w a g a m i wskazującymi na niekonsekwencje i b r a k i Koranu, „argumentowali" z pozycji siły, z p o ­ zycji zwycięzców. 50 A l e największą rolę w u m a c n i a n i u i rozszerzaniu z a w a r t y c h w Ko­ ranie zaleceń t r z y m a n i a się z dala od wszelkiego n o w a t o r s t w a , a więc myśli i dążeń nie mających swego p i e r w o w z o r u w świętej księdze i s l a m u , odegrali średniowieczni władcy państwa arabskiego w sojuszu z ortodoksją i s l a m u . Wskazuje na to wyraźnie t r a d y c j a i s l a m u , stwo­ rzona i systematycznie r o z b u d o w y w a n a przez teologów muzułmańskich na użytek własny i władców. I t u t a j przykłady można mnożyć w n i e ­ skończoność. Zgodnie ze świadectwem t r a d y c j i k a l i f Omar (634—644) p r z y z a w i e r a n i u t r a k t a t u pokojowego z każdym nowo z d o b y t y m m i a ­ stem stawiał w a r u n e k , a b y mieszkańcy nie d a w a l i schronienia żadnemu n o w a t o r o w i (Lá ju'wü laná m u h d i t h a n ) . A h d a t h a , j a k również biďa — t o t e r m i n y najczęściej używane w islamie dla określenia n o w a t o r s t w a , c z y l i działania l u b postępowania, które nie jest oparte na s t a r y c h o b y ­ czajach p a t r i a r c h a l n y c h i s l a m u . W e wczesnej t r a d y c j i przypisuje się również p r o r o k o w i następujące orzeczenie, potępiające n o w a t o r s t w o : „ K t o wprowadza n o w e zagadnienia w naszą sprawę [ t j . w sprawy w i a r y l u b szerzej w przyzwyczajenia ustalone przepisami Koranu] takie, j a k i e w niej nie występowały, t e n jest godzien potępienia" . D r u g a wypowiedź: „ K t o c z y n i coś, co nie jest (na miarę) naszych spraw, t e n 5 1 S2 P o r . Koran: „ W i e r n i l O g r a n i c z a j c i e waszą ciekawość; znajomość rzeczy, które c h c e c i e poznać, może w a m szkodzić. S t a r a j c i e się. prosić o tę wiedzę, którą w a m Koran o b j a w i ł " (V, 103); „Nie s t a r a j c i e się zgłębiać tego, czego n i e możecie wiedzieć: z d a c i e r a c h u n e k z w i d z e n i a , słyszenia i z s e r c w a s z y c h " ( X V I I , 40) itp. 5 0 5 1 52 C y t . za G o l d z i h e r e m , Ibidem. op. cit., s. 16. �SPOŁECZNA F U N K C J A 437 K O R A N U jest godzien potępienia" . Podsumowaniem t y c h orzeczeń p r o r o k a jest następujący wniosek: „Najgorszą ze w s z y s t k i c h rzeczy (czynów) jest innowacja" . T ę samą wymowę m a f r a g m e n t t e s t a m e n t u duchowego Mahometa przekazany przez tradycję: „Przestrzegam was przed i n n o w a c j a m i [biďa], b o każda i n n o w a c j a jest błędem" . Dalsze jeszcze zaostrzenie tego stanowiska wydaje się wskazywać na późniejsze pochodzenie t e k s t u t r a d y c j i , przypisywanego p r o r o k o w i : „Najgorszą z rzeczy jest i n n o ­ wacja, każda innowacja jest odstępstwem, każde odstępstwo błędem, a każdy błąd p r o w a d z i do piekła [ o g n i a ] " . T e n sam pogląd wyraża c y t o w a n y przez al-Ta'labí'ego w zbiorze t r a d y c j i tekst egzegezy do I s u r y Koranu, wers. 7, gdzie pod ludźmi, którzy wzbudzają g n i e w boga, rozumie się t y c h : „u których panuje bid'a [innowacja], a błądzącymi są c i , którzy odchodzą o d s u n n y [prze­ pisy, nakazy t r a d y c j i ] " . W rzeczywistości, człowiek n a z y w a n y sahib bid'a ( i n n o w a t o r ) , był w islamie od najdawniejszych czasów t r a k t o w a ­ n y z pogardą, n i e l e d w i e wstrętem. N a w e t jego p r a k t y k i r e l i g i j n e uzna­ wano za w pełni nieważne: n i e przynoszą m u korzyści m o d l i t w a i dobre u c z y n k i — mówiono — jeśli obciążył się bid'a . Tak pojęte zasady w i a r y islamu, skutecznie p o d t r z y m y w a n e przez ideologów r e l i g i j n y c h w podstawowych rzeszach wyznawców islamu, odegrały i odgrywają nadal rolę hamulca w r o z w o j u n a u k i i k u l t u r y . W t e j mierze zgadzamy się w pełni z wypowiedzią: L . I . K l i m o w i c z a , iż „świętość i s l a m u stoi na przeszkodzie poznania naukowego i po­ zostaje w sprzeczności z postępem" . 53 M и 56 5 7 M 59 V. SPOŁECZNE SKUTKI NORM I PRZEPISÓW KORANU Przedstawione w dotychczasowym t o k u wykładu zalecenia i prze­ pisy Koranu oraz t r a d y c j i , kształtujące przez t a k wiele wieków m e n ­ talność jego wyznawców, pozostawiły trwałe ślady w postawie i za­ c h o w a n i u współczesnych muzułmanów. O m a w i a n a ostatnio opozycja przeciwko w s z e l k i m f o r m o m i n n o w a c j i , n i e u f n y i niechętny stosunek do wszelkiej wiedzy pozakanonicznej, ale również wdrażane muzułmanom w sferze e t y k i bierność i p a s y w i z m 53 Ibidem. 54 Ibidem. 55 Ibidem. 5S Ibidem, s. 24. 57 Ibidem, s. 25. 58 59 Ibidem. L . I . K l i m o w i c z , Islam: oczerki, M o s k w a 1962, s. 89. �438 ANNA M R O Z E K dochodzą między i n n y m i do głosu w postawie współczesnych uczniów arabskich. A . Carleton, prowadzący badania n a d postawą i postępami uczniów arabskich, pisze o n i c h co następuje: „Zdumiewające jest, j a k w i e l u uczniów przychodzi do szkoły sądząc, że są czymś p u s t y m , co można napełnić wiedzą bez i c h wysiłku. F a k t y czy stwierdzenia są akceptowane przez n i c h po prostu dlatego, że są napisane w książce, l u b też wypowiedziane przez nauczyciela" . Zgadzamy się też w pełni z w n i o s k a m i tego samego autora, wskazującymi drogi usunięcia owej obojętności i bezwładu młodych Arabów. P o d s t a w o w y m i w a r u n k a m i efektywnego nauczania są zdaniem A. Carletona: „konieczność roz­ budzenia ciekawości uczniów i nakierowanie i c h na drogę celowego, uporządkowanego m y ś l e n i a " . O d siebie dodamy jeszcze d w a dalsze w n i o s k i l u b w a r u n k i : wzbudzenie szacunku i zaufania dla samego sie­ bie, a przede wszystkiem własnych zdolności poznawczych oraz wzrost odpowiedzialności osobowej i socjalnej. Właśnie b r a k odpowiedzialności osobowej i socjalnej, który można b y określić również b r a k i e m odpowiedzialności obywatelskiej muzuł­ manów, jest jeszcze jedną spuścizną zasad i przepisów formułowanych w Koranie, poszerzonych i r o z b u d o w a n y c h w okresie władzy k a l i f a t u . W islamie nie wykształciła się koncepcja czy teoria państwa w nowo­ czesnym znaczeniu tego słowa . Ścisłe powiązanie religijnego i politycznego aspektu państwa we wczesnym okresie i s l a m u znalazło w y r a z w całkowitej i d e n t y f i k a c j i w z a j e m n y c h interesów i sfer oddziaływania, prowadziło do r o z w o j u systemu p r a w a wspólnego dla obu sfer, wyprowadzonego jednak ze źródeł r e l i g i j n y c h (Koran). W islamie państwo, zarówno pod względem f o r m y , j a k i treści, utożsamiane było ze zbiorowością w i e r n y c h ('umma), z przywódcą r e l i ­ g i j n y m n a czele. W rezultacie państwo muzułmańskie nie wykształciło postawy obywatelskiej wśród swoich członków. Pojęcie postawy oby­ watelskiej jest obce i s l a m o w i t a k samo, j a k pojęcie państwa jako i n s t y ­ t u c j i politycznej. Państwo boże zastąpiło t a m na długi okres pojęcie państwa politycznego. Udział w rządzeniu uważany był nawet przez 60 61 62 6 0 A. C a r l e t o n , The Interaction of Education and public Responsibility, A l e p p o 1961, s. 87—89. 61 I b i d e m , s. 89. 6 2 Arabski język nie zna t e r m i n u oddającego treść wyrazu państwo. h a k i m i j a i d a u l a , używane d l a określenia państwa, oznaczają: p i e r w s z e — nie, władzę, suwerenność (a więc przemianę, dynastię, p a n o w a n i e Podobnie przymioty i dopiero władzy też n i e m a w języku a r a b s k i m p r e c y z y j n e g o obywatel czy obywatelstwo. kalifów), drugie — wśród d a l s z y c h znaczeń także Słowa: panowa­ zmianę, państwo. t e r m i n u oddającego pojęcie �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 439 tradycję za niebezpieczny dla zbawienia. Upoważniony do sprawowa­ nia władzy był t y l k o k a l i f : naczelnik i przywódca w i e r n y c h . Człowiek wykształcony w obrębie i s l a m u był co p r a w d a szkolony w sztuce a d m i n i s t r o w a n i a , ale nie było to b y n a j m n i e j równoznaczne z kształtowaniem poczucia odpowiedzialności o b y w a t e l s k i e j . G d y b y po­ równać starożytnego Greka z Arabem-muzułmaninem, t o można b y powiedzieć, że jeśli starożytnemu G r e k o w i wpajało się pojęcie l u b n a ­ ukę o państwie, t o muzułmaninowi pojęcie służby bożej. Stąd wykształ­ cenie w obrębie i s l a m u nie obejmowało cnót c y w i l n y c h . Wśród a d m i n i s t r a c j i Wschodu b r a k również p r o t o t y p u urzędnika j a k o sługi państwa czy narodu. I n d y w i d u a l n y wyznawca i s l a m u nie jest zresztą wciągany w orbitę aktywności politycznej, n i e jest on rów­ nież odpowiedzialny za państwo t a k długo, j a k długo istnieje rząd. Rozwój myśli potítycznej w obrębie państw arabskich (i t o n i e wszystkich) zapoczątkowany został faktycznie na przestrzeni ostatnich k i l k u n a s t u l a t . W okresie wcześniejszym był on u d a r e m n i a n y przez o g r o m n y w p ł y w w a r s t w y k l e r y k a l n e j , która — w sojuszu z władzą polityczną — była zainteresowana w k o n s e r w a c j i r e l i g i j n e j t r a d y c j i i podejmowała stałe wysiłki, a b y uniemożliwić rozprzestrzenianie się n o w y c h zasad państwa i p o l i t y k i . Ciążące k u t r a d y c j i podstawowe rzesze wyznawców i s l a m u , z a j m u ­ jące w państwie pozycję poddanych, podporządkowały się w pełni schematowi r e l i g i j n e m u . Muzułmanin nie przeciwstawiał się państwu, lecz starał się trzymać o d niego t a k daleko, j a k t o t y l k o jest m o ­ żliwe . ез Tendencja t r z y m a n i a się z daleka o d spraw państwa i p o l i t y k i jest jednak n i e t y l k o r e z u l t a t e m skutecznych n a u k t r a d y c j i i s l a m u , ale również osobistego, gorzkiego doświadczenia najuboższych w a r s t w l u d ­ ności. Despotyzm władców k o l e j n o następujących po sobie d y n a s t i i ugruntował przekonanie muzułmanów, że władza jest czymś, czego należy unikać. Podstawowa część ludności trzymała się j a k najdalej od s p r a w p o l i t y k i , nie t y l k o w s k u t e k a p a t i i i i n e r c j i , j a k i e zaszczepiała w n i c h e t y k a i s l a m u , ale także z prostej o b a w y przed e w e n t u a l n y m i s k u t k a m i zetknięcia się z władzą czy j e j reprezentantami, które d l a niej z reguły kończyły się źle. Rząd kojarzył się poddanym z apara­ t e m do ściągania podatków, służbą wojskową, możliwością uwięzienia i w s z e l k i m i i n n y m i p r z e j a w a m i dla n i c h n i e k o r z y s t n y m i . P r z e j a w e m tego s t o s u n k u o b y w a t e l i do a k t u a l n y c h autorytetów p o l i t y c z n y c h jest W e w z a j e m n y m układzie stosunków między p o d d a n y m i a władcą oraz w o b o ­ jętności t y c h p i e r w s z y c h n a s p r a w y p o l i t y k i państwowej t k w i być może j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a f a k t u , że w a r s t w y średnie w obrębie i s l a m u nigdy n i e sięgnęły po władzę. 6 3 �440 A N N A M R O Z E K postawa i zachowanie się ludności w okresie j a k najbardziej współ­ czesnym, n a terenie T u r c j i . A. Carleton, przeprowadzający n a t y m terenie szereg badań o charakterze socjologicznym, pisze o s w y m za­ skoczeniu f a k t e m , że w okresie obowiązkowego spisu ludności na tere­ nie T u r c j i w i e l u mężczyzn znikało z domów, zanim mogło zostać po­ l i c z o n y m i l u b udzielić p o t r z e b n y c h i n f o r m a c j i * . W przeciwieństwie do A. Carle tona postawa i zachowanie się Turków n i e zaskakują nas b y ­ n a j m n i e j : są one l o g i c z n y m następstwem w i e l o w i e k o w y c h rządów de­ spotycznych władców, są rodzajem o d r u c h u w a r u n k o w e g o , j a k i mógł wykształcić się w t y m czasie. 6 Pielęgnowana przez tradycję n a gruncie i s l a m u obojętność n a spra­ w y państwa i p o l i t y k i , podobnie zresztą j a k świadome tłumienie o d ­ powiedzialności o b y w a t e l s k i e j wśród p o d s t a w o w y c h rzesz w y z n a w ­ ców t e j r e l i g i i , odbiło się również na specyficznej f o r m i e nacjonalizmu arabskiego. N a c j o n a l i z m arabski, rodzący się w okresie narastania t e n ­ dencji niepodległościowych, n i e miał cech wybujałego nacjonalizmu narodowego, lecz występował w silnej obudowie r e l i g i j n e j . 6 6 6 6 Dopiero ostatnie l a t a r o z w o j u młodych r e p u b l i k arabskich usuwają na p l a n dalszy religijną i zarazem fanatyczną postać n a c j o n a l i z m u arabskiego. Wpłynęły n a to zarówno różnice w polityce i f o r m a c h rządów poszczególnych państw arabskich, j a k i wciąż jeszcze a k t u a l n a w a l k a o zachowanie niezawisłości i samostanowienia. Ta d w u t o r o w a 6 4 P o r . C a r l e t o n , op. cit., s. 89. B r a k p a t r i o t y z m u n a g r u n c i e i s l a m u przejawiał się n i e t y l k o w o d n i e s i e n i u do s p r a w ogólnonarodowych c z y ogólnopaństwowych, a l e także d o s p r a w l o k a l n y c h , w y d a w a ł o b y się najbliższych l u d z i o m . C y t o w a n y już wcześniej B o n n e p r z y t a c z a dość charakterystyczną w y p o w i e d ź m u z u ł m a n i n a - A r a b a n a p y t a n i e podróżnika e u ­ r o p e j s k i e g o o wielkość, h a n d e l i tradycję historyczną m i a s t a , w którym z a m i e s z k i ­ w a ł t e n p i e r w s z y : „Mój z n a k o m i t y p r z y j a c i e l u — odparł A r a b w k w i e c i s t y m s t y ­ l u — radości m o j e j w ą t r o b y ! R z e c z , o którą m n i e p y t a s z , j e s t z a r a z e m t r u d n a i bezużyteczna. J a k k o l w i e k spędziłem całe życie w t e j właśnie miejscowości, n i e liczyłem a n i domów, a n i też n i e zadawałem pytań o liczbę mieszkańców [...]. A l e n a d e w s z y s t k o , jeśli chodzi o historię tego m i a s t a , bóg j e d e n z n a w y d a r z e n i a b r u d n e i z m i e n n e , które były dziełem n i e w i e r n y c h p r z e d nadejściem m i e c z a i s l a m u . N i e widzę żadnej korzyści [ d l a siebie] w d o w i a d y w a n i u się o to [...]" (op. cit., s. 354). 6 5 Rozwijający się n a c j o n a l i z m a r a b s k i , obciążony był wewnętrzną n i e k o n s e k ­ wencją, wynikającą z f a k t u ścisłego powiązania z tradycją religijną. Po I w o j n i e światowej A r a b o w i e walcząc w s o j u s z u z a l i a n t a m i p r z e c i w k o T u r k o m , których p a n o w a n i e od d a w n a ciążyło i upokarzało A r a b ó w , w t r a k c i e w a l k i p r z e j a w i a l i z b i e g i e m czasu coraz większą sympatię d l a Turków, wynikającą ze wspólnoty r e l i g i j n e j . J . Béraud-Villars pisze o A r a b a c h co następuje: „Niepokoił i c h każdy s u k c e s aliantów, każde zwycięstwo o d n i e s i o n e przez chrześcijan [...] n i e k i e d y l u d z i e z o t o c z e n i a W i e l k i e g o S z e r y f a (przywódca M e k k i ) , walczącego z Turcją, i emirów, mówili o T u r k a c h , którzy polegli n a Półwyspie S y n a j , a n a w e t w A r a b i i , j a k o o męczennikach za w i a r ę " (Pułkownik Lawrence, W a r s z a w a I960, s. 178). 66 �SPOŁECZNA F U N K C J A 441 K O R A N U w a l k a ( t j . w a l k a o n o w y układ sił p o l i t y c z n y c h wewnątrz państwa i zachowanie niepodległości) przyśpiesza proces k r y s t a l i z o w a n i a się świadomości narodowej w obrębie poszczególnych państw arabskich, a akcentowana obecnie jedność Arabów nabiera w n o w y m układzie nowego sensu: jest p r z e j a w e m wspólnoty dążeń i interesów w obliczu t y c h samych problemów, p r z y wzajemnej akceptacji cech różnych. Ostatnie u w a g i sprowadzają nas na g r u n t p r o b l e m a t y k i współczes­ n e j , sugerując powolne zachodzenie zmian w p r z e d s t a w i o n y m wyżej schematycznym m o d e l u n o r m i zaleceń Koranu. VI. PRZEPISY KORANU W KONFRONTACJI WSPÓŁCZESNEGO: MODERNIZM Z WYMOGAMI ŻYCIA ISLAMU Mówiąc o zmianach dokonujących się w sferze p o l i t y k i i e k o n o m i i , j a k również ideologii w niepodległych już dziś państwach z zasięgu i s l a m u , p r a g n i e m y podkreślić, że nigdzie nie dokonują się one w b r e w i s l a m o w i , nigdzie też działalność reformatorów nie podważa wręcz a u t o r y t e t u Koranu j a k o źródła zasad p r a w n y c h , e t y c z n y c h i socjal­ n y c h . W t y m więc sensie można powiedzieć, iż nie usunięto t u głównych hamulców r o z w o j u społecznego, o których mowa była wyżej. Można nawet powiedzieć, że z okresem w a l k narodowowyzwoleń­ czych państw trzeciego świata łączy się w dużej mierze renesans isla­ m u . Jest t o następstwem f a k t u , że ideologia i s l a m u odegrała w w a l ­ kach t y c h ważną i pozytywną rolę j a k o ideologia rodzima, pozostająca w opozycji do r e f o r m i zmian naniesionych na g r u n t i s l a m u przez państwa Zachodu. W y k w i t e m tego okresu były liczne u g r u p o w a n i a i b r a c t w a purytańskie głoszące hasła n a w r o t u do pierwotnego, „czyste­ go" i s l a m u w sferze ideologii i p r a k t y k i życia codziennego. P o z y t y ­ w e m tego r u c h u „odnowy" było rozbudzenie aktywności mas, co w po­ ważnym stopniu przyśpieszyło proces w y z w o l e n i a narodowego, a n a w e t wpłynęło na charakter i strukturę rządów niepodległych już państw; n e g a t y w n y m s k u t k i e m t a k silnego akcentowania wartości ideologii i s l a ­ m u jest orientacja na przeszłość w sferze ideologii i aż nadto częsta w dziełach modernistów i s l a m u apologia t e j r e l i g i i , absorbująca z b y t dużą część i c h u w a g i w stosunku do problemów i potrzeb współczes­ nego życia. A l e nawet apologetyczna w swej istocie l i t e r a t u r a modernistyczna zawiera nowe cechy i tendencje, które — nie burząc podstaw — p o d ­ ważają skutecznie społecznie n e g a t y w n y sens w i e l u orzeczeń i przepisów Koranu. W y n i k a to nie t y l k o z ustalonej już t r a d y c j i łączenia z zasadami islamu niektórych elementów n a u k i nowożytnej (np. w dziedzinie p r a - �442 ANNA M R O Z E K wodawstwa, przejmowano elementy niektórych kodeksów zachodnich, które dołączane do zasad p r a w a muzułmańskiego nie burzyły jego pod­ staw), ale głównie z prób odnajdywania w K o r a n i e orzeczeń dających możliwość uzasadnienia wysokiej r a n g i n a u k i , konieczności aktywności l u d z k i e j , haseł równości społecznej. Złożoność i sprzeczność orzeczeń i przepisów Koranu, na które wskazywaliśmy wcześniej, dają pełne uzasadnienie i podstawy t y m poczynaniom. P r o w a d z i to jednak dość często do p r z y p i s y w a n i a Koranowi — na drodze r e i n t e r p r e t a c j i — orze­ czeń i znaczeń, których księga t a n i g d y nie posiadała, już chociażby z, t e j prostej przyczyny, że okresowi, w którym działał M a h o m e t (wiek V I I ) , obce były p r o b l e m y n a m współczesne. Najczęściej s p o t y k a n y m stanowiskiem wśród modernistów i apolo­ getów i s l a m u jest przekonanie, że islam w ogólności, a Koran w szcze­ gólności, w istocie swej nie jest sprzeczny z w y m o g a m i współczesnego życia, więcej nawet, że i n i c j u j e najbardziej postępowe p r a g n i e n i a i dą­ żenia ludzkości. P r z y t o c z y m y t u t y l k o k i l k a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tego stanowiska w y p o w i e d z i . M u h a m m a d F a r i d W a g d y (India), moder­ nista starszego pokolenia, pisze o islamie, że jest to religia, która „po­ stuluje wolność sumienia, nakłania swoich wyznawców do namysłu i k o n t e m p l a c j i , zachęca do studiowania p r z y r o d y i umacnia dążenie do w i e d z y " '.' I n n y modernista, M u h a m m a d Naguib (Egipt), utożsamia n a ­ wet religię i s l a m u z nauką: „Islam j a k o religia n a u k o w a o p a r t y jest i w y p r o w a d z o n y z niezaprzeczalnych faktów i wydarzeń, dokładnie t a k samo j a k wszelka inna realna w i e d z a " . Jeszcze dalej idzie trzeci modernista, działający również na gruncie egipskim, Wadzi, który p r z y ­ pisuje Koranowi inspirację wiedzy nie t y l k o współczesnej, ale nawet przyszłej: „Islam wybiegł poza czas swego powstania — pisze W a d z i — Koran ustalił zasady [...] które w wiele wieków później o d k r y j e i uzna dopiero świat" . 61 68 69 Oceniając przytoczone wyżej w y p o w i e d z i trzech reprezentantów m o d e r n i z m u i s l a m u można z jednej s t r o n y żywić uzasadnione wątpli­ wości, czy j a k a k o l w i e k r e l i g i a daje się pogodzić z zasadami współczes­ nej n a u k i , nie mówiąc już o utożsamieniu t y c h d w u płaszczyzn; z d r u ­ giej j e d n a k strony nie sposób nie docenić s y m p a t i i , a nawet zaangażo­ wania modernistów i s l a m u w problematyce postępu i n a u k i współczes­ n e j . N a w e t jeśli jest t o jeszcze dość często zainteresowanie czysto d e k l a r a t y w n e , ślizgające się po p o w i e r z c h n i współczesnych problemów A l i , Islam in the World, 6 7 C y t . za: Z a k i 69 M. N a g u i b , The Scientific 69 P e r i o d y k : „Nur a l - I s l a m " , K a i r , R . 15: 1952 z. 428. Religion, L a h o r e 1947, s. 21. C a i r o 1956, s. 111. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 443 n a u k i , to jednak wysoka ranga, jaką przyznają moderniści islamu wiedzy, świadczy na i c h korzyść. Nigdzie, w żadnej książce modernisty i s l a m u nie napotkaliśmy stanowiska potępiającego współczesne osiąg­ nięcia wiedzy na zasadzie i c h sprzeczności z dogmatyką i s l a m u , prze­ c i w n i e : stanowisko c y t o w a n y c h wyżej reprezentantów tego k i e r u n k u wyrażane w różnym ujęciu i zasięgu jest s t a n o w i s k i e m powszechnie s p o t y k a n y m , a tego samego n i e można b y n a j m n i e j powiedzieć o moder­ nistach k a t o l i c k i c h . 7 0 Równie jednoznacznie (i powierzchownie) wyrażana jest przez przedstawicieli tego k i e r u n k u aprobata d l a haseł równości i s p r a w i e d l i ­ wości społecznej, oczywiście p r z y równoczesnym p r z y p i s y w a n i u isla­ m o w i i n i c j a t y w y w t e j mierze. C y t o w a n y już wyżej A b d o u l H a k i m wyraża tę myśl następująco: „Świat przed i s l a m e m n i e znał pojęcia bezklasowości. D o p i e r o społe­ czeństwo i s l a m u zrównało l u d z i społecznie, wyznaczając i m te same obowiązki i te same zaszczyty" . I w i n n y m m i e j s c u : „Islam szanuje życie l u d z k i e i głosi pokój" . A n i w p i e r w s z y m , a n i w d r u g i m w y p a d ­ k u A b d o u l H a k i m n i e m a r a c j i : historia i s l a m u b y n a j m n i e j nie u j a w ­ niła p a c y f i z m u tej r e l i g i i a n i też poszanowania życia ludzkiego; po­ dobnie także zrównanie w i e r n y c h w zakresie i c h obowiązków r e l i g i j ­ n y c h n i e było b y n a j m n i e j równoznaczne ze zrównaniem p r a w czy likwidacją klas w obrębie i s l a m u , na co wskazywaliśmy w p i e r w s z y m paragrafie niniejszego artykułu. A l e m i m o wszystkich t y c h zastrzeżeń k i e r u n e k dowodzeń A b d o u l H a k i m a wskazuje, że w y c z u w a o n t r a f n i e problematykę socjalną oraz dążenia ogólnoludzkie, skoro z n i m i właś­ nie próbuje powiązać zasady islamu. 71 72 Ten k i e r u n e k dowodzeń n a gruncie i s l a m u jest p r z y t y m również odbiciem r e f o r m i zmian socjalnych, j a k i e dokonują się w obrębie nie­ podległych dziś państw muzułmańskiego Wschodu. Islam, którego za­ sięg i znaczenie wybiega daleko poza zakres wierzeń r e l i g i j n y c h , który był i jest r e g u l a t o r e m i drogowskazem życia w i e r n y c h w sensie j a k najbardziej k o n k r e t n y m , podlega c h a r a k t e r y s t y c z n y m w a h a n i o m w m i a ­ rę zmieniającej się s y t u a c j i politycznej i społecznej. Najlepszym świa­ dectwem tego jest h i s t o r i a i k i e r u n k i r o z w o j u i s l a m u , sprzeczności Świadczy o t y m f a k t utożsamiania n a u k i z dogmatyką Koranu, n i e k i e d y p r z e z z e s t a w i e n i e poszczególnych tez n a u k i z o r z e c z e n i a m i Koranu. Por. w tej mierze ogólną wypowiedź A b d o u l H a k i m a : „Podobnie j a k w n a u c e określone zostały o s t a ­ tecznie zasady i p r a w a , j a k i m i posługuje się badacz, t a k i w r e l i g i i zasady są o d ­ w i e c z n e i n i e z m i e n n e " (Islamie Ideology. The Fundamental beliefs and Principles of Islam and their Application to practical life, L a h o r e 1961, s. 91). 70 7 1 72 H a k i m , op. cit., s. 159. Ibidem, s. 176. �444 A N N A M R O Z E K występujące w s a m y m Koranie, stanowiące odbicie zmienionej o r i e n ­ t a c j i i różnych celów Mahometa. W okresie władzy kalifów na czoło wysunęły się wszystkie te orzeczenia ,.świętej" księgi, które nawoły­ wały w i e r n y c h do bezwzględnego posłuszeństwa i uległości; były one r o z w i j a n e przez umiejętną interpretację i poszerzane przez tradycję, zawsze j e d n a k w interesie w a r s t w y panującej. Te same cele p r z y ­ świecają do dziś przywódcom niektórych państw muzułmańskich, współ­ pracujących z Zachodem, którzy w obawie przed „niebezpieczeństwem k o m u n i z m u " i w interesie własnym nadal silnie podkreślają wartość t r a d y c y j n y c h zasad i s l a m u , w których klasyczne c n o t y muzułmańskie odgrywają jedną z głównych ról. W odróżnieniu o d t y c h ostatnich czołowi przywódcy państw i s l a m u , zmierzających do r e f o r m socjalistycznych, j a k Naser (Egipt), a w szcze­ gólności Ben B e l l a (Alger), akcentując wzajemny związek socjalizmu z islamem nadają m u t y m s a m y m nową wymowę i — j a k należy p r z y ­ puszczać — nową, n i e znaną m u dotąd treść; ścisłe powiązanie prze­ m i a n ekonomicznych i socjalnych z zasadami r e l i g i i w sferze ideologii odbija się także drugostronnie na charakterze specyficznie pojętego socjalizmu. N i e ulega jednak wątpliwości, że f u n k c j a i s l a m u zależy w dużej mierze o d p r o g r a m u politycznego, a w szczególności społecznego, z j a ­ k i m jest łączony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb91b7997336eb2bdd5adc74e932968b.pdf f949621c0308bdcb600016a11acb693b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1077 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:989 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.69-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W IDEOLOGII I ŚWIADOMOŚCI SZLACHECKO-INTELIGENCKIEJ (OD OŚWIECENIA PO NEOROMANTYZM) * Problematyka polskiej sztuki ludowej zajmuje umysły badaczy od wielu dziesiątków lat. Podejmowana jest ona już w końcu X V I I I stule­ cia przez ówczesnych zbieraczy pamiątek narodowych, artystów, czoło­ wych humanistów epoki czy etnografów. Ich osobiste zainteresowania, indywidualne predyspozycje, przynależność do określonych kręgów k u l ­ turalnych i artystycznych, a także otwartość na prądy kulturalno-spo­ łeczne (zarówno krajowe, jak i zagraniczne) decydowały o zakresie i sposobie ujmowania tego zagadnienia, uwypuklaniu takich czy innych dziedzin, form i cech ludowej twórczości artystycznej oraz pytaniach badawczych. Niniejsze opracowanie stawia sobie za cel zwrócenie uwagi na szcze­ gólne znaczenie polskiej sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckich kon­ cepcjach i programach gospodarczych, społeczno-politycznych oraz na­ rodowościowych od Oświecenia po Neoromantyzm. Odzwierciedlały one postawy świadomościowe i ideologiczne głównie innych — poza chłop­ ską — warstw społecznych. W języku polskim termin świadomość posiada kilka znaczeń. Między innymi określa on wiedzę (czyli świadomość) o własnej odrębności . Po­ sługiwać się nim będziemy przede wszystkim w odniesieniu do grupy społecznej, a tylko w nielicznych przypadkach w stosunku do jednostek. Postawa taka uwarunkowana została ścisłym związkiem świadomości z ideologią rozumianą jako „system poglądów wyrastających z warun­ ków życia określonej grupy społecznej i stanowiących podstawę myślo­ w ą jej działania" . Polska sztuka ludowa była i jest nadal, jak każde 1 2 * Artykuł ten jest I częścią większej całości poświęconej społecznym funkcjom sztuki ludowej opracowanej przez autorkę w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie w ramach problemu MR.III.5.(III.6.1). W następnych zeszytach „Et­ nografii Polskiej" starać się będziemy o zamieszczanie dalszych części tego cyklu. Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1968, s. 815. J . W i a t r , Społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 455. 1 ! �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zjawisko kulturowe, faktem społecznym, którego zaistnienie i rozwój możliwe było tylko dzięki istnieniu zbiorowości ludzkiej , w t y m kon­ kretnym przypadku warstwy chłopskiej. Polska sztuka ludowa powstała w określonych warunkach historycz­ no-społecznych, w jakich żyła ogromna część narodu — warstwa chłop­ ska — ale już w I połowie X I X stulecia zjawisko to osiągnęło szeroki rezonans społeczny wśród innych grup i warstw wykorzystujących je do budowania własnych koncepcji ideologicznych. Specyficzna sytuacja narodu pozbawionego własnej państwowości w momencie kształtowania się tegoż narodu sprawiła, że sztuka ludowa znajdowała przez wiele dziesiątków lat trwałe miejsce w ideologii szlachecko-inteligenckiej i mieszczańskiej (później — w okresie I I Rzeczypospolitej — również inteligencji chłopskiej), stając się niejednokrotnie podstawą myślową masowego działania tych grup społecznych na polu gospodarczym oraz walki społeczno-politycznej i narodowowyzwoleńczej. Zadaniem naszym nie jest wyodrębnienie i zanalizowanie poszcze­ gólnych poglądów na temat sztuki ludowej czy też kierunków zaintere­ sowań badawczych, ale ukazanie do jakich jej wartości i elementów od­ woływano się w licznych koncepcjach i programach gospodarczych, spo­ łeczno-politycznych czy artystycznych. Przy tym starać się będziemy 0 uwzględnienie kontekstu kulturowego, założeń, celów i działań po­ szczególnych obozów i ugrupowań społeczno-politycznych czy kierun­ ków społeczno-kulturalnych oraz warunków historycznych, w jakich for­ mowały się i funkcjonowały te koncepcje, w których sztuka ludowa zajmowała niepoślednie miejsce. Zaznaczyć jednak należy, iż niejedno­ krotnie zdarzało się, że główne myśli i poglądy na temat sztuki ludo­ wej były wynikiem intelektualnych przemyśleń liderów danego kierun­ k u (np. S. Witkiewicza) czy genialnych indywidualności (пр. С. K. Nor­ wida) przejętych przez szersze grono ich wyznawców i ze względu na tę ich rolę zostały w opracowaniu szerzej rozwinięte. W pracy skoncentrowano się głównie na tych programach społeczno-ekonomicznych, politycznych i kulturalnych, które zagadnienia sztu­ k i ludowej wysuwały na plan pierwszy w walce o kulturę narodową 1 miejsce w niej kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Dlatego też uwzględniono przede wszystkim stanowiska reprezentatywne, charakte­ rystyczne dla modeli ideologicznych (rekonstruowanych dla takich kie­ runków, jak Romantyzm, Pozytywizm i Neoromantyzm), a nie pełny ich rejestr zawierający różniące się jedynie w szczegółach poglądy. Zakres przedmiotowy pojęcia sztuka ludowa jest bardzo szeroki. Mie­ ści się w nim bowiem między innymi zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, cała bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą). Tematem 3 : S. C z a r n o w s k i , Dzieła, t. 2, Warszawa 1956, s. 227. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 71 LUDOWEJ naszego szczegółowego zainteresowania będzie właśnie artystyczna dzia­ łalność plastyczna ludności wiejskiej — i w tym znaczeniu posługiwać się będziemy terminem sztuka ludowa — a ściślej określenie, jakie odbicie w postawach ideologicznych i świadomościowych, głównie szla­ checkich i inteligenckich, znalazł fakt jej istnienia, oraz ustalenie, czy możemy mówić o wpływie tych reprezentatywnych postaw na kon­ kretne poczynania praktyczne w dziedzinie gospodarczej, społeczno-po­ litycznej i kulturalnej. Liczba definicji sztuki ludowej urasta do kilkudziesięciu. Są wśród nich takie, które ujmują zjawisko genetycznie, morfologicznie, morfologiczno-genetycznie, funkcjonalnie, strukturalnie. Są też takie, gdzie akcentowano osobę twórcy, sposób tworzenia, zakres oraz charaktery­ styczne cechy dzieła, rolę odbiorcy czy sposób przekazu. Na tym miej­ scu nie będziemy i m poświęcali więcej uwagi odsyłając zainteresowanych do bogatej literatury przedmiotu . Nie będziemy zastanawiać się r ó w ­ nież nad pytaniem, czym była sztuka ludowa dla społeczności wiejskiej w okresie jej szczytowego rozwoju, jaki przypada na pierwsze lata po zniesieniu pańszczyzny, ponieważ jest ono przedmiotem oddzielnych za­ interesowań autorki. Opierając się na współczesnych kryteriach klasyfikacyjnych stwier­ dzić należy, iż wachlarz przedmiotów zaliczanych do sztuki ludowej jest niezwykle szeroki i różnorodny. Obejmuje bowiem obok architektury drewnianej, sprzętarstwa, tkactwa, stroju, wyroby przemysłu tzw. do­ mowego i wiejskich oraz małomiasteczkowych rzemieślników, garnca­ rzy, wędrownych obraźników, rzeźbiarzy, działalność upiększającą i zdob­ niczą w obrębie domu i poza nim (kwiatki, girlandy, wycinanki, wzory z piasku) oraz efekty pracy jednostek wyjątkowo uzdolnionych repre­ zentujących wyższy od przeciętnego poziom artystyczny itd. i t d . Zdaniem wybitnego znawcy tematu — A. Jackowskiego — na współ­ czesne pojęcie sztuki ludowej składają się: 4 5 ,,a) tradycyjna twórczość powszechna w domach na w ł a s n e potrzeby (np. zdobnictwo wnętrz, malowanie domów, sypanie w z o r ó w piaskiem, tkactwo odzie­ żowe, pewne dziedziny plastyki obrzędowej, jak np. malowanie pisanek); b) wy­ roby rękodzielników wiejskich na potrzeby swojej i okolicznych wsi (np. kowali, krawców, bednarzy, rzeźbiarzy, snycerzy); c) wyroby rzemieślników z ośrodków wiejskich i m a ł y c h miasteczek wykonywane m.in. na potrzeby społeczności wiej4 Definicje sztuki ludowej stworzyli m.in. J . S. В y s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 119; E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 345, 416; H . S c h r a m m ó w n a , Uwagi o sztuce ludo­ wej, Wilno 1926, s. 3-4; t e j ż e , Sztuka ludowa, Wilno 1939, s. 1; T. S e w e r y n , Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 18, 49, 57; S. S z u m a n, Psychologia twórczości artystycznej ludu, „Przegląd Warszawski", t. 2: 1925, s. 281-288; po­ nadto T. Dobrowolski, J . Grabowski i K . Piwocki. Szerzej na temat tych kryteriów pisze A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981. 5 �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA skiej zgodnie z jej poczuciem estetycznym (np. garncarzy, stolarzy, w y t w ó r c ó w zabawek, cukierników) i sprzedawane na targach i jarmarkach; d) wyroby ośrod­ k ó w kultowych, produkujących dla pątników dewocjonalia, przedmioty kultu, obrazy, rzeźby, drzeworyty, sprzedawane na miejscu bądź rozwożone po kraju; e) twórczość jednostek szczególnie utalentowanych, wykonywana przede wszyst­ kim z pobudek w e w n ę t r z n y c h (zwłaszcza rzeźba kultowa)" . e Zaznaczyć należy, iż „odkrycie" wszystkich dziedzin sztuki ludowej nie nastąpiło^ od razu i w jednym czasie. Np. artyzm stroju ludowego był dla przeciętnego inteligenta miejskiego od dawna niekwestionowaną oczywistością, gdy z kolei obrazy na szkle musiały czekać jeszcze długie lata na swego odkrywcę i propagatora. Przytoczone wyżej zdania jasno wskazują na inteligencki rodowód stosowanych i obowiązujących do dziś kryteriów kwalifikowania przed­ miotów artystycznej twórczości ludowej. Widzimy, iż większość przed­ miotów wytwarzanych przez środowisko wiejskie, obecnie zaliczanych do sztuki ludowej (np. architektura, tkactwo, ceramika, sprzętarstwo, strój itp.), należało do utylitarnych, spełniających określoną funkcję użytkową, częstokroć połączoną z funkcjami innymi, jak np. prestiżową czy kultową. Sztuka jako samodzielna wyizolowana wartość nie była znana środowisku wiejskiemu, a satysfakcję estetyczną wiązano z od­ miennymi wartościami uszeregowanymi w specyficzną hierarchię, różną od kanonów sztuki warstw oświeconych. Stąd też szereg przedmiotów uznanych przez entuzjastów kultury ludowej za sztukę nigdy za tako­ wą nie była uważana w ich własnym środowisku wiejskim i odwrotnie. Na fakt ten zwracał już uwagę K. Moszyński w Kulturze ludowej Sło­ wian, gdy pisał; „... należy podkreślić jednak jak najsilniej, że bynajmniej nie wszystkie wy­ twory ludowej kultury przez nas, inteligentów, zaliczane do sztuki mają w oczach ludu wartość estetyczną jako cechę najważniejszą czy wyłączną. Ani też mowy być nie może o wyłącznie obiektywnych przesłankach, w e d ł u g których można by ściśle oddzielać — w duchu interpretacji ludowej — wytwory sztuki od w y t w o r ó w innych" '. O wartości tych przedmiotów decyduje wyłącznie lud, chociaż jego ocena bywa często niezbyt miarodajna, ponieważ nierzadko oddzielenie walorów jednego i tego samego przedmiotu, ale umieszczonego w róż­ nych miejscach, jest praktycznie niemożliwe (np. ten sam przedmiot może zdobić, bronić przed złymi mocami, ochraniać itp.). Zagadnienie sztuki w kulturze warstwy chłopskiej opracowywane jest oddzielnie. Dlatego też na tym miejscu nie będziemy poświęcać mu więcej uwagi. Aby w sposób możliwie pełny ukazać miejsce sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckiej ideologii społecznej, należało wykroczyć poza opra6 A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, maszynopis, Archiwum Etnografii I H K M P A N w Warszawie. P o s ł u g u j ę się wydaniem 2, t. 2, Warszawa 1968, s. 45. 7 Zakładu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 73 cowania o sztuce ludowej sensu stricto i sięgnąć do prac publicystycz­ nych, licznych k r y t y k literackich, tekstów przemówień, programów ar­ tystycznych i prasy (szczególnie czasopism: „Czas", „Kraj", „Prawda", „Głos", „Ateneum", „Przyjaciel Ludu", „Wieniec i Pszczółka", „Zorza", „Przegląd Zakopiański" i innych), a nawet niejednokrotnie do literatury pięknej, ponieważ wszystkie te gatunki literackie stanowią odbicie świa­ domości społecznej oraz oręż w walce politycznej . 8 K U L T U R A I S Z T U K A W A R S T W Y CHŁOPSKIEJ W D O B I E OŚWIECENIA I R O M A N T Y Z M U 9 Istnienie zjawiska rozwiniętej sztuki l u d o w e j datowane jest w na­ szym kraju już na schyłkowe lata X V I I I stulecia. Mimo to ani intele­ ktualna myśl społeczna Oświecenia, ani Romantyzmu nie zwróciła je­ szcze baczniejszej uwagi na artystyczną twórczość plastyczną ludności wiejskiej, a t y m bardziej nie próbowała włączyć jej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych czy gospodarczych. Problem ten pozostawiono następnym pokoleniom, kierując swoje zainteresowania na inne dzie­ dziny życia i kultury wsi polskiej, które w tym czasie były centralnym obiektem uwagi magnackich i szlacheckich humanistów. Niemniej jed­ nak już w okresie Oświecenia i Romantyzmu wykształconych zostało szereg myśli i poglądów (odnoszących się do kultury ludowej), które przetrwały nieraz dziesiątki lat, zanim zostały zadaptowane przez szlachecko-inteligenckie koncepcje sztuki narodowej, stając się tym samym integralną składową świadomości i ideologii społecznej. Dlatego też na­ szym 'punktem wyjścia będzie ustalenie, jakie z nich miały podstawowe znaczenie dla przyszłych koncepcji społeczno-gospodarczych i społecz­ no-politycznych dotyczących miejsca sztuki ludowej w kulturze narodu. Artystyczna działalność plastyczna ludności wiejskiej została do­ strzeżona na skutek tych samych przesłanek, jakie wywołały pragnienie poznania całej kultury warstwy chłopskiej. Odkrycie jej jest jednak znacznie przesunięte w czasie, dokonane niejako na marginesie zainte­ resowań innymi dziedzinami kultury ludowej (w tym głównie folklo­ rem). Pierwotnie pojawia się w I połowie X I X stulecia głównie w aspekcie polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów przez zwrócenie uwagi na konieczność podniesienia gospodarki na wsi m.in. przez popieranie tzw. przemysłu ludowego czy przemysłu domowego. 8 Szczegółowe ich omówienie zamieściła autorka w przygotowanym oddzielnie w 1979 r. 120-stronicowym stanie badań nad polską sztuką ludową, znajdującym się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. W przedstawio­ nym opracowaniu o d w o ł y w a ć się będziemy jedynie do przypisów. Z jej charakterystyczną, wykształconą formą, przyjętą współcześnie za cechę znamienną dla całej sztuki ludowej. 9 �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Samo zainteresowanie życiem i kulturą warstwy chłopskiej miało swoje źródło w ogólnych prądach epoki Oświecenia, wśród których zna­ czenie największe odgrywała tzw. kwestia chłopska, czyli walka mas ludowych o właściwe miejsce w strukturze narodu, przejawiająca się w dążeniu do zniesienia pańszczyzny i przeprowadzenia reform społecz­ nych oraz ściśle z nią związany proces kształtowania się nowoczesnego narodu. Kwestia chłopska —• jako centralny problem społeczny — znajduje wyraźne odbicie w polskiej myśli społecznej i politycznej począwszy od końca X V I I w. Dominuje też w całej publicystyce „dotyczącej przebu- / dowy ustroju chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, występuje ona zawsze, choć jest najczęściej podporządkowana sprawie utrzymania nie­ podległości państwowej" . Ma ona priorytetowe znaczenie również po rozbiorach kraju. Systematyczne studia nad kulturą wsi wiązały się w wa­ runkach polskich przede wszystkim z ideami Oświecenia niosącymi ja­ kościowo nowy stosunek do ludu przez głoszenie i wprowadzanie w ży­ cie haseł polepszenia, sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów oraz zwią­ zanym z nimi procesem kształtowania się nowoczesnego narodu — z jed­ nej strony, z drugiej natomiast — z ideologią odrodzenia narodowego. 10 Proces kształtowania się nowoczesnego narodu datowany jest w na­ szym kraju na przełom X V I I I i X I X stulecia. Wówczas to zmienia się sens pojęcia „naród" obejmującego wyłącznie stan szlachecki, które w t y m czasie „przekształca się w naród o nowoczesnym demokratycz­ nym sensie" , w k t ó r y m lud uznany zostaje za jego składową część. Każdy naród jest narodem dzięki swej kulturze, stąd też jednym z trwa­ le utrzymujących się w centrum zainteresowań problemów była rola kultury ludowej w tworzącej się właśnie kulturze narodowej . W I I połowie X V I I I w. po raz pierwszy w historii polskiej F. S. Je­ zierski pisał, iż „pospólstwo rozróżnia narody, utrzymuje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma, się jednostajnego spo­ sobu życia" . Stwierdzenie to jasno formułuje pogląd, że główną siłę ekonomiczną w społeczeństwie rolniczym stanowią chłopi, którzy są nie tylko podstawą struktury państwa, ale równocześnie tylko „lud repre­ zentuje polską kulturę etniczną, a zatem kultura ta ma pełne wartości narodowe" . u 12 13 14 1 0 A. W o ź n i a k , Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 2, s. 37. J . C h a ł a s i ń s k i , Tradycje i perspektywy przyszłości kultury polskiej, Warszawa 1970, s. 53. Por. J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 264. Cyt. za J . B u r s z t a , Kultura chłopska •— ludowa a kultura narodowa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, s. 396. Ibidem, s. 396. 1 1 1 2 1 3 14 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 75 LUDOWEJ Stanowisko podobne zajęli również i inni publicyści tego okresu, dzięki czemu powoli zaczęło ono zyskiwać prawo obywatelstwa w świa­ domości inteligencji twórczej, a następnie w szerszych masach społe­ czeństwa polskiego. Chłopi i ich kultura znaleźli się w centrum zain­ teresowań badawczych również w ramach programu historii narodowej realizowanego zgodnie z postulatami H . Kołłątaja, w myśl których zba­ danie obyczajów ludu wiejskiego miało m.in. wzbogacić dzieje Polski, dać odbicie zróżnicowań regionalnych kraju itd., stać się źródłem na­ tchnienia dla inteligencji twórczej (szczególnie poetów i pisarzy). „Kul­ tura ludu miała więc stać się częścią dziejów narodowych" . Dlatego też szukano w niej takich wartości, które godne byłyby „postawienia ich w rzędzie narodowych" . 15 16 Upadek Rzeczpospolitej Szlacheckiej i troska o przyszłość narodu skierowała więc postępowych działaczy Oświecenia k u szerokim masom ludowym. W dobie kształtowania się pojęcia nowoczesnego narodu do­ szukiwano się w nich cech nie skażonych kosmopolityzmem, „zachowu­ jących najwięcej — teoretycznie złożonych —- odrębności w stosunku do narodów innych" ', stawiano znak równości między t y m co ludowe i narodowe. Utrata niepodległości i dążenie do jej odzyskania w ra­ mach samodzielnego bytu państwowego wymagały podkreślenia i n d y ­ w i d u a l n o ś c i n a r o d u . Dlatego też szukano 17 „autentycznych w ł a s n y c h pamiątek przeszłości w oryginalnej, zróżnicowanej, barwnej kulturze różnych regionów kraju... Kultura ludowa utożsamiana przede wszystkim z modelem życia chłopów tego czasu, przeciwstawiana podlegającej w p ł y w o m kosmopolitycznym kulturze elity kraju, była uznana za skarbnicę wiedzy o narodzie, jego genezie i osobliwościach. Była też miejscem, gdzie przechowały .się wykorzystane przez tę elitę wzory oryginalnej twórczości ludności naszych ziem" . l s Konsekwencją takiego stanowiska było, iż pewne elementy wizualne, materialne i niematerialne kultury chłopskiej zaczęto świadomie i celo­ wo włączać w obręb tak pojmowanej kultury narodowej (m.in. stroje ludowe, t a ń c e ) . 19 16 Ibidem, s. 396. Ibidem, s. 397. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczasowych pol­ skich pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, t. 1, W r o c ł a w 1976, s. 24. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rze­ czywistość, Warszawa 1977, s. 7. Dodać należy, iż w I I połowie X V I I I stulecia bardzo w y r a ź n i e zaznacza .się na wsi polskiej wzbogacanie e l e m e n t ó w zdobniczych d o m ó w wiejskich. Chłop­ skie wnętrza mieszkalne na Śląsku powszechnie są już w y p o s a ż a n e w znane w c z e ś n i e j skrzynie malowane. Rośnie popyt na wyroby ludowych kaflarzy, zdo­ biących wyrabiane kafle motywami roślinnymi i zwierzęcymi. Na Dolnym Ś l ą s k u pokrywa się zwierciadła olejnymi m a l o w i d ł a m i znajdującymi wielu chętnych na18 17 18 1 9 �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ideologiczne prądy Oświecenia włączając do kultury narodowej k u l ­ turę „pospólstwa" zwróciły szczególną uwagę na jej f o l k l o r i z w y ­ c z a j e oraz w mniejszym stopniu gospodarkę . Epoka ta łącząca w so­ bie postępowe treści społeczne z dużym ładunkiem czynnego patrio­ tyzmu (czego szczególnie jaskrawym dowodem było Powstanie Kościusz­ kowskie) stała się bezcennym dziedzictwem dla wieku X I X , ponieważ stworzyła fundamenty chroniące k u l t u r ę narodową przed zatraceniem w okresie zaborów. Wykształcone w t y m okresie elementy wspólnoty narodowej umożliwiły bowiem dalsze jej kształtowanie się w dobie Ro­ mantyzmu. Romantyzm jako kierunek estetyczno-literacki charakteryzował się na gruncie polskim ekspresją uczuciową, artystycznym nowatorstwem oraz potężną zawartością treści ideologicznej, której ważnym elementem była właśnie ludowość. Na naszych ziemiach był jednocześnie czymś wię­ cej niż poetyką czy prądem estetycznym, a mianowicie postawą myślo­ wą, której centralnym punktem odniesienia stała się i d e a w y z w o l e ­ n i a n a r o d o w e g o . Swój stosunek do sprawy narodu oraz wolności określał każdy twórca romantyczny zarówno przez swoją sztukę, jak i pracę badawczą. Idea narodu pojmowana jako dążność do eksponowania w sztuce i nauce kraju jego swoistych cech historycznych i psychicznych prze­ nikała w t y m okresie nieomal całą kulturę europejską i jest cechą w y ­ różniającą nie tylko Romantyzm polski. Przeciwstawiona kosmopolityz­ mowi Oświecenia, pełniła podwójną funkcję: łączyła i różnicowała. „Przez swoją wspólność i samą obecność tworzyła więź kultury narodowej z ogólnoeuropejską, przez swoją treść kształtowała odrębny charakter szkół narodowych. Kultura powszechna migrująca ponad granicami państw i narodów wchłaniała przede wszystkim te dzieła, które miały wyraźne piętno narodowe" . Ta romantyczna idea narodowości wyra­ stała z ruchu młodych klas społecznych i uciemiężonych narodów, z du­ cha ich dążeń rewolucyjnych, wyzwoleńczych i antyabsolutystycznych. Dlatego też uzupełnieniem jej stała się idea wolności. Te dwie podstawowe idee (narodu i wolności) trafiły w Polsce na grunt szczególnie podatny. W warunkach niewoli i politycznego rozdar­ cia kraju Romantyzm polski był wyjątkowo predestynowany do odegra20 21 b y w c ó w , a w Małopolsce rozpowszechniają się obrazy na szkle, które zaspoka­ jają potrzeby rynku krajowego, a nawet w y s y ł a n e są poza granice kraju. R ó w n o ­ cześnie jest to okres rozkwitu hafciarstwa, żelazorytnictwa i drzeworytnictwa ludowego. Zjawiska te nie pozostają bez w p ł y w u na formowanie się poglądów o oryginalności i w y j ą t k o w o ś c i kultury chłopskiej — spadkobierczyni i skarbnicy kultury narodu. W o ź n i a k , op. cit., s. 31-51. J . J e d l i c k i , Kultura polska w dobie Romantyzmu, [w:] Historia Polski* t. 2, Warszawa 1959, s. 146, oprać, zbiór, pod red. T. Manteuffla. 2 0 2 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 77 nia wiodącej roli w inspirowaniu walk narodowowyzwoleńczych i bu­ dzenia uczuć patriotycznych. Zarówno w estetyce, jak i polityce oznaczał się postawą buntowniczą i obrazoburczą. Innym podstawowym elementem (obok idei narodu i wolności) po­ stawy romantycznej było przeświadczenie o szczególnej misji artysty i uczonego. Polscy twórcy romantyczni — niezależnie od zajmowanych pozycji społecznoideowych — uważali za najszczytniejsze zadanie służ­ bę narodowi, wyrażanie jego tęsknot i aspiracji. To nowe pojmowanie społecznej i narodowej funkcji twórczości kulturalnej oddziaływało na wszystkie elementy Romantyzmu, dla samych twórców bowiem najważ­ niejszym — jeżeli nie jedynym — celem była sublimacja uczuć patrio­ tycznych i budząca do czynu rola dzieła sztuki. Mimo że Romantyzm był przede wszystkim prądem estetyczno-literackim, to jednak w odczuciu Polaków stanowił pewien system warto­ ści ideowych, moralnych, filozoficznych i artystycznych. Jako nierozer­ walny splot literatury i polityki zacierał granice „między poezją a filo­ zofią", myślą społeczną czy publicystyką. Poeta mógł być równocześnie ideologiem lub przywódcą politycznym... Czyn i słowa wzajemnie się splatały i dopełniały. Literatura chciała być (i była) odczytywana jako polityczne przesłanie, apel do działania czy recepta na aktualne proble­ my narodu" . Romantyzm polski charakteryzowała supremacja literatury, odgry­ wającej w tym czasie szczególną rolę w kulturze kraju. Literaturę tę zaś cechuje ludowość, narodowość i historyzm. Ludowość uważana jest za dobro narodowe zarówno w sensie oryginalnej twórczości ludowej w postaci poszczególnych gatunków folkloru, jak też efektu przetwarza­ nia folklorystycznego autentyku przez działalność twórczą. Powszechne przekonanie, iż ludowy autentyk zawiera w sobie wielkie wartości h i ­ storyczne, ponieważ jest reliktem pierwszego okresu literatury narodo­ wej, przechowanym wiernie w tradycji warstwy chłopskiej sprawiło, że poezja romantyczna została przepojona ludowością. „Przetworzony artystycznie folklor stał się organiczną częścią kultury narodowej, a stąd dorobkiem ogólnoludzkim" . Triumfalne wkroczenie folkloru do literatury romantycznej S. Czar­ nowski komentuje w ten sposób: 22 23 „nie folklor jako taki jest tam najważniejszy. Sprawa narodowa stoi ponad wszystkim. Ale w ł a ś n i e z ludem, a zwłaszcza z masami ludu wiejskiego wiąże swoje patriotyczne nadzieje większość przodujących pisarzy. Pisarze ci wyobra­ żają sobie, że w ludzie odnajdą nieskalane źródło młodości, które karmiło Polskę w ciągu dziesięcioleci, a do którego drogę zgubili ich bezpośredni poprzednicy... Następuje więc zwrot ku folklorowi i pod w p ł y w e m myśli demokratycznej tutaj 2 2 L . K a m i ń s k i , Romantyzm a ideologia. Główne ugrupowania Drugiej Rzeczypospolitej -wobec tradycji romantycznej Wrocław 1980, B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 397. 2 3 polityczne s. 5. �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA szuka się źródeł narodowej oryginalności... cała ta plejada poetów i pisarzy, wśród których błyszczą największe nazwiska polskiej literatury, zgodna jest co do tego, by nie uronić z dziedzictwa idei przekazanego przez przeszłość, a wzbo­ gacanego co dzień nowymi zdobyczami ludzkiego ducha. Nie żeby chcieli po pro­ stu sprowadzić życie intelektualne narodu do życia ludu wiejskiego. Przeciwnie, nie chcą nic stracić z dziedzictwa pozostawionego przez przeszłe pokolenia i prag­ ną owo dziedzictwo wzbogacić nie tylko tym co sami stworzą, ale i tym, co zbiorą w nurcie idei i w przemianach form na całym świecie"' . 24 W tworzącej się w t y m czasie kulturze narodowej sprawa ludu — jako składowego elementu narodu oraz rola jego kultury w kulturze ogólnonarodowej — była w centrum zainteresowania inteligencji, sta­ wiającej sobie za cel „powiązanie wszystkich stanów i warstw w jedną społeczność n a r o d o w ą " . Jego realizacja wymagała znalezienia „takich treści, które by mogły obejmować całość społeczeństwa i tę całość spa­ jać wspólnymi więzami... inaczej mówiąc zasady integracji narodowej. Ponieważ w sytuacji utraty niepodległości nie mogła to być siła poli­ tyczna i jawne propagowanie idei państwa, zasadą integracji stała się idea narodu i powiązana z nią ściśle idea kultury narodowej" . Twórcy Oświecenia i Romantyzmu wykorzystywali głównie ludowe treści fol­ klorystyczne dla budzenia poczucia świadomości narodowej, narodowej integracji i patriotyzmu. I dopiero Neoromantyzm — bogatszy o do­ świadczenia poprzednich myślicieli i humanistów — zapoczątkował i triumfalnie wprowadził do kultury ogólnonarodowej ludową sztukę. Zanim to jednak nastąpiło zainicjowane w dobie Oświecenia poszukiwa­ nia treści ogólnonarodowych w coraz to liczniejszych elementach k u l ­ tury warstwy chłopskiej skierują się również w stronę ludowej sztuki, która w latach późniejszych stanie się jednym z najtrwalszych ogniw kultury i tradycji narodowej szeroko uwzględnianym w koncepcjach społeczno-gospodarczych i kulturalnych. 25 26 Już w I połowie X I X stulecia padają głosy domagające się uprawia­ nia sztuki odzwierciedlającej życie naszego chłopa. Np. J. Kenig — k r y t y k artystyczny i publicysta „Gazety Warszawskiej" jako jedną z dróg wyjścia dla polskiego malarstwa widzi podejmowanie t e m a t y ­ k i w i e j s k i e j , przyjmując za wzór do naśladowania malarstwo fran­ cuskie przedstawiające scenki rodzajowe z życia wieśniaków bretońskich. Dyskusja dotycząca stosunku do tematu ludowego przybrała na sile w różnych środowiskach artystycznych w 1845 r. w związku z wysta­ wą warszawską. Szczególnie żywo polemizowano na łamach „Pielgrzy­ ma" i „Tygodnika Petersburskiego". W latach 40-tych X I X stulecia po­ stulat malarstwa ludowego czy też narodowego rozumianego zazwyczaj " W . B i e ń k o w s k i , Poprzednicy Oskara Kolberga na znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii 1956, s. 99—100. B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 399. Ibidem, s. 399. 2 5 26 polu badań ludo­ polskiej, Wrocław �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 79 LUDOWEJ jako „swojskość" tematu i stylu stał się centralnym punktem zaintere­ sowań, polemik i dyskusji. Społeczną funkcję sztuki starali się pod­ kreślać lewicowi krytycy i pisarze. S. Goszczyński ubolewał, iż sztuki piękne w Polsce „nie stworzyły jeszcze szkoły narodowej" i nie za­ jęły przeznaczonego im „apostolskiego stanowiska" . Ożywiona polemi­ ka prasowa rozgorzała w latach 1844-1846 na temat pozycji społecznej artystów. „Krzyżowały się w tych sporach opinie bardzo sprzeczne, wychodzące z różnych orientacji politycznych (Grabowski, Ziemięcka, Kraszewski, Kremer, Libelt, Goszczyński, Dembowski i inni), panowała zgoda tylko co do tego, że malarstwo i kultura plastyczna w Polsce zo­ staje znacznie w tyle za życiem literackim i muzycznym" . 27 28 29 Właśnie w okresie romantyzmu dojrzewa do realizacji jedno z haseł oświeceniowych; polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów. Fakt ten ma dla naszych rozważań szczególne znaczenie, ponieważ po raz pierwszy upatruje się podniesienia gospodarki wiejskiej na drodze popierania przemysłu domowego (termin ten obejmował, jak wiemy, szeroko pojmowaną sztukę ludową). Praktycznie realizacja tego postu­ latu ograniczała się jednak głównie do działalności wystawienniczo-handlowej (m.in. wzorem innych krajów powszechnych wystaw rolniczoprzemysłowych o zasięgu najpierw lokalnym, a później i szerszym) oraz kolekcjonerskiej (m.in. czołowi humaniści okresu dążą do zgromadzenia licznych materiałów i okazów etnograficznych kultury materialnej i pla­ stycznej). Jest to jednak pierwszy krok na drodze budowania szerszej, samodzielnej koncepcji gospodarczo-społecznej o charakterze politycz­ nym na podstawie sztuki ludowej. Koncepcji, której realny i pełny kształt nada myśl pozytywistyczna, a która lata świetności przeżywa nieprzerwanie do wybuchu I I wojny światowej i której pewne elementy są żywotne do dnia dzisiejszego. Najogólniej mówiąc idea wystaw przemysłowo-rolniczych — zro­ dzona pod koniec X V I I I w. we Francji — miała w swych założeniach demonstrowanie osiągnięć gospodarczych w dziedzinie przemysłu, rze­ miosła oraz rolnictwa, celem podniesienia wymiany handlowej, ściągnię­ cia kapitałów, zapewnienia zbytu towarom rodzimej produkcji itp. Rów­ nież w Polsce powodem głównym ich organizowania były względy eko­ nomiczne, wśród których specjalne znaczenie miało zapewnienie zbytu drobnemu przemysłowi i rzemiosłu wiejskiemu przez szerokie jego pro­ pagowanie i eksponowanie, aby tą drogą poprawić sytuację społecznogospodarczą mieszkańców wsi. Równocześnie częstokroć zdarzało się, że bogato reprezentowane na nich okazy z zakresu przemysłu i sztuki ludowej stawały się bodźcem do ich gromadzenia. Eksponowane zbiory stawały się zaczątkiem działów etnograficznych w muzeach przemysło2 7 28 29 J e d l i c k i , op. cit., s. 174. Ibidem, s. 174. Ibidem, s. 189. �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wo-rolniczych, gdzie służyły początkowo — w myśl idei ruskinowskich — za wzory dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Na przykład już od I I połowy X I X stulecia obserwujemy coraz częściej łączenie sztuki ludo­ wej z programem rozwoju polskiego rzemiosła i przemysłu artystycz­ nego. Pierwszą wystawę przemysłowo-rolnicza na ziemiach polskich ot­ warto w Warszawie w 1821 r. Chociaż skromna pod względem ilości eksponatów, pokazywała już wszystkie niemal dziedziny wytwórczości krajowej, a w tym i wiejskiego przemysłu domowego reprezentowanego przez kilka wyrobów garncarskich i tkackich . Od tego czasu podobne wystawy odbywały się w Warszawie co kilka lub kilkanaście lat. Po 1850 r. zaczęto je organizować również w innych miastach Królestwa Polskiego. W pozostałych natomiast zaborach pierwsze tego typu ekspo­ zycje przypadają na koniec lat 40-tych ubiegłego wieku. Rozmachem w organizowaniu tych imprez i ich ilością wybija się od samego początku Galicja, gdyż katastrofalne gospodarcze położenie ludności wsi i drob­ nych miasteczek zmuszało do poszukiwania różnych dróg ożywienia pro­ dukcji i zapewnienia utrzymania ogromnej liczbie osób „zbędnych" produkcyjnie. 30 Łącznie we wszystkich zaborach od 1821 r. do pierwszych lat X X w. odbyło się około 2 tys. wystaw. Z ich inicjatywą występowały to­ warzystwa i instytucje działające na polu podniesienia i rozwoju prze­ mysłu, rzemiosła i rolnictwa, a wśród nich muzea przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868 г.), Lwowie (1875 r.) oraz Warszawie (1875 r.) już od momentu ich założenia. Na przełomie X I X i X X stulecia oraz w pierwszych dziesiątkach lat naszego wieku wystawy te nabierają głównie charakteru ekspozycji rzemiosła i przemysłu artystycznego. Ekonomiczne walory wystaw rolniczo-przemysłowych oraz rzemiosła nie zdają się budzić wątpliwości, ale już w I połowie ubiegłego stule­ cia С. K. Norwid nobilitując ludowy przemysł domowy pragnie, aby przewodziła im główna idea — piękno. I to nie tylko zawarte w uzna­ nym dziele profesjonalnego artysty, ale również w prostym przedmiocie domowego użytku, wykonanym ręką wiejskiego rzemieślnika. Pisze na ten temat: „Rozdzielenie e k s p o z y c j i publicznych na ekspozycje, czyli w y s t a w y , sztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym dowodem o ile sztuka dziś swej powinności nie wypełnia. Wystawa powinna być przeciwnie, tak urządzona, ażeby od s t a t u y pięknej do u r n y g r o b o w e j , do talerza, do szklanki pięknej, do kosza wyplecionego cała artykulacja idei p i ę k n a w czasie danym uwiadomioną była. Żeby od gobelinu przedstawiającego Rafaelowski p ę 3 0 Por. K . O ł o d z i e j o w s k i , Wystawy powszechne, ich historia, organizacja, położenie prawne i wartość gospodarcza, Poznań 1928, s. 4-29; Katalog wyrobów krajowych wystawionych na widok publiczny w sali głównej ratusza miasta sto­ łecznego Warszawy w miesiącu wrześniu roku 1821, Warszawa 1821, s. 11. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI dzel jedwabną rozlewająca się i sprawiedliwe duszy z ciałem, LUDOWEJ 81 tkaniną do najprostszego płócienka, cała gama idei p i ę k n e g o w pracy uwiadomioną była — wtedy wystawy będą użyteczne na uszanowanie i ocenianie pracy w p ł y w a ć . Dziś jest to rozdział czyli śmierć..." 8 1 Polska inteligencka myśl społeczno-polityczna dopiero pod koniec X I X stulecia stworzyła teorię określającą miejsce i rolę sztuki ludowej w kulturze narodowej. Wydaje się, że znacznie późniejsze włączenie sztuki warstwy chłopskiej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych i kulturalnych przez czołowych myślicieli, publicystów i artystów,' w y ­ nikało m.in. z faktu, iż żywiołowy i barwny rozwój tejże sztuki obser­ wujemy dopiero po uwłaszczeniu włościan oraz z tego, że cała twórczość i publicystyka romantyczna skierowana była głównie na folklor i obrzę­ dowość ludową, które miały być nie tylko podstawowym składnikiem kultury narodowej, ale i jedności słowiańskiej. Niemniej jednak jeszcze w okresie Romantyzmu toczy się batalia o uznanie sztuki warstwy chłopskiej za sztukę w ogóle, a nie wyłącznie przemysł domowy oraz ma miejsce pierwsza próba zbudowania teorii sztuki ludowej utożsamia­ nej z narodową, której elementy adaptowane są niejednokrotnie przez późniejszych intelektualistów, artystów, działaczy politycznych i spo­ łecznych oraz badaczy i teoretyków sztuki. Mamy tu na myśli szeroko dyskutowaną teorię sztuki poznającej „wyższej nad nauki i systemy filozoficzne" — С. K. Norwida, w której znalazły odzwierciedlenie wszystkie prądy umysłowe oraz nurtujące pro­ blemy epoki. С. K. Norwid główne jej kredo przedstawił w niewielkiej rozprawie O sztuce (Dla Polaków), a szczególnie w Epilogu Promethidiona (1851 r . ) . Sztuka w tej koncepcji zajmuje szczególne miejsce w odbudowie narodu, która zależy właśnie od niej. Sztuka bowiem, tak jak u Mickie­ wicza, pełni rolę A r k i Przymierza, „w której naród przechowuje swe najwyższe wartości i z której — w odpowiednim momencie — je w y j ­ muje, aby nadać im życiowy kształt. Jest ona t e s t a m e n t e m , o czym pisze w epilogu Promethidiona, ponieważ czego nie może dopiąć czynem, testuje w słowie i przekazuje »takie tylko słowa są potrzebne i takie tylko zmartwychwstają czynem«" . Piękno jest u Norwida rodzajem nowej jakości, nadbudowanym pro­ porcjonalnie do włożonego trudu, nad utylitarnym przeznaczeniem przed3 2 33 31 С. K . N o r w i d , Promethidion, Epilog, [w:] Pisma wybrane, t. 2, Warszawa 1966, s. 244. Nieomal równolegle z С. K . Norwidem ogłasza swoje poglądy estetyczne John Ruskin. Twórca teorii odnowy rzemiosł artystycznych, który w swej kon­ cepcji pracy dokonał podziału na labur — czyli pracę bezmyślną, mechaniczną i work — pracę twórczą, przy wykonywaniu której konieczne są uzdolnienia, zapał, energia, poświęcenie. Por. też A. W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki lu­ dowej w polskim przemyśle artystycznym XIX i XX wieku, Wrocław 1953, s. 32. B. U r b a n k o w s k i , Mysi romantyczna, Warszawa 1979, s. 221. 3 2 3 3 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2ñ'2 �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA miotu. Jest „kształtem miłości" i jednocześnie wykładnikiem siły tej miłości. „Bo piękno na to jest, by zachwycało. Do pracy — praca by się zmartwychwstało" . W takim rozumieniu poziom sztuki jest m i a r ą patriotyzmu. Sztuka uświęcona twórczą pracą i praca podniesiona do wyżyn sztuki — miały kłaść podwaliny pod sztukę narodową, której źródła według Norwida tkwiły w sztuce ludowej. Warunkiem istnienia narodu jest istnienie sztuki polskiej i niepo­ dległej myśli polskiej. A polskość znaczy dla niego z jednej strony od­ rębność od innych, z drugiej wierność własnym źródłom. 3 4 „Żadne się społeczeństwo nie ostoi i żaden n a r ó d nie utrzyma, jak przez pracy harmonię tradycyjną powiązane z sobą s ł o w o L u d u i s ł o w o s p o ­ ł e c z e ń s t w a w dwie się strony rozprzęgną... tylko przez harmonię tradycyjną pracy narodu ten d i a l o g , ta rozmowa myśli ludowej z myślą społeczeństwa odbywa się. Rozmowy tej ujęcie w harmonię sztuki, rękodzieł, rzemiosł i rolni­ ctwa stanowi zdrowie narodowe — stanowi p r z y t o m n o ś ć i o b e c n o ś ć — b y t . Naród tracąc przytomność — traci obecność — nie jest — nie istnieje..." 85 W nakreślonym przez Norwida programie sztuki narodowej domaga się on czerpania z pierwiastków ludowych, łączenia użyteczności z pięk­ nem. Stąd postulaty upiększania rzeczy codziennego użytku, rozwijania architektury, wskazywania na niepowtarzalne piękno naszych dworków pobudowanych w stylu nadwiślańskiego gotyku czy mazowieckiego pej­ zażu. Bo „Kto kocha — widzieć chce choć cień postaci, Kochankę — Boga nawet... więc m i smutno, / Że mazowieckie ani jedno płótno / Nie jest sztandarem sztuce..." Społeczeństwo bez kultury narodowej jest „jak rycerz pozbawiony tarczy". Dlatego też, gdy jakiekolwiek społeczeństwo pozbawione jest własnej państwowości, a t y m samym władzy i praw dających mu ze­ wnętrzną spójność obowiązkiem kultury jest: „Zastąpić władzę sumie­ niem, zespolić ludzi od wewnątrz —• organizując ich uczucia i wyobraź­ nię" . Stąd szczególna rola i odpowiedzialność artysty narodowego, który jest „organizatorem wyobraźni narodowej" w równej mierze, „jak polityk narodowy organizujący siły stanu" . Wskazuje to nie tyle może na rangę społeczną, co na ciężki obowiązek spoczywający na twórcach. Według Norwida ideał ten osiągnął F. Chopin. Potrafił on bowiem pod­ nieść ludowe natchnienie do potęgi przenikającej całą ludzkość. A osiąg­ nął to przez wewnętrzny rozwój i dojrzałość. Teoria sztuki Norwida, mimo że osiągnęła szczególną popularność dopiero w ostatnich latach X I X w. i na początku naszego stulecia, w y ­ warła silny wpływ na współczesną autorowi publicystykę, skłaniającą 3 6 37 38 8 4 35 36 37 38 Norwid, Ibidem, s. Ibidem, s. Ibidem, s. Ibidem, s. op. cit., s. 216. 241-242. 218. 239. 239. �83 SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ się coraz wyraźniej do koncepcji solidaryzmu narodowego, a widzącą możliwość oddziaływania przez twórczość ludową na całe społeczeństwo, łagodząc antagonizmy klasowe. Dlatego też podkreślała ona, że źródłem samej sztuki nie może być odtwarzanie naszego ludu i prawdziwe o n i m pojęcie. Sprawą znacznie ważniejszą jest, aby sztuka zajęła „stanowisko pośredniczące między miastem a wsią, panem a l u d e m " , ponieważ tylko w takim stosunku może się ona przyczynić do zbratania różnych warstw społecznych. Rodzimość w sztuce polskiej była przedmiotem zainteresowań rów­ nież J. I . Kraszewskiego. Gros jego wypowiedzi o twórczości ludu do­ tyczy głównie folkloru. Szczególnie dużo uwagi poświęcał t y m zagadnie­ niom w latach 1841-1851, będąc redaktorem wileńskiego „Athenaeum", pisma nastawionego na gromadzenie materiałów z najrozmaitszych dzie­ dzin, rzucających światło na przeszłość Słowiańszczyzny i narodu pol­ skiego, zbieranie dokumentów, publikowanie archiwaliów i źródeł odno­ szących się do historii ojczystej, aby w ten sposób przygotować nie­ zbędny materiał do opracowania dziejów narodu . Równocześnie jednak Kraszewski niejednokrotnie wysławiał malowniczość wsi polskiej, którą uważał za najlepszy temat dla malarstwa, o czym pisał m.in. w Kores­ pondencji do Biblioteki Warszawskiej (1856 г.). Za prawdziwy przełom w zainteresowaniach twórczością warstwy chłopskiej uchodzi sformuło­ wany przez niego program w pracy Sztuka Słowian, szczególnie w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej (Wilno 1860). Kraszewski zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, zapatrzonych wyłącznie w dzieła świata antycznego i późniejszych stylów historycznych, nawo­ łuje do podjęcia starań umożliwiających zrozumienie charakteru bu­ downictwa naszej ziemi, jej wdzięku i odrębności, poznania codziennych przedmiotów użytkowych,, a spośród nich tych, k t ó r y m powstaniu to­ warzyszyła nie tylko potrzeba materialna, ale i natchnienie. Właśnie tym należy się zająć, a nie szukać „świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło" (s. 9). Kraszewski nobilituje sztukę ludową twierdząc, że „dziełem sztuki być może prosty koszyk z łoziny wypleciony" (s. 10), a sama sztuka powinna być śledzona — nawet na najniższym szczeblu rozwoju — u swych źródeł. Tak śmiałych kryteriów nie stosował nikt przed nim. Do przedmiotów niezbędnych dla charakterystyki twórczości narodu zaliczał m.in. rzeźbione oprawki nożyków, ozdabiane garnki, wzorzysto tkane makaty, a także misterne oprawy szabel (s. 10) i mimo, 39 40 3 8 I . J a k i m o w i c z ó w a, Z dziejów sporu o rację bytu polskiej sztuki naro­ dowej, [w:] Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką, nr 6: 1951, s. 107. Por. R. G ó r s k i , W kręgu Kraszewskiego i „Athenaeum", [w:] Dzieje fol­ klorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, W r o c ł a w 1970, s. 236, oprać, zbiór, pod red. H. Kapełuś, J . Krzyżanowskiego. 4 0 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA że niejdnokrotnie wprowadza liczne korekty i zastrzeżenia do swoich sformułowań , wytycza ogólne ramy badania sztuki. Poglądy estetyczne Norwida i wystąpienie Kraszewskiego zamykają romantyczne zainteresowania artystyczną twórczością chłopa polskiego i jej znaczenia dla sztuki narodowej. Historycznie rzecz ujmując są to pierwsze wystąpienia na temat sztuki ludowej. W okresie t y m nieprzer­ wanie toczyła się dyskusja o jej rację bytu. Trwały walki o nadanie rangi prawdziwej sztuki polskiemu malarstwu ludowemu i rzeźbie i je­ szcze nie było mowy o przedmiotach codziennego użytku, chatach chłop­ skich, ceramice, tkaninie czy meblach jako o dziełach sztuki, a część k r y t y k i usiłuje wykazać bezcelowość wszelkich dążeń do stworzenia pol­ skiej sztuki narodowej . W sferze sztuki okres Romantyzmu zakładał stworzenie sztuki na­ rodowej, a samej twórczości wytyczał jasno jako cel intensyfikację ży­ cia narodowego w najogólniejszych formach . Myśl społeczna i filozo­ ficzna Romantyzmu była dalszym ciągiem walki politycznej. Miała ona za zadanie utwierdzenie istnienia samodzielnego narodu z rozbudowaną k u l t u r ą oraz przygotowanie do przyszłej niepodległości. Dlatego też w I połowie X I X w. stosunek do sprawy chłopskiej był miernikiem patriotyzmu. Epoka ta stworzyła wspaniały materiał do budowy kultury ogólno­ narodowej, ale budowy tej nie zdołała ukończyć. Dorobek Romantyzmu dopiero w procesie wchłaniania przez narodową tradycję kulturalną ulegał przewartościowaniu. I paradoksalne może wydawać się stwier­ dzenie, iż Romantyzm przeniknął do społeczeństwa polskiego dopiero po swoim zmierzchu, ale za to zajął w świadomości narodowej niepod­ ważalne, suwerenne miejsce, a pod jego przemożnym wpływem kształ­ towała się cała kultura polska w latach późniejszych. 41 42 43 IDEOLOGIA POZYTYWISTYCZNA A SZTUKA LUDOWA Postulaty (m.in. С. K. Norwida, J. I . Kraszewskiego) domagające się poszerzenia pojęcia sztuki ludowej również na przedmioty utylitarne służące do zaspokajania codziennych potrzeb chłopa oraz uznania sztuki ludowej za narodową nie uzyskały szerszego poparcia i przez kilkadzie­ siąt dalszych lat pozostały głosami odosobnionymi . Zamykają one na pewien okres szereg publikacji naukowych i wypowiedzi publicystycz44 4 1 Np. gdy zastrzega, że dziełem sztuki może być tylko przedmiot nie mający żadnego „pożytku materialnego" (s. 4) natomiast wyroby z dziedziny przemysłu artystycznego, charakteryzuje jedynie niesprecyzowaną ideą piękna — towarzy­ szącą nam we wszystkich momentach życia. Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 35. Por. U r b a n k o w s k i , op. cit., s. 248, 251. Por. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 272-273. 4 2 4 3 4 4 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 85 LUDOWEJ nych podnoszących znaczenie artystycznej twórczości chłopa polskiego dla sztuki narodowej, tematu ściśle związanego z wciąż aktualną kwe­ stią — „sprawą włościańską". Ponowne jego ożywienie w latach 80-tych X I X w. jest efektem przewartościowania oceny ludu i jego kultury pod wpływem prądu pozytywistycznego oraz konkretnych wydarzeń histo­ rycznych i powstania nowych warunków ekonomiczno-społecznych w ży­ ciu narodu. Wraz z upadkiem Powstania Styczniowego 1863 r. w kręgach libe­ ralnej burżuazji Królestwa Polskiego na gruncie programu pracy orga­ nicznej, pracy u podstaw i rezygnacji z walk niepodległościowych zro­ dził się prąd umysłowy i ruch społeczny zwany Pozytywizmem . Pod­ łożem jego była krytyka zacofanych stosunków gospodarczo-społecznych, hamujących rozwój kapitalizmu i burżuazyjne przeobrażenie społeczeń­ stwa. Był reakcją przeciw kierunkowi konserwatywno-klerykalnemu, ale jednocześnie trwał na pozycjach obronnych, a nawet wrogich wobec tendencji rewolucyjnych mas ludowych, szczególnie po pierwszym straj­ ku proletariatu. Wyrażał protest młodej burżuazji odnośnie do Roman­ tyzmu z jego dążeniami niepodległościowymi i rewolucyjnymi oraz szlacheckiemu konserwatyzmowi we wszystkich jego odmianach na polu gospodarczym i politycznym, programu społecznego i twórczości literac­ kiej. 4S Młoda burżuazja wraz ze zdobywaniem pozycji społecznych ściśle związanych z rozwojem przemysłu zaangażowała się w walce z zacofa­ niem gospodarczym, wierząc w dobroczynny wpływ kapitalizmu, dą­ żyła do jego rozwoju oraz burżuazyjnych przemian przekształcających s t r u k t u r ę społeczeństwa. Pozytywiści odcinali się od wszelkich prze­ wrotów rewolucyjnych oraz ruchów robotniczych przeciwstawiając i m solidaryzm k r a j o w y . Pogląd, według którego różne klasy i warstwy społeczne mogą i powinny współżyć ze sobą bezkonfliktowo w jednym organizmie społecznym. Dlatego też wzywali o „ojcowski" stosunek do chłopów, apelowali do filantropii dworu i plebanii w szerzeniu na wsi 46 4 5 Pozytywizm polski — którego inicjatorem był A. Ś w i ę t o c h o w s k i — b y ł ruchem ideowo-literackim postępowej burżuazji. Rozwinął się po upadku Powsta­ nia Styczniowego, jako reakcja przeciwko romantycznej ideologii powstańczej i mesjanizmowi w literaturze. Jego załamanie datuje się około 1880 г., gdy rozwój ruchu robotniczego i ideologii socjalistycznej u j a w n i ł w e w n ę t r z n e sprzeczności kapitalizmu. Ogólnie można powiedzieć, że pozytywizm głosił światopogląd oparty na naukach ścisłych, a dążąc do gospodarczego i kulturalnego podniesienia k r a j u propagował hasła „pracy organicznej" i „pracy u podstaw". 4 1 Pozytywizm warszawski, tak jak każdy ruch ideologiczny, przeżywał różne okresy o zróżnicowanej dynamice i prężności. Również jego reprezentanci, mimo że zgodni co do podstawowego kierunku działania, nie zawsze we wszystkich kwestiach wyrażali jednolite stanowisko. Areną polemik pozytywistycznych b y ł y przede wszystkim ł a m y prasowe. Wśród nich naczelne miejsce zajmuje „Przegląd Tygodniowy" — bardzo radykalna szczególnie w latach 1872-1873, stojący na �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA oświaty, higieny i kultury, a konflikt klasowy dziedzica ze służbą fol­ warczną miał ich zdaniem uregulować podniesienie płac przy jedno­ czesnym zwiększeniu wymagań. Uważali bowiem, że wszelkie błędy i braki ustroju, wyzysk i upośledzenie wsi uzdrowi powszechna oświata, praca i oszczędność. Pozytywistyczne programy oświatowe skierowane były przeciw tendencjom rewolucji agrarnej bardzo popularnym w ko­ łach radykalnych . Dodać należy, że w okresie pozytywizmu zaostrzyła się świadomość własna inteligencji jako nosicielki najwyższych wartości ideowo-kulturalnych oraz reprezentanta tradycji i wskazówek na przy­ szłość. Po 1863 r. właśnie głównie inteligencja poczuła się odpowiedzial­ na za losy społeczeństwa i narodu, za jego przyszły wygląd i właściwy pion moralny, dając temu aktywny wyraz w różnych obozach ideowopolitycznych i praktycznej realizacji ich programów. 47 Hasła pozytywistyczne koncentrowały uwagę na sprawie uprzemy­ słowienia kraju, rozwijania działalności gospodarczej, naukowo-oświatowej i kulturalnej. Odrodzenie narodu wiązano właśnie z tą działalnością, która miała dać podstawę jego dobrobytu, pozycji uznawanej w świecie, a w przyszłości potęgi politycznej. (Oferowały więc odmienny od ro­ mantycznego wariant przyszłego dobrobytu i potęgi kraju). Dlatego też integralną składową pozytywistycznej ideologii ratowania narodu stała się idea niesienia ludności wiejskiej pomocy gospodarczej na drodze zaangażowania jej w masową produkcję na zbyt przedmiotów tzw. prze­ mysłu domowego, włościańskiego czy ludowego, czyli szeroko rozumia­ nej sztuki ludowej. Inaczej mówiąc s z t u k a l u d o w a z o s t a ł a u z ­ n a n a za p a n a c e u m n a n ę d z ę w s i . Idea ta, dzięki szerokiej propagandzie prasowej i zaangażowaniu społecznym (szczególnie młodej inteligencji), w bardzo krótkim czasie przekształciła się w potężny prąd umysłowy oraz w wielokierunkowy, konkretnie realizowany program gospodarczo-społeczny, który począwszy od lat 80-tych X I X stulecia nabiera coraz widoczniej charakteru politycznego. Właśnie w t y m okre­ sie dojrzewają poglądy, że sztuka ludowa jest nie tylko lekarstwem na poprawę bytu społeczności chłopskiej, ale i uosobieniem rodzimości. Podłożem ich była ówczesna sytuacja społeczno-polityczna kraju. Na przełomie roku 1878 i 1879 L . Waryński zawiązuje ugrupowanie socja­ listyczne, które przekształca się w 1882 r. w partię „Proletariat". W ro­ k u następnym wybucha strajk robotników w Łodzi. Zaniepokojenie ro­ snącą siłą klasy robotniczej znajduje swoje ujście w atakach na „kos­ mopolityzm" socjalistów, głoszących hasła łączenia się proletariatu we skrajnym skrzydle opozycji przeciw szlachcie, następnie umiarkowana obszarniczo-burżuazyjna i lojalistyczna „Niwa" (od 1872), a w okresie stopniowego spadku dynamiki ruchu „Ateneum" (1876) i „Nowiny" (1878). Por. H . B r o d o w s k a , Sytuacja polityczna Królestwa Polskiego po 1864 r. Pozytywizm, [w:] Historia Polski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 443-454, oprać, zbiór, pod red. S. Arnolda i T . Manteuffla. 4 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 87 LUDOWEJ wspólnej walce bez względu na narodowość. Kosmopolityzmowi zaczęto więc przeciwstawiać różnego rodzaju „rodzimość". Sytuację tę doskonale ilustrują słowa J. K . Potockiego, zamieszczone w artykule programowym czasopisma „ G ł o s " , zatytułowanym Pro­ spekt, w którym czytamy: 48 „...popierać będziemy z jednej strony wszelkie usiłowania mające na celu wyzwolenie pracy, z drugiej jednak wypowiemy w a l k ę doktrynerom apostołów kosmopolitycznego socjalizmu, którzy nie pamiętają o tym, że lud nasz posiada w ł a s n e pojmowanie szczęścia nie dające się ułożyć w oderwane lub w z i ę t e z obcego gruntu formułki, s ł o w e m kulturę własną..." 4 9 Kredo czasopisma „Głos" zostało w jakimś stopniu przejęte również przez inne ówczesne tygodniki, m.in. wychodzący w Petersburgu od 1889 r. „Kraj". Niewątpliwie duże znaczenie miała w t y m przypadku dyskusja, jaką wywołała wypowiedź J. Popławskiego na temat kultury tzw. wyższej i ludowej zamieszczona w pierwszym programowym nu­ merze „Głosu" w 1886 r. Ogólnie rzecz ujmując dyskutanci ci z pozycji ludomańskich i konserwatywnych zajęli się propagowaniem kultury i sztuki polskiej (w t y m ludowej), widząc w niej skuteczne antidotum na kosmopolityczne idee socjalistów. Ten gwałtowny zwrot k u ludo­ wości wynikał m.in. z dążenia do ograniczenia wzrostu klasy robotniczej j ideologii rewolucyjnej oraz oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie. Dążąc do zmniejszenia wpływu klasy robotniczej jako ele­ mentu zagrażającego istniejącemu porządkowi społecznemu postulowano ograniczenie produkcji przemysłowej do rynku krajowego, którego głów­ nym konsumentem miał być chłop. Dlatego też przez podniesienie oś­ wiaty i produkcji rolnej należało wzmocnić jego siłę nabywczą. Te uto­ pijne plany natury gospodarczej o znaczeniu wyraźnie politycznym były jednym ze źródeł ówczesnego zainteresowania ludowością. Nie drogą reform, lecz półśrodkami w postaci m.in. propagowania wyrobów sztuki ludowej przeznaczonej na sprzedaż, starano się nieść pomoc materialną i dobrobyt wytwórcom. Sztuka ludowa znalazła swoje trwałe miejsce nie tylko w ideologii pozytywistycznej, ale równocześnie była przedmiotem praktycznego wcielania jej idei w życie. Hasło wyciągnięcia wsi z nędzy na drodze popierania przemysłu włościańskiego (utożsamianego ze sztuką ludową) przejęła ówczesna literatura społeczno-gospodarcza oraz prasa, w t y m szczególnie pisma przeznaczone dla odbiorcy wiejskiego takie jak: „Zo­ rza" (1866 г.), „Wieniec i Pszczółka" (1875 г.), „Gospodarz Wiejski" (1879 г.), „Gospodarz i Rękodzielnik" (1881 г.). Dwa ostatnie wycho­ dziły jako dodatek do „Wieńca i Pszczółki". W zamieszczanych publika­ cjach nawoływano do organizowania warsztatów rękodzielniczych na 4 8 4 9 Tygodnik literacko-społeczno-polityczny, „Głos", nr 1: 1886, s. 1. wychodzący od 1886 r. �88 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wsi, wystaw przemysłu drobnego, bazarów zajmujących się sprzedażą gotowych wyrobów itd. W 1881 r. Emil Hołowkiewicz pisał: „Chwalebna krzątanina po wszy­ stkich kątach na polu ekonomicznym do polepszenia bytu finansową ruiną zagrożonych włościan wprowadziła także kwestię drobnego prze­ mysłu na porządek dzienny spraw krajowych. Tak ważny krok w roz­ woju pożytecznych spraw krajowych potrzebował całej rozwagi i zimnej k r w i " . Autor widząc słuszność tej drogi pomocy biedującej wsi do­ strzega jednak błędy w realizacji samego programu. 5 0 „Zamiast zimnej rozwagi widzieliśmy przy urzeczywistnianiu tej myśli go­ rączkowe szamotanie pod w p ł y w e m pierwszego wrażenia. Decydowano w zanad­ to szczupłym kolektywie. W rozprawach uderzał brak znajomości kraju, wszelkie­ go przygotowania, dat statystycznych, znajomości stosunków gospodarczych, cnoty i niecnoty ludu pewnych okolic i w ogóle czynników, które by na możność po­ wodzenia drobnego przemysłu w s k a z y w a ł y . A chociaż od powzięcia zamiaru prze­ jęcia w pomoc najbiedniejszej ludności — do wprowadzenia praktycznego zasto­ sowania nie było przejścia, bo nastąpiło niezwłocznie jedno po drugim, to przecież zapomniano już o g ł ó w n y m celu, powtórzono szkółki koszykarskie i garncarskie na chybił trafił, bez pobieżnego nawet zapoznania się, czy te miejscowości będą odpowiednie, czy ludność miejscowa i okoliczna rzuci się z zapałem korzystać z dobrodziejstwa i czy ofiary kraju będą stać w stosunku do k o r z y ś c i " . 51 Hołowkiewicza nie dziwi więc fakt, że większa część szkółek zawio­ dła pokładane nadzieje. Szkoły koszykarskie w Krakowie i pod Krako­ wem zamknięto z powodu braku uczniów. Niewiele lepiej przedstawiała się sprawa innych, np. koszykarskiej w Jarosławiu, sztucznie podtrzy­ mywanej przez kuratorium, oraz garncarskiej w Kołomyi. Uważa on, że „dziś najlepszy optymizm nie poradzi — jeszcze najlepiej przyznać się do winy do popełnionego grzechu w dobrej wierze — i czym prędzej błąd n a p r a w i ć " . Drobny przemysł należy rozwijać na ziemiach nie­ urodzajnych tam, gdzie ludności najtrudniej znaleźć zarobek ze względu na brak przemysłu i innych możliwości pozarolniczego zatrudnienia. „W takich okolicach wdrażać drobny przemysł jest obowiązkiem i po­ winnością państwa i kraju, tu bowiem można liczyć na powodzenie i prawdziwą korzyść dla kraju i ludności" . Przykłady można czerpać z rozgałęzionego przemysłu w Kolbuszowej, Niwiskach, Sokołowie, skąd wyroby (szczególnie ceramiczne) rozchodzą się na całą Galicję, a Górale i Huculi wyrabiają towary snycerskie, tokarskie, rzeźbiarskie czy ple­ cione meble — właśnie na tych terenach należy rozwijać drobny prze­ mysł. Najlepszym tego dowodem jest powodzenie szkoły koszykarskiej w Rudniku i snycerskiej w Zakopanem. Szkoła w Rudniku, która po52 53 6 0 E. H o ł o w k i e w i c z , t. 1 : 1881, s. 308. Ibidem, s. 8. Ibidem, s. 308. Ibidem, s. 309. 51 5 2 53 Kilka słów o naszym drobnym przemyśle, „Muzeum", �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 89' wstała dzięki staraniom (prywatnej zapobiegliwości) hr. Gomerza w bar­ dzo ubogiej okolicy, wydaje zbawienne owoce. Uboga dziatwa, łaknąca kawałka chleba, nie myśli o rozrywkach i zabawach zmuszona zarazem myśleć poważnie wali do szkoły niemal drzwiami i oknami, rokrocznie przybywa szkolnych budynków, a mimo to nie może być wiele przyję­ tych z braku pomieszczenia. Wszyscy uczą się chętnie i pilnie w obawie, by ich nie wydalono" . Wspomniana szkoła w 1880 r. liczyła 220 ucz­ niów (w t y m 76 pozostających na utrzymaniu szkoły, a 134 dochodzą­ cych, pobierających naukę sezonowo w okresie wolnym od zajęć gospo­ darskich) i nie wymagała już subwencjonowania. Posiadała ona własną plantację łoziny oraz swój oddział mebli plecionych szeroko rozchodzą­ cych się po kraju (np. Warszawa), i zagranicą (Austria, Morawy, Bawa­ ria). Nad edukacją uczniów czuwało 2 instruktorów, 5 podmajstrów i 2 nadzorców, a wyuczeni adepci prowadzili dalszą naukę po okolicznych wsiach (np. wieś Kurzyna). Wyroby szkoły uzyskały medale w Ciepli­ cach i Wiedniu. W tej dziedzinie idealnym założeniem było, aby szkoły tego typu nie działały stale w jednym miejscu, lecz co około trzy lata przenoszono je do innej gminy. „Bo celem takiej szkoły jest nauczyć biedną ludność zarobku i przenieść się dalej" . 54 55 ""Uwagi Hołowkiewicza są dla nas niezwykle cennym źródłem informa­ cji na temat ówczesnego stanu drobnego przemysłu, są one jednocześnie odzwierciedleniem konkretnej sytuacji wcielania w życie haseł pozyty­ wistycznych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Nawołują do realnego zastanowienia się nad przyszłością wytwórczości chłopskiej, zawierają konkretne przykłady racjonalnego postępowania oraz form pomocy dla zbytu gotowych wyrobów (m.in. przez pośrednictwo firm kupieckich w większych miastach) oraz ich propagowania w prasie krajowej. Co więcej, rysują drogę pozwalającą wyrugować przez drobną wytwórczość krajową wyroby obce. Hołowkiewicz apelując o podniesienie rangi ro­ dzimego drobnego przemysłu i ograniczenie w tej dziedzinie importów jest równocześnie orędownikiem walki o polskość przez co podkreśla znaczenie sztuki ludowej i rzemiosła ludowego dla świadomości naro­ dowej. Troska o podniesienie przemysłu ludowego przyświeca i innym pu­ blicystom, społecznikom i pisarzom tego okresu, chociaż nie każdego z nich stać było na realną ocenę sytuacji. Niektórzy z nich, jak np. A. Makowiecki w pracy Przemysł drobny w Królestwie Polskim (War­ szawa 1879) widzą potrzebę rozwijania tych gałęzi wytwórczości przede wszystkim w obawie o próżniaczy tryb życia wieśniaków, gdy pisze m.in. „całe dni przechodzą i m [tzn. chłopom] na próżnowaniu, spaniu, wałęsaniu się z kąta w kąt, a czasem na odwiedzinach w karczmie lub 54 56 Ibidem, s. 310. Ibidem, s. 310. �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wycieczkach na jarmarki. Wiadomo, że próżnowanie jest złym doradcą, a wódka wcale nie lepszym" (s. 4.). Wydawać by się mogło, że autorowi chodzi głównie o moralne oblicze wsi, ale nie jest to cała prawda. Znacz­ nie ważniejszą sprawą jest dla niego obawa, że rzesza głodnych i nie znajdujących zatrudnienia w rodzinnej wiosce chłopów przerodzi się w tłum niezadowolonych z istniejącego stanu rzeczy i głoszących socja­ listyczne hasła rewolucjonistów. Odpowiednia polityka w dziedzinie roz­ woju drobnego przemysłu mogłaby jego zdaniem skutecznie zapobiec temu niebezpieczeństwu. Makowieckiemu doskonale jest znana topogra­ fia rozmieszczenia poszczególnych gałęzi przemysłu drobnego (takich jak: płóciennictwo, koszykarstwo, wyroby z drewna, wełniaków, dywa­ nów, kilimów) w różnych stronach Królestwa Polskiego. Nieobce są mu również arkana prawidłowego jego funkcjonowania. Postulując rozwój drobnej wytwórczości na plan pierwszy wysuwa konieczność szkolenia, pomoc przy produkcji oraz ułatwianie zbytu, ale w t y m zakresie odda­ je inicjatywę przede wszystkim w ręce „prywatnych możnych ludzi" (s. 35), powołując się na przykłady z okresu przedrozbiorowego (czasy Augusta I I I i St. Augusta), gdy liczne rody magnackie uczestniczyły w zakładaniu fabryk i wytwórni (s. 32). Mazowiecki uważa, że ich potomkowie — wzorem przodków — zech­ cą wydawać pieniądze i „zrozumiawszy wagę przemysłu drobnego w podniesieniu dobrobytu narodowego nie odmówiliby pewnych ofiar na wydobycie kraju z ucisku handlu zagranicznego i podniesienie tegoż kraju w stanie możebnej niezawisłości ekonomicznej" (s. 35). Nie trzeba dodawać, że była to w dużej mierze utopijna mrzonka autora. Niemniej jednak nie można zaprzeczyć, iż miały miejsce wypadki, że wielka wła­ sność zakładała i finansowała szkoły drobnego przemysłu dla mieszkań­ ców swoich dóbr oraz otwierała różnego rodzaju zakłady produkcyjne. Np. na Litwie we wsi Hołonety pod Rogowem (gub. kowieńskiej) zo­ stał założony w 1888 r. w miejscowym dworze zakład wyrobu koronek. Współcześnie z mieszanymi uczuciami odczytujemy entuzjastyczną rela­ cję reportera „Zorzy" z roku 1908 na ten temat. Między innymi pisze on, że jest to: „zakład, który można n a z w a ć i fabryką i szkołą, daje on bowiem nie tylko zarobek i pracę, ale zarazem uczy. Zakładem tym, o ile nam wiadomo pierwszym i jedynym w kraju, jest fabryka koronek, która zatrudnia same dzieci, dziewczę­ ta starsze i młodsze od lat 8... ta »dziecinna« fabryka cieszy się w okolicy wielkim zaufaniem, a dla licznych dzieciaków jest prawdziwym dobrodziejstwem... zatrudnia 200 dziewcząt z okolicy. Istnieje już 20 lat. Przed przystąpieniem do w ł a ś c i w e j pracy przez kilkanaście dni odbywa się nauka pod kierunkiem nau­ czyciela lub przełożonej p. Dosiatskiej Rudominy. Kiedy są już dostatecznie wprowadzone w prace na fabrycznym warsztacie otrzymują m a ł y lekki warsztacik klockowy do domu i rozpoczynają pracę. Otrzymują też nici, szpilki, potrzebny materiał, desenie. Po wyrobieniu otrzymanej przędzy dziewczęta odnoszą wy­ kończoną robotę do przełożonej i otrzymują należną zapłatę... T y m sposobem dziecko odnosi wiele korzyści. Nie u c i ą ż l i w y m i m i ł y m zarobkiem zaprawia się �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 91 LUDOWEJ do pracy, uczy akuratności i porządku, a przy tym ociera się, nabiera śmiałości i tak między inteligencją a chatą tworzy się przyjaźń, wzajemne poszanowanie i ufność oparta na zrozumieniu, że w obliczu matki — ziemi naszej i obowiązków w s z y s c y ś m y sobie równi i jednacy" . 6e Przytoczona relacja znakomicie oddaje, w jaki sposób działacze kon­ serwatywni wcielali w życie idee pozytywistów. Kończy ją apel skie­ rowany do ziemiaństwa: „Fabryka w Hołonetach to godny do naślado­ wania przykład dla naszych dworów, niech zamożne obywatelki pomy­ ślą o zakładaniu podobnych warsztatów, niech dołożą cegiełkę mocną i użyteczną do budowy wielkiego gmachu wspólnej pomyślności i do­ brobytu, w której wszyscy bez wyjątku winniśmy wziąć u d z i a ł " . W podobnym duchu utrzymane są również inne publikacje zamie­ szczane w ówczesnych tygodnikach i broszurach o charakterze gospodar­ czo-społecznym. Sztuka ludowa uważana jest za panaceum na nędzę wsi nieprzerwanie do zakończenia I I wojny światowej, a nawet jeszcze w kilka lat po jej zakończeniu. Niemałą zasługę w ugruntowaniu tego przekonania odegrał tygodnik społeczno-oświatowy przeznaczony dla od­ biorcy wiejskiego „Zorza", ukazujący się od 1866 r. Pismo to zajmowało się szczególnie sprawą podźwignięcia i popierania przemysłu ludowego (drobnego czy domowego), zamieszczając nieustannie informacje na ten temat, podejmując różnego rodzaju inicjatywy i akcje. Ich nasilenie obserwujemy w latach 1887-1906, gdy redaktorem i wydawcą był po­ stępowy działacz chłopski — Maksymilian Malinowski, następnie re­ daktor i wydawca „Zarania" (1907-1915). Działalność tego niestrudzone­ go bojownika na polu rozwoju drobnego przemysłu, przejawiająca się w licznych inicjatywach, wskazówkach, krytyce etc. trwa nieprzerwanie przez kilkadziesiąt lat. W 1883 r. powstało w Petersburgu Towarzystwo Popierania Przemy­ słu i Handlu, które w niedługim czasie zawiązało swój oddział w War­ szawie, gdzie w 1884 r. powołano tzw. Delegaturę Przemysłu Ludowe­ go z przewodniczącym G. Kłobukowskim. M . Malinowski był od począt­ ku członkiem rady tej instytucji. Należał do inicjatorów pomysłu, by zarząd zajął się m i n . urządzaniem wystaw wyrobów drobnego prze­ mysłu wiejskiego i miejskiego, które posłużyć miały za wzór i zachętę do naśladowania, przysparzając zarobek w chwilach wolnych od zajęć rolniczych i gospodarskich; ponadto by rozesłać okólnik do właścicieli ziemskich, proboszczów i osób bliżej zorientowanych w sprawach drob­ nego przemysłu na wsi i w miasteczkach, celem zaagitowania ich oraz zasięgnięcia rady, jak prawidłowo go rozwijać . Wysiłki te w niedługim czasie przyniosły rezultaty. W numerach „Zorzy" zaczęto zamieszczać dokładne sprawozdania z osiągnięć i akcji Towarzystwa. Jednym z na57 S8 5 6 6 7 5 8 „Zorza — Pobudka", nr 17 :1908, s. 325-326. Ibidem, s. 325-326. „Zorza", nr 17 :1886, s. 4-7. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA czelnych postulatów było objęcie wykładami i nauką praktyczną z dzie­ dziny drobnego przemysłu szkół elementarnych. Spodziewano się tą dro­ gą stworzyć przemysł włościański mogący w przyszłości liczyć na zbyt zarówno na rynku krajowym jak i obcym. Za wzór posłużył przykład szkół wiejskich w Szwajcarii i południowych Niemczech . Propagowano również różnego typu szkoły np. koszykarskie, garncarskie, tkackie. Na łamach pisma znajdujemy rady i wskazówki dotyczące rozmieszczenia poszczególnych gałęzi tego przemysłu, zazwyczaj dość szczegółowe, ale i wśród nich zdarzają się lapidarne ogólniki stwierdzające пр., że zależ­ nie od okolicy: tam gdzie jest glina — garncarstwo, gdzie dużo wełny — tkactwo, gdzie len i konopie — tkactwo i powróżnictwo . Równocześnie nie zapomniano o wskazówkach praktycznych, informujących o samych technikach i sposobach wyrobu różnych przedmiotów (np. drobnych sprzętów z wikliny, koszyków), instrukcjach z zakresu tkactwa domo­ wego z rozmaitych surowców, a także poradach odnośnie do uprawy lnu i przędzalnictwa w ogóle . 59 60 61 Przyczyną nasilenia się w Królestwie Polskim zainteresowań prze­ mysłem ludowym wskutek ideologii solidaryzmu narodowego i pracy organicznej była masowa emigracja chłopska do Brazylii datująca się od końca ubiegłego stulecia. Redakcja „Zorzy" zajęła się również propagowaniem zbytu goto­ wych artykułów w bazarach rzemieślniczych, a później (od 1904 r.) w specjalnych sklepach przeznaczonych do sprzedaży dla włościan a także działalności wystawienniczej. W 1894 r. powołana przy war­ szawskim oddziale Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu Delega­ tura Przemysłu Ludowego staje się samodzielną sekcją Przemysłu i Handlu Ludowego utrzymywaną z drobnych subwencji rosyjskiego m i ­ nisterstwa rolnictwa oraz składek i pożyczek prywatnych zbieranych na rzecz popierania przemysłu ludowego . Sekcja przeprowadziła ankietę dotyczącą stanu drobnego przemysłu, założyła sklep w Warszawie i zor­ ganizowała warsztaty w Siennicy, Serocku, Jabłonnie, Biłgoraju i Ne6 2 r 63 5 9 „Zorza", nr 15 : 1888, s. 8. „Zorza", nr 41 : 1888, s. 2-3. Zagadnienia te wypełniają cały rocznik „Zorzy" z 1891 r. W Warszawie sklep taki otwarto w 1904 г., a jego zadaniem było dopoma­ ganie rozwojowi przemysłu domowego. Na przykład w tym czasie E . Kierbedziowa buduje w Warszawie na Tamce gmach będący później g ł ó w n y m ośrodkiem przemysłu ludowego. Mieściły się w nim: muzeum, sklepy, szkoły oraz sale odczytowe. Ponadto powstaje w róż­ nych stronach Królestwa szereg placówek zajmujących się głównie akcją szko­ leniową chłopów w zakresie w y r o b ó w przemysłu domowego, które zajmują się kursami, organizowaniem w a r s z t a t ó w wzorcowych, szkół instruktorskich, pracow­ ni wraz z internatami. P e ł n y ich wykaz podaje 6 Rocznik Towarzystwa Popiera­ nia Przemysłu Ludowego w Królestwie Polskim z 1913 r. 6 0 6 1 6 2 6 3 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 93 piach. Prezesem jej był początkowo J. Jeziorański, a następnie A. Benini, sekretarzem M . Malinowski. W roku 1907 zostaje założone w Królestwie Polskim Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego, które kontynuuje program prac sek­ cji. Prezesem jego był do 1916 r. A. Benini. Przez cały czas konsekwen­ tnie realizował plan założony w statucie: prowadzenie szkół i sal rysun­ kowych, gromadzenie zbiorów, organizowanie wystaw i konkursów. To­ warzystwo brało również udział w pokazach rolniczo-przemysłowych, a w czasopiśmie „Gospodarz" prowadziło dział poświęcony przemysłowi ludowemu. Ważnym wydarzeniem w jego dziejach było utworzenie w 1910 r. koła Samopomocy Przemysłowo-Handlowej, które podejmując różne środki służące rozwojowi ekonomicznemu kraju uznało za nie­ zbędne nawoływanie i skłanianie do kupowania wyrobów wyłącznie kra­ jowych. Ideałem stowarzyszenia stało się stworzenie możliwości nabycia towarów krajowych oraz zachęcanie drogą przykładu i konkurencji do zaopatrywania się w nie . 64 Celem naczelnym, jaki przyświecał w każdym przypadku zarówno M . Malinowskiemu, jak i innym członkom czy sympatykom Towarzy­ stwa Popierania Przemysłu Ludowego, było podźwignięcie drobnego przemysłu włościańskiego. Dzięki jego realizacji możliwe było polepsze­ nie bytu chłopa przez napływ gotówki z zajęć wykonywanych poza rolnictwem, a t y m samym zmniejszenie rozmiarów emigracji zarobko­ wej oraz ograniczenie importu z zakresu przemysłu domowego. Stwier­ dzenie to kryje w sobie jeszcze inną prawdę. Wypełnienie chłopu pracą okresu zimowego, wolnego od obowiązków gospodarskich miało znacze­ nie nie tylko materialne, moralne i wychowawcze (w t y m sensie, że eliminować miało pijaństwo i próżniactwo), lecz równocześnie zapobiega­ ło szerzeniu się niezadowolenia i myśli socjalistycznej na wsi. W takim znaczeniu sztuka ludowa pełniła f u n k c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą i n ­ teresy klas posiadających przed niebezpieczeństwem radykalizacji postaw złaknionych pracy i chleba chłopów. Funkcja ta jest zazwyczaj ukry­ ta — chociaż zdarzały się wypowiedzi absolutnie jednoznaczne na ten temat — właśnie za hasłami niesienia włościanom pomocy materialnej, troski o moralność chłopów, ich edukacji i przygotowania do zajęć po­ zarolniczych, a także uniezależnienia się od rynków zagranicznych celem podniesienia dobrobytu całego społeczeństwa. Przy t y m należy dodać, że dążność do niezależności od importów obcych towarów wiązała się również niewątpliwie z rozwojem idei narodowościowych. Zainteresowanie gospodarczymi walorami sztuki ludowej i przemy­ słu ludowego nie jest charakterystyczne wyłącznie dla Królestwa Pol­ skiego. Obserwujemy je i na innych terenach ziem polskich. W zaborze 6 4 Por. „Wieś Ilustrowana", z. 8 :1910. �94 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA pruskim na Kaszubach ożywienie przemysłu i zdobnictwa włościańskie­ go zawdzięczamy Teodorze Gulgowskiej, która oparła swoją działalność organizacyjną na wzorach szwedzkich. Według niej zdobnictwo kaszub­ skie jako przemysł ludowy miało stać się źródłem zarobku dla bied­ nych mieszkańców okolicy. Wybranym miejscem pracy była zacofana gospodarczo, o bardzo nieurodzajnej ziemi, ale żywej kulturze miejsco­ wość Wdzydze. W 1907 r. za namową jej męża Izydora Gulgowskiego dziewczęta kaszubskie zaczęły wykonywać hafty na podstawie starych motywów ludowych. Już w 1909 r. poziom ich wyrobów był tak wysoki, że wzięły udział we Wszechświatowej Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie, na której znalazły chętnych odbiorców. Reaktywowano również i inne działy sztuki ludowej Kaszub, jak np. tkactwo, plecionkarstwo z korzenia, garncarstwo czy wyroby siatkowe. Instruktorów rekrutowano spośród starych ludzi pamiętających dawne techniki wytwarzania. Ogó­ łem przed samym wybuchem I wojny światowej zajęciami tego typu trudniło się tam w sezonie zimowym około 100 osób pochodzących z naj­ biedniejszych gospodarstw. Z kolei w Wielkopolsce na polu tym oddała duże zasługi Helena Ciechowicz, która organizowała i sama prowadziła kursy koronkarstwa wielkopolskiego w czasie I wojny światowej, a tak­ że eksponowała w gmachu Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk zbiory uzyskane w trakcie przeprowadzonych badań terenowych. W zaborze austriackim, dzięki staraniom miejscowych działaczy i społeczników, już od 1876 r. działa Szkoła Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Propagowaniem uprzemysłowienia kraju przez przemysł drobny i domowy zajęli się tu m.in. J. Olszewski i W. Szydłowski. Pierwsze rozmowy na ten temat odbyły się w roku 1878 w K u r i i dla Spraw Przemysłu Domowego i Drobnego. W 1894 r. Sejm Krajowy po­ wołał specjalną Komisję, która z kolei w 1911 r. przekazała swe kom­ petencje Patronatowi Rękodzieł i Drobnego Przemysłu na czele z dr. J. Schonettem. Instytucja ta działała aż do czasów odzyskania niepodle­ głości. Szczególną uwagę zwróciła na stworzenie sieci kursów zawodo­ wych. Kredytowała i opiekowała się spółkami zakładanymi przez absol­ wentów kursów, a jej agendy zajmowały się utrzymaniem bazarów przemysłu domowego, przydzielaniem pożyczek wytwórcom, pośredni­ ctwem w zakupach surowca, informacją o rynkach zbytu itd. Niewąt­ pliwą jej zasługą było organizowanie pracowni i rozwój kilimiarstwa, które miało zastąpić zagraniczne importy dywanów, popieranie koszykarstwa (m.in. założono w Rudniku nad Sanem fabrykę koszykarską) oraz powołanie do życia w Makowie szkoły hafciarskiej, a w Kołomyi Krajowej Szkoły Ceramicznej i Szkoły Przemysłu Drewnianego (1894 г.). Eksponowanie ekonomicznych walorów sztuki ludowej widoczne jest również w licznych wystawach rolno-przemysłowych odbywających się na terenie wszystkich zaborów w końcu X I X i na początku naszego stu- �95 SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ lecia. Działom wytwórczości wiejskiej poświęcano na nich oddzielne miejsce. W 1877 r. zorganizowano we Lwowie Wystawę Przemysłową, która według oczekiwań miała przyczynić się do skorzystania z „ręko­ dzielniczych zdolności ludu wiejskiego, bez przekształcania go równo­ cześnie w proletariat fabryczny" . Stan całej gospodarki galicyjskiej (czyli zarówno obszarniczej, jak i chłopskiej) ilustrowała przygotowana w 1880 r. w Cieszynie wystawa rolnicza. Zadaniem jej było m. in. do­ starczenie dowodów opieki nad chłopem (w dziedzinie gospodarczej i kulturalnej) ze strony wielkiej własności. Na szczególną uwagę zasłu­ guje osobna ekspozycja sztuki ludowej w Kołomyi z 1880 r. Obok celu ekonomicznego — „Podniesienia przemysłu ludowego w tych okolicach, do wydoskonalenia wyrobów górskich i dostarczenia zarobku biednej ludności, a więc do podniesienia dobrobytu Pokucia" , miała ona speł­ nić cel naukowy, a mianowicie „przyczyniając się do poznania ludu tamtejszego dać nauce pole do czynienia spostrzeżeń i b a d a ń " . W y ­ stawie tej patronował prezes Towarzystwa Tatrzańskiego Mieczysław hr. Rej, naukowo opracował ją O. Kolberg, a współpracowało z nim szereg urzędników i działaczy społecznych zafascynowanych i oczaro­ wanych pięknem sztuki ludowej. Jej rangę podniosło przybycie cesarza Franciszka Józefa I . Ekspozycja w Kołomyi była pierwszą tak pomy­ ślaną imprezą na ziemiach polskich. Jej znaczenie jest t y m większe, że łączyła się ściśle z badaniami naukowymi, dając w przyszłości szeroki rozwój tutejszej sztuki ludowej zwanej w okresie I I Rzeczypospolitej — „huculszczyzną". Ná zwrócenie uwagi zasługują również dwie wystawy warszawskie: rolniczo-przemysłowa z 1885 r. i tkactwa z roku 1888. Każda z nich bogato reprezentowała wytwórczość chłopską z różnych dzielnic kraju. Według relacji reportera „Wisły", kryjącego się pod pseudonimem Ostoja, informującego o wyrobach włościańskich na w y ­ stawie tkackiej , ta gałąź wytwórczości chłopskiej może skutecznie przeciwstawić się zalewowi tkanin fabrycznych i zapewnić samowystar­ czalność wsi w t y m zakresie, a także zabezpieczyć części bezrobotnychzatrudnienie. Istotną sprawą jest jednak podniesienie jakości wyrobów oraz obniżenie ich ceny . 65 6 6 67 6S 69 Począwszy od końca X I X stulecia działalność wystawiennicza nasila się, a działy etnograficzne zyskują coraz większą przestrzeń i zakres tematyczny. Zwiększa się również liczba nagrodzonych twórców za po- 6 5 „Czas", nr 232: 1877. M. T u г к a w s к i, Wystawa etnograficzna 1880, s. 7. Ibidem, s. 6. 68 Wyroby włościańskie na wystawie tkackiej 1888, s. 240-243. •» Ibidem, s. 242-243. 6 6 Pokucia w Kołomyi, Kraków 87 w Warszawie, „Wisła", t. 2 : �96 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 70 szczególne wyroby . Do ich organizowania włączyło się Muzeum Prze­ mysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz Polskie Towarzystwo Krajo­ znawcze. W roku 1911 w warszawskiej Zachęcie otwarto wystawę zdob­ nictwa ludowego, gdzie bogato reprezentowano już wszystkie formy tej działalności wiejskiej . Równocześnie akcji popierania drobnego przemysłu ludowego se­ kundowało „Koło Ziemianek", którego członkinie wywodziły się nierzad­ ko z najznakomitszych rodzin magnackich. Obok zakładania ochronek, gdzie uczono dzieci wiejskie „umiłowania pracy, wyrabiania zręczności i poczucia piękna" , Koło zajęło się również działalnością wystawien­ niczą, starając się zapewnić jak najlepszą oprawę i reklamę wyrobom wiejskim. Np. otwarciu wystawy przemysłu ludowego w „świetlicy ziemianek" w Sandomierzu towarzyszyło wystąpienie znanej pisarki M . Rodziewiczówny . 71 72 73 74 Dominacja ekonomicznego spojrzenia na sztukę ludową eksponowaną na wystawach nie jest tylko polską specyfiką. Towarzyszy ono chociaż­ by powszechnej wystawie w Paryżu z 1867 r. czy późniejszej — haftów słowackich w Pradze czeskiej z roku 1890. Ta ostatnia wręcz stawiała sobie za cel: „rozbudzić zamiłowanie i zajęcie się artystycznymi wyro­ bami słowackimi i wywołać przez to większe ich zapotrzebowanie, co mogłoby dać zarobek ubogiej ludności słowackiej..." Wystawy spełniały także i inne, poboczne cele o charakterze poza­ ekonomicznym. Przyczyniały się mianowicie do inicjowania akcji gro­ madzenia zabytków nie tylko w zbiorach prywatnych, ale i muzeach oraz rozpowszechniania drukiem najważniejszych ich o k a z ó w , co miało niewątpliwy wpływ na rozwój naukowego podejścia do zagadnień sztuki ludowej. Równocześnie ukazywały różnorodność, wysoki stopień arty­ styczny i odrębność wyrobów polskiego chłopa od działalności mieszkań­ ców innych krajów. Dzięki temu przyczyniły się do ugruntowania świa­ domości narodowej Polaków, co w okresie braku własnej państwowości miało niebagatelne znaczenie nie tylko kulturalne, ale i polityczne. 7 5 76 7 0 Por. H. Ł o p a c i ń s k i , Dział Etnograficzny na wystawie rolniczo-przemy­ słowej w Lublinie, „Wisła", t. 16: 1902, s. 334-342; M. M a l i n o w s k i , Po wystawie w Miechowie. Przemysł domowy na wystawie w Miechowie, „Zorza", nr 43: 1903, s. 1027-1028. Por. „Zorza", nr 8: 1893, s. 10; nr 18: 1905, s. 473. 72 p Wystawa połskiego zdobnictwa ludowego, „Zorza", nr 40: 1910, s. 634; Wystawa zdobnictwa ludowego w Warszawie (w Zachęcie), „Zorza", nr 10: 1911, s. 188—190. Wystawa w Sandomierzu, „Zorza", nr 38: 1911, s. 748. Por. „Zorza-Pobudka", nr 24: 1908, s. 469. S. C i s z e w s k i , Wystawa haftów słowackich w Pradze Czeskiej, „Wisła", t. 4: 1890, s. 273. Na przykład Zarząd Muzeum Miejskiego we Lwowie w 1880 r. podejmuje wydawanie zeszytów „Wzorów przemysłu domowego", powierzając to zadanie L . Wierzbickiemu. 7 1 o r 73 7 4 7 5 76 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 97 Koncepcja upatrująca w sztuce ludowej szczególną moc gospodarczo-ozdrowieńczą nabrała pełnego kształtu właśnie w ideologii pozytywi­ stycznej i praktycznej realizacji jej haseł. Sztuka ludowa sprowadzona głównie do waloru ekonmiczno-rynkowego (chociaż nie pozbawiona i innych wartości, m. in. artystycznych czy inspirujących) osiągnęła naj­ szerszy, najbardziej wydłużony w czasie zakres oddziaływania. Co wię­ cej, właśnie do tej koncepcji odwoływały się ideologiczne programy, sta­ tuty i deklaracje społeczno-polityczne tworzących się właśnie ludowych organizacji, stronnictw, ugrupowań i partii społeczno-politycznych od zarania ich istnienia. Należy zaznaczyć, że sztuka ludowa ujmowana jest w tych doku­ mentach w różnych aspektach, zależnie od tego, w jakim okresie histo­ rycznym opracowania te powstawały, jakie ugrupowanie je formuło­ wało oraz jakie cele stawiało sztuce ludowej w życiu społeczeństwa. Niemniej jednak najpierwsze z nich określają głównie swój stosunek do sztuki ludowej (ukrytej pod określeniami rękodzieło, przemysł domowy, przemysł ludowy, przemysł drobny) — w aspekcie gospodarczym. I do­ piero w okresie I I Rzeczypospolitej zostanie zwrócona w tego typu do­ kumentach uwaga również na sensu stricto artystyczną twórczość l u ­ dową. Bezsprzecznie pod wpływem ideologii pozytywistycznej — która przeniknęła wszystkie dziedziny życia — sformułowany został 13 punkt najstarszej odezwy programowej Polskiego Stronnictwa Ludowego w Ga­ licji z 1895 r. Zawiera on postulat ochrony drobnego przemysłu w y ­ twarzanego przez rękodzielników na drodze uchwalenia ustawy prze­ mysłowej zabezpieczającej — dla dobra ogółu — ten rodzaj przemysłu przed konkurencją przedsiębiorstw fabrycznych, a przemysł domowy od ucisku fiskalnego . Tak sformułowany punkt programu kładzie głównie nacisk na aspekt gospodarczy sztuki ludowej. Mimo że jest w nim mowa jedynie o drobnym przemyśle rękodzielniczym i domo­ w y m , to jednak zgodnie z ówczesnym zakresem pojęć zawarta jest również i sztuka ludowa. Wysunięty w tym samym roku Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego w punkcie 21 również przewiduje konieczność obrony rę­ kodzielników, ale przede wszystkim przed „niesumienną konkurencją ob­ cych s p e k u l a n t ó w " . Domagając się ograniczenia konkurencji niepol­ skich rękodzielników i handlarzy (w tym przypadku szczególnie pocho­ dzenia żydowskiego i niemieckiego) wprowadzono w tym dokumencie obok ekonomicznego nowy element natury nacjonalistycznej, czy jak kto woli patriotycznej. 77 78 77 Druk ulotny, L w ó w 1895, A Z H R Z , zespól A. Sredniowskiego, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 60. Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego, czyli Chrześcijańsko-SpoIccznego oraz Statuty Związku Chrześcijańsko-Społecznego, Bielsko 1895, [w:] L at o, S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 68. 73 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �98 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Mazurska Partia Ludowa zaniepokojona znacznym odpływem ludności wiejskiej do pracy w miastach oraz emigracją zarobkową do innych państw Europy i Ameryki w punkcie 13 programu z 1898 r. wnosi o: „zaprowadzenie drobnego przemysłu celem utrzymania na miejscu ro­ botnika" . Postulat ten, którego podmiotem jest sztuka ludowa, ma więc również charakter ekonomiczny. Uzyskanie przez miejscową lud­ ność dodatkowego zarobku pochodzącego z pracy rękodzielniczej lub przemysłu domowego rokowało zahamowanie jej odpływu do innych dziedzin gospodarki oraz za granicę, równocześnie zapewniając odpo­ wiednią ilość r ą k do pracy w lokalnym rolnictwie. Polskie Stronnictwo Ludowe w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej jeszcze 2-krotnie w roku 1903 i 1908 w swoich pro­ gramach zwróciło uwagę na konieczność opieki i podniesienia rzemio­ sła oraz przemysłu domowego, za każdym razem podkreślając ich eko­ nomiczne znaczenie. Produkcja rzemieślnicza oprócz tego, że była pod­ stawą utrzymania milionów chłopów-rękodzielników, wbrew niepomyśl­ nym warunkom robiła znaczne postępy techniczne i skutecznie zwal­ czała inne formy produkcji. Uregulowanie tych spraw PSL widziało głównie na drodze działalności prawodawczej, czyli odpowiednich ustaw. Ich realizacja miałaby usunąć dotychczasowe niedostatki ludności wiej­ skiej przez otwarcie nowych źródeł dochodu i sposobów korzystnego za­ robkowania, przez co zmniejszyłaby się wydatnie emigracja zarobkowa do innych krajów . Równolegle z rozwojem koncepcji popierających włościański prze­ mysł domowy i próbami ich zastosowania praktycznego, na przełomie X I X i X X stulecia — wraz z przenikaniem do coraz szerszych warstw całego narodu świadomości społecznej i kulturalnej — przed sztuką ludową otworzyły się również nowe możliwości powiązań społecznych w walce o tzw. styl narodowy, mający być organicznym zespoleniem malarstwa, rzeźby i architektury. Tak, że rozpoczęta w połowie stulecia walka o narodową sztukę plastyczną zakończyła się rychłym i niespo­ dziewanym jej triumfem. 79 80 NEOROMANTYCZNA IDEA NARODU I S T Y L U NARODOWEGO A SZTUKA LUDOWA Polska kultura narodowa I I połowy X I X i pierwszych lat X X w. rozwijała się m. in. pod wpływem rodzącego się k a p i t a l i z m u oraz koncepcji uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący skład81 7 9 S. L a t o , Programy Stronnictw Ludowych {1892-1959), Warszawa 1962, s. 16. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego 27 II 1903, [w:] L a t o , op. cit., s. 18, oraz artykuł programowy przedwyborczy w „Przyjacielu Ludu" z 16 I I 1908, nr 7, pt. Polskie Stronnictwo Ludowe, punkt 9, [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 120-121. Ściślej można powiedzieć, że kulturę narodową tego okresu cechowały dwie właściwości. Pierwsza związana była nierozerwalnie z predyspozycjami rozwijają80 81 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 99 LUDOWEJ nik narodu, symbol jego sił, a t y m samym podstawę narodowego od­ rodzenia. Kapitalizm na obszarze naszego kraju opierał się na słabym i zazwyczaj obcego pochodzenia kapitale, który rozbudowywał przemysł, ograniczając się do najbardziej skąpych i prymitywnych inwestycji, szczególnie tych przeznaczonych dla obsługi człowieka pracy. Dlatego też „otaczający człowieka świat urządzeń i przedmiotów, właściwy zni­ welowanej kulturze materialnej kapitalizmu, był na znacznych obsza­ rach ziem polskich szczególnie brzydki, nijaki, szary i monotonny" . Dwie uderzające cechy w krajobrazie kulturowym tego okresu za­ znaczające się na ziemiach polskich: brzydota i niwelacja, były nie t y l ­ ko efektem niedorozwiniętego kapitalizmu, ale także pochodną braku własnej państwowości. 82 „Rozwój kultury materialnej w ł a ś c i w e j kapitalizmowi odbywał się kosztem form tradycyjnych, drewnianego budownictwa małych miasteczek, kosztem dworu i wsi oraz ich izolowanej w znacznym stopniu samowystarczalnej wegetacji. Kosztem także rękodzielniczej i drobnej produkcji zdolnej zaspokoić potrzeby takiej wegetacji. Rozwijały się zatem nowe podstawy materialne kosztem tego, co przywykło się nazywać kulturą ludową lub szerzej rodzimą. Nie stawała się ona konkurentem skutecznie rywalizującym z nowymi formami kultury material­ nej. Po prostu była spychana na margines terytorialny, a jednocześnie społeczny, bo głównie chłopski, w rejony nie tknięte inicjatywą kapitalistyczną. Ó w margines zaczynał się niejednokrotnie już za rogatkami wielkich miast" . 8S Za dobry przykład posłużyć t u może strój ludowy (czy regionalny), który dawniej powstawał z rozmaitych zapożyczeń kostiumologicznych (m. in. przetwarzań ubioru szlacheckiego i mieszczańskiego) i dopiero w ciągu X I X stulecia zaczął wyraźnie odpowiadać określonym potrze­ bom estetycznym chłopa. Wówczas to zyskiwał na ozdobności i bogac­ twie, stając się szczególnie dla zamożnych kmieci wykładnikiem snobiz­ mu, a w szerszej skali egzemplifikacją postępującego rozwarstwienia warstwy chłopskiej. Zwłaszcza wzrost dobrobytu wsi po uwłaszczeniu pozwolił na to, aby strój stał się zjawiskiem kulturowym świadomie pielęgnowanym. Był wówczas już nie tylko ubiorem, ale elementem świadomości rozbudzonej politycznie wsi, czego szczególnym przykła­ dem jest sukmana krakowska. Pod koniec X I X w. strój ludowy jest j u ż cego się kapitalizmu do niwelowania i upodabniania różnic cywilizacyjnych m i ę d z y odmiennymi środowiskami społecznymi. Kapitalistyczna produkcja podjęła się w y ­ twarzania masowego i zunifikowanego oraz szerokiego wachlarza dóbr. W w a r u n ­ kach politycznych podziału kraju różnicowały one poszczególne regiony pod w z g l ę ­ dem stopnia nasilenia nimi rynku, w żadnym z zaborów nie było jednakowe. D r u ­ ga z kolei charakteryzowała się tym, iż wszystkie nowe elementy cywilizacyjne zarówno pod w z g l ę d e m zasięgu terytorialnego, jak też i stopnia jakościowego nasi­ lenia osiągnęły jedynie minimum użyteczności i konieczności, a zmiany objęły głównie obszar dawnych wielkich miast oraz nowych ośrodków powstających w re­ jonach przemysłowych. K . W y k a , Kultura polska w drugiej polowie XIX wieku, [w:] Historia Pol­ ski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 741. Ibidem, s. 742. 8 2 8 3 �100 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zdecydowanie wypierany przez produkowany masowo, tańszy i zunifi­ kowany ubiór fabryczny. Mamy więc w t y m przypadku do czynienia ze znamiennym zderzeniem nowych kapitalistycznych form codziennego bytowania i wyglądu człowieka z samowystarczalną produkcją i trady­ cją. Zjawisko to powoduje szereg charakterystycznych wystąpień ze strony obrońców swojszczyzny. A w dalszej konsekwencji właśnie w do­ bie Neoromantyzmu (Młodej Polski) wywołuje znamienną przemianę stosunku do wytworów rodzimej kultury oraz do zakresu kultury l u ­ dowej. „Przez całe stulecia wyrazem tego stosunku była ludowość, teraz przybrała ona inny wygląd. W dobie romantyzmu i wcześniej dla miłośników i o d k r y w c ó w kultury ludowej cenne były nie tyle w y w o d z ą c e się z niej materialne przedmioty, przeciwstawiane szpetnemu otoczeniu, ile pieśń ludowa, słowo, obyczaj, d o ś w i a d ­ czenie ludowe zamknięte w ich obrębie. Ponowny zwrot do kutury ludowej i regionalnej na przełomie X I X i X X w. kieruje się głównie na obiekty mate­ rialne zrodzone w jej ramach. Chata, strój, przedmioty codziennego użytku, zawsze w tej tradycyjnej kulturze opatrzone piętnem funkcjonalnego piękna. Te bowiem zjawiska i rzeczy m o g ł y być i były przeciwstawiane niwelacji i brzydo­ cie, znamionującym urbanistykę i wytwórczość ówczesnego kapitalizmu" . 84 Zwrot ku materialnej i wytwórczej stronie kultury ludowej, a więc do zjawisk sztuki ludowej nie oznaczał oczywiście całkowitego zaniku inicjatyw dawniejszych romantycznych i pozytywistycznych. Tym bar­ dziej że na skutek ogólnych warunków historycznych, społecznych i po­ lityczno-gospodarczych wieś w końcu X I X w. stała się głównym obiek­ tem gry politycznej. S. Tarnowski pisząc na ten temat podkreślał, żę: ,,Lud wiejski, także jak cały naród, znajduje się w stanie przejścia i przeobrażenia... przebywa on wielką przemianę pod względem społecz­ nym, cywilizacyjnym, ekonomicznym" . Opinia ta była podzielana przez przedstawicieli większości stronnictw i ugrupowań politycznych, chociaż rysowały się między nimi różnice w „ideowej klasyfikacji zjawiska i po­ glądach na dalszy jego rozwój" . Wśród licznych stanowisk i poglądów czołowe miejsce zajmują neoromantyczne koncepcje z lat 80-tych i 90-tych X I X stulecia „uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący czynnik narodu, niejako symbol jego sił" . Nie jest to kwestia nowa, podejmowali ją już roman­ tycy, ale wówczas była ona stawiana przez postępowe orientacje w pła­ szczyźnie narodowowyzwoleńczej afirmacji ludu (głównie literacko-folklorystycznej). Natomiast u schyłku X I X w. chłopi osiągnęli już wysoki 8S 86 87 s4 Ibidem, s. 743. S. T a r n o w s k i , Po dwudziestu pięciu 1391, s. 173. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość skim, Wrocław 1979, s. 19. Ibidem, s. 19-20. 8 5 8 6 87 latach, „Przegląd Polski", t. 101. w czasopiśmiennictwie młodopol­ �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 101 LUDOWEJ pułap samowiedzy politycznej i w tej nowej sytuacji nobilitacja war­ stwy chłopskiej staje się wyrazem nacisku rzeczywistości . Młodopolskie wyobrażenia o społecznych i narodowych cechach wło­ ściaństwa zainicjowane zostały już wcześniej w gronie inteligencji szla­ checkiego pochodzenia. Ta warstwa społeczna w I I połowie X I X w. była dopiero na etapie samookreślania swojego miejsca w strukturze narodu, dlatego też dążyła do powiązania własnych losów z interesami najliczniejszej i ich zdaniem najbardziej dynamicznej warstwy, jaką sta­ nowili chłopi. Sterowanie świadomością inteligencji w zakresie jej zbio­ rowych wyobrażeń o przymiotach obywatelskich chłopa przejęła na sie­ bie ówczesna postępowa publicystyka, która m. in. za pośrednictwem odpowiedniej propagandy utrwalała i jednocześnie starannie budowała opinię o decydującej roli i miejscu włościan w strukturze nowoczesnego narodu. W efekcie kreowania swoistej młodopolskiej mitologii prochłops k i e j , a szczególnie kojarzenia wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu, uzyskano podstawowy składnik ówczesnej teorii histo­ rycznej misji włościaństwa. 88 89 Program włączenia chłopskiego potencjału politycznego w system zintegrowanych dążeń niepodległościowych wysunięto na plan pierw­ szy. Przekonanie o wyjątkowym miejscu i roli warstwy chłopskiej w ż y - . ciu narodu budowano przede wszystkim na dwóch głównych motywa­ cjach. Pierwszą z nich była teoria genealogii szlachty i chłopstwa, drugą apoteoza współczesnych przymiotów narodowych ludu wiejskiego . Teorią pierwszą — ustanawiającą wspólny pień plemienny szlachty i chłopów — bardzo chętnie posługiwali się zwolennicy solidaryzmu na­ rodowego. Królewski bądź rycerski rodowód chłopa miał być rękojmią powierzonej mu przez historię misji odrodzenia narodowego, a także pozwalał „interpretować najnowsze dzieje nie w kategoriach rewolucji społecznej, ale ewolucjonistycznego przejmowania naczelnej roli w struk­ turze narodu przez warstwę genealogicznie do tego u p r a w n i o n ą " . W przypadku teorii drugiej, analiza psychiki i zalet obywatelskich sta­ wiała szlachtę w świetle bardzo ujemnym. Krytykowano podatność ziemiaństwa na wpływy" kosmopolityczne szczególnie w dziedzinie kultury oraz egoizm stanowy przysłaniający częstokroć perspektywiczne rozu­ mienie interesów całego narodu. Szlachta w swej schyłkowej fazie dzie­ jowej utraciła wartości patriotyczno-obywatelskie, transponowane teraz na chłopów, z którymi wiązano nadzieje odrodzenia narodowego bytu. Szczególnie publicystyka propagowała i konstruowała listę zalet naro­ dowych włościaństwa w ten sposób narzucając świadomości inteligencji 90 91 88 Ibidem, s. 20 oraz S. K o w a l c z y k , J . K o w a l i inni, Zarys skiego ruchu ludowego, t. 1 Warszawa 1963. Przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w. Por. T a t a r o w s k i , Poglądy..., s. 33-34. Ibidem, s. 34-35. 8 9 w 9 1 historii pol­ �102 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wzór chłopa — obrońcy polskości i tradycji, obdarzonego silnym instynk­ tem życiowym, pracowitością i talentem . Tą drogą chłopski konser­ watyzm — w istocie regresywny — w I I połowie X I X w. prezentowany był (szczególnie przez publicystykę konserwatywną i narodowo-demokratyczną) jako gwarancja polskości i źródło odporności na politykę wynaradawiającą, a inteligenckie marzenia o potędze i odrodzeniu wol­ ności narodowej realizował apriorycznie ideał chłopa, którego przywią­ zanie do tradycji, odporność na prądy kosmopolityczne i mądrość oby­ watelska kształtowały świadomość narodową. Obok społeczno-politycznej mitologii ludowo-narodowej, publicysty­ ka młodopolska buduje ściśle z pierwszym powiązany, ale odrębny wa­ riant tejże mitologii — wariant kulturalny. Doktrynalne cele narodowo-patriotyczne i antyrewolucyjne korespondowały bowiem z teorią ludo­ wości w kulturze końca wieku. „Orientacja narodowa torowała drogę licznym postulatom powrotu do twórczości ludowej, odrodzenia sztuki u czystego źródła folkloru; antyrewolucyjna natomiast patronowała przypisywaniu ludowi cudownej mocy ozdrowienia z lęków przed kon­ sekwencjami urbanizacji kultury" . W dziedzinie działalności artystycznej, publicystyczno-literackiej i zbierackiej chłop jest idealizowany. Przypisuje mu się cechy charak­ terystyczne dla natur pierwotnych, które nie uległy deprawacji przez cywilizację, liczne cnoty, idealność uczuć i czystą duszę. Dzięki izolacji swej kultury od kultury ogólnonarodowej czy szerzej europejskiej lud — w t y m szczególnie Górale — przechował dorobek całej kultury narodu od czasów przedchrześcijańskich. W takiej atmosferze rozwijają się po­ mysły i hasła powrotu do natury i swoiste „chłopomaństwo" . Ludomański stosunek do ludności wiejskiej i jej sztuki znalazł w y ­ raz w nawoływaniu do uwzględnienia w sztuce zdobniczej motywów chłopa mazowieckiego w baraniej czapie, krzywych studziennych żura­ w i , złamanej sosny z bocianim gniazdem, ornamentów z łopianu, cha­ brów etc. , a konkretną postać nadali mu różnego rodzaju artyści, k t ó ­ rych sentymentalno-ludowe obrazy i rysunki, powielane w licznych reprodukcjach w pismach ilustrowanych, popularyzowały szeroko tak rozumianą swojskość. Znalazły one również zastosowanie w dziedzinie rzemiosła artystycznego, np. w szkole zakopiańskiej, gdzie podpierano je autorytetem Ruskina. Poglądy te wspierane były przeświadczeniem 92 93 94 95 92 Ibidem, s. 36. Ibidem, s. 46. „Przegląd Tygodniowy", nr 41: 1872. Należy zaznaczyć, że prądy te nie są specyficzne wyłącznie dla Polski. Dostrzegamy je chociażby w wystąpieniach ro­ syjskich „narodników", przeciwstawiających pierwiastki kultury ludowej upadają­ cej cywilizacji kapitalistycznej, są one również widoczne w twórczości L w a T o ł ­ stoja. Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 43-45. . 9 3 9 4 9 5 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 103 LUDOWEJ 0 tradycjonalizmie, niezmienności, starożytności i zatrzymaniu się w rozwoju sztuki ludowej, wywodzącym się jeszcze z literatury i poezji romantycznej. Zaważyły one w znacznym stopniu na kierunku działal­ ności artystycznej zmierzającej do stworzenia narodowego polskiego sty­ lu (o którym będzie mowa dalej). W latach 90-tych X I X stulecia nasila się krytyka cywilizacji mie­ szczańskiej, jej instytucji, wzorów kultury. P r ą d ten zwany antyurbanizmem widział w cywilizacji wielkomiejskiej zagrożenie wartości hu­ manistycznych i narodowych, dlatego też jego przedstawiciele ostro występowali przeciwko procesom industrializacyjnym i koncentracji k u l ­ tury w dużych centrach miejskich. Wypowiadali się na ten temat m. in. L. Krzywicki, dla którego miasto i piękno były pojęciami nie do pogo­ dzenia, i Z. Przesmycki. Ten ostatni w artykule W walce ze sztuką , atakując burżuazję za dehumanizację i materializację życia, źródeł tych anomalii poszukiwał w rozwoju kapitalizmu i industrializacji oraz po­ wstałych na skutek tego dużych skupisk miejskich. „Wielkie miasta — pisał — doprowadziły do niewidzialnego przedtem rozpasania najmaterialniejszych instynktów i żądz ludzkich, do niesłychanego wyja­ łowienia, wypaczenia i zmanierowania umysłów" . Negatywne opinie o cywilizacji wielkomiejskiej były wspólne za­ równo reprezentantom postępowego, jak i arystokratycznego ruchu mło­ dopolskiej k r y t y k i kulturalnej. W zaistniałej sytuacji nastąpiła koniecz­ ność ukształtowania i popularyzacji takiej idei, „która uzdrowiłaby funkcjonujący na przełomie wieków model kultury narodowej" . Zda­ niem młodopolskiej inteligencji panaceum na te bolączki miały być tra­ dycyjne formy życia wiejskiego. Dlatego też poczęto rehabilitować patriarchalno-idylliczne obrazy wsi, zawierające zdrowe wartości etyczne 1 estetyczne, przeciwstawiając je niezdrowej cywilizacji miejskiej. Lesław Tatarowski w pracy Poglądy na ludowość w czasopiśmiennic­ twie młodopolskim (Wrocław 1979) zastosował termin rustykalizm, któ­ r y oznacza system wartości i postaw złożony z konserwatywno-retrospektywnej filozofii kultury połączonej z młodopolską fascynacją auten­ tyzmem życia wiejskiego (s. 48). Przesłanki etyczne tego systemu „two­ rzyła niezliczona liczba publikacji wyolbrzymiających degenerację mie­ szkańców miast, przeciwstawiających jej zalety wiejskiej egzystencji i płynące stąd zdrowie moralne ludu" (s. 48). Opozycja miasto — wieś prowadziła więc do kultu wsi, natury i wartości pierwotnych. Ideologię młodopolskiego rustykalizmu kształtowały również poglądy estetyczne prerafaelitów i ich zwolenników podnoszące wpływ natury na człowie­ ka, jego działalność twórczą i pracę. Na gruncie kultury rustykalnej, 96 97 98 Eť „Chimera", t. 1: 1901, z. 2. " Ibidem, s. 315. T a t a r o w s k i , op. cit., s. 48. 9 8 �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zagrożonej urbanizacją, łączyły się one z polską niechęcią do mieszczań­ stwa, nasilającą się pod wpływem rosnących konfliktów społecznych i ekonomicznych oraz obawami zagrożenia ze strony radykalizującego się ruchu robotniczego, a także z kryzysem tradycyjnych wartości etycz­ nych. Teza o destrukcyjnym wpływie miejskiej cywilizacji na potencję twórczą artysty oraz świadomość estetyczną była nieodłącznym czynni­ kiem tej ideologii. Wariant estetyczny rustykalizmu (ściśle związany z etyczno-egzystencjalnym) formułował postulaty odrodzenia sztuki narodowej na bazie kultury ludowej, która zgodnie z przekonaniami spuścizny romantycz­ nej świadczyć miała o nieskazitelności i narodowej czystości kultury ludowej. M . in. już Z. Dołęga-Chodakowski i K. Brodziński w swoich poglądach przeciwstawiali wielkomiejskiemu kosmopolityzmowi trady­ cyjną kulturę wiejską, która pozostała nie skażona obcymi wpływami i pielęgnowała pierwiastki ludowej s z t u k i " . „Twórcy i entuzjaści tej koncepcji upowszechniali anachroniczne wyobrażenia o kulturze ludo­ wej identyfikujące ją w świadomości inteligencji z konserwatywną, sta­ tyczną strukturą, kontynuującą niezmienne od wieków wzorce twórczo­ ści artystycznej" ° . 10 Rozpowszechniona w środowisku 'inteligenckim idea odrodzenia sztu­ k i narodowej skierowała licznych artystów miejskich do poszukiwania autentycznego kontaktu ze wsią i naturą, sprzyjając percepcji ludo­ wych wartości artystycznych oraz dynamizując publicystykę kultural­ ną. E. Trojanowski w artykule Sztuka i lud — pisał: „Dążymy do odrodzenia. Dlatego otoczyliśmy się sztuką ludową, bo w niej poczuliśmy braterstwo człowieka z przyrodą... Chłop czuł się zawsze organiczną cząstką przyrody; taka też i sztuka jego, jak otaczający go świat, bujna, jasna, serdeczna, szczera, wielka, porywająca. Nie motywy ludowe stawiam za wzór do kopiowania przyszłym twórcom, lecz sposób powstawania ludowej twórczości... Otoczmy się więc jak n a j w i ę k s z y m i masami tej zdrowej ludowej twórczości, stwórzmy sobie n o w ą atmosferę do oddychania dla nowych artystycznych płuc" . 101 Do twórczości ludu jako ideału sztuki rodzimej zwracał się również inny publicysta tego okresu — S. Popowski pisząc: „Tam [tzn. w k u l ­ turze ludowej — przyp. M.D.-P.] nic nie jest na pokaz, nic nie jest to­ warem ani reprezentacją. Twórczość jest tam istotną twórczością, jest wyrazem duchowej potrzeby i duchowej energii, toteż ta twórczość du­ chowa jest doskonałym wzorem sztuki wyrosłej z pnia rodzimego, czyli tzw. sztuki swojskiej" . 102 8 9 M. in. na poglądach Z. Dołęgi-Chodakowskiego i K . Brodzińskiego zrodziła się głośna w tym czasie teoria dwóch kultur. T a t a r o w s к i, op. cit., s. 52. „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902, s. 826. S. P o p o w s k i , Pogadanka o sztuce. Kilka słów o stosunku społeczeństwa do sztuki, „Biblioteka Warszawska", t. 1: 1904, s. 585. 1 0 0 1 0 1 1 0 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 105 Podstawowe cechy twórczości ludowej, takie jak: wolność, bezintere­ sowność, autentyczność, zostały zaprzepaszczone w sztuce oficjalnej (miejskiej czy akademickiej), dlatego też, aby je odzyskać, szczególnie artyści powinni otoczyć opieką wiejskich twórców i ich dorobek. Kon­ sekwencją takiego stanowiska są liczne i częste apele prasowe o ochro­ nę i wyniesienie na piedestał sztuki narodowej różnych elementów twór­ czości ludowej, chłopskiej, a konkretny, realny kształt nadał im Stani­ sław Witkiewicz, który wartościom sztuki ludowej wyznaczył należne im miejsce i autorytet w kulturze narodowej.. Młodopolska idea odrodzenia narodowego poprzez lud, jego kulturę i sztukę znalazła swój najpełniejszy wyraz w teorii stylu narodowego (stylu rodzimego). E. Trojanowski — pisał: „Uwierzmy w to, że jeste­ śmy u progu wielkiego odrodzenia artystycznego z chwilą, kiedyśmy prawdziwej polskości zajrzeli w oczy, z chwilą, kiedy poznajemy sztukę ludową, na której jedynie nie ma żadnych wpływów obcych, która od Piastów wywodzi początek swojej kultury i dotychczas nie zboczyła z raz obranego kierunku" . Właśnie racjami bytu narodowego moty­ wowano kulturotwórczą rolę zapomnianych i odkrywanych na nowo zna­ ków polskości zawartych w kulturze ludowej, a rozmaite prymitywne formy twórczości chłopskiej w założeniach apologetów stylu polskiego miały eliminować i neutralizować w sztuce obce wpływy, utrwalać od­ mienny, własny charakter kultury narodowej. Estetyzm w myśli młodo­ polskiej negował więc kosmopolityczną kulturę wielkomiejską — k u l ­ turę kapitalizmu — na drodze wielokierunkowej rehabilitacji wsi, a pro­ gram swój realizował wcielając w życie ideę sublimacji kultury ludo­ wej, udzielając jej pełnoprawny udział w odrodzeniu narodowym. Nie należy jednak zapominać, że był to program inteligencji. Budował wizję wsi tradycjonalistycznej, odseparowanej od wpływów cywilizacyjnych i rządzącej się prawami patriarchalizmu, przez co deformował praw­ dziwy obraz wiejskiej rzeczywistości. 103 Mimo że rustykalizm zdominował całą publicystykę, literaturę i sztu­ kę Młodej Polski, to jednak równocześnie występowały wypowiedzi k r y ­ tyczne na temat ludowości w ujęciu neoromantycznym. Sprawa szeroko pojętej „swojszczyzny" oraz bezrefleksyjne stosowanie „motywów swoj­ skich" były przedmiotem ostrej k r y t y k i Juliana Marchlewskiego, uwa­ żającego, że kwestia naśladowania wzorów historycznych i sztuki chłop­ skiej podlega przede wszystkim wiedzy i talentowi. „Trzeba dopiero — pisał — aby do dzieła zabrali się artyści, którzy nie małpowali wzorów, lecz zgłębili ich zasady artystyczne, a poczęli tworzyć według własnej i n d y w i d u a l n o ś c i " . Dla Marchlewskiego „każdy przejaw twórczości 104 юз s. 827. ш Triumf E Trojanowski, Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902,, „Ateneum", R. 85, t. 4: 1900, z. 3, s. 574. Cyt. za A. W o j c i e c h o w s k i , sztuki nad maszyną. Uwagi o artykule Juliana Marchlewskiego pt. Z wy- �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA artystycznej posiada swoje logiczne i głębokie uzasadnienie w formach produkcji, w zorganizowaniu odbiórczości, w zamówieniu społecz­ nym" . Stąd wynikają jego cenne wskazówki mające na celu umasowienie kultury elitarnej, by dzięki temu „...sztuka przestała być zbyt­ kiem, by stała się udziałem powszechnym, by stała się czynnikiem w na­ szym życiu codziennym, wtargnęła do wszystkich dziedzin życia pry­ watnego i społecznego" . Ostro wypowiadał się również za udostęp­ nieniem sztuki szerokim masom społeczeństwa. Powołując się na fakt, że odczyty profesorów Akademii Sztuk Pięknych z 1901 r. w Monachium spowodowały istny napływ „prostaków, żądnych oświecenia w t y m kie­ runku, był tak wielki, że musiano podwoić liczbę serii wykładowych, chociaż wykłady były płatne" , pragnie i u nas wprowadzić i nauczyć najszersze warstwy narodu przyswajania dzieł sztuki. Widzi to na dro­ dze wykształcenia poczucia piękna poprzez demokratyzację społeczeń­ stwa i rozwijania w człowieku zmysłu piękna od najmłodszych lat. Dziecko otoczone pięknem, dziełami sztuki, kwiatami już w szkole, w y ­ rośnie na wrażliwego obywatela. Sztuka bowiem nie jest zbytkiem, lecz chlebem powszednim duszy, nie jest tylko upiększeniem czy ozdobni­ kiem życia, lecz samym życiem, do którego każdy człowiek ma pełne prawo . 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 Krytyczne uwagi pojawiają się nawet w okresie pełnego triumfu neoromantycznych prądów. W 1886 r. B. Prus atakując w „Kurierze Warszawskim" program chłopomański pisał: „«Głos» wystąpił z pro­ gramem chłopomańskim, w którym, jak każdy młody kogut, zapiał fał­ szywie" , a w rok później w „Kraju" w artykule Korespondencja z Warszawy — pytał: „kiedy mieliśmy pismo takie jak «Głos», prze­ znaczone wprawdzie dla inteligencji, ale propagujące idee chłopomańskie?" . A. Świętochowski w „Prawdzie" z 1892 r . drwił z wiejskich ekscytacji środowiska artystycznego, satyrycznie i negatywnie oceniając kult natury oraz chłopskiego witalizmu. W 1895 r. publicysta „Kraju" w artykule Moda zakopiańska — pisał, iż: 1 0 9 n o 1 1 1 „...źródłem powodzenia Zakopanego jest »ludomania«. Rzecz to powszechnie znana i uznana, iż od czasów słynnego »podporządkowania« warszawiacy nic tak gorąco nie kochają, jak lud, i niczego bardziej nie pragną, jak uobywatelnienia stawy powszechnej, Nadbitka z Materiałów Studiów i Dyskusji, nr 1 [9]: 1952, s. 192-193. ios W o j c i e c h o w s k i , Triumf..., s. 178. Ibidem, s. 179. Cyt. za A . O l c h a , Lustra potoku. Szkic do dziejów społecznego ruchu k u l turalnego na wsi, Warszawa 1972, s. 35, w e d ł u g J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły, polemiki oraz listy, Warszawa 1957. Ibidem, s. 36. 9 B . P r u s, Kroniki, t. 9, Warszawa 1960, s. 248. B. P r u s , Kroniki, t. 10, Warszawa 1960, s. 226. Nr 45, s. 537-538. 106 1 0 7 108 10 1 1 0 1 1 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 107 chłopa i towarzyskiego zrównania stanów. Dla tych zacnych uczuć Zakopane przedstawia pole szerokie i bardzo przy tym wygodne... Warszawiak w i ę c z ca­ ł y m komfortem może czynnie swym przekonaniom demokratycznym służyć..., na wszystkie sposoby odmieniając owo »wy« ludowe ... ł a s k a w i e ściskać się z prze­ wodnikiem za ręce... Po prostu można admirować tę tendencyjną pozę »ludomanów« i »ludomanek«, zwłaszcza, gdy sobie wzajemnie imponują znajomością miej­ scowych koneksji" . u i Hasła powrotu do natury i swoiste chłopomaństwo piętnowane są również z całą ostrością w 1893 r. przez Wacława N a ł k o w s k i e g o . Z kolei w 1895 r. J. Skotnicki, charakteryzując krakowską grupę ma­ larzy —• ludomanów, drwi z ich chłopomańskich zapędów podsumowu­ jąc, iż: „Ich bawi malowniczość ludu, ich bawią czerwone kabaty czy gunie, kółeczka u pasów, pawie pióra, cieszą się na widok odpustów, weselisk, cieszą się z krzepkich, jędrnych wiejskich dziewuch. Patrzą na lud z punktu widzenia chłopomaństwa — lud ich dziwi, bawi. Patrzą na niego, jak na teatrum jakieś — maskaradę" . Z przytoczonych wypowiedzi wynika jasno, iż w świadomości k u l ­ turalnej końca X I X i na początku X X w. istniały zastrzeżenia wobec metod i celów masowej nobilitacji chłopów, potępiające jej sztuczność i odgórną afirmację wartości życia wiejskiego, przeciwstawiane neoromantycznej tendencji rustykalnej. Równocześnie ten krytyczny nurt w stosunku do koncepcji ludomańskich dostrzega autentyczność i spon­ taniczność wkraczania wzorów ludowych do kultury narodowej np. w twórczości Kasprowicza , Orkana czy Jedlicza, potępiając jedno­ cześnie stylizację Rydla. Neoromantyzm młodopolski był prądem umysłowym — zaznacza­ jącym się w kulturze politycznej, a zwłaszcza artystycznej — nawią­ zującym bezpośrednio do wielkiej literatury romantycznej. Poszerzył jednak Romantyzm o nowe ukierunkowanie w sztuce oraz ruch o zna­ czeniu politycznym. Inteligencja twórcza występując ze swoim progra­ mem odrodzenia narodowego stworzyła swoistą świadomość i postawę, której podstawę stanowiła ludowość jako ideologia eksponująca chłop­ ski potencjał polityczny, społeczny i wartości kultury ludowej, której celem było reaktywowanie autonomicznego bytu narodowego. Łączyła się ona z wysokim wartościowaniem kultury chłopskiej oraz odkryciem jej dotąd nie zauważonych dziedzin. Jedną z nich była sztuka, na którą te­ raz zaczęto patrzeć z innego punktu artystycznego widzenia. Jak to już zaznaczono, neoromantyczna ludowość i zainteresowanie sztuką chłopską było ściśle związane z^ogólnym programem walki o kulturę narodową 113 114 lls 112 Moda zakopiańska, „Kraj", nr 1: 1895, s. 15. „Głos", nr 1: 1886, s. 1. J . S k o t n i c k i , Józef Chelmoński, „Krytyka", t. 30: 1911, z. 6, s. 368. O czym w 1896 roku pisał A. P o t o c k i [pseud. Jerzy Grot] w artykule Jan Kasprowicz, „Głos", nr 20: 1896, s. 467. 1 1 3 1 1 4 1 1 5 �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA na bazie kultury ludowej. Jednak chodziło w tym programie o wydoby­ wanie z tej ostatniej pewnych treści i elementów celem ich wykorzy­ stania w twórczości elitarnej lub ich upowszechniania w formie ulep­ szonej, przestylizowanej i zaadoptowanej. I dopiero z czasem autentycz­ na twórczość ludowa zostanie uznana za wartość samą w sobie oraz doj­ dzie do zbliżenia kanonów sztuki oficjalnej do tych, jakimi kierowała się sztuka l u d o w a . Pisze o tym J. Burszta: „jak romantyzm zapo­ czątkował i upowszechnił folklor w literaturze i muzyce, tak dopiero neoromantyzm folkloryzm w sztuce" . Dodać należy, że na początku X X w. społeczno-polityczna nobilitacja chłopów spełniać miała już nie tylko cele narodowe, być bronią w wal­ ce o utrzymanie odrębności etnicznej narodu, ale równocześnie tarczą przeciwko wzrastającym nastrojom rewolucyjnym. Dlatego też obok przeciwstawiania chłopów szlachcie w obronie zagrożonych interesów narodowościowych, w publicystyce pojawia się nowa opozycja: chłop — robotnik, realizująca propagandowe metody neutralizowania radykal­ nych ruchów społecznych . Neoromantyczna fascynacja ludowością w środowisku krakowsko-zakopiańskim skierowała się na kulturę i sztukę góralską. Na podłożu antyurbanizmu, rustykalizmu i walki o sztukę narodową zrodziła się w t y m kręgu artystyczno-intelektualnym swoista idea stylu polskiego oraz program działalności Polskiej Sztuki Stosowanej. Na przełomie X I X i X X stulecia obszar Tatr i góralszczyzny stał się terenem kształtowania swoistego, polskiego podłoża ideowego. Był miej­ scem narodzin oryginalnych idei narodowych, widownią eksplozji naro­ dowego idealizmu zahamowanego upadkiem Powstania Styczniowego i pozytywistyczny organicyzm. Ze wszystkich zaborów przybywali pod Tatry intelektualiści, działacze polityczni, uczeni i artyści, kierujący się z jednej strony właściwościami leczniczymi tutejszego klimatu, z dru­ giej atmosferą sprzyjającą twórczości oraz wymiany myśli kulturalnej i społeczno-politycznej. W konsekwencji Zakopane stało się stolicą wol­ nej myśli polskiej, miejscem, „gdzie pękały kordony zaborcze, a w y ­ twarzała się wszechpolska jedność" . Tadeusz Miciński uważał je za „kościół polskiej ziemi", gdzie powstawały „ołtarze swobody". Przy­ bywano tam, aby nasycić się wolnością, zapomnieć o poniżeniu kraju, formułować patriotyczne hasła kulturalnego i moralno-ideowego odno­ wienia narodu i zbawienia zniewolonego kraju ° . 116 117 118 ш 12 1 , 6 Por. B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 401. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 277. T a t a r o w s k i , op. cit., s. 46. J . M a j d a, Góralszczyzna w twórczości Stanisława Witkiewicza, Wrocław 1979, s. 5. Ibidem, s. 5, 6. Por. t e n ż e , Zakopiańskie centrum polszczyzny, K r a k ó w 1975. 1 1 7 1 1 8 1 1 9 120 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 109 Na tym intelektualnym podłożu wyrosła twórczość Stanisława W i t ­ kiewicza, który w krótkim czasie stał się przywódcą duchowym tej swoi­ stej artystyczno-politycznej cyganerii. Witkiewicz — wzorem Mickie­ wiczowskiego Konrada — wziął na swoje barki sprawę losu wszyst­ kich Polaków, podjął pracę kulturalną, która na bazie góralszczyzny miała objąć cały kraj, przynosząc odrodzenie kultury narodowej we wszystkich jej aspektach . Zanim Witkiewicz sformułował swoją polityczną ideę stylu zakopiań­ skiego, na terenie góralszczyzny działało już liczne grono entuzjastów tutejszej sztuki, rekrutujących się spośród uczonych, zbieraczy amato­ rów, etnografów, kolekcjonerów i artystów. M . in. Maria i Bronisław Dembowscy, Zygmunt Gnatowski, których zbiory stały się podstawą Muzeum Tatrzańskiego założonego w 1888 г.; Władysław Matlakowski, autor Budownictwa ludowego na Podhalu (1892 r.) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu (1901 r.) oraz funkcjonowała od 1876 r. Szko­ ła Przemysłu Drzewnego . Uznanie przez Witkiewicza stylu zakopiańskiego za narodowy styl polski miało u swych źródeł przekonanie, że styl drewniany, który za­ chował się na terenie Podhala, dominował do czasów Kazimierza Wiel­ kiego na obszarze całego kraju. Już pierwsze publikacje Witkiewicza o stylu zakopiańskim spowodowały napływ licznych informacji z róż­ nych stron kraju, donoszących o odkryciach szeregu cech wspólnych motywom zakopiańskim w budownictwie drewnianym na obszarze całej Polski, co w znacznej mierze umocniło jego wiarę, że jest na słusznej drodze. Do utrwalenia tego błędnego stanowiska przyczyniły się rów­ nież ówczesne autorytety naukowe. M . in. Walery Eliasz Radzikowski, odkrywając kołkowane odrzwia w Bytomiu koło Nowego Sącza; Broni­ sława Kondratowiczowa, odnajdując odrzwia i zakopiańską konstrukcję dachów w kilku wsiach południowej Polski; Wojciech Gerson, który zauważył odrzwia i okna typu góralskiego na całym obszarze gór, aż do Łowicza; Czesław Jankowski i Kazimierz Mokłowski, rejestrujący orna­ mentykę i wrota zakopiańskie w okolicy Lwowa; Michał Bernsztein, który w wielu miejscowościach na Żmudzi zetknął się z licznymi przed­ miotami i ornamentami typu zakopiańskiego i t d . 121 122 1 2 3 Dzięki tym odkryciom rodzi się pogląd, że sztuka ludowa Podhala nie jest czymś innym, jak zachowaną w pierwotnym kształcie s t a ­ rodawną sztuką narodu polskiego, ocalałą na terenie 1 2 1 M a j d a , Góralszczyzna..., s. 7. Zakres jego twórczości i działalności wy­ chodzi daleko poza Podhale, chociaż wielu badaczy ogranicza ją wyłącznie do k r y S. W i t k i e w i c z , Styl zakopiański, [w:] Sztuka i krytyka u nas, K r a k ó w leriów regionalno-etnograficznych. 1971, s. 687. M a j d a , Góralszczyzna..., s. 97-98. 1 2 2 1 2 3 �110 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA góralszczyzny, gdzie nie tknęły jej obce wpływy i współczesna c y w i l i ­ zacja. Przekonanie to zostaje mocniej ugruntowane dzięki licznym po­ szukiwaniom stylu zakopiańskiego, a w t y m przede wszystkim przez pra­ cę Bronisławy Kondratowiczowej, która wykonała 25 fotogramów bu­ downictwa i szczegółów architektury ludowej (i małomiasteczkowej) w Czeladzi (koło Będzina), ofiarowując je Muzeum Tatrzańskiemu. Przedstawiony przez nią materiał pozwalał sądzić, że zjawisko, k t ó r e nazywano stylem z a k o p i a ń s k i m ,,jest właściwie zabytkiem wszech­ polskiej twórczości l u d o w e j " . Stwierdzenie to wydawało się b y ć w zgodzie z postulowanymi wcześniej przez Walerego Eliasza Radzikow­ skiego studiami topograficznymi, mającymi na celu określenie prze­ strzennego zakresu występowania cech stylu góralskiego. Badacz ten uważał, że jeżeli podstawowe jego cechy są typowe również na innych terenach kraju, wówczas już nie można traktować go jako właściwość góralską, lecz wypada uznać, za „styl rodzimy i w dalszej konsekwencji polski" « 124 125 12 Wszystkie te znaleziska traktowane więc były jako świadectwa stylu wspólnego całemu narodowi, swoiste pomniki uzasadniające nazywanie stylu zakopiańskiego — stylem polskim. Witkiewicz, poświęcając cały swój talent i pasję, postanowił rozwinąć i przystosować do nowych wa­ runków życia ten powszechny niegdyś styl. Idea stylu narodowego S. Witkiewicza, tworzywem którego była sztu­ ka ludowa Podhala, wyrosła z romantycznych koncepcji plemiennych , rozumianych jako rodzime, narodowe czy polskie. Jej twórca uważał, że jedynie lud tworzy przedmioty rodzime, oparte na polskich formach, przez co góruje nad wyższymi klasami. Pisał na ten temat w roku 1891: 1 2 7 1 2 4 Należy zaznaczyć, że propagowany przez S. Witkiewicza „styl zakopiański" różnił się zasadniczo od tzw. „sposobu zakopiańskiego", reprezentowanego przez Kovatsa — Dyrektora Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem (od 1895 г.). „Sposób zakopiański polegał na tym, że motywy zakopiańskie stosowano bezreflek­ syjnie we wszystkich dziedzinach twórczości artystycznej. Przeszczepiano je do r e ­ nesansowych szaf, włoskich łóżek i kredensów oraz bizantyńskich talerzy. Zabiegi te dawały w konsekwencji przedziwną mieszaninę wszystkich istniejących w h i ­ storii sztuki europejskiej i szerzej stylów, w które włączano poszczególne góral­ skie elementy zdobnicze, jak tatrzańskie osty, góralskie kluje. Podobna działalność charakteryzowała Towarzystwo „Spółka Huculska" (1888) Zawodową Szkołę Prze­ m y s ł u Drzewnego w Kołomyi (czynną od 1894 г.), które obok mebli huculskich w y t w a r z a ł y sprzęty w stylu romańskim, gotyckim, renesansowym czy secesyjnym łącząc je z huculszczyzną. Por. M. W. L i m a n o w s k i , Styl zakopiański i sposób zakopiański, „Prawda", nr 16: 1900. „Przegląd Zakopiański", nr 35: 1901. Styl zakopiański czy tatrzański czy polski, „Przegląd Zakopiański", nr 21: 1891. Reprezentowanych szczególnie przez Chodakowskiego i Kolberga, doszuku­ jących się plemiennych podkładów naszej kultury narodowej. Por. W i t k i e ­ w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 11. 1 2 5 126 1 2 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUVJOWET 111 „... tak zwane klasy wyższe nie stanowią w y ł ą c z n i e społeczeństwa, nie wy­ rażają wcale całej sumy jego właściwości dodatnich czy ujemnych. Poza tymi klasami jest jeszcze 1 u d, który dzięki wielorakim przyczynom pozostał na ubo­ czu, nietknięty przez w p ł y w y , które pokryły kosmopolitycznym pokostem upodo­ bania i formy życia klas wyższych. L u d ten ma ... tę w y ż s z o ś ć nad nami, że zachował swoje szczególne, niepodrobione pierwiastki artyzmu, powstałe w cza­ sach pierwotnego ustalania się cech narodowych, pod w p ł y w e m przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie się jednostki plemiennej niż dzisiaj" . 128 Plemienność w sztuce była dla Witkiewicza podstawowym kryterium zarówno twórczości plastycznej, jak i literackiej, a wiara w szczególną wartość sił plemiennych stanowiła filar jego filozofii narodowej. Pisał: „naród stanowi ta elementarna siła jego osobowości, ta niepokonana żywotność jego treści plemiennej, która ogarnia całość życia i nadaje wszelkim jego przejawom szczególną cechę" . Początki idei ojczyzny wywodził z plemiennych i duchowych właściwości, których twórcami i nosicielami są zarówno lud, jak i szlachta, czyli warstwy wywodzące się z jednego pnia ° . Miała więc ona dla niego treść ponadklasową. I podobnie, jak H . Sienkiewicz, który podniósł k u l t u r ę szlachecką do rangi ogólnonarodowej, Witkiewicz pragnął podnieść do tej godności twórczość chłopską . Fascynacja prapolszczyzną skierowała Witkiewicza na rekonstruo­ wanie, rozwinięcie i upowszechnienie najcenniejszych jej wartości. Stąd jego ciągłe poszukiwanie cech polskości i natury narodu w kulturze i duszy, u podstaw których leżała dążność do uzdrowienia kraju. W i ­ dział ją na drodze wydobycia wszystkich rodzimych pierwiastków k u l ­ tury, nobilitowania ich i upowszechnienia w ten sposób, aby stały się siłą konsolidującą i uodporniającą naród przed wynaradawiającą poli­ tyką zaborców. J ą d r e m plemienności, tożsamości narodowej i prapolskości była w jego odczuciu właśnie góralszczyzna, a szczególnie j e j sztuka ludowa, w tym przede wszystkim tutejsza architektura i orna­ mentyka. Witkiewicz „sztukę góralską traktował wieloaspektowo: w katego­ riach społecznych — jako wytwór wolnego chłopstwa żyjącego w od129 13 l s l Í 2 S S. W i t k i e w i c z , O sztuce, krytyce artystycznej, stylu zakopiańskim, wy­ bitnych twórcach, sprawach narodowych i społecznych, Wrocław 1972, 63-64. W i t k i e w i c z , Juliusz Kossak, L w ó w 1906, s. 7-8. lso p ibidem, s. 6-7, gdzie Witkiewicz oceniając Trylogię H . Sienkiewicza główne jej znaczenie przypisywał w ujawnieniu potężnego plemiennego ducha narodu. Szlachta znalazła w Trylogii wyraz swej duszy, z kolei lud czyta ją i czuje tętno swego serca, ponieważ z kart tych buchnęła ż y w i o ł o w a siła plemienna. Różnica między nimi polegała na tym, że u Sienkiewicza podmiotem ple­ mienności jest szlachecki czyn patriotyczny (czyli działalność aktywna), natomiast u Witkiewicza dorobek artystyczny górali, co do którego sądził, że zawiera on rodzime znaki kulturowe zawarte w obiektach sztuki ludowej (a więc pasywne), mogące doprowadzić do odrodzenia polskiego stylu w kulturze ogólnej. 1211 o r 1 3 1 �112 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA miennych warunkach regionalno-przyrodniczych; etnograficznych — jako wysoko rozwinięty zespół form dorastających do rangi stylu; psychicz­ nych — jako wyraz duszy i pragnień jednostek i grupy etnicznej; wre­ szcie narodowych — jako zbiór plemiennych znaków kultury" . Dla­ tego też w jego planach politycznych miała ona spełnić zarówno misję narodową, jak i ogólnoludzką. Przeceniając — podobnie jak i inni miłośnicy tego regionu — k u l t u rowo-etyczny dorobek górali, który uważał za osiągnięcie kultury całego narodu , starał się uczynić z Podhala żywe sakrum narodowe. Zakła­ dał bowiem istnienie stylu prapolskiego, który przechował się w postaci możliwie pełnej wyłącznie na góralszczyźnie. Mitologizując górali uznał ich za najdoskonalszą odmianę rasy polskiej, o wybitnej inteligencji i wrażliwości na piękno. I właśnie dlatego szereg ich wytworów k u l t u ­ rowych (m. in. gwarę, architekturę, muzykę, tańce, pieśni i strój) szcze­ gólnie wyeksponował i zinterpretował w kategoriach narodowych. W ro­ ku 1886 sformułował teorię, że budownictwo ludowe Podhala (jego architektura i zdobnictwo), czyli styl zakopiański, to styl dawnego bu­ downictwa polskiego w ogóle. W latach 1892-1913 zaprojektował w Za­ kopanem szereg drewnianych w i l l i (z których najbardziej klasycznym przykładem jest willa „Pod Jedlami", gdzie jego pomysłu jest prawie całe wyposażenie wnętrza: klamki do drzwi, kinkiety, kominek i meble). Były one utrzymane w przestrzennych koncepcjach w i l l i burżuazyjnych I I połowy X I X stulecia, ale kryte wysokimi półszczytowymi dachami i przystrojone secesyjnie stylizowanym góralskim zdobnictwem, o któ­ r y m Witkiewicz nie wiedział, że stosunkowo niedawno zaczęło się sze­ rzyć na Podhalu. Teoria Witkiewicza wywołała gwałtowną polemikę. Niemniej jego budowle stały się wzorem dla wielu architektów i styl zakopiański — zwany polskim — zaczął się szybko rozpowszechniać poza Podhalem. Równocześnie — wkrótce przejęty przez innych — zaczął on opanowywać wiele dziedzin wytwórczości, poczynając od architektury, a kończąc na licznych gałęziach sztuki stosowanej (m. in. sprzętarstwo i pamiątkarstwo). 132 133 Poza Witkiewiczem szereg artystów wykorzystuje poszczególne, autentyczne elementy sztuki ludowej tworząc z nich nowe całości. Brzega, Gasieniecki projektują obiekty architektoniczne i meble na bazie góralskich motywów ludowych adaptując je do współczesnych wnętrz .132 M a j d a , Góralszczyzna..., s. 40. 133 przekonanie to jest tak silne, że Włodzimierz Tetmajer pisze o przechowa­ nym wśród chłopów od czasów piastowskich specyficznym poczuciu w ł a s n e g o pol­ skiego piękna zdobniczego. H . Sienkiewicz wprowadza w Krzyżakach gwarę góral­ ską jako dawną m o w ę polską, a Jan Pawlikowski przekłada Iliadę Homera nie tylko na gwarę góralską, ale i przerabia postaci bohaterów greckich na herosów góralskich. Por. też, Polski styl, „Ilustracja Polska", nr 1: 1901. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 113 LUDOWEJ 1 3 4 mieszkalnych . W stylu zakopiańskim powstaje metaloplastyka, cera­ mika, buduje się domy, dworki i inne budynki nie tylko na obszarze całego kraju, ale także na Litwie, w Rosji, francuskim Tyrolu. Cechy w i l l i Witkiewicza nadaje H . Sienkiewicz opisując szlacheckie dwory. Niezwykle aktywna i rozległa działalność Witkiewicza sprawia, że on sam staje się prekursorem wielu poczynań w dziedzinie sztuki sto­ sowanej . „Przegląd Zakopiański" przez szereg lat informował czytel­ ników o jej konkretnych rozmiarach. M . i n . w 1901 r. reporter tego pisma z satysfakcją donosi: ш „Niestrudzony w pomocy wszędzie tam, gdzie o styl chodzi — twórca stylu P. Witkiewicz, dał wzory, rozumnie po obywatelsku pojęta zapobiegliwość k u ­ piecka dokonała reszty i oto mamy czysto polską, s w o j ą biżuterię... Dziś mamy biżuterię, jutro p o w i n n i ś m y stworzyć tkaniny polskie, potem znów coś innego, aż wszędzie na każdym drobiazgu, na każdej rzeczy położymy swoją narodową cechę. Nieprawda, że nie stać nas na to, że musimy posiłkować się obcymi wzorami. Wszystko m o ż e m y mieć swoje, ale by stworzyć, potrzeba polskiej d u s z y " . ш Zasięg oddziaływania idei Witkiewicza objął liczne kręgi społeczeń­ stwa, dla których propagowanie stylu zakopiańskego stało się patrio­ tycznym obowiązkiem. Stąd niesłabnące prośby o przesłanie projektów nie tylko na obiekty architektoniczne, lecz i inne przedmioty użytkowe ze wszystkich stron kraju i spoza niego, prawie zawsze motywowane chęcią posiadania czegoś naprawdę polskiego. Twórca stylu nigdy nie pozostał obojętny na te zamówienia . Obserwując rzeczywistość W i t ­ kiewicz miał więc prawo stwierdzić, że styl zakopiański spełnił najważ­ niejsze zadanie, jakim „jest ogarnięcie przezeń całego społeczeństwa... wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i p r z e c i w i e ń s t w " . Należy do­ dać, iż cele te uważał za ideał społeczny każdego pierwiastka k u l ­ tury ». Równocześnie w czasie całej swojej twórczości Witkiewicz potępiał 1 3 7 138 13 1 3 4 Specjalną osobliwością jest projekt pianina, sporządzony przez S. Witkiewi­ cza w stylu zakopiańskim. Znakomicie ilustrują te zagadnienia Listy o „stylu zakopiańskim" 1892-1912, K r a k ó w 1979, ze wstępem, komentarzem i opracowaniem M. Jagiełły. „Przegląd Zakopiański", nr 27: 1901, s. 249. D o s k o n a ł y m tego przykładem jest list T. Filipowicza, w którym autor pisze: „Jeżeli Niemcy sadzą się na to, aby stworzyć sobie styl i w tym celu w y s y ł a j ą i do nas siły profesorskie co rok, jak prof. Jessena, i starają się, aby w publicz­ ności szerokiej rozbudzić myśl popierania tego kierunku, tak my Polacy, mając rodzimy s w ó j styl, mamy obowiązek kardynalny rozpowszechnienia go i zdobywa­ nia mu popytu i uznania. Spółka stolarska w Poznaniu ma zamiar zainteresowania .się praktycznego tym stylem i pragnie w tym celu sprowadzić sobie modele". F r a g ­ ment listu T . Filipowicza, członka Zarządu Spółki Stolarskiej w Poznaniu do S. Wit­ kiewicza z 1900 roku, zamieszczonego w Listach..., s. 434. W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 66-67. Ibidem, s. 66. 1 3 5 1 3 6 1 3 7 1 3 8 139 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �114 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA próby zatrzymania sztuki ludowej w pewnym punkcie rozwoju (czyli podejście etnograficzne), uważając, że powinna się ona ciągle doskona­ lić. Był zdecydowanie przeciwny poczynaniom mającym na celu tworze­ nie „rezerwatów" sztuki ludowej, sztucznie kontynuującym „dawną" sztukę ludową w warunkach, w których siłą rzeczy musi ona zamierać, jeśli nie stworzy innych form odpowiadających zmiennym warunkom życia. Plastyka ludowa jego zdaniem mogła się rozwijać jedynie w ści­ słej łączności z różnymi gałęziami sztuki wielkiej (elitarnej) oraz przej­ mowaniu i rozwijaniu podstawowych motywów sztuki ludowej (czyli swojskich motywów) udoskonalonych przez ulepszenie narzędzi produk­ cji. Na ten temat pisał m. in. w 1891 г.: „... nie czekając na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z ni­ czego stworzył oryginalne formy artystyczne, należy się zwrócić do ludu i z jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych form i przenieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując je do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb; wzbogacając jednocześnie nie tylko siebie 0 jedną dodatnią, ale pomnażając zarazem dobro ogólnoludzkie" ° . 14 Styl według niego miał służyć przede wszystkim życiu, ponieważ zrodzony został przez materialne i duchowe potrzeby człowieka. Dla­ tego też niejednokrotnie proste przedmioty, jak zydle czy półki wzboga­ cał w formę i ornament, tworząc zupełnie nowe obiekty, np. fotele czy kredensy oraz wprowadzał liczne elementy ze stylów historycznych (np. 7 gotyku strzelisty dach i pazdury, z baroku ryzowanie naczyń). Rów­ nocześnie apelował o zorganizowanie silnego przemysłu drzewnego na góralszczyźnie, aby zniwelować zacofanie gospodarcze tej części kraju 1 podnieść stopę życiową mieszkańców oraz otaczał opieką i protekcją jednostki szczególnie uzdolnione (np. cieśli). Polemice wokół stylu zakopiańskiego nie będziemy poświęcali na tym miejscu wiele uwagi. Zainteresowanych odsyłamy do bogatej lite­ ratury przedmiotu, w t y m chociażby do „Przeglądu Zakopiańskiego". Ogólnie tylko należy powiedzieć, że kwestionowano w ogóle jego naro­ dowy charakter, zarzucano mu sięganie do różnych stylów historycznych z obszaru przekraczającego nawet Europę, całkowicie odmawiano mu miana stylu, ponieważ miał nie posiadać konstrukcyjnej formy lecz w y ­ łącznie ornament itd. Zarzut najpoważniejszy, który był główną przy­ czyną porażki stylu zakopiańskiego, to mityzacja Podhala i nie zwraca­ nie uwagi na sztukę innych terenów Polski, którą brano pod uwagę t y l ­ ko po to, aby dostarczyć koronnych dowodów o powszechności góral­ szczyzny . Szereg z tych zarzutów jest bez wątpienia słusznych. Zakopiański styl regionalny nie mógł być stylem ogólnopolskim, ponieważ wyrósł ш 140 1 4 1 Ibidem, s. 64. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20-21. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 115 LUDOWEJ ze specyficznych warunków środowiskowo-geograficznych (np. nie był przystosowany do zabudowy miejskiej), natomiast stworzenie stylu ogól­ nonarodowego wymagało wykorzystania również dorobku artystycznego ludności innych terenów kraju. Dyskusje i polemiki wokół sztuki podhalańskiej sprawiły, iż poglą­ dy na samą sztukę ludową zaczęły ulegać istotnej zmianie. Z architek­ tury i zdobnictwa poszerzono jej zakres o malarstwo i rzeźbę. Ponadto „od traktowania tej sztuki jako zjawiska etnograficznego, jako materiału do twórczości artystów zawodowych, przechodzono z wolna do u z n a n i a j e j j a k o wartości autonomicznej, posiadającej obiektywne walory a r t y s t y c z n e . Długo przeważało jednak przekonanie, że sztuka ta nadaje się do upowszechnienia — jako w ł a ś n i e sztuka narodowa — dopiero po jej zmodyfi­ kowaniu, stylizacyjnym upiększeniu" . 14S Właśnie w jego efekcie wykształca się szeroki ruch dążący do ma­ sowej produkcji wyrobów ludowego przemysłu domowego po uprzed­ nim dodaniu do nich inspiracji i stylizacji, zgodnie z narzuconym z g ó ­ r y wzornictwem. Powstają w t y m czasie liczne szkoły rzemiosł, prowa­ dzone są ośrodki i kursy koszykarskie, kilimiarskie, koronkarskie, garn­ carskie, snycerskie itp. Wyraz odrębności narodowej starano się uzy­ skać odpowiednio ukierunkowując i rozwijając twórczość ludową w za­ kresie sztuki stosowanej, a w t y m szczególnie dekoracyjnej. Dyskusje i polemiki, jakie rozgorzały wokół stylu, miały również ogromne znaczenie kulturalne, społeczne i polityczne. Witkiewicz uświa­ domił istnienie, wartość i znaczenie sztuki ludowej. Co więcej nobili­ tował ją włączając do kultury ogólnonarodowej. „Oddziałał na świado­ mość narodową całego kraju, stworzył coś w rodzaju jego literacko-plastycznej emanacji" , dlatego też na samo zjawisko stylu należy spojrzeć szerzej nie ograniczając się wyłącznie do jego propozycji zdob­ niczych czy architektonicznych. Ówczesna sytuacja polityczna podzielonego między zaborców kraju, połączona z patriotyzmem Witkiewicza, spowodowała jego dążenie do nobilitacji sztuki jako ogniwa państwowości, dowodu życia i istnienia narodu pozbawionego państwa. Sztuka, a szczególnie sztuka ludowa, miała przemówić do całego świata w imieniu narodu . Była więc dla niego orężem walki politycznej. Równocześnie miała być immanentną siłą zbiorowego życia, budzącą instynkt narodowy. Stanowiła kapitał narodu dotąd nie wykorzystany, zmistyfikowane pojęcie narodu. Waga społeczna stylu polega głównie — jak się wydaje — na tym, że powsta­ jąc na styku dwu przejawów życia społecznego, takich jak polityka i sztuka, mógł usatysfakcjonować zarówno wielbicieli sztuki ludowej, 143 144 B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 409. T. C h r z a n o w s k i , Góry, „Twórczość", nr 5: 1973, s. 93. Por. W i t k i e w i c z , Na wystawę paryską, [w:] W kręgu..., s. 379. �110 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA jak i wyznawców haseł narodowych (zawsze noszących treści politycz­ ne), mogących udokumentować swoje uczucia patriotyczne, np. przez wybudowanie domu w stylu polskim. Sama zaś popularyzacja stylu była bez wątpienia jedną z form podtrzymania poczucia narodowego . Jak pisze A. K. Olszewski: „Koncepcja stylu zakopiańskiego jako stylu pol­ skiego leży bardziej w sferze intelektualnych spekulacji aniżeli historii s z t u k i " . Ta intelektualna spekulacja to nic innego, jak dążenie do udokumentowania istnienia i żywotności narodu pozbawionego własnego państwa, odrzucenie tandety kosmopolitycznej, zachowanie godności na­ rodowej oraz stworzenie ogólnonarodowego stylu wspólnego wszystkim warstwom społecznym. Ogromne zainteresowanie, jakie wywołała kon­ cepcja Witkiewicza, jak się wydaje było spowodowane głównie tym, że w ówczesnej sytuacji politycznej treści narodowe dominowały nieomal we wszystkich dziedzinach życia kulturalnego i społecznego (o czym nie zawsze pamiętają krytycy). Witkiewicz — jak byśmy o tym powie­ dzieli dziś — wypełnił konkretne zapotrzebowanie społeczne . Mityzując lud głosił, że uczynił on dar narodowi ze swojej sztuki. Ten poda­ runek powinien stać się symbolem zbratania wszystkich warstw społecz­ nych, a rolę tę miał spełnić styl zakopiański. Ostre zarzuty, że usiło­ wał pokryć jednym dachem wszystkie warstwy społeczne, niwelując w ten sposób konflikty klasowe, nie są w pełni uzasadnione, ponieważ nie uwypuklają patriotycznego charakteru jego ideologii, zmierzającej do uczynienia z narodu jedności politycznej drogą integracji różnych warstw społecznych w płaszczyźnie duchowej i k u l t u r o w e j . 14S 14e 147 148 Idea Witkiewicza była romantycznym dążeniem ratowania kraju. Podhale stanowiło dla niego jądro tożsamości narodowej. Takie posta­ wienie sprawy nie tylko nobilitowało sztukę góralską, lecz lokowało ją na piedestale. Propagowanie jej wyzwoliło w społeczeństwie poczucie dumy i zapotrzebowanie na swojskość. A sam Witkiewicz — wzorem romantyków (szczególnie A. Mickiewicza), wziął na siebie wybawienie narodu z niewoli. Stał się wychowawcą i kaznodzieją. Przez próbę uszla­ chetnienia pierwotnej ludowości w taki sposób, aby stała się gałęzią ro­ dzimej kultury, stanął w jednym rzędzie z Mickiewiczem, Chopinem i Moniuszką. Co więcej, był nieświadomym propagatorem zarówno my­ śli Ruskina i Morrisa, jak С. K. Norwida. Nieświadomym, ponieważ zapoznał się z ich twórczością dopiero wówczas, gdy idea stylu zako­ piańskiego była w pełni rozkwitu. Podobnie jak С. K. Norwid pragnął 1 4 5 Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20. A. K . O l s z e w s k i , Przegląd koncepcji stylu narodowego w teorii architek­ tury polskiej przełomu XIX i XX wieku, [w:] Sztuka i krytyka, Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz B a d a ń nad Sztuką, R. 7: 1956, nr 3-4, s. 303. Ibidem, s. 303. Por. W i t k i e w i c z , Po latach..., s. 86. 1 4 6 147 1 4 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 117 wykorzystać wartości sztuki dla sprawy narodowej i kształtowania ety4 ki i estetyki społecznej. Dla każdego z nich sztuka była dorobkiem du­ cha narodowego, jego syntezą, o ogromnym potencjale energii, z którego należało uczynić broń polityczną. Równocześnie obaj uważali, że sztukę należy włączyć w proces rozwoju przemysłowego, ponieważ zawsze łą­ czyli ją z życiem i pracą ludzką. Wydaje się słuszne stwierdzenie, że ten patriotyczny obowiązek, który uświadomił nam Norwid, Witkiewicz wcielał w życie . „Sztuka polska istnieje dziś i spełnia całkowity za­ kres czynu, o jakim marzył Cyprian Norwid. Możemy go uznać za pro­ roka..." — pisał Witkiewicz w 1902 r . Nawet współcześni uważają ideę stworzenia uniwersalnego powszech­ nego stylu polskiego za swoistą deklarację polityczną Witkiewicza. Jed­ nak w powojennych krytykach nu in. Józefa Rurawskiego — zarzuca­ jącego Witkiewiczowi, że jego idea służyła utrwalaniu istniejącego po­ rządku społecznego, przyciągając pod płaszczem pozornej postępowości i zachwytu nad sztuką ludową , czy Bogdana Rogatko — określają­ cego poglądy Witkiewicza jako „solidarystyczne, ludomańskie, a w osta­ teczności po prostu nacjonalistyczne" , niezwykle ostro sformułowane fądy zdają się nie uwzględniać warunków społeczno-politycznych kraju w okresie jego działalności oraz nie brać pod uwagę historycznie zmien­ nego zakresu znaczeniowego takich pojęć, jak: nacjonalizm i patriotyzm. Również imputowanie Witkiewiczowi, że traktuje styl zakopiański jako panaceum na wszystkie konflikty społeczne, nie wydaje się słuszne. Mimo skłonności do utopijnego myślenia nie raz dał on dowód zna­ jomości sytuacji politycznej i społecznej. Styl według niego miał być ogniwem łączącym wszystkie warstwy narodu, dowodem pochodzenia z jednego wspólnego pnia w społeczeństwie klasowo zróżnicowanym. Prawdą jest natomiast, że niejednokrotnie klasy posiadające wykorzy­ stywały do swoich celów idee Witkiewicza, ale nie możemy go obarczać za to odpowiedzialnością . ł 4 9 1 5 0 ш 152 ш 1 5 4 J. Majda słusznie zwrócił uwagę na częste wypaczanie ideowych, zabiegów pisarzy i innych twórców Młodej Polski. Mitologizacja chłopa poszukiwanie znaków ducha narodowego w kulturze ludowej wynikały z ówczesnych potrzeb społeczno-politycznych i miały czysto narodowy charakter. I mimo, że w konsekwencji prowadziły do idealizacji i homeryzacji Podhalan, były świadomym działaniem inteligencji twórczej r 1 4 9 Ma j d a, Góralszczyzna..., s. 101-102. W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 67. 151 p Wsięp do J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły, polemiki oraz listy. Zebrał, wstępem i skorowidzem opatrzył J. Rurawski, Warszawa 1957, s. 39. B. R o g a t k o , Juliana Marchlewskiego artykuły o sztuce, [w:] Utopia Mło­ dej Polski, Łódź 1972, s. 110. Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 18-19. M a j d a , Góralszczyzna..., s. 47-48. 1 5 0 o r 1 5 2 1 5 3 1 5 4 �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i artystów w istniejącej sytuacji politycznej. Analizowanie ich dzieł wyłącznie w kategoriach konwencji literackiej i estetycznej oraz nazy­ wanie politycznej — ideowej treści głównie ludomanią, mityzacją wsi czy artystyczną zabawą prowadzi do tłumaczenia tego zjawiska jako iormy ucieczki od rzeczywistości. Interpretacja taka zubaża i spłyca ro­ zumienie całego ruchu opartego na romantycznych tradycjach, ponieważ nie bierze pod uwagę warunków politycznych, które skierowały arty­ stów i twórców do poszukiwania dróg zabezpieczenia podstawowych składników bytu narodowego, rzeczywistych wartości kultury ludowej jako antidotum na nasiloną w t y m czasie falę kosmopolityzmu oraz chłopów jako autentycznej siły społecznej. W okresie bujnych dyskusji o stylu zakopiańskim, które t r w a ł y przez szereg lat, a jakich efektem były różne formy działalności arty­ stycznej, lub bardzo szybko zniknął z pola widzenia entuzjastów stylu. Zachował i ukazał kulturę narodu z czasów przedchrześcijańskich i na t y m skończyła się jego rola. Teraz była kolej na artystów, którzy po­ winni zająć się „uszlachetnianiem" elementów, celem rekonstrukcji lub rozbudowy stylu. W roku 1901 staraniem Jerzego Warchałowskiego i i n ­ nych założono w Krakowie Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana, skupiające głównie krakowskich malarzy, zwanych Młodą Polską. Pro­ gram swej działalności przedstawili we wstępie pierwszego numeru „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" (Kraków 1902 г.). Postulowali w nim wprowadzenie do swojej twórczości elementów secesji z do­ mieszką ludowości. Sztuka ludowa była dla nich jedną z podstawowych dziedzin zainteresowania, patrzyli jednak na wieś z punktu widzenia „kolorowego i spokojnego życia wieśniaka". Powstanie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana było w znacznym stopniu stymulowane rozwojem przemysłu kapitalistycznego, który po­ stawił przed artystami konieczność dostosowania do jego wytworów no­ wych form artystycznych. Możliwość opanowania przez artystyczne w y ­ roby polskie rynku krajowego oraz zwiększenie ich eksportu była re­ alna tylko wówczas, gdy nadawano i m cechy określane jako specyficz­ na sztuka narodowa. Towarzystwo PSzS skierowało swoje patriotyczne dążenie do stworzenia polskiego stylu opartego na twórczości ludowej nie tylko Podhala, ale i innych regionów kraju (np. Kurpi, Łowickiego, Krakowskiego). Odrębność narodową i sztukę narodową miały tworzyć według jednego z założycieli Towarzystwa — J. Warchałowskiego: „Z jednej strony indywidualny talent najbardziej uzdolnionych s y n ó w na­ rodu bez w z g l ę d u na to, czy będzie to w y k s z t a ł c o n y w szkołach i podróżach ar­ tysta, czy prymitywny, iskrą bożą natchniony ludowy twórca, z drugiej — ogólna suma ludzkiego dorobku, przekazana wiekami tradycja, z głębi duszy ludowej wydobyty styl..." 1 5 5 1 5 5 J . W аг с h a ł o w s к i, Katalog nych, K r a k ó w 1905, s. 41. nowożytnych tkanin i wyrobów ceramicz­ �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 119 W przeciwieństwie do stylu zakopiańskiego, który wbrew zalece­ niom S. Witkiewicza twórczego czerpania ze wzorów ludowych w prak­ tyce jego następców ograniczał się do mechanicznego przenoszenia mo­ tywów ludowych do zdobnictwa wnętrz miejskich, przedstawiciele PSzS, starali się wniknąć w istotę twórczości ludowej i technikę (czy sposób) powstawania dzieł ludowych, a dalej wystąpili z postulatem szkolenia artysty ludowego, dostarczania mu precyzyjnych narzędzi oraz szerokie­ go szkolenia w dziedzinie plastycznej. Siedzibą działalności Towarzy­ stwa był Kraków. Zacofana gospodarczo i przemysłowo Galicja odczu­ wała bardziej niż inne tereny kraju — gdzie istniał konflikt między proletariatem a burżuazją — sprawy życia chłopskiego. Była świadkiem tworzenia się Stronnictwa Ludowego (założonego m. in. przez Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego), znała działalność polityczną Stojałowskiego, pielgrzymkę chłopów, wiece ludowe, udział włościan w obcho­ dach świąt narodowych oraz wybory przedstawicieli wsi do Rady P a ń ­ stwa i Sejmu (1907-1908 г.). Fakty te zwróciły uwagę artystów kra­ kowskich na życie chłopa galicyjskiego i jego sztukę, chociaż nie do­ strzegali konfliktów społecznych i rozwarstwienia wsi. Widzieli w niej głównie barwność, malowniczość i mnogość zachwycających motywów zdobniczych. Stanowisko takie jest typowe zarówno dla przedstawicieli Towarzy­ stwa PSzS, jak i założonego w 1897 r. Towarzystwa Artystów Plasty­ ków — Sztuka, do którego należeli: T. Axentowicz, J. Chełmoński, J. Malczewski, J. Mechoffer, A. Piotrowski, J. Stanisławski, L . W y czółkowski, S. Wyspiański, J. Fałat, W. Tetmajer . Towarzystwo PSzS stawiało sobie za cel: 156 „pobudzenie oryginalnej twórczości w dziedzinie polskiego przemysłu arty­ stycznego przez stworzenie atmosfery odrębnej, zgodnej z duchem narodu. Z a ­ danie to w znacznej części spełnia gromadzenie materiałów z zakresu sztuki lu­ dowej całej Polski tudzież zabytków dawnego polskiego przemysłu artystycznego, noszących odrębne cechy... dalszym celem... jest wykonywanie p o m y s ł ó w w tej atmosferze rodzimej powstałych" . 1 5 7 Zgodnie z programem Towarzystwa PSzS oprócz popierania ludo­ wości, zrzeszeni w nim artyści czerpali z dorobku polskiej sztuki i ar­ chitektury dawnej. W ich dziełach coraz wyraźniej pozostających pod 1 M J . S t a r z y ń s k i w artykule, Realizm krytyczny Aleksandra Gierymskiego, „Przegląd Artystyczny", nr 1-2: 1950, krytycznie omawia twórczość tej grupy arty­ stów traktujących twórczość ludową jako barwną i malowniczą sztukę rozśpiewa­ nego i roztańczonego chłopa. Idealistycznemu ujmowaniu chłopskiej rzeczywistości przeciwstawia się w tym okresie jedynie malarstwo A. Gierymskiego (szczególnie obraz „Trumna chłopska", „Chłopiec niosący snop zboża", „Droga wiejska z trzema chałupami"), świadczące o znajomości i rozumieniu przez autora prawdziwego życia wsi. Odezwa Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana do S. Witkiewicza, [w:] Listy..., s. 574-575. 157 �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wpływem secesji widoczna jest domieszka ludowości. Motywy ludowe krzyżują się z wpływami secesji w rzemiośle artystycznym, budownic­ twie, detalach architektonicznych, ozdobnych formach żelaznych. Już jednak po kilku latach działalności Towarzystwa PSzS nastę­ puje moment refleksji. J. Warchałowski w roku 1904 pisze: „Doświadczenie atoli m ó w i nam z całą pewnością, iż trzeba stać czujnie na straży twórczości oryginalnej, potępiać ślepe i nieuczciwe n a ś l a d o w n i c t w o zawsze i wszędzie ostrzegać przed zbyt bezkrytycznym przyjmowaniem m o t y w ó w ludo­ wych, sztukę zaś ludową otoczyć jak największą opieką, a istotnym talentom spośród ludu ułatwić rozwój dając im rozumne wykształcenie artystyczne lub jedynie dostarczając jak najdoskonalszych środków technicznych" . 15s Zarówno J. Warchałowski, jak i E. Trojanowski ostrzegają przed bezmyślnym stosowaniem motywów ludowych, dowolnemu ich kopio­ waniu i przenoszeniu na inny materiał czy technikę, stawiając za wzór do naśladowania nie motywy ludowe, ale sposób powstawania ludowej t w ó r c z o ś c i . Występują także ostro przeciwko wznoszeniu budynków w stylu zakopiańskim wszędzie tam, gdzie są one obce sztuce miejsco­ wej. Działalność towarzystwa PSzS na polu reform rodzimego rzemiosła i przemysłu artystycznego dała początek innym instytucjom podobnego typu, a szczególnie grupie pod nazwą Architektura, Rzeźba, Malarstwo i Rzemiosło (ARMIR), przekształconej w 1913 r. w Warsztaty Krakow­ skie. Starając się oddziaływać na estetykę przedmiotów codziennego użytku przez podniesienie poziomu rzemiosła artystycznego również Warsztaty Krakowskie opierały się na doświadczeniach twórczości l u ­ dowej. Dążyły do artystycznej jedności treści ludowych z treściami sztuki artysty profesjonalnego, przy równoczesnym zwróceniu uwagi na uzależnienie formy przedmiotów od jakości materiału, techniki i tech­ nologii jego wytwarzania. Ponadto powierzyły jednemu artyście pro­ jektowanie i wykonywanie przedmiotów artystycznych, a także zainicjo­ wały metodę ujawniania wrodzonych zdolności artystycznych u dzieci i młodocianych, którzy dotąd nie uczyli się rysunku. Działalność S. Witkiewicza, Polskiej Sztuki Stosowanej i Warszta­ tów Krakowskich chronologicznie obejmuje ostatnie lata X I X stulecia i sięga, aż do początków I I Rzeczypospolitej. Jej szczególne znaczenie polega z jednej strony na tym, że stworzone zostały podstawy nowo­ czesnego polskiego przemysłu i rzemiosła artystycznego, z drugiej zaś na tym, że w swych wypowiedziach artystycznych twórcy korzystali wielokrotnie z doświadczeń sztuki ludowej. W ich programie teoretycz­ nym zwraca uwagę dążenie do stworzenia sztuki narodowej opartej na twórczości chłopskiej; myśl zainicjowana już przez С. K. Norwida zo1S9 1 E S 1 5 9 1902. O sztuce stosowanej, K r a k ó w 1904, nadbitka „Czasu", s. 13. Por. E . T r o j a n o w s k i , Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 121 LUDOWEJ stała wydatnie rozwinięta przez S. Witkiewicza (na bazie sztuki podha­ lańskiej), a najpełniej była realizowana przez Towarzystwo Polska Sztu­ ka Stosowana. Ponadto twórcze nawiązywanie nie ograniczające się wyłącznie do naśladownictwa wzorów i motywów. Mimo że realizacja tego hasła rzuconego przez Witkiewicza a pogłębionego przez Polską Sztukę Stosowaną nie zawsze była praktycznie wykonywana. Innymi osiągnięciami było działanie w kierunku. kształcenia uzdolnionych ar­ tystów wiejskich (m. in. przez dostarczanie i m precyzyjnych narzędzi, czym zajmowało się Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana), zwalczanie tendencji do separowania sztuki ludowej i wprowadzanie jej do różnych dziedzin plastyki, dzięki czemu możliwy stał się jej dalszy rozwój (teza S. Witkiewicza) oraz dążenie do tego, aby projektant (artysta-plastyk) był ściśle związany z warsztatem, czyli dokładnie poznał wszystkie pro­ cesy wytwórcze zaprojektowanego przez siebie przedmiotu (Warsztaty Krakowskie). Przedstawione w dużym uproszczeniu założenia teoretyczne pozo­ stają w znacznym stopniu aktualne i współczesne. Należy jednak za­ znaczyć, że ich dowolna interpretacja spowodowała liczne rozbieżności między teorią i praktyką, szczególnie w zakresie stosunku do sztuki ludowej. Największym błędem było traktowanie tego zjawiska jedno­ licie, bez uwzględnienia postępującego rozwarstwienia wsi i wpływu te­ go procesu na sztukę ludową. Takie stanowisko nie zwracające uwagi na elementy walki czy buntu zawarte w sztuce ludowej wynikało z ogra­ niczonego spojrzenia na życie wsi polskiej i prowadziło do dostrzegania jedynie zamożnych gospodarzy hołdujących tradycji i obyczajom, a nie szerokich mas chłopskich ° . Na t y m polu swoistym wyjątkiem są m.in. poszukiwania właściwej interpretacji sztuki ludowej L . Pugeta i E. Tro­ janowskiego projektujących meble do nowoczesnych wnętrz. Panująca powszechnie opinia o kolosalnym wpływie t r a d y c j i na sztukę ludową spowodowała, iż łączenie sztuki ludowej z innymi gałę­ ziami plastyki w polskim środowisku artystycznym opierało się głównie na czerpaniu z niej walorów dekoracyjnych, prostoty formy i naiwno­ ści widzenia świata bez uwzględniania jej wartości treściowych, a skom­ plikowane niekiedy zjawiska zachodzące w jej obrębie niejednokrotnie usiłowano wyjaśnić analogiami z twórczością dziecka czy ludów prymi­ tywnych (np. S. Szuman, K . Homolacs). Również rozważania teoretyczne ograniczały się do analizy formal­ nej nie uwzględniającej treści dzieła sztuki i środowiska, w jakim po16 161 160 p też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s . 70-72. 161 p r z e c i w s t a w i ł się jej dopiero S. S z u m a n w 1929 r. w pracy, Daione kili­ my w Polsce i na Ukrainie, P o z n a ń 1929, przeprowadzając w y r a ź n y podział między czynnym stosunkiem do tradycji (umożliwiającym dalszy rozwój sztuki), a stosun­ kiem biernym, czyli o d w o ł y w a n i e m się do zastanych, zamarłych form i wiernym naśladownictwie dawnych m o t y w ó w uniemożliwiającym dalszy rozwój sztuki. o r �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wstawały, oraz potrzeb, które zaspokajały. Sprzyjało to formułowaniu teorii o żywiołowym i spontanicznym powstawaniu twórczości chłop­ skiej, sztuki dziecka i ludów pierwotnych (S. Szuman, K . Homolacs). Wpływ tych poglądów jest widoczny m.in. w działalności Warsztatów Krakowskich, gdzie A. Buszek rozpoczynając produkcję batików zatrud­ nił grupę dziewcząt bez żadnego przygotowania artystycznego do kom­ ponowania wzorów oraz K. Stryjeńskiego (1920 r.) w Szkole Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Tendencja do izolowania artystów wiejskich od nauki i wymaganie od nich jedynie nieuczonej, spontanicznej twór­ czości stwarzały teoretyczne uzasadnienie ówczesnej akcji opiekuńczej, która w konsekwencji polegała na tworzeniu swoistych rezerwatów .sztuki ludowej oraz odseparowywaniu jej od życia społeczeństwa. Sztuka ludowa wywarła także znaczny wpływ na kierunek arty­ styczny, zwany formalizmem. Jej polska odmiana — formizm — nawią­ zywała z jednej strony do sztuki ludowej (np. w zakresie tematyki i techniki tworzenia dzieł) i stylów historycznych, z drugiej natomiast do najnowszych kierunków światowych, takich jak: futuryzm, ekspresjonizm i kubizm. Dzieła formizmu nie zawierają jednak cech charakte­ rystycznych dla twórczości rodzimej, ponieważ w wielu wypadkach ograniczają się do manierystycznej stylizacji bez wydobywania auten­ tycznych treści sztuki ludowej (np. Z. Stryjeńska, J. Szczepkowski) . Kanony zbliżone do tych, jakimi kierowała się sztuka ludowa, za­ czynają pojawiać się i obowiązywać w sztuce oficjalnej około 1910 r. Są to: anaturalizm, prostota, schematyczność, skrótowość oraz wszelkie uproszczenia formalne. Pod wpływem inspiracji sztuki ludowej tworzy w t y m czasie W. Skoczylas, T. Czyżewski, Z. Pronaszko, J. Szczepkow­ ski. W. Skoczylas zainteresował się głównie podhalańskim drzeworytem ludowym, który wprowadził i rozpowszechnił w oficjalnym polskim drzeworytnictwie. T. Czyżewski stosując ludowe uproszczenia formal­ ne podejmował tematy religijne (np. Głowa Chrystusa, Madonna). Na­ tomiast inspiracje rzeźby ludowej przejęte zostały w kompozycjach L. Chwistka (np. projekt ołtarza, Pieta) i J. Szczepkowskiego (np. w pro­ jektach pomników i ołtarzy). 162 Szczyt dojrzałości w korzystaniu z inspiracji folklorem i sztuką l u ­ d o w ą osiągnął S. Wyspiański. W swej bogatej twórczości poetyckiej, malarskiej, dramaturgicznej i inscenizacyjnej łączył liczne wątki kla­ syczne, romantyczne, folklorystyczne, mity i legendy historyczne oraz aktualne problemy polityczne i kulturalne w jedno spójne widowisko. Dzięki temu uzyskiwał siłę ekspresji, która wstrząsała umysłami i roz­ palała uczucia narodowe. W dramacie Bolesław Śmiały (z 1900 r.) nie tylko aktorzy występują w piastowskich kierezjach, ale uzupełniają kostiumy i widowisko liczne ludowe elementy krakowskie, ruskie, podPor. też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 77-78. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 123 halańskie, które mimo swej różnorodnej proweniencji tworzą sztukę zarówno barwną, jak i jednorodną w polsko-narodowym wyrazie. Na t y m polu był S. Wyspiański szeroko naśladowany zarówno przez współ­ czesnych, jak i późniejszych twórców . J. Starzyński w pracy Polska droga do samodzielności w sztuce (Warszawa 1973) jako podstawowe cechy sztuki polskiej wymienia: się­ ganie do źródeł rodzimej twórczości ludowej, walkę o styl narodowy na przełomie X I X i X X w., nawiązywanie do właściwych polskiemu folklorowi (wiejskiemu i miejskiemu) tradycji myślenia imaginatywnego i symbolicznego. Cechy te uważa za ucieleśnienie jednolitej zasady stylu polskiego, dążącego do pełnej syntezy sztuk plastycznych. Ten znako­ m i t y znawca sztuki wysuwa ponadto hipotezę, że między dziełami sztu­ k i rodzimej, niezależnie od okresu, w jakim.powstawały, istnieje swoista prawidłowość związków wewnętrznych wyrażająca się w pokrewieństwie formy, gdzie „jak wspólny kamerton dźwięczy w nich najsubtelniejszy poprzez wieki ciągnący się akcent ludowości" (s. 13-14), który zwłaszcza od końca X I X w. nadawał sztuce polskiej oryginalność oraz samodziel­ ność i był miernikiem jej w i e l k o ś c i . 163 1M Neoromantyczna fascynacja ludowością przyniosła w efekcie szeroko dyskutowaną teorię sztuki narodowej S. Witkiewicza oraz próby adap­ tacji elementów sztuki warstwy chłopskiej dla potrzeb rozwoju narodo­ wego przemysłu i rzemiosła artystycznego, sztuki stosowanej, malar­ stwa, rzeźby. Inspiracja sztuką ludową, obok powstania (powołania do życia) różnorodnych form profesjonalnej twórczości artystycznej, spo­ wodowała również wzmożoną akcję zbierania materialnych okazów k u l ­ tury i sztuki ludowej (M. i B. Dembowscy, W. Gerson, J. Warchałow­ ski, S. Udziela), które są zalążkiem późniejszych zbiorów muzealnych. Równocześnie powstaje szereg prac (np. K. Matlakowskiego, K. Tet­ majera, S. Witkiewicza, J. Warchałowskiego; syntetyczna o budownictwie L . Pugeta) K . Mokłowskiego Sztuka ludowa w Polsce z 1903 r. oraz przyczynków (szczególnie Z. Glogera, W. Gersona, M . Wawrzynieckiego, ponadto S. Udzieli Poczucie piękna u ludu ropczyckiego). Większe i mniejsze prace drukuje „Wisła", a następnie „Lud". Do roku 1906 na łamach „Sztuki Stosowanej" i „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" zamieszczane są rysunki i zdjęcia obiektów sztuki ludowej. W latach w p B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 402. Zdaniem B u r s z t y (Kultura ludowa..., s. 277-278) w dobie Neoromantyzmu artyści polscy czerpią inspiracją z treści folklorystycznych w trojaki sposób. Jedni podejmują temat ludowy nie nawiązując do w y o b r a ż e ń ludu i do jego sztuki (np. Norblin, Chełmoński, Tetmajer). Drudzy sięgają po struktury folklorystycznej inspi­ racji (Malczewski, który jest równocześnie prekursorem folkloryzmu w dobie Neo­ romantyzmu). Wreszcie nieco później ostatnia grupa, do której należą m. in. Sko­ czylas, Czyżewski, Pronaszko, Szczepkowski, Chwistek, nastawia się na sztukę ludową. o r 1 6 4 �124 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA następnych ich miejsce zajmują już jednak wzory artystów plastyków i architektów (S. Wyspiańskiego, S. Witkiewicza, J. Mehoffera, K . T i chego, K. Stryjeńskiego, L . Pugeta, E. Trojanowskiego i innych) inspi­ rowane sztuką ludową. Późniejsze zainteresowania sztuką prymitywu, twórczością dzieci, psychologią twórczości, powodują oddalenie się To­ warzystwa Polska Sztuka Stosowana oraz Warsztatów Krakowskich od tematyki odkrywania nowych zabytków i regionów kraju. Mimo tej całej niezwykle dynamicznej i bogatej działalności inteli­ gencja, koncentrując się na folklorystycznych inspiracjach, z reguły nie wnikała w realia życia i twórczości warstwy chłopskiej. Postawę jej krytycznie oceni z perspektywy czasu znany działacz chłopski J. A. Król, stwierdzając z goryczą, iż inteligencja szlachecka po zniesieniu p a ń ­ szczyzny reprezentowała postawę dość odległą od rozumienia rzeczywi­ stych ekonomicznych i społecznych problemów wsi. Odkrycie przez nią sztuki i folkloru ludowego wprawia ją w zachwyt; powoduje, iż docho­ dzi ona do wniosku, że wyzwolony chłop to też człowiek, co więcej posiadający w swej kulturze tyle „śliczności". Epatując się „pawimi piórami", guniami, gwarą, pieśniami, budownictwem ludowym zdaje so­ bie równocześnie sprawę z tego, że w każdej chwili wyzwolony chłop może zażądać reformy rolnej. Dlatego też jej wysiłki idą w t y m kie­ runku, aby wmówić chłopu, żeby pozostał takim, jakim był, co ma swo­ je polityczno-społeczne znaczenie. Sięgnięcie do rodowodu chłopskiego, do symbolu Piasta, Polski oraczy, obrazu sielskiego gromadzkiego życia wsi, zaciera poniżenie społeczne chłopów, ale równocześnie zatrzymuje ich w rozwoju, pozbawiając szans na objęcie władzy politycznej, czyli jest elementem konserwatywnym . Mimo to właśnie do tradycji pia­ stowskiej odwoła się następnie ruch chłopski w okresie I I Rzeczypospo­ litej, ale będzie to miało miejsce już w innych realiach społecznych, politycznych i ekonomicznych. 165 * Materiał przedstawiony wyżej upoważnia do wysunięcia tezy, że sztuka ludowa w świadomości i ideologii szlachecko-inteligenckiej doby rozbiorów nie była wartością autoteliczną (samą w sobie), ale apoteozą rodzimości, ostoi bytu narodowego czy afirmacją polskości. Właśnie „rodzimość" — wzbogacona walorami estetycznymi — stanowiła w t y m okresie nadrzędną, podstawową jej wartość. Patrzenie na sztukę ludową głównie przez pryzmat tej konwencji sprawiło, iż we wszystkich ów­ czesnych koncepcjach intelektualnych pełniła ona przede wszystkim wzajemnie zazębiające się oraz nierozerwalnie z sobą związane funk1115 Por. J . A. K r ó l , Drogowskazy 1947, s. 18. na manowcach kultury ludowej, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 125 cje społeczno-polityczne i społeczno-ekonomiczne. Przy t y m jednak za­ znaczyć należy, że nacisk na uwypuklenie poszczególnych aspektów tych funkcji jest zmienny w czasie i wyraźnie uzależniony od aktualnych po­ trzeb i sytuacji społecznych. Inaczej można powiedzieć, że sztuka ludowa w myśli i twórczości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) egzystuje jakoby w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w koncepcyjnych czy spo­ sobów widzenia. Elementy obu widoczne są już w poglądach doby Oświecenia, a każda z epok późniejszych uzupełnia je o inne — nowe idee, pomysły i wartości, które stają się integralną składową świado­ mości i ideologii tej warstwy społecznej. Pierwszy z nich to nurt spo­ łeczno-polityczny o charakterze narodowościowym. Zrodzony został m.in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkreślenia indywidualności narodu (po­ zbawionego samodzielnego bytu państwowego) przez uwypuklenie ro­ dzimych pierwiastków jego kultury, najbardziej ewidentnych właśnie w kulturze i sztuce ludowej. Drugi to nurt społeczno-ekonomiczny 0 charakterze politycznym. Sztuka ludowa uważana jest przez jego re­ prezentantów nie tylko za panaceum na nędzę wsi, ale równocześnie konkurencję kosmopolitycznej brzydoty, zabezpieczenie przed radykalizacją postaw chłopskich i żądaniami reformy rolnej, czy przekształce­ niem ludności wsi w niebezpieczny proletariat miejski. Estetyczno-artystyczne wartości sztuki ludowej, chociaż dostrzeżone już u schyłku X I X stulecia, dopiero w okresie późniejszym zostaną włą­ czone w orbitę inteligenckich koncepcji kulturalnych i artystycznych. Współcześnie niezwykle rzadko zastanawiamy się nad faktem, że szereg idei, haseł, pomysłów i teorii w odniesieniu do polskiej sztuki ludowej, które przyjęliśmy za nowatorskie i własne, ma swoje źródło, a nieraz i szczegółowe rozwinięcie we wczesnych, bo już oświecenio­ wych poglądach szlachecko-inteligenckich. Z tego względu uważamy, iż refleksja nad najwcześniejszymi koncepcjami intelektualnymi podej­ mującymi zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w życiu narodu bez­ sprzecznie przyczyni się do poznania tajników ich żywotności i pozwoli wyjaśnić liczne jeszcze znaki zapytania chociażby odnośnie do przyczyn ich trwałości w świadomości społecznej. Sprawą oczywistą jest, że poglądy i koncepcje na temat kultury 1 sztuki warstwy chłopskiej nie rodziły się i nie dojrzewały wyłącznie w polskiej próżni kulturalnej. Wręcz przeciwnie, rodzima myśl intelek­ tualna była szeroko otwarta na liczne kulturotwórcze prądy ogólnoeuro­ pejskie, zarówno romantyczne, jak pozytywistyczne czy neoromantyczne. Bezsprzeczną jednak jej zasługą jest fakt twórczego transplantowania głównych idei ludzkości na specyficzną polską rzeczywistość. Zdając sobie sprawę z częstych zapożyczeń i inspiracji staraliśmy się jedynie zaprezentować polską differentia specifica w sposobie ujmowania za- �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA gadnień ludowej twórczości artystycznej, problem zapożyczeń idei, ha­ seł, ideologii etc. od myśli kulturalnej, społecznej czy politycznej innych narodów zostawiając na boku jako zupełnie odrębny temat. Мирослава Дрозд-Пясецка ОБЩЕСТВЕННЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ШЛЯХЕТСКО-ИНТЕЛЛИГЕНТСКОМ СОЗНАНИИ И ИДЕОЛОГИИ (С ПРОСВЕЩЕНИЯ ПО НЕОРОМАНТИЗМ) Резюме Предлагаемая работа ставит перед собой цель определить место и роль польского народного искусства (имеется в виду изобразительное искусство и деятельность мелко­ производственного и ремесленнического характера) в шляхетско-интеллигентских эконо­ мических, социально-политических и национальных концепциях периода разделов Польши. Польское народное искусство возникло в определенньгх исторических и социальных условиях жизни громадной части нации — крестьянства, но уже в первую половину X I X столетия оно вызвало широкий общественный отклик среди других групп и слоев, пользу­ ющихся им для построения собственных идеологических концепций. Специфическое поло­ жение нации, лишенной собственной государственности в момент ее же формирования, привело к тому, что народное искусство находит в течение многих лет десятилетий проч­ ное место в сознании и идеологии шляхты и интеллигенции (позже, в период I I Речи Посполитой, также и крестьянской интеллигенции), составляя неоднократно мыслительныю ос­ нову массовой деятельности этих общественных групп в области общественно-политической и национально-освободительной борьбы. Задача автора не сводилась к выделению и анализу отдельных взглядов на тему народ­ ного искусства или к анализу исследовательских устремлений ученых, но он ставил перед собой цель показать, на какие достоинства и элементы народного искусства делались ссылки в многочисленных хозяйственных, общественно-политических и художественных концеп­ циях и программах. Автор вместе с тем пыталась учитывать культурный контекст, основ­ ные мысли, цели и действия отдельных общественно-политических лагерей и группировок или общественно-культурных течений, а также исторические условия, в каких возникали и играли свою роль концепции, в которых народное искусство занимало немалое место. Автор сосредоточила свое внимание главным образом на общественно-экономических, политических и культурных программах, в которых вопрос народного искусства ставился во главу угла в борьбе за национальную культуру и за место в ней культуры и искусства крестьянства. Поэтому и были учтены автором главным образом представительные пози­ ции, характерные для таких течений, как Романтизм, Позитивизм и Неоромантизм, а не вся совокупность их, заключающая взгляды, отличающиеся лишь мелочами. Более пространно автор обсудила роль народного искусства в формировании нацио­ нальной культуры при отсутствии собственной государственности; влияние мыслей веду­ щих гуманистов, публицистов и писателей (м. пр. Ц. К. Норвида, Ю. И. Крашевского, С. Виткевича) на образование идеологии и взглядов на тему народного искусства и их практи­ ческого применения (м. пр. на хозяйственном, политическом и художественном поприще). Много места отведено рассмотрению культурного, общественного и политического зна­ чениям закопанского стиля; общественно-хозяйственной роли выставок народной про­ мышленности и искусства, а также влиянию народного искусства на профессиональное художественное творчество. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 127 В заключительной части статьи отмечается, что представленый в ней материал дает основание для постановки тезиса, что народное искусство в шляхетско-интеллигентском сознании времен разделов Польши являлось не самодовлеющей ценностью, а было апофе­ озом отечественности, оплотом национального существования, утверждением того что польское. Именно „отечественность" — обогащенная эстетическими достоинствами — со­ ставляла в это время высшее, основное его значение. То, что на народное искусство смотрели преимущественно сквозь призму этой условности, привело к тому, что во всех тогдашних интеллектуальных концепциях оно исполняло прежде всего соприкасающиеся, нерасторжи­ мо друг с другом связанные, общественно-экономические и общественно-политические функции. Следует, однако, при этом подчеркнуть, что упор на выделение отдельных аспек­ тов этих функций меняется во времени и находится в явной зависимости от злободневных общественных нужд и ситуации. Иначе говоря, народное искусство в шляхетско-интеллигентском мышленнии и твор­ честве (с Просвещения по Романтизм) существует как будто в рамках двух основных концепционных течений или же способов видения. Элементы обоих уже заметны в воззрениях времен Просвещения, а каждая из последующих эпох восполняет их другими, новыми иде­ ями, замыслами и качествами, которые становятся нерасторжимой составной частью со­ знания и идеологии этой общественной прослойки. Первое из них —это общественно-по­ литическое течение национального порядка. Оно родилось м. пр. из попыток включить слой крестьянства в структуру современной нации, а также из усилий подчеркнуть индиви­ дуальность нации (лишенной самостоятельного государственного существования) путем выделения родных элементов его культуры, наиболее очевидных именно в народной куль­ туре и искусстве. Второе —это течение общественно-экономическое политического порядка. Народное искусство считается представителями этого течения не только панацеей на нищету деревни, но и конкуренцией космополитическому безобразию, ограждением от радикали­ зации крестьянства и требований аграрной реформы, или превращения сельского населения в опасный городской пролетариат. Хотя эстетические и художественные качества народного искусства были замечены уже к концу X I X столетия, однако они только в последовавший период будут включены в орбиту интеллигентских культурных и художественных концепций. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95d40b3ea3bb537d40e03077bdced9f8.pdf ac6e80dd6a49ab63faaaa7b6effd161e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1150 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej młodzieży wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.51-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Zakład Etnografii I H K M w Warszawie) SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W OCENIE W S P Ó Ł C Z E S N E J MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ I. WSPÓŁCZESNA S Z T U K A LUDOWA W POLSCE 1 Poprzednie moje a r t y k u ł y zamieszczone w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " po­ ś w i ę c o n e b y ł y procesom w a r t o ś c i o w a n i a dziedzictwa k u l t u r o w e g o w s i , k t ó r e z a c h o d z i ł y w odniesieniu do artystycznej t w ó r c z o ś c i plastycznej od k o ń c a X V I I I stulecia do w s p ó ł c z e s n o ś c i . S t a r a ł a m się w nich odpo­ w i e d z i e ć m . i n . na pytania: j a k i e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e i j e d n o s t k i po­ d e j m o w a ł y p r ó b y w ł ą c z a n i a tej dziedziny k u l t u r y w s i do k u l t u r y o g ó l n o ­ n a r o d o w e j ; j a k i e p r z y ś w i e c a ł y i m cele oraz j a k i e b y ł y f o r m y w y r a z u i s k u t k i s p o ł e c z n e t y c h d z i a ł a ń w p o s z c z e g ó l n y c h okresach? Nie p o w t a ­ r z a j ą c na t y m miejscu p u b l i k o w a n y c h j u ż r o z w a ż a ń p r z y p o m n ę t y l k o , że u p o d ł o ż a w a r t o ś c i o w a n i a s z t u k i l u d o w e j leżało zainteresowanie k u l ­ t u r ą l u d o w ą i uznanie jej w a r t o ś c i przez p o s t ę p o w ą elitę i n t e l e k t u a l n ą k r a j u . W y r a s t a ł o ono z r ó ż n y c h ź r ó d e ł , w ś r ó d k t ó r y c h n a j w i ę k s z e zna­ czenie m i a ł o d ą ż e n i e do o d b u d o w y p a ń s t w a polskiego przez pozyskanie c h ł o p ó w dla r u c h u n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o oraz pragnienie odrodzenia na­ rodowego przez s i ę g n i ę c i e do t r a d y c j i l u d o w y c h , k t ó r e w m y ś l r o m a n ­ t y c z n y c h koncepcji 1 p o ł o w y X I X w . m i a ł y b y ć s k a r b n i c ą n i e s k a ż o n y c h , czystych w a r t o ś c i n a r o d o w y c h . W ścisłej symbiozie z t a k i m i z a ł o ż e n i a ­ m i — powszechnymi we w s z y s t k i c h trzech zaborach, c h o c i a ż w n i e r ó w ­ n y m stopniu — n a r a s t a ł y j u ż w 1 p o ł o w i e X I X w . p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n e p r ą d y w y r a ż a j ą c e w g ł o s z o n y c h h a s ł a c h k o n i e c z n o ś ć przyznania c h ł o p o m p e ł n i p r a w s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h , a t y m s a m y m zapewnienia i c h p e ł n e g o u d z i a ł u w k u l t u r z e o g ó l n o n a r o d o w e j . Na tle t y c h p r ą d ó w nie­ j e d n o l i t y c h w p o s z c z e g ó l n y c h okresach pod w z g l ę d e m p r o g r a m u czy na- 1 M. Drozd-Piasecka, Społeczne P o l s k a " , t. 26: 1982; z. 2; t. 27: 1983, z. 1, 2. funkcje sztuki ludowej, „Etnografia �52 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA silenia, n a r a s t a ł y i n d y w i d u a l n e , a p ó ź n i e j i i n s t y t u c j o n a l n e zaintereso­ w a n i a f o l k l o r e m i p o s z c z e g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j . D o t y c z y ­ ł y one n a j p i e r w l i t e r a t u r y ustnej, z czasem r ó w n i e ż m u z y k i i w y b r a ­ n y c h g a ł ę z i p l a s t y k i , p r z e r a d z a j ą c się niejednokrotnie w g o r ą c ą apoteo­ zę w a r t o ś c i k u l t u r y w s i . P o d k r e ś l i ć n a l e ż y , że od p o ł o w y X I X w . u d z i a ł ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h w k s z t a ł t o w a n i u p o g l ą d ó w na s z t u k ę l u d o w ą nie o g r a n i c z a ł się do „ o d k r y w a n i a " i n o b i l i t a c j i jej w y t w o r ó w . Sztuka l u d o w a s ł u ż y ł a inteligencji r ó w n o c z e ś n i e do f o r m u ł o w a n i a koncepcji o charakterze s p o ł e c z n y m , ekonomicznym, n a r o d o w y m i estetycznym. J u ż od k o ń c a X I X w., wraz z r o z w o j e m r u c h u ludowego r ó w n i e ż s t r o n n i c t w a i z w i ą z k i c h ł o p s k i e b u d u j ą ideologie z m i e r z a j ą c e do w y ­ tyczenia l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j o k r e ś l o n e j m i s j i historycznej. D ą ż ą — szcze­ g ó l n i e w y r a ź n i e w okresie I I Rzeczypospolitej — do r o z w i n i ę c i a w w a r ­ stwie c h ł o p s k i e j poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i i w a r t o ś c i s p o ł e c z n e j , z w i ą ­ zanej z jej t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i , k t ó r e w i n n a u t r z y m y w a ć i t w ó r ­ czo w z b o g a c a ć . M i m o r ó ż n i c p r o g r a m o w y c h i ideologicznych r y s u j ą c y c h się w t y c h u g r u p o w a n i a c h (zwłaszcza na temat t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i s p o ł e c z n y c h k u l t u r y wiejskiej) b y ł y one zgodne w p o z y t y w n e j ocenie s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u , p o ś w i ę c a j ą c t y m dziedzinom wiele uwagi, po­ p u l a r y z u j ą c je i o t a c z a j ą c t r o s k l i w ą o p i e k ą . Sztuka l u d o w a i f o l k l o r j a ­ ko najbardziej spektakularne i uznane przez ś r o d o w i s k a inteligenckie w y r a z y d o r o b k u k u l t u r o w e g o w a r s t w y c h ł o p s k i e j b y ł y w ocenie dzia­ ł a c z y l u d o w y c h niejako z n a t u r y rzeczy predestynowane do p o z y t y w n e ­ go k s z t a ł t o w a n i a stosunku l u d n o ś c i wiejskiej do jej w ł a s n y c h t r a d y c j i kulturalnych. Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , wraz z k s z t a ł t o w a n i e m się n o ­ wego s p o ł e c z e ń s t w a , sztuka l u d o w a — uznana za r ó w n o r z ę d n ą sztuce elitarnej — z o s t a ł a otoczona s p e c j a l n ą o p i e k ą p a ń s t w a i o b j ę t a jego po­ l i t y k ą k u l t u r a l n ą . Na o k r e ś l e n i e miejsca s z t u k i l u d o w e j w naszej w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r z e r z u t o w a ł y p o g l ą d y f o r m u ł o w a n e na j e j temat od p o ł o ­ w y X I X w . przez c z o ł o w y c h m y ś l i c i e l i i badaczy k u l t u r y l u d o w e j , ar­ t y s t ó w , d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h wspierane s z e r o k i m i i n s t y ­ t u c j o n a l n y m i a k c j a m i p o p u l a r y z a t o r s k i m i i o c h r o n n y m i , k t ó r e wzboga­ cano n o w y m i t r e ś c i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla m o d e l u k u l t u r y i sztu­ k i narodowej w p a ń s t w i e socjalistycznym. Na ich podstawie z a r ó w n o w powszechnym odczuciu inteligencji m i e j ­ skiej, j a k i r e p r e z e n t a n t ó w p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń s t w a ( w t y m dzia­ ł a c z y k u l t u r a l n y c h , przedstawicieli s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o r u c h u regio­ nalnego i i n s t y t u c j i p o w o ł a n y c h do propagowania i opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , t a k i c h j a k „ C e p e l i a " ) , sztuka l u d o w a u t o ż s a m i a n a jest ze sztu­ k ą w a r s t w y c h ł o p s k i e j i u w a ż a n a za w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , dobro k u l t u r y narodowej, s y m b o l t r a d y c j i oraz narodowej o d r ę b n o ś c i . Dlatego t e ż s ł u ż y do reprezentowania i propagowania k u l t u r y narodowej. Stwierdzenia te o d n o s z ą się j e d n a k w y ł ą c z n i e do l u d o w e j s z t u k i X I X - �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 53 LUDOWEJ wiecznej (lub z p o c z ą t k u X X w.) oraz do t w ó r c z o ś c i w s p ó ł c z e s n e j opar­ tej na X I X - w i e c z n y c h wzorach, a przeznaczonej przede w s z y s t k i m dla odbiorcy miejskiego. T a k p o j m o w a n a sztuka l u d o w a ( i j e j t w ó r c y ) jest specjalnie propagowana i otoczona o p i e k ą p a ń s t w a oraz i n s t y t u c j i spe­ cjalistycznych, z a p e w n i a j ą c y c h jej ciągłość r o z w o j u . Jest ona obecna w sklepach „ C e p e l i i " , na folderach, w y s t a w a c h , konkursach, w ś r o d k a c h masowego przekazu i d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e g o r u c h u regionalnego oraz s z k o ł y , na „ C e p e l i a d a c h " , j a r m a r k a c h s z t u k i l u d o w e j etc. Ten i n s t y t u ­ cjonalny p a t r o n a t pozwala autorce n a z w a ć j ą s z t u k ą zinstytucjo­ n a l i z o w a n ą , k t ó r a r o z w i j a się d z i ę k i r ó ż n y m „ a n i m a t o r o m " ż y c i a kulturalnego i stymulacji z zewnątrz. P r z e d m i o t e m mojego obecnego a r t y k u ł u jest przedstawienie stosun­ k u do tej s z t u k i l u d o w e j ś r o d o w i s k a wiejskiego. Z a n i m j e d n a k p r z e j d ę do m e r i t u m s p r a w y u w a ż a m za n i e z b ę d n e dokonanie p e w n y c h w y j a ś n i e ń u z u p e ł n i a j ą c y c h . R ó w n o l e g l e do s z t u k i zinstytucjonalizowanej r o z w i j a się w s p ó ł c z e ś n i e t w ó r c z o ś ć artystyczna, k t ó r ą w o d r ó ż n i e n i u p r o p o n u j ę na­ zwać n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą . Zaspokaja ona g ł ó w n i e po­ t r z e b y estetyczne ś r o d o w i s k a wiejskiego oraz pewnej części l u d n o ś c i miast (zwłaszcza pochodzenia c h ł o p s k i e g o i robotniczego), k t ó r y c h t r a ­ d y c y j n a sztuka l u d o w a j u ż nie s p e ł n i a , a k t ó r e r ó ż n i ą się jeszcze od w z o r ó w k u l t u r y artystycznej inteligencji miejskiej. Obejmuje ona w y ­ t w o r y nie m a j ą c e o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e miejskiej, k t ó r e zachowa­ ł y swe miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego ż y c i a (np. n i e k t ó r e w y r o b y garncarskie czy kowalskie), oraz te, k t ó r e u z y s k a ł y inne funkcje (np. t k a n i n y dekoracyjne, m a t y s ł o m i a n e o c h a r a k t e r y s t y c z n y c h wzorach, s z m a c i a k i ) . C z ę s t o n a w i ą z u j ą one do t e c h n i k i f o r m t r a d y c y j n y c h , ale z r e g u ł y i c h w z o r n i c t w o , k o l o r y s t y k a i funkcje są odmienne. W ramach tej t w ó r c z o ś c i p o w s t a j ą m . i n . m a k a t k i , oleodruki, szklane kule, l a l k i i poduszki z d o b i ą c e tapczany, f i g u r k i z gipsu, zdobione ż e l a z n e b r a m y , d r e w n i a n e puzderka, dewocjonalia i inne p r z e d m i o t y , k t ó r e jeśli nawet nie są tworzone w s a m y m ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , to j e d n a k z przezna­ czeniem dla wiejskiego odbiorcy. Z n a c z n ą część t w ó r c z o ś c i tego rodzaju stanowi plastyka amatorska, w t y m w y r o b y z korzenia. W y t w ó r c ó w t y c h p r z e d m i o t ó w nie n a z y w a s i ę jednak „ l u d o w y m i " , r e z e r w u j ą c ten t e r m i n dla k o n t y n u a t o r ó w d a w n y c h f o r m p r a c u j ą c y c h dla „ C e p e l i i " . 2 3 4 * A. tenże, J a c k o w s k i Sztuka ludowa, stosuje n a z w ę [w:] Etnografia sztuka „oficjalna" P o l s k i . Przemiany lub z b i ó r , pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i i n n y c h , W r o c ł a w 1981, t. 2, s. ' Por. Badawczego 4 M. Woźniak, Związku Problemy „Cepelia", Por. m. in. J a c k o w s k i , 1 e w s к a, Charakter i kierunki Związkiem „Cepelia", Warszawa czesne 140. przeobrażenia sztuki wytwórczości „Etnografia op. cit., s. 194; rozwoju 1982, ludowej, Woźniak, współczesnej m a s z y n o p i s , s. w pracach 1975, z. 2, s. Por. oprać, Zakładu 100. op. cit., s. 100; A . wytwórczości 1; S. ludowej, 194. ludowej P o l s k a " , t. 19: „wystawowa". kultury wiejskiej poza Błaszczyk, „Polska Sztuka Ludowa", n r 3-4: 1970, M iWspół­ s. 139- �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA T w ó r c z o ś ć niezinstytucjonalizowana, k t ó r ą m o ż n a u z n a ć za n a t u r a l ­ n ą k o n t y n u a c j ę s z t u k i l u d o w e j , jest deprecjonowana przez o r ę d o w n i k ó w „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i l u d o w e j , k t ó r z y z a r z u c a j ą jej „ k i c z o w a t o ś ć " czy „ z ł y gust", o k r e ś l a j ą m i a n e m s z t u k i j a r m a r c z n e j l u b w r ę c z s z m i r y . W a ­ ha się zaliczyć j ą do w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i l u d o w e j r ó w n i e ż znawca przed­ m i o t u , Aleksander Jackowski. O k r e ś l a t ę t w ó r c z o ś ć jako s z t u k ę p e r y ­ f e r i i czy s z t u k ę okresu rozpadu k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r e j p o w s z e c h n o ś ć i a t r a k c y j n o ś ć w y n i k a z b r a k u dostatecznie d o s t ę p n e j i a t r a k c y j n e j sztu­ k i dekoracyjnej, k t ó r a b y z a s p o k o i ł a potrzeby i s t n i e j ą c e w r ó ż n y c h g r u ­ pach, a j a k i c h nie jest w, stanie z a s p o k o i ć elitarna sztuka nowoczesna z u w a g i na jej dystans do p r z e c i ę t n e g o ,odbiorcy . Zagadnienia tego nie b ę d ę t u szerzej o m a w i a ć o d s y ł a j ą c zainteresowanych do p r a c y A n n y M i ­ lewskiej, C h a r a k t e r i kierunki rozwoju współczesnej wytwórczości wiej­ skiej poza Związkiem „Cepelia" . 5 e W y c h o d z ą c od t e o r i i p r o c e s ó w ż y w i o ł o w y c h K a z i m i e r z a D o b r o w o l ­ skiego m o ż n a s t w i e r d z i ć , że r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j s z t u k i z i n s t y ­ tucjonalizowanej, c h o c i a ż n i e r ó w n o m i e r n y na obszarze c a ł e g o k r a j u , jest z j a w i s k i e m p o z y t y w n y m z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r y narodowej i z tego w z g l ę d u jest procesem k i e r o w a n y m w r a m a c h p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń ­ stwa. Natomiast r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i niezinstytucjonalizowanej, o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m c a ł y k r a j (w t y m z w ł a s z c z a w i e ś ) , jest z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m w odniesieniu do k u l t u r y n a r o d o w e j , jest p r o ­ cesem ż y w i o ł o w y m , z a w d z i ę c z a j ą c y m s w ó j progres i n i c j a t y w o m oddol­ nym. S ł u s z n o ś ć t y c h w n i o s k ó w zdaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i . Jednak, gdy d o k ł a d n i e p r z e ś l e d z i m y h i s t o r y c z n y r o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń poszcze­ g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j i ściśle z n i m z w i ą z a n e ich w a r t o ­ ś c i o w a n i e , w e r y f i k o w a n i e i k w a l i f i k o w a n i e j a k o dzieł sztuki, p o w y ż s z e twierdzenia m o ż e m y j e d y n i e u z n a ć za t y m c z a s o w ą , t e o r e t y c z n ą p r ó b ę p o r z ą d k o w a n i a ż y w e g o zjawiska k u l t u r o w e g o , k t ó r e g o granica nie jest raz na zawsze ustalona. Do zajęcia takiego stanowiska s k ł a n i a m n i e m . i n . ś w i a d o m o ś ć tego, że w y o d r ę b n i a n i e „ s z t u k i " z obszaru k u l t u r y l u d o w e j 7 5 Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki nad nią w Polsce. Dyskusja, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: 1970, s. 145. W d y s k u s j i z 1969 r. d r u k o w a n e j w t y m n u m e r z e n a s. 144-180 u d z i a ł w z i ę l i : K . P i e t k i e w i c z , S . S t r o i ń s k i , M . C z e r ­ w i ń s k i , A . M a ł a c h o w s k i , W . T e l a k o w s k a , T . W i ę c k o w s k i , S. B ł a c h o w s k i , A . K r o h , M. Szańkowski, J . Jarnuszkiewiczowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Bujakowa, A. K a ­ miński, B. Gołcz, A. Jackowski. 6 Maszynopis, 7 K. tenże, fia Badawczo-Rozwojowy Teoria Procesy na P o l s k a " , t. 13: wiołowych, Ośrodek Dobrowolski, PAN żywiołowe 1969, wsi procesów małopolskiej z. 2, s. 27-39; Oddział w Krakowie. „Cepelia", żywiołowych tenże, po Warszawa w zarysie, II wojnie Przyczynki Sprawozdania - g r u d z i e ń 1963, K r a k ó w 1964, i inne p r a c e tego a u t o r a . światowej, do teorii z Posiedzeń 1982. Wrocław 1973; „Etnogra­ procesów Komisja, ży­ lipiec- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 66 LUDOWEJ b y ł o z r e g u ł y zabiegiem a r b i t r a l n y m , d o k o n y w a n y m przez p r z e d s t a w i ­ c i e l i ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h , s t o s u j ą c y c h wobec s z t u k i l u d o w e j p a r a ­ l e l n é do s z t u k i e l i t a r n e j k r y t e r i a ocen ( g ł ó w n i e estetyczne) oraz w p r o ­ w a d z a j ą c y c h ( r ó w n i e ż z z e w n ą t r z ) p o j ę c i a : artysta, sztuka — z w i ą z a n e znaczeniowo z i n n ą t r a d y c j ą i e s t e t y k ą . Co w i ę c e j , zabieg t e n m i a ł m i e j ­ sce zazwyczaj w ó w c z a s , g d y dana g a ł ą ź s z t u k i l u d o w e j b y ł a j u ż w za­ n i k u i z a s t ę p o w a ł y j ą w y t w o r y n o w e . D o b r y m p r z y k ł a d e m jest t u m . i n . m a l a r s t w o na szkle, k w i t n ą c e w Polsce w 2 p o ł o w i e X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w., k t ó r e g o zmierzch przypada na lata 1870-1880, g d y p r z e s t a ł o z a s p o k a j a ć potrzeby w i e j s k i c h o d b i o r c ó w . Przez d ł u g i e dzie­ sięciolecia z a s ł u g i w a ł o ono w ś r o d o w i s k u i n t e l i g e n c k i m j e d y n i e na n e ­ g a c j ę , a na Podhalu n a w e t m i e j s c o w i k s i ę ż a n a w o ł y w a l i do w y r z u c a n i a o b r a z ó w •— b o h o m a z ó w , u w a ż a n y c h przez n i c h za u w ł a c z a j ą c e chwale Bożej.. Dopiero w latach 2 0 - t y c h naszego stulecia w a r t o ś ć artystyczna m a l a r s t w a na szkle z o s t a ł a doceniona przez a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i l u d o w e j , ale w ó w c z a s o b i e k t ó w t y c h j u ż p r a w i e na w s i nie b y ł o . Podobnie w y g l ą d a ł a sprawa d r z e w o r y t u ludowego, r o z p o w s z e c h n i a j ą c e ­ go się na w s i w 2 p o ł o w i e X V I I I w., k t ó r e g o zanik w ś r o d o w i s k u w i e j ­ s k i m datuje się na lata 70-te u b i e g ł e g o w i e k u , o d k ą d z a c z ą ł b y ć w y p i e ­ r a n y przez o l e o d r u k i i litografie, k t ó r e z a s t ą p i ł y r ó w n i e ż d o t ą d c h ę t n i e na w s i kupowane obrazy na szkle. W a r t o ś c i artystyczne d r z e w o r y t u z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez a w a n g a r d ę a r t y s t y c z n ą dopiero w latach p o ­ p r z e d z a j ą c y c h w y b u c h I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a j ą c się j e d n ą z n a j w a ż n i e j ­ szych podniet do odrodzenia d r z e w o r y t u w naszej sztuce e l i t a r n e j w I I Rzeczpospolitej (S. Skoczylas, E. B a r t ł o m i e j c z y k , T. K u l i s i e w i c z ) . O d t ą d też drzeworyt l u d o w y wszedł w obręb sztuki. Z kolei w rzeźbionych X I X - w i e c z n y c h ulach w a r t o ś c i artystyczne z o s t a ł y d o s t r z e ż o n e dopiero w latach 50-tych naszego stulecia przez Tadeusza Seweryna . Z n o w ­ szych p r z y k ł a d ó w m o ż n a w y m i e n i ć r ó w n i e ż znane w miastach j u ż w epo­ ce Odrodzenia p i e r n i k i . O d X I X w . w postaci m i k o ł a j ó w , j e ź d ź c ó w , anio­ ł ó w , n i e m o w l ą t w becikach, serc d e k o r o w a n y c h l u k r e m i staniolem sprzedawane b y ł y one na odpustach w i e j s k i c h . Dopiero jednak w ostat­ n i c h latach przestano je t r a k t o w a ć jako kicz. Z o s t a ł y dopuszczone do s p r z e d a ż y na reprezentacyjnych kiermaszach „ C e p e l i i " i w j e j sklepach, a t y m s a m y m w e s z ł y w o b r ę b l u d o w e j s z t u k i zinstytucjonalizowanej . 8 9 1 0 n 8 Np. badacz k u l t u r y ludowej A . K r o h stwierdza: „ S z t u k a ludowa m i a ł a entuzjastów, ale z a w s z e w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie d a n e j k o n w e n c j i . T a k s a m o j e s t i teraz", Aktualne 9 K. 1914-1921; Stecki, L. L e p s z y , w e r y n, Polskie 1 0 Ludowe Obrazy malarstwo T. S e w e r y n , obrazy ludowe ludowe, Ludowa na szkle na okolic szkle Kraków świecka problemy..., z s. 164. podtatrzańskich, malowane, swoich szczytowego r o z w o j u Kraków Zakopane 1921; T . S e- 1937. rzeźba monumentalna temat znajdzie (ule figuralne), „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 9: 1955, s. 67-99. n Interesujące Jackowskiego, informacje Sztuka..., na ten s. 205 n. czytelnik m. in. w pracy �56 MIROSŁAWA II. DROZD-PIASECKA ZAŁOŻENIA I POSTĘPOWANIE BADAWCZE W r a c a j ą c do g ł ó w n e g o p r z e d m i o t u m o i c h r o z w a ż a ń n a l e ż y s t w i e r ­ dzić, że m i m o iż sztuka zinstytucjonalizowana zaspokaja obecnie g ł ó w ­ nie gusty estetyczne m i e s z k a ń c ó w miast, to t w ó r c ą j e j jest l u d n o ś ć w i e j ­ ska. Dzisiaj t e ż j e s t e ś m y ś w i a d k a m i szerszego upowszechniania dorob­ k u artystycznego tej s z t u k i l u d o w e j z epoki „ k l a s y c z n e j " , czy to w po­ staci czystej, czy zaadaptowanej, szerzenia k u l t u j e j f o r m y . Jak pisze Stanisław Błaszczyk: „Kult ten s z c z e r y czy t e ż t y l k o mieszczańsko-inteligenckich cyjnych więzów jako moda i stopniowo i snobizm przyjął opanowuje kulturowych — mieszkańców nymi walorami folkloryzmu w y d o b y w a j ą c e g o się w t e ż •—• w y z w o l o n y c h kręgach z trady­ wsi, zainteresowanych retrospektyw­ z p r z e s z ł o ś c i w a r t o ś c i oceniane pozy­ 1 S t y w n i e , a t a k ż e jego w a l o r a m i w i z u a l n y m i " . Jak j u ż z a z n a c z y ł a m , p r z e d m i o t e m m o i c h r o z w a ż a ń jest w ł a ś n i e w s p ó ł c z e s n a l u d o w a sztuka zinstytucjonalizowana. Celem natomiast jest przedstawienie i z i n t e r p r e t o w a n i e p o g l ą d ó w w y b r a n e j g r u p y m i e s z k a ń ­ c ó w wsi, nie z w i ą z a n y c h osobiście z d z i a ł a l n o ś c i ą t w ó r c z ą , na temat f o r m y i t r e ś c i s z t u k i l u d o w e j oficjalnie propagowanej (czyli s z t u k i z i n ­ stytucjonalizowanej) oraz ocen d o t y c z ą c y c h j e j t w ó r c ó w i s p o s o b ó w po­ p u l a r y z a c j i . T ę w y b r a n ą g r u p ę s t a n o w i ą uczniowie klas m a t u r a l n y c h l i c e u m o g ó l n o k s z t a ł c ą c e g o w Sieradzu, p o c h o d z ą c y z rodzin c h ł o p s k i c h z podsieradzkich w s i , k t ó r z y stale m i e s z k a j ą na w s i i codziennie do­ j e ż d ż a j ą do s z k o ł y . 1 3 Uzasadnienie m e r y t o r y c z n e tego w y b o r u w y m a g a k i l k u w y j a ś n i e ń . P i e r w o t n y m m o i m z a ł o ż e n i e m b y ł o zbadanie i przedstawienie stosunku do s z t u k i l u d o w e j nie jednej o k r e ś l o n e j g r u p y s p o ł e c z n e j , lecz miesz­ k a ń c ó w w s i w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w k r a j u . W t y m celu w latach 19771979 p r z e p r o w a d z i ł a m s o n d a ż o w e badania terenowe w e wsiach w o j . k i e ­ leckiego, p o ł o ż o n y c h u p o d n ó ż a G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h (Nowa i Stara S ł u ­ pia, Jeziorko, B i e l i n y , W a ś n i ó w , P o r ą b k i , R ę b ó w ) ; w o j . p ł o c k i e g o , zlo­ kalizowanych wokół Płocka (Brwilno, Słupno, Dobrzyków, Zdwórz, W i n c e n t ó w ) , oraz w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , l e ż ą c y c h na jego p ł n . - w s c h . obszarze ( K u l i g i , P i ń c z y k o w o , B e ł d a , Miecze, O r z e c h ó w k a ) . P o d s t a w o w y m i k r y ­ t e r i a m i , j a k i e d e c y d o w a ł y o w y b o r z e t y c h r e g i o n ó w , b y ł o i c h odmienne " B ł a s z c z y k , u przedmiotem nictwo sku, zainteresowań drzewne Kraków ludności Wytwórcy na 1938; Śląsku, i opracowań Kraków Seweryna, kurpiowskiej, W r o c ł a w ludowi dowa", n r 1-2: ków. op. cit., s. 139-140. Zagadnienia z w i ą z a n e z p o g l ą d a m i t w ó r c ó w ludowych n a sztukę l u d o w ą Pamiętniki 1983, s. 199-213. między własnym 1983, s. 9-17; twórców 1935; op. cit.; 1971; tegoż, Gładysza, Zdobnictwo Milewskiej, Twórcy jako źródło, op. Kultura cit.; a „Cepelią", ludowi w „Polska Góralskie metalowe J. O l ę d z k i e g o , środowiskiem tejże, ludowych m. in. M . świetle M. „Polska swoich były zdob­ na Ślą­ artystyczna Woźniak, Sztuka L u ­ pamiętni­ S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 57 LUDOWEJ p o d ł o ż e historyczne, r ó ż n y s t o p i e ń z a c h o d z ą c y c h w n i c h p r o c e s ó w prze­ m i a n , a t a k ż e r ó ż n y s t o p i e ń zachowania e l e m e n t ó w t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . C z y n n i k i te, j a k z a k ł a d a ł a m , m i a ł y d e c y d o w a ć o k s z t a ł ­ t o w a n i u się stosunku m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i do s z t u k i l u d o w e j . G ł ó w n e p y t a n i a s o n d a ż o w e g o kwestionariusza d o t y c z y ł y : 1) w a r t o ś c i p r z y p i s y ­ w a n y c h sztuce l u d o w e j przez m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i , k r y t e r i ó w oceny jej obecnych w a l o r ó w i znaczenia; 2) p o g l ą d ó w na temat a k t u a l n i e p r a ­ cujących t w ó r c ó w ludowych i współczesnych form popularyzacji sztuki l u d o w e j ; 3) stopnia z n a j o m o ś c i p o g l ą d ó w o znaczeniu s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce o g ó l n o n a r o d o w e j oraz o p i n i i w ł a s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i na ten temat. W k a ż d y m z w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w p r z e p r o w a d z i ­ ł a m z g r u p ą s t u d e n t ó w etnografii U W po 60 w y w i a d ó w . Z analizy zgromadzonego t ą d r o g ą m a t e r i a ł u w y n i k a ł o k i l k a podsta­ wowych wniosków: O g ó l n i e p r a w d z i w e jest twierdzenie, że stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i d o s z t u k i l u d o w e j jest w y p a d k o w ą o d d z i a ł y w a n i a szeregu c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h oraz c z y n n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h . Jednak obecnie w o k r e ­ sie rozpadu t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j — z a ł a m a n i a się t r a d y c y j n e g o mechanizmu jej funkcjonowania, a t y m s a m y m s t r u k t u r y a u t o r y t e t ó w , n o r m , k a n o n ó w m o r a l n y c h czy estetycznych r e p r e z e n t a t y w n y c h d a w n i e j dla o k r e ś l o n e j szerszej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j i przestrzeganych przez ogół j e j c z ł o n k ó w zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i w danej g r u p i e r y g o r a m i — m a m y do czynienia przede w s z y s t k i m z procesem k s z t a ł t o w a n i a się w o ­ bec s z t u k i l u d o w e j postaw z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h . Inaczej m ó w i ą c , r ó ż n e c z y n n i k i z e w n ę t r z n e i i n d y w i d u a l n e o d d z i a ł y w a j ą z r ó ż n y m nasileniem na p o g l ą d y jednostek, a nie w i ę k s z y c h , w e w n ę t r z n i e z r ó ż n i c o w a n y c h g r u p s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . N p . na podstawie analizy zgromadzonego m a ­ t e r i a ł u w y k l u c z y ć n a l e ż a ł o dość powszechnie p r z y j ę t ą h i p o t e z ę o pozy­ t y w n y m stosunku do s z t u k i l u d o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i starszej genera­ c j i o n i s k i m stopniu w y k s z t a ł c e n i a . P o g l ą d y tej g r u p y i n f o r m a t o r ó w c h a ­ r a k t e r y z u j ą się b o w i e m n i e z w y k l e s z e r o k ą g a m ą z r ó ż n i c o w a n y c h o p i n i i , k t ó r e u n i e m o ż l i w i a ł y i c h g e n e r a l i z a c j ę , a k t ó r e swoje uzasadnienie — 1 4 1 5 1 4 M a t e r i a ł y te z n a j d u j ą s i ę w A r c h i w u m Z a k ł a d u Etnografii I H K M PAN pod n r . i n w . 1869 (1-69), 1871 (1-65), 1873 (1-62). 15 p r z e z c z y n n i k i z e w n ę t r z n e r o z u m i a ł a m m . in.: z a k r e s o d d z i a ł y w a n i a aglomeracji miejskich i ich w z o r ó w sztuki w regionie i stopień stopień większych tradycyjnej konkurencyjnych form sztuki ochro­ i popularyzacji sztuki ludowej szkołę, instytucje turalny ruch dualnych możności, specjalistyczne regionalny; uważałam poziom oddziaływania zachowania e l i t a r n e j ; p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą p a ń s t w a oraz w y n i k a j ą c e z n i e j sposoby, f o r m y ny ludowej kulturowych; propagowane typu aktualnie obowiązującą za najistotniejsze wykształcenia, rodzaj (np. w i e k czy p ł e ć ) . masowego przekazu, czy szeroki modę. Wśród wykonywanego estetyczna, społeczno-kul- czynników czynniki natury: społecznej p s y c h i c z n e j (np. i n d y w i d u a l n a w r a ż l i w o ś ć m o d y ) ; biologicznej przez ś r o d k i „Cepelii", muzea zawodu indywi­ (np. s t o p i e ń za­ pozarolniczego); stopień podatności na wpływ �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k n a l e ż y p r z y p u ś c i ć — z n a j d o w a ł y w o d d z i a ł y w a n i u na k a ż d ą j e d n o ­ s t k ę odmiennych c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h i indywidualnych. Wiarygod­ na z naukowego p u n k t u widzenia o d p o w i e d ź na pytanie, c z y m jest sztu­ k a l u d o w a dla tej g r u p y l u d n o ś c i w i e j s k i e j , w y m a g a ł a analizy w y p o ­ w i e d z i r e p r e z e n t a t y w n y c h g r u p i n f o r m a t o r ó w . R e p r e z e n t a t y w n y c h nie t y l k o w znaczeniu i c h ilości, ale r ó w n i e ż pod k ą t e m o k r e ś l o n y c h cech, n p . r ó w n e g o stanu m a j ą t k o w e g o , w i e k u , płci, w y k s z t a ł c e n i a , u p o d o b a ń osobistych i t d . Dopiero przez p o r ó w n a n i e w y n i k ó w p o s z c z e g ó l n y c h ana­ liz c z ą s t k o w y c h m o ż l i w a b y ł a b y generalizacja t y c h postaw. Z a ł o ż e n i e t a k i e j a k k o l w i e k metodologicznie s ł u s z n e i teoretycznie m o ż l i w e b y ł o p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , c h o c i a ż b y z tego powodu, iż n a w e t na w i ę ­ k s z y m terenie b a d a w c z y m n i e m o ż l i w e jest j u ż samo w y t y p o w a n i e odpo­ w i e d n i e j liczby i n f o r m a t o r ó w o d p o w i a d a j ą c y c h tak p o s t a w i o n y m w y m a ­ ganiom. K o l e j n y m w n i o s k i e m w y n i k a j ą c y m z analizy b a d a ń s o n d a ż o w y c h b y ­ ł o stwierdzenie, ż e samo rozumienie przez s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą — pocho­ d z ą c ą n a w e t z jednej w s i — p o j ę c i a sztuka l u d o w a czy t w ó r c a l u d o w y jest n i e z w y k l e r ó ż n e , a p o g l ą d y na ten temat tak bardzo i n d y w i d u a l n e , że o p i e r a j ą się p r ó b i e syntetycznego ich ujęcia. Np. w w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r ó w w jednej g r u p i e w i e k u , m i e s z k a j ą c y c h w tej samej wsi, pod o k r e ś l e n i e m sztuka l u d o w a pojmowano: s z e r o k ą w s z e c h s t r o n n ą w s p ó ł c z e s n ą d z i a ł a l n o ś ć ( p r a c ę i t w ó r c z o ś ć ) m i e s z k a ń c ó w w s i ; obecnie j u ż nie i s t n i e j ą c e o b r z ę d y i zwyczaje wiejskie, n a r z ę d z i a rolnicze i p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego; z a b y t k i historyczne t y p u W a w e l u ; sztu­ k i teatralne i f i l m y emitowane w t e l e w i z j i ; p r z e d m i o t y p i ę k n e (tzn. od­ z n a c z a j ą c e się o r y g i n a l n o ś c i ą , d o k ł a d n o ś c i ą i s t a r a n n o ś c i ą w y k o n a n i a , rea­ l i z m e m p r z e d s t a w i e ń , o d p o w i e d n i m zestawem k o l o r ó w etc), k t ó r e po­ d o b a j ą się l u d n o ś c i w s i ; w s p ó ł c z e s n e dekoracyjne f i g u r k i gipsowe, p l a ­ s t i k o w e k w i a t k i , k o l o r o w e poduszki; stroje regionalne i w i d o w i s k a f o l ­ k l o r y s t y c z n e . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d z i , n a w e t t y c h najpop r a w n i e j s z y c h z etnograficznego p u n k t u widzenia, b y ł o ł ą c z e n i e s z t u k i zinstytucjonalizowanej z n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą , a często r ó w n i e ż i z całością prac w y k o n y w a n y c h przez c h ł o p ó w w gospodarstwie. Analogicznie za t w ó r c ę ludowego u z n a w a n y b y ł przez j e d n y c h i t y c h samych i n f o r m a t o r ó w M i k o ł a j K o p e r n i k („bo w y m y ś l i ł coś, czego n i k t przed n i m nie w y m y ś l i ł " ) , A d a m S ł o d o w y — p o p u l a r n y t e l e w i z y j n y m a j ­ sterkowicz „ b o sam w y m y ś l a r ó ż n e rzeczy, k t ó r e p o t e m sam r o b i " ) , p r a c u j ą c a we w s i tkaczka czy r z e ź b i a r z w y k o n u j ą c y f i g u r k i dla „ C e ­ p e l i i " („bo tak i c h n a z y w a j ą w t e l e w i z j i " ) . Z analizy m a t e r i a ł u zgromadzonego w t r a k c i e b a d a ń s o n d a ż o w y c h w y n i k a ł o r ó w n i e ż , że m i e s z k a ń c y w s i nie z n a j ą p o g l ą d ó w f o r m u ł o w a ­ n y c h poza i c h ś r o d o w i s k i e m na temat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o ­ wej dla k u l t u r y i s z t u k i n a r o d o w e j , t y m bardziej w i ę c ,nie m o g l i usto­ s u n k o w a ć się do t y c h s t w i e r d z e ń . W s k a z y w a ł na to m . i n . fakt, iż wszel- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 59 k i e p r ó b y u k i e r u n k o w a n i a r o z m o w y na te zagadnienia k w i t o w a n e b y ł y o g ó l n i k o w y m i w y p o w i e d z i a m i : „ p a n i to lepiej w i e , ja o t y m nie s ł y s z a ­ ł a m " ; „ j a k p a n i tak m ó w i , to pewnie tak jest, ale ja się t y m nie i n t e r e ­ s u j ę " ; albo jeszcze inaczej „ w t e l e w i z j i coś o t y m m ó w i l i , ale d o k ł a d n i e n i e p a m i ę t a m co". Wniosek generalny, j a k i w y n i k a ł z całości prac nad m a t e r i a ł e m son­ d a ż o w y m , a k t ó r y s t a n o w i ł dla m n i e d y r e k t y w ę dalszego p o s t ę p o w a n i a , b y ł n a s t ę p u j ą c y : a n a l i z u j ą c p o g l ą d y na temat s z t u k i l u d o w e j badania­ m i n a l e ż y o b j ą ć g r u p ę osób, k t ó r e m i e s z k a j ą w j e d n y m regionie z ż y w ą jeszcze s z t u k ą l u d o w ą , p o s i a d a j ą p o d s t a w o w ą w i e d z ę o l u d o w e j sztuce z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n e j oraz k t ó r e c h a r a k t e r y z u j ą się j a k n a j w i ę k s z ą i l o ­ ś c i ą cech w s p ó l n y c h (czyli inaczej ś r o d o w i s k o w z g l ę d n i e h o m o g e n n ě ) . S p e ł n i a j ą c te w a r u n k i nawet w p r z y p a d k a c h daleko i d ą c e j i n d y w i d u a l i ­ zacji w y p o w i e d z i m o ż l i w e b ę d z i e i c h generalizowanie oraz w n i o s k o w a ­ nie o przyczynach r ó ż n y c h stanowisk i czynnikach je w a r u n k u j ą c y c h . O p i e r a j ą c się na t a k i c h p r z e s ł a n k a c h w 1979 r. o b j ę ł a m s z c z e g ó ł o ­ w y m i badaniami 3 0 - o s o b o w ą g r u p ę m ł o d z i e ż y wiejskiej (15 c h ł o p c ó w i 15 d z i e w c z ą t ) z klas m a t u r a l n y c h Sieradza. Z a r ó w n o w y b ó r terenu, j a k i badanego ś r o d o w i s k a m i a ł y swoje uzasadnienie m e r y t o r y c z n e . U z a s a d n i a j ą c w y b ó r w s i sieradzkich jako t e r e n u b a d a ń n a l e ż y po­ w i e d z i e ć , że z a d e c y d o w a ł o o t y m k i l k a p o d s t a w o w y c h c z y n n i k ó w . Sie­ radz jest j e d n ą z najmniejszych stolic w o j e w ó d z k i c h w k r a j u (od 1975 г.), •o m ł o d y m dopiero r o z b u d o w u j ą c y m się p r z e m y ś l e w i e l k o m i e j s k i m i — co za t y m idzie — niezbyt zaawansowanych procesach i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h i u r b a n i z a c y j n y c h , k t ó r e m o g ł y b y silnie o d d z i a ł a ć na k u l t u r ę n a j ­ bliższej okolicy. Jego b e z p o ś r e d n i e zaplecze s t a n o w i ą wsie o t y p o w o r o l n o - h o d o w l a n y m charakterze p r o d u k c j i . W regionie t y m p o w i o d ł y się powojenne p r ó b y r e a k t y w o w a n i a l u b p o d t r z y m a n i a lokalnej t r a d y c y j ­ nej s z t u k i l u d o w e j oraz starania d z i a ł a c z y k u l t u r a l n y c h u k i e r u n k o w a n e na w y k o r z y s t a n i e i n s p i r a c j i p ł y n ą c y c h z t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j i na jej p o d ł o ż u a k t y w i z a c j i k u l t u r a l n e j ś r o d o w i s k a . Z a d e c y d o w a ł y o t y m m o i m zdaniem przede w s z y s t k i m d ł u g o l e t n i e t r a d y c j e z a i n t e r e s o w a ń t u ­ tejszej inteligencji k u l t u r ą l u d o w ą z i e m i sieradzkiej. Jako pierwsza s p o p u l a r y z o w a ł a region sieradzki, z a r ó w n o a r t y k u ł a ­ m i l u d o z n a w c z y m i , j a k i odczytami na temat ż y c i a l u d u sieradzkiego, Ignacja P i ą t k o w s k a ze Smardzewa. O d 1885 r. p u b l i k o w a ł a ona w l o ­ k a l n y m „ K a l i s z a n i n i e " m a t e r i a ł y z zakresu f o l k l o r u , w i e r z e ń , o b r z ę d ó w , p o d a ń i legend Sieradzkiego. W 1889 r. z a i n i c j o w a ł a r o z p r a w ą Jeszcze •o ludzie wiejskim w okolicy Sieradza s t a ł ą w s p ó ł p r a c ę z geograficzno- e t n o g r a f i c z n y m m i e s i ę c z n i k i e m „ W i s ł a " , r e d a g o w a n y m przez Jana K a r ­ łowicza, gdzie w r u b r y c e Poszukiwania z a m i e s z c z a ł a d ł u ż s z e szkice l u b k o m u n i k a t y , r ó w n o c z e ś n i e d o s t a r c z a j ą c m a t e r i a ł y do Słownika gwar pol­ skich K a r ł o w i c z a . Etnograficzne i krajoznawcze a r t y k u ł y P i ą t k o w s k i e j �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 16 u k a z y w a ł y się i w i n n y c h czasopismach . S z c z e g ó l n i e w a ż n y m o d c i n ­ k i e m j e j p r a c y b y ł a d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a na w s i . W s w o i m d w o r k u w Smardzewie p r o w a d z i ł a tajne nauczanie dzieci i d o r o s ł y c h z okolicz­ n y c h w s i . Za z a s ł u g i na t y m p o l u w 1933 r. o t r z y m a ł a s t a ł e e m e r y t a l n e zaopatrzenie ze s k a r b u p a ń s t w a . Po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i w l a ­ tach 1919-1935 P i ą t k o w s k a w s p ó ł p r a c o w a ł a z t y g o d n i k i e m r e g i o n a l n y m „ Z i e m i a Sieradzka", gdzie z a m i e ś c i ł a ok. 150 w i e r s z y praz szereg u t w o ­ r ó w scenicznych o p a r t y c h na folklorze sieradzkim. N i e k t ó r e z n i c h zo­ s t a ł y w y d a n e r ó w n i e ż w f o r m i e oddzielnych broszur. N p . Wesele Basi (1919 г.), Sieradzkie wesela albo wierne kochanie i przebudzenie (1930 г.). Zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Sieradzkiego p r z e j a w i a l i pod koniec X I X w . i i n n i obywatele tej ziemi. W 1911 r. S t a n i s ł a w Graewe z B i s k u ­ pic — autor s t u d i u m Stroje i zdobnictwo ludowe w Sieradzkiem, opu­ blikowanego w 1910 r. we „ W s i I l l u s t r o w a n e j " , oraz w y d a w c a „ B i b l i o ­ teczki K r a j o z n a w c z e j " (1910 r.) — p r z e k a z a ł gromadzone przez siebie zbiory ludoznawcze p o w s t a j ą c e m u m u z e u m w K a l i s z u . D z i ę k i jego sta­ r a n i o m i funduszom w latach 1909-1912 F l o r i a n P i e k a r s k i i Franciszek Ł u b i e ń s k i n a m a l o w a l i 30 o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h t y p y ludowe, stare b u d o w l e oraz n i e k t ó r e o b r z ę d y doroczne Sieradzkiego. F u n d a t o r oso­ biście z a j m o w a ł się p o s z u k i w a n i e m w okolicy u b i o r ó w i odpowiednich l u d z i do pozowania. R ó w n i e ż jego z a s ł u g ą jest ukazanie się w f o r m i e k a r t pocztowych t y p ó w l u d o w y c h z Sieradzkiego i Lubelskiego. G r a e w e o p r a c o w a ł ponadto w r a z z L e o n a r d e m de V e r d m o n Jacques ( r e d a k t o r e m g ł ó w n y m „ B i b l i o t e c z k i Krajoznawczej") obszerny p r z e w o d n i k po g u b e r n i k a l i s k i e j . W t y m s a m y m czasie bogate z b i o r y etnograficzne posiadali K a z i m i e r z W a l e w s k i z T u b ą d z i n a i J ó z e f L e o p o l d z Rzepiszewa . Zainteresowania te nie s ł a b n ą w Sieradzkiem po z a k o ń c z e n i u I w o j ­ n y ś w i a t o w e j i odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . Z n a j d u j ą one w y r a z w p u b l i ­ kacjach zamieszczanych na ł a m a c h t y g o d n i k a regionalnego „ Z i e m i a Sie­ r a d z k a " (1919-1935 г.), gdzie na s z c z e g ó l n ą u w a g ę — obok w s p o m n i a n y c h j u ż prac P i ą t k o w s k i e j — z a s ł u g u j ą a r t y k u ł y historyczne pt. Z dziejów włościan w dawnej ziemi sieradzkiej, Wybrańcy i i n . z lat 1919-1920 J ó ­ zefa Kobierzyckiego z B o g u m i ł o w a , autora w y d a n y c h w 1915 r. Przy­ czynków do dziejów ziemi sieradzkiej. Zagadnienia z w i ą z a n e z k u l t u r ą l u d o w ą z n a j d u j ą r ó w n i e ż swoje odbicie w z a ł o ż o n y m w 1924 г., a z w i ą ­ z a n y m z P o l s k i m S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , t y g o d n i k i e m „ G ł o s Sieradz­ ki" . 1 1 1 8 1 9 1 1 O g ó ł e m do I w o j n y ś w i a t o w e j o p u b l i k o w a n o ok. 40 r o z p r a w . "A. [w:] Tomaszewicz, Szkice z dziejów Z zagadnień Sieradzkiego, życia oprać, zbiór, kulturalnego pod w latach 1793-1918, red. J . S m i a ł o w s k i e g o , Łódź 1977, s. 361-362. и Ibidem, " A . s. 362. Tomaszewicz, w dwudziestoleciu międzywojennym, Niektóre zagadnienia [w.] Szkice..., życia s. 443-445. kulturalnego Sieradza �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 61 LUDOWEJ W y r a z e m stosunku i n t e l i g e n c j i ziemi sieradzkiej do p r z e s z ł o ś c i histo­ r y c z n e j i k u l t u r y regionu b y ł y r ó w n i e ż d z i a ł a n i a z m i e r z a j ą c e do u t w o ­ rzenia w Sieradzu s t a ł e j p l a c ó w k i muzealnej. P r ó b y realizacji tego p l a ­ n u podejmowane b y ł y jeszcze w okresie z a b o r ó w . Dopiero j e d n a k w 1937 r. z o s t a ł y one u w i e ń c z o n e sukcesem w postaci powstania M u ­ zeum Z i e m i Sieradzkiej. Z a ł o ż e n i e m u z e u m p o p r z e d z a ł a odezwa t y g o d ­ nika „ Z i e m i a Sieradzka" (1929 г.), w z y w a j ą c a s p o ł e c z e ń s t w o do g r o m a ­ dzenia z a b y t k ó w w celu z a ł o ż e n i a tej p l a c ó w k i , oraz d z i a ł a l n o ś ć P o l ­ skiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego. O skali zapotrzebowania s p o ł e c z ­ nego na t ę i n s t y t u c j ę ś w i a d c z y fakt, że eksponaty muzealne z o s t a ł y u d o ­ s t ę p n i o n e z w i e d z a j ą c y m w miejscu i c h tymczasowego s k ł a d o w a n i a (w su­ terenie g i m n a z j u m ) jeszcze przed z a ł a t w i e n i e m f o r m a l n o ś c i a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h i o f i c j a l n y m p o w o ł a n i e m M u z e u m Z i e m i Sieradzkiej. K r e ś l ą c schematyczny, n i e p e ł n y obraz k u l t u r y w s i sieradzkiej w p i e r ­ wszych latach po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż y z a z n a c z y ć , że dotychczasowy charakter tutejszej gospodarki nastawionej g ł ó w n i e na r o l n i c t w o i drobne r z e m i o s ł o , p r z y j e j n i e w i e l k i e j sile ekonomicznej, s p r z y j a ł zachowaniu szeregu t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . Widoczne b y ł y one m . i n . w dość c z ę s t y m w y s t ę p o w a n i u d a w n y c h f o r m b u d o w n i c t w a mieszkaniowego i gospodarczego, p o w s z e c h n o ś c i u ż y w a n i a znanych j u ż w X I X w . s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego i n a c z y ń , a t a k ż e p o d s t a w o w y c h n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (np. c e p ó w , opielaczy). We wsiach i miasteczkach p r z e t r w a ł o r z e m i o s ł o , s z c z e g ó l n i e garncarstwo, k o ­ w a l s t w o , plecionkarstwo, t k a c t w o , nie z a n i k n ę ł a t e ż z n a j o m o ś ć ciesiołki. M i e s z k a n k i n i e k t ó r y c h w s i c h o d z i ł y jeszcze w l u d o w y m s t r o j u sieradz­ k i m , a w n ę t r z a chat strojono c z ę s t o k r o ć t r a d y c y j n y m i ozdobami z b i ­ b u ł k i , pierza i papieru. Z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż pewne r e l i k t y dawnego f o l k l o r u oraz o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i dorocznej . Podobnie j e d n a k j a k i w i n n y c h regionach k r a j u , t u t e j s i m i e s z k a ń c y d ą ż y l i do w i e l o k i e r u n ­ k o w e j m o d e r n i z a c j i i z m i a n y dotychczasowego sposobu życia na wszyst­ k i c h jego odcinkach. Proces daleko i d ą c y c h zmian, h a m o w a n y z p o c z ą t ­ k u b r a k i e m funduszy, o b e j m o w a ł r ó w n i e ż n a j w a r t o ś c i o w s z e o s i ą g n i ę c i a k u l t u r y i sztuki ludowej. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , inteligencja ziemi sieradzkiej j u ż od X I X w . r e p r e z e n t o w a ł a przekonanie o w y s o k i e j randze rodzimej k u l t u r y l u d o 2 0 и tura P o r . n a t e m a t k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j s i e r a d z k i e g o m. i n . E . D e 1 i d a, ludowa s o w a, Z. regionu Sztuka sieradzkiego, ludowa Neymanowa, i inne p r a c e tej autorki: K . badań kultury Archeologicznego „Łódzkie Sieradzkiem, Sieradzkie zeum 1960; w wsi w Polsce, i [w:] Szkice..., kowalstwo s. 621-644; Z . „Polska Sztuka Ludowa", ludowe. Katalog wystawy, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Warszawa 1967, Etnograficznego S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. foldery i k a t a l o g i z w y s t a w w M u z e u m w 6: w s. 144 i п.; Łodzi. 1964; t. Sieradzu. Granice nr 6: Sieradz i 1956; 1967, horyzonty „Prace i Materiały Seria 14: Kul­ C i e ś l a - R e i n f u s - 1972; Etnograficzna", t. 18: 1976; Mu­ nr 3: ponadto �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w e j , p o d e j m u j ą c szereg d z i a ł a ń w k i e r u n k u j e j ochrony i popularyzacji,, czego s z c z e g ó l n y m p r z y k ł a d e m jest praca P i ą t k o w s k i e j oraz i n n y c h c z ł o n ­ k ó w ówczesnych towarzystw społeczno-kulturalnych i publicystów. Ich d z i a ł a l n o ś ć w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się bardzo p o z y t y w n e g o stosun­ k u do t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h regionu, z w ł a s z c z a w ś r ó d m a ł o m i a s t e c z k o ­ w e j i n t e l i g e n c j i i d r o b n y c h posiadaczy ziemskich. Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j ten stosunek nie s t r a c i ł swego emocjonalnego zabar­ wienia. Wobec ś w i a d o m o ś c i koniecznych zmian w ż y c i u wsi, p r z y r ó w ­ n o c z e ś n i e jeszcze i s t n i e j ą c y m folklorze, elementach s z t u k i l u d o w e j i za­ c h o w a n y c h d a w n y c h r z e m i o s ł a c h wiejskich, a przede w s z y s t k i m ż y j ą ­ cych jeszcze t w ó r c a c h i nosicielach k u l t u r y t z w . dawnej, przedstawiciele lokalnej a d m i n i s t r a c j i k u l t u r a l n e j oraz inteligencja (w t y m s z c z e g ó l n i e nauczyciele) • z w r ó c i l i u w a g ę na l u d o w ą s z t u k ę i f o l k l o r sieradzki, w i d z ą c w n i c h t r w a ł y i w a r t o ś c i o w y element w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu. G o r ą c y m rzecznikiem tej idei b y ł a Zofia N e y m a n o w a , od 1948 r. k u ­ stosz i d y r e k t o r sieradzkiego m u z e u m . Jej z a s ł u g i na t y m p o l u są i m ­ p o n u j ą c e . Podstawowe prace N e y m a n o w e j p o l e g a ł y na: p r o w a d z e n i u et­ nograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h , w czasie k t ó r y c h nie t y l k o g r o m a d z i ł a dla prowadzonej przez siebie p l a c ó w k i m a t e r i a ł y i o b i e k t y z a b y t k o w e d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j regionu, ale t a k ż e „ o d k r y w a ł a " i p o z y s k i w a ­ ła sobie t w ó r c ó w l u d o w y c h do u d z i a ł u w p r z y g o t o w y w a n y c h k o n k u r ­ sach i w y s t a w a c h r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j ; organizowaniu k o n ­ k u r s ó w , wystaw pokonkursowych i okolicznościowych, p o k a z ó w sztuki l u d o w e j , k t ó r y c h efekty p r e z e n t o w a ł a nie t y l k o w l o k a l n y m m u z e u m , ale i w i n n y c h miastach k r a j u i poza jego granicami, u z u p e ł n i a j ą c eks­ pozycje odpowiednio r e d a g o w a n y m i k a t a l o g a m i ; szerokim p o p u l a r y z o ­ w a n i u w k r a j u i z a g r a n i c ą t w ó r c ó w l u d o w y c h Sieradzkiego, regionalnej s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u przez odczyty, sesje naukowe, a przede w s z y s t ­ k i m przez p r a s ę , radio, t e l e w i z j ę i f i l m . Oddzielne miejsce z a j m u j ą p u b l i k a c j e N e y m a n o w e j z zakresu k u l ­ t u r y i s z t u k i l u d o w e j Sieradzkiego, zamieszczane m . i n . w „ Ł ó d z k i c h S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " oraz opracowana przez n i ą w 1972 r. koncepcja Sieradzkiego P a r k u E t n o g r a f i c z n e g o . N e y m a n o w a r e p r e z e n t u j ą c m a ­ c i e r z y s t ą i n s t y t u c j ę — M u z e u m w Sieradzu, w swej d z i a ł a l n o ś c i k u l t u ­ r a l n e j stale w s p ó ł p r a c o w a ł a m . i n . z M i n i s t e r s t w e m K u l t u r y i S z t u k i , W y d z i a ł a m i K u l t u r y Sieradza i Ł o d z i , „ C e p e l i ą " , M u z e u m Archeologicz­ n y m i E t n o g r a f i c z n y m w Ł o d z i , ł ó d z k ą K a t e d r ą E t n o g r a f i i i jej k i e r o w ­ n i k i e m prof. K a z i m i e r ą Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z w i ą z k i e m S p ó ł d z i e l n i Samopomoc C h ł o p s k a oraz z m i e j s c o w y m i t o w a r z y s t w a m i s p o ł e c z n o - k u l turalnymi. Idea w y k o r z y s t a n i a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j dla kształtowania 21 2 1 dowa Por. szerzej i folklor Z. Neymanowa, Sieradzkiego, Ze S i e r a d z 1977, bez wspomnień stron. kustosza, [w:] Sztuka lu­ �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu b y ł a s z c z e g ó l n i e popierana przez l o k a l n y c h przedstawicieli aparatu p a ń s t w o w e g o , i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , organizacje społeczno-kulturalne, tutejszą inteligencję, w t y m zwłaszcza nauczycieli s t a r a j ą c y c h się p o z y s k a ć dla niej m ł o d z i e ż s z k o l n ą . W efekcie w i e l o k i e ­ r u n k o w o p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń na terenie Sieradzkiego p o w s t a w a ł y zespoły pieśni i t a ń c a oraz k a p e l e , k t ó r y c h r e p e r t u a r o b e j m o w a ł miejscowe melodie, t a ń c e , p r z y ś p i e w k i , o b r z ę d y i t d . , a k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a n i c ą . W c i ą ż „ o d k r y w a n i " t w ó r c y l u ­ d o w i zaczęli t r w a l e w y p o w i a d a ć się w r ó ż n y c h dziedzinach r z e m i o s ł a i s z t u k i l u d o w e j , z a c h ę c a n i z a r ó w n o s p o ł e c z n y m uznaniem, j a k i m b y l i otaczani, j a k i nie m n i e j a t r a k c y j n y m i n a g r o d a m i i zarobkami. W n i e ­ k t ó r y c h wsiach p o w s t a w a ł y swojego rodzaju regionalne o ś r o d k i w y t w ó r ­ czości i sztuki l u d o w e j . 2 2 23 2 4 Wśród lokalnych inicjatyw kulturalnych zwracają u w a g ę zapocząt­ k o w a n e w 1956 r. publiczne Sesje Miejskiej R a d y N a r o d o w e j p o ś w i ę c o ­ ne h i s t o r i i Sieradzkiego i jego r o z w o j u k u l t u r a l n e g o , na k t ó r e zaprasza­ no w y k ł a d o w c ó w z ł ó d z k i e g o o ś r o d k a naukowego. O p r ó c z r a d n y c h d u ż y b y ł w n i c h u d z i a ł m i e s z k a ń c ó w Sieradza, przede w s z y s t k i m nauczycieli. Upowszechnianiu k u l t u r y regionalnej p o ś w i ę c o n a b y ł a sesja zorganizo­ wana w 1966 r . z okazji 100 rocznicy u r o d z i n I . P i ą t k o w s k i e j , o d b y w a ­ j ą c a się w Sieradzu i p o b l i s k i m Smardzewie, na k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł a i w y g ł o s i ł a s ł o w o w s t ę p n e prof. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . Zainicjowane w Sieradzu w 1957 r. u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w e , u ś w i e t n i o n e w y s t ę p a m i z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i a r t y s t ó w estradowych, d a ł y p o c z ą t e k or­ g a n i z o w a n y m od 1961 r. „ D n i o m k u l t u r y ziemi sieradzkiej", p ó ź n i e j „ D n i o m Sieradza", w czasie k t ó r y c h prezentowano dorobek z e s p o ł ó w ar­ t y s t y c z n y c h , t w ó r c ó w l u d o w y c h , otwierano w y s t a w y , kiermasze i t d . I n i ­ c j a t y w ą s z c z e g ó l n ą b y ł o z a ł o ż e n i e w 1959 r. S t u d i u m Regionalnego p r z y 2 2 przy Np. w Klubie w tym pelą) Zduńskiej Woli Fabrycznym powstał w Zduńskich 1950 r . l i c z ą c y 30 o s ó b Z e s p ó ł Zakładów Przemysłu Dziecięcy Zespół Artystyczny Ziemi Sieradzkiej przy także gionem. W l a t a c h 1952-1963 i s t n i a ł p r z y S p ó ł d z i e l n i P r a c y nalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „Jabłoneczka". Z kolei w Spółdzielczy Zespół Pieśni i Tańca Ziemi 1960 s. 52, 60, Np. Pokropek, w Polsce, Warszawa r. z o s t a j ą z a ł o ż o n e 9-osobowe k a p e l e w : Sieradzka), re­ Regio­ „Pasmo", 1978, s. Np. w Sztuka Sieradzka Dobroniu ludowej wa), Chojnę (Kapela Poza­ 1958 r. p o w s t a ł w 30 o s ó b . P o r . M . i folkloru Ognisku Pracy poza m a c i e r z y s t y m Ł a s k i e j przy Spółdzielni P r a c y który liczył wraz z 5-osobową kapelą u Również s a m y m m i e ś c i e i w tyrn s a m y m r o k u z a ł o ż o n o l i c z ą c y 150 o s ó b ( w r a z z k a ­ szkolnej, k t ó r y wielokrotnie nagradzany w y s t ę p o w a ł 2 S Regionalny Bawełnianego. Atlas sztuki 347. Wieluniu (Kapela Ludowa), Brzeźnie (Kapela Pokropek, Ludo­ op. cit., 330. Chojnę — plastyki obrzędowej, plecionkarstwa; Dłutów, Dietrzniki — t k a c t w a ; M i e r z y c e — t k a c t w a , h a f c i a r s t w a , p l a s t y k i o b r z ę d o w e j ; M o n i c e — tkactwa,, plastyki o b r z ę d o w e j i dekoracyjnej; Wierzchucice — tkactwa, wycinankarstwa, styki o b r z ę d o w e j ; Sieradz — garncarstwa, kowalstwa. pla­ �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA M u z e u m w Sieradzu (przy w s p ó ł u d z i a l e T W P ) , p o ś w i ę c o n e g o p r o b l e m a ­ tyce ziemi sieradzkiej, c y k l o m t e m a t ó w historycznych, geograficznych oraz z zakresu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . Obok S t u d i u m Regionalnego, M u z e u m w Sieradzu r e a l i z u j ą c h a s ł o : „ M u z e a u n i w e r s y t e t a m i k u l t u r y " w ł ą c z y ł o się do szerokiej d z i a ł a l n o ś c i o ś w i a t o w o - n a u k o w e j , upowszech­ n i a j ą c z w ł a s z c z a w i e d z ę o regionie, jego k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j . S ł u ż ą t e m u m . i n . prowadzone od 1967 r. „ n i e d z i e l n e spotkania muzealne", u z u ­ pełniane wystawami sztuki ludowej, prelekcjami, koncertami, w k t ó r y c h b i o r ą u d z i a ł m i e s z k a ń c y miasta i m ł o d z i e ż szkolna z okolicy . Nauczyciele a k t y w i z u j ą c u c z n i ó w do czynnego uczestnictwa w k u l ­ turze w s p ó ł c z e s n e j są t a k ż e i n i c j a t o r a m i z a k ł a d a n i a p r z y s z k o ł a c h Izb P a m i ę c i N a r o d o w e j czy Izb Regionalnych. W gromadzonych t a m zbio­ r a c h eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę i s z t u k ę l u d o w ą r e g i o n u z a j m u j ą poważną pozycję . U z a s a d n i a j ą c w y b ó r badanego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o n a l e ż y p o w i e ­ dzieć, że poddana s z c z e g ó ł o w y m badaniom 30-osobowa g r u p a (15 dziew­ cząt i 15 c h ł o p c ó w ) m ł o d z i e ż y wiejskiej u c z ą c e j się w l i c e u m o g ó l n o ­ k s z t a ł c ą c y m w Sieradzu s p e ł n i a ł a konieczne w a r u n k i stwierdzone na podstawie b a d a ń s o n d a ż o w y c h . Wszyscy uczniowie mieszkali we wsiach podsieradzkich (takich jak: C h o j n ę , B o g u m i ł ó w , Monice, M ę k a , M n i c h ó w , W o ź n i k i , Wiechucice, D ę b o ł ę k a , W r ó b l e w , Stoczki), k t ó r e są nadal o ś r o d ­ k a m i r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j , b y l i d z i e ć m i gospodarzy posiada­ j ą c y c h od 4 do 8 ha ziemi. I c h rodzice t r u d n i l i się przede w s z y s t k i m r o l n i c t w e m , ale w k a ż d e j z rodzin k t o ś z d o m o w n i k ó w w y k o n y w a ł r ó w ­ nież z a w ó d pozarolniczy. Uczniowie ci b y l i r ó w i e ś n i k a m i o j e d n a k o w y m poziomie w y k s z t a ł c e n i a . O b e j m o w a ł ich w s p ó l n y p r o g r a m zajęć szkol­ n y c h , w k t ó r y m zagadnienia z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą b y ł y d o ś ć sze­ roko u w z g l ę d n i a n e . N p . n i e k t ó r e lekcje, tzw. wychowawcze, p o ś w i ę c a n e b y ł y w y k ł a d o m z zakresu h i s t o r i i i k u l t u r y ziemi sieradzkiej. U z u p e ł ­ n i a ł y je zalecane l e k t u r y dodatkowe, w y c i e c z k i do M u z e u m na okolicz­ n o ś c i o w e prelekcje i w y s t a w y , spotkania szkolne z u z n a n y m i t w ó r c a m i l u d o w y m i , i n s p i r o w a n a przez nauczycieli d z i a ł a l n o ś ć zbieracka zabyt­ k ó w k u l t u r y l u d o w e j w terenie, a t a k ż e w ł ą c z a n i e u c z n i ó w do prac z w i ą ­ zanych z obchodami r e g i o n a l n y c h d n i k u l t u r y . 2 5 2 6 2 7 O p r ó c z podanych w y ż e j p o w o d ó w s z c z e g ó l n i e w a ż n y m 8 5 Z. S o b c z a k , Z zagadnień 1945 г., [w:] Szkice..., s. 571-578. « Ibidem, s. 586. życia kulturalnego powiatu argumentem sieradzkiego po 8 w Np. zorganizowana w latach 1958-1961 I z b a O g ó l n o k s z t a ł c ą c y m w P o d d ę b i c y czy w Muzealna PTTK przy P o d s t a w o w e j w S i k u c i n i e , a t a k ż e o t w a r t a w 1976 r. I z b a R e g i o n a l n a i I z b a ci Narodowej przy pek, Przewodnik 214-215, 248-250. Zespole po izbach Szkół Liceum 1969 r. I z b a P a m i ę c i N a r o d o w e j p r z y S z k o l e Rolniczych w regionalnych w Wojsławicach. Рог. Polsce, Warszawa M. 1980, Pamię­ Pokro- s. 170-171, �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 65 LUDOWEJ p r z e m a w i a j ą c y m za poznaniem p o g l ą d ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej na temat l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej b y ł a ś w i a d o m o ś ć tego, że b ę d z i e ona d e c y d o w a ć w p r z y s z ł o ś c i o zachowaniu l u b też z a n i k u sztuki l u d o w e j . Gromadzenie o p i n i i tej m ł o d z i e ż y o sztuce l u d o w e j p r z e b i e g a ł o d w o ­ ma d r o g a m i . Pierwsza z n i c h p o l e g a ł a na t y m , że k a ż d y z u c z n i ó w w y ­ p o w i e d z i a ł pisemnie na t e m a t ogólnie s f o r m u ł o w a n y w ł a s n e refleksje nad s z t u k ą l u d o w ą . D r u g a , m a j ą c a na celu u z u p e ł n i e n i e i z w e r y f i k o w a ­ nie u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i , p o l e g a ł a na przeprowadzeniu — w e d ł u g po­ szerzonego kwestionariusza opracowanego do b a d a ń s o n d a ż o w y c h i n d y ­ w i d u a l n y c h — r o z m ó w z k a ż d y m z nich. III. A N A L I Z A MATERIAŁU, WNIOSKI 2 8 Analiza całego zgromadzonego m a t e r i a ł u pozwala na twierdzenie, że wiedza badanych u c z n i ó w o sztuce l u d o w e j jest dość r o z l e g ł a i j e d ­ nolita, ale r ó w n o c z e ś n i e stosunek do tego zjawiska k u l t u r o w e g o i t o ­ w a r z y s z ą c y c h m u f o r m d z i a ł a l n o ś c i p o p u l a r y z a t o r s k i e j , w y r a ż a j ą c y się w i n d y w i d u a l n y c h opiniach, jest w w y s o k i m stopniu z r ó ż n i c o w a n y . W ś r ó d badanych nie b y ł o k o n t r o w e r s j i ani istotnej r ó ż n i c y z d a ń na t e m a t p o j m o w a n i a zakresu p o j ę c i a sztuka l u d o w a . Rozumiano go bardzo szeroko, o b e j m u j ą c t y m o k r e ś l e n i e m nie t y l k o w y t w o r y plastycznej, r ę ­ kodzielniczej i r z e m i e ś l n i c z e j t w ó r c z o ś c i wsi, ale t a k ż e f o l k l o r ( s ł o w n y , m u z y c z n y i taneczny) w r a z z t o w a r z y s z ą c ą m u o b r z ę d o w o ś c i ą . U w a ż a n o , że „ p o d miano sztuki l u d o w e j m o ż n a p o d c i ą g n ą ć wszystko, w k r ę g u cze­ go obraca się w i e ś . Bo sztuka l u d o w a to p r z e c i e ż taniec, m u z y k a , u b i o r y , p r z e d m i o t y codziennego u ż y t k u , b a r w n e w y c i n a n k i , w y k o n a n e n a j r ó ż ­ n i e j s z y m i t e c h n i k a m i obrazy i obrazki, r z e ź b y " . S z t u k ą l u d o w ą są „ z a ­ r ó w n o r z e ź b y ludowe, j a k t a ń c e i m u z y k a , wiersze p o r u s z a j ą c e g ł ó w n e s p r a w y w s i , r ó ż n e g o rodzaju m a l o w i d ł a , meble, stroje, t k a n i n y , w y s z y ­ wane s e r w e t y " . W s p ó ł c z e s n e w y r o b y i f o l k l o r t y l k o w ó w c z a s z a s ł u g u j ą na o k r e ś l e n i e m i a n e m s z t u k i l u d o w e j , gdy w y r a s t a j ą ze ś r o d o w i s k a w i e j ­ skiego oraz n a w i ą z u j ą do jego t r a d y c j i regionalnej ( z a r ó w n o historycznej, j a k w z o r ó w , m o t y w ó w , k o l o r ó w ) , a i c h t w ó r c a m i są m i e s z k a ń c y w s i . Wydaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i , że d o m i n u j ą c y w p ł y w na takie p o j ­ m o w a n i e sztuki l u d o w e j m i a ł a szkoła, ś r o d k i masowego przekazu, ob­ serwacja u c z e s t n i c z ą c a i m p r e z f o l k l o r y s t y c z n y c h . W p o z o s t a ł y c h w y p o w i e d z i a c h r y s u j ą się j u ż zasadnicze r ó ż n i c e po­ g l ą d ó w w ocenie sztuki l u d o w e j i j e j popularyzacji. Na i c h podstawie m o ż e m y w y r ó ż n i ć 3 g ł ó w n e g r u p y o p i n i i na temat s z t u k i l u d o w e j : g r u ­ p ę A , g r u p ę B , g r u p ę C. Dla pierwszej z n i c h charakterystyczne są w y 2 8 nr. Materiały inwent. 1870. te z n a j d u j ą Z nich t e k s t u i jego p r z y p i s a c h . S — Etnografia Pol. 30/1 się w pochodzą Archiwum wszystkie Z a k ł a d u Etnografii wypowiedzi IHKM cytowane w PAN tej pod części �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA powiedzi p o z y t y w n e , d r u g i e j negatywne, t r z e c i ą natomiast cechuje sto­ sunek p o z y t y w n y do p e w n y c h zjawisk z k r ę g u s z t u k i l u d o w e j i zarazem n e g a t y w n y wobec i n n y c h . Reprezentatywne d l a g r u p y A są p o g l ą d y 6 badanych u c z n i ó w ( w t y m 5 d z i e w c z ą t i 1 c h ł o p c a ) . S z t u k ę l u d o w ą u w a ż a n o w tej g r u p i e za „ j e d n ą z najstarszych dziedzin t w ó r c z o ś c i l u d u , k t ó r a o d z w i e r ­ ciedla wierzenia, dawne o b r z ę d y religijne, ś w i a t o p o g l ą d , marzenia i uczu­ cia l u d u wiejskiego... pokazuje codzienny t r u d , n i e d o l ę i r a d o ś ć c h ł o p ó w , i c h c i ę ż k ą p r a c ę " . To zjawisko k u l t u r o w e jest „ w y r a z e m w e w n ę t r z n e j potrzeby ludowego t w o r z e n i a " . S w o i s t y m , z m a t e r i a l i z o w a n y m w y t w o r e m w y o b r a ź n i l u d o w e j , n a w i ą z u j ą c y m do t r a d y c j i w s i polskiej i j e j specy­ ficznej a t m o s f e r y , a t y m s a m y m b a r w n y m obrazem k u l t u r y c h ł o p s k i e j sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . 29 3 0 J u ż od najdawniejszych l a t sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a l u d n o ś c i w i e j ­ skiej w n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h i r o z w o j u i n t e l e k t u a l ­ n y m . , p o z w a l a ł a c z ł o w i e k o w i s t a ć się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m , t z n . s p r a w i a ­ ła, że praca d a w a ł a m u s a t y s f a k c j ę , zadowolenie i o c z y w i ś c i e r o z r y w k ę " . R ó w n o c z e ś n i e z a s p o k a j a ł a potrzeby k u l t u r a l n e , estetyczne i u t y l i t a r n e środowiska. Łączono więc t u wyraźnie sztukę ludową z k u l t u r ą warstwy c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e p o d k r e ś l a n o , że d a w n i e j sztuka ludowa, a s z c z e g ó l n i e f o l k l o r , b y ł y i n s p i r a c j ą dla t w ó r c ó w profesjonalnych, d z i ę ­ k i czemu sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a c a ł e m u n a r o d o w i p r z e t r w a ć t r u d n e chwile... p r z y n o s i ł a u l g ę . I l u s t r u j ą c ż y c i e codzienne b y ł a zarazem s y m ­ b o l e m m i ł o ś c i do l u d u i ziemi ojczystej". U c z y ł a i uczy nadal „ n i e t y l k o h i s t o r i i ojczystej, ale i k u l t u r y n a r o d u " . I n f o r m u j e ona w s p ó ł c z e s n y c h o k u l t u r z e w s i oraz problemach a k t u a l n y c h n i e g d y ś dla tego ś r o d o ­ wiska „dowiadujemy się z niej, jakie były obyczaje i zwyczaje naszych dziadków, poznajemy gwarę chłopską, modne ówcześnie stroje, a z literatury ludowej dowia­ dujemy się o problemach społecznych i politycznych, które ich bezpośrednio doty­ czyły". Równocześnie „pozwala na oderwanie się od rzeczywistości dzięki nagro­ madzeniu elementów nierealnych, fantastycznych, dzięki przedstawieniu postaci ży­ jących jedynie w wyobraźni chłopów. Sztuka ludowa nakazuje zastanowić się nad przeszłością i teraźniejszością [...] pozwala oderwać się od codziennych trosk i za­ jęć, gdy np. oglądamy barwny i niezapomniany świat figurek i obrazów przedsta­ wiających życie wsi polskiej od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszy". P e ł n i t y m s a m y m obecnie f u n k c j e poznawczo-dydaktyczne i r e k r e a ­ cyjne, s p r z y j a j ą c p r z y t y m r e f l e k s j i nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . Podstawowa w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j p o l e g a ł a w i ę c i c h zdaniem na 28 „[...] oryginalnym w swej wyrazistości, nawiązującym do starych tradycji wsi polskiej wytworem swoistej atmosfery wsi". „Kolorowe wycinanki powstające w spracowanych dłoniach wiejskich kobiet, barwne pająki i kolorowe zdobienia stanowią obraz polskiej wsi [...] obraz naszej kultury sprzed kilkudziesięciu lat". 80 �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 67 s p r z y j a n i u zachowania narodowej substancji k u l t u r a l n e j w czasach n i e ­ w o l i oraz uczeniu i u ł a t w i a n i u rozumienia k u l t u r y w ł a s n e g o r e g i o n u i k r a j u . Jej s z c z e g ó l n a w a r t o ś ć dla s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w y n i k a ł a z za­ spokajania j e j g ł ó w n y c h potrzeb ż y c i o w y c h (z r e k r e a c y j n y m i w ł ą c z n i e ) oraz d o k u m e n t o w a n i a i i l u s t r o w a n i a s z c z e g ó ł ó w codziennego b y t u . Ze w z g l ę d u na r o l ę , j a k ą n i e g d y ś o d e g r a ł a sztuka l u d o w a w k u l t u r z e w s i i n a r o d u oraz na j e j obecne w a r t o ś c i dydaktyczne, artystyczne i re­ kreacyjne, w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a w y r a s t a j ą c a ze ś r o d o w i s k a w i e j ­ skiego i o p i e r a j ą c a się na r e a k t y w o w a n y c h d a w n y c h w z o r a c h m a sze­ r o k i e i a k t u a l n e znaczenie d l a k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Dlatego t e ż zajmuje ona t a k w i e l e miejsca w prasie, r a d i u , t e l e w i z j i i i n s t y t u c j o n a l ­ n y m r u c h u k u l t u r a l n y m . Jest obecna we w s z y s t k i c h sferach codzien­ nego ż y c i a . „Wyroby tej sztuki są prezentowane nie tylko na wystawach czy festynach, lecz również są nieodłącznym elementem wystroju i dekoracji ulic, mieszkań, szkół, zakładów pracy itp. Dzieje się tak nie dlatego, że brak jest innych elementów mogących służyć jako dekoracja, lecz dlatego, że sztuka ludowa jest po prostu bardzo popularna dzięki swemu pięknu i oryginalności". W a r t o ś c i ą n a d r z ę d n ą s z t u k i l u d o w e j najsilniej w tej g r u p i e p o d k r e ­ ś l a n ą jest j e j c h ł o p s k o ś ć . Jest to dorobek w ł a s n y w s i , powszechnie uzna­ n y przez i n n e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e , r ó w n o r z ę d n y do d o r o b k u w t y m zakresie w a r s t w o ś w i e c o n y c h , s t a n o w i ą c y i n t e g r a l n ą , ale o d r ę b n ą część k u l t u r y narodowej. Cechami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j , z k t ó r y c h k a ż d a jest r ó w n o c z e ś n i e o d r ę b n ą w a r t o ś c i ą , są g ł ó w n i e : p i ę k n o , prosto­ ta, swoboda, n a t u r a l n o ś ć , n i e p o w t a r z a l n o ś ć w znaczeniu o r y g i n a l n o ś c i i u n i k a l n o ś c i , p r z e p y c h w r o z u m i e n i u bogactwa f o r m i k o l o r y s t y k i . S ą to przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i z zakresu estetyki, ale estetyki specyficz­ nie r o z u m i a n e j , ł ą c z o n e j b e z p o ś r e d n i o z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą da­ nego regionu, poza k t ó r ą w a r t o ś c i te t r a c ą swoje znaczenie i c h o c i a ż p r z e d m i o t y p o s i a d a j ą c e te cechy m o g ą z a c h o w a ć r a n g ę dzieł s z t u k i , to j e d n a k j u ż nie w k a t e g o r i i s z t u k i l u d o w e j . Inaczej m ó w i ą c , aby dany p r z e d m i o t z a s ł u g i w a ł na miano reprezentatywnego (np. dla sieradzkiej sztuki ludowej) musi b y ć wykonany w konwencji formalnej i kolory­ stycznej tego r e g i o n u a t a k ż e n a w i ą z y w a ć do jego o b r z ę d o w o ś c i czy 3 1 3 2 ** Zauważali, iż „to co zasługuje na szczególne podkreślenie to fakt, że wszel­ kiego rodzaju elementy zdobnicze, jeśli np. chodzi o haft czy samą formę i kształt przedmiotów sztuki ludowej, nie powtarzają się w niej. Wręcz przeciwnie, każdy przedmiot wykonany jest inaczej, ciekawiej, każdy taniec wnosi jakieś nowe ele­ menty i tego można sztuce ludowej pozazdrościć". Stwarza to sytuację, iż „sztuka ludowa ma inny charakter od sztuki elitarnej i właśnie ten fakt zasługuje na szczególne podkreślenie i wyróżnienie". • „Np. biorąc pod uwagę sieradzką sztukę ludową można określić jej odrębną w skali kraju kolorystykę widoczną znakomicie chociażby w sieradzkich tkaninach. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA o b y c z a j o w o ś c i , n i e z a l e ż n i e od tego, z jakiego okresu pochodzi. D o d a ć na­ leży, że reprezentanci tej g r u p y w y k a z y w a l i się z n a c z n ą w i e d z ą o sztu­ ce l u d o w e j regionu sieradzkiego i jej specyfice. G ł ó w n y m zadaniem w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h jest r e a k t y ­ w o w a n i e m i n i o n e j s z t u k i wiejskiej oraz tworzenie na jej podstawie dzieł n o w y c h . D z i ę k i t e m u s p e ł n i a j ą o n i funkcje w y c h o w a w c z e i p o ś r e d n i o k u l t u r o t w ó r c z e . P e ł n i e n i e tej r o l i s p o ł e c z n e j u m o ż l i w i a i m w y o b r a ź n i a p o ł ą c z o n a ze z n a j o m o ś c i ą r e a l i ó w życia w s i ( o b y c z a j ó w , codziennej p r a ­ cy etc.) i u m i e j ę t n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i . T w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h a r t y ­ s t ó w l u d o w y c h w o p i n i i przedstawicieli tej g r u p y pozwala nie t y l k o na „ s z e r s z e poznanie s z t u k i naszych d z i a d k ó w " , ale r ó w n o c z e ś n i e „ p r z e d ł u ­ ża ż y c i e sztuce l u d o w e j " . G d y b y nie dzisiejsi t w ó r c y l u d o w i „ s z t u k a l u d o w a z a g i n ę ł a b y z u p e ł n i e , a do tego p r z e c i e ż nie m o ż n a d o p u ś c i ć , g d y ż k u l t u r a l u d o w a n a r o d u ś w i a d c z y o n i m s a m y m " . Część d z i e w c z ą t n a u ­ c z y ł a się n a w e t od kobiet ze w s i w y t w a r z a ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y z a l i ­ czane do s z t u k i l u d o w e j , j a k np. „ t ę c z o w e " sieradzkie w i a n k i . W y k o n u j ą je dla swoich p r z y j a c i ó ł i k r e w n y c h , p o n i e w a ż , j a k t w i e r d z ą , są one zawsze m i l e w i d z i a n y m p o d a r u n k i e m , d z i ę k i k t ó r e m u z y s k u j ą uznanie umiejętności i zdolności wykonawczyni. W powszechnej o p i n i i tej g r u p y u c z n i ó w t w ó r c y l u d o w i są to zdolni ludzie m i e s z k a j ą c y na w s i , m i s t r z o w i e k a ż d y w swej dziedzinie, posia­ d a j ą c y w y o b r a ź n i ę i u m i e j ę t n o ś c i p o z w a l a j ą c e i m o d t w a r z a ć wierzenia, legendy, marzenia oraz rzeczywisty ś w i a t , tak j a k go w i d z i ś r o d o w i s k o wiejskie . Zgodnie z t a k i m i z a ł o ż e n i a m i praca w y k o n y w a n a przez t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h u w a ż a n a jest za t r u d n ą , w y m a g a j ą c ą nie t y l k o z d o l n o ś c i , ale czasu i c i e r p l i w o ś c i (np. p r z y h a f t o w a n i u czy w y c i n a n k a r s t w i e ) , zna­ j o m o ś c i l u d z k i c h u c z u ć , o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w regionalnych, u m i e j ę t ­ n o ś c i obserwowania ś w i a t a , a t a k ż e z n a j o m o ś c i technik, w z o r ó w , s u r o w ­ ców, k o l o r y s t y k i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . K r y ­ teria oceny pracy t w ó r c ó w l u d o w y c h są zatem podobne do t y c h s ł u ż ą ­ cy cli o p i n i o w a n i u , e f e k t ó w t w ó r c z o ś c i profesjonalnej. Jednak fakt, że t w ó r c y l u d o w i nie są l u d ź m i w y k s z t a ł c o n y m i , a ich n a r z ę d z i a p r a c y 3 3 D o m i n u j e t u kolor c z e r w o n y , k t ó r y jest p r z e c i n a n y p a s k a m i w k o l o r a c h : b i e l , ż ó ł ć , z i e l e ń , fiolet, n i e b i e s k i . P a s e c z k i pasów [...] kolory są ułożone te w są bardzo w ą s k i e tęczę". Motyw w „tęczy stosunku wyraźnie do czerwonych zaznaczony jest r ó w n i e ż w sieradzkich w i a n k a c h z kolorowego papieru". 3 8 Oceny t w ó r c ó w l u d o w y c h s ą np. takie: „ T w ó r c y ludowi — ludzie sztuki, w i e l c y m i s t r z o w i e , k a ż d y w s w e j dziedzinie. Nie cej, bo czyż można o d d a ć c o ś w i ę c e j od tego, co to n a l e ż y od n i c h ż ą d a ć niczego w i ę ­ jest r z e c z y w i ś c i e " ; „ L u d z i e c i za p o m o c ą prostych i podstawowych n a r z ę d z i jasno, p i ę k n i e , barwnie, swobodnie i n a ­ t u r a l n i e p r z e d s t a w i a j ą ś w i a t , j a k i m go w i d z ą " , a d z i ę k i „ s w o i m z d o l n o ś c i o m i u m i e ­ j ę t n o ś c i patrzenia na że ludzkie ręce [...] świat mogą t k a n i n y i h a f t y [...] potrafią stworzyć tak stworzyć prawdziwe arcydzieła"; fascynujące Jaką olbrzymią wprawę „I pomyśleć, krajobrazy, sceny ludzkiego życia m u s z ą m i e ć ci t w ó r c y , a b y stwo­ r z y ć c o ś w ł a ś c i w i e z niczego, m a j ą c do d y s p o z y c j i t y l k o p o d s t a w o w e i p r y m i t y w n e narzędzia". �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 69 LUDOWEJ szczególnie proste i p r y m i t y w n e , i c h dzieła z a s ł u g u j ą w o p i n i i tej g r u p y m ł o d z i e ż y na w i ę k s z e uznanie n i ż t w ó r c z o ś ć profesjonalna (akademicka). K a ż d y z u c z n i ó w tej g r u p y m i a ł osobisty k o n t a k t p r z y n a j m n i e j z j e d ­ n y m z uznanych r e g i o n a l n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h oraz p r z y p a t r y w a ł się jego p r a c y i o g l ą d a ł w y k o n a n e przez niego p r z e d m i o t y . F a k t ten jest o t y l e godny p o d k r e ś l e n i a , że o k o n t a k t zabiegali sami uczniowie o d w i e ­ d z a j ą c t w ó r c ó w w i c h domach, nie o g r a n i c z a j ą c się t y l k o do uczestni­ czenia w organizowanych z n i m i spotkaniach l u b pokazach, w y s t a w a c h czy festynach s z t u k i l u d o w e j . N a j w i ę c e j b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w m i e l i z t k a c z k a m i , k o b i e t a m i w y k o n u j ą c y m i r ó ż n e akcesoria z zakresu p l a s t y ­ k i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i ) oraz r z e ź b i a r z a m i . D u ż y m zainteresowa­ n i e m w ś r ó d n i c h cieszy się np. t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z a Szczepana M u c h y . W y n i k a ono w znacznej mierze ze specjalnego c h a r a k t e r u jego prac, k t ó r y c h t e m a t e m są postacie z bajek i w i e r z e ń oraz w i e ś n i a c y p r z y p r a ­ cy. T w ó r c a nie t y l k o umieszcza je w w i d o c z n y c h miejscach całej zagro­ dy, ale n i e o m a l k a ż d y element k o n s t r u k c j i d o m u i b u d y n k ó w gospodar­ czych, a t a k ż e sztachety w płocie, n i e k t ó r e s p r z ę t y gospodarskie i ule ozdabia r z e ź b ą . Efekt t y c h d z i a ł a ń a r t y s t y c z n y c h jest t a k z a s k a k u j ą c y , że j u ż samo obejście stwarza w r a ż e n i e „ i s t n e g o m u z e u m " , p r z y c i ą g a j ą c u w a g ę nawet p r z y g o d n y c h p r z e c h o d n i ó w i z a c h ę c a j ą c do poznania i c h autora. Obok Szczepana M u c h y d u ż y m uznaniem cieszy się t w ó r c z o ś ć innego r z e ź b i a r z a — S t a n i s ł a w a K o r p y . K a ż d y reprezentant z tej g r u ­ p y u c z n i ó w o g l ą d a ł jego prace oraz o d w i e d z a ł go osobiście. Pole zainte­ r e s o w a ń K o r p y jest szerokie. O p r ó c z r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y zajmuje się on m a l a r s t w e m , a nawet w y c i n a n k a r s t w e m . Dzieła swoje od lat p r e ­ zentuje na w y s t a w a c h k r a j o w y c h i zagranicznych. I c h t e m a t e m są c z ę ­ sto regionalne sceny o b r z ę d o w e i obyczajowe, zajęcia gospodarskie i do­ m o w e . K o r p a z c a ł ą ś w i a d o m o ś c i ą swoje postacie r z e ź b i i maluje w stro­ j u sieradzkim oraz zdobi elementami lokalnej k o l o r y s t y k i i o r n a m e n t y ­ k i (np. w jego obrazie M a t k a Boska zamiast a u r e o l i ma s i e r a d z k ą w y ­ c i n a n k ę l u d o w ą ) . Bardzo p o p u l a r n y w k r ę g u m ł o d z i e ż y tej g r u p y jest r ó w n i e ż i n n y r z e ź b i a r z — Jerzy K a c z m a r e k . T e n ostatni zapraszany b y ł k i l k a k r o t n i e do s z k o ł y , gdzie o p o w i a d a ł uczniom o swojej pracy, łącząc n a r r a c j ę z pokazami, a najbardziej „ z d o l n y m i zapalonym u d z i e l a ł na­ w e t i n s t r u k c j i i w t a j e m n i c z a ł w t a j n i k i w a r s z t a t u artystycznego". We w s z y s t k i c h w y p o w i e d z i a c h u z e w n ę t r z n i a n y b y ł podziw i sympatia dla tego t w ó r c y , k t ó r y p o t r a f i ł „ o c z a r o w a ć " s w o i m i c y k l a m i „ d i a b ł ó w " i „ k o ­ lędników". W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A c h a r a k t e r y z o w a ł a akceptacja wszystkiego tego, co jest z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą , i c h ę ć posiadania j a k n a j w i ę k s z e j ilości j e j w y t w o r ó w , bez w y r a ź n e g o zaznaczenia w ł a s ­ n y c h g u s t ó w i u p o d o b a ń e s t e t y c z n y c h . Jednakowo p o z y t y w n i e w y u M P r z y t y m nie b i o r ę t u pod u w a g ę d r o b n y c h r ó ż n i c w z n a j o m o ś c i dotyczących poszczególnych szczegółów dziedzin s z t u k i l u d o w e j , t e c h n i k w y k o n a n i a czy barw �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA r a ż a l i się o k a ż d e j dziedzinie l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, a w i ę c z a r ó w n o o tkaninach, ceramice, stroju, j a k i m a l a r s t w i e czy r z e ź b i e „ o d d a j ą c y c h w specyficzny, n i e m a l ż e fotograficzny s p o s ó b ż y c i e i dzia­ ł a l n o ś ć l u d u p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w k r a j u " oraz „ p r z e p e ł n i o n y c h s w o i ­ stym humorem i wypowiadanych g w a r ą dawnych pieśniach ludowych, wzbogacanych p i ę k n ą m u z y k ą i t a ń c e m " . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że c z ę s t o k r o ć chcieliby p o s i a d a ć w swoich domach w i ę c e j prac l u d o w y c h a r t y s t ó w , ale i c h zdaniem poza rzadko o r g a n i z o w a n y m i k i e r m a s z a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j j e d y n y m miejscem z a k u p u pozostaje „ C e p e l i a " , w k t ó r e j nie wszystko m o ż n a d o s t a ć i ceny są w y s o k i e . Jak t w i e r d z i l i , l u b i ą o g l ą d a ć w sklepach „ C e p e l i i " k o l o r o w e w y r o b y t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e i c h zdaniem znakomicie n a d a j ą się do zdobienia m i e s z k a ń . Zazna­ czali, że d z i ę k i „ C e p e l i i " sztuka l u d o w a wkracza do ż y c i a codziennego. Wiele osób z miasta u r z ą d z a mieszkania „ w s p o s ó b l u d o w y " z a p e ł n i a j ą c je „ o r y g i n a l n ą s z t u k ą l u d o w ą , co — j a k p o d k r e ś l a l i — w y g l ą d a bardzo ł a d n i e " . Sztuka l u d o w a sprzedawana w t y c h sklepach cieszy się t a k ż e d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w ś r ó d k l i e n t ó w zagranicznych. Ta grupa u c z n i ó w r e p r e z e n t o w a ł a z b i e ż n e — p o z y t y w n e opinie na te­ mat całej d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " i t w ó r c z o ś c i z a s p o k a j a j ą c e j potrzeby j e j o d b i o r c ó w oraz na t e m a t w s p ó ł c z e s n y c h f o r m propagowania i p o p u l a r y ­ zacji s z t u k i l u d o w e j przez ś r o d k i masowego przekazu czy lokalne p l a ­ c ó w k i k u l t u r a l n e . S z c z e g ó l n y m i c h uznaniem c i e s z y ł y się i m p r e z y o cha­ rakterze r e g i o n a l n y m , sieradzkie f e s t y n y s z t u k i l u d o w e j , k t ó r e u k a z u j ą o s i ą g n i ę c i a a r t y s t ó w z c a ł e g o regionu. P r e z e n t u j ą „ n i e p o d o b n e jedno do drugiego" w y r o b y garncarskie, tkackie, r z e ź b y oraz s p o s ó b i c h powsta­ wania. Z a p o z n a j ą z a u t e n t y c z n y m i a k t u a l n i e t w o r z ą c y m i je l u d ź m i . S ą one ich zdaniem najszerszym f o r u m , gdzie m o ż n a z a p o z n a ć się z t w ó r ­ cami, i c h d z i e ł a m i , a n a w e t t o k i e m pracy, oraz „ z o b a c z y ć ten m i n i o n y ś w i a t t a k i m , j a k i m b y ł " w i c h regionie i z a k u p i ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y . C z ę s t o k r o ć , j a k z a u w a ż a l i , są to r ó w n i e ż j e d y n e w i ę k s z e i m p r e z y k u l ­ t u r a l n e o charakterze p o p u l a r n y m , d o s t ę p n e i z r o z u m i a ł e dla k a ż d e g o , co nie pozostaje bez w p ł y w u na a t r a k c y j n o ś ć t y c h w i d o w i s k . A k c j e po­ p u l a r y z u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą m a j ą dla n i c h przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i poznawczo-dydaktyczne, handlowe, a t a k ż e w a l o r y r e k r e a c y j n o - r o z r y w k o w e . P r z e d s i ę w z i ę c i a te, j a k zgodnie p o d k r e ś l a l i , są bardzo potrzebne i p o ż y t e c z n e r ó w n i e ż dlatego, że u m o ż l i w i a j ą t w ó r c o m l u d o w y m , c z ę s t o s t a r y m i s a m o t n y m l u d z i o m , pomoc p i e n i ę ż n ą , k t ó r a jest n i e z w y k l e istot­ na w i c h b u d ż e t a c h d o m o w y c h , ale — j a k d o d a w a l i — „ n i e chodzi t u t y l k o o ź r ó d ł o z a r o b k ó w , lecz o fakt samego doceniania t w ó r c z o ś c i c z ł o r w y t w o r ó w , j a k i e w y s t ą p i ł y m i ę d z y d z i e w c z ę t a m i i c h ł o p c a m i w tej g r u p i e . W y ­ p o w i e d z i d z i e w c z ą t b y ł y z r e g u ł y p e ł n i e j s z e n a t e m a t p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i ozdob­ n e j , s t r o j u czy t k a n i n (ich k o l o r y s t y k i , f o r m etc), natomiast c h ł o p c ó w w zakresie r z e ź b y czy k o w a l s t w a . �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 71 w i e k a , k t ó r y często nie zdaje sobie s p r a w y ze swego t a l e n t u i w s t y d z i się swej p r a c y " . Festyny, j a r m a r k i l u d o w e i w y s t a w y , na k t ó r y c h t w ó r c y l u d o w i p r e ­ z e n t u j ą swoje prace, cieszą się i c h zdaniem zawsze „ o g r o m n y m zainte­ resowaniem c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a " . A r g u m e n t o w a l i , że za k a ż d y m razem na tego t y p u imprezach stragany i z a i m p r o w i z o w a n e w a r s z t a t y p r a c y p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w , p r z y k t ó r y c h w y k o n u j ą o n i swoje „ d z i e ł a , są w r ę c z o b l ę ż o n e " przez liczne grono p r a w d z i w i e zainteresowanych i „ z w y ­ k ł y c h ciekawskich". I aby p r z e k o n a ć się o bogactwie s z t u k i l u d o w e j , po­ w i n n o się w n i c h koniecznie u c z e s t n i c z y ć , p o n i e w a ż innego rodzaju „ s p o t ­ kania z t w ó r c a m i i i c h s z t u k ą n a l e ż ą do r z a d k o ś c i " . To w ł a ś n i e d z i ę k i t y m w i d o w i s k o m o ż y w a b a r w n y i zapomniany ś w i a t f i g u r e k , o b r z ę d ó w i o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h ż y c i e dawnej w s i sieradzkiej, k t ó r y pobudza do zastanowienia się nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W e d ł u g a u t o r k i i m ­ p r e z y tego rodzaju s p r z y j a j ą j e d n a k r ó w n i e ż u t r w a l a n i u się n i e r a c j o ­ n a l n y c h postaw i k r y s t a l i z o w a n i u się s i e l a n k o w y c h m i t ó w w ś r ó d części m ł o d e g o pokolenia na temat „ b a r w n e g o i spokojnego ż y c i a d a w n y c h c h ł o ­ p ó w " . Ś w i a d c z ą o t y m z a s k a k u j ą c e refleksje, jakie s n u j ą n i e k t ó r z y p r z e d ­ stawiciele g r u p y A po b e z p o ś r e d n i m uczestnictwie w festynie s z t u k i l u ­ dowej. O d d a j ą je takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta: „Wracając do domu często żal mi jest, że nie żyję już w świecie pokazanym przez twórców ludowych, że coraz rzadziej spotykam stare drewniane chałupy z bocianimi gniazdami, coraz rzadziej widzę kobiety ubrane na ludowo i wędru­ jące na targ, że nikną wiejskie obyczaje i krajobrazy [...] Dlatego dobrze się dzieje, że istnieje jeszcze dość liczna grupa artystów ludowych, zespołów pieśni i tańca, które przypominają o przeszłości, o kolorowym i barwnym świecie dawnej wsi i pozwalają lepiej znieść cenę postępu i cywilizacji wkraczającej coraz szerzej na wieś". Uczniowie z tej g r u p y w y r a ż a l i t a k ż e żal z p o w o d u zanikania d a w ­ n y c h z w y c z a j ó w i s z t u k i l u d o w e j i u w a ż a l i , że te, k t ó r e p r z e t r w a ł y , po­ w i n n y b y ć „ s t a r a n n i e p i e l ę g n o w a n e przez m ł o d e pokolenie". Z a u w a ż a l i , że t w ó r c ó w l u d o w y c h jest coraz m n i e j , że z a j m u j ą się t ą d z i a ł a l n o ś c i ą j e d y n i e ludzie starsi „ z n a j ą c y s z t u k ę i ż y c i e " . Z d r u g i e j s t r o n y p o d k r e ­ ś l a l i t r o s k l i w ą o p i e k ę p a ń s t w a s k i e r o w a n ą na pomoc t w ó r c o m l u d o w y m , o c h r o n ę i p o p u l a r y z a c j ę i c h prac. U w a ż a l i , iż w r a z z r o z w o j e m prze­ m y s ł u p o w o d u j ą c y m m o d e r n i z a c j ę ż y c i a w s i , c e n ą , j a k ą się p ł a c i za po­ s t ę p techniczny, nie p o w i n n a b y ć z a g ł a d a s z t u k i l u d o w e j . R e p r e z e n t a n c i g r u p y B, w ś r ó d k t ó r y c h b y ł o 7 c h ł o p c ó w i 1 dziewczyna, u w a ż a l i s z t u k ę l u d o w ą za j e d n ą z dziedzin k u l t u r y w s i ( z a r ó w n o dawnej, j a k i w s p ó ł c z e s n e j ) , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do p o g l ą ­ d ó w przedstawicieli g r u p y A p o d k r e ś l a j ą c y c h r o l ę i znaczenie s z t u k i l u ­ d o w e j w k u l t u r z e i sztuce n a r o d o w e j , t r a k t o w a l i to zjawisko k u l t u r o w o - s p o ł e c z n e g ł ó w n i e j a k o j e d n ą z licznych f o r m popieranej przez p a ń s t w o d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j , k t ó r a jest i m znana, ale k t ó r a i c h nie interesu- �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA je l u b jej nie a p r o b u j ą . Za t a k ą p o s t a w ą k r y ł o się niedostrzeganie albo negowanie znaczenia i w a l o r ó w s z t u k i l u d o w e j . R z u t o w a ł a ona na wszyst­ kie udzielane odpowiedzi. U n i k a j ą c powtarzania negacji, na t y m m i e j ­ scu o g r a n i c z ę się g ł ó w n i e do scharakteryzowania istoty p o g l ą d ó w tej m ł o ­ dzieży. Przedstawiciele g r u p y В zgodnie t w i e r d z i l i , że ze s z t u k ą l u d o w ą s t y ­ k a j ą się codziennie w szkole, w kinie, w teatrze, t e l e w i z j i , m u z e u m , czy­ t a j ą o niej na ł a m a c h prasy oraz o g l ą d a j ą na festynach, j a r m a r k a c h sztu­ k i , w y s t a w a c h i t p . M i m o iż —- j a k sami p r z y z n a w a l i — sztuka l u d o w a jest wszechobecna w ich otoczeniu, to jednak zainteresowanie n i ą tej m ł o d z i e ż y jest niewielkie, a stosunek do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r ­ czości l u d o w e j n e g a t y w n y . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że sztuka l u d o w a i c h nie interesuje i dlatego t e ż nie s t a r a j ą się z w r a c a ć na n i ą u w a g i a n i n a w i ą z y w a ć k o n t a k t ó w z t w ó r c a m i l u d o w y m i l u b też, że zdecydowanie nie p o d o b a j ą się i m „ t e r ó ż n e koszmarne odpustowe p r z e d m i o t y prezen­ towane w sklepach «Cepelii» i na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h " . N p . j e ­ den z n i c h w y p o w i a d a się w ten s p o s ó b : „Otwarcie wpływu. i szczerze Oglądam t y l k o w t e d y , gdy mówiąc sztuka ją raczej obojętnie, a oczywiście spotkałoby ludowa nie wywiera nawet p o w i e d z i a ł b y m na mniie żadnego z przymusem i to s i ę to z o b u r z e n i e m l u d z i m n i e otaczają­ c y c h . M i a ł o to j u ż m i e j s c e k i l k a k r o t n i e podczas n a s z y c h s z k o l n y c h w i z y t w muzeum. Sztukę ludową traktuję j a k o c o ś , co jest, i n a co nie mam zwracać uwagi". J e d n o m y ś l n i e zaprzeczali, iż p o s i a d a j ą p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j p r z y z n a j ą c się w k i l k u p r z y p a d k a c h j e d y n i e do tego, że w i c h domach są haftowane s e r w e t k i , gliniane dzbanuszki i doniczki zakupione przez d o m o w n i k ó w w „ C e p e l i i " . O s o b i ś c i e nie w y r a ż a l i c h ę c i z a k u p u czego­ k o l w i e k jeszcze. Ten stan rzeczy uzasadniali t y m , iż p r z e d m i o t y te nie p o d o b a j ą się i m l u b nie p a s u j ą do w n ę t r z a , gdzie są g ł ó w n i e rzeczy za­ kupione w m i e ś c i e . S z c z e g ó l n i e negatywne opinie w y r a ż a n o w tej grupie o kapelach i ze­ s p o ł a c h l u d o w y c h . C z ę s t e b y ł y takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta, że „ g d y o g l ą d a j ą c t e l e w i z j ę z o b a c z ę zespół l u d o w y , w y c h o d z ę z pokoju. Nie m o g ę s ł u c h a ć t y c h l u d o w y c h p r z y ś p i e w e k ani o g l ą d a ć podskakiwania starszych p a ń — solistek w r y t m i e r z ę p o l e n i a s k r z y p k a ; d r a ż n i m n i e t o " , l u b nieco m n i e j skrajne: „ n i e wszystkie u t w o r y m i się p o d o b a j ą [...] Nie l u b i ę , jeśli k t o ś m i e r n i e gra na j a k i m k o l w i e k instrumencie czy w y ś p i e w u j e p r z y ś p i e w k i . Cieszy się p r z y t y m ogromnie, ś m i e j e się, a j a nie m o g ę z r o z u m i e ć jego s ł ó w , k t ó r y c h on w y r a ź n i e nie w y m a w i a , a n ę d z n y grajek jeszcze go z a g ł u s z a " . N a w e t ci, k t ó r z y u w a ż a l i , że m u z y k a l u d o w a za­ w i e r a „ p e w n e w a r t o ś c i " , to j e d n a k t y l k o w ó w c z a s , gdy jest ona prze­ tworzona przez m u z y k ó w profesjonalnych (np. K a r o l a Szymanowskiego, F r y d e r y k a Chopina). W ś r ó d ogółu badanych przedstawicieli tej g r u p y f o l k l o r m u z y c z n y nie s p o t k a ł się w i ę c z a p r o b a t ą . Z i n n y c h dziedzin sztuki l u d o w e j r ó w - �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 73 nie n e g a t y w n i e j a k f o l k l o r m u z y c z n y z o s t a ł y ocenione w y c i n a n k i , k t ó r e generalnie nie p o d o b a j ą się, chociaż — j a k s p r a w i e d l i w i e u s i ł u j ą oce­ n i ć — „ m o ż e jest to praca ż m u d n a , ale w y n i k i tej p r a c y są n i e w i e l k i e . P r z y pomocy w y c i n a n k i nie m o ż n a nic p r z e k a z a ć odbiorcy, nie m o ż n a na niego o d d z i a ł y w a ć . T y l e t y l k o , że w y c i n a n k ę powiesi się na ś c i a n i e i ona w i s i l u b p o ł o ż y pod s z k ł e m na stole, ale i tak jej w a l o r y d e k o r a ­ cyjne nie są zbyt w i e l k i e " . W i n n y c h opiniach uczniowie ci p o d k r e ­ ślali, że nie z n a j d u j ą i c h uznania drobne w y t w o r y s z t u k i l u d o w e j , ta­ kie j a k t k a n i n y , kasetki, haftowane b l u z k i , gliniane dzbanuszki. U w a ­ żali je za w y r o b y r z e m i e ś l n i c z e i b y l i p r z e c i w n i n a z y w a n i u ich ekspo­ n a t a m i sztuki. Natomiast p o z y t y w n i e w y r a ż a l i się o wszelkiego rodzaju m o t y w a c h l u d o w y c h u z u p e ł n i a j ą c y c h ś r o d k i w y r a z u s z t u k i oficjalnej, i to z a r ó w n o w zdobnictwie, j a k i w kompozycjach muzycznych. M a l a r s t w o l u d o w e b y ł o m n i e j znane od i n n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i , ale i ono nie s p o t k a ł o się z p o z y t y w n ą o c e n ą tej g r u p y u c z n i ó w , k t ó r z y za­ rzucali m u „ p r z e s a d n i e jaskrawe k o l o r y , jakie z w y k l e m o ż n a s p o t k a ć w m a l o w i d ł a c h dzieci s z k o ł y podstawowej, oraz temat [...] m a l o w a n i e z r e g u ł y r o d z i n y wiejskiej na tle r o z w a l a j ą c e j się c h a ł u p y " . W e d ł u g o p i n i i tej m ł o d z i e ż y j e d y n i e p o z y t y w n ą o c e n ę u z y s k a ł a r z e ź ­ ba l u d o w a . Uzasadniali, że r z e ź b a podoba i m się dlatego, iż „ u d e r z a w niej z a r ó w n o prostota w y r a z u , j a k i prostota w y k o n a n i a . Jasno przed­ stawione są w niej m y ś l i i d ą ż e n i a a r t y s t y , k t ó r y nie stosuje w y s z u k a ­ n y c h f o r m m a j ą c y c h w y r a z i ć jego uczucia, lecz prosto i z w i ę ź l e f o r m u ­ ł u j e s w ó j cel. W r z e ź b a c h nie potrzeba d o s z u k i w a ć się u k r y t y c h i s k o m ­ p l i k o w a n y c h u c z u ć a r t y s t y " . R z e ź b i a r z e w i c h odczuciu są „ l u d ź m i p r o ­ s t y m i , k t ó r z y s w o j ą w y o b r a ź n i ę p r z e l e w a j ą na k a w a ł e k w y d a ł o b y się b e z u ż y t e c z n e g o d r e w n a " . F i g u r k i drewniane b y ł y j e d y n y m i p r z e d m i o ­ t a m i , k t ó r e c h ę t n i e chcieliby m i e ć we w ł a s n y c h mieszkaniach dla ozdo­ b y w n ę t r z a . M i m o że praca r z e ź b i a r z y z y s k a ł a w tej g r u p i e w y s o k i e uznanie, to jednak i pod jej adresem k i e r o w a n e b y ł y u w a g i k r y t y c z n e . O d n o s i ł y się one g ł ó w n i e do masowej p r o d u k c j i f i g u r e k dla „ C e p e l i i " , gdzie „ w s z y s t k i e r z e ź b y są do siebie podobne i nie w i d a ć m i ę d z y n i m i r ó ż n i c y , zawsze p r z e d s t a w i a j ą ten sam m o t y w : b a b ę i c h ł o p a " . I n n e s ą ­ d y f o r m u ł o w a n o w ten s p o s ó b : „ J e d y n i e co m i się nie podoba w r z e ź b i e jest to, że t e m a t e m t y c h r z e ź b jest z w y k l e m ę k a Chrystusa, k t ó r y to temat w e d ł u g m n i e jest j u ż zbyt oklepany". O g ó l n i e w grupie В t y l k o r z e ź b a u z y s k a ł a niekwestionowane p r a w o do miana s z t u k i l u d o w e j . Co w i ę c e j , b y ł a t ą d z i e d z i n ą t w ó r c z o ś c i , k t ó r a się podoba, a jej a u t o r z y za­ s ł u g u j ą w e d ł u g t y c h u c z n i ó w na szacunek i s e r d e c z n o ś ć . Współczesne formy propagujące i popularyzujące sztukę ludową, ja­ kie p r o p o n u j ą ś r o d k i masowego przekazu, m ł o d z i e ż w tej g r u p i e u w a ­ żała za przesadne i n a t r ę t n e . Sprzeciw i c h b u d z i ł a z w ł a s z c z a ilość i j a ­ k o ś ć p r o g r a m ó w e m i t o w a n y c h w radio i t e l e w i z j i . Np. j a k s t w i e r d z i ł jeden z u c z n i ó w „za k a ż d y m w ł ą c z e n i e m radioodbiornika r o z l e g a j ą się �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA p r z y ś p i e w k i l u d o w e , k t ó r y c h c z ł o w i e k j u ż s ł u c h a ć nie m o ż e , a g d y w e ź ­ m i e s i ę g a z e t ę czy w y j d z i e na u l i c ę , w s z ę d z i e t y l k o sztuka l u d o w a , t a k j a k b y j u ż nic innego nie b y ł o do s ł u c h a n i a czy o g l ą d a n i a " . S z c z e g ó l n i e n e g a t y w n e opinie w y r a ż a ł a ta część u c z n i ó w o sieradzkich festynach f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e , j a k k o l w i e k m a ł o i c h i n t e r e s u j ą , to jednak w n i c h u c z e s t n i c z ą ze w z g l ę d u na w y m a g a n i a s z k o ł y oraz „ d l a zabicia czasu". P o d k r e ś l a l i , że i m p r e z y , k t ó r e o g l ą d a l i , b y ł y w r ę c z a n t y r e k l a m ą l u d o ­ w o ś c i i p r z y k ł a d e m złej o r g a n i z a c j i . P o g l ą d y g r u p y С ( k t ó r ą r e p r e z e n t o w a ł o 7 c h ł o p c ó w i 9 dziew­ cząt) na temat s z t u k i l u d o w e j c e c h o w a ł przede w s z y s t k i m b r a k ocen s k r a j n y c h w znaczeniu z a r ó w n o p o z y t y w n y c h , j a k i n e g a t y w n y c h . N i e k w e s t i o n o w a l i oni r o l i s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce narodowej a n i t e ż j e j znaczenia w ż y c i u dawnej w s i . U w a ż a l i jednak, że patrzenie na s z t u k ę l u d o w ą w y ł ą c z n i e pod k ą t e m j e j dawnego znaczenia jest za­ d a n i e m przede w s z y s t k i m dla h i s t o r y k ó w k u l t u r y i s z t u k i . Natomiast dla w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy w a ż n e jest g ł ó w n i e to, czy sztuka l u d o w a s p e ł n i a jego oczekiwania estetyczne, zaspokaja potrzeby u t y l i t a r n e i r e ­ kreacyjne, pobudza w y o b r a ź n i ę oraz w y w o ł u j e p r z e ż y c i a n a t u r y a r t y ­ stycznej. Dlatego t e ż oceniali s z t u k ę l u d o w ą i t o w a r z y s z ą c e j e j i m p r e z y g ł ó w n i e od s t r o n y i c h obecnych w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h , u t y l i t a r n o - d e 33 ю M . i n . t a k w y p o w i a d a s i ę n a ten temat j e d e n z u c z n i ó w : „ P e w n e g o nego dnia, przeczytawszy szy, r e k l a m d o t y c z ą c y c h ruszyłem w uprzednio kilkanaście sieradzkiego jarmarku s t r o n ę sieradzkiego r y n k u . zachęcających ludowego — słonecz­ informatorów, odświętnie afi­ odzian A ż m i ł o b y ł o p o p a t r z e ć n a rzesze — ciekaw­ s k i c h , t a k i c h j a k j a s u n ą c y c h w t y m s a m y m k i e r u n k u . A w i ę c nie t y l k o j a z o s t a ­ łem ogłupiony papierami i hasłami Tuż przy rynku Dalej ukazują Oto w nosze |[...] N o i wreszcie owo miejsce pielgrzymek. n a m i a s t k a i m p r e z y , s k l e c o n a szopa i m i t u j ą c a n ę d z n i e k a r c z m ę s i ę budy obskurne obstawione m i e j s c u , gdzie miano pokazywać i innego r o d z a j u r e k w i z y t y przez licznych s y m p a t y k ó w ó w folklor, sprzedawano bynajmniej nie ludowego [...] folkloru. majtki, biusto­ pochodzenia [...] No c ó ż , p o s z e d ł e m do innego s t o i s k a , a t a m k i e ł b a s k i i k a s z a n k a . T r z e b a p r z y z n a ć , ż e tu b y ł o n a j t ł o c z n i e j . A szkoda. N ę d z n e w ę d l i n y o d s u n ę ł y oczy w i ę k s z o ś c i od jakże p i ę k n y c h s t o j a k ó w o f e r u j ą c y c h gustowne, ś w i e c ą c e i j a s k r a w e p ł a s z c z e z podejrza­ nych tworzyw. W sumie impreza j a k najbardziej udana. U d a ł o mi się raptem zo­ b a c z y ć kilka d z b a n k ó w i ż e l a s t w o z jakiejś kuźni. To b y ł m ó j kontakt z sieradzką sztuką ludową. biono s z m i r ę ! Specjalnych refleksji w y c i ą g n ą ć n i e m o g ł e m , no bo z czego? T a k j a k ja wielu rozczarowanych ruszyło soły był powrót. Z głośników z powrotem. Zro­ Jakże r y c z a ł o : „ J a k s i ę masz kochanie", nieodparcie we­ przy­ w o ł u j ą c n a m y ś l o w ą w i e j s k ą s i e l a n k ę {...] C o z a u d a n a i m p r e z a [...] O s o b i ś c i e mały Przyznam s i ę , że nie pamiątkami itd. i zostawić t r u d n o to zależy wiele. w s z y s c y mogli bo po mam k o n t a k t ze s z t u k ą l u d o w ą . N i e b y w a m n a f e s t y n a c h , r ó ż n y c h i m p r e z a c h {—] Ale przepadam gdy w za l u d o w ą chciałbym muzyką, coś zobaczyć, koszmarnymi widzę spokoju. O d prezentacji t w ó r c z o ś c i Szkoda, że nie było garncarza, kobiet z o b a c z y ć . Szkoda, ż e nie takiej prezentacji, z j a k ą z a p r a g n ą ć kontaktu z folklorem". zadbano się zetknąłem, odpustowymi właśnie ludowej, wykonujących takie historie jej sposobu, wycinanki, by o bardziej e s t e t y c z n ą naprawdę można formę. No już więcej nie �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 76 LUDOWEJ k o r a c y j n y c h , a t a k ż e r o z r y w k o w y c h . W t a k i m stosunku do s z t u k i l u d o ­ w e j u j a w n i a ł y się z w ł a s z c z a upodobania estetyczne tej m ł o d z i e ż y . D a ł y się t u z a o b s e r w o w a ć s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e p o g l ą d ó w m i ę d z y c h ł o p c a m i a d z i e w c z ę t a m i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin l u d o w e j t w ó r ­ czości a r t y s t y c z n e j . D z i e w c z ę t a zdecydowanie p r e f e r o w a ł y i p o z y t y w n i e o c e n i a ł y przede w s z y s t k i m w y t w o r y p l a s t y k i ozdobnej (np. w y c i n a n k i , b u k i e t y z k w i a ­ t ó w ) i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i weselne, w i e ń c e d o ż y n k o w e , pisanki) oraz t k a n i n y ( z a r ó w n o w postaci n a r z u t na ł ó ż k a i p a s i a k ó w , j a k i ser­ wet bogato zdobionych w y s z y w k ą ) i s t r ó j l u d o w y . W y r a ż a ł y swoje uzna­ nie r ó w n i e ż dla m a l a r s t w a ( w t y m i m a l a r s t w a na szkle). P o z y t y w n a ocena tej dziedziny s z t u k i (malarstwa ludowego) w y n i k a ł a m . i n . z n i e ­ zrozumienia w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i akademickiej, k t ó r e j p r z e c i w s t a w i a ł y jasność wypowiedzi, prostotę i realizm obrazów ludowych. Przyznawa­ ły m. in.: „Absolutnie kreskach nie r o z u m i e m sztuki w s p ó ł c z e s n e j . C o ludzie w i d z ą namalowanych na płótnie a r t y s t ó w ludowych „jest prosta w l o r ó w p o d s t a w o w y c h i nie przedstawić jako czarne czy zakładów żadne n i e b i e s k i e . I to w jest sztuka?" tych kilku Twórczość U ż y w a j ą oni p r z e d e w s z y s t k i m ceregiele, a b y właśnie np. podoba m i czerwone się w dekoracyjnych, ale [...] i to w c a l e nie sztuce dlatego, ż e dlatego, ż e w ł a ś n i e te l u d o w e s ą ko­ jabłko t w ó r c ó w l u d o w y c h „ d o s k o n a l e n a d a j ą s i ę do pracy, ulic, szkół, m i e s z k a ń innych e l e m e n t ó w dla k a r t o n i e ? C z y to odbiorze [...] b a w i ą się w d o w e j — j e j prostota". D z i e ł a racji czy lu­ deko­ brakuje zrozumiałe każdego". Wysoka ranga r z e ź b y l u d o w e j w ś r ó d o d b i o r c ó w m i e j s k i c h b y ł a i m doskonale znana, ale r ó w n o c z e ś n i e same t w i e r d z i ł y , ż e t e n rodzaj t w ó r ­ czości jest dla n i c h m a ł o poznawczy w odbiorze, a n a w e t w r ę c z niezro­ z u m i a ł y . O g ó l n i e b y ł y zdania, że r z e ź b a f i g u r a l n a nie pobudza i c h w y ­ obraźni. „Rzeźby ludowe są przeważnie proste, ubogie w elementy dekoracyjne mnie n i e z r o z u m i a ł e — w y z n a w a ł y uczennice — nie r o z u m i e m s y m b o l i k i tych 0 ile w o g ó l e c o ś p r z e d s t a w i a j ą i s y m b o l i z u j ą . W m o i m m n i e m a n i u s ą one stu rzeźbionymi kawałkami drewna. Dlatego też rzeźbiarze ludowi wcale i dla rzeźb, po mi pro­ nie i m p o n u j ą , m i m o i ż w i e m , ż e j e s t to t r u d n a i m o z o l n a p r a c a " . Z u p e ł n i e odmienne p o g l ą d y w y r a ż a ł y z k o l e i o t a ń c a c h , muzyce i p i e ­ ś n i a c h l u d o w y c h , z w ł a s z c z a t y c h z w ł a s n e g o regionu. T a ń c e l u d o w e — jak twierdziły — oglądają z przyjemnością zarówno w telewizji, jak 1 na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h . M a j ą one dla n i c h „coś u r z e k a j ą c e g o , coś co p r z y c i ą g a u w a g ę " . Piosenki l u d o w e o d z n a c z a j ą się r o z m a i t o ś c i ą m e l o d i i i s ł ó w . „ S ł o w a te o p i e w a j ą c z ę s t o p o s t a ć j a k i e g o ś bohatera czy w y p a d k i historyczne, czy t e ż w y c i n k i z ż y c i a p r o s t y c h l u d z i . G d y i c h s ł u c h a m y , m y ś l ą przenosimy się w inne, często o d l e g ł e miejsce". F o l ­ k l o r m u z y c z n y i taneczny urzeka je m e l o d y j n o ś c i ą , r y t m e m oraz b o g a t ą s t r o n ą n a r r a c y j n ą , o p o w i a d a j ą c ą r ó ż n e losy b o h a t e r ó w i r e a g u j ą c ą o s t r y ­ m i , d o w c i p n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i w k a ż d e j s y t u a c j i s p o ł e c z n e j . Dodat- �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k o w y m w a l o r e m w y s t ę p ó w z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h jest dla n i c h s t r ó j ludowy. C h ł o p c y z g r u p y С z k o l e i p o z y t y w n i e oceniali g ł ó w n i e r z e m i o s ł o artystyczne (kowalstwo, garncarstwo) oraz r z e ź b ę . Natomiast z m n i e j ­ szym aplauzem w y r a ż a l i się o t w ó r c z o ś c i zdobniczej oraz z e s p o ł a c h f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h . I c h zdaniem z a r ó w n o w y r o b y garncarskie, j a k i me­ taloplastyczne dobrze p r e z e n t u j ą się w e w s p ó ł c z e s n y c h w n ę t r z a c h miesz­ k a l n y c h , natomiast w y c i n a n k i czy w i a n k i w a l o r ó w t a k i c h j u ż nie p o ­ s i a d a j ą . R ó w n i e ż f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny s t r a c i ł s w o j ą a k t u a l n o ś ć , a prezentowany w nadmiarze w ś r o d k a c h masowego przekazu p o w o d u j e uczucie p r z e s y t u i i r y t a c j i . Ogólnie wśród r e p r e z e n t a n t ó w grupy С współczesne formy populary­ zacji i propagowania s z t u k i l u d o w e j nie s p o t k a ł y się z o c e n ą n e g a t y w ­ n ą , ale w s k a z y w a l i o n i na pewne n e g a t y w n e zjawiska w t y m zakresie, j a k np. rozpowszechnianie j e d n y c h i t y c h samych w z o r ó w . U w a ż a l i , iż: „ s z k o d l i w e jest f a b r y k o w a n i e seryjnej tandety, g r o m a d i d e n t y c z n y c h r z e ź b o l e d w o zarysowanych k s z t a ł t a c h p o d s z y w a j ą c y c h się p o d t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą czy o b r a z k ó w , na k t ó r y c h powtarza się stale t e n sam temat w coraz bardziej napuszonych b a r w a c h " . K r y t y c z n i e odnosili s i ę r ó w n i e ż do t r a k t o w a n i a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w y ł ą c z n i e j a k o „ d o c h o d o ­ wego z a r o b k u " , co i c h zdaniem ma miejsce dość często, p o n i e w a ż c z ę ś ć n a w e t uznanych t w ó r c ó w l u d o w y c h oddala się od autentycznego t w o ­ rzenia „i w pogoni za p i e n i ę d z m i masowo p o w i e l a w ł a s n e l u b cudze w z o ­ r y " . M i m o t y c h u w a g generalna opinia o t w ó r c a c h l u d o w y c h b y ł a p o z y ­ t y w n a . U w a ż a n o i c h p r a c ę za w a r t o ś c i o w ą p o p u l a r y z a c j ę k u l t u r y d a w ­ nej w s i , k t ó r e j pewne elementy dobrze k o r e s p o n d u j ą ze w s p ó ł c z e s n ą sztuką użytkową i dekoracyjną. I m p r e z y p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i w o p i n i i tej g r u p y badanych p o s i a d a ł y przede w s z y s t k i m w a l o r y poznawczo-rekreacyjne. Zapoznawały z d a w n ą i obecną kulturą i sztuką r e g i o n u oraz b y ł y a t r a k c y j n e ze w z g l ę d u na niedostatek i n n y c h , k o n k u r e n c y j n y c h i m p r e z o charakterze k u l t u r a l n y m . Z a u w a ż a l i j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , iż w r a z z u p ł y w e m czasu ich u d z i a ł w t y c h w i d o w i s k a c h maleje, p o n i e w a ż czu­ j ą się „ z n u d z e n i c i ą g ł y m o g l ą d a n i e m tego samego". 3 6 *» N i e j e d n o k r o t n i e w ł a ś n i e w czasie f e s t y n u l u d o w e g o m i a ł y m i e j s c e i c h p i e r w ­ sze b e z p o ś r e d n i e widziałam starsze k o n t a k t y ze s z t u k ą kobiety, które ludową robiły na i jej twórcami. „Kiedyś na festynie krosnach, przędły wełnę [...] i odtąd j e s t e m p e ł n a p o d z i w u d l a i c h p r a c y , ale s a m a n i g d y b y m s i ę n i e z g o d z i ł a tak cować Dlatego [...] Po raz pierwszy zresztą wtedy zobaczyłam, też w y d a j e m i się, że pokazy sztuki ludowej pra­ j a k s i ę takie rzeczy robi. s ą bardzo d o b r ą okazją do d o w i e d z e n i a s i ę c z e g o ś z ż y c i a c h ł o p ó w , o t y m co i m s i ę p o d o b a ł o , j a k s i ę u b i e r a l i , bawili i w o g ó l e ż y l i . W tej c h w i l i p r z e c i e ż n a w s i t a k i c h r z e c z y nie s p o t y k a s i ę c z ę s t o , to t y l k o n i e k t ó r z y l u d z i e z a j m u j ą sprzedają''. się t w ó r c z o ś c i ą , a swoje wyroby później �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 77 W p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h m ł o d z i e ż y szkolnej ze w s i podsier a d z k i c h na temat s z t u k i l u d o w e j u d e r z a j ą s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e ocen za­ z n a c z a j ą c e się m i ę d z y r e p r e z e n t a n t a m i g r u p y A i g r u p y B . W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A b y ł y w y j ą t k o w o d e k l a r a t y w n e , a i c h t r e ś ć zgodna z o f i c j a l n y m i t w i e r d z e n i a m i o sztuce l u d o w e j , j a k i e propagowane są przez ś r o d k i masowego przekazu, s z k o ł ę czy t e ż r ó ż n e gb rodzaju f o l d e r y i r e k l a m ó w k i . Z w r a c a ł o w n i c h u w a g ę ciągłe p o d ­ k r e ś l a n i e znaczenia s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e narodowej, b e z k r y t y c z ­ nie p o z y t y w n e opinie o w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c a c h l u d o w y c h i f o r m a c h p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą oraz b r a k j a k i c h k o l w i e k p r ó b zazna­ czenia osobistego stosunku do zagadnienia. G d y b y oceny p o z o s t a ł e j m ł o ­ d z i e ż y b y ł y identyczne, m o ż n a b y w y s u n ą ć przypuszczenie, że podawa­ no j a k o w ł a s n e t r e ś c i dobrze wyuczone, przygotowane do odpytania przez nauczyciela, l u b t e ż p o s ł u g i w a n o się (zwłaszcza w pierwszej części ba­ d a ń — w w y p o w i e d z i a c h pisemnych) m a t e r i a ł a m i p o m o c n i c z y m i w po­ staci np. k a t a l o g ó w czy i n n y c h o p r a c o w a ń o sztuce. W trakcie b a d a ń uczniowie nie m i e l i j e d n a k m o ż l i w o ś c i korzystania z d o d a t k o w y c h po­ mocy, natomiast a r g u m e n t o i c h w i ę k s z e j — n i ż u p o z o s t a ł y c h r ó w i e ś n i ­ k ó w — p i l n o ś c i w p r z y s w a j a n i u m a t e r i a ł u zalecanego przez s z k o ł ę nie z n a l a z ł potwierdzenia w o g ó l n y c h w y n i k a c h w nauce, a t a k ż e z o s t a ł au­ t o r y t a t y w n i e w y k l u c z o n y przez nauczycieli. Z a r ó w n o w y n i k i w nauce, jak opinie w y c h o w a w c ó w ś w i a d c z y ł y w y r a ź n i e o t y m , że uczniowie ne­ g a t y w n i e ustosunkowanej do s z t u k i l u d o w e j g r u p y В w y k a z y w a l i się nie m n i e j s z ą g o r l i w o ś c i ą w nauce. W y s u n i ę t e przypuszczenie ostatecz­ nie p o d w a ż y ł y informacje uzyskane w czasie r o z m ó w i n d y w i d u a l n y c h z uczniami. W y n i k a ł o z n i c h jednoznacznie, że d u ż y zakres w i e d z y ba­ danej m ł o d z i e ż y na temat artystycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie jest r ó w ­ noznaczny z p o z y t y w n y m do niej stosunkiem. P o n i e w a ż w ś r ó d przedstawicieli g r u p y A b y ł a p r z e w a ż a j ą c a w i ę k s z o ś ć d z i e w c z ą t , natomiast w grupie В — c h ł o p c ó w , k o l e j n y m n a s u w a j ą c y m się przypuszczeniem b y ł o twierdzenie o p o z y t y w n y m stosunku do sztu­ k i l u d o w e j d z i e w c z ą t , natomiast n e g a t y w n y m c h ł o p c ó w . Przed t a k i m u o g ó l n i e n i e m p o w s t r z y m y w a ł y jednak w y w a ż o n e opinie przedstawicieli najliczniejszej g r u p y С (gdzie proporcje liczbowe m i ę d z y c h ł o p c a m i a d z i e w c z ę t a m i nie b y ł y tak d u ż e , j a k w d w u poprzednich grupach), k t ó r e nie u p o w a ż n i a ł y do tak jednoznacznych w n i o s k ó w . Dopiero b l i ż ­ sze poznanie h i s t o r i i rodzin badanej m ł o d z i e ż y oraz stanu i c h o g ó l n e j z a m o ż n o ś c i , j a k się w y d a j e , p o z w o l i ł o na zrozumienie p r z y c z y n r ó ż n i c y jej p o g l ą d ó w , w t y m z w ł a s z c z a m i ę d z y przedstawicielami g r u p y A i g r u РУ B . Uczniowie z g r u p y A w ś r ó d swoich n a j b l i ż s z y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y m i e l i osoby ściśle z w i ą z a n e z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą . B y ł y to b a b k i albo m a t k i z a j m u j ą c e się t k a n i e m d e k o r a c y j n y c h n a r z u t dla „ C e p e l i i " , cza­ sami r ó w n i e ż h a f t u j ą c e f a r t u c h y i b l u z k i czy w y k o n u j ą c e t r a d y c y j n e �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ozdoby na o k o l i c z n o ś c i o w e k o n k u r s y organizowane przez m u z e u m . W k i l k u p r z y p a d k a c h i c h dalsi k r e w n i b y l i przez p e w i e n czas c z ł o n k a ­ m i Z e s p o ł u Regionalnego w Z d u ń s k i e j W o l i . Ze s z t u k ą l u d o w ą s t y k a l i s i ę w i ę c ci uczniowie od dawna, i to z a r ó w n o w d o m u , j a k i podczas i m ­ prez f o l k l o r y s t y c z n y c h , w k t ó r y c h uczestniczyli c z ę s t o „ d o t o w a r z y s t w a " . Zajmowanie się t w ó r c z o ś c i ą i c h b l i s k i c h b y ł o nie t y l k o u z u p e ł n i e n i e m b u d ż e t ó w d o m o w y c h , ale p r z y s p a r z a ł o i m r ó w n i e ż splendoru. T u b y ł o w i ę c , j a k n a l e ż y sądzić, g ł ó w n e ź r ó d ł o i c h n i e z w y k l e p o z y t y w n y c h o p i ­ n i i o sztuce l u d o w e j i j e j t w ó r c a c h , a t a k ż e o d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " . Oficjalne p o g l ą d y m ó w i ą c e o s z c z e g ó l n e j r o l i i zadaniach p e ł n i o n y c h przez s z t u k ę l u d o w ą , z a r ó w n o d a w n ą j a k i w s p ó ł c z e s n ą , b y ł y w i ę c przez t ę g r u p ę s z c z e g ó l n i e ł a t w o przyswajane. Przekonania te u t r w a l a ł y się wraz z o b s e r w o w a n y m przez n i c h w z r o s t e m s p e k t a k u l a r n y c h a k c j i p r o ­ p a g u j ą c y c h i p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą regionu oraz r o s n ą c ą l i c z ­ bą p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych poświęconych twórczości ludo­ w e j , a t a k ż e m o d ą na w s z e l k ą l u d o w o ś ć w miastach. W zestawieniu o p i n i i g r u p y A i g r u p y В m o ż n a z a u w a ż y ć r ó w n i e ż , iż p e w i e n w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e p o g l ą d ó w na temat s z t u k i l u d o w e j m i a ł a o g ó l n a z a m o ż n o ś ć r o d z i n badanych u c z n i ó w . M ł o d z i e ż z g r u p y В w y w o d z i ł a się z d o m ó w o w y ż s z y m n i e o m a l „ m i e j s k i m " standardzie w n ę t r z m i e s z k a l n y c h z f a b r y c z n y m i segmentami m e b l o w y m i , w k t ó r y c h miejsce t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j z a s t ą p i ł y ozdobne s u b s t y t u t y m i e j ­ skiego pochodzenia. P o t w i e r d z a j ą m o i m zdaniem te sugestie w y n i k i b a ­ d a ń p o g l ą d ó w g r u p y С oraz f a k t , iż j e d y n ą d z i e d z i n ą s z t u k i a k c e p t o w a ­ n ą i p o z y t y w n i e o c e n i a n ą w g r u p i e В b y ł a r z e ź b a , c z y l i t w ó r c z o ś ć cie­ sząca się obecnie s z c z e g ó l n ą m o d ą i uznaniem w miastach. B i o r ą c pod u w a g ę opinie o sztuce l u d o w e j przedstawicieli wszystkich trzech g r u p m o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że obecne upodobania do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i m a j ą swoje analogie w podziale za­ j ę ć (nawet t y c h o charakterze a r t y s t y c z n y m ) , j a k i o b o w i ą z y w a ł w t r a ­ d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w o b r ę b i e p ł c i . M ę ż c z y ź n i t w o r z y l i prze­ de w s z y s t k i m o b i e k t y i p r z e d m i o t y z d r e w n a , m e t a l u i g l i n y (np. r z e ź b y , okucia, c e r a m i k ę ) . K o b i e t y natomiast z a j m o w a ł y s i ę g ł ó w n i e t k a c t w e m , hafciarstwem, p l a s t y k ą o b r z ę d o w ą i z d o b n i c z ą . Poza n i e l i c z n y m i w y j ą t ­ k a m i te t r a d y c y j n e domeny t w ó r c z e u t r z y m a ł y się do dziś. W ocenie ca­ łej s z t u k i l u d o w e j bardzo w y r a ź n i e czytelne b y ł o preferowanie przez d z i e w c z ę t a t w ó r c z o ś c i „ k o b i e c e j " , natomiast „ m ę s k i e j " przez c h ł o p c ó w . We w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j sztuce sieradzkiej p r z e w a ż a t w ó r c z o ś ć zdob­ nicza i dekoracyjna, co m o g ł o b y ć j e d n ą z p r z y c z y n mniejszego n i ą za­ interesowania c h ł o p c ó w n i ż d z i e w c z ą t . D o d a ć n a l e ż y , że u p i ę k s z a n i e w n ę t r z mieszkalnych czy s t r o j u jest t r a d y c y j n y m zadaniem kobiet, d l a ­ tego t e ż — j a k się w y d a j e — adaptowanie s z t u k i l u d o w e j do obcego otoczenia i u b i o r u p r z y c h o d z i ł o d z i e w c z ę t o m s z c z e g ó l n i e ł a t w o . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że sztuka l u d o w a oceniana b y ł a przez ba- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 79 d a n y c h przede w s z y s t k i m pod k ą t e m jej w a l o r ó w estetyczno-dekoracyjn y c h , w i d o w i s k o w y c h oraz dydaktyczno-poznawczych. T a k i s p o s ó b pa­ trzenia na s z t u k ę l u d o w ą s t y m u l o w a ł stawianie w y s o k i c h w y m a g a ń k a ż ­ d e m u j e j d z i e ł u , z a r ó w n o w zakresie estetyki, j a k i k o n i e c z n o ś c i p r z e ­ k a z y w a n i a „ g ł ę b o k i c h " t r e ś c i . Podobnie w i ę c , j a k w p r z y p a d k u s ą d ó w o sztuce e l i t a r n e j (akademickiej), jeśli d a n y p r z e d m i o t l u b dziedzina t w ó r ­ czości s p e ł n i a ł y osobiste oczekiwania czy z a s p o k a j a ł y upodobania este­ tyczne, oceniane b y ł y p o z y t y w n i e , j e ś l i nie — n e g a t y w n i e . D o t y c z y ł o to w takiej samej mierze p o g l ą d ó w na temat f o r m propagowania s z t u k i l u ­ dowej. Zaobserwowane generalne tendencje w ocenie s z t u k i l u d o w e j przez w s p ó ł c z e s n ą m ł o d z i e ż w i e j s k ą są w y r a z e m patrzenia na j e j obecne f u n k ­ cje s p o ł e c z n e , miejsce i r o l ę w n a j b l i ż s z y m otoczeniu i ż y c i u k u l t u r a l ­ n y m k r a j u . Te funkcje s p o ł e c z n e są teraz inne od t y c h , j a k i e p e ł n i ł a sztu­ ka l u d o w a w okresach poprzednich. Natomiast oficjalnie g ł o s z o n e po­ g l ą d y o sztuce l u d o w e j o d w o ł u j ą się przede w s z y s t k i m do j e j dawnego znaczenia i r o l i historycznej. Jako historycznie u k s z t a ł t o w a n e stereotypy widzenia zjawisk z dziedziny k u l t u r y l u d o w e j są w s p ó ł c z e ś n i e obalane, m o d y f i k o w a n e oraz k o r y g o w a n e nie t y l k o przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a spo­ ł e c z n e , ale n a w e t jednostki. Ten proces w a r t o ś c i o w a n i a z a l e ż y nie t y l k o od stosunku do c a ł e g o d o r o b k u k u l t u r y wsi, ale t a k ż e od miejsca, j a k i e zajmuje artystyczna t w ó r c z o ś ć l u d o w a w d a n y m ś r o d o w i s k u s p o ł e c z ­ n y m . M ł o d z i e ż w i e j s k a o d w o ł u j e się w i ę c coraz rzadziej do t w i e r d z e ń o t y m , że sztuka l u d o w a jest i n t e g r a l n ą częścią k u l t u r y i s z t u k i n a r o ­ dowej, k t ó r e b y ł y w c z e ś n i e j p o d s t a w o w y m i z a ł o ż e n i a m i i d e o w y m i w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j w ogóle. R ó w n i e ż ulega zatarciu s z c z e g ó l n i e p o d ­ k r e ś l a n a n i e g d y ś w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j j a k o klasowego w y r ó ż n i k a do­ r o b k u k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , egzemplifikacji jej wszechstronnej p o t e n c j i t w ó r c z e j , r ó w n o r z ę d n e j wobec k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h . M ł o d z i e ż wiejska k s z t a ł t u j ą c s w ó j stosunek do w ł a s n e j k u l t u r y podlega w w i ę k s z y m stopniu n i ż w okresach poprzednich o p i n i o m f o r m u ł o w a n y m poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m . Przyswaja sobie p o g l ą d y reprezentowane przez s z k o ł ę , ś r o d k i masowego przekazu i i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , ale r ó w ­ n o c z e ś n i e na j e j widzenie s z t u k i l u d o w e j w p ł y w ma n a d a l n a j b l i ż s z e otoczenie rodzinne, jego z a m o ż n o ś ć i poziom życia, pewne t r a d y c y j n e po­ d z i a ł y p r a c y i z a i n t e r e s o w a ń w o b r ę b i e płci czy a k t u a l n a moda. Silne emocjonalne z a a n g a ż o w a n i e tej m ł o d z i e ż y w y w o ł u j e szczególnie regio­ nalna sztuka l u d o w a eksponowana na o k o l i c z n o ś c i o w y c h imprezach r e ­ gionalnych. Jego p r z e j a w e m jest to, iż wszelkie n i e d o c i ą g n i ę c i a o r g a n i ­ zacyjne t y c h w i d o w i s k s p o t y k a j ą się z n i e z w y k l e o s t r ą k r y t y k ą . Wszyst­ kie te c z y n n i k i k s z t a ł t u j ą r ó w n o c z e ś n i e upodobania i gusty estetyczne m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w w s i , niejednokrotnie p r o w a d z ą c do w z r o s t u w y ­ m a g a ń i o c z e k i w a ń , k t ó r y c h sztuka l u d o w a nie jest w stanie j u ż zaspo­ koić, co z k o l e i powoduje jej n e g a t y w n ą o c e n ę . F o r m a prezentowana �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przez ś r o d k i masowego przekazu nie t y l k o sztuki, ale i i n n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , m i m o że oceniana j a k o n a t r ę t n a i n u ż ą c a , w y d a j e się s p e ł n i a ć p e w n ą p o z y t y w n ą r o l ę — pobudza b o w i e m do r e f l e k s j i u t r z y ­ m u j ą c t ę d z i e d z i n ę k u l t u r y w s i w k r ę g u powszechnych z a i n t e r e s o w a ń — n i e z a l e ż n i e od r o d z ą c y c h się w stosunku do niej p o z y t y w n y c h czy ne­ g a t y w n y c h postaw. P o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a system e d u k a c j i szkolnej, k t ó ­ r y chociaż m o ż e przesadnie h o ł d u j e snobizmowi i modzie na l u d o w o ś ć , a jako narzucony przez s t a r s z ą g e n e r a c j ę b u d z i c z ę s t o k r o ć sprzeciw, to jednak zapoznaje m ł o d z i e ż z d o r o b k i e m k u l t u r y w i e j s k i e j . Na z a k o ń c z e n i e n a l e ż y silnie p o d k r e ś l i ć , że o dalszym t r w a n i u sztu­ k i l u d o w e j s t a n o w i ć b ę d ą postawy s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j wobec w ł a s n e j k u l t u r y . Z tego w z g l ę d u r a ż ą c e s w ą d e k l a r a t y w n o ś c i ą p o g l ą d y g r u p y A oraz bardziej w y w a ż o n e g r u p y С n a l e ż y o c e n i ć p o z y t y w n i e . M o ż n a bo­ w i e m p r z y p u s z c z a ć , że w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y n a j m n i e j część tej m ł o ­ d z i e ż y b ę d z i e ś w i a d o m i e i konsekwentnie k o n t y n u o w a ć , p o p u l a r y z o w a ć i propagować k u l t u r ę i sztukę własnej warstwy społecznej niezależnie od tego, w j a k i m ś r o d o w i s k u b ę d z i e ż y ł a i p r a c o w a ł a . Мирослава Дрозд-Пясецка ОБЩЕСТВЕННЫЕ Ф У Н К Ц И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ГЛАЗАХ СОВРЕМЕННОЙ СЕЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ Резюме Д а н н а я статья является п р о д о л ж е н и е м цикла, к о т о р ы й печатался в „ П о л ь с к о й э т н о ­ г р а ф и и " (т. 26, вып. 2 и т. 27, вып. 1-2). В о вступительной части с в о е г о т р у д а а в т о р рассматривает д в а направления развития с о в р е м е н н о г о польского н а р о д н о г о искусства. П е р в о е и з направлений автор называет ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством. Это искус­ с т в о X I X в. л и б о начала X X в., а также с о в р е м е н н о е творчество, о п и р а ю щ е е с я на о б р а з ц ы X I X в., к о т о р о е п р е д ж е всего предназначено д л я г о р о д с к о г о жителя. Так п о н и м а е м о е н а р о д ­ н о е искусство (и е г о творцы) специально пропагандируется, о к р у ж е н о з а б о т о й государства и специализированных учреждений, о б е с п е ч и в а ю щ и х е г о п о с т о я н н о е развитие. И з д е л и я э т о г о вида искусства находятся в м а г а з и н а х „ Ц е п е л и и " , фольдерах, выставках, конкурсах, распространяются с р е д с т в а м и м а с с о в о й и н ф о р м а ц и и , региональной культурной деятель­ н о с т ь ю , ш к о л о й ; д е м о н с т р и р у ю т с я на „ Ц е п е л и а д а х " , ярмарках н а р о д н о г о искусства и т . д . Этот п а т р о н а т д а е т автору в о з м о ж н о с т ь называть п о д о б н о г о р о д а искусство ф о р м а л ь н ы м , р а з в и в а ю щ и м с я б л а г о д а р я различным „ м у л ь т и п л и к а т о р а м " культурной жизни и стимуляции извне. В т о р о е направление, называемое н е ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством, главным о б р а ­ з о м удовлетворяет эстетические требования сельской среды и известной части г о р о д с к о г о населения (в о с о б е н н о с т и деревенского и р а б о ч е г о п р о и с х о ж д е н и я ) , которых т р а д и ц и о н н о е н а р о д н о е искусство уже не удовлетворяет и к о т о р о е е щ е разнится о т о б р а з ц о в х у д о ж е с т в е н ­ н о й культуры г о р о д с к о й интеллигенции. Значение э т о г о р о д а творчества, к о т о р о е м о ж н о считать естественным п р о д о л ж е н и е м н а р о д н о г о искусства, обесценивается с т о р о н н и к а м и „ п о д л и н н о г о " н а р о д н о г о искусства. О н и с ч и т а ю т е г о „халтурой", у п р е к а ю т в „ п л о х о м вку­ с е " , о п р е д е л я ю т как я р м а р о ч н о е искусство л и б о короче говоря, как безвкусицу. �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 81 П р е д м е т о м статьи является с о в р е м е н н о е ф о р м а л ь н о е н а р о д н о е искусство. А в т о р с т р е ­ мится представить и истолковать взгляды о п р е д е л е н н о й группы жителей деревни, лично не связанных с творческой д е я т е л ь н о с т ь ю , т о есть взгляды, к а с а ю щ и е с я ф о р м ы и с о д е р ж а ­ ния официально п р о п а г а н д и р у е м о г о н а р о д н о г о искусства (т.е., ф о р м а л ь н о г о искусс-тва), а та­ кже оценку е г о творцов и с п о с о б о в популяризации. Эту и з б р а н н у ю группу с о с т а в л я ю т уче­ ники выпускных классов о б щ е о б р а з о в а т е л ь н ы х лицеев в С е р а д з е р о д о м и з крестьянских с е ­ м е й п о д с е р а д з с к о й деревни, п о с т о я н н о п р о ж и в а ю щ и х в деревне и е ж е д н е в н о п р и е з ж а ю щ и х в школу. Исследования в этой группе б ы л и п р о в е д е н ы в 1979 г о д у . А в т о р существенным о б р а з о м о б о с н о в ы в а е т в ы б о р и с с л е д у е м о й с р е д ы и т е р р и т о р и и , ссылаясь н а предварительные исследования, проведенные в 1977-1979 гг., проведенные в д е ­ ревнях Л о м ж и н с к о г о , К е л е ц к о г о и П л о ц к о г о в о е в о д с т в . В ц е л о м о б щ и й вывод и з предварительных исследований, к о т о р ы й являлся директивой д а л ь н е й ш и х действий, б ы л с л е д у ю щ и й : анализируя взгляды, к а с а ю щ и е с я н а р о д н о г о искус­ ства, н а д о исследовать группу лиц, п р о ж и в а ю щ и х в о д н о м и т о м ж е регионе, в регионе, г д е все еще актуально н а р о д н о е искусство. Группа эта д о л ж н а о б л а д а т ь о с н о в н ы м и сведениями о ф о р м а л ь н о м н а р о д н о м искусстве, д о л ж н а о б л а д а т ь п о м е р е в о з м о ж н о с т и , б о л ь ш и м количе­ с т в о м о б щ и х черт, т о есть быть о т н о с и т е л ь н о г о м о г е н н о й с р е д о й . С о б л ю д а я э т и условия м о ж н о и х о б о б щ а т ь и устанавливать причины, вызывающие различие взглядов и действу­ ю щ и х факторов. А н а л и з взглядов и с с л е д у е м о й группы учеников н а н а р о д н о е искусство и м е т о д ы е г о популяризации п р е д о с т а в и л в о з м о ж н о с т ь выделить т р и основные группы м н е н и й п о э т о м у вопросу, а и м е н н о : группу А, группу Б и группу Ц . Д л я первой группы характерны п о л о ж и ­ тельные высказывания, д л я в т о р о й — отрицательные, в т о в р е м я как в третьей группе высту­ пает п о л о ж и т е л ь н о е о т н о ш е н и е к н е к о т о р ы м явлениям н а р о д н о г о искусства и наряду с э т и м о т р и ц а т е л ь н о е в о т н о ш е н и и других. Оценки к а ж д о й и з групп ш и р о к о учитываются а в т о р о м статьи. С т о л ь ж е п о д р о б н о р а с с м а т р и в а ю т с я и м причины различного п о д х о д а представите­ л е й к а ж д о й и з групп к и с с л е д у е м ы м в о п р о с а м . П о д в о д я и т о г и исследований в ц е л о м м о ж н о сказать, что оценка н а р о д н о г о искусства в первую очередь п р о в о д и л а с ь с точки зрения е г о эстетико-декоративных, зрительных и д и дактико-познавательных д о с т о и н с т в . Такой п о д х о д к н а р о д н о м у искусству с т и м у л и р о в а л б о л ь ш и е требования к к а ж д о м у х у д о ж е с т в е н н о м у п р о и з в е д е н и ю равно в о б л а с т и эстетики, как и е г о „ г л у б о к о г о " с о д е р ж а н и я . Итак, п о д о б н о как в случае с у ж д е н и й о б и з б р а н н о м искус­ стве, если данный п р е д м е т и л и отрасль творчества удовлетворяли личные о ж и д а н и я и эсте­ тические вкусы, оценка была положительная, в п р о т и в н о м случае — отрицательная. Это в о д и н а к о в о й м е р е касалось взглядов о т н о с и т е л ь н о ф о р м пропагандирования н а р о д н о г о искусства. % Отмеченные в статье основные тенденции в оценке н а р о д н о г о искусства с о в р е м е н н о й сельской м о л о д е ж ь ю свидетельствуют о ее взглядах на теперешние общественные функции н а р о д н о г о творчества, е г о м е с т е и р о л и в б л и ж а й ш е м окружении и культурной жизни страны. В н а с т о я щ е е время общественные функции отличаются о т тех, какие исполняло н а р о д н о е искусство в п р е д ы д у щ и е периоды. Однако же о ф и ц и а л ь н о гласимые взгляды п р е д ж е всего с с ы л а ю т с я н а давнее значение н а р о д н о г о искусства и е г о историческую роль. Как и с т о р и ­ чески сформулированные стереотипы видения явлений в о б л а с т и н а р о д н о й культуры они т е п е р ь опровергаются, в и д о и з м е н я ю т с я : корректируются не только различной о б щ е с т в е н ­ ной с р е д о й , но д а ж е единоличными л и ц а м и . Этот п р о ц е с с оценки зависит не только о т о т ­ н о ш е н и я ко всему культурному д о с т о я н и ю деревни, но также о т м е с т а , к о т о р о е н а р о д н о е искусство занимает в д а н н о й о б щ е с т в е н н о й среде. Деревенская м о л о д е ж ь все реже ссыла­ ется на понятие, что н а р о д н о е искусство является интегральной частью н а ц и о н а л ь н о й куль­ т у р ы и искусства, которые ранее были в о о б щ е о с н о в н ы м и и д е й н ы м и предпосылками в о б л а ­ сти н а р о д н о г о искусства. Затирается также когда-то о с о б е н н о подчеркивавшаяся ц е н н о с т ь н а р о д н о г о искусства как классового отличительного свойства культуры крестьянской среды, как п р и м е р е г о в с е с т о р о н н е й творческой силы, равноценной культуре просвещенных кру6 — Etnografia Pol. 30/1 �82 MIROSŁAWA гов. В настоящее время DROZD-PIASECKA сельская молодежь, формируя свое отношение к собственной куль­ туре, в большей степени чем прежде подпадает п о д влияние мнений, формируемых вне ской среды. массовой к Сельская информации народному ность и и усваивает взгляды, представляемые школой, культурными учреждениями. Однако искусству продолжает жизненный просы, как и м о л о д е ж ь уровень, влиять ближайшее определенное актуальная мода. Особенно в то же семейное традиционное время разделение средствами на окружение, ее его труда, сель­ подход зажиточ­ половые сильное, эмоциональное увлечение этой во­ м о л о д е ж и вызывает региональное народное искусство, которое экспонируется во время местных п р и я т и й . Это тике ж е л ю б ы х организационных недочетов, время все эти факторы ф о р м и р у ю т у ж е н е в с о с т о я н и и у д о в л е т в о р я т ь . Это молодежи. Х о т я народной культуры с о п р о в о ж д а ю щ и х упомянутые требований и в с в о ю ф о р м а популяризации средствами массовой м о л о д ы х чаяний, которые народное искусство очередь вызывает негативную оценку со народного информации искусства, считается как и других навязчивой и возникающих по вызывая к этой излишний лением, снобизм то сельской часто и м о д а на утомитель­ побуж­ отрицательных мнений. Поскольку молодежи, но т е м не это навязывается менее знакомит с культуры. искусства будет решать позиция сельской общественности в отношении собственной культуры. В э т и м поко­ достоянием В заключение следует подчеркнуть, что о дальнейшем процветании народного с присущ с т а р ш и м ее от П о д о б н у ю образования, несмотря на то, что этой системе „народность". вызывает протест сто­ областей области культуры всеобщий интерес, независимо о т н о ш е н и ю к ней положительных либо роль исполняет система школьного т о жителей ной, то надо все же полагать, что она исполняет известную положительную роль, и б о дает к размышлениям, кри­ выступления. В эстетические вкусы и потребности деревни, что неоднократно ведет к росту роны меро­ увлечение находит, в частности, свое выражение в исключительно резкой надо положительно и более продуманные оценивать резкие по взгляды группы Ц , так своей декларативности как м о ж н о предположить, взгляды что в связи группы А б л и ж а й ш е м б у д у щ е м по крайней мере часть этой м о л о д е ж и будет и в дальнейшем сознательно и последо­ вательно популяризировать и пропагандировать культуру и искусство собственных обще­ ственных кругов, независимо от того, в какой среде этой м о л о д е ж и придется жить и работать. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a2fac15d988ba684cc960ee78dffa.pdf be2f73739069109682e0bf5010e56068 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1102 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1012 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w polityce kulturalnej, mysli społecznej oraz praktyce działania w okresie Polski Ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.35-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W POLITYCE KULTURALNEJ, MYSLI SPOŁECZNEJ ORAZ PRAKTYCE DZIAŁANIA W OKRESIE POLSKI LUDOWEJ* Po I I wojnie światowej wraz z nastaniem nowego układu społecznopolitycznego obowiązki i funkcje mecenasa oraz propagatora nowej kul­ tury przejęło w całości państwo. Tworząc ideologię społeczeństwa socja­ listycznego — którą w myśl założeń ideologii marksistowskiej kształto­ wać miały klasy pracujące — odwoływano się do tradycyjnych treści i wartości zawartych w kulturze tych warstw społecznych. Przede wszystkim do znanych i akecptowanych już w okresie poprzednim walorów tradycji ludowej, folkloru i szeroko rozumianej sztuki ludo­ wej. Nierzadko do tych, na które powoływano się w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inteligencja pochodzenia chłopskiego w dobie walk o należne miejsce chłopów w strukturze na­ rodu w czasie I I Rzeczypospolitej. Równolegle skoncentrowano się na propagowaniu i rozwijaniu nowych treści i koncepcji charakterystycz­ nych dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposobach ich praktycznego zastosowania. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formlanych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludo­ wej. Poglądy ideologiczne dotyczące oblicza, zadań oraz roli kultury i sztuki w społeczeństwie o nowym ustroju społeczno-politycznym zaczę­ ły krystalizować się w naszym kraju już od pierwszych tygodni po za­ kończeniu I I wojny światowej. Wykształcenie koncepcji kultury i sztuki jednolitej dla całego zróżnicowanego dotąd społecznie i kulturalnie na­ rodu nie było jednak zabiegiem jednorazowym ani łatwym. Budowa spo­ łeczeństwa bezklasowego została połączona z tworzeniem kultury i sztu­ ki bezklasowej, dostępnej i czytelnej dla wszystkich obywateli, a rów­ nocześnie odpowiadającej ich upodobaniom, nawykom estetycznym, tra­ dycji etc. Przebiegała ona pod silną presją zamówienia społecznego kie­ rowanego pod adresem nowej sztuki, a przejawiającego się w licznych hasłach zbiegających się w idei „sztuka dla mas" . Realizacja tego za1 * Jest to ostatnia część pracy publikowanej w dwóch poprzednich zeszytach «E. P." J . K ę d z i o r a , Sztuka w życiu narodu, „Dziś i Jutro", nr 12: 1946, s. 4, 1 �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dania, jak wykazała praktyka życiowa, nie było jednym wielkim pasmem sukcesów. Po latach możemy śmiało stwierdzić, że mamy w tym przy­ padku do czynienia z długotrwałym procesem charakteryzującym się zmienną dynamiką i kierunkami rozwoju. Kwestiami podstawowymi, jakie próbowano, teoretycznie i praktycz­ nie rozwiązać w ciągu całego okresu powojennego (do ok. 1980 г.), były sprawy: kultury narodowej i kultury ludowej, sztuki narodowej i sztu­ ki ludowej oraz wzajemnych relacji i korelacji zachodzących miądzy ty- • mi zjawiskami. Autorami koncepcji dotyczących kultury i sztuki są m. in. działacze ruchu ludowego, partyjni przywódcy państwa, bada­ cze — naukowcy, intelektualiści i krytycy kulturalni. W poglądach ich krzyżują się i współistnieją stare i znane już pomysły z przełomu XIX i XX stulecia z myślami nowymi zaczerpniętymi z ideologii marksi­ stowskiej, z zaznaczeniem, że te ostatnie zyskują z czasem (szczególnie w latach 50-tych) zdecydowaną dominację. Omawiając te zagadnienia musimy pamiętać o tym, że formułowaniu koncepcji ideologiczno-teoretycznych na temat rozwoju kultury oraz sztuki narodowej i ludowej; towarzyszyła praktyczna działalność zmierzająca do wcielania ich w ży­ cie. Inaczej, mówiąc znalazły one odbicie i zastosowanie w konkretnej ; polityce kulturalnej, zarówno w sensie prerogatyw, jak i ograniczeń,' przez co wpłynęły decydująco na obraz całej kultury i sztuki polskiej , po I I wojnie światowej. * Polityka kulturalna państwa zmierzała do stworzenia jednolitej kul- tury i sztuki ogólnonarodowej , właściwej dla społeczeństwa bezklasowego. Prowadzona była ona konsekwentnie przez wszystkie lata, cho- ' ciaż ze zmiennym natężeniem i powodzeniem w różnych przekrojach cza- j sowych, które wyraźnie zarysowują się w ramach poszczególnych lat. j Z tego względu, dla zachowania większej przejrzystości wywodu, sta- , rać się będziemy naświetlić interesujące nas zagadnienie w 3 głównych | fazach periodycznych. Pierwsza z nich obejmuje lata od zakończenia j I I wojny światowej do ok. 1949 r. Druga następuje bezpośrednio po niej J i trwa do 1956 r. Trzecia natomiast zawarta jest w okresie od tzw. » przełomu październikowego do ok. 1980 r. < 2 i I. S Z T U K A L U D O W A W K O N C E P C J A C H K U L T U R Y N A R O D O W E J I S Z T U K I N A R O D O W E J OD ZAKOŃCZENIA I I W O J N Y ŚWIATOWEJ DO 1949 R. \ " s I Przekonanie o tym — że zmiany, jakie zaszły w kraju po zakon-J czeniu I I wojny światowej w dziedzinie politycznej, społecznej i eko-! nomicznej oraz uznanie chłopów za pełnowartościową składową społe- ] czeństwa polskiego i współtwórców kultury narodowej, dają nowe pod2 Zanim wykrystalizowały się pełniejsze koncepcje na temat sztuki ludowej i sztuki narodowej oraz ich wzajemnych powiązań stosowano częstokroć w ter­ minologii synonimicznie merytorycznie różne określenia 'lud' i 'naród', a także 'chło­ pi' i 'lud'. Z tego względu m ó w i ą c o kulturze i sztuce warstwy chłopskiej u w z g l ę d ­ niać będziemy poglądy odnoszące się do całej kultury i sztuki narodu. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 37 stawy do tworzenia nowej kultury narodowej — było powszechne w gro­ nie działaczy ludowych. Działacze ruchu ludowego zdając sobie sprawę z dotychczasowej izo­ lacji wsi od wpływów kultury elitarnej oraz z niewielkiej tylko zna­ jomości dziedzictwa kulturowego warstwy chłopskiej wśród pozostałych grup społecznych (robotników i inteligencji) jeden z pierwszych warun­ ków demokratyzacji życia całego zróżnicowanego dotąd społeczeństwa upatrywali w umasowieniu i upowszechnieniu szeroko rozumianej kul­ tury. Postulat ten sam w sobie oceniany jako twórczy wysunięto w sierp­ niu 1944 r. w Deklaracji uchwalonej na pierwszym (po wyzwoleniu) Zjeź­ dzie Młodzieży Wiejskiej „Wici" w Lublinie. Jego doniosłość społeczna wynikała z faktu, iż młode pokolenie chłopów opowiadając się za sze­ rokim uczestnictwem w kulturze kierowało się przesłanką, że wyłącz­ nie „przez pogłębienie intelektualne zdobędzie właściwe narzędzia pozna­ nia rzeczywistości społecznej i uprawnione sposoby jej przekształca­ nia" ». Sprawa kultury narodowej w nowej rzeczywistości społeczno-poli­ tycznej znalazła swoje miejsce również w programie Polskiego Stron­ nictwa Ludowego. W pkt. 2 programu PSL ze stycznia 1946 r. poświęco­ nego zagadnieniom kultury i oświaty głosi ono hasło „pełnej demokra­ tyzacji kultury" , które rozumiane jest nie tylko jako najszersze upow­ szechnienie „przez oświatę zdobyczy kulturalnych, lecz zarazem obo­ wiązek wprowadzenia wybitnych jednostek z ludu oraz wartości kul­ tury ludowej do procesów twórczych kultury polskiej" . Chodzi więc w tym przypadku już nie wyłącznie o włączenie do kultury polskiej wartości kultury ludowej, lecz i zapewnienie wybitnym synom chłop­ skim właściwego miejsca w kulturze polskiej. Postulat ten dotyczący zjawisk szeroko rozumianej kultury uściślony został w dalszych punk­ tach określających główne zadania kulturalne i poszerzony o gwaran­ cje Stronnictwa stworzenia jak najlepszych warunków moralnych i ma­ terialnych dla rozwoju twórczości artystycznej wszystkich Polaków. W Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW RP „Wici" z 1948 r. czy­ tamy natomiast, iż kultura narodowa „tworzyć się będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury miej­ skiej, które nie mają obciążeń ustrojów opartych na wyzysku spo­ łeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robot­ ników i związanej z nimi inteligencji" . Tworząc nową kulturę narodo­ wą należy upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. „Sta4 5 6 3 D. G a J a j , Przedmowa, [w:] Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" w wal­ ce o postęp i sprawiedliwość społeczną. Wybór dokumentów 1928-1948, Warszawa 1978, s. 200. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1946, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 371. Ibidem, s. 371. « Deklaracja Ideowo-Programowa ZMW RP „Wici". Projekt Zarządu Głów­ nego uchwalony dn. 15 IV 1948 г., „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 27. 4 5 �38 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, zakładach oraz przez rea­ lizację zadań stawianych ze strony państwa" . Dokument realizację tego zadania widział na drodze pracy młodzieży chłopskiej w Towarzystwie Uniwersytetów Ludowych oraz powołania ośrodka badań naukowych dotyczących życia wsi. Trud prac organizacyjnych mieli tu podjąć człon­ kowie ruchu wraz z osobami posiadającymi zainteresowania naukowe. Dyskusja nad drogami rozwoju kultury wsi polskiej, udziale war­ stwy chłopskiej w budowie kultury narodowej oraz wychowaniem mło­ dego pokolenia chłopów powraca na sale zjazdów, posiedzeń, łamy pra­ sowe . Pytanie retoryczne zadaje z trybuny Zjazdu Krajowego Samo­ pomocy Chłopskiej J. A. Król: „pytam, jakie chcielibyście mieć dzieci i wnuki: w ciemnocie, w nędzy, w chorobach, w brudzie, w prymityw­ nych obyczajach, czy też przez wykształcenie wnuki z kulturą, w do­ brobycie ludzi, którzy są Europejczykami i wobec obywateli Europy nie czują poniżenia dzikusów, durniów" . Odpowiedź jest tylko jedna. Przez szeroką oświatę i popularyzację krzewienia osiągnięć kulturalnych moż­ na wstąpić „na drogę, która prowadzi lud w naród" . Jest to wielka od­ powiedzialność, jaka zaciążyła od roku na warstwie chłopskiej . Już w pierwsze tygodnie po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej na szerokie forum dyskusji społecznej powraca problem miejsca warstwy chłopskiej w strukturze ludowego państwa, a wraz z nim roli kultury i sztuki tego odłamu społeczeństwa w życiu narodu budującego zasady nowego ustroju demokratycznego. Pierwszą publiczną dyskusją nad spra­ wą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej, w której wzięli udział pisa­ rze, dziennikarze, ludzie nauki i ludowi działacze kulturalni, był Zjazd pisarzy ludowych, jaki odbył się w 1945 r. w Warszawie . 7 8 9 10 n 12 7 Ibidem, s. 27. Wychowanie młodego pokolenia chłopów — problem, któremu szczególnie dużo uwagi poświęcił ruch wiciowy — było języczkiem u wagi działaczy ludo­ wych również po zakończeniu I I wojny. Idee, cele, kierunek oraz sposoby wycho­ wawcze wypracowane w 20-leciu m i ę d z y w o j e n n y m w tym zakresie przez ludow­ c ó w pozostawały w pierwszych latach Polski Ludowej nadal ż y w e i aktualne. Por. np. J . N i e c k o , Ruch wiciowy nie zwichnął swej idei, „Młoda Myśl Ludo­ wa", nr 6: 1946, s. 1-2. J . A. K r ó l , Drogi rozwoju kultury wsi polskiej, „Chłopi", nr 11: 1946, s. 6. Ibidem, s. 6. Dodać należy, że stanowisko takie napotykało w ó w c z a s liczne sprzeciwy. Część działaczy ludowych i n a u k o w c ó w widziała w szerokiej oświacie dla m ł o ­ dzieży wiejskiej bezpośrednie zagrożenie wyludnienia wsi i masowych migracji do miasta. Takie zdanie reprezentował m. in. badacz kultury ludowej F . Bujak. Por. szerzej ibidem, s. 6. C y k l referatów i prelekcji obrazujących stan kultury wsi do chwili obecnej wygłosili na nim specjaliści i uczeni w dziedzinie kultury wiejskiej, m. in. prof.; J . Krzyżanowski, badacz literatury ludowej; K . Mysłakowski, socjolog; J . Spyt-< 8 9 10 11 1 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 39 Inicjator jego, Związek Samopomocy Chłopskiej, spełniał tym sa­ mym jedno ze swoich naczelnych zadań statutowych, a mianowicie roz­ wijanie i wzbogacanie kultury ludowej. Kierował się przesłanką, iż wraz ze zmianą społeczno-polityczną sytuacji chłopa również kultura ludowa odegrać musi rolę zupełnie inną i nową w swej ważności. Określenie tej roli, wypełnienie misji ideologicznej, a także zaprojektowanie planu realizacji praktycznej i sformułowanie obowiązków, jakie zarysowały się w odrodzonej i zmienionej Polsce, było zadaniem, które stanęło przed dawnymi i nowymi działaczami w dziedzinie kultury ludowej . W praktyce obrady Zjazdu skoncentrowały się na 3 głównych tema­ tach: a) odrębności pisarstwa ludowego; b) osobnego zrzeszenia pisarzy ludowych ; c) obecnych zadań pisarzy ludowych. Odnośnie do pierwszego zagadnienia dyskusja toczyła się wokół 2 stanowisk. Pierwsze — „przyszłościowe" reprezentował ówczesny mini­ ster kultury L. Kruczkowski. Jego zdaniem należało skończyć z rozszcze­ pianiem narodu polskiego na klasy i stworzyć jednolity front — opar­ ty na demokratycznych zasadach — we wszystkich dziedzinach życia państwowego, a tym samym i w sferze kulturalnej . Podstawą jego wnioskowania było przeświadczenie, że po wyzwoleniu społeczeństwo polskie wchodzi w okres pokoju klasowego. „Zwycięskie klasy ciemię­ żone: robotnicza, chłopska i inteligencka, zawarły sojusz polityczny, a co za tym idzie i kulturowy [...] Dopiero w okresie wytworzenia jednoli­ tych warunków gospodarczych i cywilizacyjnych, dla całego narodu mo­ żemy spodziewać się jednolitej kultury narodowej" . Stanowiska drugiego — „gospodarskiego" bronili pisarze chłopscy. Chodziło im głównie o uwypuklenie społecznej roli pisarstwa ludowe­ go. W zasadzie byli oni zgodni co do odrębności form literackich twór­ czości ludowej i profesjonalnej. Równocześnie jednak, jak sprecyzował jeden z dyskutantów J. Grad: „wynalazek literacki chłopa ważny jest nie ze względu na jego twórcę, ale po prostu, jako wynalazek, który bogaci formy literackie i w ten sposób dostarcza każdemu pisarzowi nowego środka ekspresji. Przez chłopa wymyślony staje się własnością ogólnonarodową, a nawet ogólnoludzką" . 13 14 15 16 17 kowski, badacz literatury; K . Wyka, literat; Z. Solarzowa i J . A. Król, działacze ludowi. Por. Z. K a ł u ż y ń s k i , Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3. Ponieważ w toku dyskusji nie udało się utrzymać tezy o literackiej odręb­ ności pisarzy chłopskich i nieludowych, stracił sens wniosek o powołanie odręb­ nego związku pisarzy ludowych. Kwestii tej nie będziemy poświęcać w i ę c e j uwagi jako niewiele wnoszącej do naszych rozważań. Por. J . A. K r ó l , Pisarze ludowi w służbie wsi. Omówienie Pierwszego Zjazdu Pisarzy Chłopskich i Pracowników Kultury Ludowej, który odbył się w Warszawie 3-5 VIII 1945 r.,'„Chłopi", nr 21: 1945, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. 1 1 14 1 5 1 1 1 7 �40 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Pi sarze chłopscy nie negowali dotychczasowych przemian wsi, ani też jej dalszych przeobrażeń, zauważali jednak, że nadal jest ona swoi­ stym egzotycznym i cywilizacyjnym rezerwatem. Dlatego też ich zda­ niem należało skoncentrować się na funkcji społecznej literatury, jaką w istniejących warunkach winna ona pełnić. Aby sprostać temu obo­ wiązkowi społecznemu należy specjalnie kształcić pisarzy chłopskich, szczególnie młode talenty wiejskie. Odwoływali się więc do znanego już w okresie międzywojennym hasła organizacji chłopskich: sami musimy dać sobie radę ze swoimi sprawami. W tym rozumieniu było to dążenie do „odciążenia reszty narodu, to hasło zobowiązania się do wkładu w proces demokratyzacji życia narodu i w jego kulturę" . Uczestnicy Zjazdu nakreślili również aktualnie główne zadania pisa­ rzy ludowych, będące swojego rodzaju przykazami. Ustalono więc, iż „Pisarz musi wieś wprowadzić w wielokanałowe połączenie z resztą na­ rodu, uczynić dojrzałą politycznie i społecznie do myślenia kategoria­ mi członka nie tylko warstwy chłopskiej, ale całego narodu, uczynić dojrzałą za całe państwo" . Dyrektywa ta skierowana tym razem do piszących przedstawicieli warstwy chłopskiej przewijała się już w po­ stępowej myśli działaczy ludowych doby I I Rzeczypospolitej, a szczegól­ nie wiejskiej młodzieży akademickiej. Tylko dzięki dojrzałości politycz­ nej i społecznej chłopi mogą stać się odpowiedzialnymi oraz pełnowar­ tościowymi reprezentantami narodu polskiego, wykraczając poza party­ kularne interesy i dążenia własnej sfery. Obowiązek kształtowania wzorca osobowego takiego chłopa — przedstawiciela narodu, powinni wziąć na siebie piszący przedstawiciele ludu. Rozwój materialny i kul­ turalny wsi zależny jest od koncentracji i świadomości postępowych sił chłopskich. Innym więc zadaniem pisarza jest ciągłe podtrzymywanie tej świadomości, dzięki odwoływaniu się do skutecznych przykładów i osiągnięć praktycznych oraz przez ukazanie czytelnikowi wszystkiego tego, co dynamizuje wieś i skłania ją ku postępowi. Obowiązkiem pisa­ rza jest również obalenie tradycyjnego przesądu, że chłop jest i może być tylko rolnikiem oraz ukazanie mu wszystkich innych „wyższych i trudniejszych umiejętności, które dopiero decydują o bogactwie i kul­ turze" jako terenu nowej ekspansji żywiołu chłopskiego. W imię tych założeń pisarz winien zrezygnować z form i gatunków literackich, które mogłyby chłopa odwodzić od przedsięwzięć społecznych i sprowadzić z drogi wielkiego napięcia energii produkcyjnej, sycąc w zamian uroka­ mi sielskiej wegetacji. Powołaniem jego jest więc nie tyle „literatura piękna", ile pisarstwo mądre „docierające do poznania rzeczywistości, umiejące radzić, projektować, krytykować i głosić chwałę chłopskich osiągnięć" . 18 19 2 0 21 18 19 20 81 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s, 1. 1. 2. 2, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 41 Zjazd był pierwszym po ostatniej wojnie ogólnopolskim forum, na którym na temat kultury i sztuki ludowej oraz ich stosunku do kultury narodowej i nowej rzeczywistości społeczno-politycznej wypowiadało się szerokie grono pisarzy chłopskich, pracowników i działaczy kulturalnych, naukowców. Chociaż nie padały na nim sformułowania dotyczące bez­ pośrednio twórczości materialnej i plastycznej ludności wsi, w skład której wchodzi sztuka ludowa w naszym rozumieniu, to jednak przy­ jęte na nim uchwały, wysuwane wnioski, a także wypowiedzi dyskusyj­ ne miały znaczenie wykraczające daleko poza literaturę chłopską, często obowiązujące w innych gałęziach kultury. Wykazywały one żywotność licznych idei nurtujących środowisko działaczy ludowych i inteligencji zajmujących się problematyką wsi okresu międzywojennego, przy rów­ noczesnym adaptowaniu poglądów i haseł nowych, jakie niosła ze sobą odmienna rzeczywistość powojennej Polski. Działacze ruchu ludowego widzieli jednak konieczność wypracowa­ nia własnej, spójnej, szerokiej koncepcji kultury narodowej, która uwzględniałaby najpełniej realia kultury warstwy chłopskiej. Płaszczyz­ ną na której miała toczyć się dyskusja nad przyszłym kształtem kultury wsi i szerzej całego narodu, było pismo „Wieś Tworząca" wydawane w konspiracji od 1944 r. Na jego łamach zakładano prezentowanie osiąg­ nięć z zakresu myśli chłopskiej, poezji i sztuki. Miało podejmować wal­ kę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu chłopa polskiego, kształto­ wać typ człowieka twórczego i równocześnie wyzwalać instynkt twórczy mieszkańców wsi. Wyrażać własny chłopski kierunek „wymodelowany poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektuali­ stów" walczyć o własną myśl i treść „o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski" , wyzwalać szczere i ory­ ginalne talenty chłopskie i otwierać im drogę „na szeroki gościniec kul­ tury narodowej i ogólnoludzkiej" . W rok później założenia programo­ we pisma zostały ujęte w jednym syntetycznym zdaniu: „Ocalenie wspól­ nym wysiłkiem resztek kultury polskiej; podniesienie ludowej twórczości na piedestał kultury i sztuki narodowej; pogłębienie myśli polskiej i roz­ winięcie form życia kulturalnego; walka o ideę ewolucyjną w społe­ czeństwie" . Profil merytoryczny „Wsi Tworzącej" (miesięcznika ukazu­ jącego się bardzo nieregularnie), jak łatwo zauważyć, uległ w ciągu za­ ledwie kilku miesięcy znacznym przeobrażeniom. Akcentowana uprzed­ nio problematyka kultury warstwy chłopskiej została zdominowana przez kulturę całego narodu. Pismo przestało się ukazywać w 1947 r. zanim zdołało ukształtować jakąkolwiek szerszą koncepcję kultury. Jego los podzielił w tym samym czasie Ludowy Instytut Kultury, powołany 23 24 25 22 Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. Ibidem, s. 1. Ibidem, s. 1. » Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 18. 23 24 2 �42 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w 1946 r. w Warszawie, również staraniem działaczy ludowych skupio­ nych w dużej mierze wokół „Wsi Tworzącej". Celem tej instytucji miało być „pełne wyzwolenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowadzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólno­ narodowej" na drodze podjęcia prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową oraz rozwinięcia konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwszy pion prac przewidywał gromadzenie i opracowywanie mate­ riałów dotyczących kultury ludowej, wszczęcie akcji wydawnictw nau­ kowych o kulturze ludowej oraz opracowanie nowoczesnej koncepcji kultury ludowej na bazie obecnej struktury społeczno-gospodarczej wsi. Proponowano w nich udział nie tylko fachowców-naukowców, lecz i sze­ rokiej rzeszy pracowników i działaczy kulturalno-oświatowych. Ich za­ daniem miało być gromadzenie materiałów, opisywanie oraz rejestracja zabytków sztuki ludowej i folkloru i na tej podstawie przygotowywanie monografii tematycznych i regionalnych . * W zakresie akcji kulturalno-oświatowych planowanych przez tę pla­ cówkę uwzględniono również „rozbudowę twórczości w dziedzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i wytwórców, organizowanie kursów, wzorcowni i t p . " Pozostałe działania na polu kultury i oświaty projektowane przez Instytut były w zasadzie powtó­ rzeniem tego, co robiły Uniwersytety Ludowe przed I I wojną światową. Przez realizację wytyczonych zadań instytucja ta miała dążyć „do osiąg­ nięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopom pełnego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury" . 0 jej osiągnięciach na wytyczonym polu trudno jest cokolwiek powie­ dzieć, ponieważ po kilku miesiącach przestała ona istnieć. Wracając do „Wsi Tworzącej" należy powiedzieć, że jej nieliczne ze­ szyty zawierają głównie drobne utwory literackie pisarzy chłopskiego pochodzenia. W zakresie interesującej nas dziedziny sztuki ludowej uka­ zały się zaledwie 2 artykuły. W 1946 r. T. Brzechna-Bernaś próbuje oce­ nić działalność artystyczną wsi i znaleźć dla niej miejsce w istniejącej rzeczywistości . Wypowiedź jego jest wyraźnym odbiciem licznych idei 1 poglądów, jakie reprezentowali działacze ruchu ludowego w dobie I I Rzeczypospolitej, kompliacją ich zarówno postępowych, jak i regresywnych przekonań. Przypomina więc, że „we wsi polskiej ukryte są 26 27 28 29 30 £ S s. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, 4. "-Włączenie do prac Instytutu amatorów mogło się odbić na poziomie nau­ kowym placówki i trafności jej ocen, chodziło więc tu raczej o to, aby rozbudzić zainteresowania naukowo-badawcze w jak najszerszym gronie uczestników. G a r s t e c k i , op. cit., s. 5. Ibidem, s. 5. T. B r z e c h n a - B e r n a ś , Na marginesie kultury ludowej, „Wieś Tworzą­ ca", nr 1: 1946, s. 9-10 £ 8 2B 8 0 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 43 bezcenne skarby, z których mogą czerpać pełnymi garściami pisarze, poeci, malarze, kompozytorzy [...] i każda ich praca okraszona prawdzi­ wym talentem będzie arcydziełem" , przez co świadomie albo nie spro­ wadza sztukę ludową do roli swoistego gabinetu osobliwości, z którego artyści profesjonalni mogą brać to, co im się aktualnie podoba i po swojemu twórczo przekształcać. Jest to prawie recepta na arcydzieło. Przed wojną kultura ludowa była traktowana pobieżnie, „robili" ją entuzjaści ludu 31 32 „którzy kwiaty jej brali ze wsi i przenosili do miast rzucając je przed oczy zblazo-ťvanej publiczności miejskiej, łaknącej świeżych rozrywek i traktującej za­ gadnienie wsi z punktu widzenia bezwartościowego sentymentalizmu, co w rezul­ tacie nie wniosło w życie kulturalne wsi niczego pozytywnego, ubożąc je raczej niż wzbogacając. S ł o w e m , wieś dostarczała innym ośrodkom pikantnych rozrywek i rozkosznych dreszczyków, niby ciekawy oryginalny cyrk, sama zaś żyła jakby poza życiem karmiona w drodze paradoksalnej wymiany tandetą kulturalną p ł y ­ nącą z miast" . 3S Przytoczony fragment — jakkolwiek jego autorowi nie można odmó­ wić całkowitego braku słuszności — uderza naiwnością i schematyzmem rozumowania zbliżonego do myślenia dobrze urodzonych panienek z epo­ ki pozytywizmu. T. Brzechna-Bernaś sprawia wrażenie, jakby nigdy nie słyszał o poglądach na kulturę ludową postępowych działaczy chłopskich (пр. K. Maja), czy też o walce o zachowanie tożsamości narodowej w do­ bie zaborów, kiedy to w kulturze i sztuce ludowej postępowa myśl społeczna widziała skarbnicę polskości, ani też nie słyszał nic o S. Wit­ kiewiczu, który ludową sztukę góralską przybliżył mieszczanom i inte­ ligencji. Jedno jest pewne, że znany był mu dobrze XIX-wieczny i póź­ niejszy antyurbanizm. Autor stwierdzając, iż sytuacja wsi po 1945 r. uległa radykalnej, wielopłaszczyznowej zmianie w dziedzinie kultury i sztuki ludowej, postuluje: „tworzenie kadr światłych propagatorów kultury ludowej, którzy w y d o b ę d ą z gruzów ukryte skarby jej, odrodzą je i cisną z rozmachem przed oczy wsi dla wsi samej, po to, by w całym społeczeństwie wiejskim obudzić i utrwalić wiarę we w ł a s n e siły i niepoślednią wartość społeczną, by na nich w y c h o w a ć mocne, zdrowe pokolenie chłopskie" . S4 Możemy tylko przypuszczać, że mówiąc o kadrze propagatorów kul­ tury ludowej autor miał na myśli dawnych działaczy ruchu ludowego i młodowiejskiego oraz wythowaną przez nich młodzież chłopską (np. wiciową), ale równie dobrze mógł mieć na myśli i działaczy kultural­ nych o miejskich rodowodach. Nie to jest najważniejsze. Istotniejsze wy51 Ibidem, s. 9. T. B r z e c h n a - B e r n a ś zaznacza, że „wieś ma swoją odrębną, mocną jak stare wino, upojną jak miłość, wyraźną kulturę — Kulturę Ludową" (ibidem, s. 9). Ibidem, s. 9. Ibidem, s. 10, 3 1 ! t 84 �Ai MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dają się zadania kulturalne, jakie stawia przed społecznością wiejską. Nie są one nowe. Propagował je już ruch ludowy w 20-leciu między­ wojennym, uderza w nich jednak pogodzenie haseł postępowych, aktual­ nych po dzień dzisiejszy, ze stanowiskami skrajnie zachowawczymi. Nie budzi naszych zastrzeżeń troska o pomniki kultury i sztuki ludowej, nawoływanie do nauki tańców ludowych, szerzenia czytelnictwa i oświa­ ty lub sygnalizowana konieczność odnalezienia pisarzy, którzy podjęliby się pisania utworów i sztuk teatralnych „tętniących życiem, chłopską siłą i wartością moralną" , ale już z mieszanymi uczuciami czytamy, że wieś musi „wydobyć z dna skrzyń nasze barwne stroje ludowe i ubrać się w nie znowu, jako w nasz właściwy strój" . Teń ostatni postulat wzbudzał wiele emocji w ruchu ludowym w I I Rzeczypospolitej, a — jak sobie przypominamy — działacz ludowy K. Maj reprezentował na ten temat określone negatywne zdanie. Po zakończeniu wojny i doko­ nanych zmianach cywilizacyjnych jest on już zwykłym anachronizmem. Autor dalej kontynuuje przedwojenną postępową myśl ludową zawartą w haśle „sami sobie i dla siebie". Pisze: 35 36 „musimy sami odnaleźć we wsi prawdziwą polską wieś, żyć i tworzyć dla niej bez pomocy z zewnątrz pseudoludoznawców. Trzeba istniejącą w nas inwen­ cję własną i siłę zużytkować dla naszego dobra. Dość już z szukaniem wsi w mie­ ście! Niech miasto szuka przędzy naszych uczuć i k w i a t ó w zdrowej myśli u nas — a nie my w mieście [...] We własnej ożywczej kulturze szukajmy sił do pracy i wytrwania w z w y c i ę s k i m pochodzie naprzód" Wieś winna zatem sama tworzyć własną kulturę opierając się na wartościach wykształconych w obrębie swojej warstwy. Publicyści „Wsi Tworzącej" propagując w terenie kulturę i sztukę ludową i zachęcając do jej kultywowania byli zdania, „że rzetelna ro­ bota kulturalna zaczyna się od chwili rozbudzenia namiętności regionalistycznych, które się wywodzą z kultu dla swej ziemi — okolicy, a pro­ wadzą do namiętnego patriotyzmu" . Praktyczna realizacja idei zna­ nych w okresie I I Rzeczypospolitej jako regionalistyczno-agrarystyczne miała teraz nie ograniczać się wyłącznie do kolekcjonowania mocno prze­ trzebionych przez wojnę resztek materialnej i artystycznej działalności ludności wsi (m. jn. strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych itd.), ale polegać również na gromadzeniu przedmiotów wykonanych współcześnie według dawnych zasad i form. Celem ich pozyskania szczególnie mło­ dzież zrzeszona w kołach powinna zachęcać starców (słowem i pie­ niędzmi) do podejmowania prób odtwarzania dawno już wyszłych z uży­ cia strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych, narzędzi pracy etc, które 38 85 Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. J . S t e 1 m a s zс zу к, 1947, s. 22. u 8 7 8 8 „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 45 następnie winny być eksponowane w świetlicach ludowych czy lokalnych muzeach. Wieś twórcza to skupisko żywych ludzi, wśród których wielu zajmuje się z zamiłowania działalnością artystyczną . Dla tej bieżącej twórczości stworzyć trzeba jakby saloniki wystawowe, które można by było nie tylko zwiedzać, ale i zakupywać w nich niektóre eksponaty przynoszone tu „na pokaz", bo czasem „ta zabawka więcej warta niż ciężka na chleb praca" *°. Młodzież powinna również zabiegać o pozy­ skanie rękopisów (lub maszynopisów) pisarzy, pamiętnikarzy czy scenopisarzy chłopskich, które umieszczone na specjalnej półce byłyby za­ czątkiem swoistego archiwum, świadectwem kultury wsi twórczej. Reali­ zacja tej szerokiej akcji spełniłaby nie tylko cele wychowawcze, ale i kulturalne, przynosząc pożytek w skali regionu i dalej kraju. Poglądy na temat kultury narodowej i ludowej oraz sztuki narodo­ wej i ludowej oraz wzajemnych powiązań między tymi zjawiskami for­ mułują również w tym czasie poszczególni działacze ruchu ludowego, nie związani z „Wsią Tworzącą". Dostrzegamy w nich kontynuację treści wyrosłych na bazie dawnych prądów kulturalno-społecznych, m. in. re­ gionalizmu, agraryzmu czy antyurbanizmu. Kultura ludowa w tych kon­ cepcjach traktowana jest jako odmienna forma kultury narodowej, ale za to ważniejsza, ponieważ twórcami jej są jednostki niewykształcone, a jednak wysoko twórcze. Ich działalność artystyczna wpływa w dużej mierze na kanony artystyczne obowiązujące w całej sztuce (m. in. lite­ raturze, muzyce, plastyce). Dzieje się tak dlatego, że w kulturze i sztuce ludowej 39 „dostarczycielką wszelkich m o t y w ó w jest w pierwszym rzędzie przyroda. Ona to daje bodźce do uzewnętrzniania potrzeb materialno-duchowych człowieka. Jest ona niejako tą skarbnicą, przez którą i na której opierają się pierwowzory mo­ tywów. Polska kultura opiera się na ludzie. To, co lud stworzył i co pokolenia jego umacniały przez wieki, to jest nasza rdzenna, narodowa kultura. Kulturę tę stworzyła wieś. W niej to znachodzimy źródło wszelkich pierwiastków kulturalno-narodowych. Pierwiastki te przejawiają się w ludowej muzyce, pieśni, stroju, zdobnictwie itd. Wartości te trzeba jak najprędzej zebrać, utrwalić i dalej p i e l ę ­ gnować. Bo w ludowej kulturze znajdujemy widoczne i namacalne ś w i a d e c t w o polskości. I m więcej dbać będziemy o naszą ludową kulturę, tym lepszych b ę ­ dziemy mieli synów Ojczyzny. Zachowując rodzimą kulturę zacieśnimy coraz bar­ dziej braterskie więzy patriotyzmu polskiego w narodzie" . 4 I Kultura i sztuka ludowa posiadają zatem szczególną moc budzenia uczuć patriotycznych. Ten punkt widzenia jest przeniesieniem idei regionalistycznych na obszar całej kultury narodowej i w takim ujęciu jest to spojrzenie nowe, rozumiane inaczej i szerzej niż dotąd. Zarówno bowiem romantycy, jak i S. Witkiewicz oraz jego następcy powodowani 8 0 „Ten chłopak rysuje, tamten dziad rzeźbi świątki, ta dziewczyna ślicznie tka czy wyszywa, czyni pisanki lub wycinanki", ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. M. C z c i b o r - C h o l e w a , Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946, s. 14. 411 41 �46 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A uczuciami właśnie patriotycznymi poszukiwali symbolu integracji i na­ rodowej tożsamości upatrując je w ludowej kulturze i sztuce. Mamy więc w tym przypadku do czynienia z pewnym odwróceniem całej kwe­ stii. Parafrazując, nie uczucia patriotyczne wydobywają na światło dzienne kulturę i sztukę ludową, ale patriotyzm jest stymulowany istnie­ niem kultury i sztuki ludowej. Dalszy ciąg wywodów autora jest już mniej klarowny. Chociaż słusznie zauważa, „że polskość przejawiająca się w stroju, muzyce, zdobnictwie, pieśni itd. poczyna ginąć" to jed­ nak nawołując do umacniania kultury regionalnej wsi polskiej, „która jest pewną drogą do silnego związania z polskością" , daje wyraz par­ tykularnym sentymentom regionalnym. Nie zawsze bowiem ciasny re­ gionalizm daje się połączyć z szerokim spojrzeniem na cały dorobek kulturalny danego narodu, w skład którego wchodzi przecież wiele róż­ nych regionów historycznych i etnograficznych. Słuszna zatem idea zachowania dorobku kulturowego poszczególnych regionów powinna więc mieć nieco odmienną motywację, w przytoczonym bowiem brzmieniu ma ona głównie rację bytu wśród Polonii zagranicznej. A już zupełnie dema­ gogicznie i propagandowo odczytujemy zawołanie: „pielęgnujmy więc i umacniajmy regionalną kulturę wsi polskiej, a przyczynimy się do wzmocnienia naszego Państwa" . Przytoczone wypowiedzi naszym zdaniem dość dobrze ilustrują ży­ wotność w publicystyce ludowej haseł znanych już wcześniej przy rów­ noczesnej próbie podejmowania starych zagadnień, ale rozwiązywania ich zgodnie z wymogami nowej rzeczywistości kulturalnej państwa. Publicystyka ludowa kontynuując - założenia wychowawcze wypra­ cowane jeszcze przed I I wojną światową nawołuje do uczenia się rozu­ mienia estetyki prymitywnych wytworów sztuki ludowej, ponieważ zna­ lazły w nich wyraz wrodzone zdolności artystyczne narodu i z ich ko­ rzeni wyrosła polska sztuka dekoracyjna. Sprawa jest o tyle ważna, że w dobie, gdy chłop zdobywa należną mu pozycję w państwie, musi on również nauczyć się poznawać i doceniać wartości bogatej sztuki swojej warstwy. Zawarte w niej są bowiem „upodobania ludzi do rzeczy pięk­ nych, a przede wszystkim odrębność duszy polskiej" . Z tych wględów głównie należy ograniczyć ingerencję w sprawy kultury i sztuki ludowej różnych miejskich „uzdrawiaczy" i „ludolubów", których dzia­ łalność przyniosła już wiele negatywnych skutków dla kultury wsi oraz zastąpić ich czynnie siłami samego żywiołu chłopskiego. Właśnie od dzia­ łaczy ludowych i młodzieży wiejskiej zależy, czy wieś wejdzie w krąg naszego życia kulturalnego jako pełnowartościowy twórca. Stanie się 13 44 - 45 " Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Z. K r z y ż a n i a k ó w a, Wychowawcze „Wici", nr 16: 1946, s. 14. 4 8 44 4 5 znaczenie zdobnictwa w świetlicy, �47 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J to dopiero, gdy weźmie ona w swoje ręce sprawy kultury i sztuki ludo­ wej, gdy potrafi się do nich ustosunkować i ukształtować w społeczeń­ stwie przekonanie., że kultura i sztuka ludowa jest jej „kartą wstępu" w pełne życie i prawa społeczno-polityczne, a co więcej, że jest to pod­ walina wielkości całego narodu. Sztuki elitarnej nie wolno przeciwsta­ wiać sztuce ludowej. Można tylko mówić o sztuce ogólnonarodowej, a w jej ramach o sztuce warstwy chłopskiej, która w niewielkim tylko stopniu mogła korzystać z ogólnonarodowego dorobku w tej dziedzinie, podczas gdy sama jest w niej reprezentowana bardzo bogato. Obecne obserwacje ujawniające kryzys sztuki miejskiej pozwalają przypuszczać, że odrodzenie całej sztuki polskiej przyjdzie właśnie ze wsi, ale zależy ono od wzmożonego wysiłku przede wszystkim działaczy ludowych i mło­ dzieży wiejskiej. Tylko na drodze aktywnego włączania młodzieży chłop­ skiej w te zagadnienia oraz nauczenia jej rozumienia sztuki ludowej (m. in. przez podejmowanie akcji zbierackich przejawów artystycznej twórczości ludu, zabezpieczanie poszczególnych wytworów przed zni­ szczeniem, wypełnianie przedmiotami sztuki ludowej świetlic wiejskich etc.) przedsięwzięcie to będzie możliwe do zrealizowania . Kwestia sztuki narodowej i sztuki ludowej podejmowana jest w tym czasie na łamach prasy również przez badaczy kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Usiłują oni ustosunkować się zarówno do dotychczasowych ustaleń w tej dziedzinie, jak i zarysować oblicze współczesnej sztuki polskiej wypowiadając własne sugestie podparte wiedzą, doświadczeniem i znajomością tematu. W 1945 r. J. Grabowski pisał: „miarą wielkości i znaczenia każdego narodu jest ilość i jakość wartości własnych, które wnosi do ogólnego dorobku ludzkości" . Wśród tych wartości najtrwalsza i najbardziej znacząca jest obok nauki — sztuka. Tylko naród, który wytworzył w tej dziedzinie rzeczy własne i wielkie, zasługuje na uznanie i szacunek. Po­ siadanie odrębnego oblicza kultury jest naczelnym warunkiem trwania narodu. Narody nietwórcze, żyjące z dorobku duchowego innych, roz­ pływają się jako indywidualności, giną, chociaż mogą istnieć jako pań­ stwa. Na polu sztuki nie wystarczy jedynie podejmowanie tematu pol­ skiego, aby uznać ją za narodową — polską. Miano sztuki narodowej mogą uzyskać wyłącznie dzieła posiadające styl będący własnością dane­ go narodu, własnością z niego powstałą. Dotarcie do istoty sztuki pol­ skiej do podstaw konstruktywnych stylu polskiego, na których mogli­ byśmy oprzeć dalszą budowę odrębnego oblicza naszej kultury, wymaga skupienia uwagi na dotąd lekceważonych „prowincjonalnych odmia46 47 4 8 Por. пр. B. P l o t a , Słów kilka o sztuce ludowej na Śląsku, „Wici", nr 17: 1946, s. 16. J. G r a b o w s k i , Sztuka narodowa a sztuka ludowa, „Zdrój", nr 1: 1945, s. 4. 4 7 �49 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 48 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A działalność artystów profesjonalnych. Jej główną wartość upatruje w tra­ dycji, cechach etnicznych, akcie zbiorowego i długotrwałego procesu two­ rzenia zgodnego z obowiązującymi wśród mieszkańców wsi kanonami estetycznymi. Głównie te wykładniki decydują o fakcie, iż styl polski, narodowy, oddaje najwierniej sztuka ludowa. Nadanie całej kulturze polskiej nowego oblicza było jednym z prio­ rytetowych zadań, jakie postawiło sobie polskie kierownictwo partyjne. PZPR stojąca na czele państwa od 1948 r. wyraźnie ten cel formułuje w deklaracji ideowej z 1949 r. stwierdzeniem, że demokracja ludowa rozwijająca się w kierunku socjalizmu wymaga zmian w sferze kultury. Przesłanki rozwoju kultury socjalistycznej w naszym kraju powstaną wówczas, gdy demokracja ludowa spełni następujące wytyczne: nach", aby w nich znaleźć klucz do poznania zawartych w nich wartości stylowych innych niż te, które są typowe dla sztuki Zachodu, a równo­ cześnie charakterystyczne tylko naszym dziełom i ich duchowi. Sztuka ludowa — dotąd pogardzana i wciąż czekająca na nobili­ tację — ma tutaj ogromne znaczenie z tego względu, że jest „w znacznie w y ż s z y m stopniu narodową, niż adoptowany dostojny przybłęda z zachodu, który znalazł oparcie w warstwach panujących. Sztuka ludowa jest tym, co stanowi w pierwszym rzędzie o naszym obliczu artystycznym. Ona przede wszystkim wynosi nas do godności równego między równymi w gromadzie naro­ dów twórczych" . 48 Ten nienowy pogląd, bardzo aktualny szczególnie w okresie neoromantyzmu, został — jak się. wydaje — wzbogacony silniejszym niż do­ tąd uwypukleniem elementu klasowego. Sztuka importowana z zachodu swą popularność i miejsce w polskim życiu kulturalnym zawdzięczała głównie akceptacji nielicznej warstwy panującej i rozwijała się kosztem zainteresowań sztuką ludową będącą właśnie reprezentatywną dla na­ rodu. Znaczenie sztuki ludowej dla odrodzenia stylu narodowego doce­ niali głównie niektórzy intelektualiści i artyści. Na przykład w okresie międzywojennym W. Skoczylas stworzył nowoczesny drzeworyt polski wydobywając dzięki inwencji artystycznej cechy stylu polskiego z ludo­ wego drzeworytnictwa i wskazał tym samym drogę praktycznego dzia­ łania celem pełnego unarodowienia sztuki polskiej. J. Grabowski powo­ łując się na twórczość W. Skoczylasa,,.jego uczniów i naśladowców jest bardziej czy mniej świadomym propagatorem idei, iż droga do pełnego unarodowienia sztuki polskiej prowadzi od sztuki ludowej przez jej uszlachetnienie rękoma artystów profesjonalnych. Zagadnienie miejsca sztuki ludowej w sztuce narodowej interesowało w tym czasie również etnografa K. Pietkiewicza, długoletniego zasłużonego badacza tej gałęzi Icultury ludowej. Jego zdaniem sztuka ludowa reprezentuje „styl naj­ bardziej polski, narodowy" , nawet bowiem jeśli ulegał on wpływom obcym, to zostały one przetłumaczone przez lud na mowę techniki, którą operował, oraz przefiltrowane przez jego tradycyjne, etniczne wyobra­ żenia duchowe i estetyczne, dając w konsekwencji sztukę, „która jest cząstką i samym życiem chłopa" . Tworzyły ją drogą tradycji całe dłu­ gie pokolenia mieszkańców wsi. Oddalone od zawrotnego, nieregularnego tempa postępu wiejskiego zachowały pewien styl, będący tworem rodzi­ mym powolnej wiekowej intuicji artystycznej wielkiej zbiorowości chłop­ skiej, w czym głównie leży jego istota i wartość, a cechuje go ponadto, że pierwiastki artystyczne tkwią w rzeczach najprostszych, codziennego użytku. K. Pietkiewicz nie postuluje uszlachetniania sztuki ludowej przez 49 so 1 8 4 8 Ibidem, s. 4. K. P i e t k i e w i c z , -s. 5. 6 0 ibidem, s. 5. Istotna wartość sztuki ludowej, „Zdrój", nr 3: 1945, „musi zwalczać w kulturze narodowej wszelkie w p ł y w y e l e m e n t ó w wstecz­ nych, musi rozwinąć kulturę, naukę, sztukę związaną z dążeniami mas ludowych, •odzwierciedlającą ich pragnienia, w y c h o w u j ą c ą naród w duchu humanizmu, de-mokracji, socjalizmu" . Równocześnie „musi przejąć wielki dorobek postępowych t w ó r c ó w wszystkich dziedzin kultury polskiej, musi nawiązać do tradycji postę• powych, humanistycznych i demokratycznych, istniejących w naszej kulturze, na­ wiązać do okresów rozwoju kultury narodowej, związanych nierozerwalnie z wal­ ką sił postępowych narodu polskiego przeciwko wstecznictwu" . 51 и ; i Ą i I I 1 j i ? I i j I Zarówno więc cele, jak i sposoby działań zostały tu wyraźnie nakreślone. Od tego, jak będą one realizowane, zależeć miało oblicze nowej kultury. Formułując wytyczne w dziedzinie nowej kultury narodowej przywódcy partyjni już wcześniej zwrócili uwagę na jeden z jej działów, a mianowicie — sztukę (szeroko rozumianą). Reprezentowali pogląd, który najpełniej wyraził ówczesny prezydent państwa, Bolesław Bierut, że wśród wielu czynników oddziałujących na zbiorowiska ludzkie sztuka pełni tę wyjątkową rolę, iż oddziaływuje na społeczeństwa najgłębiej i najpowszechniej, „kształtuje je, urabia i wychowuje" . Dzieje się tak dzięki specyficznej właściwości dzieła sztuki, które działa głęboko zarówno na umysł, jak i wyobraźnię, przez co „może wstrząsnąć człowiekiem, przekonać go, porwać" . Sztuka w tym ujęciu nie tylko dostarcza przeżyć natury estetyczno-duchowej (psychicznej), ale równocześnie p o r y w a , k s z t a ł t u j e i w y c h o w u j e społeczeństwo. Kierując .się takimi przesłankami krytykowano twórców sztuki tzw. niezaangażo53 54 51 Cyt. za Nauka i sztuka w służbie narodu budującego socjalizm, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1952, s. 10. * Cyt. za ibidem, s. 9. Z przemówienia B. B i e r u t a na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 I X 1947 г., Nauka i sztuka w służbie Narodu budującego socjalizm. Z prze­ mówień Prezydenta B. Bieruta, zestawienie W. Banaszkiewicz, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1952, s. 9. Ibidem, s. 9. 5 63 54 4 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �50 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wanej, nazywając ich postawę aspołeczną, a działalność „sztuką dla sztu­ k i " oraz kreślono obowiązki współczesnych artystów. Twórca, który kształtuje duchową dziedzinę życia narodu, zobowiązany jest „wczuć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknoty i potrzeby, z ich wzruszeń i przeżyć czerpać natchnienie twórcze do własnego wysiłku" . Głów­ nym bowiem celem artystów z różnych dziedzin sztuki „winno być pod­ niesienie i uszlachetnienie poziomu życia mas ludowych" . Społeczne znaczenie sztuki i społeczna rola twórców zostały tu po raz pierwszy po wojnie tak dokładnie sprecyzowane. Działalność artystyczna powinna służyć szerokim masom, niejako prowadzić do ich duchowego „ulepsze­ nia" i wniesienia na wyższy poziom ich życiową egzystencję, a równo­ cześnie być inspirowana całokształtem życia tych mas. Rozwijając tę myśl B. Bierut postuluje ścisłe związanie twórców ze społeczeństwem (z jego pracą, dążeniami, bolączkami, wysiłkami marzeniami itd.). Ich działalność artystyczna przejawiająca się w różnorodnych dziedzinach sztuki miała wskazywać społeczeństwu „drogę postępu, mobilizować do wydajnej pracy, wydobywać z ludzi najszlachetniejsze pierwiastki" i dzięki temu spełniać rolę „bodźca postępu i doskonalenia społecznego" . Zadania te określone jako „wielkie" będą mogły być realizowane przez sztukę tylko wówczas, „jeśli czerpać będzie soki, swoją treść z tych źródeł, z których czerpie treść swego życia, pracy i walki o nową Polskę, całe społeczeństwo, cały naród" . Istnieje więc w tym przypadku pewnego rodzaju zasada sprzężenia zwrotnego w relacji twórca — społeczeństwo. W historii polskiej były już przykłady „kształtowania ducha narodu i mobilizacji całego społe' czeństwa" przez twórców tej miary, co Mickiewicz czy Słowacki. Współ­ cześni twórcy muszą również włączyć się do tego dzieła i oddać cały swój wysiłek na kształtowanie nowej rzeczywistości. Jest to ich p o d ­ stawowy społeczny obowiązek. Ówcześni przywódcy państwa mieli wykształcone określone poglądy również na zagadnienia wzajemnych relacji i powiązań sztuki ludowej ze sztuką narodową. W 1947 r. S. Dybowski — minister kultury i sztuki, znany uprzednio jako działacz na polu popierania sztuki ludowej — w notce (w formie motta) zamieszczonej na karcie tytułowej pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej" pisze: 55 56 5 7 S8 59 6 0 65 66 67 58 M , 0 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 8. 8. 9. 9. 9. 9. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 51 „W narodzie polskim tkwią olbrzymie zdolności. Mamy bardzo bogatą sztukę ludową jeszcze żywą. Nasze tańce ludowe, nasze pieśni ludowe, stroje regionalne, wytwory samorodnej sztuki chłopskiej są skarbem, którego nam zmarnować nie wolno. Wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i w e j ś ć do kultury naro­ dowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i ż y w y c h r u m i e ń c ó w pol­ skości —• wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbu­ dzimy u innych szacunek dla narodu polskiego" . n i Jest to wypowiedź oficjalna i należy ją traktować jako stanowisko reprezentatywne dla polskich kół rządowych w tym okresie. Co jest w niej szczególnie istotne dla naszych rozważań? Naszym zdaniem prze­ de wszystkim dwa stwierdzenia. Pierwsze to, że lud polski, a ściślej war­ stwa chłopska, posiada ogromne uzdolnienia artystyczne, przejawiające się w jego sztuce (w przyjętym przez nas rozumieniu) i folklorze. Za­ równo ten potencjał twórczy, jak i gotowe już wytwory są naszym skar­ bem narodowym, którego nie wolno nam zmarnować. Stwierdzenie dru­ gie sprowadza się do tego, że aby rzeczywiste wartości zawarte w kul­ turze chłopskiej weszły do kultury narodowej muszą być one z niej wydobyte i przetworzone przez artystów profesjonalnych. Dopiero wów­ czas sztuka zyska cechy polskości i nabędzie uprawnienia wejścia do skarbca sztuki ogólnoludzkiej, budząc podziw i szacunek dla całego na­ rodu. Konsekwencje tego poglądu są dwojakiego rodzaju. Z jednej stro­ ny sztuka ludowa (sztuka warstwy chłopskiej) nie zyskała prawa do miana sztuki narodowej — polskiej, natomiast artyści profesjonalni pra­ gnąc, aby ich twórczość na nie zasłużyła, muszą przetwarzać ludowe mo­ tywy. Wywód ten zaprezentowaliśmy nie tylko po to, aby uwypuklić ży­ wotność idei romantycznych i neoromantycznych na polu podejścia do kultury i sztuki ludowej oraz narodowej, ale również i dlatego, że kon­ cepcje te zaważyły także na konkretnym obrazie sztuki polskiej po 1945 r. Dodać należy, że poglądy zbieżne reprezentował równieé B. Bierut. Okazją do ich zaprezentowania stały się uroczystości Roku Chopinow­ skiego, odbywające się w 1949 r. Przemawiając na ich otwarciu Bierut usiłował dać odpowiedź na pytanie, gdzie tkwi tajemnica nieprzemija­ jącej wartości, uroku, bliskości i polskości muzyki Chopina. Wytłuma­ czenie tego zjawiska widział głównie w tym, ,,że Chopin czerpał z nie­ przebranej skarbnicy twórczości ludowej, z motywów i melodii ludowych na naszym Mazowszu, z melodii, które utkane były w ciągu stuleci i od­ zwierciedlały smutki i radości tego ludu, jego niedole i tęsknoty nie­ wypowiedziane" . Geniusz pozwolił Chopinowi melodie te zarówno wzbogacić i wysubtelnić, jak i wydobyć z nich cechy najistotniejsze na62 ł l M „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. Z przemówień Prezydenta B. Bieruta..., s. 12. �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A szej twórczości narodowej. Dzieła jego są znakomitym świadectwem te­ go, „że twórczość naprawdę wielka wyrasta z tego, co ludowe, i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim" . Źródło ekspresji i siły oddziaływania jego muzyki „jest wybitnie polskie —• ojczyste i ludo­ we" . Ładunek emocjonalny zawarty w ludowej pieśni i melodii był dla niego nie tylko natchnieniem do przeżyć i odczuć osobistych, ale i two­ rzywem, które przekształcił w misterną i wspaniałą sztukę. Fenomenem jego twórczości jest fakt, iż jej swoisty narodowy charakter „nie umniejsrał, lecz pogłębiał jej wielkość i znaczenie ogólnoludzkie" . B. Bierut przyznawał więc, że sztuka ludowa jest swoistym skarbcem, gdzie prze­ chowywane są pod różnymi postaciami i formami liczne treści kultury warstwy chłopskiej — najliczniejszej grupy narodu. One to stanowią inspirację dla artystów wielkiego formatu. Ale dopiero postępowanie wartościujące i selektywno-wybiórcze odpowiednich motywów, form etc, a następnie ich wzbogacanie, upiększanie lub inny tego typu zabieg do­ konany przez artystę podnosi je do rangi sztuki narodowej. Podobnego zdania byli humaniści epoki romantyzmu czy później neoromantyzmu. Natomiast wnioski dalsze, jakie nasuwają się ówczesnemu prezydentowi na ten temat, są już zupełnym novum. Wypływają z odmiennych rea­ liów życia społecznego po I I wojnie światowej i nowych zadań stawia­ nych przed kulturą i jej twórcami w państwie demokratycznym zmierza­ jącym do socjalizmu. Podsumowuje je w ten sposób: 63 61 65 „Zadaniem obecnej, nowej epoki kształtowania dalszego rozwoju kultury na­ szego narodu jest pobudzić do działania w masach ludowych tę niezmierzoną po­ tęgę uczuć, która w nich tkwi i która była źródłem natchnień mistrza [tzn. F . Chopina — M. D.-P.]. Pragniemy skierować tę potężną siłę uczuć na b u d o w ę nowych form życia społecznego, które pozwolą uczynić życie lepszym i p i ę k n i e j ­ szym, a przez to wzbogacić kulturę narodu"". W pierwszych latach po zakończeniu I I wojny światowej sztuką lu­ dową zajmowało się wiele instytucji formalnych oraz organizacji społecz­ no-politycznych i to zarówno od strony kształtowania jej profilu ideowo-politycznego, sprawowania opieki nad nią i twórcami, praktycznymi działaniami popularyzatorskimi, jak i gromadzenia możliwie pełnego ma­ teriału artystycznej twórczości ludowej. Prace te prowadziły m. in. dzia­ łający od 1945 r. Centralny Instytut Kultury, Ministerstwo Kultury i Sztuki, założony w 1947 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, muzea, placówki naukowe PAN i uniwersytety (skupiające historyków sztuki i etnografów), czy nawet Spółdzielnia Samopomoc Chłopska wraz z jej licznymi filiami. Ich ko­ ordynacją zajmują się z reguły Rady Narodowe oraz Wydziały Kultury' 6 3 Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 13. ° Ibidem, s. 13. 64 e 5 e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 53 i Sztuki niższych i wyższych szczebli podległe Ministerstwu Kultury i Sztuki. Wraz z upływem czasu i rosnącej ilości teorii na temat kultury i sztuki narodowej oraz kultury i sztuki ludowej rodzących się w różnych kręgach i orientacjach społecznych, polityka kulturalna państwa zmie­ rzała do ukierunkowania tych wysiłków celem wykształcenia w miarę jednolitej i spójnej koncepcji dla całej kultury i sztuki' polskiej. Prace te powierzano powoływanym w tym okresie specjalistycznym instytu­ cjom formalnym mającym za zadanie wykształcenie założeń ideologicz­ nych i teoretyczno-metodologicznych podstaw badawczych oraz prak­ tyki działania na polu kultury i sztuki. Nie będziemy oczywiście zaj­ mować się wszystkimi tymi placówkami. Odnotujemy jedynie te, które miały znaczenie podstawowe. W 1947 r. powstał Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej (przekształcony później w Państwowy Instytut Sztuki), który posiadał m. in. pracownię folkloru i sztuki ludowej. Głównym zadaniem, jakie miał do spełnienia, było poznanie, zbadanie i ustalenie wszystkich wa­ lorów i własności sztuki ludowej, a specjalnie tych „które pozwoliły sztuce ludowej być naprawdę sztuką mas" . Równocześnie powołano pismo „Polska Sztuka Ludowa" , które jako organ Instytutu miało być „nie tylko technicznym narzędziem jego pracy, lecz również łącznikiem między Instytutem a społeczeństwem" i przekaźnikiem rezultatów ba­ dań nad sztuką ludową, tak aby mogły one „wsączać się w bieżące życie kulturalne" . Pod koniec 1949 r. powołany został w Warszawie Państwowy Instytut Sztuki, który wchłonął pracownie dotychczasowego Państwowego Insty­ tutu Badań Sztuki Ludowej, kładąc kres ich samodzielnej działalności 67 68 69 70 71 8 7 Powołało go Ministerstwo Kultury i Sztuki. S. D y b o w s k i , „Polska Sztuka Ludowa" (dalej P S L ) , nr 1-2: 1947, s. 3. Charakter pierwszych zeszytów „Polskiej Sztuki Ludowej" wykazuje, że po 1945 r. prace i wypowiedzi z kręgu sztuki ludowej były nadal mocno związane z problematyką i metodami badań cechującymi okres przedwojenny. G ł ó w n y m i problemami teoretycznymi podejmowanymi w tym czasie przez badaczy sztuki ludowej były 2 kwestie: a) sformułowanie definicji sztuki ludowej i jej zakresu, którą podejmują po zakończeniu I I wojny światowej K . P i w o c k i w art. Po­ jęcie sztuki ludowej, P S L , nr 1-2: 1947, s. 5-8, oraz J . G r a b o w s k i w art. Za­ gadnienie stylu ludowego, P S L , nr 1-2: 1947, s. 9-10; nr 1: 1948, s. 3-5; nr 2: 19148, s. 3-5; nr 3: 1948, s. 3-5; nr 9-10: 1948, s. 3-5; b) kwestia historycyzmu w sztuce ludowej, którą zainicjował W. D y n o w s k i w art. Historycyzm w sztuce ludowej, P S L , nr 9-10: 1948, s. 7-10; nr 11-12: 1948, s. 3-7; nr 1-2: 1949, s. 3-8; nr 3-4: 1949, s. 67-70; nr 5: 1949, s. 137-139; nr 7-8: 1949, s. 195-199. Pionierska praca W. Dynowskiego jest z jednej strony kontynuacją etnograficznej tradycji myślenia w kategoriach historycznych (które cechuje np. prace T . Seweryna i K . Moszyńskiego), z drugiej natomiast w y j ś c i e m na wprost aktualnym wymogom badawczym zjawiska sztuki ludowej, a mianowicie ich uhistorycznienia. 6 8 6 0 7 0 71 D y b o w s k i , op. cit, Ibidem, s. 3. s. 3. �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A z organami prasowymi „Polska Sztuka Ludowa" i „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki i Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką". W jego ramach organizacyjnych znalazła się pracownia tańca i folkloru oraz sztuki ludowej. Ta centralna w kraju placówka naukowo-badawczą w zakresie zagadnień twórczości artystycznej miała pilotować związkom twórczości artystycznej z ży­ ciem i potrzebami społeczeństwa zdążającego do socjalizmu. Plany pracy Instytutu ogarniając rozległy zakres analiz, badań nau­ kowych i krytyki z dziedziny szeroko rozumianej sztuki i jej społecz­ nego podłoża ukierunkowane były na przewartościowanie dotychczaso­ wego dorobku nauki polskiej o sztuce na gruncie materializmu dialek­ tycznego i historycznego. Podstawę założeń metodologicznych stanowiło ścisłe powiązanie działalności naukowo-teoretycznej z aktualnymi po­ trzebami życia artystycznego „w toczącej się walce ideologicznej na froncie kultury, jak najściślejsze wiązanie i sprawdzanie teorii z prak­ tyką" . Tak pojęta analiza i krytyka aktualnej polskiej twórczości arty­ stycznej miały być głosem w dyskusji Instytutu odnośnie do przyjętej drogi do realizmu socjalistycznego. W dobie zaostrzonej walki ideolo­ gicznej (powodującej zmiany w życiu artystycznym) Instytut pragnął zarówno swymi pracami, jak i wydawnictwami „przyczynić się do po­ głębienia nauki o sztuce w oparciu o zasady marksizmu-leninizmu" , a tym samym dopomóc całemu środowisku twórczemu, krytykom i sze­ rokim kołom społeczeństwa w przyswajaniu tej nauki „przez rozpo­ wszechnianie znajomości ociągnięć postępowej realistycznej estetyki oraz nauki o sztuce, w szczególności zaś przez przyswajanie doświadczeń nau­ kowej i artystycznej myśli Związku Radzieckiego oraz bliskie kontakty z postępową sztuką i krytyką artystyczną krajów Demokracji Ludo­ wej" . Powstanie PIS łączy się więc wyraźnie z określeniem jego postawy ideowo-metodologicznej. Była to pierwsza w Polsce placówka naukowa, która zastąpiła na odcinku prac teoretycznych działalność ofiarnych, ale częstokroć samotnych pionierów — ideologów poprzednich dziesięcio­ leci, mająca ogromny wpływ na kształtowanie problematyki artystycz­ nej . Jednym z podstawowych zadań sekcji badań sztuki ludowej Insty­ tutu, realizowanym konsekwentnie przez cały czas (niezależnie od zacho­ dzących w tym czasie reorganizacji), były prace inwentaryzacyjne oraz dokumentacyjne ludowej sztuki plastycznej (m. in. gromadzenie bieżą72 73 74 75 71 Od Redakcji, nota do tomu pierwszego „Materiałów do 1950, s. 5. Ibidem, s. 5. Ibidem, s. 5. Por. K . P i e t k i e w i c z , Bilans opieki nad sztuką ludową stolecia, P S L , nr 4: 1959, s. 191. Studiów...", nr 1: 78 74 7 5 w okresie piętna­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 55 cej bibliografii polskiej sztuki ludowej oraz informacji o twórcach, zbie­ ranie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji zabytków sztuki ludowej pozostających w muzeach oraz badania terenowe). Zebrana do­ kumentacja opracowywana była w formie książkowej lub w postaci arty­ kułów zamieszczanych w PSL lub innych wydawnictwach często popu­ larnych, wypełniając tym samym lukę w ogólnej wiedzy społeczeństwa ю sztuce ludowej. Równocześnie podejmowano próby opracowań metodo­ logicznych w tym zakresie . Badania terenowe oprócz czysto nauko­ wych korzyści miały duże znaczenie popularyzatorskie i propagandowe w samym środowisku wiejskim. Starano się bowiem łączyć je z odczy­ tami, prelekcjami i wystawami organizowanymi dla miejscowej ludności. Ogólnie można powiedzieć, że od lat 50-tych bieżącego stulecia Pań­ stwowy Instytut Sztuki, mimo licznych błędów teoretycznych, metodolo­ gicznych i praktycznych, odegrał wybitną rolę pozytywną w zakresie opieki nad sztuką ludową, a zwłaszcza na odcinku badań terenowych, ustaleń teoretycznych i rozważań analizujących zjawiska współczesne zachodzące w dziedzinie sztuki ludowej. Po 1956 r. profil zainteresowań oraz koncepcje teoretyczno-metodologiczne PIS uległy rewizji i daleko idącej zmianie. Wyrażają się one najlepiej w odejściu od sztywnego pro­ pagowania sztuki realizmu socjalistycznego i zwrócenia uwagi na auto­ nomiczne wartości sztuki ludowej oraz jej rzeczywistą współczesną rolę w życiu zarówno społeczności wiejskiej, jak całego narodu. Proces ten znakomicie ilustrują publikacje książkowe, którym patronuje Instytut, oraz artykuły zamieszczane po 1956 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej". Będziemy się do nich niejednokrotnie odwoływać w dalszej części pracy. Oprócz placówek stricte naukowych powoływanych do życia w tym okresie powstawały instytucje formalne zajmujące się praktyczną dzia­ łalnością na polu sztuki ludowej. 76 77 7 6 Publikowane zazwyczaj w P S L . Por. szerzej R. R e i n f u s s , Prace sekcji badania plastyki ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, P S L , nr 4: 1959, s. 197207. ' Na przykład na początku lat 50-tych naszego stulecia nasila się dyskusja teoretyczna wokół zagadnienia uhistorycznienia podejścia do sztuki ludowej, po­ szerzona o nową kwestię genezy polskiej sztuki ludowej. Wiązała się ona z ogól­ nym zjawiskiem rewizji postaw metodologicznych i teoretycznych charaktery­ stycznym dla całej naszej nauki w tym czasie, co w y k a z u j ą dobitnie obrady Kongresu Nauki Polskiej, konferencje poświęcane badaniom nad sztuką ludową, zjazdy twórców ludowych itd. Obu tym zagadnieniom patronują uczeni związani z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki. Pracą, która n i e w ą t p l i w i e najmocniej zaważyła na dyskusjach i polemikach na temat genezy polskiej sztuki ludowej, były książ­ ka K . P i w о с к i e g o, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. Prace K . Piwockiego, W. Dynowskiego, J . Grabowskiego, konferencyjne arty­ kuły metodologiczne E . Frankowskiego i R. Reinfussa, kilka pozycji o charakterze postulatywnym oraz bezpośrednie polemiki i dyskusje, jakie one w y w o ł a ł y , były już ostatnim akordem wzmożonych zainteresowań teoretycznych problemami sztu­ ki ludowej. 7 �56 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Wzornictwa Przemysłowego zrodził się ze znanego już po­ mysłu С. K. Norwida wykorzystania we wzornictwie przemysłowym twórczej inicjatywy ludu. Zanim placówka ta uzyskała osobowość insty­ tucjonalną, prace tego typu podejmowała już. liczna grupa plastyków skupiających się wokół wydziałów wytwórczości i biur nadzoru estetyki produkcji pozostających w ramach organizacyjnych Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. Szermierzem tej idei po 1945 r. była W. Telakowska. Pod hasłem: „tworzenia nowej kultury dla narodu — z narodem" dążyła do stworzenia wzornictwa fabrycznego. Miało ono produkować artykuły dostępne dla szerokiego ogółu, zgodne z jego oczekiwaniami estetycz­ nymi. Charakter materialnej kultury socjalistycznej miał być narodo­ wy, wypracowany przez lud pracujący. Sztuka warstwy chłopskiej zo­ stała tu wysunięta na czoło jako najświetniejszy przejaw twórczości na­ rodu. Pomysł podobny realizował już K. Buszek, ale nie w przemyśle na dużą skalę. Teraz chodziło głównie o włączenie do wzornictwa przemy­ słowego inicjatywy twórczej chłopskich artystów, utalentowanych robot­ ników, młodzieży i dzieci. Pracą ich kierowali zawodowi artyści plastycy prowadzący nieliczne zespoły, ludzie o wybitnej kulturze osobistej, zo­ rientowani w odpowiednich technikach przemysłowych. Największe na­ dzieje wiązano w Instytucie z pracą z artystami ludowymi. Niektóre pró­ by włączenia pomysłów twórców ludowych do wzornictwa, jak w przy­ padku tkanin i malowanych fajansów, przyniosły nawet interesujące' wyniki. Ale efekty artystyczne ich wyrobów nie dorównywały pozio­ mowi przedmiotów wykonanych tradycyjną techniką i o przeznaczeniu ' utylitarnym na wsi. Plastycy w Instytucie mieli za zadanie twórczo t przetwarzać sztukę ludową. Stosowali więc zwykle różne metody: np.' traktując sztukę ludową swobodnie adaptowano wzory z krosna ręcznego I na fabryczne, zmieniając tylko technikę i surowiec, przenoszono też na j tkaniny wzory z wycinanek i koronek . W miarę upływu czasu pla- ] cówka ta doskonaliła coraz bardziej, metody pracy, odchodziła od sztuki l ludowej kierując się na współczesne wzornictwo przemysłowe oraz po-; szerzała zakres zainteresowań szczególnie w dziedzinie nowoczesnych | tkanin dekoracyjnych oraz konfekcji damskiej i męskiej. Istnieje ona 4 do dnia dzisiejszego, a jej wyroby rozprowadzane przez własny sklep fir- i mowy są synonimem znakomitego wzornictwa, modnej linii i doskona- j łego surowca, chociaż ze sztuką ludową mają niewiele wspólnego. | W 1949 r. powstała również Cepelia. Ze względu na specyficzny cha-J rakter tej placówki, jej rolę w kształtowaniu kultury narodowej oraz| szczególne osiągnięcia na polu reaktywowania polskiej sztuki ludowej | wypracowywane przez długie dziesięciolecia omówimy jej działalność! na innym miejscu. .1 78 7 8 Por. szerzej na ten temat art. W. T e l a k o w s k i e j , Próby czości ludowej do wzornictwa przemysłowego, P S L , nr 3: 1953, inne prace tejże autorki. włączenia twór­ s. 135-141, oraz �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 I I . S Z T U K A L U D O W A W POGLĄDACH NA KULTURĘ L U D O W Ą I K U L T U R Ę NARODOWĄ W L A T A C H 1950-1956 Począwszy od końca 1949 r. kraj nasz pod przywództwem PZPR wkro­ czył na drogę budowy ustroju socjalistycznego. Nieodłączną częścią i nieodzownym warunkiem tego procesu była budowa kultury socjali­ stycznej. Partia skoncentrowała wówczas swój wysiłek w tej dziedzinie na realizacji dwóch równie ważnych, a jednocześnie nierozerwalnie ze sobą związanych zadań. Pierwszym było „upowszechnienie oświaty i kul­ tury, udostępnienie dóbr kulturalnych milionom robotników i chłopów, którym burżuazja celowo zamykała dostęp do oświaty i kultury, do osiągnięć literatury i sztuki" . Drugim — nasycenie rodzimej nauki, kultury, twórczości literackiej i artystycznej „nową socjalistyczną tre­ ścią, która umożliwia wychowanie nowego człowieka — człowieka socja­ lizmu" . Tworząc nową kulturę socjalistyczną w miejsce dawnej „wyrosłej w warunkach społeczeństwa burżuazyjnego" kierownictwo, partii zau­ ważało, że proces ten nie przebiega w naszym kraju w łagodnej formie ewolucyjnego przekształcania kultury mieszczańskiej i jej pojęć este­ tycznych -w kulturę socjalistyczną, lecz jest procesem złożonej, zaciętej i d e o l o g i c z n e j w a l k i k l a s o w e j toczącej się w każdej dzie­ dzinie i na każdym posterunku budownictwa socjalistycznego, a więc również i w dziedzinie kultury. W jej ogniu partia i naród tworzy so­ cjalizm i jednolite, bezklasowe społeczeństwo . Kultura polska stanie się kulturą socjalistyczną „dopiero w wyniku zwycięstwa rewolucji so­ cjalistycznej, to jest tylko po rozbiciu aparatu państwa kapitalistycznego i tylko w warunkach wypełniania przez dyktaturę proletariatu jej funkcji kulturalno-wychowawczych" . Historyczną walkę o nowe oblicze kul­ tury podjęła klasa robotnicza pozostająca w sojuszu klasowym z masami chłopskimi i inteligencją pracującą, ale ważkość zagadnienia sprawiła, że w naszych warunkach proces ten był świadomie kierowany przez PZPR в*. 79 80 81 82 83 PZPR wychodziła od przesłanki, że sztuka będąc zjawiskiem spo­ łecznym pełniącym inną rolę i posiadającym inny wyraz w różnych okre7 0 B. B i e r u t , Referat wygłoszony na II Zjeździe PZPR, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1954, s. 5. Ibidem, s. 5. W. S о к o r s к i, Sztuka w walce o socjalizm. Wykład dla Aktywu Młodzieży Wyższych Szkól Artystycznych na kursie w Jadwisinie w 1950 г., „Materiały do Studiów...", nr 1: 1950, s. 9. S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, fragment referatu wygłoszonego na I Ogólnopolskiej konferencji twórców ludowych w Warszawie, P S L , nr 2: 1953, s. 68. S o k o r s k i , op. cżt., s. 26. Ibidem, s. 9. 80 8 1 8 2 8 3 84 �58 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sach rozwoju historycznego i różnych ustrojach gospodarczo-społecznych zawsze jednak była swoistym wyrazem i orężem walki klasy,-która po­ woływała ją do życia . Podejmując walkę o kulturę socjalistyczną — wzorem twórców systemu socjalistycznego, a zwłaszcza W. I . Lenina — uwypuklała szczególne znaczenie sztuki, jako siły i d e o l o g i c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a na społeczeństwo oraz oręża w a l k i k l a s o w e j . Przywiązując do tych jej funkcji społecznych wyjątkowe znaczenie dba­ ła o to, aby właśnie partia kierowała całkowicie i planowo jej rozwojem oraz kształtowała jej rezultaty . Jak pamiętamy, już czołowi działacze ruchu ludowego doby I I Rzeczypospolitej podkreślali rolę kultury i sztu­ ki ludowej w walce o równoprawne miejsce warstwy chłopskiej w struk­ turze narodu. Ale nie formułowali swoich poglądów w kategoriach walki klasowej, ani też nie powierzali sztuce ludowej funkcji podstawowego w niej narzędzia. W odniesieniu do tego zjawiska ich koncepcje utrzy­ mane były bardziej w charakterze przekonywań ogółu społeczeństwa 0 wartości kultury i sztuki ludowej w kulturze narodu oraz propozycji jej szerszej popularyzacji niż jawnego wyznaczania im roli głównego — aktywnego czynnika ideologicznego oddziaływania. Sztuka, uważana teraz za specyficzne i poniekąd autonomiczne zja­ wisko nadbudowy ideologicznej, stanowiąca t w ó r c z e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i miała być „świadomie kształtowana przez partię 1 naród oraz świadomie organizowana w obrazie artystycznym przez samego twórcę" , w efekcie czego powstałaby sztuka realizmu socjali­ stycznego, stanowiąca dialektyczne przeciwieństwo sztuki burżuazyjnej . Zgodnie z leninowską definicją sztuki, sztuka realizmu socjalistycznego jest to „sztuka prawdy życia, a sztuka prawdy życia to sztuka prawdy .artystycznej" . Praktyczna realizacja tego zadania wymagała przewartościowania dotychczasowego dorobku kulturalnego róS*rńież w dziedzinie sztuki, jej pojęć i kryteriów estetycznych. Aktyw partyjny stanął więc przed ko­ niecznością „przeanalizowania i dokładnego sprecyzowania funkcji kulturalno-wychowawczych Dyktatury Proletariatu" . Było to wówczas za­ danie priorytetowe, ponieważ stanowiło punkt wyjścia dla wszelkiej polityki kulturalnej. Wytycznym dla pokolenia ludzi budujących socja­ lizm, walczących o kulturę nowego, socjalistycznego człowieka było .„oparcie nowej narodowej sztuki epoki socjalizmu na jedynie naukowej 85 86 87 88 89 90 8 6 P i o t r o w s k i , op. cit, s. 67. Por. N. N e u m a n , W. I. Lenin i zagadnienia sztuki, tłum. z ros., „Materiały do Studiów...", nr 2: 1950, s. 136. " S о к ог s к i, Na nowym etapie, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, ::s. 156. S o k o r s k i , Sztuka..., s. 9. Ibidem, s. 25. Ibidem, s. .9. 8 8 8 8 81 M �69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 metodzie myślenia, na metodzie realizmu socjalistycznego" , a tym sa­ mym „świadomego i zorganizowanego przezwyciężania całej metody su­ biektywnie idealistycznego myślenia w stosunku do zagadnień sztuki i kultury" . Przyjmując w naszych warunkach metodę realizmu so­ cjalistycznego do analizy wszelkich zjawisk w sztuce należało pamiętać zarówno o procesie dojrzewania twórców, jak i „o złożonych procesach walki klasowej zachodzącej w świadomości każdego człowieka" . Dla­ tego też analizując poszczególne dzieła zalecano „rozpatrywać je pod ka­ wern ujawniania nacisków różnych teorii idealistycznych i formalistycznych na danego twórcę" . Wszelkie zjawiska artystyczne należało roz­ patrywać w nieustannym procesie rozwojowym i mierzyć je kryteriami postępu. Tylko wówczas bowiem sztuka miała wypełniać funkcje wychowawczo-kulturalne, gdy będzie wychowywała nowego człowieka do jego nowych zadań. Wychowanie to nie mogło polegać na dostarczaniu twórcom gotowych wzorów i formułek, lecz na kształtowaniu ich proce­ sów myślowych i świadomości, tak „aby wyprzedzali ideowo społeczeń­ stwo, a nie wlekli się w samym ogonie poszczególnych wydarzeń" . Wła­ ściwe wypełnianie funkcji kulturalno-wychowawczych przez sztukę so­ cjalistyczną według W. I . Lenina uzależnione było od jej komunikatyw­ ności. Ten punkt widzenia przyjęło również kierownictwo polskiej par­ tii. Sztuka, uznana, za jeden z najistotniejszych środków ideowego, politycznego i artystycznego wychowania mas musiała być jednocześnie przez nie zrozumiała. Lenin uważał, że istota problemu sztuki socjali­ stycznej polegała na tym „aby sztuka mogła zbliżyć się do narodu i na­ ród do sztuki" . Możliwe to będzie tylko wówczas, gdy stanie się ona zrozumiała dla mas i kochana przez nie; kiedy będzie zapalać ich uczu­ cia, myśli i wolę, a równocześnie podnosić je, mobilizować, budzić w nich artystów i rozwijać ich . Inaczej mówiąc komunikatywność sztuki w przekładzie na język estetyki zapewniał realizm , a wielką sztukę można według niego stworzyć jedynie drogą realizacji w twórczości arty­ stycznej idei socjalizmu . Ideę kierownictwa partii budowy sztuki socjalistycznej poparło śro­ dowisko naukowe i twórcze. W 1951 r. w Krakowie na Wawelu odbyła się I Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką, w której wzięli udział reprezentanci architektury, rzeźby, rzemiosła arty­ stycznego, muzyki, teatru, historycy sztuki i etnografowie. Uchwalono s2 M M 95 96 97 88 99 81 62 88 84 85 8 8 9 7 8 8 8 8 Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 25. Cyt. za N e u m a n , op. cit., s. 131. N e u m a n , op. cit., s. 134. Który został uzasadniony w leninowskiej N e u m a n , op. cit., s. 136. teorii realizmu socjalistycznego. �60 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na niej wspólną rezolucję stwierdzającą, że zarówno nauka jak i sztuka, pozostające w służbie narodu budującego socjalizm „wkroczyła na dro­ gę wielkiej, twórczej przemiany i rozwoju" °. Uczestnicy obrad przy­ łączając się do walki o nową sztukę polską — socjalistyczną w treści i narodową w formie widzieli konieczność podjęcia wzmożonych wysił­ ków celem wygrania tej batalii. Zauważali niezbędność dokonania 'w swo­ jej świadomości naukowego ugruntowania i pogłębienia nowych socjali­ stycznych pojęć o sztuce. W badaniach nad sztuką polską postulowali ujawnianie jej rozwoju „w oparciu o twórcze siły ludowego podłoża" Ą, prześledzenie i wydobycie trwającej ,,w naszym przebiegu dziejów" walki o jej ludowy i narodowy charakter. Uznawali, iż badając i kształ­ tując polską sztukę realizmu socjalistycznego winni „twórczo nawiązy­ wać do społecznie postępowych, rewolucyjnych momentów przeszło­ ści" , a z dziejowego dorobku naszej sztuki „wydobyć bezcenne skar­ by doświadczenia artystycznego, wartości humanistycznych, wyrosłych na gruncie realistyczno-poznawczego stosunku do rzeczywistości" . W dyskusjach, wypowiedziach oficjalnych, referatach, naradach i roz­ prawach naukowych podkreślano, że „dopiero w realizmie socjalistycz­ nym po raz pierwszy zagadnienie kształtowania rzeczywistości z całą świadomością zostało określone jako s p o ł e c z n a f u n k c j a s z t u k i " [podkr. M.D.-P.] . Każda sztuka realistyczna współdziała czynnie w kształtowaniu rzeczywistości, i to zarówno w sensie materialnym, jak i w znaczeniu oddziaływania społeczno-wychowawczego, ale zasadnicza funkcja sztuki — o d b i c i e r z e c z y w i s t o ś c i i j e j k s z t a ł ­ t o w a n i e zostało wyraźnie sformułowane dopiero w założeniach rea­ lizmu socjalistycznego. Osiągnięcie mistrzostwa w sztuce realizmu so­ cjalistycznego możliwe jest tylko „na drodze głębokiego, ideowego po­ wiązania z treścią życia narodu" . Opowiadając się za sztuką realizmu socjalistycznego liczni twórcy z różnych dziedzin kultury odrzucali postimpresjonistyczny i abstrakcjonistyczny spadek poprzednich epok. Uważali, iż winna być ona aktyw­ ną siłą dopomagającą w kształtowaniu podstaw nowego ustroju i w tym znaczeniu traktowali ją jako sztukę frontu narodowego. Frontu, który pod przewodnictwem klasy robotniczej realizuje podstawy socjalizmu. Dowodzili dalej, że „między klasą robotniczą, od której pochodzi zamó10 10 1 в г 103 1 M 105 106 . " 100 Rezolucja, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I . Ibidem, s. I X . i» Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X , por. też Od Redakcji, „Materiały do Studiów...", nr 3-4: 1955, s. 5-7. J . S t a r z y ń s k i , Problemy współczesnego malarstwa w świetle II Ogól­ nopolskiej wystawy plastyki, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, s. 202. Ibidem, s. 233. 101 2 108 104 1 0 5 108 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 61 wienie społeczne pisarza i artysty, nie ma dziś przeciwieństw, nie ma konfliktu ideowego. Zamówienie społeczne klasy robotniczej ma przy tym charakter zorganizowany, instytucjonalny. Tak jest i tak być po­ winno" . Idea budowy jednolitej sztuki socjalistycznej wymagała teoretycz­ nego określenia zakresu znaczeniowego niektórych jej pojęć oraz usto­ sunkowania się do szeregu zjawisk zachodzących w tej dziedzinie kul­ tury. Na plan pierwszy wysunęła się wówczas nienowa kwestia sztuki ludowej i sztuki narodowej, narodowego charakteru kultury i sztuki socjalistycznej oraz obowiązków twórców wobec społeczeństwa. Terminologiczne znaczenie pojęcia sztuka ludowa stosowane dotych­ czas przez naukowców, publicystów, chłopskich działaczy kulturalnych etc. w naszym kraju odnosiło się przede wszystkim do sztuki warstwy chłopskiej oraz w mniejszym stopniu do twórczości artystycznej prole­ tariatu miejskiego (zarówno małych, jak i większych miast) wyrosłej z tych środowisk i zaspokajającej ich potrzeby kulturalne w zakresie sze­ roko rozumianej sztuki. Były one swojego rodzaju opozycją w stosunku do sztuki tzw. elitarnej, akademickiej czy profesjonalnej przeznaczonej głównie dla odbiorcy miejskiego i wąskiej elity inteligencko-szlacheckiej lub magnackiej. Natomiast uczeni radzieccy opierając się na leninow­ skiej teorii sztuki jako odbicia rzeczywistości przyjęli nazywać ludową tę sztukę, która „wyraża przodujące dążenia ludu [...], wyraża bezpo­ średnio jego uczucia i myśli" , niezależnie od tego, czy jest to sztuka profesjonalna, czy też samorodna: „ludowe jest to, co dawało lub daje korzyści ludowi, co przyczynia się do jego rozwoju, w czym w mniej­ szym lub większym stopniu odbija się historia życia ludu" . W takim rozumieniu treść określenia „ludowy" zmienia się w odniesieniu do sztuki. Przestaje ono oznaczać wyłącznie twórczość artystów chłopskich, stając się synonimem każdej postępowej „ludowej" w swym najgłęb­ szym podłożu działalności artystycznej. Dążenia ludu wypowiadane są nie tylko w pracy nieuczonych, samorodnych talentów, ale również i w dziełach artystów profesjonalnych związanych ideologicznie czy eko­ nomicznie z jego interesami , oddających obraz życia tej klasy spo­ łecznej i przyczyniających się do jej rozwoju. Jak zauważa G. Niedosziwin mamy w tym wypadku do czynienia z pomieszaniem dwu nieadekwatnych do siebie pojęć. Ludowymi nazy­ wamy dwie różne kategorie zjawisk artystycznych, które wymagają roz107 108 109 110 107 Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej (X 1951 г.), „Ma­ teriały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 88. Całość dyskusji: tamże, s. 31-143. G . N i e d o s z i w i n , Zagadnienie ludowości w sztuce radzieckiej, „Prze­ gląd Historyczny", nr 4: 1951, s. 24. A. F i o d o r o w - D a w y d o w , Zadania wydawnicze w zakresie historii sztuki rosyjskiej, Warszawa 1952, s. 61. но P i w о с к i, op. cit., s. 2. 1 0 8 1 0 9 �62 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzielenia terminologicznego. W jednym przypadku mówimy o ludowości sztuki w tym znaczeniu, że bezpośrednio obsługuje ona wyzyskiwane masy ludowe, będąc przez nie same tworzona. W drugim natomiast mamy na myśli sztukę związaną z klasami panującymi, których przedstawiciele na skutek takich czy innych przyczyn historycznych uświadamiają sobie interesy ludu oraz postępowe drogi narodu i przez swoją działalność artystyczną służą obiektywnie sprawie postępu ludu . Artysta klasy panującej zasługuje więc na miano ludowego w takim stopniu, w jakim odzwierciedla on realny konflikt w życiu narodu, proponując przy tym postępowe jego rozwiązanie . Uczeni radzieccy tej doby zauważali równocześnie, że następuje pro­ ces stopniowego zbliżania sztuki akademickiej (profesjonalnej) z twór­ czością ludową, czyli że dostrzegalny jest zanik dotychczasowej prze­ paści między sztuką zawodową a sztuką samorodną (amatorską), cho­ ciaż nie oznacza to jeszcze zatarcia wszelkich różnic między n i m i . Natomiast ludowość sztuki socjalistycznej zdaniem W. I . Lenina po­ legała zarówno na tym, że otwarcie i świadomie zwraca się ona do nie spotykanego dotąd odbiorcy (audytorium), jak i na tym, że zawiera w so­ bie całą różnorodność zmieniającego się nieustannie życia milionów wy­ zwolonych przez rewolucję ludzi, „że znajduje w niej wyraz polityczna świadomość mas, ich interesy i nadzieje i że zatem treść życia ludu w swym całokształcie sama jest źródłem twórczości artystycznej" . Pisał o tym w ten sposób: „sztuka powinna sięgać swymi korzeniami jak najgłębiej w życie mas pracujących" , dzięki czemu służyć będzie ludowi, a równocześnie lud będzie źródłem jej natchnienia i rozwoju. Przyjęcie przez kierownictwo partyjne, naukę i publicystykę polską rosyjskiego rozumienia sztuki ludowej, odmiennego od naszej dotych­ czasowej tradycji kulturalnej w tej dziedzinie sprawiło, że pojęciem tym posługiwano się w latach 50-tych w trzech znaczeniach. Pierwsze zwią­ zane było z treściami tradycyjnymi kultury ludowej (głównie chłopów i proletariatu miejskiego); drugie odnoszono do postępowej twórczości elitarnej, jaka torowała drogi rozwoju społeczno-kulturalnego w prze­ szłości; trzecie obejmowało treści współczesne tworzącej się nowej kul­ tury socjalistycznej, ludowej w warunkach sprawowania władzy przez lud pracujący. Przy tym przez lud rozumiano wówczas masy pracujące, klasę robotniczą, chłopów i inteligencję pracującą, czyli w zasadzie cały naród . 111 112 113 114 l l s ш 1 1 1 G . N i e d o s z i w i n , Oczerki tieorii iskustwa, Moskwa 1953, s. 111. Ibidem, s. 115. G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości u> sztuce radzieckiej, P S L , nr 3: 1951, s. 84. N e u m a n , op. cii., s. 132. Ibidem, s. 132. S. P i o t r o w s k i , Ludowa twórczość artystyczna, Warszawa 1955, s. 33. 112 1 1 1 1 1 4 115 1 1 9 �63 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Ludowość ówczesnej twórczości artystycznej polegać miała na jed­ ności zawartej w niej ideologii z ideami pracującego ludu budującego socjalizm. Idee te winny być wyrażone w doskonałej formie artystycz­ nej, równocześnie dostępnej, bliskiej i zrozumiałej dla wszystkich, a two­ rzona sztuka zasługiwała w takim sensie na miano ludowej. Określenie 'ludowy' poszerzone zostało na wszystkie dziedziny życia społecznego, a więc i na twórczość artystyczną . W praktyce zarówno w pracach naukowych, jak i publicystyce rzadko kiedy wyjaśniano, w jakim zna­ czeniu posługiwano się nim, równie często stosowano go dowolnie i roz­ szerzano. Odmiennie też był rozumiany przez różne środowiska społecz­ ne, a jego nieostrość potęgowało wprowadzenie nowego zakresu znacze­ niowego dla terminu 'lud'. Zdarzało się więc, że mówiono i pisano tymi samymi słowami o zjawiskach merytorycznie różnych. Problem ten jest otwarty do dnia dzisiejszego i czeka na nowe teoretyczne opracowanie odpowiadające wymogom współczesności, przysparzając w tym czasie sporo chaosu i niejasności szczególnie powodowanych przez środki ma­ sowego przekazu. W 1953 r. kwestię ludowości najpełniej rozwinął A. Jackowski . Stał on na stanowisku, że zagadnienie to w naszej sztuce jest proble­ mem centralnym, określającym zarówno zadania, jak i funkcje przed, nią stojące. Jego zdaniem sprawa ludowości nabiera szczególnej wagi w czasie budowy ustroju socjalistycznego likwidującego klasy antagonistyczne, zacierającego podstawowe różnice między miastem a wsią, pracą umysłową a fizyczną. Przedtem ludowość naszych t w ó r c ó w oznaczała „umiejętność widzenia i wyrażania zjawisk z pozycji całego narodu, przemawianie nie do ograniczonej liczby odbiorców, lecz do naj­ szerszych mas" °. Obecnie o ludowości decyduje głównie „społeczny sens twórczości i jej społeczna funkcja" . Ludowa jest bowiem sztuka wyrażająca wielkie treści naszej epoki, troski i radości nowego czło­ wieka, która jest mu bliska i dostępna. Jednak najwznioślejsze idee i naj­ piękniejsze treści „nie spełnią swej roli i nie dotrą do mas, jeśli forma, w jakiej będą zawarte, będzie obca, niedostępna tym masom" . Ze stwierdzenia tego wynika postulat (powtórzony za W. I . Leninem) do twórców, a mianowicie znalezienie wspólnego języka z masami pracują­ cymi. Jest to podstawowy warunek dotarcia do społeczeństwa. I w tym 117 118 m 12 121 122 1 1 7 Por. ibidem, s. 33, oraz szerzej R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludo­ wej, P S L , nr 2: 1952. A. J a c k o w s k i , Problemy jolkloru i ludowości w sztuce, „Materiały da Studiów...", nr 1: 1953. Autor ma zapewne na myśli twórców ludowych, jak i profesjonalnych, ale nie rozszerza tej myśli. J a c k o w s k i , op. cit, s. 204. Ibidem, s. 204. Ibidem, s. 204. 1 1 8 1 1 9 ł ! 0 121 122 �O* MIROSŁAWA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J DROZD-PIASECKA 123 aspekcie należy rozpatrywać dzisiaj problem ludowości w sztuce . Roz­ kwit naszej sztuki, sztuki socjalistycznej w treści i narodowej w formie, możliwy jest tylko na drodze ich wzajemnego przenikania się i wzboga­ cania (tzn. treści i formy). Spróbujmy jednak wrócić do meritum sprawy i zastanowić się, w ja­ kim stopniu koncepcja sztuki socjalistycznej zaważyła na ówczesnych poglądach na sztukę ludową głównie w pierwszym przytoczonym przez nas rozumieniu, tzn. tradycyjną sztukę warstwy chłopskiej i prole­ tariatu miejskiego, oraz jak widziano jej powiązania ze sztuką akade­ micką i szerzej narodową, i socjalistyczną, a przy tym, jakie stawiano przed nią zadania w walce ideologicznej o nowe oblicze sztuki. Oczy­ wiście jak dotąd będzimy uwzględniać jedynie stanowiska reprezenta­ tywne. Jednym z nich jest pogląd S. Piotrowskiego (wiceministra kultury i sztuki) o klasowym charakterze polskiej sztuki ludowej. Ujmowana łącznie z folklorem „wyrosła z walki o byt, z potrzeb materialnych, światopoglądowych i estetycznych ludu; wyrażała ona przy tym tęskno­ ty, marzenia i dążenia tego ludu" ¡ \ W dobie feudalizmu, a następnie kapitalizmu, gdy społeczeństwo było podzielone na klasy, a lud coraz bardziej eksploatowany i wyzyskiwany sztuka ludowa wiążąc się z ma­ sami upośledzonymi nabierała klasowego charakteru, stając się sztuką chłopów, ubogich rzemieślników i proletariatu. Jej cechą ogólnoludzką — występującą w okresie kapitalizmu za­ równo w sztuce ludu polskiego, rosyjskiego, litewskiego, ukraińskiego, ; jak i innych narodowości — jest to, że wyrosła wśród mas wyzyskiwa- ! nych wyrażając ich tęsknotę do wolności. W niej wypowiadał swoje \ radości i smutki dnia codziennego człowiek walczący o wyzwolenie \ i w niej zaspokajał swoje dążenie do piękna . Równolegle ze sztuką \ ludową rozwijała się sztuka akademicka o typowo elitarnym zakresie \ oddziaływania z tego względu, że pozostawała na usługach klasy panu- I jącej. Ponieważ zjawiska te nie zachodziły w próżni społecznej-, mieliśmy | | w tym przypadku do czynienia z wzajemnym wpływem kulturowym, jj S. Piotrowski był zdania, że w dziedzinie kultury i sztuki klasy panu- i jące narzucały ludowi elementy wrogie ideologicznie i sprzeczne z jego f interesami. Ich skutki widoczne są dotąd „w ideologii świątkarstwa, mi- f stycyzmu, w usypianiu krzywdy społecznej" . W dobie budowy wsi j 124 12 126 127 123 Ibidem, s. 209. f Takie podejście do zagadnienia cechuje w latach 50-tych niezmiennie m. in. f K . Pietkiewicza, dla którego sztuka ludowa jest głównie sztuką warstwy chłop- j skiej. Por. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości 1 ludowej (referat na II Konferencję Badań nad Sztuką Ludową), „Materiały do 1 Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. Ц P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 67. 9 Ibidem, s. 71. Щ Ibidem, s. 68. ж 12(5 1 2 5 126 127 65 socjalistycznej i walki ideologicznej sprowadza się ona na odcinku sztuki głównie do wydobycia plebejskiego nurtu z jej spuścizny, nurtu walki o wyzwolenie społeczne ludu z ucisku i wyzysku. Walka ideologiczna na polu sztuki ludowej ma za zadanie oczyścić ją z religianctwa, nale­ ciałości szlachecko-burżuazyjnych i kułackich, a równocześnie uwspół­ cześnić ją i nadać ideowy wyraz naszych czasów . Tradycyjna sztuka ludowa, zaspokajając potrzeby swego środowiska, była szkołą stale ulepszanych technik artystycznych, wzbogacanych przez następne pokolenia. Wychodząc z tej przesłanki S. Piotrowski wyciąga wniosek o paralelności rozwoju sztuki i społeczeństwa: „wiązała się stale z rozwojem społeczeństwa, służyła swemu środowisku i jednocze­ śnie była jego odbiciem" . Zadaniem nowego pokolenia twórców ludo­ wych jest więc zrobienie dalszego kroku naprzód. Oznaki, że w sztuce ludowej niektóre dawne wsteczne treści, w tym szczególnie o charak­ terze kultowym, zastępowane są współczesnymi, związanymi z życiem dzisiejszego człowieka, jego pracą, walką o wykonanie planu, walką o pokój — są już widoczne. Ale nie chodzi w tym przypadku o całko­ wite zerwanie z tradycją i stworzenie czegoś bardzo oryginalnego nie mającego żadnego uzasadnienia w ciągłości dziejowej. Charakter regio­ nalny i narodowy dziełu sztuki nadają pewne określone cechy. Tymi rodzimymi i swoistymi cechami sztuki ludowej są wszystkie te elemen­ ty, jakie wpłynęły na wytworzenie się odrębności regionalnych uwarun­ kowanych różnicami w stosunkach gospodarczo-społecznych, geograficz­ nych, zwyczajach uzależniających kształtowanie się upodobań artystycz­ nych (np. stroju, form ceramicznych, architektonicznych, melodycznych itd.). Ich wyrażenie jest sprawą indywidualności twórczej artysty, która zależy od jego postawy aktywnej, umiejętności operowania odpowiednimi środkami i formami dla wyrażenia idei przewodzącej społeczeństwu °. 12S 129 13 Tego rodzaju podejście do sztuki miało doniosłe znaczenie, ponieważ nie ograniczało całkowicie rozwoju tzw. tradycyjnej ludowej sztuki re­ gionalnej, chociaż znaczyło priorytet wyrażania przez nią idei „walki o socjalizm i pokój" , która powinna być hasłem naczelnym w równej mierze społeczeństwa, jak i twórcy. N o w e t r e ś c i powstające w spo­ łeczeństwie i dla jego potrzeb miały być wyrażone przy pomocy r o ­ d z i m y c h w a r t o ś c i , jakie również zawiera w sobie s z t u k a l u d o w a . Dyrektywa ta została uznana za społeczną funkcję sztuki ludowej. Powierzała twórcom ludowym do spełnienia szczególną rolę. Wydobycie i wniesienie do kultury narodowej wszystkich elementów war­ tościowych, w tym szczególnie bliskości i zrozumiałości „wiązania się 1S1 128 129 1 S 0 131 Ibidem, Ibidem, iożdem, Ibidem, s. s. s. s. 68, 69. 71, 72. 71, 72. 72. S — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �66 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 132 z życiem ludu, z jego walką i pracą, z jego tęsknotami" . W nich bo­ wiem wypowiedział się c h a r a k t e r n a r o d o w y . Koncepcja ta stała w wyraźnej opozycji do poglądów wyrażanych m. in. przez niektórych etnografów, działaczy ludowych oraz członków towarzystw popierania przemysłu i sztuki ludowej, stojących na stano­ wisku, że twórczość ludowa, aby pozostała ludową w sensie tradycyj­ nym, winna nie odstępować od wzorców dzieł stworzonych przez twór­ ców ludowych jeszcze pod koniec XIX i w niektórych wypadkach na początku XX w., dostępnych zresztą jeszcze po zakończeniu wojny. Kry­ tykując to stanowisko S. Piotrowski zalicza je do kategorii konserwa­ tywnych i niebezpiecznych, hamujących rozwój twórczości, a twórcę spychających na pozycję kopisty — naśladowcy. Koncepcja ta była rów­ nież opozycyjna w stosunku do poglądów wypowiadanych przez niektó­ rych publicystów oraz miejskie i wiejskie środowiska społeczne zafascy­ nowane rozwojem techniki, będące zdania, że sztuka ludowa w naszych warunkach jest anachronizmem. W dobie mechanizacji oraz produkcji taśmowej maszyny mogą wyprodukować więcej i lepiej.niż jakikolwiek artysta rękodzielnik (np. garncarz czy tkaczka). S. Piotrowski uważał ten pogląd za uproszczony, wykazujący zupełny brak znajomości zagad­ nienia i podobnie jak pierwsze stanowisko niezgodny z rzeczywi­ stością . Nowe zadania postawione przed sztuką ludową nakreślały zakres obowiązków twórców ludowych. Wywodzono je z przekonania, że zmiany zachodzące w Polsce, przynoszące nowe życie człowieka wolnego, doko­ nają przeobrażeń w świadomości i ideologii polskiego chłopa we wszyst­ kich dziedzinach jego życia oraz poglądach na świat i ludzi. Współ­ istnieć z tymi wydarzeniami powinna twórczość artystyczna — stano­ wiąca przejaw świadomości klasowej — „która nie będzie już odbiciem niedoli ludu, ale wyładowaniem woli twórczej, mistrzynią nowych form życia" . Nasycona treścią ideową ma ona obrazować tężyznę i roz­ mach wydarzeń okresu budowy oraz odtwarzać pełnię wyrazu walki kla­ sowej . Twórcy ludowi mają przodować w realizacji tych idei. Ich powołaniem jest kształtowanie nowych form twórczości ludowej, a ha­ słem pracy winien stać się triumf nowego życia. Innymi słowy podsta­ wowym obowiązkiem artystów ludowych było „zaostrzenie oręża ideo­ logicznego oddziaływania dostępnymi im, zrozumiałymi, coraz wyższymi jakościowo środkami artystycznymi" oraz związanie się z obecnym 133 134 13S 136 Ibidem, s. 70. i Ibidem, s. 71, 72. IM Е. F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową (skrót referatu na I Ogólnopolską konferencję badań nad sztuką w 1950 r. w K r a ­ kowie), „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 373. Ibidem, s. 373. P i o t r o w s к i, O twórczości..., s. 69. 1 8 8 8 3 185 1 3 6 �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J życiem ludu, interesami kraju, hasłem kierującym ideami naszej partii — budowy kultury socjalistycznej w treści a narodowej w formie . Prawidłowa realizacja wytyczonych twórcom ludowym zadań wyma­ gała również inicjatywy państwa, które przez swoje specjalistyczne orga­ nizacje społeczno-polityczne, ośrodki naukowe, instytucje formalne itd. miało poszukiwać twórców w masach ludowych, otaczać ich opieką ma­ terialną, szkolić ideologicznie, stwarzać warunki tworzenia, a ponadto wykształcić w nich wysoką świadomość powołania, odpowiedzialności społecznej oraz entuzjazmu twórczego. Dzięki spełnieniu tych warunków działalność na polu sztuki ludowej będzie mogła być poddana planowej organizacji i rozwojowi . Próbę przystosowania sztuki warstwy chłopskiej do nowej koncepcji społeczno-kulturalnej podjął etnograf K. Pietkiewicz . Sformułował on interesujący, podbudowany materiałem faktograficznym i znajomością stosunków wiejskich pogląd — który do-dnia dzisiejszego nie stracił na aktualności — o tradycji służby społecznej sztuki ludowej. Uzasadniał, że twórczość artystów ludowych była nieomal zawsze wyrazem wiej­ skiej grupy społecznej, służyła bowiem zaspokajaniu jej licznych po­ trzeb. Z tego względu nie stanowiła ona nigdy indywidualnego popisu twórcy, ponieważ wyrastała w sposób naturalny z kultury swego śro­ dowiska. Tezę tę podbudowywał argumentem, iż większość przedmiotów wytwarzanych przez wieś, które zaliczamy dziś do sztuki ludowej (np. tkaniny, ceramika, meblarstwo, strój itp.), należała do gatunku utyli­ tarnych, spełniających określoną funkcję użytkową w tym środowisku. Warunkowały je głównie potrzeby bytowe i podłoże gospodarcze, a wa­ lory estetyczne tych przedmiotów odpowiadały zarówno zapotrzebowa­ niu, jak i poczuciu estetycznemu nie wyłącznie jednostek, ale całego ze­ społu. Artysta ludowy był tylko jednym z członków tego zespołu, a jego inność polegała na posiadaniu szczególnych predyspozycji twórczych, podstawowych umiejętnościach warsztatowych i artystycznych. Nie wy­ starczyły one jednak do zdobycia sobie wiejskiego odbiorcy. Aby go pozyskać, musiał on czerpać z tradycji, czyli wielkiej szkoły życia wła­ snej zbiorowości. Ponadto wszelkie jego pomysły artystyczne, niejedno­ krotnie zapożyczane z kultury innych grup etnicznych, ze sztuki akade­ mickiej czy będące wytworem własnej fantazji mogły mieć rację bytu tylko w sytuacji aprobaty i przyjęcia przez własne środowisko. Każdy oderwany popis artystyczny, niesprostający tym wymogom, skazany był na niezauważenie, zaginięcie oraz odrzucenie przez skarbnicę tradycji. 137 138 ш 1 ! 7 Pod takim hasłem naród radziecki zbudował kulturę socjalistyczną i, kie­ rując się nim nadal, dąży do komunizmu. F r a n k o w s k i , op. cit, s. 373, 374. K . P i e t k i e w i c z , Społeczna rola artysty ludowego, P S L , nr 1: 1952, s. 68 n. 1 5 8 1 8 9 �08 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Reguła ta dotyczyła wszystkich dziedzin kultury. Treść i forma dzieł tym większe, że przemawia ona bliskim jej językiem. Na pytanie, w ja­ sztuki wiązała się ze światopoglądem społeczności chłopskiej, z jej po-; ki sposób przy pomocy prymitywnych środków artystycznych twórca jęciami i możliwościami artystycznymi. Dlatego też sztuki dla sztuki ludowy odpowiada na nowe zadania społeczne, można uzyskać dane nigdy w środowisku chłopskim nie było, a każdy krok naprzód twórcy' i przekonać się naocznie wizytując różne wystawy i konkursy sztuki ludowego był w mniejszym lub większym stopniu c z y n e m spo­ ludowej. ł e c z n y m . Twórczość ludowa rozwijała się i wzbogacała zależnie od Postulat budowy sztuki polskiej socjalistycznej w treści a narodowej sytuacji społeczno-bytowej wsi, przyswajając sobie i przetwarzając m. in. w formie wiązał się ściśle z określeniem stosunku sztuki ludowej do cenne wartości kultury ogólnej narodu . Przy tym nie zatracała swo­ sztuki narodowej. ich cech istotnych, ale nabywała przez te cechy kultury narodowej. Co Podejmując tę kwestię W. Sokorski wyszedł od rozważań na temat więcej, twórczość ludowa wraz ze zdobyczami społecznymi warstwy, ludowego podłoża w dziedzictwie całej polskiej kultury narodowej. chłopskiej zdobywała sobie miejsce w kulturze narodu. Sprzyjał temu; Przyjęty przez niego zakres sztuki ludowej, rozumianej jako „zespołowa zjawisku fakt, że wyodrębniająca się kultura kapitalistyczna asymilo- twórczość ludu obtaczana i kształtowana ciągle na nowo z pokolenia na wała coraz więcej cech kosmopolitycznych, a naród nasz po odzyskaniu pokolenie" , ujęty został w określeniu ludowość. Obejmuje on nim utraconej niepodległości miał większe niż kiedykolwiek ambicje naro­ materialną działalność plastyczną mieszkańców wsi i miasteczek, samo­ dowe. Dorobek twórczości ludowej był więc źródłem inspiracji dla sztu­ rodną twórczość rzemieślników i klasy robotniczej oraz folklor wsi i du­ ki elitarnej, a szczególnie polskiego rzemiosła i przemysłu artystyczne-, żych miast (w tym szczególnie tradycję pieśni rewolucyjnej) . Z tak go. K. Pietkiewicz wysuwa wniosek, że pozycję twórczości chłopskiej zakreślonej problematyki wyciąga wniosek, iż „w tym sensie sztuka lu­ w kulturze narodowej ugruntowały dwa traktowane łącznie czynniki: dowa, jako sztuka wiecznie żywa, jest istotnie podłożem, kształtem i kli­ ruchy postępowe wraz z siłą społeczną oraz zdobycze społeczne ludu matem sztuki narodowej" , jest twórczością żywą i wciąż przeobraża­ i stworzone w jego środowisku wartości artystyczne. Obecnie, jak doda­ jącą się. I wyłącznie w tym znaczeniu „można mówić o ludowych źród­ je, po obaleniu barier między miastem a wsią w momencie budowy jed-: >łach sztuki narodowej" , ale w żadnym wypadku „nie wolno jej trak­ nolitej kultury socjalistycznej obserwujemy proces zbliżania się sztuki tować jako zastygłego wzorca regionalnych odnalezisk, zasuszonych uczonej z twórczością ludową. w «zielnikach» etnografów" . Aby sztuka ludowa stała się narodową Ludowi i jego artystom dostępne są wszystkie skarby kultury naro­ „nie wystarczy przenieść ją «in crudo» do obrazu artystycznego, nie wy­ dowej, a jego własna sztuka może rozwijać się bez przeszkód otoczona starczy ją zacytować i uplastycznić w tekście, nie wystarczy jej wkom­ opieką państwa. W takich warunkach nie jest ona zobligowana tradycyj­ ponować od strony formalnej z całkowitym zagubieniem jej własnej nymi formami opowiadającymi, ale może odtwarzać wizje przyszłości acz swoistej treści i formy" . Konieczne jest przeżycie jej od począt­ i lepszego jutra, które buduje cały naród. Zjawisko to zaobserwowano ku w nowym obrazie artystycznym oraz traktowanie — podobnie jak już w różnorodności podejmowanej tematyki (np. wycinanek, malarstwa,- tradycji narodowej — jako wielkiej inspiracji twórczej „jako zasadnicze rzeźby). W praktyce jednak widzimy często wartość sztuki ludowej wiązanie architektoniki sztuki narodowej" . Ludowe „należy podnieść w motywach i naiwności oraz innych jej walorach artystycznych nie do narodowego, żeby narodowe stało się dorobkiem całej ludzkiej cywi­ dostrzegając, że tkwią one jeszcze w postawie społecznej artysty ludo­ lizacji" . W. Sokorski uważał, że jest to „najsłuszniejsza droga czerpa­ wego i społecznej roli jego twórczości. Dotąd służyła ona wiernie swemu nia z ludowego podłoża" °, a równocześnie ostrzegał, że zarówno ze środowisku, a obecnie na skutek naturalnego awansu społecznego, mimo licznych trudności, pragnie służyć całemu narodowi . W przystosowa­ S o k o r s k i , Na nowym..., s. 154. niu się twórcy ludowego do nowej roli — a mianowicie wzbogacania na­ Zgodnie z tym, co m ó w i ł M. Gorki, iż twórcami sztufii „byli garncarze, szego życia narodowego oraz mobilizacji do budowy socjalistycznego ju­ kowale i złotnicy, tkaczki i tkacze, murarze, cieśle, drzeworytnicy, rusznikarze, tra —• pomaga mu właśnie tradycja służby społecznej sztuki ludowej, malarze, krawcy i krawcowe i w ogóle rzemieślnicy — ludzie, których wyroby wsparta kompetentną pomocą artysty plastyka i akceptacją szerokiego artystyczne zapełniają muzea i cieszą nasze oczy". Cyt. za ibidem, s. 154. Ibidem, s. 154. ogółu społeczeństwa. Oddziaływanie tej sztuki na warstwę chłopską jest 140 142 ш 144 145 146 147 148 149 15 W1 1 4 2 1 4 8 144 145 14e 1 1 0 Oczywiście w tym przypadku mamy do czynienia ze zjawiskiem pewnego opóźnienia w stosunku do prądów w sztuce elitarnej, ale nie dotyczy to wszyst-. kich dziedzin sztuki ludowej. P i e t k i e w i c z , Społeczna..., s. 69-71. 147 148 149 1 4 1 150 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 154. 154. 154. 154. 154. 154. �70 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ludowej, a szczególnie folkloru wiejskiego „nie wolno nam uczy­ nić nowych «okopów Świętej Trójcy», swoistego formalizmu" . Sztuka ludowa jest więc w tej koncepcji głównie skarbnicą wzorów czy pomysłów, ale aby stała się narodową, należy jej poszczególne mo­ tywy i inspiracje twórczo uszlachetnić. Nietrudno dostrzec w niej od­ bicie poglądów kształtowanych przez romantyków i neoromantyków, które praktycznie realizowali A. Mickiewicz, F. Chopin czy Ś. Wit­ kiewicz. Na sztukę ludową jako praźródło polskiej kultury artystycznej, które i obecnie nie straciło swojej wartości, a gdzie pierwiastek narodowy od­ grywał zawsze dominującą rolę, zwracał wówczas uwagę również etno­ graf E. Frankowski. Uważał on, że współczesna sztuka socjalistyczna zwraca się do niej jak do nieprzebranego skarbca czerpiąc z niego go­ towe formy wyrosłe z tradycji ludowej. W naszej dobie tworzenia sztuki jednolitej włączy się ona do ogólnego nurtu sztuki narodowej, zapew­ niając sobie dalsze możliwości rozwoju . Na narodowy charakter sztuki polskiej według A. Jackowskiego złożyły się obok cech ludowej twórczości również tradycje kulturalne warstw wykształconych, w tym szczególnie twórczość takich wybitnych jednostek, jak M. Reja, J. Kochanowskiego, S. Matejki, A. Grottgera czy J. Chełmońskiego. Każdy z tych artystów zależny był w jakimś stopniu od sztuki ludowej. Albo bezpośrednio z niej czerpał, albo inspi­ rował się polskim krajobrazem czy losami narodu. Sztuka narodowa w społeczeństwie klasowym kształtowała się na bazie rodzimych pier­ wiastków naszej kultury ludowej. Wyrosła ona z ludu i związana jest „z nim przez to wszystko, co w niej najlepsze" , ale równocześnie do­ minowały w niej treści kultury panującej. Sens kultury i sztuki naro­ dowej zmienia się całkowicie w warunkach społeczeństwa socjalistycz­ nego. „Narodowość sztuki naszej epoki należy rozumieć jako specyficz­ ną odrębność form ukształtowanych w procesie rozwoju naszego narodu i służących do wyrażania nowych socjalistycznych treści. Ponieważ treści te stają się wyrazem potrzeb całego społeczeństwa, można je nazwać ludowymi, socjalistycznymi" . Inaczej mówiąc, postulat narodowej for­ my w naszej sztuce nie mógł być zrealizowany przez odwoływanie się wyłącznie do przebogatego. skarbca sztuki ludowej . Równolegle po1S1 152 153 154 155 156 151 Ibidem, s. 154. F r a n k o w s k i , op. cit., s. 372, 374. J a c k o w s k i , op. cit. Ibidem, s. 192. Ibidem, s. 193. Budując jednolitą kulturę bezklasową ze sztuki ludowej można dla tej kultury czerpać tylko te wartości, które mogą w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej". P i w o c k i , Glos w dyskusji, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367. War­ tości te określali już " Pokorski i S. Piotrowski. 1 5 2 1 5 3 154 155 1 5 6 x �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 71 winno mieć miejsce wiązanie jej „z postępowym i wielkim nurtem na­ szej spuścizny wykształconych pokoleń sztuki uczonej" oraz przesyca­ nie treściami socjalistycznymi. Te ideowo zbieżne nurty spotykają się i wzajemnie uzupełniają, kształtując sztukę socjalistyczną zapewniają jej wyraźnie narodowy charakter. Koncepcja jedności sztuki narodowej prezentowana w tym czasie m. in. przez K. Piwockiego zakładała fałszywość wyodrębniania sztuki ludowej z ogólnego nurtu sztuki narodowej , stymulując zmianę me­ todologicznego podejścia w badaniach tej dziedziny kultury . Próbo­ wano je znaleźć w stosowaniu tych samych kryteriów i pojęć badaw­ czych, jakie przyjęto używać przy pracach nad sztuką profesjonalną. Sztukę ludową zaczęto badać w jej ewolucji historycznej oraz łączności dziejowej z nurtem narodowym całej sztuki polskiej °, chociaż nie za­ rzucono całkowicie badania tego zjawiska od strony formalnej. Równo­ cześnie krytykowano popularne wśród historyków literatury i etnogra­ fów poszukiwania zapożyczeń. Uważano, że prowadziły one w rezultacie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w której gubiły się zasadnicze pro­ blemy twórczości ludu, jej podłoże psychologiczne oraz związki sztuki i folkloru z życiem w s i . Po 1950 r. również etnografia polska zaczęła przestawiać się na nowe tory. Zwrócono uwagę na historyczny dorobek ludowej artystycznej twórczości plastycznej i folkloru. Podjęto na szeroką skalę akcje opie­ kuńcze i wystawiennicze oraz badania nad wszystkimi dziedzinami sztuki ludowej na obszarze całego kraju. W badaniach naukowych (prowadzo­ nych przez specjalistyczne instytucje formalne, m. in. PIS, katedry uni­ wersyteckie, muzea, Cepelię) twórczość ludową traktowano zgodnie z po­ stulatami metodologicznymi materializmu dialektycznego, usiłując ją 157 158 159 16 iei 1 5 7 P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 70. P i w o c k i , Glos..., s. 367. Dotychczasowy sposób badania sztuki ludowej od strony czysto formalnej nie budził wątpliwości co do jej istoty, a samo pojącie w y d a w a ł o się proste i jasne. Trudności pojawiły się dopiero wówczas, gdy podjęto próby badań sztuki ludowej metodą materializmu dialektycznego i historycznego. Usiłowano znaleźć na to odpowiedź teoretyczną na obradach: I Ogólnopolskiej Konferencji w Spra­ wie Badań nad Sztuką w Krakowie 1950 г., gdzie szeroko dyskutowano referaty programowe E . Frankowskiego i R. Reinfussa; następnie na Konferencji w Jadwisinie (1951 г.); I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie (1953 г.), z której materiały opublikowano w nr 2: 1953, P S L oraz na I I Ogólno­ polskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań nad Sztuką w Warszawie (1955 г.). 1 5 8 1 5 8 1 6 0 P i w o c k i , Głos..., s. 367. Por. A. J a c k o w s k i , O wartości poznawczej folkloru, P S L , nr 1: 1953, s. 24, 25. W tym samym czasie dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu p o w o ł y w a n e były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego i „Cepelia". Roz­ szerzono zakres prac artystycznych zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych. 1 6 1 �72 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 162 ująć w jej stawaniu się i rozwoju Szukano związków między prze­ mianami sztuki ludowej a przeobrażeniami społecznymi wsi polskiej XIX i XX w. Mocno podkreślano zaangażowanie społeczne widoczne w sztuce ludowej. Wysuwano zbyt optymistyczne twierdzenie, że kul­ tura i sztuka ludowa — posiadające elementy narodowe — ukształto­ wały się jako antyteza kultury szlacheckiej, dworskiej — pozbawionej elementów narodowych. Na tej podstawie w okresie budowy socjalizmu w Polsce i jednolitej kultury narodowej bez podziału na klasy i warstwy społeczne kierownicy polityczni widzieli w sztuce ludowej najbardziej żywe oraz charakterystyczne dla narodu elementy, które w pierwszym rzędzie należało włączyć do kultury narodowej. W związku z tym roz­ szerzano prace artystyczne zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych, otaczano opieką dalszy rozwój sztuki ludowej. Twierdzono, że gruntowne procesy przemian, jakie do­ konywały się w kraju, powinny znaleźć odzwierciedlenie w sztuce, a tym samym i w sztuce ludowej. 'Walka o socrealizm prowadzona od lat 50-tych naszego wieku nie ominęła więc i sztuki ludowej. Dążenie do odbicia w niej przemian epoki wiązało się w dużym stopniu z pod­ dawaniem i sugerowaniem tematów prac artystom i twórcom ludowym, co nie zawsze miało pozytywny skutek. Często zdarzało się, że nie­ umiejętnie realizowali oni głoszone idee. Praktyczne oderwanie ich od tradycji twórczej, charakteru regionalnego wykształconego wysiłkiem pokoleń powodowało obniżenie jakości wykonywanych dzieł. Artyści lu­ dowi bowiem szybko dostosowali się do stawianych im w tym okresie wymagań. Odpowiadając na zamówienie licznych opiekunów i protek­ torów zarzucali tematykę sakralną i w miejsce Madonn i Chrystusów tworzyli prace nowe, obce ich środowisku i jego tradycji, m. in. postaci traktorzystek, analfabetek pobierających naukę, uczestników konkur­ sów hodowlanych oraz przywódców partyjnych i wielkich ludzi naszego kraju . Wtórował ich popisom niezmiennie entuzjastyczny chór publi­ cystyki, zawsze pełen aplauzu i uwielbienia; podtrzymywał w uczuciu rzeczywistego awansu ich sztuki widok wszędzie obecnych elementów zdobnictwa ludowego oraz swojska, rodzima muzyka i pieśń płynące z głośników i radioodbiorników. Może najmniej podatne na nowe wpły­ wy okazały się te gałęzie wytwórczości artystycznej, które miały zdecy­ dowanie utylitarny charakter (np. ceramika czy tkactwo). Szczęśliwie okres ten nie pozostawił długich, wyraźnych rys na całej sztuce ludo­ wej, a jej twórcy, zgodnie z chłopskim poczuciem realizmu, skorzystali od początku z większej swobody twórczej, jaką niósł październik Г356 r. Nie znaczy to oczywiście, że wszyscy oni zaczęli nagle tworzyć dzieła 163 162 p _ lic p PSL. or o r n p_ artykuły zamieszczane w P S L . p_ i wystawy i konkursy. sztuki, z których recenzje zamieszczała n c z n e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 73 niezwykłe i zupełnie niezależne od sugestii innych, w tym szczególnie Cepelii czy miejskiego odbiorcy, ale za to bardziej osadzone w tradycji sztuki ludowej. Znacznie trudniej przystosowywali się do nowej sytuacji artyści profesojnalni. Pierwsze lata po wojnie upłynęły im na próbach szukania najwłaściwszej drogi służenia sprawie przyszłości oraz określenia wyraź­ nej deklaracji światopoglądowej. „Cóż jednak, kiedy na deklaracjach to się kończyło. Sztuka — jeśli nie szła po linii narodowego fudomańskiego lub przeszłościowego oportunizmu, pozo­ stawała dziedziną zamkniętą, rozwijającą się ze siebie i dla siebie, w z a k l ę t y m kręgu eksperymentów formalnych. Żywo być może reagowała na różnorakie prze­ jawy narastającej rzeczywistości, nie była jednak zdolną przekazać tych reakcji szerszemu środowisku, pozostawała społecznie zbędna i-obca" . ш Praktycznie obserwowaliśmy w tym czasie wzmożoną aktywizację, a nawet hegemonię kierunków przedwojennych. Jak zauważano, zja­ wiska te były swoistym rezonansem społecznym jako niewspółmierne z momentem historycznym, w którym wystąpiły. Krytyka podkreślała, że „rozpoczynający się szybki awans kulturalny i społeczny mas ludo­ wych wymagał sztuki, która by była im bliska i zrozumiała. Sztuką ta­ ką mogła być tylko sztuka realistyczna, sztuką głęboko ideowa, o wy­ raźnej tendencji politycznej, o wyraźnym p a r t y j n y m nastawie­ niu" . Uważano, że takiej sztuki kierunki formalistyczne dać nie mo­ gły, ale jedynie nowa metoda twórcza — socjalistycznego realizmu. Jej wprowadzenie było możliwe dopiero w kilka lat po wojnie (na przeło­ mie 1949 i 1950 г.); kiedy artyści od jakiegoś czasu poddawani byli oddziaływaniu wychowawczemu gospodarza kraju — klasy robotniczej i jej partii oraz ideologii marksistowskiej i sztuki Związku Radzieckie­ go, z której problematyką i osiągnięciami artysta polski zaczął się do­ piero zaznajamiać . Siedząc jednak chociażby recenzje z wystaw ma­ larstwa tego okresu, obserwujemy niezadowolenie krytyków z poczynań twórców profesjonalnych . Na przykład I I I Wystawę Malarstwa z 1953 r. 165 166 167 . „znamionowała wyraźna regresja na odcinku zasadniczym — odcinku proble­ matyki ideowo-politycznej. Przeważała tematyka bardziej «naturalna»: pejzaż,, portret, kompozycja rodzajowa, martwa natura. Tematy obrazujące g ł ó w n e etapy drogi, którą naród nasz idzie do socjalizmu — manifest P K W N , unarodowienie przemysłu, budowanie podstaw socjalistycznej gospodarki, dyskusja nad proble­ mem Konstytucji P R L i jej uchwalenie — potraktowano powierzchownie i zdaw1 6 4 M. P o r ę b s k i , Sztuka naszego czasu. Zbiór szkiców i artykułów krytycz­ nych z lat 1945-1955, Warszawa 1956, s. 25, 26. Ibidem, s. 68. Ibidem, s. 67. Poza nielicznymi wyjątkami, jak np. wystawa pośmiertna prac Kowar­ skiego z 1949 г., gdzie pokazano jego „Górnika Pstrowskiego" i „Proletariatczyków". 165 166 1 6 7 �74 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A kowo. Zawiodła również inicjatywa społeczna jak i indywidualna. Brakło do­ statecznej pomocy ideologicznej i organizacyjnej [...] osobistego w y s i ł k u poszcze­ gólnych artystów '[...] czujności na przejaw oportunizmu i zniechęcenia spowodo­ wanego trudnościami realizacyjnymi, na wrogie w p ł y w y i oddziaływanie sączące się z zewnątrz. Zapomnieliśmy, że żyjemy i tworzymy w walce" * . 1 8 W rezultacie wystawa walki nie pokazała ani w zakresie kompozycji, ani w napięciu realizującym się w dużych płótnach (których też nie było). Recenzje prasowe oraz te zamieszczane w pismach specjalistycznych potwierdzają trudności, jakie przeżywało malarstwo profesjonalne w przy­ stosowaniu się do wymagań sztuki realizmu socjalistycznego. Również i dla innych działów uprawiających dziedziny sztuki o charakterze przedstawiającym (grafika, plakat, rzeźba) nie jest to okres nieustają­ cych sukcesów. Nieporównanie lepiej ma się w tym czasie architektura wyżywająca się w ogromnych fasadowych konstrukcjach, upstrzonych rodzimymi elementami attyk i kolumn oraz rzemiosło artystyczne ba­ zujące na umiejętnościach i doświadczeniu zdobytym jeszcze przed laty. Inne działy twórczości profesjonalnej przeżywają podobne problemy techniczne, merytoryczne i ideologiczne. Generalnie mówiąc artyści aka­ demiccy zajęci są w latach 50-tych naszego stulecia rozwiązywaniem praktycznym wytycznych realizmu socjalistycznego. Oczywiście mamy tu na myśli tych twórców, którzy eksponują swoje prace publicznie, po­ nieważ wszelka działalność przeznaczona dla siebie jako nie mająca sze­ rokiego rezonansu społecznego nie interesuje nas na tym miejscu. Do­ piero po 1956 r. odzyskają oni możliwość swobodnego, indywidualnego tworzenia zgodnego z natchnieniem, umiejętnościami i nowymi prądami w sztuce światowej. W tym samym czasie przed sztuką ludową, tworzoną przez klasy pracujące, stało zadanie łatwiejsze. Sam fakt, że tworzył ją lud pracu­ jący, jest już jej swoistym atutem, nobilitacją i zapewnieniem godnego miejsca w kulturze narodu. Wystarczy, że oczyści się ona z naleciałości burżuazyjnych, klerykalnych i kułackich, twórczo uszlachetni w prze­ życiu artystycznym stymulowanym nowymi treściami, aby stała się na­ rodową i dalej socjalistyczną. Zarysowana sytuacja doprowadzi po 1956 r. — mimo cały czas za­ chowanej deklaratywności w tym zakresie — do rozejścia się sztuki pro­ fesjonalnej ze sztuką ludową. Nie mamy też już więcej prób t e o r e ­ tycznego uzasadniania stosunku sztuki ludowej do narodo­ wej, jak to miało miejsce poprzednio . Po prostu przyjmuje się za fakt 169 :na P o r ę b s k i , op. cit., s. 131, 132. Pod koniec lat 50-tych zanika zainteresowanie problemami teoretycznymi w zakresie sztuki ludowej. Proces kształtowania się nowych treści metodologicz­ nych następuje w toku konkretnego opracowania tematu, w podejmowaniu nowych zagadnień, w zainteresowaniu dla sztuki chłopskiej widzianej na tle jego kultury, 1 5 9 �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 17 oczywisty, że sztuka ludowa jest częścią sztuki narodowej °, co wiąże się z odrzuceniem rosyjskiej koncepcji ludowości i w zasadzie powrotu do tradycyjnej dla nas nomenklatury. Twórcy profesjonalni, szczególnie ci związani z Cepelią, oczywiście zajmują się też adaptacją wzorów uznanych za ludowe, ale po 1956 r. obraz jednolitej sztuki narodowej jest mało przejrzysty. Mimo deklaracji i propagandy sztuka ludowa nie była utożsamiana i nie stała się sztuką narodową. Praktyczne włączanie sztuki ludowej w ogólny nurt naszej kultury i sztuki w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Polski Ludowej przebie­ gało dwoma równoległymi drogami. Z jednej strony przez szerokie sto­ sowanie jej wytworów lub elementów do ozdabiania świetlic, lokali pu­ blicznych, szkół, mieszkań, oprawy dekoracyjnej okolicznościowych imprez i świąt narodowych, w ruchu amatorskim na wsi i w mieście (tu szczególnie wykorzystywano folklor i strój ludowy) oraz używanie jako wizytówki kultury polskiej poza granicami kraju spowodowano jej popularność i uznanie w społeczeństwie. Równocześnie jej twórcy szeroko reklamowani, podziwiani na wystawach i konkursach uzyski­ wali nowy status społeczny i rangę artysty . W tym sensie można mówić, że sztuka ludowa stawała się dorobkiem ogólnonarodowym czy," stosując inną nomenklaturę, sztuką robotniczo-chłopską. Z drugiej strony — zgodnie z ówczesnymi postulatami — służyła po­ dobnie jak przed laty za inspirację artystów profesjonalnych (szczegól­ nie plastyków zajmujących się tkaniną, grafiką książkową, modą dam­ ską). Ułatwiał to fakt istnienia tradycji nawiązywania do sztuki ludo­ wej w pewnych ośrodkach związanych z rzemiosłem artystycznym. Pra­ cowali jeszcze twórcy dawniej współpracujący z Warsztatami Krakow­ skimi czy Ładem. Żywa była _j£Ż pamięć walki o sztukę narodową to­ cząca się w dobie I I Rzeczypospolitej. Jednak brak sprecyzowania wy­ raźnie odbiorcy, przy równoczesnym rozszerzeniu kręgu „konsumentów" sztuki ludowej, który pozostawał nadal raczej w sferze rozważań teore­ tycznych, utrudniał partycypację twórczości profesjonalnej w całym społeczeństwie. Stąd też wywodzi się jej duża ostrożność w nawiązy­ waniu do sztuki ludowej, ugruntowana jednocześnie pamięcią o przesad­ nej częstokroć propagandzie sztuki chłopa i jej bezrefleksyjnego uwiel­ bienia prowadzących niegdyś do licznego, prymitywnego naśladownictwa wzorów. Z tego względu próbami zasadniczymi i ważniejszymi z punktu widzenia przyszłości, mającymi na celu włączenie sztuki ludowej w nurt 171 w dostrzeżeniu rodzącej się problematyki sztuki amatorskiej, zwłaszcza górniczej. Punkt ciężkości przesuwa się z analiz formalnych rzeźby czy malarstwa na zdob­ nictwo, strój, meble, dalej sztukę amatorską i nieprofesjonalną. Ale już malarstwa J . Cybisa za ludowe się nie uważa, a eksponaty ze sztuki ludowej nie przebywają w Muzeum Narodowym. Por. K . P i e t k i e w i c z , Udział twórców ludowych w naradzie szczeciń­ skiej, P S L , nr 2: 1952 1 7 0 1 7 1 �76 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ogólnonarodowej, były prace niektórych profesorów w szkołach artystycznych oraz kolektywów projektanckich w rzemiośle artystycz­ nym i w zakresie wzornictwa przemysłowego, którzy podjęli trud pod­ niesienia poziomu estetycznego przedmiotów codziennego użytku przez powiązanie sztuki współczesnej z tradycyjną, m. in. na drodze adapto­ wania wzorów i technik właściwych sztuce ludowej. W ten sposób two­ rzyli oni polską sztukę współczesną. W tym znaczeniu i dzięki takim za­ biegom artystycznym możemy mówić, że sztuka ludowa stawała się składową kultury i sztuki całego społeczeństwa. Proces ten trwa do dziś, chociaż jego koonotacje i nasilenia są zmienne w czasie. Piszemy o tym na innym miejscu. III. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A W D O B I E WSPÓŁCZESNEJ (OD KOŃCA 1956 R. DO O K . 1980 R.) Zmiany, jakie zaszły w całokształcie naszego życia społeczno-kulturalnego po 1956 г., nie znaczyły odejścia od zasad budowy sztuki spo­ łeczeństwa socjalistycznego ani też rezygnacji w polityce kulturalnej państwa z dziedziny sztuki jako formy powszechnego ideologicznego od­ działywania, wspierającej historyczną misję partii klasy robotniczej w walce o powszechną przebudowę świata . Społeczna i artystyczna funkcja sztuki sprowadzona do roli organi­ zatora wyobraźni narodu na drodze odzwierciedlania jego przeżyć, dą­ żeń, walk, zmagań społecznych i osobistych podkreślała znaczenie zja­ wisk artystycznych w życiu społeczeństwa. Z tego względu winna być ona wyrazem świadomego działania i , co więcej, świadomego przekształ­ cania życia w nową rzeczywistość artystyczną. Sztuka bowiem prede­ stynowana jest do ujawniania stosunków ludzkich, ich najbliższych po­ wiązań z cenami życia, klęsk, zwycięstwa oraz odkrywania przez pryz­ mat tych powiązań zjawisk nowych, tłumaczących i odtwarzających świat: „dopiero jedność tych spraw wypełnia w sztuce życie ludzkie i życie społeczeństwa [...] w zjawisku przekształcania życia w nową for­ mę artystyczną, w swoistą jedność treści i formy powstaje możliwość służenia sprawie przeżycia wielu milionów ludzi, a nawet całych na­ rodów" . Te zadania ideologiczne całej sztuki polskiej zostały określone i upo­ wszechnione już wcześniej. Generalnie nie były one sprzeczne z trwa­ jącą przez dziesiątki lat w kręgu awangardy artystycznej i kulturalnej tradycją „służebnej" wobec społeczeństwa roli sztuki . W początku lat 50-tych poświęcono im szczególną uwagę od strony teoretycznej i meto172 m 174 1 7 2 W. S o k o r s k i , Twórca i społeczeństwo, „Kultura", nr 4: 1963, s. 1. Ibidem, s. 1. J . S t a r z y ń s k i , Polska droga do samodzielności w sztuce, Warszawa 1973, s. 100. 173 1 7 4 �77 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J dolagicznej. Po 1956 r. nie było już więc przesłanek do dalszego ich szerokiego propagowania, czy też wytyczania ścisłych odgórnych wska­ zówek praktycznego działania . Idee sztuki socjalistycznej wrosły głę­ boko w świadomość społeczną i artystyczną. Ich różnorodność zarówno w sięganiu po nowatorskie rozwiązania formalne, jak też i powrót do niektórych dawnych tendencji np. XIX-wiecznej sztuki realistycznej, kontynuacja pewnych tradycji sztuki narodowej były poszukiwaniem no­ wego związku z życiem, nowej użyteczności sztuk plastycznych. Zalążki nowych kierunków, które niejednokrotnie obserwowaliśmy w poprzed­ nich dziesięcioleciach (szczególnie w 20-leciu międzywojennym), uzupeł­ niona nowymi treściami i formami znakomicie rozwinęły się właśnie w tym czasie, składając się na współczesny obraz całej naszej sztuki współczesnej. Rozważania teoretyczne i metodologiczne, analizy szcze­ gółowe skoncentrowały się głównie na wypełnianiu luk istniejących w obrębie poszczególnych zagadnień w różnych gałęziach sztuki, w tym i sztuki ludowej, oraz ustalaniu relacji między nimi a całą kultrą naro­ dową. Uważano, że sztuka polska uzyskawszy autonomię rozwoju (po rewizji dotychczasowego dorobku i postaw artystycznych) stała się rze­ czywiście socjalistyczna. Nastąpiło to w „momencie, gdy przestała ona pełnić funkcję propagandy na rzecz nowego ustroju [...], gdy odnalazła się jako siła samodzielna, zdolna do wyboru swej roli. Wtedy okazało się, że inne perspektywy rozwoju [...] dla niej nie istnieją" , a jej za­ daniem stało się zagospodarowanie zaaprobowanej już rzeczywistości, ukazanie jej możliwości rozwojowych, czyli jej wewnętrznych sprzecz­ ności. Refleksja nad całokształtem życia społecznego i kulturalnego na­ szego kraju, jaka miała miejsce po 1956 г., wprowadziła nowe spojrze­ nie na artystyczną twórczość ludową. Tradycyjna polaryzacja społe­ czeństwa polskiego, przy autentycznym szerokim wchodzeniu „ludu w naród" po zakończeniu I I wojny światowej, sprawiła jednak, że pro­ ces ten okazał się bardziej złożony i długotrwały niż zakładano na po­ czątku. Liczna dawna warstwa chłopska, przyswajając sobie dobrodziej­ stwa współczesnej kultury ogólnonarodowej, zachowała nadal niektóre cechy charakterystyczne swojej dotychczasowej kultury i sztuki, wy­ raźnie wyodrębniające ją od innych środowisk społecznych. Mechaniczne stosowanie określenia 'lud' czy 'ludowe' w stosunku do całokształtu zja­ wisk kulturalnych w socjalistycznej Polsce okazało się więc przedwcze­ sne i nieadekwatne do rzeczywistości. Na polu kultury i sztuki zaczęto 173; 176 1 7 5 Z problemów teoretycznych, jakie podejmowało środowisko naukowe w pierwszych latach powojennych, po 1956 r. powraca tylko kilkakrotnie głównie kwestia definicji sztuki ludowej. Podejmowana jest ona m. in. przez T. Sewe­ ryna, K . Piwockiego, K . Pietkiewicza, R. Reinfussa, A. Jackowskiego. K . W y k a , Rodowód i aktualne dziedzictwo literatury polskiej okresu 1918-1939, [w:] Droga przez półwiecze, Warszawa 1969, s. 196. 1 7 6 �78 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatem wracać do wyodrębniania zjawisk artystycznych i kulturalnych dotyczących oraz zachodzących w obrębie wsi (i małych miast) i głów­ nie w stosunku do nich odnosić termin ludowe . Innymi słowy był to swojego rodzaju powrót do ich tradycyjnego rozumienia . Sztuka ludowa traktowana teraz ponownie jako gałąź twórczości na­ rodowej , swoisty wyraz życia warstwy chłopskiej, wciąż żywa mimo zmian zachodzących w jej funkcjach społecznych, rozwijała się nadal i rozwija do dziś na bazie własnej tradycji (chociaż pracuje głównie dla miasta i zagranicy). A dzieła artystów ludowych w równej mierze jak i współczesnych mistrzów stają się treścią kultury całej zbiorowości, a nie osobistym doświadczeniem twórcy °. Po 1956 r. w polityce kulturalnej państwa w sposobie podejścia do sztuki ludowej nie obserwujemy istotnych zmian w tym sensie, że obok opieki nad przejawami konkretnej twórczości materialnej i folkloru wsi uważana jest ona nadal za „praźródło" kultury narodowej, ale nie wszystkie zawarte w niej wartości godne są podnoszenia do rangi sztuki narodowej. Należy przeprowadzać ich selekcję, wybiórczo przyswajać, uszlachetniać, adaptować, propagować głównie te z nich, które wnoszą istotny wkład dla kultury i sztuki całego społeczeństwa . Ale w prze­ ciwieństwie do okresu poprzedniego, gdzie przeważała teoria, instruktaż i postulatywność w tym zakresie, lata następne są epoką d z i a ł a l n o ­ ś c i p r a k t y c z n e j na jej polu. Zadania praktyczne są realizowane pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki przede wszystkim przez Cepelię, powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury, placówki muzealne oraz szeroki społeczny r u c h r e g i o n a l n y . Przy tym uderza teraz ich zakres i rozmach. Nie będziemy zatrzymywać się dłużej na działalności muzeów, które skrzętnie rejestrują, gromadzą, przechowują, dokumentują przejawy artystycznej i materialnej twórczości zarówno wsi dawnej, jak i współ­ czesnej, ani też pracą instytucji naukowych gromadzących materiały z tego zakresu czy też zajmujących się ich opracowywaniem w różnych formach wydawniczych. Ograniczymy się do skrótowego scharakteryzo­ wania roli Cepelii i ruchu regionalnego na polu sztuki ludowej oraz ich wpływu na kształtowanie się nowych funkcji społecznych sztuki ludo­ wej w naszym kraju. Dodać należy, że wprawdzie Cepelia rozpoczęła swoją pracę już w 1949 г., to jednak dopiero po 1956 r. jej działania nam 178 179 18 181 1 7 7 Por. S. G r o c h o w i a k , Kłopoty z tym ludem, „Kultura", nr 22: 1964, s. 1, 5. 1 7 8 Który nie jest tylko tzw. etnograficznym punktem widzenia. Por. Deklaracja ideowo-programowa i Statut Zjednoczonego Stronnictwa ludowego z listopada 1959 г., [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 435-436. Por. W. S o k o r s k i , Geniusz r.arodu, „Kultura", nr 3: 1974, s. 1. Czyli zgodnie z regułami tzw. ruchu folklorystycznego, który określił J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 310 n. 1 7 8 1 8 0 1 8 1 �79 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J brały charakteru stricte kulturalnego. Z tego względu poświęcamy jej uwagę na tym miejscu, chociaż odwołamy się do przedstawienia wcze­ śniejszych zainteresowań i profilu tej placówki. Sztuka ludowa oraz jej żywi twórcy wtajemniczeni w tajniki wiedzy technicznej, podbudowanej rękodzielniczymi umiejętnościami, byli zja­ wiskiem reliktowym niemniej jednak typowym w wielu regionach kra­ ju po zakończeniu I I wojny światowej. Nie dziwi więc fakt, iż w pla­ nowaniu zadań gospodarczych i kulturalnych zajęto się sztuką ludową, nie tylko od strony założeń teoretycznych, ale i praktycznych, sprowa­ dzających się do jej reaktywowania i sprawowania • odpowiedniej opie­ ki. Rzecz polegała na tym, aby w koncepcji kultury społeczeństwa bezklasowego określone zostało miejsce i rola dla ludowej twórczości arty­ stycznej w całokształcie życia kulturalnego i gospodarczego . Prze­ konanie to wynikało z przeświadczenia (jakim kierowali się już roman­ tycy i neoromantycy), że kultura ludowa zawiera w sobie trwałe i nie­ zniszczalne w formie i treści elementy kultury narodowej, które w dzie­ jach naszej kultury w różnych okresach wydatnie zasilały twórczość artystyczną w rozmaitych jej dziedzinach. Te trwałe treści i wartości po odpowiedniej selekcji i weryfikacji mogły twórczo zasilić również kulturę nowego społeczeństwa. Jak uważa K. Pietkiewicz: „w długim łańcuchu działań przeszłości, mających na względzie wykorzystanie arty­ stycznego dorobku kultury ludowej w kształtowaniu kultury narodo­ wej, można upatrywać narodzin swoistej polskiej koncepcji integracji dwu nurtów kultury artystycznej, jaka miała być zrealizowana w Polsce Ludowej" . Aby cel ten mógł być zrealizowany, należało m. in. stwo­ rzyć odpowiedni system ochrony uzdolnionych ludzi na wsi oraz nie znane im przedtem s t a t u s i ' r a n g ą artysty. Ponadto ugruntować w społeczeństwie pogląd na rolę, znaczenie i sens twórczości ludowej jako czynników wzbogacających kulturę narodu, 182 183 „należało wreszcie stworzyć ramy organizacyjne i warunki materialne dla działalności uzdolnionych jednostek czy całych grup regionalnych reprezentujących ż y w y nurt tradycyjnej sztuki, zaproponować społeczeństwu wytwarzane przez twórców ludowych dzieła, żeby mogły one służyć, spełniając odpowiednią funkcję kulturową w nowym układzie stosunków s p o ł e c z n y c h " . 184 Pozytywna realizacja tych trudnych zadań mogła być spełniona tylko w harmonijnym współdziałaniu czynników naukowych, kulturalnych i gospodarczych. Świadomość walorów sztuki ludowej — podnoszonych od dziesiąt­ ków lat — nie zaniknęła więc w społeczeństwie polskim wraz z zakoń­ czeniem I I wojny światowej. Nie zmalało też zainteresowanie artystyczną 1 8 2 Por. K . P i e t k i e w i c z , 30 lat Cepelii, [w:] Sztuka Cepelii, katalog wystawy, Warszawa 1981, bez str. Ibidem, bez str. Ibidem, bez str. J8S 184 i rękodzieło ludowe �80 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A twórczością ludową. Tuż po 1945 r. powstawały różne placówki o zróżni­ cowanym profilu pracy (m. in. wydziały kultury, spółdzielnie, towarzy­ stwa, instytuty) pragnące patronować sztuce ludowej, inicjujące akcje wydawnicze, dyskusyjne i opiekuńcze. Rodziło się też wiele spółdzielni rzemiosła artystycznego czy przemysłu ludowego tworzonych dzięki inicjatywie indywidualnych ideowców, wznawiających niektóre przed­ wojenne prace w tym zakresie. Wynikały one z ich pobudek patriotycz­ nych, społeczno-gospodarczych i kulturalnych oraz upatrywania w sztu­ ce ludowej (wzorem lat poprzednich), najbardziej charakterystycznych przejawów twórczości narodowej. Byli wśród nich ludzie różnych za­ wodów i proweniencji, często dawni działacze na polu popierania sztuki ludowej, artyści plastycy skupieni niegdyś wokół polskiej szkoły rzemio­ sła artystycznego, etnografowie, historycy sztuki etc. Z biegiem lat za­ częły wyodrębniać się placówki specjalizujące się w zakresie sztuki lu­ dowej, jej ochrony i popularyzacji . Wydarzeniem przełomowym było powstanie Cepelii, instytucji, która objęła patronat nieomal nad całością prac z dziedziny sztuki ludowej. Powołano ją w 1949 r. jako Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego (Cepelia), placówkę o charakterze spółdzielczo-państwowym. Po­ wierzono jej koordynację działalności gospodarczej na polu ludowej wy­ twórczości artystycznej zarówno w mieście, jak i na wsi, gdzie miała spełniać zadania ekonomiczne i kulturalne (bez jakichkolwiek dotacji państwowych). Wśród nich: organizować programową opiekę nad szeroko pojętą wytwórczością artystyczną i sztuką ludową, podnosić poziom arty­ styczny różnych gałęzi rękodzieła, uzupełniać produkcję przemysłu klu­ czowego oraz upowszechniać produkcję artystyczną przez jej sprzedaż we własnych sklepach . Przy tym wchłonęła ona liczne dotychczasowe spółdzielnie (m. in. wraz z warszawskim Ładem) , przedsiębiorstwa wytwórcze, warsztaty i sklepy zajmujące się artystyczną twórczością ludową i rzemieślniczą wraz z jej rozpowszechnianiem. Cepelia — zgodnie z panującą wówczas tendencją do centralizowania wszelkich działań społecznych, gospodarczych i kulturalnych, a także z ideą tworzenia nowej sztuki społeczeństwa socjalistycznego — posta­ wiona więc została przed próbą uporządkowania zagadnień produkcji i obrotu towarowego przemysłu ludowego i artystycznego. Rozpoczy185 186 187 l s s Por. szerzej P i e t k i e w i c z , Bilans..., s. 187-196; J . O r y n ż y n a , O sztukę ludową, Warszawa 1965, s. 79 n. Ш p _ piękno użyteczne. Ćwierćwiecze Cepelii, opr. zbiór, pod red. J . Orynżyny, Warszawa 1975, s. 8. Która przeżywała w tym czasie znaczny kryzys, ponieważ zarzucano jej schlebianie burżuazyjnym gustom. Przejęta przez Cepelię nastawiła się na wy­ twarzanie prostych mebli do małych mieszkań, drukowanych tkanin zasłonowych i obiciowych, kilimów, głównie dla przeciętnego odbiorcy. Mimo późniejszego roz­ woju nigdy już nie odzyskała swojej przedwojennej rangi. or 1 8 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 81 nająć swoją działalność była w sytuacji p r e k u r s o r a . Mogła jednak korzystać z doświadczeń i inicjatyw podejmowanych już w końcu ubie­ głego stulecia i w okresie I I Rzeczypospolitej, m. in. z prac galicyj­ skiego Wydziału Krajowego, eksperymentów S. Witkiewicza, osiągnięć Polskiej Sztuki Stosowanej, Warsztatów Krakowskich, Ładu i szerokich doświadczeń Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego . W prak­ tyce działania na polu kultury ludowej przyswoiła więc sobie wcześniej­ sze doświadczenia i cele, jakie im przyświecały, ale równocześnie do­ stosowywała je do wymogów współczesnego życia i kierunku polityki kulturalnej oraz gospodarczej państwa. Inaczej mówiąc połączyła je z no­ wymi treściami ideologicznymi odnoszącymi się do sztuki socjalistycznej. Cepelia została powołana do życia w chwili, gdy sztuka ludowa była już w zaniku. Wieś zafascynowana sztuką miejską i produkcją fabryczną odwróciła się od niej zdecydowanie. Wyjątki od tej reguły były nielicz­ ne. Jednak nieomal w całym kraju można było napotkać niewygasłe jeszcze tradycje twórczości rękodzielniczej. Cepelia postawiła sobie więc zadanie ożywienia różnych gałęzi sztuki ludowej i tradycyjnego ręko­ dzieła przez stworzenie na nie nowego zapotrzebowania na razie poza wsią, która je odrzuciła. Od chwili jej powstania kwestią tą zajmowali się działacze znani z okresu międzywojennego, którzy zastosowali spraw­ dzone metody popierania sztuki ludowej i rękodzieła. W nowych wa­ runkach gospodarczych i społecznych zmuszeni zostali jednak do ich roz­ winięcia. Dążyli zatem do reaktywowania i ożywiania ludowej twór­ czości artystycznej (ważnej z tego względu, że była to działalność ludu) na bazie tradycji regionalnej przekazującej jej treści, techniki i wzory wykonania za pomocą dawnych narzędzi i rodzimych surowców . Ich uwaga została skupiona najpierw na takich dziedzinach sztuki ludowej, jak tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, ceramika, czyli inaczej na przedmiotach, jakie można było stosować do dekoracji wnętrz mieszkal­ nych. W tym celu utworzono specjalny Wydział Artystycznej Wytwór­ czości Ludowej (przemianowany później na Wydział Nadzoru Etnogra­ ficznego) oraz przyjęty powszechnie termin „sztuka ludowa" zastąpiono określeniem „wytwórczość", uznając je za bardziej adekwatne do rze­ czywistości . Oddzielenie przez Cepelię wyraźnie sztuki ludowej od rzemiosła i przemysłu artystycznego już w pierwszym okresie jej dzia­ łalności podyktowane było troską o niezgubienie istoty dziedzictwa twór­ czości ludowej. Praktycznie ożywiano sztukę ludową poprzez konkursy, ш 189 190 1 8 8 Por. H . S c h r a m m ó w n a , O organizacji i ideologii Towarzystwa Popie­ rania Przemyślu ludowego w Wilnie, Wilno 1933, s. 27; t e j ż e, Uwagi o sztuce ludowej, Wilno 1926, s. 6. Por. Piękno użyteczne..., s. 53. W znaczeniu potocznym termin ten jednak nie przyjął się na większą skalę i w dalszym ciągu stosowane jest powszechnie określenie sztuka ludowa. 1 8 3 1 5 0 6 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �82 MIROSŁAWA ĎŘOZD-PIASECKA wystawy, skup, stosowanie zachęty materialnej dla twórców, zapewnia­ jąc zbyt ich wyrobów we własnych sklepach, ponadto wytwarzano różne: przedmioty we własnych zakładach etc. Oprócz prac na polu ożywiania i popularyzowania sztuki ludowej, Cepelia od początku swego istnienia realizowała i inne prace związane głównie z rzemiosłem artystycznym, które umykają uwagi współczesnego obserwatora kojarzącego sobie jej działalność głównie z późniejszymi fe­ stynami, kiermaszami czy Cepeliadami. Powoływała nowe placówki, czę­ sto o charakterze prekursorskim, jak np. unikalne w skali światowej Biuro Projektów Przemysłu Zabawkarskiego (1950 г.), Biuro Wydaw­ nictw Artystycznych i Ludowych (1951 г.), inaugurujące cykl wydawni­ czy teką Zabytki Krakowa i dzieł L. Wyczółkowskiego, czy Biuro Wy­ posażenia Wnętrz (1953 г.). Ta ostatnia pracownia prowadziła m. in. pro­ dukcję, dostawy i montaż urządzeń wnętrz dla MDM-owskich, a póź­ niej staromiejskich lokali sklepowych, kawiarni, restauracji; przyjmo­ wała zlecenia o charakterze dekoracyjnym, jak wykonanie metaloplastyki architektonicznej, rekonstrukcje pomników, wnętrz użyteczności publicz­ nej; koordynowała produkcję różnych zakładów współpracujących z bu­ downiczymi PKiN. Ponadto wykonywała wnętrza reprezentacyjnych gmachów (hoteli i innych, np. w Lublinie, Poznaniu, Katowicach), a je­ szcze później rekonstruowała meble, gobeliny i inne elementy wnętrz do warszawskich pałaców (np. Wilanowa). Zajmowanie się przez Cepelię różnymi zdawałoby się sferami kul­ tury artystycznej (jak np. sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym o typowo akademickiej — uczonej prowieniencji) nie było przypadkowe, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że pierwsze lata jej działalności przy­ padały na okres intensywnej budowy kultury i sztuki jednolitego, bezklasowego społeczeństwa socjalistycznego, a zatem działania jej były zgodne z ogólną tendencją w polityce kulturalnej kraju. Równocześnie należy pamiętać, że od początku była ona placówką nietypową, łączącą zadania kulturalne z gospodarczymi. Sprawy gospodarcze dominowały w tym okresie nad kulturalnymi w wielu jej spółdzielniach. Pogoń za rentownością w sytuacji rynku pozbawionego artykułów pierwszej po­ trzeby kierowała je na zaspokojenie popytu np. w dziedzinie zwykłych tkanin typu watoliny czy obuwia, prowadziła nawet do wypaczeń w dzie­ dzinie sztuki ludowej. Produkcja ich ustępowała jednak wyrobom prze­ mysłu lekkiego, w miarę jak podnosił się jego poziom wzornictwa i ja­ kości. Zmusiło to Cepelię do zwrócenia większej uwagi na profil wy­ twórczości artystycznej. W miarę upływu czasu i zdobywania doświad­ czeń coraz dokładniej i precyzyjniej doskonaliła ona swój program i for­ my działania. Porzucała masową produkcję konfekcji, dzianiny, obuwia, pozostawiając sobie tylko wyroby na bardzo wysokim poziomie arty- �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 83 stycznym. Skracała ich serie, przyspieszała rotację wzorów oraz doko­ nywała kolejnych reorganizacji . Wszystkie zabiegi reorganizacyjne miały na celu troskę o właściwy profil produkcji jak i sprzedaży. Chodziło jej bowiem przez cały czas 0 skoncentrowanie się na rękodziele i przemyśle artystycznym, a głów­ nie na sztuce ludowej. W dobie wcześniejszego hasła kultura ludowa źródłem kultury narodowej, bardzo popularnego w pierwszych latach powojennych, rodzime rękodzieło artystyczne ceniono wysoko jako naj­ bardziej oryginalny wyraz kultury narodowej. Myśl С. K. Norwida w do­ bie świata ujednoliconego technicznie nabierała nowej wagi jako sprze­ ciw wobec zautomatyzowanej kosmopolitycznej cywilizacji. W ciągu swego istnienia Cepelia zmieniała nie tylko nazwy, ale za­ leżnie od rozwoju sytuacji gospodarczej i kulturalnej kraju zdobywała większe doświadczenia, kształtowała ulepszone metody pracy. Powołała własną wzorcownię, która oddała nieocenione usługi przy rekonstrukcji zapomnianych wzorów i technik rękodzielniczych oraz Pracownię Ba­ dawczą (1968 г.), prowadzącą badania terenowe (współpracującą z mu­ zeami, PIS i etnografami różnych instytucji). Kreuje nowe wzornictwo artystyczne, zakłada pracownie projektów i prototypów. Przeprowadza konkursy regionalne, które są najbardziej wypróbowanymi sposobami ożywiania i pobudzania twórczości ludowej oraz przypominania zapom­ nianych technik rękodzielniczych. Organizuje wystawy oraz pokazowe ekspozycje w kraju i zagranicą, targi, jarmarki, festyny sztuki ludowej. Cepelia miała wystawy zagraniczne w krajach wszystkich kontynen­ tów, w tym szczególnie dużo w krajach zachodnich, gdzie prezentowała różne dziedziny swojej działalności od zabawek przez biżuterię po meble 1 tkaniny. Skuteczną formą aktywizacji wytwórców są nagrody pieniężne fun­ dowane przez nią (często łącznie z Ministerstwem Kultury i Sztuki lub prezydiami Rad Narodowych). W ramach opieki nad twórcami ludowymi stara się o stworzenie im możliwości stałych zarobków przez populary­ zowanie ich dzieł. Utworzyła również specjalny Fundusz Rozwoju Twór­ czości Artystycznej i Ludowej. Przeznaczany jest on na ochronę i roz­ wój twórczości artystycznej i ludowej na drodze pomocy materialnej dla twórców oraz propagandę, wystawy, konkursy. Polega ona na subsydiach ш 1 9 1 Por. szerzej W i ę c k o w s k i , Słowo wstępne, [w:] Piękno użyteczne..., War­ szawa 1975, s. 4, 5. Dodać należy, że w 1974 r. zastąpiono w jej statucie słowo „przemysł" wyrazem „rękodzieło", przemianowując równocześnie n a z w ę placówki, a do jej zadań wprowadzono uściślenie, że tworzyć ma ona nowe i k u l t y w o w a ć tradycyjne wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie r ę k o ­ dzieła ludowego i artystycznego oraz przemysłu artystycznego i otaczać opieką twórców tych gałęzi sztuki. Przypomniano równocześnie, że jej celem w c i ą ż w a ż ­ nym i aktualnym jest twórcze przetwarzanie tradycyjnych wartości artystycznych i świadome nasycanie nimi współczesnej sztuki plastycznej. �84 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i pożyczkach na remonty pracowni i warsztatów oraz przyznawaniu sty­ pendiów, m. in. za osiągnięcia w tworzeniu dzieł unikatowych; rozwój wzornictwa na podstawie tradycji regionalnych przez przekazywanie umiejętności w zakresie tradycyjnych rękodzieł. Cepelia prowadzi szko­ lenie młodych adeptów przez samych twórców ludowych (a nie drogą szkół i kursów), które daje nie kończące się przykłady rozwijania w ten sposób umiejętności i ożywiania wytwórczości. W jej kręgu powstała oryginalna inicjatywa tworzenia regionalnych izb twórczych mających n ' celu propagandę twórczości ludowej we własnym środowisku, jak również wśród turystów (np. w Tatarach w chacie C. Konopkówny, w Istebnej u J. Kawuloka, w Złakowie Borowym w chacie J. Grzegory). Cepelia troszczy się też o surowce, bez których sztuka ludowa traci na wartości, oraz nowe formy skupu i sprzedaży. Posiada własne zespoły pieśni i tańca (np. „Pilsko", z Żywca, „Kamionka" z Łysej Gó­ ry), które częstokroć sięgają do repertuaru dawnej obrzędowości ludo­ wej, oraz własne wydawnictwa '. W konsekwencji tych wszystkich działań Cepelia stała się n a j p oważniejszym m e c e n a s e m rękodzieła i sztuki ludowej oraz rzemiosła artystycznego na obszarze całego kraju. Rozwijała nie tylko istniejące i żywe umiejętności tradycyjnej sztuki ludowej, ale reakty­ wowała dawne, zanikające (np. ożywiała ośrodki garncarskie, tkackie, hafciarskie, wycinankarskie, kowalskie itd.), sięgając nawet do dawnej, obrzędowości i zwyczajów ludowych. Przy tym instytucja ta jest bar^ dziej znana szerokiemu ogółowi jako zajmująca się zagadnieniem arty-f stycznej wytwórczości ludowej, natomiast w mniejszym stopniu jestpowszechna znajomość jej prac w dziedzinie rękodzieła artystycznego; oraz nowoczesnego przemysłu artystycznego. Przyczynę tego stanu rze4 czy należy upatrywać w tym, że w okresie jej szczytowego rozwojuf w latach 70-tych wyszła ona na zewnątrz, a ściślej na ulicę ze swymf drobnymi przedmiotami, właśnie głównie z zakresu sztuki ludowej i fol-f kloru, oraz z ich ludowymi twórcami. W czasie licznych festynów, kier4 maszy, Cepeliad, jarmarków, dożynek itd., jakie odbywały się wówczas we wszystkich regionach kraju, Cepelia dawała im pewnego rodzaje ludową oprawę artystyczną w formie różnorodnej dekoracji (kwiatki^ girlandy, wycinanki), występów własnych zespołów regionalnych, рока* zów mody stylizowanej na dawnych ubiorach chłopskich oraz prezent tacji twórców ludowych przy ich warsztatach pracy. Z reguły więc cen-f tralnym punktem tych imprez była wycinankarka wycinająca nożycami swoje wzory na głównym placu, tkaczka przy warsztacie tkackim, garnij carz lepiący na kole garnki. Nie było technicznej możliwości prezento 192 85 wania w ten sam sposób pracy stolarzy poznańskich czy henrykowskich wykonujących artystyczne meble, plastyków zajmujących się tworze­ niem nowych wzorów w skórze, metalu, tkaninie itd. Ich prace dostępne były tylko w salonach Cepelii, na specjalnych wystawach, mówiły o nich też foldery i wydawnictwa, ale to już wymagało oddzielnego po nie sięgnięcia, ponieważ nie rzucały się one w oczy bezpośrednio w trakcie trwania imprezy folklorystycznej. Przeciętny odbiorca sztuki zaczął więc kojarzyć działalność Cepelii głównie ze sferą sztuki ludowej, utożsamiać ją z koszmarnym „ludomaństwem", którego z czasem miał szczerze do­ syć. Dodajmy, że również środki masowego przekazu poświęcały uwagę Cepelii głównie od strony jej prac na polu sztuki ludowej, czym przy­ czyniły się w sposób znaczący do ugruntowania takiego poglądu. Wyroby jej eksportowane za granicę, rozprowadzane przez własne sklepy (np. w Nowym Yorku i Brukseli), spełniają funkcję nie tylko propagandy polskiej sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego, ale całej kultury polskiej. Artystyczna wytwórczość Cepelii stała się synonimem narodowej kultury plastycznej, dobrego smaku, wysokiego poziomu arty­ stycznego, swoistego stylu i charakteru, zarówno w kraju, jak i zagra­ nicą. I trzeba przyznać, że właśnie dzięki jej działalności nasza kultura narodowa została w poważnym stopniu wzbogacona. Obserwowana dziś szczególna moda i zapotrzebowanie na wyroby Cepelii są przejawem tego, że dla wielu z nas są one wyrazem wyso­ kiego poziomu kultury i standardu życiowego. Szereg wytworów trady­ cyjnych, zatracając przydatność we własnym środowisku, odnalazło dzię­ ki walorom artystycznym nową funkcję społeczną rolę przedmiotów ozdobnych. Poważne zasługi Cepelii, mającej rzeczywisty monopol na organizowanie artystycznej wytwórczości ludowej i jej zbyt, tkwią wła­ śnie w popularyzacji zastosowania sztuki ludowej i rękodzieła do nasze­ go życia współczesnego . Nie bez znaczenia na wytworzenie się okre­ ślonej mody na Cepelię i popytu na jej ludową produkcję miał fakt, że była to jedyna instytucja, która wychodziła zawsze na wprost istnieją­ cemu zaporzebowaniu społecznemu. W momencie, gdy wchodziła ona na nasz rynek krajowy (głównie miejski), był on bardzo ubogi i prak­ tycznie pozbawiony innych drobnych przedmiotów mogących pełnić rolę ozdoby wnętrz czy upominków. Równocześnie były to czasy zacierania przeszłości i sztuki burżuazyjnej, którą co skrzętniejsi usuwali z mie­ szkań w obawie o posądzenie hołdowaniu dawnym drobnomieszczańskim gustom. Stąd też cepeliowskie wyroby z dziedziny sztuki ludowej, praktyczne i dostępne dla przeciętnego nabywcy, przy tym szeroko re­ klamowane, a równocześnie nie obarczone etykietką „wstydliwych", sta­ ły się bezkonkurencyjne . Wraz z upływem lat, gdy coraz lepszy był 193 ш 1 0 2 Na produkcję Cepelii składają się różne przemysły, a w jej ramach orgaj nizacyjnych pozostają m. in. takie spółdzielnie, jak dziewiarska „Poziom", metal plastyczna „Orno" i „Rytosztuka", meblarska „Meble Artystyczne", działająci w całym kraju. i las p _ piękno użyteczne... Do dziś utrzymują się opinie, że monopol Cepelii na sztukę i moda na jej wyroby były w ó w c z a s zjawiskiem negatywnym, ponieważ skutecznie pozwalały or 1 M �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przemysł lekki, a jego oferta rynkowa szersza, gdy rosła ilość ładnych, przedmiotów importowanych, a jednocześnie wyraźnie wzrosła zamożność społeczeństwa, które zaczęło zwracać oczy w kierunku antyków i buti-. ków, Cepelia dostosowała się do tej nowej sytuacji. Zaczęła wytwarzać dla odbiorcy krajowego przedmioty z zakresu sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego jakościowo lepsze, nowocześniejsze, mogące zaspo­ koić najwybredniejsze gusty w dziedzinie wystroju wnętrz czy też na­ dające się nadal na prezenty, upominki i pamiątki. Skoncentrowała rów­ nocześnie uwagę na odbiorcy zagranicznym, zazwyczaj pochodzenia pol­ skiego. Obok tego włączyła się aktywnie w ruch regionalny. W organi­ zowanie różnych festynów, obchodów itd., w których sztuka ludowa sta­ nowiła swego rodzaju sztukę dla sztuki. Właśnie działalność Cepelii na tym polu naszym zdaniem przyniosła bardziej negatywne niż pozytywne efekty w zakresie popularyzacji i ochrony sztuki ludowej. Przedmioty o charakterze, sztuki i rękodzieła ludowego z jakimi sty­ kamy się w sklepach Cepelii, ich ilość i różnorodność wykazują oczy­ wiście niejednolitość . Sztuka ludowa, tzw. autentyczna, a ściślej zwią­ zana z .dawną tradycyjną sztuką regionalną, oraz dzieła indywidualnych artystów ludowych (rzeźbiarzy, malarzy, tkaczek, wycinankarek, garn­ carzy) reprezentowana jest w nich już w znikomej ilości. Pozycję ilo­ ściowo największą stanowią natomiast adaptacje, ukształtowane stosow­ nie do potrzeb naszych czasów, biorące ze sztuki ludowej często kształt, ' kolorystykę, formę czy swój początek. Jest w nich też duża ilość wy­ robów przemysłu ludowego wytwarzanych w warsztatach zwartych, we­ dług wzorów ludowych lub przedmiotów zainspirowanych kształtem,, zdobnictwem, motywami czy ogólnym charakterem zaczerpniętym z lu­ dowej kultury artystycznej. Wszystkie one jednak w mniejszym lub większym stopniu bazują na ludowej tradycji artystycznej, posiadając przez to charakter polski i różnią się zasadniczo od seryjnej produkcji* fabrycznej nawet wówczas, gdy wytwarzane są w nowoczesnych war-i sztatach. Zarzut, że sztuka ludowa i przedmioty rękodzieła Cepelii są inne. w charakterze, czasem w tworzywie i wykonaniu od tradycyjnych" XIX-wiecznych wyrobów wsi, nie jest w pełni uzasadniony, przynaj­ mniej z dwóch powodów. Jednym z nich jest to, że ogólna polityka kul-¿ turalna kraju oraz wytyczne ideologiczne na tym polu dawały wyraźny? priorytet wszelkiego rodzaju adaptacji i uszlachetnianiu sztuki ludowej oraz tworzeniu rzeczy nowych. Podobnie postępowali już zresztą roman-: tycy i neoromantycy ze S. Witkiewiczem na czele, a Cepelia właśnie taki zakres zadań określiła wyraźnie w swoim statucie. Drugim powodem 195 1 : na eliminowanie z naszego życia i otoczenia dorobku artystycznego rzemiosła oraz sztuki nie chłopskiej. Por. J . W a s y l k o w s k i , O bękarcie kultury, „Kultura", nr 12: 1963, s. 10. 1 8 5 �87 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J jest to, że przedmioty współczesne tworzą już nowi ludzie w odmien­ nych warunkach, ponadto do zupełnie innych celów i dla innego odbior­ cy. Naturalny bieg życia wyklucza wyłączne powielanie kultury prze­ szłości. Nie jest ono twórcze i nie ma racji bytu. Współczesność odwołu­ jąc się do przeszłości, nawet w najbardziej prawidłowy sposób, musi tworzyć rzeczy nowe. Istota zagadnienia polega tu tylko na tym, aby to nowe miało swój aktualny sens artystyczny i społeczny . Równie uzasadniony wydaje się monopol Cepelii na opiekę nad sztu­ ką ludową i rękodziełem ludowym. We współczesnym życiu, skompliko­ waną pracą kulturalną i gospodarczą może prawidłowo kierować tylko instytucja wyspecjalizowana, dysponująca odpowiednimi kadrami me­ rytorycznymi, aparatem organizacyjnym, różnego typu instrumentami i —• co nie bez znaczenia — doświadczeniem. Ocalenie tego, co dziś posiadamy w zakresie sztuki i rękodzieła ludowego, nie byłoby możliwe bez takiej placówki, nawet przy najbardziej intensywnej i wydatnej pomocy instytucji naukowych, muzealnych i aparatu Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. W dużej mierze udało się przecież ocalić i powiązać wiele cennych elementów ludowej kultury artystycznej z przeszłości ze współ­ czesnością, niepomiernie wzbogacając naszą kulturę narodową i wła­ śnie w tym leży główna zasługa Cepelii . Szeroki i różnorodny ruch kulturalny na odcinku sztuki ludowej i folkloru w Polsce, a w tym wieloletnia działalność Cepelii, pozwalają zresztą wysnuć wniosek, że elementy ludowej tradycji artystycznej, wrastając coraz bardziej w naszą kulturę współczesną, wzbogacając ją w sensie tworzenia i inspiracji twórczej, pozwalają na zachowanie pol­ skiej swoistości kulturalnej. Konkludując, mimo pewnych błędów i niedociągnięć Cepelia wypra­ cowała odpowiednie metody działania, w rezultacie czego przyczyniła się wybitnie do zachowania, rozwoju i upowszechnienia sztuki ludowej i rękodzieła ludowego i odnalazła dla tego typu wytwórczości odpo­ wiednie miejsce w życiu współczesnym . Obok Cepelii szczególną rolę w zakresie sztuki ludowej odegrał współ­ czesny kulturalny r u c h r e g i o n a l n y . Decentralizacja w zarządzaniu placówkami kultury przeprowadzona po 1956 r. niosąca za sobą usamodzielnienie się Rad Narodowych i in­ stytucji kulturalnych praktycznie znaczyła zwiększenie odpowiedzial­ ności za politykę kulturalną lokalnych, terenowych władz powiatowych i wojewódzkich, które przejęły nieomal w całości inicjatywę w dziedzi­ nie prawidłowego kształtowania rozwoju socjalistycznej kultury w swo­ ich regionach. Fakt ten naszym zdaniem był jedną z głównych przyczyn 196 197 198 1 8 6 Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. Dowiodła tego wystawa zorganizowana w Muzeum Etnograficznym w 1981 r. w Warszawie z okazji jubileuszu 30-lecia Cepelii. Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. 1 5 7 1 8 8 �88 MIROSŁAWA DROZD-PIĄSECKA dyskusji o regionalizmie, jaka wywiązała się wówczas na łamach róż­ nych pism. Obejmowała ona szeroką problematykę kulturalną, ale w du­ żej mierze dotyczyła zagadnień wykorzystania sztuki ludowej i folkloru w pracy kulturalnej, roli ludowego dziedzictwa artystycznego we współ­ czesnym kulturalnym ruchu regionalnym oraz form jego opieki i popu­ laryzacji. Idea regionalizmu powszechnie znana i popularna od dziesiątków lat,,szczególnie popierana przez władze państwowe I I Rzeczypospoliteji roz­ budowana w tym czasie przez działaczy ruchu ludowego, a następnie przystosowana przez nich dla potrzeb kulturalnych oraz społeczno-poli­ tycznych warstwy chłopskiej, poszukującej swego miejsca w kulturze narodu, ożyła więc na nowo po I I wojnie światowej. Teraz jednak obser­ wujemy tendencję włączenia jej głównych założeń i celów w nurt ideo­ logiczny tworzenia współczesnej kultury społeczeństwa socjalistycznego i paralelných do niego poczynań praktycznych. Już w 1955 r. podjęta została w Olsztynie pierwsza w Polsce Ludo­ wej uchwała Rady Narodowej w sprawie upowszechniania kultury. W punkcie drugim dekret ten stwierdza, że: za stan kultury w woj.J olsztyńskim odpowiedzialni są przede wszystkim pracownicy aparatu rad narodowych. Natomiast w punkcie szóstym czytamy: „Prezydia rad narodowych winny udzielić szerokiego poparcia dla rozwijają­ cej się twórczości ludowej, jak i jej popularyzacji. Przede wszystkim należy w y - tworzyć szeroki ruch zbieraeia pieśni, strojów, legend i opowiadań. Aby cel ten osiągnąć, trzeba uruchomić specjalne środki «ogłosić konkurs, otoczyć opieką twór-I ców ludowych, spopularyzować ich, wyróżnić nagrodami i odznaczeniami p a ń s t w o ­ wymi, stworzyć im warunki dalszej pracy i b y t u » " " ' . " - ¿ Mimo jednak szeregu ustaw i rozporządzeń świadczących o trosce* państwa o twórczość ludową i warunki pracy wiejskiego artysty, korzy-: ści praktyczne im samym i społeczeństwu zapewnić mogła jedynie ich realizacja 2°°. Szczególnie żywa dyskusja nad miejscem regionalizmu w kulturze naszego kraju oraz jego aktualną przydatnością społeczno-kulturalną toczyła się na początku lat 60-tych. Zainicjowali ją sami zwolennicy tego* kierunku , różnymi licznymi wypowiedziami na łamach prasy, które; stały się punktem wyjścia dla wymiany szerszych poglądów na ten t e ­ mat. Główne credo regionalistów sprowadzało się do znanych stwier-| dzeń, że kultura poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych za wiera w sobie ogromne wartości, które składają się na skarbiec kulturyf narodowej. Co więcej, jest on dzięki nim stale wzbogacany, a mógłby! ; 201 1 9 3 W. G ę b i k, Regionalizm jako czynnik wspólnoty narodowej, „Zycii i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 89. Ibidem, s. 90. Materiały dyskusyjne z zakresu tego zagadnienia publikowane były m. iru| w 3-4 nr: 1961, „Życia i Myśli". 200 8 0 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J być wzbogacany jeszcze bardziej, gdyby ruch regionalny pozyskał sobie szersze zrozumienie i poparcie. Regionalizm jest bowiem tym czynni­ kiem wspólnoty narodowej, który odegrał olbrzymią rolę w zachowaniu charakteru narodowego, szczególnie wśród grup poddawanych bezpo­ średnio długoletnim działaniom wynaradawiającym. Obok podkreślania zasług ruchu regionalnego dla kultury polskiej następowały z reguły stwierdzenia, że jest on nurtem wciąż żywym. Apologeci jego rekruto­ wali się jednak z dość wąskiego grona entuzjastów. Dlatego też w po­ wojennej Polsce stanęła otwarta kwestia zawierająca się w 3 podstawo­ wych pytaniach:- czy ruch regionalny jest problemem nadal istotnym dla kultury całego narodu; czy istota zjawiska sprowadza się do senty­ mentu dla pozostałości dawnych, lat; czy w nowoczesnym świecie nie jest on anachronizmem? Próbą uporządkowania tych zagadnień w skali regionu były właśnie ówczesne polemiki. Nie będziemy zajmować się całością dyskusji, lecz skoncentrujemy uwagę jedynie na stanowiskach, które uwypuklały arty­ styczną twórczość ludową i folklor jako podstawowe składniki kultury regionalnej . Skupiając się głównie na kwestii folkloru w działalności regionalnej: W. G ę b i k wyrażał pogląd, że idea regionalizmu, bazując na kulturze regionu, może spełniać swoje zadania w kształtowaniu nowego życia pod warunkiem, że będzie przepojona ambicją podnoszenia twórczości regionalnej do godności ogólnonarodowej czy nawet ogólnoludzkiej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pielęgnowanie znajomości historii rodzi­ mego regionu, jego obyczajów, języka, folkloru i sztuki ludowej może i dziś być siłą twórczą, zwłaszcza w działalności kulturalnej na ziemiach zachodnich (Opolskie, Mazury, Warmia, Kaszuby, Ziemia Lubuska). Tym bardziej że historia wykazała już, iż kultywowanie tych elementów kul­ tury regionalnej przyczyniło się w okresie braku własnej państwowości do uratowania zarówno naszej zróżnicowanej kultury, jak i jedności na­ rodowej. W. W n u k , który stał na stanowisku, że sens idei regionalistycznej najpiękniej i najpełniej wyraził W. Orkan (w cytowanych już poprzednio „wskazówkach" dla synów Podhala), proponował skorzystanie z doświad­ czeń podhalańskich i przeniesienia ich w znacznej mierze na teren innych regionów polskich, a szczególnie tych, które reprezentują poważny, ale niedostatecznie wykorzystany potencjał rodzimej kultury i sztuki. Po­ stulowany przez niego zakres prac regionalistycznych ujął lapidarnie w sformułowaniu: „nie naginać teraźniejszości do przeszłości, lecz prze202 203 204 8 0 2 Por. też K . P i e t k i e w i c z , Rola i znaczenie artystycznej tradycji wej we współczesnej kulturze polskiej, P S L , nr 2: 1963, s. 68-71. G ę b i k , op. cit., s. 75-79. 204 w. W n u k , Dlaczego właśnie Podhale, „Życie i Myśl", nr 3-4: s. 112-116. ludo­ 2 0 8 1961, �90 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20S szłość wykorzystywać dla teraźniejszości" . Nawet najżywotniejsze wartości kultury regionalnej skazane są z biegiem lat na zaginięcie, jeśli nie zostaną objęte troskliwą opieką państwa i społeczeństwa i nie stworzy się im warunków zabezpieczających dalszy rozkwit. Dlatego też — jego zdaniem — zadaniem podstawowym dla działaczy kultural­ nych poszczególnych regionów i licznych miłośników swojszczyzny pra­ gnących ukazać swój „zaścianek" jak najszerzej i najgodniej szerokiemu światu jest propagowanie zrozumienia dla idei regionalistycznej i two­ rzenie dla niej zaplecza w postaci zorganizowanego ruchu społecznego, wzorem podhalańskiego ruchu regionalnego. Zabierając głos w dyskusji o regionalizmie A. Patia wychodził z za­ łożenia, że kulturę charakteryzuje ciągłość, właściwość trwania i rzu­ cania pomostów między epokami, urok wartości duchowego wysiłku. Regionalizm polega więc nie na czym innym, jak na troskliwym kumu­ lowaniu wysiłku „dla zachowania wszystkiego co najbardziej trwałe i cenne" . Jest nurtem żywym tworzenia, łączącym przeszłość z przy­ szłością, najcenniejszą wypowiedzią zbiorową grupy. Pustynią kulturową jest region, w którym nie ujawniają się żadne tendencje tworzenia jego indywidualnego wyrazu kulturowego. Ewidentnym dorobkiem idei re­ gionalizmu są istniejące dziś w kraju muzea regionalne, które nie tylko utrwalają dziejowy dorobek kultur ludowych swoich regionów, ale i mo­ gą -wpływać na ich kontynuację. Kultury regionalne są „barwami na»szej ziemi", a stopień ich zróżnicowania i zindywidualizowania świadczy o walorach kultury całej Polski. Świadomość wykrystalizowanej i" ory­ ginalnej kultury regionu przynosi jego mieszkańcom poczucie własnej godności. A. Patia postuluje więc zagęszczenie kraju zindywidualizowa­ nymi ośrodkami kultury. Uważa, że „im te ośrodki staną się oryginalniejsze, mocniej wrośnięte w swoją glebę, tym wyższy będzie ogólny poziom kultury narodu, dorodniejsza kultura, a o takie rzeczy warto .się bić" . Zdaniem L. Bądkowskiego regionalizm tradycyjny był skazany na stopniowe obumieranie, jeśli nie ulegnie zasadniczym przemianom. Uwa­ żał bowiem, że postawa regionalistów wykazywała „zbyt dużo ckliwego przywiązania do zabytkowych form, aby mogła okazać się twórczą i sku­ teczną w warunkach, które nie przypominają dawnych i bezpowrotnie minionych" . Sprawa nie polega na tym, aby zrezygnować w ogóle z zachowania i rozwijania elementów kultury regionalnej, ale kierując, -się kryteriami praktycznymi należy skoncentrować uwagę i działania 206 207 ш !0 = Ibidem, s. 116. A. P a 11 a, Regionalizm — idea wiecznie żywotna, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 106. Ibidem, s. 108. L . В ą d к o w s к i, Nie chodzi o rezerwat ale o konstruktywną silę, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 93. 2 0 6 207 2 0 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 głównie na tych, jakie są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Stopień utylitarnej przydatności powinien decydować o ich zachowaniu lub współczesnym zastosowaniu w życiu codziennym. W takim ujęciu sztuka ludowa np. powinna być wykorzystywana użytkowo czy zdobniczo lub wyeksponowana w ekspo­ zycji muzealnej (łącznie ze skansenem), jak i widowiskowej. Co w n i ­ czym nie umniejszy jej walorów artystycznych. Z kolei taniec i strój ludowy, „które zamknęły się w określonym kształcie, mogą być już tylko dokumentem przeszłości" . Natomiast literatura ludowa zapewne będzie nadal — tak jak i uprzednio — jednym ze źródeł inspiracji twór­ czej dzisiejszych pisarzy."Gwara, przy założeniu jej dalszej żywotności, ustępować musi jednak miejsce językom literacko-urzędowym. Do no­ wych warunków i norm życia społecznego przystosowywać się będzie stopniowo obyczaj etc. Zdaniem L. Bądkowskiego regionaliści tradycyjni są bezradni wobec procesu przemian, które obejmują wszystkie dzie­ dziny życia społecznego. Ich najgorętsze apele o zachowanie swojszczyz­ ny, mimo że niejednokrotnie budzić mogą sympatię, nie są w stanie za­ hamować następujących przemian w naturalnym rozwoju życia zbioro­ wego. „Wydaje się, że dwa przeciwstawne kierunki jednego procesu uzu­ pełniają się i bynajmniej nie ma między nimi antynomii. Osłabienie ostrych różnic między narodami i państwami sprzyja integrowaniu się świata" . Ale nie wynika z tego, że ideałem jest utracenie przez czło­ wieka poczucia konkretnej przynależności środowiskowo-etnicznej i te­ rytorialnej. Pogląd L. Bądkowskiego jest próbą dostosowania tradycyjnego regio­ nalizmu do nowych warunków kultury socjalistycznej. Kładzie on na­ cisk na konieczność wyboru i adaptacji różnych elementów kultury re­ gionalnej, ale nie rezygnuje z zaznaczania ich odrębności. Sugestie po­ dobne wypowiadali już niektórzy działacze ruchu ludowego przed wojną i po jej zakończeniu. Były one też wyrażane przez przywódców partyj­ nych państwa (np. W. Sokorskiego, S. Piotrowskiego). Pisaliśmy o tym na innym miejscu. Nowym pomysłem L. Bądkowskiego jest wprowadze­ nie kryterium współczesnej utylitarnej przydatności w miejsce kryte­ rium klasowego. Opinie zbliżone do stanowiska L. Bądkowskiego na temat współcze­ snego regionalizmu wyrażali K. Maj i H. Michalski. Uznając wartości kultury tradycyjnej i doceniając znaczenie zainteresowań regionalnych w dziedzinie przeszłości regionu, jego folkloru i sztuki ludowej, wska­ zywali równocześnie na konieczność wyjścia poza krąg tych wartości. Przeszłość powinna być według nich wykorzystana dla teraźniejszości. Dlatego też uważali, że należało zachowywać i rozwijać te elementy kulm 210 2 °» Ibidem, !1 ° Ibidem, s. 93. s. 95. �92 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A tury regionalnej, które są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Nowoczesny, postępowy regio­ nalizm, dążąc do integracji społecznej, winien nieść w sobie nowe treści i formy. Główna kwestia jego unowocześnienia polega nie na czym innym, jak na stworzeniu warunków włączających go w nurt wszyst­ kich problemów rozwojowych . Poglądy te zaważyły w sposób istotny na praktycznej polityce kulturalnej, jaką prowadziły powiatowe i woje­ wódzkie wydziały kultury oraz podległe im placówki i organizacje spo­ łeczne. W trwającej wówczas dyskusji zwrócono również uwagę na zjawisko kształtowania się nowych regionów pod wpływem rozwoju inwestycji przemysłowych powodujących rozpadanie się tradycyjnej ich geografii. Rodzą się wówczas wartości nowe, a w wyniku tych przemian folklor i sztuka ludowa stają się głównie wartościami muzealnymi, dawne bo­ wiem tradycje kulturalne odgrywają w nich minimalną rolę. W podsumowaniu dyskusji podkreślano, że regionalizm jako do­ niosły czynnik wspólnoty kultury narodowej nadal może być zjawiskiem twórczym dla przyszłości, w sposób podobny, ale nie identyczny, jak był w przeszłości. Zasługi kulturalnego ruchu regionalnego do celów ogólnonarodowych w przeszłości nie budzą żadnych wątpliwości, ich do­ niosłość historyczna jest oczywista. Szczególnie są one widoczne w roli, jaką' odegrał dla zachowania polskości w dobie nacisku i zalewu obcego żywiołu narodowego w czasie zaborów, pośrednim lub bezpośrednim mobilizowaniu świadomości narodowej poszczególnych regionów do dą­ żeń wyzwoleńczych, ruchów niepodległościowych itd. Równocześnie jed­ nak należy zdawać sobie sprawę, że w okresie narodowej niewoli inna była funkcja, metody i zasięg oddziaływania idei regionalistycznych, niż winny być one w dobie narodowego rozwoju, ściślej — narodowego ze­ spolenia przy dziele budownictwa socjalistycznego. Dyskusja wniosła twórczy akcent, wymagający dalszego wzmocnie­ nia, a mianowicie postulat uwspółcześnienia regionalizmu, który łączy się nierozerwalnie nie tylko z obowiązkiem patrzenia w przeszłość, ale i w przyszłość. W przeszłości ruchy regionalistyczne były głównie d ef e n s y w n e . Broniły przed zalewem obcych żywiołów narodowych, umacniały bastiony polskości, ocalały zamierające folklory, konserwo­ wały, chroniły opiekuńczo wartości kultury ludowej poszczególnych re­ gionów kraju, były własnościami mniejszych wspólnot ludzkich, z któ­ rych składała się większa wspólnota narodowa. Ich rola defensywna by­ łaby w dzisiejszym świecie przestarzałym anachronizmem, niezgodnym z wymogami nowych warunków bytu i perspektywami rozwojowymi całego społeczeństwa. Teraźniejszość i przyszłość wymaga kulturalnego 211 212 8 1 1 2 1 2 Por. P i e t k i e w i c z , Rolo..., s. 68, 69. Zawartej w nocie Redakcja, „Zycie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 117-119. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 ruchu o f e n s y w n e g o . Wymóg ten obowiązuje i wszelkie regiona­ lizmy. Ich zadaniem na dziś i jutro jest nie tylko obrona pięknych za­ bytków mowy, tańca, stroju i innych świadectw bogatej i bujnej prze­ szłości kultury ludowej, ale także ataku na przeżytki zaściankowych nawyków kulturalnych. Inaczej mówiąc „nie tylko konserwacja tego, co cenne, ale i asymilacja tego, co cenne" . Uwspółcześnienie regionalizmu polega więc nie na czym innym, jak na usprawnieniu go i przystosowa­ niu do współpracy ze wszystkimi aktywnymi twórczo procesami roz­ wojowymi w państwie socjalistycznym. Regionalizm dziś nie jest punk­ tem docelowym, ale wyjściowym do pracy twórczej wspólnie podejmo­ wanej w różnych regionach naszego kraju. Tak pojmowany aktywny ruch regionalistyczny — zgodny z kie­ runkiem polityki kulturalnej państwa — w praktyce oznaczał wytyczenie roli ofensywnej również sztuce ludowej i folklorowi wiejskiemu. Nie oznaczał on jakiejś zupełnie nowej linii polityki kulturalnej kraju, lecz swojego rodzaju kontynuację stanowiska ukształtowanego w latach poprzednich, określanego wówczas mianem oręża ideologicznego sztuki w walce o budowę nowej socjalistycznej rzeczywistości. W idei współ­ czesnego regionalizmu zakreślone zostały obszary praktycznej działal­ ności na tym polu. Zarówno bogate tradycje tego ruchu, jak i inne jeszcze czynniki warunkowane realiami życia codziennego sprawiły, że właśnie sztuka ludowa i folklor stały się głównymi zjawiskami, na których skoncentro­ wali swoją uwagę animatorzy życia kulturalnego w poszczególnych po­ wiatach i województwach. Lokalne wydziały kultury, placówki kultu­ ralne i organizacje społeczno-kulturalne wspomagane personalną inicja­ tywą terenowych władz i wydatną pomocą Cepelii podjęły na szeroką skalę akcję opieki, rozwoju i popularyzacji sztuki ludowej oraz folkloru, zarówno w kraju jak i poza nim, która wzbudzała tyleż emocji, co i uwag krytycznych. Formy upowszechniania artystycznych treści sztuki ludowej i fol­ kloru były bardzo różnorodne, poczynając od tych, jakie propagowały środki masowego przekazu, poświęcając uwagę twórcom ludowym i 'ze­ społom artystycznym do wszelkiego rodzaju imprez dla każdego do­ stępnych, jak np. targi, kiermasze, jarmarki, festiwale (m. in. w War­ szawie, Płocku, Krakowie, Zakopanem, Żywcu, Kazimierzu nad Wisłą), lub nawet wydawnictw naukowych i popularnych, folderów, reklam han­ dlowych eksponujących elementy zdobnicze sztuki ludowej. W rezulta­ cie przyczyniały się one do wzrostu zainteresowania szerokich kręgów społeczeństwa (szczególnie miejskich) ludową kulturą artystyczną. Wzra­ stało ono z roku na rok, chociaż z nierównym nasileniem w zależności od jej różnych działów. Wyjątkową popularnością cieszyły się sztuki 213 Ibidem, s. 118. �94 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A plastyczne z rzeźbą w drewnie na czele, artystyczne rzemiosło i ręko­ dzieło ludowe, zdobnictwo, wreszcie wszelkiego rodzaju treści folklory­ styczne (muzyczno-wokalne, choreograficzne, literackie) . Docenianie przez państwo i społeczeństwo sztuki ludowej i folkloru równocześnie aktywizowało społeczność wiejską, sprzyjało emocjonal­ nemu angażowaniu się w sprawy regionu i czynnej działalności kultu­ ralnej. Niemały wpływ na ten proces miały liczne fakty wyjazdów za­ granicznych twórców ludowych i regionalnych zespołów (np. pieśni i tańca oraz kapel). Jednak wraz ze wzrostem ilości imprez poświęconych sztuce ludo­ wej i folklorowi jakość i poziom prezentowanej na nich sztuki ulegała często zasadniczemu obniżeniu. Dostosowywała się ona coraz bardziej do wymogów komercyjnych i propagandowych kosztem autentyzmu i rzeczywistych wartości w niej zawartych. Dotyczyło to w równej mie­ rze sztuki prezentowanej w kraju, jak i poza jego granicami. Regionalna polityka kulturalna ukierunkowana na popieranie i eks­ ponowanie dorobku sztuki ludowej i folkloru sprawiła, że szczególnie od początku lat 70-tych naszego stulecia przez cały kraj przeszła istna fala jarmarków, festiwali, pokazów, występów różnego rodzaju ludo­ wych zespołów, kiermaszy oraz wystaw sztuki ludowej. Odbywały się one często pod hasłem dni czy tygodni kultury danego regionu. Organi­ zatorami ich były głównie powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury wraz z Cepelią i organizacjami społecznymi. Liczne notatki prasowe, radio i telewizja donosiły o nich bez przerwy. Częstokroć się zdarzało, że odbywały się one równocześnie w kilku regionach, co dawało staty­ stycznie na Polskę parę takich imprez dziennie. Niezależnie od tego twórcy ludowi i , zespoły artystyczne wysyłane były za granicę, aby tam propagować polską kulturę. Omawiane przez nas zjawisko osiąga apogeum w połowie lat 70-tych. Reorganizacja mapy administracyjnej Polski w 1975 r. i powołanie 49 województw wyzwoliły w wielu świeżo powołanych strukturach roz­ ległe ambicje również w sferze kultury. Nowe województwa — często z racji charakteru swojej gospodarki ograniczone w możliwościach eks­ ponowania osiągnięć przemysłowych — ich władze i społecznicy rozbu­ dzeni tym awansem aktywnie włączyli się do akcji udokumentowania postępu, jaki miał być efektem tego zabiegu. Obserwujemy więc w nich dążność wszystkich działaczy politycznych i społecznych do pozostawie­ nia konkretnego materialnego dowodu własnej aktywności. Ewidentnym przykładem awansu regionu było wybudowanie w nim np. nowej fa­ bryki, wznoszenie betonowych gmachów urzędowych czy restauracji. Ponieważ jednak budżet inwestycyjny nie zawsze zezwalał na wysta214 2 1 4 Por. szerzej K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy — Prace badawcze — Opieka i upowszechnianie, ńdzkie Studia Etno­ graficzne", t. 18: 1976. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 wianie tego typu pomników postępu, proza życia podyktowała wielu województwom jego substytut w postaci odpowiednich wystrojów wnętrz gmachów administracyjnych i użyteczności publicznej i cyklicznie po­ wtarzanych imprez kulturalnych. Działacze regionalni poszukując wzorca podkreślającego samodziel­ ność i odmienność ich regionów zwrócili uwagę oczywiście głównie na lokalną sztukę ludową i folklor. Odtąd stała się ona główną w i z y ­ t ó w k ą regionów rolniczych oraz o p r a w ą dla tych z przeszłością przemysłową, które mogły się pochwalić również osiągnięciami w innych gałęziach gospodarki kraju. Cepelia, swoisty monopolista w dziedzinie sztuki ludowej, obsługująca cały kraj, została dosłownie zasypana zamó­ wieniami płynącymi z nowych województw na wykonanie konkretnych przedmiotów zgodnych z ich charakterem regionalnym do wystrojów budynków użyteczności publicznej, domów kultury etc. (m. in. mebli, gobelinów, zasłon). Każde nowe województwo chciało mieć bowiem na­ oczną dokumentację swojej „rodzimej" — regionalnej kultury. Równo­ cześnie wymagano od niej ścisłej współpracy z wojewódzkimi wydzia­ łami kultury, muzeami regionalnymi, związkami zawodowymi, kółkami rolniczymi itp. w dziedzinie obsługi cyklicznych imprez kulturalnych odbywających się w danym regionie. Były to z reguły festyny, jar­ marki i kiermasze sztuki ludowej. Animatorzy życia kulturalnego re­ gionów nie podejmowali bowiem z reguły niepewnych eksperymentów z proponowaniem innych form, np. sztuki współczesnej. Hasło folkloru i sztuki ludowej wystarczająco aktywizowało całe środowisko, aby mieli się oni uciekać do sięgania po inne formy i wzorce sztuki współczesnej, mogące być źle lub niewłaściwie odczytane w środowisku i poza n i m . Chętnie więc tworzono nowe zespoły, ale głównie folklorystyczne. W re­ zultacie ten neo super regionalizm musiał mieć wpływ na jakość sztuki ludowej i jej poziom zarówno w odniesieniu do poszczególnych regionów czy województw, jak i skali całego kraju. Organizując dni kultury danego regionu zwoływano „pospolite ru­ szenie" aktywistów, którzy opracowując programy imprez dbali o to, aby na estradach przytupywały zespoły pieśni i tańca, twórcy ludowi prezentowali na rynku swoje warsztaty i dorobek artystyczny, w mu­ zeach otwierano okolicznościowe wystawy, wernisaże artystów ludo­ wych, ustawiano plakaty i dekoracje, na których adaptowano motywy ludowe dla potrzeb współczesnej propagandy, dekorowano elementami sztuki ludowej dzielnice miasta i znaczniejsze budynki użyteczności pu­ blicznej. Często festyny wzbogacano kioskami z regionalnymi wyrobami sztuki ludowej lub serwującymi lokalne potrawy, dawano pokaz ognii sztucznych, koncerty rozrywkowe w wykonaniu znanych artystów estra­ dowych, przeprowadzano przez miasto barwne korowody widowisk 215 2 1 5 Por. np. S. H a d y n a , Refleksje z jarmarku, „Kultura", nr 3: 1974, s. 4. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A obrzędowych itd. Wszystko zgodnie z hasłem: byle barwnie, byle dużo i oby się o tym jak najwięcej dobrego mówiło i pisało nie tylko w pra­ sie regionalnej, ale i w całym kraju . Kres tej działalności położy do­ piero kryzys lat 80-tych. Zadaniem naszym nie jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czym była sztuka ludowa we własnym środowisku wiejskim, czy też jaka była jej społeczna w nim funkcja. Wyjaśniliśmy już na innym miejscu, że zagadnienie to uważamy za odrębny problem, który postaramy się naświetlić w oddzielnym opracowaniu. Jednak mówiąc o sztuce ludowej, jej roli w ideologii społecznej, praktyce działania kulturalnego, pracy Cepelii czy terenowych władz regionalnych zobligowani jesteśmy do zasygnalizowania kilku tendencji, jakie zarysowały się w obrębie tego zjawiska. Zjawisko, które my przyjęliśmy nazywać sztuką ludową, w środo­ wisku wiejskim uważane było do niedawna za rzemiosło, a twórcy lu­ dowi uchodzili w nim za rzemieślników . Dotyczyło to zarówno arty­ stów zajmujących się malarstwem czy rzeźbą, jak i tych wykonujących meble, tkaniny czy gliniane garnki. Zasięg takiego pojmowania sztuki ludowej przez ludność wiejską był powszechny. Nawet na Podhalu, gdzie „wszyscy robili wszystko własnymi rękami, nie traktowali tych rzeczy jako dzieł sztuki [...], lecz przedmioty użytkowe, wyrabiane dla własnej potrzeby" . A były wśród tych przedmiotów meble, haftowane ubra­ nia, drobne sprzęty domowego użytku, rzeźby, malowane skrzynie, a nawet ceramika i chaty góralskie. Niedocenianie własnej sztuki przez środowisko chłopskie było sygna­ lizowane już od dziesiątków lat, budząc żywe reakcje i dyskusje, cho­ ciażby w gronie działaczy ludowych w dobie I I Rzeczypospolitej. Spo­ wodowane było ono obok sygnalizowanego wyżej nieprzyjęcia się ter­ minu 'sztuka' dla artystycznej twórczości wsi wśród jej mieszkańców, powstałego poza nią w kręgach inteligencko artystycznych, stosujących paralelné porównania sztuki elitarnej i sztuki ludowej oraz pogonią chłopów w swoim czasie za mitem kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej, która po zakończeniu I I wojny światowej utrzymywała się nadal . Niektóre gałęzie sztuki ludowej przeniknęły do miast zmie­ niając tym samym krąg odbiorców, ale na wsi ma ona coraz mniejsze zastosowanie (albo nawet żadnego). „Chłop woli swą sztukę sprzedawać miastu, a brać z miasta namiastkę kulturalną" — mówi K. Pietkie216 217 218 219 s i e Por. Korzenie kultury, rozmowa T . Torańskiej z A. Kuligiem, „Kultura", nr 49: 1979, s. 1. K . P i w о с к i, Sztuka i tradycja, „Miesięcznik Literacki", nr 1/5: 1967, s. 55. Kolory na szkle, „Polityka", nr 43: 1979, s. 9. Wypowiedź podhalańskiej malarki ludowej. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludo­ wej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. 2 1 7 E13 2 1 5 �. ł SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 220 wicz . Wtóruje mu J. Orynżyna stwierdzając, że „dziś dobrą sztukę ludową dostarcza się przeważnie na wystawy i konkursy lub na zamó­ wienie do miasta" , dodając, że własne środowisko nią pogardza. Tego samego zdania są twórcy, ludowi, którzy podkreślają, że kiedyś malarz czy rzeźbiarz ludowy tworzył głównie dla potrzeb wsi, dzisiaj przede wszystkim dla miejskich amatorów sztuki ludowej. Zjawisko przesuwania zakresu zastosowania i oddziaływania twór­ czości ludowej ze środowiska wiejskiego na miejskie trwa do dnia dzi­ siejszego. Oznacza ono pełnienie przez sztukę ludową nowej funkcji spo­ łecznej w środowisku odmiennym od tego, które niegdyś powołało ją do życia. Ale za to w środowisku, które przyjęło ją, uznało jej walory artystyczne, podniosło do godności sztuki, a twórców jej obdarzyło za­ szczytnym mianem artystów (nie skąpiąc przy tym podziwu, zaszczy­ tów i co niemniej ważne pieniędzy). Sygnalizowany przez nas proces nie oznacza oczywiście, że wieś wy­ zbyła się całkowicie swojej sztuki. Utrzymują się tu nadal wytwory nie mające odpowiedników w kulturze miejskiej, a które zachowały swe miejsce w nowym modelu wiejskiego życia (np. niektóre wyroby garn­ carskie czy kowalskie) oraz te, które uzyskały nowe funkcje (np. tka­ niny dekoracyjne, maty słomiane, szmaciaki) . Powstają równocześnie formy nowe (np. makatki, oleodruki, szklane kule, lalki i poduszki zdo­ biące tapczany, zdobione żelazne bramy itd.), które jeśli nawet nie są tworzone w samym środowisku wiejskim to jednak z przeznaczeniem dla odbiorcy wiejskiego. Nie bez znaczenia dla utrzymania się jeszcze na wsi sztuki ludowej jest działalność propagandowa państwa, uświada­ miająca wartości artystyczne i kulturotwórcze sztuki regionalnej przez środki masowego przekazu, pokazy, festyny itd., działalność Cepelii na polu podtrzymywania i kontynuowania starych technik, wzorów i form oraz ożywienie jej dawnej funkcji (dostrzeżonej już przez pozytywi­ stów), a mianowicie źródła dochodu (w czym udział Cepelii jest rów­ nież bardzo znaczny). Równolegle mamy do czynienia ze zjawiskiem powrotu, okrężną drogą przez miasto na wieś sztuki ludowej powstałej w jej środowisku. Mamy tu na myśli twórczość artystyczną wykonaną przez ludowych artystów dla Cepelii, która bywa często zakupywana przez mieszkańców wsi zarówno do ozdoby własnego wnętrza mieszkal­ nego, jak i na prezenty i upominki dla krewnych w kraju i niekiedy zagranicą. 211 222 M. Woźniak badając mechanizm funkcjonowania i zmian sztuki lu­ dowej na przykładzie wytwórczości wiejskiej stwierdza: 220 Ibidem, s. 438. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 208. Por. M. W o ź n i a k , Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakladu Badawczego Związku „Cepelia", „Etnografia Polska", t. 19: 1975, z. 2, s. 100. i ' 2 2 1 2 2 2 !. t — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �98 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A „współczesne drogi jej rozwoju przebiegają dwoma zazębiającymi się nurtami: powstają nowe wytwory, style i mody w e w n ą t r z środowiska wiejskiego, będące przejawem zarówno własnej myśli twórczej, jak i przystosowania do w ł a s n e g o stylu w z o r ó w kultury miejskiej, a także coraz częściej przenika na w i e ś moda ' na dawne wyroby ludowe wykonywane współcześnie dla odbiorców miejskich, drogą bezpośrednich kontaktów z miastem, współpracy z Cepelią" . 223 Jak więc widzimy, problem dalszego rozwoju sztuki ludowej i jej nowych funkcji w jej własnym środowisku jest nadal kwestią otwartą. * Na zakończenie, podsumowując nasze dotychczasowe rozważania spró­ bujmy zastanowić się, jaką rolę i znaczenie odgrywa sztuka ludowa we współczesnej kulturze polskiej. We współczesnej kulturze naszego kraju sztuka ludowa — identy­ fikowana zgodnie z historycznie ukształtowanym pojęciem ze sztuką warstwy chłopskiej czy dla chłopów — zajmuje miejsce niezwykle eks­ ponowane. Uznana za gałąź kultury wyrażającą najsilniej odrębność na­ rodową, będąc równocześnie dorobkiem ludu „jest reprezentacją narodu i propagandą państwa" . Stała się symbolem tradycji i naro­ dowej odrębności. Dotyczy to zarówno sztuki ludowej tzw. tradycyjnej (XIX-wiecznej), jak i współczesnej. Ta ostatnia bowiem sięgając korze­ niami w głąb historii zawiera w sobie żywy jeszcze ślad przeszłości,, a tym samym jest ożywioną tradycją — będąc jednym ze źródeł świa­ domości narodowej — dopełniającą obraz naszej kultury. Więź z przeszłością i ciągłość kultury jest w sztuce ludowej silniej zaakcentowana, niż w jakiejkolwiek innej dziedzinie twórczości. Stąd też w potocznym odczuciu jest ona najbardziej „polska". Ta jej szcze­ gólna cecha w dobie postępującej uniwersalizacji kultur oraz wzmożonejturystyki i kontaktów międzynarodowych sprawiła, że staje się ona wyróżnikiem naszego kraju i jedną z jego większych atrakcji. Stymu-; luje ona równocześnie zapotrzebowanie na sztukę ludową jako pamiąt-kę oraz rosnący popyt na różne imprezy folklorystyczne, zaspokajanegłównie dotąd przez Cepelię i kulturalny ruch regionalny. Wiąże się tai zwykle niestety z jej komercjalizacją i masowym funkcjonowaniem w po-; staci pamiątki (regionalnej lub narodowej), upominku czy zespołu fol­ klorystycznego. Wzniosłe znaczenie słów 'sztuka ludowa' zmienia się więc w s t e r e o t y p . Zajmując eksponowaną pozycję w polityce kulturalnej państwa, otoczona szczególną opieką, propagandą i popula­ ryzacją, nabrała cech reprezentacyjnych. Stała się swoistą o p r a w ą * dekorującą wszystkie ważniejsze uroczystości regionalne i krajowe (np. dożynki) oraz uświetniającą wizyty delegacji innych państw. Równocześnie wraz ze zmianami gospodarczymi na wsi i nowym zamówieniem społecznym, sztuka ludowa, a ściślej jej pewne elementy, 224 225 2 2 8 Ibidem, s. 108. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 209. A. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa — relikt 1975, s. 148. 2 2 4 2 2 6 ezy wartość żywa, ~ P S L , nr Щ i �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 99 które pełniły w przeszłości określone funkcje użytkowe (np. ceramika, tkactwo) i miały na wsi znaczenie utylitarne, przeszły do kategorii przed­ miotów estetycznych służących nie swemu dawnemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeństwa, w tym głównie miejskiego . Jej związek z własnym środowiskiem jest coraz luźniejszy. Jest to swoista metamorfoza dawnych funkcji sztuki ludowej i przesunięcie sfery jej oddziaływania społecznego, co oczywiście nie dzieje się bez następstw dla niej samej. Szeroka popularyzacja sztuki ludowej przez telewizję, radio, prasę, kiermasze, Cepeliady itd. wytworzyła na nią specjalną modę. Sprawiła, że jej reminiscencje znajdujemy w piosence młodzieżowej, filmie , w i ­ dowiskach teatralnych i telewizyjnych. Co więcej, stała się ona obec­ na we wszystkich nieomal domach pod postacią kilimów, garnków, a na­ wet ekspozycji niektórych sprzętów ludowych. Ta swoista moda na sztukę ludową i prymityw stworzyła zapotrzebowanie na adaptacje elementów dawnej twórczości artystycznej wsi do współczesnych miesz­ kań i stroju. Tym samym stała się ona przystrojem naszego życia, bu­ kietem kwiatów ożywiających wnętrza i przydających mu barw od­ świętnych, a równocześnie „swojskich". Szukamy w niej nie nowych podniet odkrywczości plastycznego myślenia, lecz przeciwnie wartości stałych i niezmiennych. Nie służy więc jako inspiracja awangardy arty­ stycznej °, ale jest próbą odwołania się do własnej tradycji egzotycz­ nej dla nas i bliskiej. Mimo wszelkich przemian i prób artystycznych podejmowanych w obrębie jej tradycji staje się coraz bardziej skomer­ cjalizowana, zamienia się w stereotyp — styl . Spróbujmy zatem zastanowić się, jaka jest rzeczywista sytuacja i miejsce sztuki ludowej w naszej współczesnej kulturze. Porównując sytuację z tą, jaka istniała przed kilkudziesięciu laty, uderza zmiana miejsca tej sztuki w naszej świadomości i kulturze. Uprzednio krąg jej oddziaływania był ograniczony, dziś znacznie się poszerzył, ale rów226 227 2 2 8 2 2 9 23 231 228 2 2 7 Ibidem, s. 148. Na przykład filmy Chłopi wg W. Reymonta i Wesele wg S. Wyspiań­ skiego. 2 2 8 Na przykład spektakle teatralne Wieża malowana czy Na szkle malowane wg E . Bryla i Pastorałka L . Schillera. K . Piwocki upatrywał ich popularność w małej komunikatywności sztuki akademickiej (tej z ambicjami) dla szerszego ogółu. P i e t к i e w i с z, ñola..., s. 66; J a c k o w s k i , op. cit, s. 148. Na przykład rzeźbiarze czy malarze ludowi na konkursy dla Cepelii tworzą zawsze „na ludowo", czyli inaczej w stylu ludowym, chociaż chętnie zarzuciliby tę konwencję i tworzyli zgodnie z upodobaniami, jakie przenikają do ich środo­ wiska. W dziedzinie sztuki ludowej obserwujemy współcześnie dwa procesy twór­ cze. Jednym jest wychodzenie poza wzorce ludowej szkoły (widoczne zwłaszcza w rzeźbie i malarstwie), drugim jest świadome kontynuowanie twórczości w stylu ludowym (i to nawet przez ludzi nie pochodzących ze środowiska wiejskiego,, często wykształconych). 2 2 9 2 8 0 2 8 1 �100 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nocześnie przechodzi ona wyraźnie w sferę kultury masowej. Wpleciona w rytm imprez regionalno-folklorystycznych staje się jedną z głównych atrakcji turystycznych, nabiera charakteru rozrywki, dekoracji, pamiąt­ ki. Jednocześnie traci swoją dawną rangę artystyczną. Jest obecna w pa­ miątkarstwie, reklamie, dekoracji wnętrz regionalno-turystycznych, w re­ stauracjach, kawiarniach, grafice użytkowej, okresowo w modzie dam­ skiej, muzyce młodzieżowej i piosence. Ale brak jej w muzyce poważ­ nej, w rzeźbie, grafice i malarstwie. Ludowa inspiracja należy tu do przeszłości, ponieważ na obecnym etapie rozwoju sztuki akademickiej trudno jej znaleźć punkty styczne ze sztuką ludową . Współczesne procesy zachodzące w dziedzinie kultury przesunęły więc wyraźnie sztu­ kę ludową „ze strefy zjawisk artystycznych w obręb kultury maso­ wej" , zmieniając w sposób istotny jej rangę, ściślej obniżyły ją, a po­ pularyzując spłyciły. Zjawisku temu sprzyjał w dużej mierze ruch regio­ nalny, częstokroć eksponujący sztukę ludową o różnej jakości i wartości w dodatku w sposób przesadny i nieumiejętny oraz masowa twór-* czość współczesna. Ta ostatnia w sytuacji zaniku tradycyjnej bazy, jaką była dla sztuki ludowej kultura ludowa, jest coraz bardziej oderwana od swego środowiska, a ożywiana bywa głównie różnymi akcjami typu; konkursów, festiwali, stypendiów, a przede wszystkim działalnością Ce-i pelii. Tylko dzięki Cepelii twórczość ta utrzymuje stosunkowo wysokipoziom, chociaż ogólna sytuacja sprzyja jej komercjalizacji i sprowa-, dzaniu do roli pamiątkarstwa. Równocześnie jednak właśnie dzięki przeniknięciu sztuki ludowej do kultury masowej, rosnącemu na nią zapotrzebowaniu, eksplozji audy-t cji radiowych i telewizyjnych, bezkrytycznej euforii prasy i sukcesom Mazowsza czy Śląska, uległ pozytywnej przemianie stosunek wsi do własnego dorobku kulturowego. Opieka roztoczona nad sztuką, maso-"* wość jej występowania w kulturze miejskiej i publikatorach oraz aplauz, jaki zyskiwała za granicą, były bezpośrednią przyczyną tego, że wieśj. przestawała się wstydzić swego dorobku artystycznego. Co więcej strój* ludowy nabrał cech reprezentacyjnych i noszony jest z dumą w chwi-' lach szczególnie ważnych i uroczystych, co mogliśmy obserwować cho­ ciażby w 1981 r. w Warszawie. Ludową dekorację spotykamy nie tylko przy różnych świętach i uroczystościach państwowych, ale i tych o cha­ rakterze lokalnym, często kościelnych. Umasowienie sztuki ludowej nie tylko wpłynęło na jej rehabilitacj we własnym środowisku. Śląsk, Mazowsze i inne zespoły ludowe barwna plastyka rozprowadzana przez Cepelię stały się dla milionó' Polaków rozrzuconych po świecie symbolami „polskości", a ich samyc nobilitowały w oczach środowisk, wśród których przyszło im żyć . 232 233 1 234 Co zrobić ze sztuką ludową, dyskusja, „Kultura", nr 31: 1973, s. 8. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa..., s. 148. I nie jest w tym przypadku sprawą istotną, czy jest to rzeczywiście sztu. ludowa, czy tylko współczesna improwizacja na jej temat. 283 2 8 3 2 3 4 �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J * Podsumowując nasze rozważania na temat społecznych funkcji sztuki ludowej w powojennej Polsce możemy stwierdzić, że do ok. 1980 r. funk­ cjonowały 3 typy myślenia i działania na jej polu, zgodne z tłem aktu­ alnej historii i rzeczywistości społecznej, zamykające się w obrębie po­ szczególnych dat czy etapów. Pierwszy z nich z lat 1945-1949 jest otwarty i liberalny. Charakte- . ryzuje go poszukiwanie koncepcji i formuły kultury narodowej, kul­ tury ludowej, a w tym sztuki ludowej i sztuki narodowej, adekwatnych dla społeczeństwa bezklasowego. Przedstawiciele warstwy chłopskiej, jej inteligenccy liderzy, mają w tych rozważaniach duży udział. Nawią­ zują oni w znacznej mierze do poglądów z okresu I I Rzeczypospolitej i wysiłków o autentyczne uznanie warstwy chłopskiej w strukturze całego narodu. Jednym z głównych nurtów tych dyskusji jest rzeczy­ wiste stworzenie „sztuki dla mas" i zlikwidowanie analfabetyzmu pla­ stycznego. Sztuka ludowa uznawana jest w nich za dorobek przeszłdeci kultury warstwy chłopskiej i narodu, stymulator uczuć patriotycznych, a równocześnie nowy teren ekspansji kultury ludowej na teren kultury narodowej. Etap drugi z lat odgórnego i schematycznego programowania miejsca kultury i sztuki narodu bezklasowego (1949-1956), charakteryzuje się umacnianiem — pod wyraźnym przywództwem partii — koncepcji kul­ tury i sztuki socjalistycznej zgodnej z założeniami marksistowskimi. Za­ równo sztuka akademicka, jak i ludowa zostały poddane wielkiemu eks­ perymentowi tzw. sztuki zaangażowanej, programowo współdziałającej 'w przebudowie społecznej kraju. Zgodnie z regułą zrozumiałości i czytel­ ności była ona głównie przedstawiająca, przesycona wiernością realiów i ścisłości w ukazywaniu historycznych sytuacji, nie szukała estetycznej uczty, lecz silnych uderzeń emocjonalnych, i ekspresyjnych zdolnych wy­ chowawczo wpływać na społeczeństwo. Wyznaczenie kulturze i sztuce funkcji politycznych miało ścisły związek i uzasadnienie w tym, że uznane one zostały za jedną z rewolucyjnych zdobyczy mas. Z tej racji nie można całkowicie sprowadzać roli sztuki do zadań instrumen­ talnych, politycznych lub wychowawczych, lecz również należy dostrzec zaczątki uznania ich wartości autonomicznych. Mimo bowiem, że w tym okresie dotacje finansowe na sztukę i w ogóle kulturę łączyły się z wy­ łącznym preferowaniem ich funkcji instrumentalnych, to jednak w la­ tach następnych tendencje te zostały zahamowane . Etap trzeci rozpoczynający się po 1956 r. i trwający do dziś jest okresem umasowienia kultury i sztuki ludowej w kulturze polskiej oraz praktycznej działalności na jej polu Cepelii i ruchu regionalnego. Cha­ rakteryzuje go rozwój kultury i sztuki narodowej oraz upowszechnienie 235 2 5 5 Por. A. K ł o s k o w s k a , 1980, s. 434. Kultura masowa. Krytyka i obrona. Warszawa �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wartości kultury warstwy chłopskiej w świadomości naszego społe­ czeństwa. Naiwne głoszenie związku sztuki z życiem społeczeństwa przez akceptację jej służebności okazało się bowiem niewystarczające. Poli­ tyka kulturalna wobec sztuki dostosowana została więc teraz bardziej niż kiedykolwiek dotąd do zmieniającej się rzeczywistości, aktualnych wymogów społecznych zachodzących w świadomości przeciętnego od­ biorcy sztuki. Мирослава Дрозд-Пясецка СОЦИАЛЬНЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В КУЛЬТУРНОЙ ПОЛИТИКЕ, ОБЩЕСТВЕННОЙ МЫСЛИ И ПРАКТИКЕ В ПЕРИОД НАРОДНОЙ ПОЛЬШИ Резюме После окончания второй мировой войны относительно народного искусства имели j место этапы мышления и действий на его поприще, соответствующие актуальному фону i истории и общественной деятельности и замыкающиеся в рамках отдельных дат. Первый из них, продолжавшийся с 1945 по 1949 г. —это этап открытый и либеральный. Его характеризуют поиски концепции и формулы национальной культуры, народной куль-| туры, а в рамках ее также и народного искусства и национального искусства, соответству­ ющего бесклассовому обществу. Одним из главных русел тогдашних споров является дей­ ствительное создание „искусства для масс" и ликвидация безграмотности в области изо­ бразительных искусств. Народное искусство признается в них достоянием культурного Í прошлого крестьянской прослойки и нации, стимулятором патриотизма, а заодно и новой ¡ территорией экспансии народной культуры на национальную. Для второго этапа определяемого сверху и схематического программирования места ' культуры и "искусства бесклассового народа (1949-1956) характерно укрепление — под яв-1 ным руководством партии — концепций социалистической культуры и искусства, соответствующих марксистским положениям. Как академическое, так и народное искусство было| подвергнуто крупному эксперименту так называемого искусствап, рограммно содействую­ щего перестройке страны. Согласно правилу понятности и доходчивости оно было главным? образом изображающим, насыщенным верностью реальным чертам времени, четко пока­ зывающим исторические ситуации. Оно не стремилось к эстетическому наслаждению, но' искало сильные эмоциональные ощущения, способные влиять на воспитание общества. Возложение на культуру и искусство политических задач тесно сочеталось и находило свое обоснование в том, что искусство признавалось одним из революционных завоеваний на-, родных масс. 1 4 Третий этап, начавшийся после 1956 г. и продолжающийся по сей день, является этапом; широкого распространения народной культуры и искусства в польской культуре, а также< этапом практической деятельности на его почве ЦЕПЕЛИИ (Центральное управление на­ родных и художественных ремесел) и регионального движения. Этот этап характеризуется- I развитием национальной культуры и искусства, а также распространением ценностей крес-^ тьянской культуры в сознании нашего общества. Культурная политика государства по от-ношению к искусству более, чем когда-либо до сих пор, приспособлена к меняющейся дей­ ствительности, актуальным общественным запросам, которые выдвигает средний потре-' бителъ искусства. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44a0e8a5f3097145865684d68f9b249.pdf f5f40a501069ffc50270088df78ab6a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:998 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.51-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1 ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J . S Z T U K A L U D O W A W ŻYCIU SPOŁECZEŃSTWA I I RZECZYPOSPOLITEJ * Proces kształtowania się nowoczesnego n a r o d u polskiego przebiegał w naszym k r a j u w okresie b r a k u własnej państwowości. Wówczas to czołowi humaniści, artyści, społecznicy i badacze dążyli do znalezienia wspólnej zasady integrującej cały naród. Ponieważ j e d n a k względy n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j n i e pozwalały n a jawne propagowanie i d e i państwa i w y z w o l e n i a narodowego podstawą myślową masowego działania t y c h g r u p społecznych stały się koncepcje ideologiczne uwypuklające i n d y ­ widualność n a r o d u i rodzime p i e r w i a s t k i jego k u l t u r y . Budowano je głównie na bazie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , uznanej za jądro tożsamości narodowej. Wartości tkwiące w k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j były więc źródłem i n t e l i g e n c k i c h poglądów i haseł narodowowyzwoleńczych, spo­ łeczno-politycznych, ekonomicznych oraz a r t y s t y c z n y c h w ciągu długich dziesięcioleci n i e w o l i . P r z y t y m w różnych okresach nacisk n a ekspono­ w a n i e poszczególnych wartości k u l t u r y l u d o w e j i i c h znaczenia dla k u l ­ t u r y ogólnonarodowej był zmienny. N p . inteligenccy ideolodzy R o m a n ­ t y z m u k o n c e n t r o w a l i się głównie na szeroko r o z u m i a n y m folklorze, po­ zytywiści na ekonomicznych w a l o r a c h rzemiosła i przemysłu ludowego, n e o r o m a n t y c y n a m a t e r i a l n e j i plastycznej twórczości l u d u . W n o w e j s y t u a c j i politycznej po odzyskaniu niepodległości i n t e l i ­ genckie koncepcje ideologiczne (z okresu rozbiorów) doszukujące się indywidualności n a r o d u i r o d z i m y c h pierwiastków jego k u l t u r y w k u l ­ turze i sztuce l u d o w e j nie były już wystarczające. Wskrzeszenie sa­ modzielnego b y t u państwowego po blisko 150-letniej n i e w o l i w y m a g a ­ ło znalezienia naczelnej zasady konsolidującej i integrującej zróżnico­ w a n i e społecznie i narodowościowo państwo polskie. T y m bardziej że od początku borykało się ono z l i c z n y m i p r o b l e m a m i społecznymi i eko­ n o m i c z n y m i , a w narodowej e u f o r i i krzyżowały się i zderzały różne * Niniejszy tekst jest kontynuacją tematu podjętego w poprzednim zeszycie "Etnografii Polskiej". �1 i I | MIROSŁAWA 52 j DROZD-PIASECKA siły oraz dążności społeczno-polityczne, gospodarcze i k u l t u r a l n e . I s t n i e ­ jąca racja stanu zadecydowała o t y m , że główna uwaga ówczesnych działaczy państwowych i społecznych (w t y m kół i organizacji społeczno¬ - p o l i t y c z n y c h i ekonomicznych) skupiała się przede w s z y s t k i m na kształ­ t o w a n i u ogólnonarodowej d o k t r y n y społeczno-politycznej godzącej i n ­ teresy całego zróżnicowanego narodu * oraz w y p r a c o w a n i u ekonomicz­ nego m o d e l u gospodarki. Równocześnie liczne organizacje chłopskie i r o ­ botnicze starały się stworzyć a t r a k c y j n e z p u n k t u widzenia i c h człon­ ków i sympatyków własne p r o g r a m y społeczno-polityczne i ekonomiczne. W cieniu t y c h podstawowych dążeń, niejako na i c h marginesie dojrze­ wają również poglądy k u l t u r a l n e na temat konieczności stworzenia r e p r e z e n t a t y w n e j dla całego młodego państwa s z t u k i narodowej (którym szczególnie patronowały c z y n n i k i rządowe) oraz k u l t u r y l u d o ­ w e j i k u l t u r y ogólnonarodowej, a wśród n i c h n a sztukę ludową i s z t u ­ kę ogólnonarodową. W I I Rzeczypospolitej na p o l u k u l t u r a l n y m obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych t r a d y c j i , a nawet rozwój i n t e l i g e n c k i c h idei a r t y s t y c z n y c h i społecznych genezą sięgających okresu zaborów, j a k i współczesnych prądów europejskich w sztuce p r z y równoczesnych n a ­ rodzinach idei n o w y c h i n i c j o w a n y c h już n i e t y l k o w m i e j s k i c h kręgach h u m a n i s t y c z n y c h i twórców profesjonalnych, ale i w środowisku w i e j ­ s k i m głównie przez inteligencję pochodzenia chłopskiego, a w t y m dzia­ łaczy r u c h u ludowego i tworzące się właśnie związki młodzieży wiejskiej . Dotychczas w i e l k a liczebnie w a r s t w a chłopska dążyła do zajęcia n a ­ leżytego j e j miejsca w ramach s t r u k t u r y społeczeństwa narodowego. S e k u n d o w a l i t e j idei czołowi humaniści epoki zaborów. L a t a między­ wojenne przynoszą formalne zrównanie p r a w chłopów z i n n y m i w a r s t w a ­ m i i klasami społecznymi, ale w dalszym ciągu są o n i zmuszeni do w a l ­ k i o swoje rzeczywiste u p r a w n i e n i a . Jedną z w i e l u płaszczyzn, na któ­ r y c h toczyła się ta w a l k a , była sprawa miejsca k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu narodu. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształ­ t o w a n i u poglądów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezentowane widziała w n i c h już nie t y l k o zachowane elementy rodzimości, ale również w y r a z odrębności k u l t u r o w e j w a r s t w y chłop­ skiej. Świadomość odrębności k u l t u r o w e j uzasadniała p r a w o do udzia­ łu we współtworzeniu k u l t u r y i s z t u k i narodowej. 2 3 Szczególnie istotne dla naszych rozważań są z jednej s t r o n y dążenia 1 P o r . np. A . M i c e w s k i , Kraków kracji, 2 1964; J . T e r e j , Idee, Z geografii mity, politycznej realia. Szkice I I Rzeczypospolitej. do dziejów Szkice, Narodowej Demo­ W a r s z a w a 1971. W latach 1918-1939 obserwujemy charakterystyczne zjawisko powstawania i r o z w o j u ideologii oraz działalności r u c h u ludowego i kół młodowiejskich. 3 P o r . D. G a ł a j , Chłopski ruch polityczny w Polsce, Warszawa 1969, s. 27. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 53 LUDOWEJ działaczy r u c h u ludowego i związków młodowiejskich do zaznaczenia odrębności k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej przez sięganie do wartości k u l t u ­ r y i s z t u k i l u d o w e j , z drugiej poczynania młodego państwa zmierzające do nadania sztuce polskiej c h a r a k t e r u narodowego m . i n . przez w p r o ­ wadzanie do n i e j pierwiastków s z t u k i l u d o w e j . Na p o l u s z t u k i l u d o w e j m a m y do czynienia z jeszcze j e d n y m zjawiskiem, którym zainteresowa­ ne były w równej mierze państwo, organizacje społeczne i r u c h l u d o w y . M a m y t u na myśli próby w y k o r z y s t a n i a walorów k o m e r c y j n y c h s z t u k i ludowej j a k o jednego ze środków zabezpieczających b y t m a t e r i a l n y mieszkańców w s i . Poglądy w a r s t w y chłopskiej na temat odrębności własnego dzie­ dzictwa k u l t u r o w e g o oraz s z t u k i l u d o w e j formułowane były głównie na bazie — ówczesnych prądów społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h — regionalizmu i a g r a r y z m u . R e g i o n a l i z m był żywym n u r t e m społecznym s t e r o w a n y m przez inteligencję, który zakresem swego oddziaływania objął cały k r a j . R u c h ten już wkrótce przyjęty został za określony p r o g r a m p o l i t y k i k u l t u ­ ralnej państwa oraz praktykę działania, a specjalne okólniki propago­ wały jego popieranie. W krótkim czasie "stawał się urzędową ideologią administracji, która mobilizowała ekonomistów, geografów, etnografów, geologów, rolników w celu skupienia i c h prac na danej z i e m i " . Re­ gionalizm wywodzący się bezpośrednio z i n n y c h (dawniejszych) tego t y p u t e o r i i europejskich (szczególnie francuskich) miał już bogaty do­ robek z okresu zaborów. Jego nową formę na gruncie p o l s k i m zainicjo­ wał A. P a t k o w s k i , autor Regionalizmu w Europie (Warszawa 1924), który w założeniach p r o g r a m o w y c h k i e r u n k u — nawiązujących do idei neoromantycznych — kładł specjalny nacisk na u w y p u k l e n i e wartości k u l t u r y l u d o w e j i j e j znaczenia dla k u l t u r y narodowej. Prąd t e n p r a k ­ tycznie r o z u m i a n y jako "uczenie się świata na najbliższej maleńkiej ojczyźnie, r e g i o n i e " , miał zapełnić życie "twórczą i realną treścią" , a z określenia p r o w i n c j a wyeliminować nudę. Opierał się n a "nauce ojczystej p r z y r o d y , geografii, h i s t o r i i , kładł nacisk na w y t w o r y etno­ graficzne i folklorystyczne jako wartości regionalne, a zarazem ogólno­ n a r o d o w e " . Istniejące l u b r e a k t y w o w a n e t o w a r z y s t w a społeczno-kul¬ t u r a l n e czy ogólnonarodowe zajęły się efektywną działalnością w zakre­ sie zakładania archiwów i muzeów regionalnych oraz l o k a l n y c h zbiorów pamiątek historycznych. P r z y t y m n i e ograniczano się wyłącznie do prac 4 5 6 7 8 J . O r y n ż y n a , O sztukę s Późniejszy r e d a k t o r Ruchu 4 6 O r y n ż y n a , op. cit., s. 63. 7 I b i d e m , s. 63. ludową. Pamiętnik regionalistycznego pracy, W a r s z a w a 1956, s. 63. w Europie, W a r s z a w a 1934. J . B u r s z t a , Kultura chłopska — ludowa a narodowa, [w:] Etnografia Pol­ ski. Przemiany kultury ludowej, oprać, zbiór, pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i in., t. I I , W r o c ł a w 1981, s. 403. 8 �54 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA badawczych n a d poszczególnymi elementami k u l t u r y l u d o w e j różnych regionów i i c h ochrony, ale równocześnie starano się je odpowiednio pokazywać. M . i n . na licznych uroczystościach państwowych, r e l i g i j ­ n y c h i l o k a l n y c h prezentowały się zespoły w i e j s k i e w s t r o j a c h l u d o w y c h , p r z y akompaniamencie kapel i instrumentów l u d o w y c h z wieloma r e k w i z y t a m i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; odtwarzano w plenerze sceny obrzędowe, n p . dożynki, wesela. W r a m a c h r e g i o n a l i z m u zwróco­ no ponadto uwagę n a artystyczną wytwórczość wiejską. Urządzano więc w y s t a w y wyrobów ceramicznych, dywanów, a d a p t o w a n y c h haftów i k i ­ limów o p a r t y c h na wzorach l u d o w y c h . Przede w s z y s t k i m j e d n a k podję­ to szereg działań w zakresie opieki n a d nią oraz s k i e r o w a n y c h na zor­ ganizowanie masowej p r o d u k c j i rzemieślniczo-chałupniczej bazującej na wzorach l u d o w y c h , czym zajmowało się szczególnie T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego. Regionalizm miał bardzo w i e l u zwolenników i propagatorów rów­ nież wśród działaczy l u d o w y c h , których myśli A . Patkowskiego wzbo­ gacali praktyką społeczną. Rozwinął się w odrębną teorię i samodzielny r u c h społeczny, w którym poważny udział wzięły powstające w t y m cza­ sie związki młodowiejskie. P o s t u l a t y popierania badań i i n n y c h prac dla regionu — usankcjonowane s p e c j a l n y m okólnikiem s k i e r o w a n y m do wojewodów — rozbudzały w świadomości społecznej chłopów znaczenie wartości i c h k u l t u r y artystycznej, której liczne elementy zostały za­ równo poddane badaniom, j a k ochronie i p o p u l a r y z a c j i . Inteligencja chłopska, działacze r u c h u ludowego i związków mło­ dzieży w i e j s k i e j od początku istnienia I I Rzeczypospolitej w i d z i e l i j e d ­ nak konieczność w y p r a c o w a n i a samodzielnej chłopskiej ideologii s t a ­ nowiącej wspólną płaszczyznę ideową, na której m o g l i b y się skupić i zjednoczyć wszyscy chłopi w walce o n o w y ład społeczny • i własne miejsce w s t r u k t u r z e narodu. Wychodząc z założenia, że w a r s t w a chłop­ ska — najstarsza, najliczniejsza i najbardziej wartościowa m o r a l n i e — jest wyjątkowo predestynowana do odegrania głównej r o l i w kształto­ w a n i u w s z e l k i c h stosunków p o l i t y c z n y c h , gospodarczych i społecznok u l t u r a l n y c h w k r a j u , ponieważ żadna inna w a r s t w a czy klasa spo­ łeczna t a k i c h cech i wartości nie p o s i a d a , zbudowano teorię zwaną a g r a r y z m e m , która począwszy od l a t 20-tych X X w . stała się d o k ­ tryną o ambicjach przekształcenia się w ideologię całego r u c h u l u d o ­ wego » . 10 9 Por. J . D u s z a , Agraryzm zwycięża, „Młoda Myśl Ludowa", nr 3-4: 1937, s. 13. 1 0 w P o r . D. G a ł a j , walce Przedmowa, o postęp i sprawiedliwość [w:] Związek Młodzieży społeczną. Wybór Wiejskiej dokumentów RP zbiór, pod r e d . E . Gołębiowskiego i S . J a r e c k i e j - K i l i m o w s k i e j , W a r s z a w a » ustroju Por. D u s z a , społecznego, op. cit.; S . M i ł k o w s k i , Kraków J . A . K r ó l , Drogowskazy Agraryzm 1934; t e n ż e . Walka na manowcach kultury o nową ludowej, jako forma Polskę, „Wici" 1928-1948, oprać 1978, s. 15. przebudowy W a r s z a w a 1935; Warszawa 1947, s. 18'9 n! �I SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 55 LUDOWEJ Według zwolenników tego k i e r u n k u chłopi b y l i j e d y n y m i żywicie­ l a m i i obrońcami narodu ("żywią i bronią"). Z tego względu odrodzenie n a r o d u mogło opierać się wyłącznie na tej w a r s t w i e jako najbardziej u p r a w n i o n e j do spełniania r o l i ostoi b y t u narodowego, którego p o d ­ stawą — w myśl założeń a g r a r y z m u — było r o l n i c t w o , a chłopi twór­ cami i nosicielami najwyższych wartości zarówno społecznych, j a k k u l ­ t u r a l n y c h i d u c h o w y c h . Odwołując się do wyjątkowej r o l i w s i i chłopów w życiu społeczno-kulturalnym k r a j u a g r a r y z m miał wiele cech wspól­ n y c h z regionalizmem. Dlatego też w gronie ludowców zazwyczaj r e ­ gionaliści b y l i równocześnie z w o l e n n i k a m i a g r a r y z m u . Zasady a g r a r y z m u były rozmaicie i n t e r p r e t o w a n e w różnych częściach k r a j u , ale jego podstawowe założenia od początku akceptowały wszystkie związki młodowiejskie i działacze r u c h u l u d o w e g o . Dodać należy, że a g r a r y z m n i e był k i e r u n k i e m rdzennie p o l s k i m . Już wcześniej objął i n ­ ne kraje E u r o p y , m . i n . Szwajcarię, Danię i Czechosłowację, ale na naszym gruncie uzyskał specyficzne znaczenie i zasięg. Jego zasady — jako ideologii całego r u c h u ludowego — sformułowane zostały w gro­ nie " w i c i a r z y " , gdzie S. Miłkowski nakreślił p r o g r a m ekonomiczny, n a ­ tomiast J . Niecko i I . Solarz podjęli próbę zredagowania d y r e k t y w f i lozoficzno-społecznych. 12 O znaczeniu i popularności a g r a r y z m u świadczy f a k t , iż w d e k l a r a ­ c j i ideowej Z M W R P " W i c i " , uchwalonej na W a l n y m Zjeździe Delega­ tów w 1931 r. sformułowano dyrektywę futurologiczną stwierdzającą: "Zmierzając stawiamy oraz do P o l s k i L u d o w e j sprawę podniesienie wypływających kształtowania na naczelnym miejscu wszystkich prac i podnoszenia p o c z u c i a godności i wiary z głębokiego przywiązania wewnętrznych k u l t u r y ludowej, jącą całość państwową i narodową" ,8 będącej swoich człowieka w e własne siły. Kształtowanie chłopa do z i e m i i p r z y r o d y , współpracuje w t w o r z e n i u c h l e b a , uważamy za najważniejszy n i u źródeł r o d z i m e j wartości uczuć z którymi czynnik w rozbudze­ istotną i t r w a ł ą wartością cementu­ . Bilansując k i l k u l e t n i dorobek r u c h u ludowego w zakresie b u d o w a ­ n i a własnej ideologii w 1937 r. J . Dusza bez w a h a n i a pisze: "...możemy stwierdzić bez przesady, że a g r a r y z m m a w c h w i l i obecnej najwięcej szans k u t e m u , aby stać się n i e t y l k o wyłącznie ideologią całej w a r s t w y chłopskiej, ale również ideologią Polski, która i d z i e " . W gronie w i ­ ciarzy uważano, że " a g r a r y z m j a k o rdzennie chłopski, opierający się n a ziemi, człowieku i pracy k o n k r e t n e j rzeczywistości polskiej k i e r u n e k 1 4 » skich P o r . A . L e c h , Tradycyjna związków młodzieży kultura wiejskiej w powstanie i ludowa okresie w programach II i działalności Rzeczypospolitej, pol­ Łódź 1978, s. 52-53. " J. Kowal, 1939, W a r s z a w a 1 4 "Wici" 1964, s. 280-281. D u s z a , op. cit„ s. 15. działalność społeczno-wychowawcza 1927¬ �1 : MIROSŁAWA 56 DROZD-PIASECKA i \ ! ; przebudowy — wyszedł zwycięsko zarówno od s t r o n y n a u k i , j a k i p r a k t y k i życiowej" SZTUKA LUDOWA i W IDEOLOGII I DZIAŁALNOŚCI I ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY j | | ! ! i | i ] | i | | j } i | \ I I RUCHU LUDOWEGO WIEJSKIEJ Działacze l u d o w i i kół młodzieży w i e j s k i e j (szczególnie w i c i o w y c h ) dążąc do społecznej i politycznej emancypacji chłopów s k i e r o w a l i swoje wysiłki również na nadanie k u l t u r z e chłopskiej wartości autonomicz­ n y c h i ogólnonarodowych. Z d a w a l i sobie doskonale sprawę z f a k t u , iż w przekonaniu ludności w i e j s k i e j I I Rzeczypospolitej k u l t u r a n a r o d u dzieliła się nadal na dwie k u l t u r y : "pańską" i "chłopską". Rozwijając więc idee r e g i o n a l i z m u i a g r a r y z m u poświęcili w i e l e u w a g i zagadnieniu t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , a w t y m j e j szczególnych w y t w o ­ rów, t a k i c h j a k stroje, pieśń, obyczaj, gwara. Realizacji t y c h zamie­ rzeń sprzyjała ogólna sytuacja społeczno-gospodarcza tego okresu, po­ budzająca wzrost klasowej, politycznej i narodowej świadomości l u d ­ ności w i e j s k i e j , która coraz ostrzej dostrzegała swoje upośledzenie w sto¬ s u n k u do i n n y c h klas i w a r s t w społecznych oraz b r a k p e r s p e k t y w sa¬ modzielności zawodowej młodzieży chłopskiej . Nas interesować będzie głównie, w j a k i m s t o p n i u działacze r u c h u ludowego i związki młodzieży w i e j s k i e j uwzględniały w swej ideologii i praktyce działania p r o b l e m y artystycznej twórczości i zajmowały się f o r m a m i j e j popularyzacji oraz j a k i m celom działania te były podporządkowane. Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości postępowi działacze chłopscy (m. i n . M . M a l i n o w s k i , T. Nocznicki, I . Kosmowska) s k u p i e n i wokół pisma " Z a r a n i e " wydawanego w Warszawie (1907-1915) nawiązywal i do neoromantycznej koncepcji ludowości. " Z a r a n i a r z e " , zrywając z pozytywistyczną ideologią pracy " d l a l u d u " , s t a r a l i się utrwalić w i a rę w twórcze wartości l u d u bazując na n i m s a m y m . Jako podstawę ilustrującą wartość jego k u l t u r y w y k o r z y s t y w a l i w znacznej mierze twórczość młodopolską (m. i n . W . O r k a n a , W. Reymonta, S. Wyspiańskiego, L. Rydla), która stała się główną inspiracją dla tworzenia teor e t y c z n y c h programów związków młodzieży w i e j s k i e j . Już wówczas nawiązywano do wątków l u d o w y c h m . i n . w pracy t e a t r a l n e j kół młodzieżowych. Jeszcze przed 1918 r. czołowa reprezentantka " z a r a n i a r z y " , J . D z i u bińska, opierając się na ideach neoromantycznych precyzowała założenią teoretyczne pracy organizowanych ówcześnie kursów gospodarczych dla włościan (czyli szkół rolniczych). Równocześnie jednak f o r 16 « 1 8 Ibidem, Por. s. 14. J. C h a Jasiński, \ -j \ \ 1 1 f Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 10. j �1 -T SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 mułowała wiele myśli n o w y c h , k o n s t r u k t y w n y c h dla r o z w o j u l u d o w e j p r a k t y k i społecznej, zwracając szczególną uwagę na ludową twórczość artystyczną. Dają się one zauważyć przede w s z y s t k i m w w y t y c z n y c h do p r a k t y c z n e j działalności samorządu szkoły w Pszczelinie (która m i a ­ ła być w z o r e m dla i n n y c h placówek tego t y p u ) , gdzie powierzyła sekcji estetycznej troskę o s t y l o w e zdobnictwo zabudowań i wnętrz szkoły; organizowanie teatrów a m a t o r s k i c h oraz zapoznawanie uczniów ze s z t u ­ ką, muzyką, śpiewem, a także uczenie dostrzegania piękna w przyrodzie. W następnych placówkach tego t y p u (szczególnie dla dziewcząt) do p r o g r a m u zajęć wprowadzano liczne p i e r w i a s t k i z zakresu rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j , a co więcej podjęto szeroko rozumianą naukę t k a c t w a ludowego, łącznie z obróbką warsztatową płótna i e l e m e n t a m i dekoracji jego g o t o w y c h wyrobów, t a k i c h j a k haft. N a d stroną merytoryczną t e j n a u k i czuwało T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego z K . B e n i n i m n a czele. Dbano również o to, aby szkoły rolnicze wyróżniały się l u d o w y m w y s t r o j e m wnętrz, co p r a k t y c z n i e sprowadzało się jednak do wyposażania i c h w " s t y l o w e zakopiańskie meble", zdobienie ścian w y ­ c i n a n k a m i oraz przebieranie słuchaczek w ludowe wełniaki. Równocześ­ nie wprowadzano i pieczołowicie k u l t y w o w a n o różne f o r m y obyczajowe, zwyczajowe i obrzędowe, związane z uroczystościami d o r o c z n y m i i r o ­ d z i n n y m i ludności w i e j s k i e j , którym nadawano szczególne treści spo­ łeczne. M . i n . w czasie uroczystej w i g i l i i organizowanej na zakończenie k u r s u od każdej z uczestniczek odbierano przysięgę, iż będzie pracowała nad postępem w s i . 1 7 Ruch " z a r a n i a r s k i " był więc i n i c j a t o r e m podejmowania p r o b l e m a ­ t y k i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w działalności związków młodzieży w i e j ­ skiej. Ideę propagowania s z t u k i l u d o w e j i wzbogacania t r a d y c y j n y c h zwyczajów w i e j s k i c h i s t o t n y m podtekstem społecznym przejął z czasem cały r u c h młodowiejski. Tego t y p u system szkolenia młodzieży chłop­ skiej rozwijał poczucie wartości własnej k u l t u r y , a w k i l k a l a t później (w 1916 r.) zaowocował w postaci jasno sformułowanego poglądu na t e ­ mat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y całego narodu, za­ wartego w apelu I . K o s m o w s k i e j , skierowanego do młodego pokolenia w s i " . Eksponując w n i m znaczenie k u l t u r y chłopskiej dla życia n a r o ­ du (przeciwstawiając ją k u l t u r z e szlacheckiej) a u t o r k a podkreśla, iż w a r s t w a chłopska przechowała w prostej archaicznej f o r m i e "bezcenny s k a r b odrębności narodowej, z a w a r t y w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach" , teraz zaś dopiero k u l t u r a ta zaczyna budzić się, aby sprostać w y m o g o m współczesności. Kosmowska podaje również liczne i n f o r m a c j e p r a k t y c z n e dotyczące k u l t y w o w a n i a chłopskich zajęć ręko19 » P o r . M . M a k ó w n a, Początki ludowego szkolnictwa rolniczego Polskim, "Spółdzielczy Przegląd N a u k o w y " , n r 8: 1933, s. 10 n, « P o r . I . K o s m o w s k a , Do naszej i» Ibidem, s. 1. młodzieży, W a r s z a w a 1916. w Królestwie �58 : I j j j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA dzielniczych, które biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną w s i uważa za korzystne dla rozpowszechniania, ponieważ dostarczają d o d a t k o w y za­ robek, wypełniając w o l n y czas w porze zimowej. Wskazówki te zosta­ ły później wyeksponowane w pracy związków młodzieżowych, szczegól­ n i e w okresie wielkiego k r y z y s u ekonomicznego. Założone w Królestwie P o l s k i m w r o k u 1912 pierwsze pismo mło­ dzieży w i e j s k i e j "Drużyna" w odezwie p r o g r a m o w e j skierowanej do młodych odbiorców postuluje m . i n . ocalenie pierwiastków piękna i do­ bra z a w a r t y c h w rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j , a następnie włączenie i c h do skarbca k u l t u r y ogólnonarodowej, wzbogacając ją i społeczeństwo n o w y m i treściami — l u d o w y m i . Zadanie to powierzono właśnie młodzie¬ ży chłopskiej, która najlepiej znała kulturę, potrzeby i pragnienia swe¬ go środowiska, przez co była niejako predestynowana do formułowania właściwych f o r m i sposobów oddziaływania w myśl zasady " s a m i so­ b i e " . Ten niezinstytucjonalizowany jeszcze p r o g r a m działań młodzie­ ży w i e j s k i e j w swoich ogólnych r a m a c h pozostał wiodący w pracach ca­ łego r u c h u młodowiejskiego w czasie I I Rzeczypospolitej » . Na ziemiach zaboru austriackiego r u c h l u d o w y i młodowiejski starał się wykorzystać od początku osiągnięcia lokalnego oddziału T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w dziedzinie r o z w o j u przemysłu d o ­ mowego oraz lwowskiego Związku Teatrów i Chórów Włościańskich (założonego w 1907 r.) w zakresie f o l k l o r u teatralnego. Często więc p u n k t e m wyjścia do podejmowania prac na rzecz propagowania s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w latach międzywojennych był t u już istniejący dorobek związków i zrzeszeń chłopskich. Ziemie zaboru pruskiego były w t e j dziedzinie w odmiennej s y t u ­ acji polityczno-społecznej i k u l t u r a l n e j . Nieustająca, silna p o l i t y k a germanizacyjna wywoływała kontrreakcję społeczeństwa polskiego przeja­ wiającą się głównie w walce o u t r z y m a n i e polskości. Toczyła się ona przede w s z y s t k i m na p o l u rozbudzenia świadomości narodowej, szacunku dla języka i obyczaju, a patronowało j e j w dużej mierze duchowieństwo. Te specyficzne okoliczności spowodowały, iż w p i e r w o t n e j działalności tutejszych kół i związków młodzieżowych nie eksponowano odrębności k u l t u r y l u d o w e j i j e j wartości . Dopiero w okresie późniejszym na b a ­ zie wzorów zaczerpniętych z Królestwa Polskiego i G a l i c j i przejęte zos­ tały idee pielęgnowania t r a d y c j i chłopskiej (szczególnie w Wielkopolsce), które następnie rozwinięto na k a n w i e artystycznie bogatych r o d z i m y c h elementów. Założenia ideologiczne odnoszące się do miejsca i r o l i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu w a r s t w y chłopskiej oraz narodu formułowane b y 21 » Por. J . N i e c k o , W a r s z a w a 1933. Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej Zresztą p o w s t a w a n i e s a m o d z i e l n y c h związków młodzieży przesunięte w czasie w s t o s u n k u do z i e m i n n y c h zaborów. 8 1 (1912-1932), wiejskiej jest tu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 59 LUDOWEJ ły w I I Rzeczypospolitej głównie na podstawie ówczesnych k r a j o ­ w y c h prądów społeczno-kulturalnych, szczególnie regionalizmu i agrar y z m u oraz poglądów czołowych autorytetów — reprezentantów t y c h kierunków — rekrutujących się nie t y l k o z grona działaczy r u c h u l u ­ dowego. F a k t e m bezspornym pozostaje jednak, że szersze spojrzenie na te zagadnienia, zwłaszcza w sferze oddziaływania na środowisko w i e j ­ skie przez pielęgnowanie r o d z i m y c h zwyczajów, obchodów l u d o w y c h , m u z e a l n i c t w a regionalnego czy s z t u k i l u d o w e j , wniosły doświadczenia i pomysły zaczerpnięte m . i n . z duńskiego r u c h u uniwersytetów l u d o ­ w y c h (z którymi I . Solarz i J . Dziubińska zapoznali się przez autopsję) oraz p r o g r a m y Związku Republikańskiej Młodzieży W s i Czechosłowac­ k i e j . Budując ideologię na miarę aspiracji i potrzeb w a r s t w y chłopskiej korzystano również z wcześniejszego d o r o b k u polskiej myśli h u m a n i s ­ tycznej i artystycznej, w t y m szczególnie neoromantycznej. M y ograniczamy się jedynie do uwzględnienia t y c h stanowisk, które zwracały uwagę na artystyczną twórczość ludności w i e j s k i e j , a które stały się integralną częścią założeń ideologicznych i działań p r a k t y c z n y c h środowiska wiejskiego. Z tego względu największą wartość mają dla nas poglądy i w y p o w i e d z i : W. Orkana, J . Deca, I . Solarza, J . N i e c k i , J . C i e r n i a k a , S. Gierata, W . Skuzy, K . Maja. Ideę włączenia najbardziej wartościowych elementów k u l t u r y w a r ­ s t w y chłopskiej — w t y m f o l k l o r u i s z t u k i l u d o w e j — do k u l t u r y n a r o ­ dowej formułuje już W. O r k a n . Wyraża ją najpełniej w słynnych w s k a ­ zówkach s k i e r o w a n y c h do i n t e l i g e n c j i pochodzenia chłopskiego, gdzie w f o r m i e i m p e r a t y w u głosi: "Tradycja jest chłopski. D b a j k u l t u r y . Dąż poszła w twoją godnością, o zachowanie do tego, a b y T w o j a górą, rozkwitnęła poczesne m i e j s c e w d o r o b k u Twoją spuścizny w wych mej wielkiej kultury szlachectwem rodzimej sztuki, obcych k u l t u r a narodowej, synu rodzimej ludowa godnej zająć w s z e c h l u d z k i m . J a k śpiewki chłopskie k u j a w s k i e S z o p e n , t a k oto dąż: by T w o j e wy­ ojczyste j e s z c z e n u t y wyznaczyły sią w o r k i e s t r z e świata, b y z k o z i k o - ojców robót, z n a i w n y c h figur p r z y drodze, wystrzelił, b y T w a n a d b u d o w a n a sławą T w o j e j Twoim ojców, o c z y s z c z o n a z nalotów kwiat niósł n a w i e r c h m u z y k i wszechświatowej pieśni, niezobaczone dumą, Twych posąg s k r z y d l a t y rzeźby już l i t e r a t u r a wzmogła sią wyżej, rodzi­ poniosła o j c z y z n y d a l e j , stała sią wszechną, całemu czytelną światu, b y w r e s z ­ cie ostatecznie — w tej c z y w tej dziedzinie — geniusz r a s y T w o j e j zabłysnął" . 22 Myślą przewodnią prac p u b l i c y s t y c z n y c h , społecznych i l i t e r a c k i c h W . O r k a n a (autora m . i n . powieści z życia w s i podkarpackiej Komornicy i W Roztokach), była w i z j a przyszłości k r a j u opartego n a siłach tkwią­ c y c h w s a m y m ludzie. Stąd jego troska, b y chłopi zachowując swoją kulturę i sztukę równocześnie a k t y w n i e uczestniczyli w poznawaniu nowoczesnej wiedzy, t y l k o b o w i e m wówczas będą zdolni do stworze­ n i a k u l t u r y , która stanie się wartością całego narodu, a dalej d o r o b k i e m 2 2 C y t . za K . M a j , Warszawa 1936, s. 90-91. Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, �60 j ; i ' \ ' I ! | ! i | j j i j ' | j l \ \ I | i j ! • I | | j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszechludzkim. Szczególnym źródłem i n s p i r a c j i społecznych i w i e d z y o k u l t u r z e rodzimej były etnograficzne u w a g i O r k a n a na temat różnor o d n y c h przejawów k u l t u r y l u d o w e j . Zaowocowały one w pracach związków młodzieży w i e j s k i e j w postaci k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i w s z t u ce, zwyczaju i obyczaju oraz w zakładaniu muzeów r e g i o n a l n y c h i r e j e s t r o w a n i u t y c h wytworów t r a d y c y j n e j k u l t u r y , które m i m o procesów u n i f i k a c y j n y c h zdołały przetrwać . W. O r k a n , t y p o w y przedstawiciel regionalizmu, był uważany przez wszystkie związki młodowiejskie za i c h ideowego patrona i najwyższy autorytet. T y m bardziej że sam wywodząc się ze środowiska wiejskie¬ go, dzięki pracy cwórczej akceptowanej przez szeroki ogół społeczeństwa, udowodnił realność podnoszenia "tego co l u d o w e " do godności ogólnonarodowej. Z tego samego względu znaczny wpływ na młodzież chłopską miał J . Kasprowicz, również z pochodzenia chłop. Jego przesycona l u d o ­ wością poezja stanowiła przykład czystej k u l t u r y w i e j s k i e j . E g z e m p l i fikowała ona ponadto zjawisko wprowadzania k u l t u r y l u d o w e j do ogólnonarodowej oraz nadawanie t e j ostatniej znamion ludowości. Waga zagadnienia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w kształtowaniu społeczno-politycznej i k u l t u r a l n e j świadomości oraz p r a k t y k i działania w a r s t w y chłopskiej została jednak najpełniej uwzględniona przez działączy Z M W " W i c i " . Organizacja t a o charakterze w y c h o w a w c z y m , k u l t u r a l n y m i oświatowym powstała w 1928 r., opierała się w dużym stop¬ n i u na założeniach agraryzmu. W miarę r o z w o j u ideologicznego r u c h w i c i o w y "dążył coraz u s i l n i e j do tego, aby wieś, przyswajając sobie dorobek k u l t u r y l u d o w e j i ogólno­ narodowej, jednocześnie wnosiła do tego d o r o b k u swoje własne w a r tości, rozwijając samodzielną twórczość kulturalną" , a nie ograniczała się do naśladowania miasta. 23 24 "Czołowi działacze Z M W R P ... przywiązywali coraz większą uwagę do tego, a b y wieś, a w szczególności młodzież w i c i o w a , nauczyła się cenić pozostałości d a w ­ nej k u l t u r y l u d o w e j , j a k i e zachowały się w pieśniach, sztuce, z w y c z a j a c h i obrzę­ d a c h l u d o w y c h . W k u l t u r z e ludowej w i d z i e l i oni przede w s z y s t k i m n i e p r z e b r a n e źródło wartości społecznych, m o r a l n y c h i w y c h o w a w c z y c h , które miały i m pomóc w r o z b u d z e n i u aktywności c h ł o p ó w " . 25 | ; Na te zadania w s k a z y w a l i oni n i e j e d n o k r o t n i e w swoich wystąpieniach i artykułach. W 1930 r. J . Dec formułował: "Pod przez I narodu 2 8 2 4 « nazwą k u l t u r y r o z u m i e m y nie t y l k o twórczość n a r o d u , n a j w y b i t n i e j s z y c h jego p r z e d s t a w i c i e l i w to także to w s z y s t k o , co się odbija L e c h , op. cit., s. 55-57. K o w a l , op. cit, s. 164. Ibidem, s. 165. w dziedzinie n a u k i zwyczajach jaka pracach, się wyraża i sztuki. codziennego Kultura życia, d a - �61 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J lej to, co t w o r z y n a s z c h a r a k t e r n a r o d o w y , słowem, co j e s t o b r a z e m naszego duchowego... L u d w i e j s k i jest t w o r z y w e m , z którego w y r a s t a r o d u , j a k to było i j e s t dotąd w dziedzinie l i t e r a t u r y , m a l a r s t w a w Polsce lud wiejski przejawia tyle r o d z i m y c h , własnych j e s t zresztą taką siłą społeczną, że w y p a d n i e w y c h jednostek ra z własnej zwana, duszy. n i e będzie K u l t u r a rodzima, u nas tylko przez własnością muzyki. Ponadto wartości k u l t u r a l n y c h , m u spełnić za pośrednictwem posłannictwo m i s t r z a , który t w o r z y życia wyższa k u l t u r a n a ­ czoło­ dzieła piękna, mądrości i d o b ­ lud tworzona, w s i . lecz kulturą dobrem ludową stąd powszechnym, dla w s z y s t k i c h d r o g i m " «. 2 J . Dec formułuje swoje poglądy dość ogólnikowo i właściwie k o n ­ centruje się na całokształcie zjawisk k u l t u r o w y c h , ale z jego w y p o w i e ­ dzi w y n i k a , że bierze on pod uwagę również zjawiska związane z f o l ­ k l o r e m i szeroko rozumianą działalnością artystyczną ludności w i e j s k i e j . A m b i t n y m więc celem — w którym bez t r u d u odnajdujemy elemen­ t y szlacheckich dążeń i poglądów r o m a n t y c z n y c h oraz neoromantyczn y c h — j a k i s t a w i a l i sobie działacze l u d o w i na p o l u k u l t u r a l n y m , było k r e o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j na źródło odradzającej się k u l t u r y całego n a ­ rodu. Jego realizacji miało sprzyjać stałe wzbogacanie k u l t u r y l u d o w e j o nowe treści również w dziedzinie artystycznej. Gorącymi rzecznikami t e j idei b y l i m . i n . J . Niecko i I . Solarz. I . Solarz w 1929 r. formułował te zadania w sposób następujący: "Trza w P o l s k i duszę wnieść. Kulturę ducha wejść, p o w i e t r z e m tworzyć n i e siebie w s i świeżej do n o w y c h owionąć, n o w y obyczaj s u k n i pozować, ale one do r o s t u d u s z y przykładać. Objąć t r z a d z i e d z i n y szersze, myśl polską uczoną w i e j s k i ­ m i kiełkami, ożywić, d o m P o l s k i prostotą piękna ozdobić, osobny cie wycisnąć, osobę świeżą zrobić. W k u l t u r z e górnej trwałe, n a n i c h oprzeć władzę z n i c h wywieść p r a w o " jej styl w gospodarzyć, dobra świe­ tworzyć 2 7 W dziedzinie s z t u k i ludowej I . Solarz reprezentował poglądy z b l i ­ żone do S. W i t k i e w i c z a i neoromantyków. Zwracał uwagę na szczegól­ ną wartość b u d o w n i c t w a wiejskiego, idealnie wkomponowanego w p e j ­ zaż różnych regionów. Zaproponował nawet szerokie uwzględnienie za­ gadnień s t y l u ludowego w programach wyższych szkół o p r o f i l u a r c h i ­ t e k t o n i c z n y m oraz n i e j e d n o k r o t n i e podkreślał znaczenie bogatego zdob­ n i c t w a ludowego jako t w o r z y w a , z którego w i n n a czerpać inspiracje sztuka polska. Szeroko rozumiana sztuka l u d o w a była jego zdaniem jedną z podstawowych dziedzin sprzyjających u t r w a l e n i u w młodzieży w i e j s k i e j przeświadczenia pochodzenia ze środowiska posiadającego własne odrębne wartości k u l t u r o w e . 28 2 6 Wizje 1939 J . D e c , Ruch społeczne (Wici, Warszawa młodej i zmagania Znicz, Społem, wsi, Łuck wiciarzy Młoda 1930, s. 47-48; por. też J . B o r k o w s k i , w świetle Myśl młodzieżowej Ludowa, 1966; szczególnie dużo w y p o w i e d z i Chłopskie prasy ludowej Zycie n a temat k u l t u r y l u d o w e j 1928¬ Gospodarcze), drukowano n a łamach „Znicza" w y d a w a n e g o w K r a k o w i e w l a t a c h 1930-1939. 2 7 I . S o l a r z, Szyce 2 8 Na t y m celu op. cit., s. 64-66. w ruchu ludowym, koncentrowała się " W i c i " , 19 V 1929. jego główna działalność; por. też L e c h, �62 i 1 ! ! S ; i \ 'i I j I j I ! : i; ' i !' j . | | ; | | * ! I j { S , M I I ] I j i | I 1 I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Poglądy zbliżone do I . Solarza cechowały J . Nieckę, chociaż p r o b l e m a t y k a s z t u k i w a r s t w y chłopskiej nie interesowała go szczegółowo, jed¬ n a k można ją odczytać pośrednio w postulatach zwrócenia u w a g i n a pewne f o r m y t r a d y c y j n e j obrzędowości (sobótki, dożynki, w i g i l i a B. Na¬ rodzenia) oraz śpiew. Z a w a r t e w n i c h wartości miały dostarczać młodzieży wiele radości w akcie współuczestniczenia w i c h r e a l i z o w a n i u , obchodach i inscenizacjach oraz posiadać w a l o r artystycznej twórczości p r z y równoczesnym podkreślaniu najistotniejszych momentów w życiu w s i związanych z przyrodą i pracą na r o l i . Za k u l t y w o w a n i e m r o d z i m y c h t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h w kołach młodzieży w i e j s k i e j w y p o w i a d a l i się i i n n i działacze r u c h u młodowiejskiego (np. A. M . K u b i c k i , K. Banach, A. Hermaszewski), którzy zarówno w pracach, j a k i działalności i n s t r u k t o r s k i e j w terenie p o p u l a r y z o w a l i wiedzę o l i t e r a t u r z e l u d o w e j , t r u d n i l i się p r z y g o t o w y w a n i e m t r a d y c y j n y c h w i d o w i s k obrzędowych, r o z m a i t y c h f o r m t e a t r u ludowego czy obrzędowego, a także pieśni. Z w o l e n n i k a g r a r y z m u , h i s t o r y k prof. S. K o t , powierza organizacjom młodzieży w i e j s k i e j szczególne zadanie: wybór, rejestrację i upowszechnianie t y c h treści t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ¬ dowej, które są wartościowe i cenne oraz mogłyby wzbogacić całe społeczeństwo. Te wartościowe treści zawarte są przede w s z y s t k i m w sztuce, zwyczajach, obyczajach l u d o w y c h *>. Na znaczenie d o r o b k u w s i w zakresie f o l k l o r u i twórczości a r t y s t y c z nej zwracał uwagę również J . Cierniak. Jego zdaniem wśród l i c z n y c h elementów k u l t u r y ludowej na najwyższe uznanie zasługuje j e j s z t u ­ ka (muzyka, taniec, pieśń, l i t e r a t u r a i obrzędy), doskonale w k o m p o n o wane w życie społeczne środowiska wiejskiego. Dlatego też chłopi po¬ w i n n i skoncentrować się na w p r o w a d z e n i u do k u l t u r y narodowej s w o i c h bogatych osiągnięć twórczych w y p r a c o w y w a n y c h przez w i e k i i pieczołowicie p r z e c h o w y w a n y c h . J . Cierniak jest a u t o r e m specyficznej i d e i t e a t r u ludowego. Teatr t e n bazując na najwartościowszych treściach k u l t u r y l u d o w e j miał spełniać funkcję samowychowawczą środowiska wiejskiego. Koncepcja ta była konsekwentnie p r a k t y c z n i e realizowan a w postaci t e a t r u obrzędowego, w którym obok g w a r y doniosłą rolę pełnił strój l u d o w y . Teatr l u d o w y istniejący w każdym nieomal kole młodzieży miał wyzwolić możliwości twórcze młodego pokolenia chłopów oraz dostarczyć n o w y c h przeżyć a r t y s t y c z n y c h i wzruszeń całemu środowisku w i e j s k i e m u , o p a r t y c h na treściach rodzimej k u l t u r y , a nie zapożyczonych. Dążeniem Cierniaka było, aby wszystko to co wartościowe, rodzime i żywe, chociażby p r y m i t y w n e w f o r m i e , weszło do k u l ¬ t u r y ogólnonarodowej bądź jako wartość sama w sobie, bądź j a k o t w o ¬ r z y w o l u b źródło w twórczości narodowej. » P o r . S . K o t , Udział młodzieży wiejskiej " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 7-8: 1932, s. 8 n. w tworzeniu kultury ludowej, �"i t' SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J f I I . * I > i P u n k t e m wyjścia dla jego idei t e a t r u były przede w s z y s t k i m giną­ ce już, lecz jeszcze liczne obrzędy związane ze zwyczajami l u d u w i e j s k i e go i miejskiego (takie j a k : turoń, sobótka, l a j k o n i k zwierzyniecki), zachowane w pamięci stare pieśni, baśnie, gawędy, t e k s t y szopek n o w o rocznych oraz o g r o m n y materiał f o l k l o r y s t y c z n y zgromadzony przez m u ¬ zea i ludoznawców. A k t o r z y wyrażać m i e l i sami siebie, pełniąc u s t a l o ną zwyczajem odpowiednią rolę w zespołowym teatrze obrzędowym. Uważał b o w i e m , że dawne obrzędy ludowe były w istocie swego rodzaj u teatrum. "Doskonalone ! przez pokolenia pieśń, t a n i e c , a także strój * 63 d e m zawierają w sobie słowa, ludowy cenne gesty, zwyczajowe i dekoracja zwązana czynności, muzyka, z każdym t a k i m obrzę- pierwiastki zorganizowanego piękna. Tego teatru n i e t r z e b a się uczyć w zwykłym tego słowa z n a c z e n i u , t a k i t e a t r n o s i się w e k r w i , m u s i się więc być w n i m sobą i' t y l k o sobą. Uszlachetnić go poprzez odrzuce­ nie naleciałości, rozwinąć własnym twórczym wysiłkiem danego środowiska zgod­ nie z jego d u c h e m , s t a r e treści a r t y s t y c z n e wzbogacić i d e a m i swego c z a s u , a w y ­ n i k i będą i m p o n u j ą c e " . 30 i | ! j ! i Repertuar należy czerpać ze skarbca staroświeckiego piękna w s i polskiej (dziś zanikającego), zawartego w t z w . materiale etnograficz­ n y m . T u b o w i e m został u t r w a l o n y głęboki sens, dusza l u d u polskiego, jego uczucia, n u t a i gest, związek z przyrodą, wierzenia r e l i g i j n e , "ciepło ogniska rodzinnego i radość gromadnego w s p ó ł ż y c i a " F o l k l o r pol¬ s k i — mieszczące się w n i m rozmaite zwyczaje, obrzędy i p r a k t y k i związane z p o r a m i r o k u , kalendarzem kościelnym, życiem r o d z i n n y m i gro¬ m a d z k i m , zajęciami n a r o l i i t p . — jest doskonałym t w o r z y w e m do w y ¬ powiedzi w f o r m i e t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e j . Ponadto wszystkie te uro¬ czystości emanują ładunkiem d r a m a t y c z n y m . Materiał t e n może być z n a k o m i t y m źródłem samorodnych pomysłów do b u d o w a n i a w i d o w i s k teatralnych. 3 2 P r a k t y c z n i e w teatrze Cierniaka inscenizowano wszystko to, co w y rażało treści ideowe, które przetwarzano na k o n k r e t n e działania. Z d a ­ n i e m A. O l c h y w y d o b y w a n o w n i m szlachetny stosunek człowieka do człowieka, najgłębsze wartości obyczaju, a nie j e d y n i e zewnętrzną barwność regionalnego s t r o j u . Podjęcie treści b l i s k i c h l u d o w i — j a k t o przewidywał S. Żeromski — wzbudzało powszechne zainteresowanie sztuką w ogóle. C i e r n i a k nie uważał f o l k l o r u za nienaruszone " t a b u " . Widział w n i m bogaty i cenny materiał, ze s k a r b n i c y którego w i n n i czerpać samorodni twórcy t e a t r u ludowego . 33 8 0 niaka, A. O l c h a , Jędrzej Źródła i nurty Cierniak polskiego 'i J . C i e r n i a k , Źródła teatru i W a r s z a w a 1963, s. 50. »2 Ibidem, 8 8 s. 87. O l c h a , op. cit., s. 66, 119. i jego dzieło. łudowego, nurty Wstęp do pracy Jędrzeja Cier­ W a r s z a w a 1963, s. 14-15. polskiego teatru ludowego. Wybór pism, �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rodzajem ogólnopolskiego wielkiego t e a t r u ludowego był obmyślony przez J . Cierniaka obchód dożynkowy w Spale przed prezydentem Rzeczypospolitej I . Mościckim w 1927 r. Wzięły w n i m udział wszystkie czołowe zespoły regionalne k r a j u . Dożynki te miały być symbolem "gospodarskiego poczucia chłopów polskich i w ogóle l u d u pracującego jako o b y w a t e l i wolnego i niepodległego p a ń s t w a " , posiadać przede w s z y s t k i m w a l o r y teatralne i wychowawcze. Stanowiły one głównie okazję do zbiorowych przeżyć na temat radości i n i e d o l i pracy r o l n i k a . Natomiast zastosowane p i e r w i a s t k i t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e służyły j e ­ dynie podniesieniu t y c h przeżyć na wyższy poziom. Na t e n temat J . Ciern i a k pisał, iż "podejmując inicjatywę organizacji ogólnopolskich doży­ nek w Spale pragnęliśmy odrodzić piękny i głębokiej treści społecznej obyczaj w i e j s k i i jednocześnie podnieść go do poziomu zdarzeń w a r ­ tości ogólnopaństwowej" . Samodzielne stanowisko na temat twórczości l u d o w e j reprezentowa­ ła z kolei znana działaczka młodowiejska Z. Solarzowa, która je k o n ­ sekwentnie realizowała w p r a k t y c e podczas zajęć t e a t r a l n y c h i n a u k i zdobnictwa w u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Opozycjonistka wobec bezre­ fleksyjnego powielania t r a d y c y j n y c h wzorów k u l t u r y l u d o w e j ( w imię i c h wiernego zachowania) uważała, iż "ludowość... nie polega na t e m a ­ tyce, która jest i p o w i n n a być rozmaita, ale na z b i o r o w y m t w o r z e n i u i przekazywaniu treści utworów sobie w z a j e m i w i d o w n i zawsze w a t ­ mosferze jedności i współtworzenia" . A u t o r e m futurologicznej, szerokiej w i z j i w k o m p o n o w a n i a s z t u k i l u ­ dowej w kulturę i życie codzienne w a r s t w y chłopskiej jest S. Gierat. Uważając wieś za źródło k u l t u r y społecznej , zalecał czynne podejście do j e j różnych f o r m . Podobnie j a k J . Cierniak stał na s t a n o w i s k u , że t y l k o zbiorowe przeżycie najsilniej i n t e g r u j e gromadę wiejską. M a ono miejsce szczególnie w trakcie obchodów l u d o w y c h , obrzędów i przedsta­ wień t e a t r a l n y c h . Rozbudzane są wówczas najpełniej: honor, ambicja tworzenia oraz umiłowanie swojszczyzny. Równocześnie jego zdaniem r u c h młodowiejski p o w i n i e n dążyć do zmiany obrazu starej w s i i nada­ n i u j e j pięknego wyglądu i z tego względu przywiązywać szczególną wagę do k u l t u r y materialnej i dorobku cywilizacyjnego ludzkości. S z t u ­ k a l u d o w a według S. Gierata, "której p i e r w i a s t k i drzemią głęboko w d u ­ szy l u d u wiejskiego, jest najgłębszym źródłem i podstawą r o z w o j u wspanialej k u l t u r y polskiej. Przecież właśnie sztuka l u d u wiejskiego, acz nierozwinięta, w pierwowzorach nieledwie, bo nie było a n i czasu, 34 35 36 37 84 Ibidem, s. 18. ss Ibidem, s. 19. 3 6 Z. S o l a r z o w a , S. G i e r a t , 56: 1936, s 2. 3 7 Sami Wieś tworzymy źródłem teatr, kultury Warszawa społecznej, 1960, s. 6. "Przewodnik Wiejski", nr �F 65 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J ani możliwości popracować n a d nią, zdumiewa i w p r o w a d z a w podziw świat cały" . Kreśląc obraz j e j świetlanej przyszłości pisze: 38 "Rozbudowując we, .pogłębiając kę, jej wartości, zdobywając budownictwo, utrwaleniem będzie głębi wówczas, domowe formującego gdy rodzinny zabudowania styl. wygląd budowniczowie Obejście w s i pod względem muszą się wziąć i m z a p i s a n i e białej polach i drogach dowania szy. uzyskają przed budynki się zewnętrzny, ogniskujące zabrać do rozwojo­ wielką wyraz, a sprzęty z dużym poczu­ o k n a m i domów w i e j s k i c h n i e c h a j i tworzyć malarze arcydzieła rzeźbiarze c z y Witów d u s z y iskrę Bożą, która Stwoszów, umożliwiłaby wsi. Mieszkania nasze powiny wyraz przyjemny być czy zabudowaniami życie w s i : d o m y odłogującego ugoru, ludowe, by na wśród Na i zabu­ d l a o k a i miły w s i i m i a s t e c z k a , a b y miały piękny, pełen by nad domami przeorania wyrazem zrealizowany stanąć rzeźby w i e j s k i c h k a m i e n i a r z y , a d o m y duchowe sztu­ odpoczyn­ a r t y s t y c z n e j z d z i e d z i n y rzeźby i m a l a r s t w a . muszą przybrać tak budować "swoisty zewnętrznym. N a s i za bary C e l ten m u s i być urządzone s z t u k i użytkowej twórczości powinny gospodarcze Musimy wygląd karty — dziełami wiejskiego'*". wiejskie chłopskie Chełmońskich, Wittigów, wykrzesać ze s w e j wypełnione możliwości n a s z e życie codzienne, które byłoby się r u c h u c i e m piękna i s m a k u . Ogródki k w i a t o w e upiększają nowe rzeźbę, które otaczając n a s n i e u s t a n n i e p r z y p r a c y i k u umilałyby i wzbogacały d u c h o w o i d l a niej ją p o d każdym względem, będziemy tworzyć swoją dla d u ­ harmonii z i e l e n i górowały szkoły i kościoły. n i m mogło wzejść Trzeba złote z i a r n o pełnej, w s z y s t k o obejmującej k u l t u r y " . 40 O r y g i n a l n y zespół poglądów — imperatywów ideologicznych — w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j zaprezentował W. Skuza, poeta, współredaktor krakowskiego " Z n i c z a " . M i m o że egzemplifikuje je zazwyczaj przykła­ d a m i z dziedziny l i t e r a t u r y i poezji, to jednak treść jego w y p o w i e d z i odnosi się również do artystycznej działalności plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Jego zdaniem sztuka, będąca jedną z dziedzin duchowego życia człowieka, wpływała i wpływa na kształtowanie myśli, dążeń oraz sposobów i c h realizacji. Z tego względu przypada j e j szczególna rola do odegrania w życiu w s i , ale j e j spełnienie możliwe jest jedynie pod w a r u n k i e m zawarcia w sobie całej wewnętrznej treści życia spo­ łecznego. Sztuka chłopska osiągnie t e n cel dzięki zrośnięciu "z życiem człowieka rolnego z ziemią, słońcem, ogniem i wodą. Poprzez to u n i k n i e na pewno bezsensów, do j a k i c h doszła, choćby dzisiejsza Sztuka miesz­ czańska" . Hasłem przyświecającym twórcom S z t u k i Chłopskiej w i n n o być Piękno, które sztuka sama w sobie m u s i znaleźć, aby na miano s z t u k i zasłużyć. Z d a n i e m S k u z y piękno — " t o nie to, co się komuś podoba, l u b to, co k r y t y c y uważają za takie — ale to, co p o t r a f i zawładnąć ca­ łym człowiekiem i przykuć go do siebie i to w s z e l k i m i d r o g a m i i możli­ w y m i śftjdkami" O t a k i e Piękno p o w i n n i walczyć Twórcy S z t u k i 41 4 2 S . G i e r a t , Podstawy » Ibidem, s. 89. Ibidem, s. 90. 8 8 ruchu młodowiejskiego, Warszawa 1935, s. 89. 8 48 4 1 « 5 W. S k u z a , O sztukę chłopską, I b i d e m , s. 19. Etnografia Polska XXVII/1 " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 5: 1932, s . 18. �MIROSŁAWA 66 DROZD-PIASECKA Chłopskiej. W a r u n k i e m j e j jest tworzenie przez artystów z urodzenia. Natomiast jego zdaniem "dzisiaj t a k i c h twórców Sztuka... nie ma — toteż społeczeństwo odwraca od n i e j głowę" « . W t o k u dalszego w y w o ­ d u swoich poglądów W. Skuza stawia tezę, że " s z t u k i l u d o w e j chłop­ skiej w Polsce dotąd nie b y ł o " « . A r g u m e n t u j e ją w t e n sposób: "Sztuka tej grupy pewnej grupy społecznej jest to świadomie, a o r y g i n a l n i e , w c h a r a k t e r y s t y c z n y , uzewnętrzniony w pewnej wnętrznego życia... S z t u k a n a s z a — to s z t u k a Z a c h o d u , nistyczno-materialistycznej... twierdzenie, tkwi w I stąd że ta harmonii wyraz wyrosła część sposób jej z kultury która we­ urba- większością społeczeństwie i która w i n n a nadać społeczeństwu swój c h a r a k t e r — n i e tworzyła dotąd S z t u k i swojej... posiadamy (mówię wów, t a k w rzeźbie, j a k w o b r a z a c h (dekoracje o wsi) całą masę prymity­ l u d o w e ) , śpiewach i opowieściach. A l e p r y m i t y w — to j e s z c z e n i e S z t u k a świadomie t w o r z o n a — to d o p i e r o składo­ w a k u l t u r y . . . W t w o r z e n i u S z t u k i w P o l s c e wyręczała chłopów s z l a c h t a l u b w s z y s c y ci, co w m n i e j s z y m l u b większym żyjąc d o b r o b y c i e su odetchnąć świeżym powietrzem i oczy ubawić potrzebowali kolorem. od c z a s u do c z a ­ Stąd powstała ona poezja »o ludzie«, o w e o b r a z k i m a l o w a n e p s t r o k a t o p r z e z l u d z i m i a s t o w y c h , a p r z e d ­ stawiające »śliczne gęsiarki«, c u d o w n e »Hanki« i pastuchów. Bawienie się ludo­ wością żyło i żyje w P o l s c e po dzień dzisiejszy..." « Obecnie sztuka mieszczańska zwyrodniała i skarlała, zamiera, a chło­ pi zaczynają żyć samodzielnie po latach n i e w o l i i zależności od miasta. Nadchodzi więc n i e z w y k l e sprzyjający czas d l a S z t u k i Chłopskiej, któ­ ra z " z i e m i się rodzić będzie..., t z n . że cechy ona nosić będzie w sobie takie, jakie j e j może dać zżycie człowieka z przyrodą" Argumentem p o d s t a w o w y m dla W. Skuzy, że jest na słusznej drodze r o z u m o w a n i a , była rozmowa, jaką przeprowadził na temat s z t u k i l u d o w e j z prof. F. B u ­ j a k i e m , w czasie której " — z zapałem w i e l k i m ów Chłop P r a w d z i w y wyrwał m i z serca, to, o c z y m nieraz dumałem: »Artystom w s i — p o ­ wiedział potrzeba, aby cierpieli ze wsią — a wówczas chłopską rozpocz­ ną tworzyć Sztukę! « " . To, że chłopi muszą stworzyć swoją własną sztukę, jest dla W. Skuzy koniecznością równie oczywistą, j a k to, iż "muszą nadać swoją treść całej Polsce" . A b y j e d n a k t e n cel osiągnąć, niezbędne jest zatarcie różnic między chłopem — i n t e l i g e n t e m a wsią, tak żeby inteligencja była l u d e m , a l u d inteligencją. Co do t e j k w e s t i i W . Skuza jest optymistą. Wśród działaczy młodowiejskich p r z e c i w n y apoteozowaniu t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j był K. M a j — dzałacz C Z M W " S i e w " . Z a ­ rzucał on t e m u r u c h o w i n i e r e a l n y literacko-etnograficzny stosunek do k u l t u r y l u d o w e j , chociaż n i e zaprzeczał, że zawiera ona wiele elemen­ tów i treści wartościowych i godnych rozpowszechnienia nie t y l k o na 4 7 48 " Ibidem, «< Ibidem,-s. « Ibidem, *» Ibidem, "Ibidem; « Ibidem, s. 20. 20. s. 20-21. s. 23. s. 23. s. 24. �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J w s i , lecz i w całym społeczeństwie. Zaliczał do n i c h m . i n . pieśni, t a ­ niec, muzykę, zbieractwo, niektóre f o r m y współżycia gromadzkiego, a r ­ chitekturę i literaturę « . Równocześnie zalecał stosunek a k t y w n y i twór­ czy do t y c h elementów dziedzictwa k u l t u r y w i e j s k i e j . Postulował n i e zadowalanie się k u l t y w o w a n i e m i c h w niezmienionej postaci, lecz w y ­ k o r z y s t y w a n i e j a k o źródła czy t w o r z y w a , które po dokonaniu odpowied­ n i c h przeróbek i zabiegów zdolne będą reprezentować kulturę r o z w i j a ­ jącej się c y w i l i z a c y j n i e w s i . K u l t u r a ta p o w i n n a więc być nowa, cho­ ciaż nawiązująca do t r a d y c j i , ale nie naśladująca s t a r y c h i przeżytych już wzorów. Uważał, że w akcji wskrzeszania zabytków jest niewiele pierwiastków twórczych. Działalność w t y m zakresie ogranicza się b o ­ w i e m do odtwarzania l u b r e a k t y w o w a n i a elementów starej k u l t u r y , nie zawsze niezbędnych w imię tworzenia k u l t u r y n o w e j . Najwłaściwsze stanowisko w t y m zakresie to postawa twórcza, a nie bezrefleksyjnie odtwarzająca. Odnosić się ona p o w i n n a do w s z y s t k i c h dziedzin t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y . Wychodząc z t a k i c h założeń K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się do powielania — zgodnie ze s t a r y m schematem — w i d o w i s k t e a t r a l ­ n y c h , których t e m a t e m są t r a d y c y j n e obrzędy ludowe, n p . dożynki, w e ­ sela, sobótki. Wartości artystyczne reprezentowały t y l k o te przedstawie­ nia, które były twórcze. Nie zyskała jego aprobaty również propagowa­ na w r u c h u młodzieży w i e j s k i e j idea r e a k t y w o w a n i a "staroświeckich" ubiorów n a w s i . N a j s i l n i e j rozpowszechniana była ona przez l u d z i prezentujących turystyczno-etnograficzny stosunek do chłopa oraz dzia­ łaczy w i e j s k i c h niechłopskiego pochodzenia, czyli swoistych chłopmanów uważających że " d u c h chłopski i chłopskość w ogóle wyraża się w u b i o ­ rach t r a d y c y j n y c h " IMieli o n i swoich poprzedników w dobie neorom a n t y z m u , j a k n p . L . Rydel, który w z o r e m r o m a n t y c z n y m szukał "źró­ deł odrodzenia l i t e r a t u r y i m a l a r s t w a biorąc t e m a t y ze w s i " co wiecei sam ożenił się z chłopką i założył strój chłopski w imię "zbliżenia się do l u d u " . R y d e l był j e d n a k i n t e l i g e n t e m chłopomanem, a jego dzia­ łalność nieszkodliwa czego iuż nie można Dowiedzieć o tv'ch i n t e l i g e n ­ tach - chłopomanach którzy kierując się p o b u d k a m i mandatowo-posels k i m i przywdziewała ubiór chłopski bawiąc sie w wieśniaków Prooaean da za w z n o w i e n i e m t r a d y c y j n y c h ubiorów dała niepełne i nie nailensze r e z u l t a t y . Młodzież wiejska uczestnicząc w zjazdach i wycieczkach prze¬ bierała się w stare i zniszczone stroje ojców, dając szczególny pokaz pstrokacizny i ubogiej szarzyzny. K. M a j stał s t a n o w i s k u że t a k i e podejście do t r a d y c y j n y c h ubiorów iest niesłuszne ponieważ zarówno względy ekonomiczne, j a k k u l t u r a l n o - h i g i e n i c z n e oraz społeczne stają 5 1 52 *» K . M a j , Problemy nowej s. 13; t e n ż e , Ruch..., s. 15 n. M a j , Ruch..., s. 16. " i Ibidem, s. 16. « Ibidem, s. 16. 5 0 kultury wsi, " P r z e w o d n i k Wiejski", nr 5-6: 1936, �MIROSŁAWA 68 DROZD-PIASECKA w sprzeczności z n i m i . U b r a n i a współczesne są tańsze i higieniczniejsze od d a w n y c h , a bardzo istotne względy społeczne świadczą o t y m , iż na niektórych terenach strój l u d o w y był swoistą liberią, którą kazano zakładać chłopom w okresie poddaństwa i pańszczyzny, przez co samo nie może o n oddawać prawdziwego ducha chłopskiego «». Jednocześnie jednak K . M a j przyznaje, że wznowienie i zachowanie s t r o j u ludowego jest ważnym c z y n n i k i e m społecznym z tego względu, że " l u d z i e j e d n a ­ k o w o u b r a n i łatwiej nawiązują łączność ze s o b ą ' ' « , drugiej jednak s t r o n y istnieją już liczne przykłady, że część chłopów zarzuciła swój strój ze względu na "niewłaściwe odnoszenie się do n i c h i n t e l i g e n c j i i l u d z i w m i a s t a c h " « . T e n c z y n n i k społeczny zdaniem K. Maja działa i będzie działać. Uznaje o n rację "zachowania ubiorów t r a d y c y j n y c h na w s i jako ubiorów odświętnych, w w y p a d k u g d y b y te u b r a n i a udało się narzucić również i n t e l i g e n c j i , co przyczyniłoby się do j e j z d e m o k r a t y ­ z o w a n i a " ««, ale j a k sceptycznie dodaje, n i e w i d z i t a k i c h możliwości na przyszłość. Dotychczasowy stosunek do k u l t u r y w s i był t y p o w o przedmiotowy. Chłop był t e m a t e m twórczości, szczególnie w dziedzinie k u l t u r a l n o - a r ­ tystycznej, poświęcano m u poezję, literaturę, m a l a r s t w o . Czerpano z jego k u l t u r y różne elementy, które stawały się s u r o w c e m dla twórców i n t e l i g e n c k i c h . I dopiero w ostatnich latach n a s k u t e k przeobrażeń spo­ łecznych i ekonomicznych rozwinął się proces " w y c h o d z e n i a chłopów do k u l t u r y w charakterze p o d m i o t u ( t w ó r c y ) " " . P r z e m i a n y zachodzą­ ce w życiu w s i wskazują, "że prężność społeczeństwa chłopskiego z n a j ­ duje się w s t o s u n k u w p r o s t p r o p o r c j o n a l n y m do procesu upowszechnia­ nia k u l t u r y " «*. Liczne r e f o r m y społeczne przyczyniają się do tego, że: z "społeczeństwo chłopskie dochowuje się własnych powieściopisarzy, poetów, m a l a r z y , rzeźbiarzy, muzyków, n a u c z y c i e l i , u c z o n y c h i t p . L i c z b a i c h będzie w z r a s ­ tać w nego, zależności od p r o c e s u kulturalnego. poprzez demokratyzację "wchodzenia powoduje na nowe i polityczną i do k u l t u r y jako kulturalną" . 50 A j a k i robotników, do k u l t u r y j a k o poszerzenie drogi się życia gospodarczego, chłopskie w e j d z i e gospodarczą, chłopów podobnie, pogłębienie Wchodzenie demokratyzowania Społeczeństwo kultury źródeł w kultury naszym i jej państwie twórca sam proces jej i robotniczego podmiot życia publiczno-państwowego się "« « «« w « » •» Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. 17-18. s. 18. s. 19. s. 20. s. 24. s. 24. s. 26. s. 27. i kultury. Ruch wsi"»». podmiotu, przewartościowanie... odbywa pod w p ł y w e m przeobrażeń społecznych, które czynią ze społeczeństwa w i e j s k i e j . . . pamiętać m u s i o t y c h drogach r o z w o j u politycz­ jej właśnie chłopskiego młodzieży �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J G9 Starając się dać pełniejszy obraz życia psychicznego chłopa p o w i ­ n i e n o n zwrócić uwagę i na to, j a k mieszkaniec w s i odczuwa piękno, które jest formą uczuciowo-estetyczną życia, a świadczy o n i m wnętrze izby, zabawa, śpiew, kolorowe obrazy i rzeźby. Ostre i pstrokate b a r w y podobają się ludności w i e j s k i e j . Dlatego też zakupuje ona n a odpustach kolorowe obrazy o treści r e l i g i j n e j , oprawiane w złote r a m y , dewocjo­ nalia i inne p r z e d m i o t y , j a k n p . landszafty i m a k a t y . N i e w i e l k i e znacze­ nie ma dla t y c h nabywców f a k t , że są one tanie l u b przedstawiają t e ­ matykę religijną. N i e decyduje o zakupie wartość artystyczna p r z e d m i o ­ t u , lecz jego " p s t r o k a c i z n a " . Gros z t y c h wyrobów, j a k n p . różne świec­ kie małomiasteczkowe landszafty, z a k u p y w a n y c h jest przez chłopów t y l k o z u w a g i n a to, że posiadanie i c h uważają za dowód, iż są ludźmi 0 wyższej k u l t u r z e . N i e zdając sobie z tego s p r a w y , hołdują więc gustom małomiasteczkowym. Podobnie dzieje się i w i n n y c h dziedzinach wytwór­ czości a r t y s t y c z n e j . N p . m a s o w y m zjawiskiem współczesnym jest sprze­ dawanie przez chłopów a r t y s t y c z n y c h wyrobów przemysłu ludowego 1 n a b y w a n i e w zamian artystycznie bezwartościowych przedmiotów (m. i n . sprzedawane są ręcznie tkane k i l i m y , a zakupywane fabrycznie w y p r o d u k o w a n e k a p y na łóżka). Z j a w i s k a tego nie można tłumaczyć j e d y n i e względami e k o n o m i c z n y m i (sprzedając wyrób droższy, n a b y ­ wają tańszy), ale i psychospołecznymi. Fabryczna kapa jest dla n i c h s y m b o l e m "pańskiego" n a k r y c i a na łóżko « . K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się również do sposobów obchodzenia u r o ­ czystości dożynkowych w s k a l i p o w i a t u i k r a j u , które jego zdaniem p r z y ­ czyniały się do zatracania przez chłopów godności l u d z k i e j , podczas g d y właściwa droga prowadziła przez podniesienie i c h świadomości społecz­ n e j . Poglądy K. Maja niestety n i e wywarły znaczniejszego wpływu n a sposób podejścia do t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j związków młodowiejskich. O d n o t o w a n i a w y m a g a również f a k t , iż w latach 3 0 - t y c h z kręgu A k a d e m i c k i e j Młodzieży W i e j s k i e j , skupionej wokół miesięcznika p o ­ święconego s p r a w o m r u c h u ludowego — "Młoda Myśl L u d o w a " , w y ­ chodzą p o s t u l a t y skierowane na twórczą koegzystencję miasta ze wsią w dziedzinie k u l t u r y i s z t u k i . Propozycje te idą w k i e r u n k u u t r z y m a n i a i r o z w i j a n i a t y c h wyłącznie elementów ludowości, "które przedstawia­ ją potencjalne zdolności do życia" włączenia i c h " w e wszystkich dzie­ dzinach do s k a r b u d o r o b k u o g ó l n e g o " . Natomiast należy zaniechać sztucznego k u l t y w o w a n i a t y c h właściwości w s i , które "umrzeć muszą", a w to miejsce wchłaniać rzeczy nowe i przyswajać j e tłumacząc na 6 2 63 • i Ibidem, s. 73. « J. Krzemień, s. 16. •> I b i d e m , s. 16. Granica dwóch kultur, "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 1: 1932, �MIROSŁAWA 70 DROZD-PIASECKA "język w s i " . Dokonanie analizy wzajemnego k u l t u r a l n e g o oddziaływa­ n i a miasta i w s i , sformułowanie t y c h zagadnień oraz wytyczenie dróg zorganizowanego działania w i n n o być j e d n y m z naczelnych celów mło­ d y c h ludowców. Wieś p o w i n n a stać się również l a b o r a t o r i u m naukowego badania zarówno w zakresie przeszłości, j a k i p r z e m i a n obecnych. Cel t a k i mógłby być realizowany w specjalnym i n s t y t u c i e badawczym. Wśród 5 podstawowych sekcji prowadzących działalność naukową t e j placówki, jedna z n i c h zajmie się s p r a w a m i r e g i o n a l i z m u etnograficz­ nego, f o l k l o r e m , sztuką ludową, tradycją, w i e r z e n i a m i l u d o w y m i za­ równo od s t r o n y żywotności t y c h zjawisk, j a k też i c h zanikania i prze­ kształcania pod wpływem m . i n . zachodzących procesów u r b a n i z a c y j ­ n y c h i obyczajowych. W c i e l e n i e m w życie i d e i tego i n s t y t u t u p o w i n n a zająć się młodzież akademicka i młoda inteligencja pochodzenia chłop­ skiego . 6i Zamierzenia te w I I Rzeczypospolitej nie doczekały się jednak rea­ l i z a c j i i pozostały jedynie w sferze p o s t u l a t ó w . Pojawiających się i niknących swoistych efemeryd. Obok założeń teoretycznych poszczególnych działaczy r u c h u l u d o w e ­ go na polu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , zakres, k i e r u n e k zainteresowań oraz stosunek do s z t u k i ludowej i n t e l i g e n c j i chłopskiej odzwierciedla­ ją deklaracje ideowe, p r o g r a m y i s t a t u t y różnych s t r o n n i c t w i o r g a n i ­ zacji chłopskich. Są one s w o i s t y m i s y n t e t y c z n y m i ujęciami egzemplifi­ kującymi główne idee, poglądy i oczekiwania związane z tą gałęzią a r ­ tystycznej twórczości w i e j s k i e j . Do zakończenia I w o j n y światowej zawarte w n i c h sformułowania kładły nacisk głównie na znaczenie ekonomiczne rękodzieła i przemysłu ludowego (domowego). Zwrócenie u w a g i na sensu stricto artystyczną twórczość ludową datuje się dopiero od l a t 20-tych bieżącego stulecia. Po raz pierwszy s p o t y k a m y się z nią w Programie Polskiego S t r o n ­ n i c t w a Ludowego " W y z w o l e n i e " z 1925 r. P u n k t 82 tego d o k u m e n t u stwierdza: "obowiązkiem państwa jest również popieranie twórczości artystycznej, zwłaszcza twórczości l u d o w e j " . A r t y s t y c z n a twórczość ludowa obejmuje w t y m p r z y p a d k u szeroki wachlarz gałęzi działalnoś­ ci artystycznej l u d u wiejskiego, w którym mieści się zarówno szeroko pojmowana plastyka, j a k rękodzieło i f o l k l o r . Ważny akcent w t y m sformułowaniu s t a n o w i uznanie, że popieranie tej twórczości jest obo­ wiązkiem państwa. Oprócz wyodrębnienia wartości artystycznej twór­ czości l u d o w e j , podlegającej szczególnej opiece, w dalszych p u n k t a c h (pt. 109 i 115) p r o g r a m u zwrócono uwagę na znaczenie gospodarcze 6 5 J. Krzemień, n r 4: 1932, s. 10-13. 6 1 « Program S. L a t o , W. s. 236. W sprawie naukowego badania wsi, "Młoda Myśl Ludowa", Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie" z 16 III 1925, [w:] S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, W a r s z a w a 1969, �71 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J wytwórczości rzemieślniczej oraz przemysłu l u d o w e g o . P u n k t 115 gło­ si: iż: " o d w i e c z n y polski przemysł l u d o w y (tkactwo, przerób wełny, l n u i k o n o p i , przemysł drzewny, koszykarski itp.) p o w i n i e n odegrać poważ­ ną rolę z a t r u d n i e n i a i uprzemysłowienia ludności w s i nie zajętej przez r o l n i c t w o l u b zajętej przez nie w s t o p n i u niedostatecznym" . D l a jego właściwego f u n k c j o n o w a n i a niezbędne jest usprawnienie t e c h n i k i i j a ­ kości wytwórczości, które najlepiej mogą być przeprowadzone p r z y zor­ ganizowaniu zasad spółdzielczych. Sprawą bardzo ważną jest, aby prze­ mysł l u d o w y " n i e stawał się przemysłem chałupniczym, w y z y s k i w a n y m i tracącym cechy etniczne i a r t y z m l u d u polskiego i żeby urastał do wyżyn przemysłu najlepiej zaspokajającego potrzeby ludności z włas­ n y c h surowców i przez miejscową ludność" . W sformułowaniach t y c h obok ekonomicznych walorów, j a k i e posiada t r a d y c y j n y przemysł l u d o ­ w y przynoszący dodatkowe źródło zarobku ubogiej ludności w i e j s k i e j , w sposób pośredni zostały podkreślone i inne cechy, a mianowicie a r ­ t y z m twórczy l u d u polskiego oraz jego etniczny charakter. 66 67 68 Rozwinięcie zagadnień k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j przynosił P r o g r a m Polskiego S t r o n n i c t w a Ludowego " P i a s t " , u c h w a l o n y na V Nadzwyczaj­ n y m Ogólnopolskim Kongresie w K r a k o w i e w 1926 r. Już w części wstępnej podkreślono wartości patriotyczne l u d u i jego k u l t u r y , a w a r t . 18 zawierającym treści programowe S t r o n n i c t w a , zadeklarowano zobo­ wiązanie: "PSL badanie Piast otoczy i rozwijanie opieką wszelkie k u l t u r y ludowej, organizacje i i n s t y t u c j e , mające a p r z e z to w z b o g a c a n i e Obrzędy i z w y c z a j e l o k a l n e i ogólnonarodowe, stroje l u d o w e , nictwo, słowem w s z y s t k o , co n a d a j e prastarej przeszłości i twórczości naszej na celu kultury narodowej. zdobnictwo i budow­ w s i s w o i s t e c e c h y , co świadczy o j e j kulturalnej znajdzie również życzliwą opiekę P S L Piast" . 6 8 Działacze t e j organizacji nie t y l k o dostrzegli wartości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j oraz p i e r w i a s t k i patriotyczne w niej zawarte, lecz i za­ d e k l a r o w a l i wysiłki zmierzające do j e j badania i r o z w i j a n i a w imię wzbogacania k u l t u r y narodowej. Ponadto dość ściśle określili, jakiego t y p u twórczość będzie p r z e d m i o t e m i c h opieki. Jest to pierwszy p r o ­ g r a m , który t a k jasno precyzuje miejsce k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w k u l ­ t u r z e całego n a r o d u . Ideę tę powtórzy w r o k później P r o g r a m S t r o n n i c t w a Chłopskiego, lapidarnie formułując, iż " S t r o n n i c t w o Chłopskie otoczy szczególną opie­ ką kulturę i sztukę opartą na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h " ™. P e w n y m n o «• Ibidem, s. 241. »' Ibidem, s. 241. Ibidem, s. 241. 88 «» I b i d e m , s. 198. « Lato, Stronnictwo Chłopskie, program, S t a n k i e w i c z , op. cit., . 285. s statut, instrukcje, Warszawa 1927, [w:] �ir ;!i MIROSŁAWA 72 DROZD-PIASECKA v u m i rozszerzeniem w stosunku do poprzedniego d o k u m e n t u jest w t y m p r z y p a d k u zobowiązanie do objęcia opieką nie wyłącznie różnorodnych f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , lecz i twórczości opartej na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h . P o s t u l a t y P S L " P i a s t " odnoszące się do k u l t u ­ r y i s z t u k i ludowej zostały nieomal dokładnie powtórzone następnie w sformułowaniach a r t . 12 P r o g r a m u S t r o n n i c t w a L u d o w e g o z 1931 r. « . Również w deklaracji ideowo-programowej Ogólnopolskiego Związ­ k u A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j z 1928 r. postulowano w pracy społecznej t e j organizacji n a d r o z w o j e m m a t e r i a l n y m i d u c h o w y m w s i , oprzeć się na "...rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j p r z y należytym uwzględnie­ n i u j e j regionalnych odrębności" . W t y m e n i g m a t y c z n y m sformuło­ w a n i u kryły się oczywiście i p i e r w i a s t k i s z t u k i l u d o w e j , ale zagadnie­ nie to nie zostało szerzej rozwinięte. B r a k stabilizacji gospodarczej w 20-leciu międzywojennym, liczne k r y z y s y , niemożność zapewnienia dostatecznego r y n k u pracy dla l u d ­ ności zbędnej p r o d u k c y j n i e na w s i oraz szereg i n n y c h p r z y c z y n n a t u r y ekonomiczno-społecznej w r a z z szerzącymi się zasadami a g r a r y z m u sto­ ją u podłoża z a k t y w i z o w a n e j działalności ekonomicznej s t r o n n i c t w l u d o ­ w y c h i związków młodzieży w i e j s k i e j również na p o l u s z t u k i l u d o w e j . W 1936 r. na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " zatwierdzone zostały "zasady działalności gospo­ darczej Związku, mające na celu zorganizowanie i n i c j a t y w y chłopskiej na szerokim froncie gospodarczym mas w i e j s k i c h " . W punkcie 4 c-e, tego d o k u m e n t y czytamy: 72 M I I. 7S "GKG li rozpatrują r u c h spółdzielczy już placówek tów kalnym uwadze, w spółdzielczych przemysłu koronkarstwo domowego itd.); że organizacja sposób użyteczny potężnym gminy n i e istnieje, l u b w z m o c n i e n i a względnie i wspólnoty zdobniczego pracy ... w (zabawkarstwo, c e r a m i k a , cegielnictwo, tych placówek tysiące młodej pożądane klinem i kadry ze w s z e c h miar obcoplemiennego opartej snycerstwo ludowe, n a materiale mieć handlowe i wiejskiej, zbliżenie w s i i m i a s t a , elementu warszta­ tkaniny itd.). Należy ich wykorzystanie intelektualnej istniejących zakresie hafty, ... i n n y c h warsztatów przetwórczości (wikliniarstwo, urzeczywistniając obecnie bezpośrednie w i d o k i r e a l i z a c j i i n i c j a t y w y spółdzielczej, jeże­ n a terenie lo­ na zajęłoby i miejskiej, rozdzielonych eksploatacyjnego" . 74 D o k u m e n t ten jest dla naszych rozważań ważny przede w s z y s t k i m dlatego, że kładzie nacisk głównie na w a l o r y ekonomiczne różnych dzie­ dzin s z t u k i l u d o w e j , ujętej w t y m p r z y p a d k u w r a m y przemysłu domo­ wego i zdobniczego oraz postuluje współpracę między m i a s t e m a wsią 7 1 L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., . 302. s " A r t . 6. D e k l a r a c j i i d e o w o - p r o g r a m o w e j Ogólnopolskiego Z w i ą z k u A k a d e m i c ­ k i e j Młodzieży L u d o w e j 1928 r., "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 2: 1928, s. 16-18. c y t . z a Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. Relacje, materiały, doku­ menty, oprać, zbiór, pod r e d . S . M a l a w s k i e g o , W a r s z a w a 1974, s. 44. » Związek Młodzieży Ibidem, s. 132. 7 74 Wiejskiej RP "Wici" s. 131-132. �73 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J na płaszczyźnie s z t u k i l u d o w e j . W p e w n y m sensie uzupełniała go U c h w a ­ ła Ogólnozwiązkowej K o n f e r e n c j i Koleżanek z 1939 r. Podkreślając zna­ czenie piękna j a k o c z y n n i k a wychowawczego uchwała zalecała zwróce­ nie u w a g i n a te wszystkie m o m e n t y , które "pozwolą poprzez p i e r w i a ­ stek piękna pogłębić i poszerzyć życie duchowe w s i " . P r a k t y c z n i e zaś realizacja tego zamierzenia przebiegać miała poprzez czytelnictwo ksią­ żek, organizowanie przedstawień t e a t r u ludowego, pielęgnowanie pieśni oraz usuwanie ze w s i tandety w sprzętach i zdobnictwie mieszkań w dą­ żeniu do stworzenia własnego s t y l u życia chłopskiego. Naturalną dzie­ dziną p r z e j a w i a n i a się piękna za sprawą k o b i e t y jest ubiór i strój r e g i o ­ n a l n y , h a f t i k o r o n k a r s t w o oraz urządzenie d o m u wewnątrz i zew­ nątrz" 76. S z t u k a l u d o w a zyskała w t y m sformułowaniu nową jakość — wartość estetyczną, oraz stała się r e p r e z e n t a t y w n y m wykładnikiem s t y ­ l u życia w a r s t w y chłopskiej, odróżniającej ją spośród i n n y c h w a r s t w i g r u p społecznych, a zatem zyskała rangę wyróżnika społecznego. 75 Podstawowe myśli i poglądy działaczy s t r o n n i c t w l u d o w y c h z o k r e ­ su I I Rzeczypospolitej w zakresie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j były k o n t y ­ nuowane również w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Przygotowując się do życia w w o l n e j ojczyźnie S t r o n n i c t w o L u d o w e " R o c h " w 1943 r. sfor­ mułowało Deklarację Ideowo-Programową, której pt. 2. głosił, iż " R u c h l u d o w y wyraża niezłomne przeświadczenie, że z r o d z i m y c h p i e r w i a s t ­ ków k u l t u r y l u d o w e j odrodzi się treść k u l t u r y narodowej oraz s t y l ży­ cia p o l s k i e g o " " . Z a w a r t a jest w t y m s t w i e r d z e n i u k o n t y n u a c j a myśli r o m a n t y c z n e j i późniejszej neoromantycznej, które odrodzenie k u l t u r y n a r o d u widziały w k u l t u r z e w a r s t w y chłopskiej. K u l t u r a i sztuka l u d o ­ w a , a przede w s z y s t k i m zawarte w niej rodzime p i e r w i a s t k i , mają w t y m p r z y p a d k u rangę odnowicielską — twórczą n i e t y l k o d l a k u l t u ­ r y l u d o w e j , ale szerzej k u l t u r y narodowej, są życiodajną siłą n a r o d u , na podstawie której odrodzi się on, a z n i m specyficzny s t y l życia p o l ­ skiego. Doceniając t e n społeczny aspekt narodowotwórczy s z t u k i l u d o ­ w e j również Ruch L u d o w y w d e k l a r a c j i ideowo-programowej z 1943 r. futurologicznie określa, iż w przyszłej Polsce sztuka (wespół z nauką) otoczona będzie troskliwą i pieczołowitą opieką oraz stworzone j e j zo­ staną j a k najpomyślniejsze w a r u n k i r o z w o j u . W dokumencie n i e w p r o ­ wadzono rozróżnienia n a sztukę ludową i sztukę elitarną (profesjonal­ ną). T e r m i n s z t u k a obejmuje w n i m całokształt artystycznej twórczości narodu. 78 M i m o l i c z n y c h , cennych u w a g i twórczych pomysłów a n i działacze r u c h u ludowego i młodowiejskiego, a n i inteligencja pochodzenia chłop« Ibidem, s. 167. " Ibidem, s. 168. " L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 338. ™ Deklaracja Programy ideowo-programowa Stronnictw Ludowych Ruchu (1852-1959), Ludowego Warszawa z 1943 r., [w:] 1962, ,s. 276. S. Lato, �MIROSŁAWA 74 DROZD-PIASECKA skiego n i e m i e l i sprecyzowanego poglądu na temat artystycznej twór­ czości plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Koncentrując uwagę na t y c h zja­ w i s k a c h k u l t u r y ludowej, które były zarówno wyróżnikami w a r s t w y chłopskiej, j a k i wartościami g o d n y m i podniesienia do r a n g i narodo­ w y c h w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej dostrzegli głównie obrzędy, u s t n y i muzyczny f o l k l o r w i e j s k i , strój regionalny, zdobnictwo oraz przemysł domowy. Również propaganda prasowa k i e r o w a n a do w s i poza nawoływaniem do r e a k t y w o w a n i a ludowego przemysłu domowego w celach k o m e r c j a l ­ n y c h , ochrony "swojszczyzny" przed zupełnym z a n i k i e m i " k r z e p i e n i e m serc" s t w i e r d z e n i a m i , że sztuka ludności w s i jest źródłem n a t c h n i e n i a dla s z t u k i narodowej nie precyzowała właściwie żadnego k o n s t r u k t y w ­ nego stanowiska w odniesieniu do s z t u k i l u d o w e j . Prasa przeznaczona d l a odbiorcy wiejskiego, mająca nieporównanie szerszy zakres oddziały­ w a n i a niż i n t e l e k t u a l n a p u b l i c y s t y k a społeczno-kulturalna wykazywała szczególną nieudolność i b r a k zainteresowania tą problematyką. Poza propagowaniem l i c z n y c h dziedzin przemysłu domowego i cha­ łupnictwa oraz i n f o r m o w a n i e m o n i c h , czasopisma kierowane do w s i lansowały swoisty l i r y c z n y , chłopomański obraz "rodzenia się wszech­ obecnej s z t u k i l u d o w e j , pod strzechą, w czas później jesiennej słoty..., czarodziejskiej w s w y m p r y m i t y w n y m pięknie ... t w o r z o n e j duszą l u d u , duszą słońcem i sokami ziemi zapłodnioną... wiecznie żywą i niezwycię­ żoną" ™. Uczulały wyobraźnię czytelników na nieuczonych grajków — Janków muzykantów; strugających k o z i k i e m pastuszków, których s w o j ­ ska twórczość przenikała duszę, oraz wyrażały s m u t e k z powodu w y m i e ­ r a n i a s z t u k i l u d o w e j w ogóle. Ostrzegały, że sztuka l u d o w a " t a k a cał­ k i e m swoja, odwieczna, prosta, odbiciem będąca swojej ziemi, swej p r z y r o ­ d y , swego nieba, która stała się chlebem żywym artystów" jest obecnie zagrożona zarówno przez obce, fabryczne wzory, j a k i nawoływania do u t r z y m a n i a dawnego c h a r a k t e r u , co powoduje hamowanie j e j swobod­ nego rozwoju. Publicyści " f i l o z o f i c z n i e " m o t y w o w a l i , iż: " t a k i e jest prze­ znaczenie każdego p r y m i t y w u . W miarę r o z w o j u k u l t u r y zamiera n i e uczony skowrończy śpiew duszy człowieka; ustępuje on miejsca róż­ n y m s n o b i z m o m " , ale równocześnie dodając c z y t e l n i k o m o t u c h y do­ w o d z i l i , że sztuka l u d o w a po e w o l u c j i i uproszczeniach powraca " w p o ­ k o r n y c h p r e l u d i a c h szopenowskich, b y wyśpiewać cichą tęskontę czło­ w i e k a " . Kreśląc o p t y m i s t y c z n y w a r i a n t j e j r o z w o j u zaznaczali, iż uprzednio ludzie wiejscy nie doceniali s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h , ale 8 0 81 82 " J. Kłosowski, W czas późnej jesieni.,., 45: 1929, s. 11. D o d a t e k do n r 307 " I l u s t r o w a n e g o 8 0 Z. K a ń s k a , Dorobek 8 1 Z. A n d r z e j e w s k i , l : 1938, s. 22. * Ibidem. 8 5 22. kulturalny Wartość "Kurier Naukowo-Literacki", wsi polskiej, sztuki nr K u r i e r a C o d z i e n n e g o " , z X I 1929 r. ludowej, " S i e w " , n r 14-15: 1934, s. 176. „Młoda Myśl Ludowa", nr �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J "dziś już z r o z u m i e l i , j a k cenny skarb k u l t u r y narodowej jest powierzo­ n y i c h pieczy, więc niechybnie go przed niebezpieczeństwem zatracenia ochronią, coraz więcej wzbogacać go będą, a c i co ze w s i w zgiełk miast poszli, n a u k i zasób powiększywszy i z s z t u k i rodzimej ciągnąc moc — tworzyć będą rzeczy piękne, rzeczy nowe — k u l t u r y polskiej rozszerza­ jąc zasięg, pomnażając j e j b o g a c t w o " . Czasopisma dla l u d u zachęcały do pracy artystycznej w sferze szeroko pojmowanej s z t u k i l u d o w e j . P r z y t y m powoływały się na j e j wyższość n a d sztuką miejską nie t y l ­ k o w dziedzinie rozwiązań f o r m a l n y c h , ale i walorów m o r a l n y c h : 83 "na dze, w s i n i k t nie wyładowuje a l e po miejska sztuka to, a b y wytwór jest w y t w o r e m ludowa swe swego z wyrachowania motywy t a l e n t u po tego t a l e n t u czerpie to, a b y b r a ć służył d l a g r o m a d y . z a to pienią­ Natomiast sztuka n a z y s k i służy t y l k o l u d z i o m bezpośrednio z przyrody, bogatym... natomiast sztuka m i e j s k a ze s z t u k i ludowej... j a k b y się doskonaliła i przerabiała do g u s t u k l i j e n t a " . 84 Z t y c h względów sztuka ludowa, która jest uzewnętrznieniem t a l e n ­ tów chłopskich i służy całemu środowisku, w i n n a być przez ludność wiejską szczególnie pielęgnowana, doskonalona i rozwijana. W w y n i k u oddziaływania ideologii r u c h u ludowego, k o n k r e t n e j p r a ­ cy działaczy chłopskich oraz prasy przeznaczonej dla w s i zainteresowa­ nie sztuką ludową w organizacjach l u d o w y c h i związkach młodzieży w i e j s k i e j polegało głównie na pielęgnowaniu f o l k l o r u , pieśni, obrzędów dorocznych i r o d z i n n y c h , zwyczajów oraz inscenizacjach t e a t r u l u d o w e ­ go czy obrzędowego. Koła w i c i o w e urządzały przedstawienia teatralne, wieczornice po­ łączone z tańcami i śpiewami. Zakładały chóry, kapele, t e a t r y a m a t or­ skie, przygotowujące młodzież zawodowo k o n k u r s y rolnicze, dbały o w y ­ chowanie fizyczne i poziom przysposobienia wojskowego. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j przywiązywały wagę do podnoszenia e s t e t y k i mieszkań i zagród chłopskich przez dobór odpowiednich m e b l i i obrazów oraz za­ kładanie ogródków k w i a t o w y c h p r z y domach. Wszystkie koła związków młodochłopskich pielęgnowały strój l u d o w y (regionalny), głównie zaś koła k r a k o w s k i e i łowickie, ale nie noszono go na codzień, lecz wyłącz­ nie z okazji większych świąt, obchodów i t d . Świętem pozwalającym za­ prezentować u b i o r y poszczególnych regionów k r a j u były przede wszy­ s t k i m dożynki. Rekultywację s t r o j u na szerszą skalę uniemożliwiały n i e p r z y c z y n y świadomościowe, ale ekonomiczne. Był on b o w i e m drogi. N a ­ t o m i a s t próby odnowienia zniszczonych ubrań przodków dawały opacz­ ne r e z u l t a t y , n a temat których n e g a t y w n i e wypowiadał się K. M a j . Z t y c h samych powodów (ekonomicznych) równie nie najlepsze efekty przynosiły wysiłki szycia strojów r e g i o n a l n y c h dla potrzeb teatrów l u ­ d o w y c h . Względy ekonomiczne zadecydowały o t y m , że strój l u d o w y odegrał również rolę czynnika dezintegrującego społeczność wiejską. N a s » K a ń s k a , op. cit., s. 176. 8 1 S . B a ń c z y k , O sztukę ludową, " W i c i " , n r 3: 1935, s. 4. �MIROSŁAWA 76 | \ DROZD-PIASECKA jego zakup m o g l i sobie pozwolić jedynie najzamożniejsi gospodarze. Sprzyjało to rozdźwiękom społecznym w obrębie w s i . Co więcej, stroje ludowe zaczęli nosić i n t e l i g e n c i podszywający się pod chłopów. Z a i s t n i a ­ ła więc paradoksalna sytuacja, że właściwie głównie i c h cechował . W pracach kół młodzieżowych począwszy od l a t 3 0 - t y c h coraz więk­ szego znaczenia nabiera zdobnictwo ludowe. N p . sekcje żeńskie ze szcze­ gólnym p i e t y z m e m zajmowały się hafciarstwem, co pozwalało i m n i e t y l k o specyficznie zdobić wnętrza izb koła, ale sprzedawać i wytwarzać dla siebie w y s z y w a n e obrusy, ręczniki czy bieliznę. Haftując k o r z y s t a ­ no zazwyczaj z wzorów t r a d y c y j n y c h , lecz nie ograniczano i n d y w i d u a l ­ nej i n w e n c j i artystycznej. P r z y t y m często zdarzało się, że n i e t r z y m a ­ no się ściśle wzorów regionalnych, ale dość swobodnie przenoszono m o ­ t y w y z jednego regionu na d r u g i (np. haft k u r p i o w s k i , wołyński i k a ­ szubski na teren Wielkopolski). Chętnie zajmowano się również k o r o n ­ k a r s t w e m (głównie w Małopolsce), w y e i n k a r s t w e m i n a l e p i a n k a m i (prze­ de w s z y s t k i m w Łowickiem), które bardzo szybko przeniosły się poza granice macierzystych regionów. W programach kursów żeńskich roz­ w i j a n o — postulowany przez I . Solarza przedmiot " z d o b n i c t w o " — n a bazie t r a d y c y j n y c h surowców i r o z w i j a n y c h twórczo elementach regio­ n a l n y c h . Nauce i w y c h o w a n i u plastycznemu służyło również M u z e u m Ludoznawcze Wielkopolskiego Z M W otwarte w 1936 r > 83 : Z i n n y c h f o r m artystycznej działalności plastycznej propagowano t k a c t w o (szczególnie wyrób kilimów i dywanów). W y r o b y te zdobiły świetlice i d o m y ludowe, a także były zbiorowo zbywane. Starano się również, aby b u d y n e k i sprzęty w lokalach kół utrzymać w r e g i o n a l ­ n y m s t y l u . Dobrą reklamą s z t u k i l u d o w e j były w y s t a w y organizowane przez młodzież zrzeszoną w kołach dla mieszkańców w s i , n a których prezentowano swój dorobek w t y m zakresie. K u l t u r a i sztuka l u d o w a w ideologii i działalności związków młodowiejskich służyć miały podkreśleniu specyficznych cech nie t y l k o sa­ mej w a r s t w y chłopskiej, ale i całego n a r o d u . Ujawniać, że posiada ona własną kulturę, cenną dla r o z w o j u k u l t u r y ogólnonarodowej. Nawią­ zywały do wątków r o m a n t y c z n y c h , iż dzięki zachowaniu i r o z w i j a n i u rodzimej twórczości, m i m o zabiegów wynaradawiających w okresie za­ borów, naród zachował swą odrębność i j e j świadomość. Sztuka była w t y m p r z y p a d k u poważnym a r g u m e n t e m . Doceniana przez gros i n ­ teligentów i w y b i t n y c h przedstawicieli n a r o d u znakomicie egzempli­ fikowała wartości k u l t u r y chłopskiej wobec i n n y c h w a r s t w społecznych. K u l t u r a ludowa, a w t y m j e j dorobek a r t y s t y c z n y , miały być ponadto źródłem konsolidacji społeczeństwa polskiego. Stąd szereg poczynań związków młodowiejskich, mających n a celu zaprezentowanie j e j "poza własnym środowiskiem (np. dożynki regionalne czy ogólnopolskie, p r z e d ­ stawienia teatralne w mieście). Sztuka l u d o w a pielęgnowana w środo8 5 L e c h , op. cit, s. 235. �••w SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 77 wiskach e m i g r a c j i polskiej sprzyjała i n t e g r a c j i różnych g r u p wychodź­ ców, pozwalała zaznaczyć odrębność w stosunku do i n n y c h narodowości, a w konsekwencji umacniała poczucie przynależności narodowej. Dzięki k u l t y w o w a n i u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j młodzież wiejska zyskiwała okazję " d o wyrażania przeżyć i upodobań a r t y s t y c z ­ nych" oraz sama uczestniczyła w akcie tworzenia j e j n o w y c h w a r ­ tości, przez co uwrażliwiała się na piękno (np. biorąc a k t y w n y , twórczy udział w przedstawieniach t e a t r a l n y c h o p a r t y c h n a obrzędowości l u ­ dowej), pokonywała nieśmiałość. Wszystkie te c z y n n i k i powodowały u g r u n t o w a n i e się przekonań o wyjątkowej r o l i i miejscu rodzimej k u l ­ t u r y i s z t u k i w k u l t u r z e narodu, a j e j pielęgnowanie stwarzało okazję zaimponowania zarówno środowisku w i e j s k i e m u , j a k i m i e j s k i e m u . N p . ogólna fascynacja p r z e d m i o t a m i rękodzieła ludowego sprzyjała rodze­ n i u się w środowisku w i e j s k i m d u m y z jego s z t u k i , podziwianej w m i a ­ stach oraz uczuciowemu wiązaniu się z j e j wartościami. O d uzdolnień a r t y s t y c z n y c h młodzieży w i e j s k i e j i potrzeb r u c h u młodochłopskiego za­ leżała n a t o m i a s t selekcja treści i f o r m używanych j a k o t w o r z y w o do dalszego a k t y w n e g o j e j rozwijania. Jednocześnie zaś radość tworzenia wartości czysto k u l t u r a l n y c h stała się udziałem dużej liczby młodzieży chłopskiej, umożliwiając j e j przeżywanie nowego rodzaju satysfakcji. W ideologii i działalności organizacji l u d o w y c h i związków młodzie­ ży w i e j s k i e j k u l t u r a i sztuka l u d o w a oraz kojarzone z n i m i wartości podporządkowane były ideologicznym treściom społeczno-politycznym. P r z y t y m sztuka l u d o w a pełniła szczególną funkcję "usługową" wzglę­ dem szeroko pojmowanego f o l k l o r u . Była swoistą oprawą uświetniają­ cą organizowane i m p r e z y o charakterze obrzędowo-tradycyjnym. Jej poszczególne dziedziny i elementy (jak n p . zdobnictwo i strój l u d o w y ) w y k o r z y s t y w a n e były również d l a podkreślenia z jednej s t r o n y odręb­ ności w a r s t w y chłopskiej, z d r u g i e j tożsamości k u l t u r y narodowej. Zgodnie z d u c h e m regionalizmu i a g r a r y z m u otaczano j e opieką, c h r o ­ niono, r e a k t y w o w a n o ( m . i n . gromadzono różne j e j w y t w o r y w m u ­ zeach, pokazywano n a w y s t a w a c h itp.), a nierzadko szczegółowo opisy­ w a n o oraz d o k u m e n t o w a n o , traktując j a k o niepodważalny dorobek w s i i całego n a r o d u . W y d a j e się jednak, że zamierzenia działaczy l u d o w y c h nadania sztuce l u d o w e j w a l o r u ogólnonarodowego n i e zostały w pełni zrealizowane. P l a s t y k a l u d o w a pozostała bardziej wyznacznikiem k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , niż świadectwem s z t u k i n a ­ rodowej. Należy wspomnieć o jeszcze jednej f u n k c j i , jaką pełniła sztuka l u ­ dowa w środowisku w i e j s k i m , a mianowicie — ekonomicznej. Szczegól­ n i e doniosłej n a terenach ubogich, o n i s k i m uprzemysłowieniu i u r b a ­ nizacji, gdzie pod określeniem przemysł d o m o w y ( l u d o w y , rękodzieło 86 «• Ibidem, s . 236. �I MIROSŁAWA 78 DROZD-PIASECKA I U i l u d o w e czy chałupnictwo) kryły się j e j potencjalne możliwości zapewnienia zarobku najbardziej potrzebującym. | IDEA S T Y L U NARODOWEGO j !' !. ; ;: ' ; i l I ji ] =: ] ) ] , j I 1 : | ] j ! ' • | : A SZTUKA LUDOWA H i s t o r y c z n y f a k t zjednoczenia n a r o d u w granicach własnego, n i e p o d ległego państwa zrewolucjonizował postawy twórcze artystów profesjo¬ n a l n y c h . Sztuka w s p a r t a a u t o r y t e t e m i opieką państwa ożywiła i zintensyfikowała życie artystyczne. Zaistniały możliwości stosunkowo nieskrępowanego j e j r o z w o j u oraz swobodnego p r z e n i k a n i a awangardowych idei i kierunków z i n n y c h krajów. Powstały nowe uczel­ nie artystyczne, rozbudowywano dawne. Tworzono nowe działy p l a s t y ­ k i (w zakresie w y s t a w i e n n i c t w a , g r a f i k i użytkowej, a zwłaszcza p l a k a ­ t u ) , poszukiwano n o w a t o r s k i c h rozwiązań f o r m a l n y c h i technicznych. Starano sie sprostać ówczesnym potrzebom s z t u k i wnętrza w dziedzinie t k a c t w a , c e r a m i k i , wyrobów z m e t a l u etc. Błyskawicznie dojrzewały t e poglądy na sztukę którymi od l a t k i l k u n a s t u epatowały sie środowiska twórcze E u r o p y ( F r a n c i i Włoch Niemiec B e l e i i H o l a n d i i czv R o s i i > « W y r a z e m zewnętrznym teso buineeo życia artystycznego wielości k i e ' runków i o r i e n t a c j i była ilość stowarzyszeń i ugrupowań t w ó r c z y c h Nastąpiła istna eksplozja sformułowań n o w y c h idei teoretycznych, programów, manifestów i propozycji a r t y s t y c z n y c h , którym towarzyszy¬ ły k o n k r e t n e realizacje. Równocześnie pewna grupa artystów programowo przeciwstawiała się wpływom obcym, stawiając sobie za cel stworzenie s z t u k i polskiej o odrębnym, n a r o d o w y m obliczu, zwłaszcza przez nawiązywanie do p o l skiej p l a s t y k i l u d o w e j . Zaznaczył się o n w twórczości niektórych for¬ mistów. Później reprezentowali go W. Skoczylas, Z. Stryjeńska, J . Szczep k o w s k i oraz artyści kontynuujący tradycje " P o l s k i e j S z t u k i Stosow a n e j " (W. Jastrzębowski, J . Czajkowski, K . Stryjeński). Gorącym rzecznikiem t y c h dążeń był J . Warchałowski. Środowisko twórców profesjonalnych rozdarte więc zostało d y l e m a tern polegającym z jednej s t r o n y na chęci "służenia ideowym i estetycznym potrzebom odradzającego się p a ń s t w a " z d r u giej zaś "wzmożonemu poczuciu wolności i wynikającemu stąd d ą ż e n i u d o a u t o n o m i z m u s z t u k i " *» Te zdawałoby się prze¬ ciwstawne k i e r u n k i myśli twórczej występowały j e d n a k łącznie, w e w z a j e m n y m powiązaniu, uzupełniając się i wzbogacając, a n i e j e d n o k r o t n i e i wykształcając stanowiska pośrednie. M . W a l l i s , Sztuka W a r s z a w a 1956, s. 5. 8 7 »»J. Starzyński, 1973, s. 43. »• Ibidem, s. 43. polska Polska dwudziestolecia. droga do Wybór samodzielności pism w z lat sztuce, 1921-1957, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 79 Podporządkowanie s z t u k i r y g o r o m "służby" narodowej było w P o l ­ sce ideą obowiązującą od dawna. Hołdowało j e j już Oświecenie (i s z t u ­ ka klasycyzmu), a dla R o m a n t y z m u stała się ona wręcz dyrektywą. W y ­ wodził się z niej cały ówczesny p r o g r a m m a l a r s t w a narodowego, łączą­ cy specyficzne pojmowanie narodowego posłannictwa a r t y s t y . P o z y t y ­ w i z m wniósł do niej nowe elementy głosząc rodzaj społecznego u t y l i t a r y z m u s z t u k i (któremu usiłowali przeciwstawić się bracia Gierymscy, S. W i t k i e w i c z , J . Sygietyński, opowiadając się bardziej po stronie a u t o ­ nomicznych dążeń r e a l i z m u i impresjonizmu). A l e równoczesny nawrót idei r o m a n t y c z n y c h w postaci N e o r o m a n t y z m u k i e r u j e się znów n a stworzenie s t y l u narodowego i jedności narodowej s z t u k i . Odwoływa­ nie się do narodowego i n s t y n k t u artystów polskich miało więc swoje h i ­ storyczne i tradycjonalistyczne uzasadnienie A l e nie wystarczyło już ono a r t y s t o m najmłodszego pokolenia, ponieważ t y p a r t y s t y ideologa, społecznika, działacza n i e mógł w pełni zaspokoić i c h aspiracji twór­ czych. M o m e n t odzyskania niepodległości państwowej oznaczał d l a większośści artystów polskich (w k r a j u i za granicą) przede w s z y s t k i m "przeła­ manie niewolniczego »kompleksu« narodowej służebności i otwarcie n i ­ czym już n i e ograniczonych perspektyw u p r a w y s z t u k i »jako takiej«" « . I c h tęsknota do szerokich internacjonalistycznych idei wywołała dąże­ nie do dobrowolnej zamiany służby Polsce na pojętą w nowoczesnym duchu służbę Sztuce. Pionierzy s z t u k i nowoczesnej na gruncie p o l s k i m n i e w y z n a w a l i j e d ­ n o l i t e j o r i e n t a c j i estetycznej. Nowatorskie poszukiwania m . i n . k o n s t r u k t y w i s t y c z n e i abstrakcjonistyczne połączone z postawą radykalną w sen­ sie społecznym podejmują artyści zorganizowani w grupie "ekspresjo­ nistów p o l s k i c h " (1917-1918), którzy w 1922 r. przybierają nazwę " f o r ­ mistów" i poznańskiego " B u n t u " ; " B l o k " (w l a t a c h 1923-1926); " P r a e sens" (w latach 1926-1929); " A r t e s " (1929 r.); "Artyści R e w o l u c y j n i " (1930 r.); " G r u p a K r a k o w s k a " (1933 r.); "Czapka F r y g i j s k a " (1934 r.). Równolegle, j a k b y w odpowiedzi na artystyczne p r o g r a m y " a w a n g a r ­ d y młodych", rodzi się fala programowego t r a d y c j o n a l i z m u reprezento­ wanego m . i n . przez "Wileńskie T o w a r z y s t w o Artystów Plastyków" (powstałe w 1920 r.) oraz skupioną wokół warszawskiej Zachęty grupę " P r o A r t e " (1921 r.); T o w a r z y s t w o " S z t u k a " (założone jeszcze w 1897 r.); grupę K P — " K o m i t e t P a r y s k i " (powstałą w 1924 r.) występującą z p r o ­ g r a m e m twórczej k o n t y n u a c j i postimpresjonizmu. K u t r a d y c j o n a l n y m koncepcjom s z t u k i narodowej skłaniają się również kolejne u g r u p o w a ­ n i a byłych"wychowanków A k a d e m i i Warszawskiej, n p . " B r a c t w o św. Ł u ­ kasza" (1925 r.), "Szkoła Warszawsza" (1929 r.), "Loża W o l n o m u l a r s k a " »• Ibidem, s. 441 »' s. 47. Ibidem, �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A •80 (1932 r.), " G r u p a C z w a r t a " (1936 r.) i "koloryści" sympatyzujący z " k a p i s t a m i " , m . i n . " Z w o r n i k " (1929 r.), " P r y z m a t " (1933 r.). Kompromisowego j a k b y rozwiązania między zdobyczami s z t u k i no¬ woczesnej a narodową tradycją poszukują w 20-leciu międzywojennym m . i n . " R y t m " ( u t w o r z o n y w 1922 r.); " B r a c t w o Św. Łukasza"; Cech A r ­ tystów Plastyków — "Jednoróg" (założony w 1925 r.); skupiający g r a fików " R y t " . Przesuwają one p u n k t ciężkości d y s k u s j i estetycznej z za- i 1 : 1 92 ! i i! I gadnień ideologicznych i p r o g r a m o w y c h na kwestię w a r s z t a t u i t z w . dob¬ rego rzemiosła. Rolę podobną spełniał w zakresie sztuk d e k o r a c y j n y c h założony w 1926 r. " Ł a d " . Po okresie z a n i k u Polski z m a p y E u r o p y zamanifestowanie odręb­ ności narodowej było niewątpliwą koniecznością kulturalną i p o l i t y c z ną. Młode państwo potrzebowało sztuki, która b y podkreślała jego i n ­ dywidualność, odrębność i niezależność wobec i n n y c h . Zadaniem a r t y ­ stów było więc stworzenie s z t u k i ogólnonarodowej reprezentującej w sposób najbardziej godny dążenia i aspiracje Polaków nie t y l k o na f o r u m k r a j o w y m , ale i zagranicznym. Inicjatywę tę od samego począt­ k u popierało państwo nie t y l k o wspierając sztukę poczynaniami p r o g r a ­ m o w o - o r g a n i z a c y j n y m i , ale i kierując pod j e j adresem k o n k r e t n e za­ mówienia o iakie zabiegały różne ówczesne u e r u o o w a n i a artystyczne Jest rzeczą zrozumiała ze w t a k i e j s y t u a c j i ograniczenie się wyłącznie do i n s p i r a c j i f o l k l o r e m i sztuka l u d o w a nie było iuż w stanie sprostać n o w e m u zamówieniu społecznemu t v m bardziei że w Europie i świe cie miały miejsce zupełnie odmienne t r e n d y w twórczości a r t y s t y c z n e j . Sztuka ludowa k t ó r a o d e b r a ł a wiodąca r o l e w hnrł7pnin ś w i a d o m n ś H n a rodowei i w a l c e o s t y l n a r o d o w y n a przełomie X I X i XXZr m u s i - f e siłą rzeczy pełnić f u n k c j e inne w życiu samodzielnego p a ń s t w ! " f |! h j |I j' i I h j ; S y m p t o m a t y c z n y jest f a k t , iż w y m o g i propagandy państwowej w dziedżinie prezentacji d o r o b k u k u l t u r a l n e g o n a r o d u poza g r a n i c a m i k r a j u zbiegają się z a m b i c j a m i i i n t e n c j a m i samych rodaków. R e p r e z e n t a t y w ne jest w t y m p r z y p a d k u stanowisko J . Orynżyny piszącej o ekspozycji polskiej przygotowanej na wystawę przemysłu artystycznego w M o n z y k M e d i o l a n u (w 1923 r.), a pokazanej uprzednio w Warszawie" D z i s i a j . . . , k i e d y u s t a l o n e są już g r a n i c e R z e c z y p o s p o l i t e j , należy już i w t y m j ; swojskim i : grafią. G d y b y rozgardiaszu n a s z e ubogie k r a c i a s t e k i l i m y wileńskie sztuki dekoracyjnej ustalić g r a n i c e między | , reprezentować miały p o l s k i przemysł I i ją go t y l k o w Warszawie), ! ' l i z o w a n y m , że k u l t u r a p o l s k a n i e posunęła się od c z a s u , k i e d y aniołowie p i l i miód artystyczny (upewniano nasza propaganda sztuką c z y też h a f t y wyrobiłaby a etno- Kola Polek n a s , że r e p r e z e n t u - opinię w świecie c y w i - u P i a s t a Kołodzieja" •«. •* Ibidem, s. 48-49. '* J . O r y n ż y n a , n r 5: 1923, s. 56. Wystawa przemysłu artystycznego w Monzy, „Południe", �81 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J W obliczu mnogości prądów i kierunków a r t y s t y c z n y c h mecenat pań­ s t w a n i e był od razu zdecydowany, co do tego, j a k i m siłom i t e n d e n ­ c j o m powierzyć swe zamówienie. Młodzi i starsi tradycjonaliści głosili m . i n . poprzez deklarację S t o ­ warzyszenia M a l a r z y " P r o A r t e " (powstałego w 1921 r. p r z y warszaw­ skiej Zachęcie), iż: " T w o r z y się stowarzyszenie artystów malarzy, m a ­ jące na celu rozwój m a l a r s t w a polskiego o p a r t y n a zgodnej z d u c h e m n a r o d o w y m s z t u k i polskiej, przekazanym j e j przez największych m i ­ strzów" »*. Stanowisko bardziej eklektyczne zajęło "Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków" (kolebka późniejszej Szkoły Wileńskiej) pod p r z y ­ wództwem L . Slendzińskiego, głosząc postulat, " a b y na różnych d r o ­ gach osiągnięte zdobycze artystyczne stały się glebą plenną, z której w y k w i t n i e sztuka ojczysta w renesansowej pełni i bogactwie. A g d y to nastąpi, wówczas obwołamy S z t u k i Polskiej »Południe«" •«. Równocześnie obchodzące w 1922 r. 25-letni jubileusz Towarzystwo Artystów Polskich " S z t u k a " podsumowując dotychczasowy dorobek przypominało o swoich h i s t o r y c z n y c h u p r a w n i e n i a c h do "rządu dusz" w odrodzonym państwie. P r o g r a m " S z t u k i " głosił zaniechanie p r a k t y k n a r z u c o n y c h a r t y s t o m p o l s k i m przez najeźdźców: "zerwanie z podpo­ rządkowaniem s z t u k i w y m o g o m c h w i l i i p o b u d k o m szlachetnym, lecz artystycznie u b o c z n y m " * . Postulował natomiast skojarzenie wysiłków artystów polskich w s z y s t k i c h zaborów w e wspólnej pracy n a usługach s z t u k i czystej, " b y twórczość polska ze s w y m i wewnętrznymi narodo­ w y m i cechami weszła jako odrębna całość w swoisty t o n , w harmonię s z t u k i światowej" w. Przypominało, iż "praca ta była owocna. Hasła głoszone przez »Sztukę« przeniknęły twórczość artystyczną okresu p o ­ przedzającego odrodzenie polityczne. Dziś uznają j e wszyscy, nawet c i najmłodsi, wypierający się poprzedników, co t o r o w a l i i m drogę" *». Członkowie " S z t u k i " — m i m o różnicy stanowisk a r t y s t y c z n y c h — s t a n o w i l i w I I Rzeczypospolitej zwartą, solidarną i wpływową grupę, która n i e rezygnowała ze swej reprezentatywnej r o l i , u g r u n t o w a n e j m . i n . w y s t a w a m i zagranicznymi oraz ścisłym związkiem z grupą k i e ­ rowniczą A k a d e m i i K r a k o w s k i e j . I c h oddziaływanie rozciągało się rów­ nież na działającą od 1854 r. instytucję społeczną T o w a r z y s t w o P r z y j a ­ ciół Sztuk Pięknych, zajmującą się organizowaniem w y s t a w a r t y s t y c z ­ n y c h w K r a k o w i e . N o w e i n i c j a t y w y "profesorskiego" Towarzystwa " S z t u k a " zmierzały do instytucjalnego i c h rozszerzenia i u g r u n t o w a n i a . •« Stowarzyszenie Powszechna Wystawa Artystów Krajowa, Malarzy "Pro 8 5 "Południe", n r 1: 1921, s. 2 n a d l . » "Sztuka" 1897-1922, K r a k ó w 1922, s. 10. »7 Ibidem, a. 11. »8 Ibidem, s. 12. 6 — Etnografia Polska X X V I I / 1 Arte", Poznań 1929, s. 58. [w.] Katalog działu sztuki. �MIROSŁAWA 82 i H il 'j [j < ;i ¡1 I [| ji |i i 'j I i j j ! ! ! ] ] | I i j i i ] j i . • DROZD-PIASECKA U k o r o n o w a n i e m t y c h zabiegów było u t w o r z e n i e w 1923 r. Polskiego I n ¬ s t y t u t u Sztuk Pięknych. Placówka ta nie t y l k o starała się przejąć p e w ­ ne f u n k c j e nieobjęte mecenatem państwa, ale usiłowała stworzyć A k a ­ demię zarówno w r o z u m i e n i u uczelni, j a k i najwyższego a u t o r y t e t u a r ­ tystycznego w k r a j u Państwo szukając "złotego środka" między różnymi tendencjami a r ­ t y s t y c z n y m i , a kierujące się w y b o r e m d r o g i najbardziej r e p r e z e n t a t y w ­ nej dla kształtowania s z t u k i narodowej uwzględniającej zarówno p o s t u ­ l a t narodowej odrębności, tradycje własnego obszaru k u l t u r o w e g o , j a k i współczesne dążenia artystyczne (będące c e n t r a l n y m p u n k t e m zainte¬ resowań międzynarodowych), skierowało swoja uwagę na zespół treści reprezentowanych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " i W. Jastrzębowskiego — i n s t y t u c j i reprezentującej tradycje ludowego rzemiosła a r t y s t y c z nego. Zrzeszeni w j e j ramach organizacyjnych twórcy, s k u p i e n i wokół W. Jastrzębowskiego, najszybciej dostosowali się do ówczesnego zamów i e n i a społecznego. Zadecydował o t y m f a k t , iż obok uzdolnień a r t y stycznych u p r a w i a l i o n i różne d y s c y p l i n y s z t u k i (np. architekturę, m a larstwo, grafikę artystyczną i użytkową, rzeźbę, architekturę wnętrz, meblarstwo, t k a c t w o , medalierstwo) oraz p o t r a f i l i stosunkowo łatwo i szybko realizować wspólny p r o g r a m a r t y s t y c z n y * » . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " powstały w 1913 r., wchłonąwszy uprzednio grupę " A R M i R " ( A r c h i t e k t u r a , Rzeźba, M a l a r s t w o i Rzemiosło), zrzeszającą przedstawicieli t y c h gałęzi s z t u k i (m. i n . a r c h i t e k t a A . Szyszko-Bohusza, rzeźbiarzy H . K u n z e k a i W. Koniecznego, m a l a r z y : K. Młodzianowskiego, J . Blicharskiego, W. Jastrzębowskiego, J . Rembowskiego oraz B. Lenarta) oraz i n n y c h artystów m a l a r z y , rzeźbiarzy, architektów i wysoko k w a l i f i k o w a n y c h rzemieślników. Po zakończeniu I w o j n y światowej p r o g r a m i d e o w o - f o r m a l n y W. Ja¬ strzębowskiego w y z n a w a l i również J . Szczepkowski (twórca rzeźby ka¬ meralnej i architektonicznej), W. Skoczylas (rzeźbiarz i g r a f i k ) , Z. S t r y jeńska (malarka i p r o j e k t a n t k a gobelinów), J . C z a j k o w s k i (architekt). Twórczość t y c h artystów stała się z czasem s y n o n i m e m "pierwszego s t y l u narodowego" w I I Rzeczypospolitej. Jego geneza wywodziła się z wcześniejszych p o l i c h r o m i i J . M a t e j k i , m e b l i i g r a f i k i S. Wyspiańskie¬ go oraz n o r w i d o w s k i e j " c y r k u l a c j i idei piękna", których s t y l t e n był rozwinięciem i kontynuacją. O programie swej pracy artystycznej W . Jastrzębowski pisze: "Pragnęliśmy n i e muzealną, realizować sztukę, j a k się elitarną, lecz przenikającą wówczas życie w mówiło »dla jego codziennej wszystkich«, rzeczywistości. '» S t a r z y ń s k i , op. cit., s. 61-62. 1 0 0 form Ogólna przyczyną zajmowano ) aprobata ukształtowanego późniejszych i uznanie stylu, ataków się szczegółowo. kryły trudności w sobie ciągłego awangardy, niebezpieczeństwo ich przetwarzania, a l e n a początku skostnienia co sprawami stało się tymi nie �83 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Walka z brzydotą ówczesnej pseudostylową, w y d a w a ł a świadczenia rzystwa S. Witkiewicza, Polska Sztuka a r c h i t e k t u r y i m i e s z k a n i a , z przemysłową tandetą n a m się pilną koniecznością. Mieliśmy już z a . « o b ą to znaczy Stosowana, stylu działalność zakopiańskiego, działalność Wyspiańskiego^ Nie do­ Towa­ odpowiadało n a m to j e d n a k " " i . Dlatego też kierując się w stronę koncepcji stworzenia polskiej s z t u ­ k i dekoracyjnej na bazie całej s z t u k i l u d o w e j (a nie, j a k chciał S. W i t ­ kiewicz, wyłącznie góralszczyzny), wnikają w istotę j e j treści. Pragną dokładnie poznać proces twórczy łącznie z zagadnieniami t e c h n i c z n y m i , na których znajomość kładą duży nacisk; "chcą zrozumieć odrębności regionalne, nie zaś przenosić sztucznie gotowe m o t y w y powstałe w ści­ słym związku, ze zdobionym przedmiotem, na jakieś inne, obce m u f o r ­ m y plastyczne, j a k to propagował ostatecznie W i t k i e w i c z " . Z tego p o w o d u bliższa i m była działalność T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana" (Kraków 1901 r.), "gdyż szukała ona w y r a z u odręb­ ności narodowej w twórczości całej Polski, włączając w to i a r c h i t e k t u ­ rę dworów i dworków, kościołów m a l o w a n y c h , bóżnic, architekturę m a ­ łych miast i sprzętów" , chociaż sądzili, "że jest w t y m coś z chłopomaństwa i z b y t surowego stosowania motywów l u d o w y c h j a k o dekora­ c j i powierzchniowej. Polska Sztuka Stosowana nie negowała znaczenia rzemiosła i materiału w twórczości plastycznej, lecz... znaczenia tego nie doceniała" Jednak n r o e r a m Towarzystwa przygotował e r u n t twór¬ com pragnącym'czynnie tworzyć samodzielnie nowe wartości w t e j sztuce . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " podjęły, swą pracę kontynuując, a n a w e t rozwijając myśl przewodnią poprzedników, choć w nieco zmienionej formie. N i e stawiano w n i c h problemów a r c h i t e k t u r y czy rzeźby j a k o oddzielnych dziedzin p l a s t y k i , lecz raczej starano się zagadnienia te roz­ wiązywać w małych f o r m a c h , a w e w s z y s t k i c h w y t w a r z a n y c h p r z e d ­ m i o t a c h stosowano k r a j o w y surowiec. I s t o t n y wpływ na w y r a z i c h twór­ czości wywierała strona techniczna pracy, którą artyści eksponowali. P r z e d m i o t y powstające wówczas nosiły już pewne odrębne cechy n a r o ­ dowe. " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " prowadziły k i l k a działów, n p . pracownię batikarską, l i t e r n i c t w a , i n t r o l i g a t o r s t w a . Dążeniem całej t e j g r u p y b y 102 103 1 0 4 10s 1 0 1 W. Jastrzębowski, tów Krakowskich" 1 0 2 styki i "Ładu", J . H u m u 1, Twórczość polskiej w latach Geneza, program i wyniki działalności "Warszta­ " P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1951, s. 14. Wojciecha 1918-1939, Jastrzębowskiego, [w:] Z zagadnień pla­ oprać, zbiór, pod r e d . J . Starzyńskiego, W r o c ł a w 1963, s. 67-68. "'Jastrzębowski, iw Ibidem, 1 0 5 Z powiązań czej op. cit., s. 14. s. 14. czasem Polska Sztuka Stosowana wyłączyła ze s w e j z przemysłem, a pod jej s z y l d e m r o z u m i a n o b l i s k i e j t e m u , do czego artystycznym. działalności określenie dążyli młodzi twórcy n a r o d o w e j sztuki szkoły sprawę zdobni­ w'rzemiośle �84 i; \. ;; i, !; ij MIROSŁAWA ło stworzenie nowoczesnej s z t u k i , która według n i c h n i e mogła n a r o dzić się z jakichś cech zewnętrznych o r n a m e n t u czy pewnej ogólnej l i n i i — s y l w e t y , lecz była sprawą głębszą — odnoszącą się do narodzin innego sposobu myślenia. P r z y t y m wszelkie poszukiwania nowoczesno¬ ści za wszelką cenę, j a k to robiła secesja, uważali wyłącznie za c h w i l o wą manierę i metodę, której s t a r a l i się przeciwstawiać. |i "»Warsztaty Krakowskie« H artystów Ij warzystwem wzajemnej i DROZD-PIASECKA — j a k pisze o identycznych zapatrywaniach W. Jastrzębowski — n i e były n a sztukę, n i e byliśmy a d o r a c j i . Były p r o w a d z o n e Lecz zasadnicza tendencja: mienie właściwości Talent i indywidualność istotną fanaberią, ; doskonała znajomość rzemiosła materiału — tworzywa osobista twórczości n i e mówiło się w i e l e , serdecznie związanymi minionych« H projekty M łu i papierowe, i nowinkarstwo form« i tzw. n i e oparte nimi zrozu­ kształtowania formy. podstawą według n a s stawały się O charakterze narodowym Zwalczaliśmy »motywów na tandetę, ludowych«. dostatecznej naszej dotychczasowych naśladownictwo Zwalczaliśmy znajomości t z w . »modernę«. Uważaliśmy, zastąpienie problemów. i t e c h n i k i oraz to w y p ł y w a ł o s a m o , byliśmy przecież z Polską. stosowanie były bez tej p o d s t a w y bez możliwości r o z w o j u . to¬ d y s k u s j e i p r z e c i w s t a w i a n e różne poglądy. Szukaliśmy l o g i c z n y c h i właściwych rozważań narastających 1 grupą bynajmniej jest nie¬ wy­ Polakami »stylów artystyczne techniki i materia- że chęć w y n a l e z i e n i a »nowych błędem i manierą pozbawioną ; wszelkiego z n a c z e n i a " ». ;': J; \\ j! ?i ii ni ]; |: j! j' \[ ! Najpoważniejszym zamówieniem n a r o d u i rządu młodego państwa pod adresem twórców profesjonalnych było zaprezentowanie z j a k n a j lepszej s t r o n y d o r o b k u k u l t u r y n a r o d u na f o r u m międzynarodowym, Okazją taką była Międzynarodowa W y s t a w a S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r . Stanowiła ona dla Polaków pierwszą próbę prezentacji d o r o b k u n a r o d u i własnej t r a d y c j i k u l t u r a l n e j po odzyskaniu samodziel­ nego b y t u państwowego. Ten k o n k r e t n y p a t r i o t y c z n o - a r t y s t y c z n y obowiązek powierzono do realizacji właśnie twórcom s k u p i o n y m wokół W. Jastrzębowskiego. Organizacją całego przedsięwzięcia, na które państwo przeznaczyło znaczne fundusze, zajął się J . Warchałowski (stojący od początku p r z y T o w a r z y s t w i e "Polska Sztuka Stosowana", "Warsztatów K r a k o w s k i c h " i późniejszego "Ładu") oraz grupa entuzjastów artystów wciągniętych przez niego do współpracy (m. i n . Z. i K . Stryjeńscy, J . Czajkowski), a związanych wspólną ideą estetyczną . A r t y s t y c z n a idea s z t u k i sto¬ sowanej, s z t u k i użytkowej znalazła w osobie J . Warchałowskiego n a j gorliwszego propagatora, k o n t y n u a t o r a filozoficzno-estetycznej myśli 10 107 ; ! Jastrzębowski, 108 ] j słuszne tendencje • rzywem ¡j. n i u uwagi kryły warunkującej od op. pewne w użytkowej ext., s. 1"7. Dodać niebezpieczeństwo znacznym stopniu i artystycznej należy, konstrukcję strony że polegające i przedmiotu, te na zdawałoby fascynacji tym samym co w się two- oddale- konsekwencji prowadziło do w y p a c z e n i a p i e r w o t n i e słusznej idei. !.-. is, I 1 0 7 P o r . szerzej M. R o g o y s k a , 1925, [w:J Z zagadnień..., s. 24 n . Paryskie zwycięstwo sztuki polskiej w roku �i I 85 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J C. K. N o r w i d a głoszącego hasła s z t u k i związanej z życiem w P r o m e t h i dionie, gdzie pisał: "sztuka stasowana, tylko wówczas wejdzie w życie, gdy wszystkie rzemiosła zgłębione będą p r z e z autorów, gdy m a s z y n i e zostanie oddane niej należy, a rękodziełu pozostawi się to, co m u właściwe, tajniki to, co do gdy przemysł zro­ z u m i e korzyści z j e d n o c z e n i a ze sztuką..., gdy w r e s z c i e społeczeństwo, bez oglądania się n a modę i w z o r y go p o k o l e n i a " 108 obce, u w i e r z y w siłę twórczą współczesnego m u a r t y s t y c z n e ­ . W ekspozycji wzięły udział prace m . i n . J . Czajkowskiego (projek­ t a n t a p a w i l o n u polskiego), W. Jastrzębowskiego (autora m a l a t u r na ścia­ nach p a w i l o n u ) , H . K u n y (rzeźby) oraz malowidła Z. Stryjeńskiej czer­ piącej natchnienie ze scen l u d o w y c h . Zestaw eksponatów obejmował stylizowaną szopkę ludową, p r z e d m i o t y użytkowe, r y s u n k i a r c h i t e k t o ­ niczne, i l u s t r a c j e książek oraz p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j , k i l i m y , b a t i k i , ceramikę, zabawki, h a f t y , k o r o n k i etc; następnie kapliczkę J . Szczep­ kowskiego, salę jadalną p r o j e k t u W. Jastrzębowskiego, gabinet p r o j e k ­ t o w a n y przez M . Kotarbińskiego, kiosk z a p r o j e k t o w a n y przez K . S t r y jeńskiego — j e d y n y k o m e r c j a l n y element s z t u k i — gdzie w y p o c z y w a ­ no i oglądano występy zespołu góralskiego B a r t k a Ob roc ht y. Ponadto oddzielnie pokazano dorobek k r a j o w y c h uczelni przemysłowo-artystyczn y c h w zaznaczeniem i c h odrębności. Ogółem polska ekspozycja uzyska­ ła 172 nagrody( w t y m 36 G r a n d P r i x ) , plasując się bezapelacyjnie na • p i e r w s z y m miejscu nagrodzonych wystawców. Wśród artystów p o l s k i c h największą ilość nagród (które przyznawano według eksponatów i dzia­ łów) o t r z y m a l i : J . Czajkowski (w dziale a r c h i t e k t u r y , za w y r o b y z że­ laza, m e t a l u , meble, zespół wnętrza, t k a n i n y ) , Z. Stryjeńska (za dekora­ cję architektoniczną, t k a n i n y , ilustracje książek, afisze), W. Jstrząbows k i (za meble i zespół wnętrza, architekturę, m a l a r s t w o ścienne — sgra¬ f f i t o , szkło, zabawki); J . Szczepkowski (za meble w r a z z kapliczką, rzeź­ bę w drewnie), K . Stryjeński (za architekturę, prace w d r e w n i e i skó­ rze, t k a n i n y ) . Pod względem ilości p r z y z n a n y c h nagród artyści c i w y ­ wodzący się z T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", jego p r o g r a ­ mów i sformułowań jeszcze wcześniejszych, b y l i niejako i n d y w i d u a l ­ n y m i zwycięzcami całej W y s t a w y P a r y s k i e j . Prace i c h uderzały swoją odrębnością. Oprócz p i e r w i a s t k a narodowego dominowała w n i c h i n d y ­ widualność i pasja twórcza artystów, którzy odrzucając wszelkie n a l e ­ ciałości u d o w o d n i l i , że stać i c h n a samodzielne myślenie wynikające z t r a d y c j i , a j e d n a k nowe. T r i u m f polskiej s z t u k i dekoracyjnej na W y s t a w i e P a r y s k i e j był więc sukcesem l i n i i i p r o g r a m u artystycznego nie istniejącego już od I p i e r w ­ szej w o j n y światowej T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", prze- 1 0 8 C y t . za J . W a r c h a ł o w s k i , k ó w 1828, s. 18. Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa-Kra- �MIROSŁAWA 86 DROZD-PIASECKA jętych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " (a później i " Ł a d " ) . F a k t ten naszym zdaniem pobudza do r e f l e k s j i . Sprawą ważną jest odpowiedź na pytanie, czy podobny efekt mógłby być uzyskany, g d y b y ekspozycję p r z y g o t o w a l i twórcy o innej o r i e n t a c j i artystycznej reprezentujący bar­ dziej " a w a n g a r d o w e " spojrzenie na sztukę? K r y j e się za n i m również sugestia, czy wówczas oblicze tzw. s z t u k i narodowej przyjęłoby o d m i e n ­ n y w y r a z . Odpowiedź nie jest jednak prosta. Być może, t a k . N i e n a l e ­ ży jednak zapominać o t y m , że polska "awangarda a r t y s t y c z n a " dopie­ ro się rodziła i reprezentowała mnóstwo kierunków, n i e zawsze jeszcze w pełni w y k r y s t a l i z o w a n y c h i sprecyzowanych. Co więcej, odbiorca k r a ­ j o w y był nadal przywiązany do szeregu idei neoromantycznych, określa­ jących w sposób zasadniczy stosunek do s z t u k i l u d o w e j i j e j r o l i w ży­ ciu n a r o d u . Często to, co narodowe, kojarzyło m u się z t y m , co l u d o ­ w e l u b oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , i nie był jeszcze p r z y g o t o w a n y do pozytywnego p r z y j m o w a n i a s z t u k i nowoczesnej. Przykładem może być reakcja na wystawę "formistów" otwartą w 1922 r. w salonie C. G a r lińskiego w Warszawie. Spotkała się ona nie t y l k o z b o j k o t e m p u b l i c z ­ ności, ale śmiechem i d r w i n a m i k r y t y k i . Co więcej, biorący w n i e j udział malarze przez k i l k a l a t nie b y l i dopuszczani do eksponowania swoich prac w warszawskiej Zachęcie ™ . Równocześnie nawoływania do tego, iż " w o l n a Polska m u s i mieć swój odpowiednik, pewną reprezentację artystyczną, narodową d l a ce­ lów p r o p a g a n d y " « « , opierały się na przeświadczeniu, że należy w p r o ­ wadzać w życie hasła przygotowane już o d l a t , c z y l i szeroko p o p u l a ­ ryzujące sztukę i przemysł l u d o w y . I c h w y s t a w y na r y n k a c h zagranicz­ n y c h cieszyły się niebywałym powodzeniem i , j a k przypuszczano, " z n u ­ żona rozgardiaszem kubizmów i futuryzmów oraz kalejdoskopicznym ścieraniem się indywidualizmów Europa, po d a w n e m u tęskni do s t y ­ l u " " i . Z tego względu " w niemocy twórczej zanurza się w ożywczych zdrojach p r y m i t y w u szukając l e k u i c u d u " Sztuka l u d o w a jest więc dla niej zbawieniem. Jej cechami głównymi są b o w i e m ciągłość t r a d y ­ c j i i twórczość zbiorowa. Właśnie one przyciągają indywidualistów za granicą. W k r a j u natomiast najlepszą wyrazicielką t e j i d e i jest sztuka stosowana, która właśnie z t e j p r z y c z y n y zasługuje na szczególną opie­ kę, propagandę w Polsce i poza j e j granicami, a także masowe wdroże­ nie do przemysłu i h a n d l u . J . Warchałowski organizator i komisarz polskiej ekspozycji na W y ­ stawie P a r y s k i e j odwoływał się do największych osiągnięć s z t u k i p o l 9 i»» P o r . H . sztuki Czesława Garlińska-Zembrzuska, Działalność Garlińskiego, [w:] Z zagadnień..., s . 313-314. » • J . J a n k o w s k a , Pawia n i Ibidem, s. 13. i " Ibidem, s. 13. krasa, wystawowa "Południe", n r 2: 1922, s. 13. salonu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 87 LUDOWEJ s k i e j , które przed odzyskaniem niepodległości zaznaczyły się właśnie w tzw. sztuce stosowanej, czerpiącej wiele ze s z t u k i l u d o w e j . Idee neoromantyczne były więc w p e w n y m s t o p n i u wspólną platformą porozu­ mienia " p o k o l e n i a " , j a k i e reprezentował oraz twórców zaangażowanych przez niego do realizacji ekspozycji w y s t a w o w e j i nie kolidowały z ocze­ k i w a n i a m i większości społeczeństwa polskiego wychowanego na t r a ­ d y c j i neoromantycznej. Nie bez znaczenia pozostaje chyba również f a k t , że w y s t a w a miała miejsce w 1925 r., czyli przed p r z e w r o t e m m a j o w y m , k i e d y siły l e w i c y były jeszcze znaczne. Kręgi lewicowe reprezentowały w dziedzinie s z t u k i poglądy zbliżone do określenia, że co ludowe, to równocześnie narodowe. W y d a j e się więc wysoce prawdopodobne, że w i n n y c h okolicznościach i p r z y oddaleniu W y s t a w y Paryskiej w cza­ sie, obowiązujący w sztuce polskiej " s t y l n a r o d o w y " mógłby przybrać nieco odmienne oblicze i przesunąć akcenty z ludowości bardziej w k i e ­ r u n k u nowoczesności. Za t a k i m r o z u m i e n i e m przemawia argument o d ­ chodzenia artystów profesjonalnych od s z t u k i l u d o w e j po zakończeniu Wystawy. M i m o ogromnego powodzenia ekspozycji polskiej na W y s t a w i e Pa­ r y s k i e j głosy k r y t y c z n e podkreślały b r a k n a n i e j p l a s t y k i scenicznej (m. i n . prac S. Wyspiańskiego, Frycza, braci Pronaszków, D r a b i k a , R u s z c z y c a ) , a endecka "Myśl Narodowa", stojąc na gruncie obrońców sztu­ k i narodowej (skupionych głównie w Zachęcie) zarzucała pominięcie n a ­ szej s k r o m n e j , ale rodzimej s z t u k i "z d w o r e m o g a n k u w s p a r t y m na k o ­ l u m n a c h , z świetlicą o w i e l k i m k o m i n i e , z naszą chatą okrążoną p o d ­ cieniami, o s t r o p i a s t y m d a c h u " " . Dodając, że mogliśmy również p o ­ kazać polichromię " z motywów r o d z i m y c h , t a k piękną i artystyczną, j a k ją kiedyś proponował Mehoffer do k a t e d r y płockiej" Międzynarodowy t r i u m f artystyczny, chociaż nie pociągał za sobą korzyści h a n d l o w y c h a n i propagandowych w k r a j u (np. w z o r e m i n n y c h krajów nie przystąpiono do masowej p r o d u k c j i i powielania u n i k a l n y c h eksponatów), wynikał — j a k się wydaje — z atrakcyjności naszej s z t u ­ k i , która potrafiła dostosować o r y g i n a l n y s t y l n a r o d o w y do wpływów najbardziej nowoczesnych a r t y s t y c z n y c h tendencji europejskich z k u b i z m e m włącznie, n i e tracąc p r z y t y m n i c z narodowej s p e c y f i k i . N a f a k t t e n zwracała uwagę szczególnie prasa francuska. 113 1 Polska p l a s t y k a dekoracyjna w t y m okresie pozostawała pod ży­ w o t n y m wpływem s z t u k i l u d o w e j , j e j samorodnej s t y l i z a c j i oraz dążeń »1« P o r . A . P o t o c k i , Wystawa sztuki dekoracyjnej w Paryżu, " S z t u k i Piękne", 15 1 X 1 9 2 5 , s. 566; A . H u s a r s k i , Triumf Polski na wystawie w Paryżu, " W i a d o ­ mości L i t e r a c k i e " , n r 115: 1925; [T. B.], Wystawa sztuk dekoracyjnych w Paryżu, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , n r 23: 1925. A . M o c z y 1 s k i, 1925, n r 1, s. 1'1. »5 ibidem, s. 11. 1 1 4 Melancholikom dla rozrywki, "Myśl Narodowa", maj �88 «I ¡1 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA do stworzenia s t y l u narodowego n a bazie bogatych zasobów f o r m a l n y c h s z t u k i l u d o w e j , czyli problemów a k t u a l n y c h od czasów S. W i t k i e w i c z a , i K . Matlakowskiego, i nie podejmowała ona jeszcze k u b i z m u j a k o o d ­ rębnego k i e r u n k u praktycznej działalności. A l e istniejąca od 1917 r. w K r a k o w i e grupa "formistów" realizowała często swoje koncepcje plastyczne bliskie ekspresjonizmowi na bazie k u b i s t y c z n e j s t y l i z a c j i . Dlatego też w y d a j e się prawdopodobne, iż f o r m i z m wpłynął na n o w o ­ czesny retusz użytkowej s z t u k i polskiej eksponowanej n a W y s t a w i e . Wpłynął lecz nie zdołał zatrzeć oddziaływania źródeł ówczesnej twór­ czości rodzimej wywodzącej się z i n s p i r a c j i sztuką ludową i secesyjnej stylizacji. Chociaż w odczuciu a u t o r k i sprawą otwartą jest kwestia, czy formiści polscy u z y s k a l i ekspresję kubistyczną dzięki i n s p i r a c j i rozwią­ zaniami f o r m a l n y m i stosowanymi przez sztukę ludową, czy też zasady kubistyczne t r a n s p o n o w a l i na sztukę ludową. Niestety m i m o sukcesu międzynarodowego polska s z t u k a d e k o r a c y j ­ na nie weszła na r y n e k f r a n c u s k i czy europejski, a n a w e t nie została zaprezentowana w k r a j u . Była przygotowana — w b r e w założeniom s z t u ­ k i dekoracyjnej i użytkowej — j e d y n i e do jednorazowego pokazu. Świetnie dobrane eksponaty n i e miały zabezpieczonych możliwości r e ­ p r o d u k c j i rękodzielniczej czy przemysłowej, co przekreśliło nadzieje n a nasycenie r y n k u obcego p r z e d m i o t a m i polskiej s z t u k i użytkowej oraz wywołało rozgoryczenie i frustrację zarówno organizatorów przedsię­ wzięcia, j a k i artystów biorących w n i m udział. Równocześnie rozwijała się k r y t y k a w y s t a w y zarówno francuska, j a k i p o l s k a " . Podkreślała ona j e j nienowoczesność polegającą m . i n . na bezradności w p o d e j m o w a n i u i zastosowaniu do celów s z t u k i ostatnich zdobyczy t e c h n i k i . Równocześnie n i e b r a k u j e głosów broniących j e j z p u n k t u widzenia kubistycznego n o w a t o r s t w a . K r y t y k a k r a j o w a i zagranicza ustosunkowuje się również do poszczególnych eksponatów p o l ­ skich. Jej opinie są jednak bardzo odmienne i sprzeczne. W poglądach Francuzów przeważają oceny p o z y t y w n e a r c h i t e k t u r y . W. Jastrzębowskie­ go, z k o l e i w k r a j o w y c h negatywne. Natomiast w odniesieniu do m a l a r ­ stwa Z. Stryjeńskiej głosy k r y t y c z n e są a k u r a t odwrotne. W opiniach p u ­ b l i c y s t y k i polskiej o dziełach poszczególnych artystów odbijają się różne orientacje i prądy artystyczne oraz ścierają się poglądy na temat awangardy i t r a d y c j o n a l i z m u w sztuce. Sprowadzają się one do uznania tego, co w sztuce polskiej jest nowatorskie, przeciwsta­ wiając i m apoteozę tego, co polskie, często ludomańskie i liryczne. K o n ­ frontacja f r a n c u s k i c h i polskich w y p o w i e d z i n a t e m a t ekspozycji p o l ­ skiej na w y s t a w i e oraz dzieł poszczególnych artystów biorących w n i e j udział wskazuje, iż Francuzom łatwiej było opiniować samą a r c h i t e k t u ­ rę p a w i l o n u i rzeźbę H . K u n y niż poszczególne dzieła, gdzie niezbędna 6 Ogólnie p u b l i c y s t y k a e u r o p e j s k a uznała imprezę za z d e c y d o w a n i e nieudaną. �89 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J była znajomość polskiej t r a d y c j i artystycznej. Stopień znajomości u c z u ­ ciowego natężenia w y p o w i e d z i decydował o różnicy i rozbieżności t y c h poglądów. M i m o u w a g polemicznych sukces p a r y s k i naszej ekspozycji zadecy­ dował o t y m , że prezentowaną t a m sztukę ośrodki zagraniczne zaczęły traktować j a k o a d e k w a t n y obraz s z t u k i polskiej. P a w i l o n s z t u k i p o l ­ skiej uznano za o f i c j a l n y polski s t y l państwowy również w k r a j u , p o d ­ porządkowując m u całokształt działań a r t y s t y c z n y c h o charakterze r e ­ p r e z e n t a c y j n y m . Koncepcja " s t y l u narodowego" w w y d a n i u artystów biorących udział w W y s t a w i e stała się od t e j c h w i l i dominującą na n a j ­ bliższe lata. Znalazła ona w y r a z w urządzaniu naszych placówek d y p l o ­ m a t y c z n y c h , nowo wznoszonych gmachów państwowych i p u b l i c z n y c h , w plakacie, książce, monecie, c z y l i w całokształcie przejawów s z t u k i , której patronowało państwo. W y s t a w a P a r y s k a wniosła n o w e spojrzenie n a sztukę ludową (czy samorodną). Ogólne wrażenia odbiorców pozwalały wnioskować o p r z e ­ sycie " r o d z i m y c h " tematów i " s w o j s k i c h " motywów nużących zwiedza­ jących, którzy oczekiwali bardziej nowoczesnych rozwiązań w zakresie dekoracji wnętrz i s z t u k i stosowanej. W konsekwencji ogromna więk­ szość projektantów — platyków zaczęła oddalać się coraz bardziej o d doświadczeń s z t u k i l u d o w e j . E f e k t e m tego było zjawisko, że zarówno polskie rzemiosło, j a k i przemysł a r t y s t y c z n y skłaniały się coraz bardziej k u u t y l i t a r y z m o w i i k o n s t r u k t y w i z m o w i hołdującemu w a r s z t a t o w i , p o d ­ porządkowanemu bez reszty materiałowi i narzędziom " . K r y t y c z n y stosunek do s z t u k i l u d o w e j wpłynął od samego początku również na p r o f i l n o w e j placówki artystycznej, a m i a n o w i c i e założonej (przez grupę profesorów m . i n . J . Czajkowskiego i W. Jastrzębowskiego oraz i c h uczniów Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie) w 1926 r. w Warszawie Spółdzielni Artystów Plastyków " Ł a d " . Powstanie j e j było swojego rodzaju reakcją na krytykę oraz nowe potrzeby w dzie­ dzinie s z t u k i użytkowej. Celem spółdzielni było propagowanie estetyki wnętrza mieszkalnego przez p r o j e k t o w a n i e i wyrób przedmiotów przemysłu artystycznego ( m e t a l o p l a s t y k i , c e r a m i k i , meblarstwa, tkactwa) oraz całkowitych urzą­ dzeń wnętrz. W swej działalności opierała się na osiągnięciach p r a c o w n i doświadczalnych warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, zamierzając j e kontynuować. " Ł a d " n i e wysuwał haseł n o w y c h , lecz pragnął wcielać w życie te, które r e a l i z o w a l i jego członkowie od w i e l u l a t . Jego naczelną zasadą stała się dewiza: doskonałość f o r m y , surowca i w y k o n a n i a . P r o ­ d u k c j a spółdzielni miała charakter u n i k a t o w y i nie mogła wpłynąć na ogólny poziom p r o d u k c j i k r a j o w e j , t y m bardziej że r y n e k nasz opano­ w a n y był przez modę sięgania do wzorów zagranicznych w p r o d u k c j i 7 A . W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki ludowej tystycznym XIX i XX wieku, W r o c ł a w 1953, s. 87-08. 1 1 7 w polskim przemyśle ar­ �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA masowej oraz dominowała w n i m niechęć do wprzęgania artystów w c y k l p r o d u k c j i fabrycznej. " Ł a d " dzięki oparciu się na i n d y w i d u a l n e j pracv a r t y s t y i wysoko k w a l i f i k o w a n e g o rzemieślnika zaczął jednak skutecznie konkurować z d r o g i m i m e b l a m i pseudostylowymi, fabryczną ceramiką i k i l i m i a r s t w e m . Co więcej, odegrał znaczną rolę w kształto­ w a n i u gustów estetycznych mieszczaństwa. Utwierdzał on w przeko­ n a n i u inteligencję miejską, iż jego w y r o b y mogą z powodzeniem zdo­ bić wnętrza zamożnych domów, wyrażając w y s o k i smak a r t y s t y c z n y i zasobność gospodarzy, nie ustępując przy t y m w z o r o m obcym, a p r z y okazji wyrażać i c h patriotyczne uczucia. Inteligencja, d l a której sztuka narodowa w w y d a n i u artystów zrzeszonych w "Ładzie", stała się syno­ n i m e m s z t u k i polskiej, kreowała swoistą modę właśnie n a jego w y r o b y . " Ł a d " , podobnie j a k " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " , posiadał różne p r a ­ cownie, n p . tkacką, batikarską, meblarską, k o w a l s t w a artystycznego, ce­ r a m i k i i farbiarską, gdzie w y k o r z y s t y w a n o głównie surowiec k r a j o w y . Do szczególnie znacznego r o z k w i t u doszło t u t k a c t w o dekoracyjne i meblarstwo, które (gdyby n i e w y b u c h I I w o j n y światowej) miały szansę stać się p o l s k i m i przemysłami a r t y s t y c z n y m i . S t y l " Ł a d u " opie­ rał się n a dążeniu do integralnego p o j m o w a n i a s z t u k i j a k o całości p r z y równoczesnej dążności do osiągnięcia najwyższego poziomu a r t y s t y c z n e ­ go warsztatu. Respektował wielość i różnorodność wymogów właści­ w y c h poszczególnym d y s c y p l i n o m plastycznym. K a n o n e m ówczesnej m o ­ ralności twórczej była "świadoma i wielostronna u p r a w a a r t y s t y c z n e ­ go rzemiosła, w a l k a o fachowość, kompetencję i a u t o r y t e t należny p r a ­ c o w n i k o m s z t u k i " . N a j e j bazie środowisko artystyczne dążyło do rozszerzenia horyzontów umysłowych, rozległej w i e d z y i p o d b u d o w y teoretycznej wykraczającej poza r a m y bezpośrednio u p r a w i a n e j dyscy­ p l i n y . E f e k t e m t y c h dążeń była w i e l o s t r o n n a działalność plastyczna, p i ­ sarska, a n i e k i e d y i filozoficzna formistów (T. Czyżewskiego, L . C h w i s t ­ ka, S. Witkacego, A . Zamoyskiego i braci Pronaszków) czy filozoficzno-społeczne podłoże koncepcji t e a t r a l n y c h J . O s t e r w y i L . Schillera oraz działalność muzyczna K . Szymanowskiego. Podobna myśl przyświeca­ ła również i n i c j a t o r o m utworzonego w 1930 r. I n s t y t u t u Propagandy S z t u k i (W. Jastrzębowski, W. Skoczylas, K. Stryjeński). Członkowie " Ł a d u " sięgali do t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j i d a w n y c h m e ­ t o d artystycznych, wykorzystując n i e o r n a m e n t y czy kształty przedmio­ tów, lecz doświadczenie techniczne ( m . i n . zasady l o g i k i , szczerość i zro­ zumienie rzemiosła artystycznego) oraz surowce k r a j o w e . Stosunek do s z t u k i l u d o w e j artystów zrzeszonych w "Ładzie" sprowadzał się do zro­ z u m i e n i a zasad l o g i k i , bezpośredniości, wartości t w o r z y w a i narzędzia używanego przez twórcę ludowego. N i e w y k o r z y s t y w a l i o n i zupełnie t z w . motywów l u d o w y c h , a całe podobieństwo t y c h dwóch s p o k r e w n i o 1 1 8 i 1; i; li 1 1 8 Starzyński, op. cit., s. 63. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 n y c h rodzajów s z t u k i polegało na i c h wspólnej prostocie. Zaintereso­ wanie twórczością ludową p r z e j a w i a l i natomiast w p o s z u k i w a n i u s t a ­ r y c h , zapomnianych już rodzajów twórczości. N i e j e d n o k r o t n i e p r o w a ­ dziło to do r e a k t y w o w a n i a i c h t r a d y c j i (co n p . miało miejsce w p r z y ­ p a d k u odrodzenia s t a r y c h obrzędowych dywanów sokolskich o d k r y t y c h przez E. Plutyńską). Pozostając więc pod działaniem i n s p i r a c j i sztuką l u ­ dową t w o r z y l i sztukę dekoracyjną w ściśle określonych (przez W. J a ­ strzębowskiego i i n n y c h ) ramach, starając się uniknąć błędów S. W i t k i e ­ w i c z a propagującego i gloryfikującego wyłącznie sztukę góralską. Z cza­ sem jednak " Ł a d " zaczął hołdować ogólnym tendencjom upraszczania f o r m y , co niestety działo się nieraz kosztem i c h celowości. Poważny cios zadali m u w latach 3 0 - t y c h a r c h i t e k c i traktujący wnętrze jako część składową a r c h i t e k t u r y budynków, a t y m s a m y m uważający siebie za j e d y n i e p r e d e s t y n o w a n y c h do k o m p o n o w a n i a całości. Dążenia i c h zde­ cydowanie bardziej nowoczesne od propozycji "ładowskich" przynoszą ostatecznie zwycięstwo a r c h i t e k t o m , t y m s a m y m zamykając początkowy etap (obejmujący okres blisko ćwierć w i e k u ) t w o r z e n i a się n o w y c h p o ­ jęć w polskiej sztuce dekoracyjnej. W 1939 r. w w y w i a d z i e do "Expressu Porannego", p t . Nasza sztuka dekoracyjna jest naprawdę polska W. J a ­ strzębowski powie: " W sztuce l u d o w e j k r y j e się nasza wspaniała o d ­ rębność, jeśli znając ją i szanując zdobędziemy się na własny i szczery wysiłek twórczy a r t y s t y , otrzymać możemy dopiero w t e d y dzieło nowe, odrębne, a być może, że i p r a w d z i w i e p o l s k i e " " . 9 S t y l n a r o d o w y w sztuce, za którym opowiadał się mecenat i p o l i ­ t y k a k u l t u r a l n a państwa, nawiązywał stale do t r a d y c j i oraz d o r o b k u ekspresjonistów i formistów. F o r m i z m w swoich ambicjach stworzenia s t y l u narodowego w sztuce chętnie odwoływał się do s z t u k i l u d o w e j , ale najbardziej znaczący chyba jest udział p i e r w i a s t k a f o l k l o r y s t y c z n e ­ go w twórczości T. Czyżewskiego (zarówno m a l a r s k i e j , j a k i poetyckiej). W jego najbardziej "kubizujących" kompozycjach pobrzmiewają zapew­ ne echa góralskich świątków i malowideł na szkle, z i c h twardą, " k a n ­ ciastą" deformacją. I być może właśnie t u należy szukać klucza do i c h ekspresji. N p . jego Pastorałki przesycone są nutą l u d o w e j poezji, a w obrazach: "Zbójnik tatrzański" (1919 r.), " M a d o n n a " (1921 r.) peł­ nię w y r a z u osiąga dzięki zastosowaniu wątków l u d o w y c h . W y d a j e się, że T. Czyżewskiego — malarza i poetę — pociąga w folklorze (zwłaszcza góralskim) szorstkość środków i oszczędność w y r a z u , niezależność od ogólnie przyjętych wzorów piękna, najogólniej to wszystko, co można nazwać antyestetyzmem. Ważnym elementem w jego twórczości była więc "ludowość", "dziecinność", którą sami formiści n a z y w a l i " p r y m i ­ t y w i z m e m " . Pod t y m określeniem u k r y w a się właściwa istota jego stylu °. 12 » » " E k s p r e s s P o r a n n y " , z d n . 9 V I I 1939 r. 12 « J.Pollakówna, Tytus Czyżewski — formista, [w:] Z zagadnień..., s . 264. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na bazie t r a d y c j i ludowej W. Skoczylas stworzył nowoczesny p o l s k i d r z e w o r y t . Poszukując t r a d y c j i narodowej zwrócił uwagę n a sztukę i d r z e w o r y t l u d o w y głównie dlatego, że tradycje drzeworytnicze w P o l ­ sce, sięgające czasów średniowiecza, przetrwały w sztuce l u d o w e j do I poł. X I X w . Zapożyczając z niej — przede w s z y s t k i m z twórczości gó­ ralskiej — odwieczne prawidła kształtowania plastycznego, tematykę, narracyjność, płaszczyznową kompozycję, rozwiązania dekoracyjne i p o ­ czucie r y t m u , stworzył odrębny s t y l d r z e w o r y t u o n o w y c h rozwiąza­ niach f o r m a l n y c h . Przejął t y m s a m y m rolę odnowiciela t r a d y c j i s z t u k i ludowej i twórcy nowoczesnego d r z e w o r y t u polskiego. Głosząc zasady czystości i solidności w a r s z t a t u , poszanowanie specyficznych cech t w o ­ r z y w a i narzędzia oraz skierowując zainteresowanie uczniów do s z u k a ­ n i a i n s p i r a c j i u źródeł s z t u k i l u d o w e j wywarł o g r o m n y wpływ n a ów­ czesną grafikę polską, stworzył szkołę nowego d r z e w o r y t u i uczynił z Warszawy główny ośrodek t e j s z t u k i « 1 . U W. Skoczylasa "zarówno deformacja kształtu, j a k stylizacja b a r w n a opierają się na p r y m i t y w n y m podhalańskim m a l a r s t w i e n a szkle. Dzięki t e m u połączone z egzotycznym u r o k i e m tematów posiadają one zabar­ wienie odrębne p l e m i e n i o w o - n a r o d o w e " * . W jego a k w a r e l a c h z l a t 20-tych n p . "Tece zbójnickiej" (1920 r.) i w "Tece podhalańskiej" (1921 r.) oraz w w i e l u r y c i n a c h oddzielnych stworzył o d p o w i e d n i k m a l a r s k i do epopei K. Tetmajera Na skalnym Podhalu. Pozostają one pod wpływem ogólnej neoromantycznej fascynacji Podhalem. Jednak p i e r w i a s t k a m i najcenniejszymi, które Skoczylas zawdzięcza sztuce l u d o w e j , n i e są ani tematy, a n i m o t y w y s t r o j u i sprzętu, a n i n a w e t deformacje kształtu, lecz zasady k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j . Odkrył o n tajemnicę m o n u m e n t a l ­ ności s z t u k i l u d o w e j i zastosował ją w s w y c h r y c i n a c h . L u d o w e m a ­ l a r s t w o na szkle w y w o d z i się z dawnego m a l a r s t w a kościelnego. Jego r e ­ guły zaś opierały się na zasadach k o m p o z y c y j n y c h wielkiego m a l a r s t w a dawnego, które w twórczości l u d o w e j przechowały się n a j w i e r n i e j . Z a ­ sady te to m . i n . zwarta, surowa płaszczyznowość, s y m e t r i a i r y t m n a ­ dające właśnie cechy monumentalności. F a k t , że Skoczylas przejął j e nie z dawnego m a l a r s t w a , lecz ze s z t u k i podhalańskiej — przepuszczone już przez f i l t r ludowości — nadają jego twórczości zabarwienie odrębne, specyficznie polskie. Dzięki oparciu się na polskiej sztuce ludowej S k o ­ czylas potrafił nadać swej grafice charakter odrębny, odcinający ją ostro od całej pozostałej g r a f i k i europejskiej, a w jego pracach, bodaj n a j ­ silniej dla współczesnej p l a s t y k i , przejawia się odrębność narodowa, i to zarówno w treści, j a k i w f o r m i e . 22 123 j : i i " P o r . szerzej S . B o ł d o k , [w:] Z zagadnień..., s. 209 n. Stowarzyszenie " R e c . Sztuki plastyczne. Wystawy z 25 X 1923 r. W a 11 i s, op. cit., s. 90 n. ! 1 8 8 i• i polskich od marca artystów grafików 1923 r., "Przegląd "Ryt", Warszawski", �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 W ślady W. Skoczylasa poszło w i e l u młodszych twórców, dzięki któ­ r y m g r a f i k a polska zajmowała przodujące miejsce w Europie. Wśród n i c h n a szczególną uwagę zasługuje T. K u l i s i e w i c z , specjalizujący się n i e t y l k o w drzeworycie, ale a k w a r e l i i r y s u n k u , który w 1930 r . w y s t a ­ w i ł w Warszawie swoje prace w całości poświęcone życiu i l u d z i o m w s i góralskiej Szlembark . Również w i e l k i e znaczenie dla wykształ­ cenia s t y l u narodowego w sztuce miała działalność artystyczna E. B a r tłomiejczyka, który bardzo wcześnie stosował w grafice użytkowej ele­ m e n t y ludowe przejawiające się w tendencjach do u j m o w a n i a w f o r m a c h uproszczonych, aperspektywicznych, prymitywizujących oraz Z. S t r y jeńskiej. T a ostatnia czerpała t w o r z y w o do s w y c h a r t y s t y c z n y c h f a n ­ t a z j i przeważnie z polskiego s t r o j u ludowego i staroszlacheckiego. N i k t przed nią n i e eksploatował na taką skalę skarbów zdobnictwa zawar­ t y c h w s t r o j u i sprzęcie l u d o w y m (szczególnie k r a k o w s k i m i podhalań­ s k i m ) . J a k pisze M . W a l l i s " t e same kapoty, chusty, spódnice, gorsety, donice, dzbany, które u i n n y c h m a l a r z y są t y l k o ciekawostką etnogra­ ficzną, m a r t w y m okazem m u z e a l n y m , w j e j u t w o r a c h nabierają jakiejś nie znanej dotąd świetności, barwności ż y c i a " . A r t y s t k a n i g d y n i e kopiowała w i e r n i e s t r o j u czy sprzętu ludowego, lecz jedynie brała z n i e ­ go pewne m o t y w y , które po s w o j e m u przerabiała i przetważała, w y ­ dobywając n a j a w i potęgując zawarte w n i c h w a l o r y artystyczne. P o ­ magała j e j w t y m niezwykła pomysłowość oraz nawiązanie do l u d o w y c h legend i opowieści. 124 12S NAUKOWE ZAINTERESOWANIA SZTUKĄ LUDOWĄ W IIRZECZYPOSPOLITEJ Sztuka l u d o w a w r o z u m i e n i u działalności plastycznej — w przeci­ wieństwie do okresu poprzedniego — stała się obiektem teoretycznych rozważań n a u k o w y c h . W pierwszych latach niepodległości na j e j t e ­ m a t formułowali opinie głównie działacze n a p o l u u a k t y w n i a n i a s z t u ­ k i l u d o w e j , a w okresie późniejszym także i przedstawieciele profesjo­ n a l n y c h środowisk akademickich. Często jednak zdarzało się, że n a u ­ k o w c y b y l i równocześnie rzecznikami o p i e k i artystycznej twórczości ludności w s i i . Prawie każdy działacz n a p o l u r e a k t y w o w a n i a s z t u k i l u d o w e j r e ­ prezentuje w t y m zakresie o d m i e n n y pogląd. M i m o to główne założe2 6 [syn], Ludzie szlembarscy, 1 2 4 Por. T . C i e ś l e w s k i 1 8 5 Wallis, " Z i e m i a " , n r 9: 1930,s. 175. 1 2 8 N a t y m m i e j s c u n i e będziemy szczegółowo prezentować poszczególnych op. cit., s. 189. c z e s n y c h poglądów n a sztukę ludową, j e j specyfikę, wartości t e l n i k a do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Z a g a d n i e n i a itd., odsyłając t e zostały b o w i e m ów­ czy­ omówione zarówno w k o n k r e t n y c h p r a c a c h z tego o k r e s u , j a k i l i c z n y c h i n f o r m a c j a c h o s t a ­ n i e badań p i s a n y c h już po I I w o j n i e światowej. �MIROSŁAWA 94 DROZD-PIASECKA n i a teoretyczno-programowe dają się sprowadzić do wspólnego m i a ­ n o w n i k a : szczególnie pojmowanej opieki nad sztuką ludową. Polegała ona głównie na zdecydowanej niechęci do doszkalania artystów l u d o w y c h w dziedzinie plastycznej czy technicznej oraz na dbałości o nieułatwianie i m pracy i poniekąd " z a k a z i e " stosowania i n n o w a c j i technicznych. Np. H . Schrammówna w krótkiej rozprawie O wartości artystycznej samodziałów ludowych na Wileńszczyźnie ( W i l n o 1927) na s. 9 pisze wyraźnie: "Rozwijać i kształcić pod względem a r t y s t y c z n y m twórców l u d o w y c h nie trzeba — ośrodki s z t u k i l u d o w e j podlegają własnym, n a ­ t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u i zmian, j a k i e potrzeby życia z sobą n i o ­ są — prostota nie umniejsza i c h wartości". Pogląd t e n wywodzący się jeszcze z t e o r i i K. Homolacsa, stawiającej znak równości między sztuką a p r y m i t y w e m , p r a k t y c z n i e wcielał w życie już A. Buszek, z a t r u d n i a ­ jący p r z y p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u batików nieprzyuczone dziew­ częta, a następnie z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i K. Strojeński w zako­ piańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Stanowisko takie w 20-leciu międzywojennym — częstokroć m o t y w o w a n e również o d m i e n n y m i d y s ­ pozycjami p s y c h i c z n y m i a r t y s t y ludowego i a r t y s t y wykształconego — znaczyło praktycznie pozostawienie s z t u k i l u d o w e j j e j własnemu losowi, specyficzną izolację, która prowadziła do tworzenia się j e j n i e t y k a l n y c h rezerwatów 1 2 7 Od zasady t e j odbiegały jedynie nieliczne koła T o w a r z y s t w a Popie­ rania Przemysłu Ludowego organizując k u r s y i szkoły dokształcające (np. w Wiśniewie dla garncarzy l u d o w y c h , w K a m p i n i e Łowickiej dla hafciarek, w Maciejowicach na potrzeby przędzalni wełny). T o w a r z y s t w o Popierania Przmysłu Ludowego i Polskie T o w a r z y s t w o Krajoznawcze patronowały również akcjom opieki n a d sztuką ludową w szkołach pod­ s t a w o w y c h . Sprowadzały się one jednak do działalności zbierackiej przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , zapoznawaniu z m o t y w a m i l u d o w y m i oraz w p a j a n i u szacunku dla zabytków t e r e n o w y c h . (Szerzej na temat dzia­ łalności T P P L piszemy dalej). 128 Prace teoretyczne osób związanych z przemysłem l u d o w y m i a r t y s ­ t y c z n y m koncentrują się na u w y p u k l a n i u znaczenia s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y artystycznej. Poszukują j e j źródeł, p e r s p e k t y w dalszego r o z w o ­ j u » , omawiają poszczególne dziedziny i drogę rozwojową ideologii p o ­ pierania s z t u k i l u d o w e j Niezależnie od t y c h prac do l a t 30-tych bieżącego stulecia ukazują się liczne p r z y c z y n k i i etnograficzne prace materiałowe dotyczące poszcze­ gólnych wytworów s z t u k i ludowej (np. b u d o w n i c t w a , zabawek, krzyży 12 1 2 7 Por. W o j c i e c h o w s k i , i** Ibidem, 128 Np. H . S c h r a m m ó w n a , tystycznej, 1 3 0 op. cit, s. 88-89. s. 90. Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury W i l n o 1939. Np. J . O r y n ż y n a , Przemysł ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1937. ar­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 i kapliczek, ozdób, w y c i n a n e k i pisanek), a w okresie późniejszym p i e r ­ wsze opracowania syntetyczne (np. E. Frankowskiego, K. Moszyńskie­ go). Największą wartość reprezentują z tego okresu liczne prace T. Se­ w e r y n a , S. U d z i e l i i M . Wawrzynieckiego oraz opracowanie w y c i n a n k i E. Frankowskiego. Interesujące nas zagadnienia, zwłaszcza zwązane z b u d o w n i c t w e m i s t r o j e m l u d o w y m , zawierają ponadto dzieła poświę­ cone różnym dziedzinom k u l t u r y m a t e r i a l n e j n p . K . Moszyńskiego, K . Dobrowolskiego, B. Stelmachowskiej. Ogólne szkice poświęcone p l a s ­ tyce l u d o w e j daje A. Fischer i J . S. Bystroń. Po zakończeniu I w o j n y światowej istniało już w Polsce 5 k a t e d r etnografii, ale pierwsze większe prace i c h adeptów z zakresu s z t u k i l u ­ dowej pojawiają się ok. 1928-1930 r. W t y c h latach obserwujemy też zwrócenie u w a g i środowiska naukowego i artystycznego na ludową rzeź­ bę, m a l a r s t w o i grafikę, czyli tzw. sztukę czystą. Jest to znaczne po­ szerzenie spojrzenia n a działalność artystyczną ludności w i e j s k i e j , które dotąd ograniczało się w zasadzie do t a k i c h dziedzin, j a k b u d o w n i c t w o , strój, szeroko pojmowane zdobnictwo (nierzadko noszące cechy u t y l i ­ tarne, m . i n . w y c i n a n k i , ryzowane czerpaki, malowane skrzynie, cera­ m i k a , k o r o n k i czy h a f t y ) , czy t k a n i n y . W 1928 r. T. S e w e r y n p u b l i k u j e Krakowskie skrzynie malowane, rozpoczynając t y m s a m y m szereg w y d a w n i c t w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . J . S. Bystroń w 1929 r. wydaje jedyną swoją pracę z za­ k r e s u p l a s t y k i Polskie drzeworyty ludowe. W. D y n o w s k i — w y c h o w a ­ n e k k a t e d r y wileńskiej — Barwne kufry z okolic Wileńszczyzny i Pole­ sia (1934 r.), M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935 r.) i Ludowe zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938). Najliczniejsze prace pochodzą j e d n a k spod pióra T. Seweryna. Uczony t e n n i e m a l r o k ­ rocznie p u b l i k u j e większe dzieła, j a k Parzenice góralskie (1930 r.), Tech­ nika malowania ludowych obrazów na szkle (1931 r.), Podłaźniki (1932 r.), Krakowskie klejnoty ludowe (1935 r.) i Polskie malarstwo ludowe (1937 r.). N o t u j e m y również w t y m czasie popularne w p r o w a d z e n i e w zagadnienia s z t u k i l u d o w e j E. Frankowskiego (1928 r.) oraz tegoż autora Sztukę ludową w w y d a w n i c t w i e Wiedza o Polsce (1932 r.). R ó w ­ nież T. S e w e r y n p u b l i k u j e w K a l e n d a r z u I K C w 1938 r. p o p u l a r n y w y ­ kład o sztuce l u d o w e j . W 1939 r. ukazuje się I I cz. t . 2 dzieła K. M o ­ szyńskiego Kultura ludowa Słowian, gdzie pisze on m . i n . o sztuce l u ­ dowej Słowian. Praca ta w n o s i stosunkowo niewiele materiału bezpo­ średnio do zagadnienia polskiej s z t u k i l u d o w e j , daje natomiast n i e ­ z w y k l e ciekawy materiał porównawczy z i n n y c h krajów słowiańskich . 131 Na 1 8 1 pogłębienie etnograficznych A . J a c k o w s k i , Z zagadnień badań s z t u k i l u d o w e j historii i metodologii niewątpliwy badań nad sztuką lu­ dową, Materiały do Studiów i D y s k u s j i z Z a k r e s u T e o r i i i H i s t o r i i S z t u k i , K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką, R. 6: 1955, n r 3-4, s. 352-353. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wpływ miały dotacje z Funduszu K u l t u r y Narodowej, które umożliwi­ ły d r u k zebranych materiałów w r a z z odpowiednią oprawą i l u s t r a c y j ­ ną. W latach 30-tych wzrasta zainteresowanie p r o b l e m a m i teoretyczny­ m i związanymi ze sztuką ludową p o d e j m o w a n y m i przez etnografów i historyków s z t u k i . Przed I wojną światową h i s t o r y c y s z t u k i albo nie w y k a z y w a l i żadne­ go zainteresowania sztuką ludową l u b zdecydowanie ją negowali. Rów­ nocześnie jednak artyści plastycy " z m u s z e n i " b y l i p o t r z e b a m i p r a k t y c z n y m i (zarówno przemysłu ludowego, j a k i s z t u k i stosowanej) podejmować zagadnienia l u d o w e j a r c h i t e k t u r y , zdobnictwa, t k a n i n y , c e r a m i k i i t p . , a w okresie 1917-1922 pod wpływem W. Skoczylasa poszerzyć j e o dziedzinę d r z e w o r y t u ludowego, aby następnie "odkryć" dzięki f o r m i s t o m ludową rzeźbę i m a l a r s t w o. W t y m s a m y m czasie etnografow i e badając ludowe zwyczaje i obrzędy s t y k a l i się z t a k i m i z j a w i s k a m i działalności artystycznej ludności w i e j s k i e j , j a k : p i s a n k i , szopki, w y ­ c i n a n k i i t p . W 1921 r. ukazuje się wartościowe opracowanie K. Steckiego, Ludowe malarstwo na szkle (przygotowane w 1914 r.) oraz t e k a drzeworytów Łazarskiego i prace K. Piwockiego, T. Dobrowolskiego, L . Lepszego. Te f a k t y inspirują również i historyków s z t u k i w z a k r e ­ sie zainteresowań ludową twórczością artystyczną. Koncentrują się o n i głównie na zagadnieniach wpływów i zapożyczeń, starają się ustalić stopień samodzielnego opracowania t e m a t u przez twórców l u d o w y c h rzeźbiarzy czy m a l a r z y (np. K. P i w o c k i ) , podejmują analizy f o r m a l n e . W opracowaniu t y c h problemów opierają się n a wykształconej już m e ­ todzie badań dzieł s z t u k i , którą stosują do obiektów s z t u k i l u d o w e j . Najistotniejsze w i c h pracach jest to, że w c e n t r u m zainteresowań zna­ lazły się zagadnienia teoretyczne związane z kwestią twórczości l u d o ­ w e j , cechy charakterystyczne tej s z t u k i , a także zakres pojęcia s z t u k i l u d o w e j . Mają o n i jednak głównie do czynienia z dziełami w y i z o l o w a n y m i z całokształtu k u l t u r y l u d o w e j , dlatego też ograniczają się w za­ | S [j || I] ii j , i ; ! ! 1 ji j I | i'. .i i li I: sadzie do analizy k o n k r e t n y c h obiektów bez uwzględniania i c h miejsca i r o l i w życiu w s i , pomijając związki zachodzące między specyfiką s z t u k i l u d o w e j a kulturą ludową. Etnografowie natomast stykają się p r a w i e wyłącznie z twórcami l u ­ d o w y m i i środowiskiem, w którym sztuka l u d o w a f u n k c j o n u j e , c z y l i z j e j pełnym i właściwym sensem, starają się przede w s z y s t k i m określić miejsce i rolę danego zjawiska w życiu społecznym w s i , o opis dzieła i jego pełną dokumentację, wyznaczenie zasięgów występowania określ o n y c h f o r m . Nie dysponują oni j e d n a k wypracowaną metodą umożliwiającą podejście do zagadnienia ujmowanego w kategoriach sztuki, J e d n y m i z n i e l i c z n y c h wyjątków są prace T. Seweryna, h i s t o r y k a s z t u k i i etnografa, który w y k o r z y s t u j e podstawy metodologiczne o b u d y s cyplin. Dopiero w latach następnych etnografowie wykorzystując dorobek �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 metodologiczny historyków s z t u k i poszerzają swoje zainteresowania. Podejmują ta kie p r o b l e m y , j a k cechy specyficzne dzieła artystycznego czy k r y t e r i a jego oceny. Równocześnie należy podkreślić, że działalność badawcza i s f o r m u ­ łowania teoretyczne na p o l u s z t u k i l u d o w e j nie pozostawały bierne w o ­ bec a k t u a l n y c h prądów i poglądów w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h tego okresu. Stąd też niewątpliwy wpływ kierunków psychologicznych z w y k l e połączonych z ujęciem socjologicznym (np. w pracach M . Gładysza), czy historyczno-porównawczym (np. u E. Frankowskiego), ewolucjonizm u (w pracach K. Moszyńskiego i częściowo M . Gładysza) czy socjolo­ gicznych (u T. Seweryna i K. Dobrowolskiego). Silnie zaciążył socjologizm na badaniach historyków s z t u k i (np. T . Dobrowolskiego), kierując i c h zainteresowania na istotę procesu twórczego a r t y s t y ludowego czy idealistyczne koncepcje s z t u k i l u d o w e j widzianej ponadczasowo w k a ­ tegoriach czysto f o r m a l n y c h . Wszystkie n i e o m a l prace tego okresu wykazują jednak największy wpływ t e o r i i o sztuce p r y m i t y w u , sztuce dziecka, dyspozycjach twór­ czych u k r y t y c h w każdym osobniku n i e zepsutym przez cywilizację (np. T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i ) « . Główne p r o b l e m y teoretyczne, j a k i e były podejmowane w t y m o k r e ­ sie przez środowisko historyków s z t u k i i etnografów — badaczy s z t u k i , koncentrowały się n a t a k i c h zagadnieniach, j a k : k o n t r o w e r s y j n e w ó w ­ czas określenie l u d o w e j twórczości artystycznej (plastycznej) m i a n e m s z t u k i (np. W. A n t o n i e w i c z , P. S m o l i k , W. L a m ) , sprowadzające się do odpowiedzi na p y t a n i a , czym jest sztuka l u d o w a (K. P i w o c k i , T. D o b r o ­ w o l s k i ) , inaczej, co to jest sztuka ludowa, czy co określamy m i a n e m s z t u k i l u d o w e j (S. Szuman, E. F r a n k o w s k i ) , jaką rolę odgrywają w n i e j j e d n o s t k i twórcze ( M . Gładysz, T. Seweryn). Ponadto T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i , T. S e w e r y n , S. Szuman starają się ustalić cechy ludowego procesu tworzenia, a J . G r a b o w s k i podkreślić różnice między sztuką l u ­ dową a miejską. Przebieg p o l e m i k i prac badawczych na t e m a t kryteriów świadczą­ cych o przynależności danego zjawiska do kręgu s z t u k i l u d o w e j na p l a n pierwszy wysunął s t y l , j a k o b y świadczący najpełniej o t y m , czy dane dzieło jest, czy n i e jest ludowe. Dalsze rozważania wyłoniły kwestię następną, a m i a n o w i c i e sprawę d e f i n i c j i i zakresu pojęcia sztuka l u d o ­ w a , która do d n i a dzisiejszego jest sprawą otwartą. Najwięcej u w a g i t e m u zagadnieniu poświęcił K . P i w o c k i . Naufc©we badania r o l i s z t u k i l u d o w e j w r o z w o j u k u l t u r y poszczegól­ n y c h narodów w i c h p r z e t r w a n i u jako samodzielnych bytów narodo­ w y c h w p r z y p a d k u u t r a t y państwowości, a także j a k o głównego o g n i w a ułatwiającego porozumienie międzynarodowe były doceniane nie t y l k o 2 i« 2 Por. ibidem, s. 351-356. 7 — Etnografia Polska X X V I I / ! �MIROSŁAWA 98 DROZD-PIASECKA w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego, ale i w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w t y m szczególnie słowiańskich. Zagadnienia te były żywo dyskutowane i szeroko propagowane w 2 0 leciu międzywojennym. I c h waga i znaczenie zdawały się nie budzić wątpliwości w kręgach k u l t u r a l n y c h E u r o p y . D o w o d e m tego jest f a k t , iż w 1926 r. pracująca w Lidze Narodów Międzynarodowa K o m i s j a Współpracy I n t e l e k t u a l n e j wysunęła propozycję ożywienia współpracy międzynarodowej na drodze badań różnorodnych problemów związanych ze sztuką ludową. Etapem wstępnym t e j działalności było zwołanie I Międzynarodowego Kongresu S z t u k i L u d o w e j (pod p a t r o n a t e m L i g i Narodów), która odbyła się w 1928 r. w Pradze. Na Kongres p r z y b y l i przedstawiciele Europy, obu A m e r y k i E g i p t u . Polskę reprezentowała 7-osobowa delegacja z prof. A . Fischerem i prof. K . T i c h y m na czele. Przekonanie, iż poznanie s z t u k i l u d o w e j danego n a r o d u pozwala l e ­ piej zrozumieć jego dążenia, kulturę, a także b u d z i i r o z w i j a w z a j e m n y szacunek narodów towarzyszyło w s z y s t k i m r e f e r a t o m wygłoszonym n a Kongresie. Referenci z krajów słowańskich (gdzie s z t u k a l u d o w a była nadal żywa i wszechobecna w życiu "codziennym) podkreślali j e j w p ł y w na charakter poszczególnych narodów, na twórców profesjonalnych, a w s k r a j n y c h wypowiedziach zawdzięczali sztuce l u d o w e j wolność, a n a w e t istnienie (przedstawiciel Jugosławii P. Ibrowac). Pogląd t e n uzasadniano t y m , że dzięki sztuce l u d o w e j naród n i e ginie n a w e t w s y ­ t u a c j i u t r a t y własnej państwowości, ponieważ l u d zawsze tańczy, rzeźbi, śpiewa, h a f t u j e , tworząc swoistą skarbnicę, z której czerpią artyści z korzyścią dla k u l t u r y narodowej. N i e t r u d n o dostrzec w t y m p r z y p a d ­ k u żywotność i d e i r o m a n t y c z n y c h . Sukcesem K o n g r e s u było podjęcie uchwały powołującej stałą mię­ dzynarodową Komisję Badań S z t u k i L u d o w e j i F o l k l o r u (Commision I n t e r n a t i o n a l e des A r t e s et T r a d i t i o n s Populaires), w skład której w e ­ szli przedstawiciele w s z y s t k i c h państw (z P o l s k i prof. A . Fischer). S t a ­ t u t t e j K o m i s j i precyzował, iż celem j e j jest praca d l a rozwinięcia w z a ­ jemnego zrozumienia ludów i dążeń człowieka, m i m o istniejących odrę­ bności właściwych każdej c y w i l i z a c j i . Jego realizacja przebiegać miała w płaszczyźnie organizowania k o l e k t y w n e j działalności i prac wspól­ nie prowadzonych, ułatwiania badań porównawczych obyczajów i z w y ­ czajów ludów oraz międzynarodowej k o o r d y n a c j i badań podobieństw i różnic istniejących między c y w i l i z a c j a m i » » . I n n y m ważnym postanowieniem Kongresu była decyzja o urządze­ n i u międzynarodowej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w Bernie w 1934 r. P r o ­ g r a m w y s t a w y przewidywał szerokie uwzględnienie zagadnień plastycz­ n y c h , rzemieślniczych, m u z y k i , w i d o w i s k scenicznych. Niestety wobec » dowej i, M P o r . L . H o l b a n , Statut Międzynarodowej i Folkloru, " L u d " , t. 38: 1947, s . 610-613. Komisji dla Spraw Sztuki Lu­ �99 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J piętrzących się trudności głównie n a t u r y politycznej do p r z y g o t o w y w a ­ nej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j m e doszło. Niedługo po Kongresie, w t y m s a m y m r o k u odbyła się w R z y m i e Międzynarodowa Konferencja S z t u k i L u d o w e j , na której powołano do życia w każdym k r a j u Komisję S z t u k i L u d o w e j . W t e n sposób w P o l ­ sce powstała K o m i s j a S z t u k i L u d o w e j (Commission Nationale Polonaise des A r t s Populaires). W 1930 r. odbył się I I Międzynarodowy Kongres S z t u k i L u d o w e j w B e l g i i (Bruksela, A n t w e r p i a , Leodium), w którym wzięli udział ze s t r o n y polskiej prof. A. Fischer, prof. E. F r a n k o w s k i oraz J . Cierniak. Jego t e m a t e m p r z e w o d n i m była " S z t u k a l u d o w a w w i d o w i s k a c h d a w ­ n y c h i współczesnych". Podjęte n a dużą skalę prace w dziedzinie s z t u k i l u d o w e j E u r o p y w latach 30-tych naszego stulecia zostały zahamowane narastającymi trudnościami wynikającymi głównie z s y t u a c j i politycznej. Ostatecznie przerwał je w y b u c h I I w o j n y światowej. Dopiero w 1947 r. odbyła się w Paryżu I I I Konferencja Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ ditions Populaires. Postanowiono na n i e j zorganizować międzynarodową wystawę o charakterze etnograficznym, n a r o d o w y m i międzynarodo­ w y m . W projekcie ekspozycji polskiej uwzględniono poszczególne g r u p y etnograficzne (np. Małopolska, Śląsk, Wielkopolska) w r a z z p o d g r u ­ pami 1 . 34 SZTUKA LUDOWA A SYTUACJA EKONOMICZNA WSI W całym o m a w i a n y m okresie w c e n t r u m zainteresowania pozostają nadal ekonomiczne w a l o r y s z t u k i l u d o w e j . Koncentrują się one głównie na t e j dziedzinie artystycznej twórczości w i e j s k i e j , którą nazywano prze­ mysłem l u d o w y m czy d o m o w y m (a n i e k i e d y rzemiosłem i chałupnic­ t w e m ) . W p u b l i k a c j a c h charakteryzujących sytuację w s i w okresie I I Rzeczypospolitej n i e j e d n o k r o t n i e wskazywano na konieczność pomo­ cy m a t e r i a l n e j ubogiej ludności chłopskiej oraz l i c z n y m rzeszom cha­ łupników w i e j s k i c h . Liczba j e d n y c h i d r u g i c h nieustannie rosła równo­ legle z, szerzącym się bezrobociem w miastach i w z r o s t e m p r o l e t a r i a ­ t u wiejskiego, który n i e mając możliwości odpływu do miast powiększał szeregi chałupników w y k o r z y s t y w a n y c h przez nakładców. C z y n n i k i rządowe szukając dróg wyjścia z t r u d n e j s y t u a c j i ekono­ micznej polskiej w s i uznały, że j e d n y m ze skuteczniejszych środków za­ radczych istniejącemu s t a n o w i rzeczy jest rozbudowa p r o d u k c j i i u m i e ­ l i P o r . A . F i s c h e r , Udział Słowian w I Międzynarodowym Kongresie Sztu­ ki Ludowej w Pradze 1928. Sprawozdanie, " R u c h Słowiański", n r 2: 1928, s. 73-75; J . G a j e k , W sprawie C. I. A. P oraz wystawy sztuki ludowej w Bemie, "Lud", t. 38: 1947, s. 614-621. �100 ; MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i jętne zorganizowanie z b y t u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j szczególnie z zakresu t z w . przemysłu ludowego czy domowego. "Umiejętne zorganizowanie wytwórstwa ludowego i zapewnienie m u z b y t u może z u w a g i na o g r o m n y zasięg tego wytwórstwa, stanowić o m a t e r i a l n e j sile w s i p o l s k i e j " — pisze R. Woyczyński — chociaż równocześnie sceptycznie zaznacza: " d a l e k i jestem od twierdzenia, że t y l k o przez »przemysł l u ­ d o w y « d o b r o b y t t e n osiągniemy" « 6 . Szeroki zasięg tego t y p u p r o d u k c j i oraz samorzutne powracanie do przemysłu ludowego " 7 wyniszczonej przez wojnę i nieurodzaje ludności w i e j s k i e j rokowały j e d n a k podrepe­ rowanie budżetów. Stawianie zagadnienia s z t u k i l u d o w e j w płaszczyźnie gospodarczej nie było w Polsce ideą nową. Rodowód j e j wywodził się z f i z j o k r a t y c z n y c h poglądów Oświecenia, a hasła pozytywistyczne nadały j e j realną treść i formę. Podobnie j a k w dobie P o z y t y w i z m u i N e o r o m a n t y z m u , t a k i w I I Rzeczypospolitej możemy doszukać się w n i e j u k r y t e j t e n d e n c j i politycznej polegającej na dążeniu do u t r z y m a n i a n a w s i istniejącego status quo bez wprowadzania zasadniczych r e f o r m społeczno-ekonomicz¬ n y c h . Jednak w t y m okresie nie bez znaczenia pozostaje f a k t , iż g r u p a rządząca zmuszona była n i e t y l k o ze względów gospodarczych, lecz i propagandowych zająć się szczególnie warstwą chłopską, D l a stworzenia pozorów r e a l n y c h posunięć n a t y m p o l u z n a k o m i cie nadawały się hasła i poczynania w zakresie s z t u k i l u d o w e j i opie­ k i n a d nią. D o a k c j i t e j zwerbowano w i e l u działaczy k u l t u r a l n y c h , społeczników, artystów plastyków, etnografów, drobne w i e j s k i e w a r s z t a t y wytwórcze, a przede w s z y s t k i m T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego (założone w Królestwie P o l s k i m w 1907 r.) oraz związane z n i m Bazary Przemysłu Ludowego. P r z y M i n i s t e r s t w i e Przemysłu i H a n d l u zostaje u t w o r z o n y referat Przemysłu Ludowego, który, aby zorientować się w stanie t e j gałęzi wytwórczości, rozesłał a n k i e t y do proboszczów (1920 r.) i następnie w ó j - i j ! ' ' \ i ' J 3 Pogląd t e n podzielała n a w e t k o n s e r w a t y w n a część społeczeństwa, która p o d kreślając b r a k i w f u n k c j o n o w a n i u i o r g a n i z a c j i przemysłu l u d o w e g o obarczała od¬ powiedzialnością z a t e n s t a n r z e c z y głównie s y s t e m pośrednictwa pozostający z a ¬ z w y c z a j w rękach ludności żydowskiej, sprzyjając a n t y s e m i c k i m n a s t r o j o m . J a k o środek z a r a d c z y w y s u w a n o p o s t u l a t y o p a r c i a z a o p a t r z e n i a w s u r o w c e i narzędzia o r a z z b y t g o t o w y c h w y r o b ó w przemysłu domowego n a z a s a d a c h spółdzielczych, P u n k t e m wyjścia d l a t y c h związków spółdzielczych mogły b y być już istniejące w P o l s c e o r g a n i z a c j e i s t o w a r z y s z e n i a które w v k o r z v s t u i a c oomoe D o s ł ó w e w a r a n t o w a ł y b y właściwą formę działalności t y c h i n s t y t u c j i . P o r . " Z o r z a " , n r 4 3 : 1919, s . 588, O przemyśle l u d o w y m . | j R. W o y c z y ń s k i , k ó w 1936, s. 102. i ™ Na fakt "zmartwychwstania z n i s z c z e n i a c h przemysłu f a b r y c z n e g o , | * żuje n a w i e l u autorów, por. n p . J . O r y n ż y n a, Wystawa w Częstochowie, "Połudnuie", n r 1: 1921, s. 48. 1 I J ii i '. i i I ! '; i • | 1 , 5 1 M \ Siadami rozwoju przemysłu ludowego w Polsce, Kra¬ p r y m i t y w n e g o przemysłu l u d o w e g o " — po j a k i e g o dokonała I w o j n a światowa — w s k a przemysłu ludowego �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J tów (1925 r.) oraz zainicjował objazdowe badania terenowe w k i l k u powiatach, które — m i m o że przerwane z b r a k u funduszy — zaowoco­ wały o b f i t y m materiałem z 16 powiatów, w y d a n i e m m o n o g r a f i i dają­ cych obraz przemysłu ludowego trzech z n i c h (włodawskiego, prze­ myskiego i ostrołęckiego); k o n t y n u o w a n e były później przez t o w a r z y s ­ t w a regionalne dla i c h potrzeb. U s t a w y sejmowe z 13 i 31 lipca 1924 r., odpowiednio prowadzona k a m p a n i a prasowa i wystawiennicza (szczegól­ nie w y s t a w y organizowane przez Towarzystwo Popierania Przemysłu L u d o w e g o w W a r s z a w i e ) przyczyniają się do tego, że podobne i n s t y ­ tucje powstają na terenie całego k r a j u , a i c h działy handlowe przekształ­ cają się w bazary przemysłu ludowego. Główna i c h działalność k o n c e n t r u j e się na pracach i n s t r u k c y j n o - p r o pagandowych i h a n d l o w y c h . Równocześnie w obrębie T o w a r z y s t w a n a ­ stępują z m i a n y organizacyjne, n p . w 1925 r. powstaje Reprezentacja T o w a r z y s t w Przemysłu L u d o w e g o z siedzibą w Warszawie, przekształ­ cona następnie w Związek T o w a r z y s t w Popierania Przemysłu L u d o w e ­ go (1929 r.). Reprezentacja T o w a r z y s t w P R L wydaje w 1929 r. s k r y p t opracowany przez J . Manugiewicza — Wskazówki do zbierania przed­ miotów z zakresu sztuki i przemysłu ludowego, gdzie zwrócono uwagę na to, że p r z y z b i e r a n i u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j ' i przemysłu l u d o 138 »8 T o w a r z y s t w o II Rzeczypospolitej w Warszawie, manie Popierania Przemysłu organizowało Ludowego liczne w y s t a w y już w przemysłu pierwszych ludowego, j a k też i i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i . I c h głównym c e l e m było i rozwój w s z y s t k i c h działów tej gałązi wytwórczości wiejskiej. latach zarówno podtrzy­ Szczególną j e d n a k u w a g ę zwrócono n a e k s p o n o w a n i e t k a c t w a , g a r n c a r s t w a , k o s z y k a r s t w a , n o w ­ szej d z i e d z i n y — k i l i m i a r s t w a oraz szeroko pojętego z d o b n i c t w a . W y s t a w y pu przygotowywały zabiegom również i i n n e i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e i s t a r a n i o m o r g a n i z a c j i r o l n i c z y c h i społecznych n i e o m a l odbyła się w s a l a c h T e a t r u W i e l k i e g o część poświęcono miała miejsce s. 48; t e j ż e , s . ludowemu r o k wcześniej Wystawa w Liskowie przemysłu artystycznego w Łucku, Wystawa włókienniczemu. w Monzy, pokazana w 1926, n r 40; " W i e ś P o l s k a " , t. 1: 1925. W y s t a w y skrzynie krakowskie Włókiennicza, której Podobna ekspozycja op. cit., "Południe", n r 5: 1923, Warszawie; Wystawa tejże, "Południe", n r 5: 1923, s. 57; " W i e ś P o l s k a " t. 2: Towarzystwa Popierania L u d o w e g o eksponowały głównie t z w . z d o b n i c t w o l u d o w e : malowane dzięki z całego k r a j u k. K a l i s z a . P o r . O r y n ż y n a , artystycznego e k s p o z y c j a t a była u p r z e d n i o 56 przemysłu w Warszawie przemysłowi tego t y ­ społeczne. N p . Przemysłu łyżniki, c z e r p a k i góralskie, i sądeckie, ceramikę poleską l u b kaszubską, weł- n i a k i i k i l i m y łowickie i wileńskie, k o r o n k i , hafty, w y c i n a n k i . W 1937 r. z o r g a n i ­ zowano w będącą rodzaju novum. Instytucie Propagandy Uwzględniono w m a l a r s t w o , grafikę Sztuki w Warszawie, wystawę n i e j wyłącznie t z w . sztukę czystą, c z y l i swojego ludowe i rzeźbę pochodzącą z terenów p o l s k i c h , ukraińskich, białorus­ k i c h i l i t e w s k i c h . J e j percepcję ułatwił wcześniejszy k o n t a k t z k u b i z m e m i e k s p r e s jonizmem. W przewodniku t y l k o pierwszą w przede J . Grabowski tej s k a l i prezentacją w s z y s t k i m prezentacją że ekspozycja i rzeźby l u d o w e j ta w jest ludowa w Polsce. nie Polsce, a l e n i e z n a n y c h l u b mało dotąd z n a n y c h wartości t y s t y c z n y c h s z t u k i l u d o w e j . P o r . Sztuka n r 39[725]: 1937, s. 390. zaznaczał, malarstwa ar­ "Wiadomości L i t e r a c k i e " , �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wego należy gromadzić okazy o niezaprzeczalnych wartościach a r t y s ­ t y c z n y c h l u b etnograficznych oraz materiały i n f o r m a c y j n e o całokształ­ cie żywotnych jeszcze gałęzi przemysłu ludowego. Związek z b r a k u funduszy zakończył swoją działalność już w następnym r o k u i poszcze­ gólne T o w a r z y s t w a rozpoczęły prace i n d y w i d u a l n e . Rola czołowa p r z y ­ padła najstarszej i najzamożniejszej z t y c h placówek: T o w a r z y s t w u Po­ pierania Przemysłu Ludowego w Warszawie (na Tamce), w której po d r . A. B e n i n i m był przez 12 l a t d y r e k t o r e m C. Młodzianowski. T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie szcze­ gólną troską otaczało szkoły instruktorów: t k a c t w a , k i l i m i a r s t w a , f a r biarstwa i koszykarstwa, w których główny nacisk kładziono na t e c h ­ niczne doskonalenie p r o d u k c j i chłopskiej, zaniedbując jednak sprawę z b y t u t y c h wyrobów, co było poważnym błędem. M . i n . w 1925 r. powsta­ ła pod k i e r u n k i e m W. Schreiberówny Sekcja Doświadczalna C e r a m i k i L u ­ dowej w Wiśniewie pod Warszawą, która otoczyła opieką merytoryczną i artystyczną lokalne ośrodki garncarskie. Sekcja dbała o zachowanie regionalnego c h a r a k t e r u wytwórczości, urządzała pokazy regionalne i t p . K r y z y s w latach 1929-1933 przyniósł upadek T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie, zmuszonego zlikwidować szkołę instruktorów, Stację Doświadczalną C e r a m i k i , akcje badawcze w t e r e ­ nie, a zająć się organizacją s k u p u i następnie z b y t u wyrobów l u d o w y c h na bazarach (np. bazar w Warszawie sprzedawał w y r o b y przemysłu l u ­ dowego z całej Polski) i w sklepach oraz zwiększonymi k o n t a k t a m i h a n ­ d l o w y m i z wytwórcami w i e j s k i m i . W 1933 r. powstało Towarzystwo A r t y s t y c z n e Rękodzieło Wiejskie, kierujące się zasadą u t r z y m a n i a wysokiego poziomu artystycznego przedmiotów i autentyczności s z t u k i l u d o w e j . Prowadziło ono sklep z w y r o b a m i l u d o w y m i w A l . Jerozolimskich. W 1935 r. A R W połą­ czyło się z T o w a r z y s t w e m Popierania Przemysłu Ludowego na Tamce, tworząc Towarzystwo O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i Przemysłu L u d o ­ wego . Równocześnie wieś cierpiąca d o t k l i w i e n a b r a k pieniądza starała się sama pozyskać miejskie r y n k i z b y t u i dostarczać na n i e w y r o b y z róż­ n y c h gałęzi wytwórczości, w t y m przede w s z y s t k i m t k a n i n y i c e r a m i ­ kę. A l e n a t y m polu panowała duża k o n k u r e n c j a ze s t r o n y przemysłu fabrycznego i n p . podaż l u d o w y c h t k a n i n przewyższała znacznie p o p y t na nie. Usiłowano więc dostosować produkcję przemysłu wiejskiego do wzorów m i e j s k i c h oraz stworzyć f o r m y nowe, zaspokajające gusty i po­ trzeby ludności miast. Np. J . Orynżyna, znana orędowniczka na rzecz popierania ludowego przemysłu artystycznego, namawiała w t e j s y t u a ­ c j i do w y t w a r z a n i a d r o b n y c h przedmiotów związanych ze zwyczajami 139 I 139 Z b y t e m l u d o w e j wytwórczości — nież w a r s z a w s k i ,.Ład". szczególnie t k a n i n — zajmował się rów­ �103 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i obrzędowością, które zyskują największe powodzenie, chociaż w y k o ­ n y w a n e są z najprostszych, często bezwartościowych surowców: "różne u r o c z e b a g a t e l k i , które sprzedać j e s t łatwiej niż spore s z t u k i towaru. P i s a n k i stały się p r z e d m i o t e m chętnie z a k u p y w a n y m w mieście. H u c u l i p r z e k o n a w ­ s z y się o t y m wędrują k a n o c n y m . Początek słu Ludowego w i w z n i m i , aż do stolicy, gdzie sprzedają t y m k i e r u n k u zrobiło T o w a r z y s t w o Warszawie, które sprzedawało większe zagraniczne... T o s a m o stało się z w y c i n a n k a m i , n a j p i e r w najbliżej stolicy, p o t e m czość p a l m sprzedawane je w okresie Popierania i c h ilości na wiel­ Przemy­ placówki w Łowickim położonym n a K u r p i a c h i Podlasiu... T r a d y c y j n a w Wilnie wytwór­ w i e l k a n o c n y c h ... stała się dziś już przemysłem n a eksport... dziś są w W i l n i e p r z e z cały r o k ; zawędrowały one również do stolicy, dokąd B a z a r Przemysłu L u d o w e g o s p r o w a d z a j e w w i e l k i c h ilościach" I 4 0 . W miejscowościach górskich o rozwiniętej t u r y s t y c e górale i góral­ k i zaczęli wyrabiać sukienne haftowane pantofle zdobiąc je parzenica­ m i i szarotkami. Twórczość ta została j e d n a k n e g a t y w n i e oceniona przez znawców s z t u k i . Inaczej miała się sprawa z garncarstwem. W przeci­ wieństwie do i n n y c h dziedzin wytwórczości l u d o w e j , u p r a w i a n y c h prze­ ważnie doraźnie, w c h w i l a c h w o l n y c h od zajęć, rzemiosło to było za­ zwyczaj p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a garncarza i jego rodziny. P r z y zmniejszającym się popycie na u t y l i t a r n e p r z e d m i o t y ceramiczne zaczęło ono coraz bardziej nabierać c h a r a k t e r u s z t u k i l u d o w e j . Z tego względu działacze i opiekunowie s z t u k i l u d o w e j u z n a l i za konieczne roz­ toczenie n a d n i m specjalnej opieki. W 1929 r. Stacja Doświadczalna C e r a m i k i urządziła wystawę prac środowiska ceramicznego Iłży, selek­ cjonując równocześnie f o r m y pod kątem i c h przydatności dla m i e j s k i e ­ go odbiorcy. N i e o m a l wyłącznie dla miasta pracować zaczął garncarz z B o l i m o w a — Konopczyński; słynny kaszubski garncarz Necel z Chmielna, próbując coraz to n o w y c h i wymyślniejszych wzorów (nie zawsze a r t y s t y c z n i e t r a f n y c h ) oraz Łobanowicz z Konopczyc. T e n ostatni s t a r a n i e m Stacji Doświadczalnej C e r a m i k i został wyposażony w n o w y piec garncarski, ponieważ miał zostać k i e r o w n i k i e m wzorcowego w a r ­ sztatu dostarczającego do pobliskich u z d r o w i s k ceramikę regionalną, ale wąski r y n e k z b y t u spowodował, że zaczął on wytwarzać dla miasta. Wśród entuzjastów popierania przemysłu ludowego b y l i również z w o ­ l e n n i c y masowego eksportu jego wyrobów, które t a k bardzo podobały się na r y n k a c h zagranicznych. P o s t u l o w a l i o n i stworzenie masowej p r o ­ d u k c j i przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , a n a w e t zatrudnienie agentów h a n ­ d l o w y c h orientujących artystów w i e j s k i c h w m o d n y c h tendencjach na r y n k a c h zagranicznych. M . i n . według t a k i c h założeń dobrano ekspona­ t y na wystawę przemysłu " l u d o w e g o " w A m s t e r d a m i e , gdzie n i e z w y k ­ łym powodzeniem cieszyła się ceramika kaszubska, czy k i l i m y kosow­ skie przystosowane do gustów holenderskiego odbiorcy. Ta f o r m a opie­ k i n a d sztuką ludową była jednak zdaniem w i e l u fachowców chybiona. ""Orynżyna, Przemyśl..., s. 169-170. �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Podkreślali o n i , że metody i skala k a m p a n i i eksportowej w krótkim cza­ sie doprowadziłyby do całkowitego z a n i k u s z t u k i l u d o w e j w Polsce. T o ­ w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego dostrzegając to niebezpie­ czeństwo starało się m u przeciwstawiać. Jednak z a p a t r y w a n i a s a m y c h działaczy T o w a r z y s t w a na istotę, cele i f o r m y o p i e k i n a d sztuką l u d o ­ wą były częstokroć bardzo odmienne « * . Niejednolite stanowisko na t e n temat z a j m o w a l i również autorzy l i c z n y c h p u b l i k a c j i o sztuce l u d o w e j , a wśród n i c h nie t y l k o piszący prace popularne, ale h i s t o r y c y s z t u k i i etnografowie. Główne poglądy sprowadzają się z reguły do: a) zainte­ resowania społeczeństwa mało znaną dziedziną n a u k i , b) zachęcaniem do zbierania materiałów ludoznawczych, c) p o s z u k i w a n i e m sposobów ochrony s z t u k i l u d o w e j przed zniszczeniem i f o r m o p i e k i n a d nią w imię jej szczególnej r o l i w życiu n a r o d u " . Na ekonomiczne znaczenie artystycznej twórczości l u d o w e j zwrócili również uwagę działacze r u c h u ludowego i związków młodzieży w i e j s k i e j . Podniesienie poziomu gospodarczego w s i było b o w i e m j e d n y m z n a d ­ rzędnych celów, j a k i e stawiały sobie te organizacje już od zarania i c h istnienia. I d e i t e j podporządkowane były zarówno i c h p r o g r a m y oświa­ towe, j a k i z czasem ideologia poszczególnych ugrupowań. Szczgólnie d u ­ żo u w a g i poświęcano uczuleniu świadomości młodzieży na tę sprawę, a w p o s z u k i w a n i u środków zaradczych zwrócono ją również na możli­ wość w y k o r z y s t a n i a przemysłu ludowego do złagodzenia m a t e r i a l n e j nędzy w s i . Z tego względu przede w s z y s t k i m związki młodzieżowe p r z y ­ wiązywały w i e l k i e znaczenie do upowszechniania przemysłu ludowego (szczególnie w okresie wielkiego k r y z y s u ) . M i m o swej anachronicznej samowystarczalności wyrób t r a d y c y j n y c h sprzętów i przedmiotów zgod­ nie z ludową technologią pozwalał na pewną niezależność o d p r o d u k c j i fabrycznej, a w p r z y p a d k u sprzedaży dostarczał niezbędnej w gospo­ darstwie gotówki oraz środków na prowadzenie działalności organiza­ cyjnej kół. 2 Na bazie t r a d y c y j n y c h właściwości rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j p o ­ szczególnych regionów zalecano kołom rozwój w i k l i n i a r s t w a , garncar­ stwa, stolarstwa, t k a c t w a , k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r s t w a , i t p . , zawsze Świadczy o t y m chociażby fakt, iż połączone T o w a r z y s t w o P o p i e r a n i a P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Rękodzieła W i e j s k i e g o w nową jednostkę o r g a ­ nizacyjną: T o w a r z y s t w o O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i P o p i e r a n i a Przemysłu L u d o ­ wego posiadało d w i e s e k c j e : a) naukowo-artystyczną, współpracującą z Katedrą E t n o g r a f i i U W , b) przemysłowo-handlową, zaopatrującą s k l e p y i dbającą o a u t e n ­ tyczność s z t u k i l u d o w e j . 1 4 1 Por. I. M a r i a ń s k a . sztuki ludowej w woj. łódzkim, Orynżyna, Przemysł... Sch ludowa a praca oświatowa na W i l n o 1936. 1 4 8 K a c z m a r e k , Znaczenie i funkcje konkursów "Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 12: 1970, s. 12-17; rammówna, Sztuka ludowa...; tejże, Sztuka wsi, W i l n o 1934; t e j ż e , Uwagi o sztuce ludowej, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 105 z w y k o r z y s t a n i e m wyłącznie elementów l u d o w y c h . N a łamach p i s m przeznaczonych d l a ludności w i e j s k i e j ukazywały się w z o r y haftów, k o ­ ronek, a zamieszczane u w a g i natrętnie agitowały dziewczęta do p o d e j ­ m o w a n i a się i c h w y k o n a n i a : "szczególnie zimą w w i e l u okolicach naszej ziemi dziewczęta mogłyby podjąć tę miłą dla siebie pracę, zdobywając t r u d n e w t y c h czasach źródło zarobków... w w i e l u okolicach już się t o dzieje, a jeżeli chodzi o z b y t t y c h wyrobów, to na pewno będzie zapew­ n i o n y , bo przemysł l u d o w y nie jest pozbawiony u nas swej organiza­ c j i " . Upowszechnienie rzemiosła ludowego miało również wpłynąć na likwidację u k r y t e g o bezrobocia na w s i . Dlatego też związki z a j m o wały się informacją o k u r s a c h rzemieślniczych l u b i c h współorganizow a n i e m oraz popularyzacją dostarczania gotowych wyrobów do Bazarów T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego. Koła młodowiejskie drogą zachęcania młodzieży do podejmowania p r o d u k c j i p r z e d m i o tów rzemiosła domowego (ludowego) łączyły aspekt gospodarczy z n a r o d o w y m . T e n ostatni to m . i n . w a l k a z o b c y m kapitałem i pośredn i c t w e m h a n d l o w y m , dążenie do uniezależnienia się od kapitału i p o średnictwa niemieckiego i żydowskiego. Co więcej, tą drogą starano się ocalić liczne wartości estetyczne zawarte w p o l s k i m przemyśle l u d o ­ w y m . Tej samej i d e i podporządkowane były starania do r e a k t y w o w a ­ nia ludowego m a l a r s t w a na szkle. Z k o l e i zachowanie tradycyjnego s t y l u w b u d o w n i c t w i e w miejscowościach l e t n i s k o w y c h (szczególnie w K r a k o w s k i e m ) miało się przyczynić do i c h atrakcyjności t u r y s t y c z ­ n e j , przez co pośrednio również do podreperowania budżetów tutejszych chłopów. 143 A k c j a na rzecz przemysłu ludowego obok podtekstów narodowościo­ w y c h miała poważny wpływ na doraźną poprawę s y t u a c j i m a t e r i a l n e j chłopów. Popierana przez c z y n n i k i rządowe (w r a m a c h koncepcji regio­ n a l i z m u ) łagodziła podstawowe k o n f l i k t y społeczne na terenach zacofa­ n y c h gospodarczo i p r z e l u d n i o n y c h . Ponadto była niejako dowodem, iż rząd stara się o rozwiązanie gospodarczo-społecznych problemów w s i , co m a wyraźnie p o l i t y c z n y wydźwięk. P r o d u k c j a rękodzielnicza oparta na m o t y w a c h l u d o w y c h dostarczała również środków do prowadzenia działalności kół młodzieży w i e j s k i e j . Bodźcem do j e j podejmowania były m . i n . k o n k u r s y . Organizacje b a ­ zując na k u l t u r z e l u d o w e j celem p o p r a w y e k o n o m i k i w s i wydobywały te j e j elementy, które najbardziej odpowiadały c h a r a k t e r o w i etnogra­ ficznemu danego środowiska. Wzmożone zainteresowanie przemysłem l u d o w y m ( d o m o w y m i cha­ łupnictwem) zarówno społeczeństwa, j a k i czynników rządowych obser­ w u j e m y w ostatnich latach poprzedzających w y b u c h I I w o j n y świato­ w e j . Jego bezpośrednią przyczyną było wzrastające przeludnienie i p a u 148 Przemyśl ludowy " Z o r z a " , n r 16: 1929, s . 1. „ ] i i I ) \ I \ j �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA peryzacja w s i , zmuszające do szukania d o d a t k o w y c h zarobków dla l u d ­ ności w i e j s k i e j oraz rozszerzsnia sposobów j e j zatrudnienia. K r y z y s y przemysłowe oraz wąski r y n e k pracy w miastach z jednej s t r o n y , z d r u ­ giej długoletnia propaganda r o z w i j a n i a przemysłu domowego sprawiły, iż uznano jego rozwój za najskuteczniejszy w istniejącej s y t u a c j i śro­ dek zaradczy, umożliwiający złagodzenie nędzy m a t e r i a l n e j w s i . W izbach ustawodawczych wysunięto p o s t u l a t y powiększenia pomocy finansowej dla tego p r z e m y s ł u oraz nowelizacji niektórych rozpo­ rządzeń dotyczących jego r o z w o j u ; które konsekwentnie realizowano w latach późniejszych. D y s k u t o w a n o m e r y t o r y c z n e s p r a w y organizacyj­ ne u z y s k i w a n i a d o d a t k o w y c h kapitałów o b r o t o w y c h i t o M i n i s t e r Prze¬ mysłu i H a n d l u powołał specjalna K o m i s i e Międzyministerialna do S p r a w Przemysłu Ludowego i Domowego dążono do k o o r d y n a c j i prac wszy s t k i c h i n s t y t u c j i pracuiacych w t y m zakresie starano sie korygować zaistniałe błędy, reaktywować podupadłe ośrodki t e j wytwórczości. 144 Tę aktywną działalność, której w y n i k i ekonomiczne były bardzo za­ dowalające, przerwał w y b u c h I I w o j n y światowej . 145 W sztuce polskiej I I Rzeczypospolitej istniało w i e l e o r i e n t a c j i i prą­ dów a r t y s t y c z n y c h . N a p l a n pierwszy wysuwają się wśród n i c h d w a k i e ­ r u n k i . Pierwszy dążył do całkowitej samodzielności i niezależności po­ szukiwań a r t y s t y c z n y c h w nawiązaniu do głównych prądów świato­ w y c h . Jego przedstawiciele s t a l i na s t a n o w i s k u , że w s y t u a c j i odzyska­ nia samodzielnego b y t u państwowego "służyć" n a r o d o w i można równie dobrze tworząc dzieła ponadnarodowe o charakterze u n i w e r s a l n y m , zgod­ nie z nowoczesnymi k a n o n a m i w sztuce międzynarodowej. D r u g i , za którym opowiadał się mecenat i p o l i t y k a k u l t u r a l n a rządu, zmierzał do wykształcenia s t y l u narodowego w sztuce p i e r w i a s t k i ludowe miały w n i m niebagatelne znaczenie. Z k o l e i działacze r u c h u ludowego oraz koła młodowieiskie k i e r u i a c swoie wysiłki na nadanie k u l t u r z e chłońs k i e i wartości autonomicznych i ogólnonarodowych sięgnęli do w a l o ­ rów s z t u k i l u d o w e j czerpiąc szczególnie inspiracje ź f o l k l o r u które j a k się wydaje zostały uwieńczone największym sukcesem w zakre- i « Obejmującego garncarstwo, 1 4 5 m. in. takie kuśnierstwo, gałęzie wytwórczości, kilimiarstwo, kowalstwo, P o r . szerzej n a t e n t e m a t następujące artykuły: " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 52: 1937, s. 1683-1684; J . O r y n ż y n a , Plan Przemysł ludowy. " P o l s k a Gospodarcza", myślu Ludowego, Rozmieszczenie Finansowy "Polska domowego i go­ pracy Pod " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 27: 1937, s. 895-897; t e j ż e , mowego, dowy. ludowego, i sąd w życiu chałupniczej, ludowego, przemysłu Prawo Określenie przemysłu cech drzewny koronkarstwo. spodarczym. znakiem istotnych j a k : przemysł ślusarstwo, Komisji Gospodarcza", przemysłu do Spraw Przemysłu z. 25: 1938, s. 938-939; t e j ż e , ludowego Ludowego Kredyt z. 26: 1938, s. 968; t e j ż e , w Polsce, 1938, s. 1090-1901; oraz książkę O r y n ż y n y , Przemysł dla Przemysł "Polska Gospodarcza", ludowy... i do­ Prze­ lu­ z. 33: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 107 sie s z t u k i t e a t r a l n e j . Głoszone przez n i c h idee i k o n k r e t n e prace podej­ m o w a n e n a p o l u s z t u k i l u d o w e j sprawiły, że stała się ona r z e c z y w i s t y m wyróżnikiem k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej, ale wysiłki nadania j e j cha­ r a k t e r u ogólnonarodowego nie zostały ukoronowane pełnym powodze­ niem. W działalności T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego oraz związanych z n i m Bazarów Przemysłu Ludowego i w i e j s k i c h spółdzielni wytwórczych w dziedzinie p l a s t y k i d o m i n u j e koncepcja wyłącznego opierania się n a twórczości l u d o w e j , p r z y równoczesnej s t y l i z a c j i t z w . motywów swojskich, wywodząca się z neoromantycznego poglądu u z n a ­ jącego sztukę ludową za jedyną skarbnicę wzorów godnych naśladowa­ n i a , a wywołana reakcją na szerzącą się tandetę miejską pretendującą do miana s z t u k i l u d o w e j . A l e sama oferta wyjścia z impasu zapropono­ w a n a przez T o w a r z y s t w o , koncentrująca się n a zakładaniu szkół prze­ mysłu ludowego, o p i e k i n a d sztuką ludności w i e j s k i e j i r o z w i j a n i u f o r m sprzedaży przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , była daleko niewystarczająca i mało doskonała. Ponadto b r a k jednolitego stanowiska członków T o ­ w a r z y s t w a n a zjawisko zwane sztuką ludową sprzyjał rezygnacji z prac n a rzecz włączenia s z t u k i l u d o w e j do n u r t u s z t u k i ogólnonarodowej. Równocześnie T o w a r z y s t w o swoją działalnością handlową utwierdzało w p r z e k o n a n i u mieszkańców w s i , że sztuka l u d o w a to głównie prze­ mysł domowy, rzemiosło czy chałupnictwo, czyli dziedziny spełniające w " życiu w s i określoną funkcję utylitarną, których za sztukę ona nie uważała. Ogólnie można powiedzieć, że w pierwszych latach 20-lecia między­ wojennego prace n a p o l u s z t u k i l u d o w e j koncentrowały się głównie wokół j e j ochrony, czemu patronowało T o w a r z y s t w o Popierania P r z e m y ­ słu Ludowego i p o k r e w n e m u i n s t y t u c j e oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u w y ­ k o r z y s t y w a n i u motywów s z t u k i l u d o w e j (często s t y l i z o w a n y c h i schem a t y z o w a n y c h ) w p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u przedmiotów związa­ n y c h z rzemiosłem a r t y s t y c z n y m (szczególnie Warszawska Szkoła S z t u k Pięknych, szkoły s z t u k zdobniczych i przemysłu artystycznego, " Ł a d " ) . W latach późniejszych o b s e r w u j e m y rozwój teoretycznych i metodolo­ gicznych prac n a d poszczególnymi dziedzinami l u d o w e j p l a s t y k i a r t y ­ stycznej p o d e j m o w a n y m i w środowisku n a u k o w y m , które przerwane w y b u c h e m I I w o j n y k o n t y n u o w a n e są po j e j zakończeniu. Sztuka l u d o w a w I I Rzeczypospolitej pełniła przede w s z y s t k i m f u n k ­ cje: a) wyróżniające narodową odrębność k u l t u r y polskiej, b) i n s p i r u ­ jące w t w o r z e n i u s z t u k i ogólnonarodowej, c) wyróżniające warstwę chłopską, jako odrębną, a równocześnie w pełni równoprawną część spo­ łeczeństwa polskiego, d) ekonomiczne, przysparzające z a r o b k u ubogiej ludności w i e j s k i e j , e) u t y l i t a r n e , związane z zaspokajaniem potrzeb nie t y l k o mieszkańców w s i , lecz i miast. Za n i m i kryło się oczywiście szereg f u n k c j i pośrednich, które staraliśmy się naświetlić w trakcie w y w o d u . i; �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rzeczywistość społeczno-polityczna i k u l t u r a l n a I I Rzeczypospolitej sprawiła, że sztuka l u d o w a n i e była włączona w t a k i m s t o p n i u j a k w okresach poprzednich w krąg szerokich koncepcji ideologicznych do­ tyczących k u l t u r y i s z t u k i narodowej. Próby takie podejmowane są w zasadzie głównie w gronie działaczy l u d o w y c h i związków młodowiejskich, usiłujących wykorzystać j e j w a l o r y i a t u t y do zapewnienia w a r ­ s t w i e chłopskiej należnego miejsca w s t r u k t u r z e całego n a r o d u . I c h p r o ­ pozycje w t y m zakresie ograniczają się przede w s z y s t k i m do powtórze­ n i a i p r z y p o m n i e n i a poglądów znanych już przedtem; w y p o w i a d a n y c h przez czołowych myślicieli humanistów społeczników i artystów epok wcześniejszych ( R o m a n t y z m u P o z y t y w i z m u czy N e o r o m a n t y z m u ) oraz rozbudowania idei regionalistycznych i agrarystycznych N i e m n i e i e d n a k wnoszą do n i c h n o w y akcent a mianowicie szeroka działalność p r a k ­ tyczna Widoczna iest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na w s i zarówno w zakresie k o n k r e t n e i wytwórczości przedmiotów a r t y stycznych i a k spektaklach swoistego m i s t e r i u m t e a t r u obrzędowego czy ochrony i k u l t y w o w a n i a powszechnie iuż uznanego d o r o b k u a r t y ' stycznego J a r s t w y chłopskiej (np s t r o j u , tańca, pieśni) Nie buduje w i e l k i c h koncepcji k u l t u r a l n y c h na k a n w i e s z t u k i l u d o ­ w e j również inteligencja miejska i elita artystyczna. Twórcy profesjo­ n a l n i , jeśli już mają coś wspólnego ze sztuką ludową, to głównie z j e j rozwiązaniami w a r s z t a t o w o - f o r m a l n y m i l u b t e m a t y c z n y m i oraz z licz­ n y m i adaptacjami motywów l u d o w y c h . Podejście i c h cechuje więc swoisty u t y l i t a r y z m i i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a n i e s z t u k i l u d o w e j . Z k o ­ l e i dla i n t e l i g e n c j i miejskiej i społeczników k o n t a k t ze sztuką ludową ogranicza się do płaszczyzny j e j r e a k t y w o w a n i a , ochrony, popularyzacji bez prób formułowania szerszych t e o r i i s z t u k i narodowej czy t y l k o w a r ­ s t w y chłopskiej. W y p a d k o w a t y c h zachowań w s p a r t a r o z w o j e m badań n a u k o w y c h n a d poszczególnymi dziedzinami plastycznej działalności ludności w s i p r z y ­ nosi jednak w konsekwencji zwrócenie u w a g i na wartości artystyczne i estetyczne dotąd " z a p o m n i a n y c h " gałęzi s z t u k i l u d o w e j , t a k i c h j a k m a ­ l a r s t w o na szkle czy rzeźbę w drewnie. Inaczej mówiąc rodzi się t e n ­ dencja do dostrzegania wartości autotelicznych s z t u k i l u d o w e j , która zostanie teoretycznie rozwinięta po zakończeniu I I w o j n y światowej. i: ! i.: �S P O Ł E C Z N E MHpocJia a F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 109 flposfl-IlHceuKa B OBDUECTBEHHHE OyHKITHH HAPOAHOrO HCKyCCTBA. H A P O A H O E H C K Y C C T B O B 5KH3HH O E I I J E C T B A I I P E H H n O C n O J I H T O M Peswine H a c r o H i n a f l p a 6 o T a n p e A C T a B i w e T C O 6 O H npoAonaceHHe B o n p o c a 06 o6m.ecTBeHHbix <J>yHK- UHflx HapoflHoro HCKyccTBa B n e p n o f l I I Pena nocnoJiHToił. B Heił p a c c M O T p e H H rjiaBHbiM o6pa3OM: H 1) 3 H a i e H n e H a p o f l H o r o COK)3OB cenŁCKOH MOJiofleaca 2) p o j i b 3JieMeHT0B H a p o f l H o r o KyccTBa H C R y c c r s a ana H f l e o j i o n m (HainioHajibHoro KaK onpefleJiHTeJiH H fleaieJiŁHoc™ KyjibTypbi n c i c y c c T B a n p H $opMHpoBaHHH crajia); 3) HHTepec 3THorpaiJ)OB H HCKyccTBOBeflOB K HapoflHOMy HapoflHoro KpecTbaHCKoń flBHacemia npocjiOHKH; oÓJiHKa o6meHauHOHajn,Horo npo<J)eccHOHajibHbix Haymbrx HC- HccJieflOBaTenefi, i j ; j I i H C K y c c T s y ; 4) KOMMepiecKHe K a i e c T B a HapoflHoro ; HCKyccTBa, o c o 6 e H H o Ba^CHBie fljifl 6 e A H o r o c e j i b C K o r o HaceJieHHH, 3 a H j r r o r o HapoflHMM n p o M b i - I C/IOM, peMeCJIOM HUK KyCTapHHTCCTBOM. i B p a 6 o T e BHfleJieHw I I O 3 H U H H H B3rJMAM Ha HCKyccTBo K p e c r t a H C K O H n p o c n o H K H KaK neaTeJieH HaponHoro T a K H npo4>eccHOHajn,Hbix xyao»CHHKOB H o6brrabix n o T p e 6 H T e j i e i i . BH«eHHH, FL IIOA- HCKyccTBa B n a p a s ę B 1925 r . H a H a n p a B J i e i m e { pa3BHTH» n o j i b C K o r o 6 b r r o B o r o HCKyccTBa H xyflo»cecTBeHHyio n p o r p a M M y K o o n e p a T H B a „ J l a A " . • HepKHyro BJIHHHHC BbicTaBKH fleKopaTHBHoro 06cy5KfleHH M . n p . fleHTejn>HOCTi> 0 6 m , e c r B a o x p a H H HapoflHoro n o noflAep>KKe H a p o f l H o r o npoMbicJia KaK B cijiepe ;' HCKyccTBa, T a K H B o 6 j i a c T H noflaepascH e r o pa3BHTHfl H o 6 e c n e i e H H H P H H - K O B c6biTa. 0 6 n t H e BbiBOAH, cneflyioiUHe H 3 npeflcraBJieHHoro MaTepnaJia, C B O A H T C * K TOMy, H T O H a p o a Hoe HCKyccTBo HcnoJiHHJio B MeiKjryBoeHHoe flBafluaTHJieTHe npeacfle B c e r o <J>yHKU.nH: a ) Bbmejw- j o n r y i o H a i n i o H a j i i H y i o caMoóbrraocTb nojibCKOH KyjibTypbr, 6) BfloxHOBJifflonr/K> n p a co3flairnH o6meHauHOHajn>Horo H C K y c c T B a , B ) o T J i m a i o m y i o KpecTbsmcKyio n p o c J i o H K y K E K OTflejn>Hyio H B i n e c r e c TeM p a B H o n p a B H y i o l a c r a , n o j i b C K o r o oómecTBa, r ) sKOHOMHiecKyio, npii6aB.rwioirryio 3apa6oTOK 6eflHOMy HaceneHHio, TOJIbKO aCHTeJleft flepeBHH, HO H OHH paccMaTpHBaioTCfl aBTopoM a) yTHJnrrapHyjo, C B M a m r y i o ropOflOB. B xoae c yflOBJieTBopeimeM HyjKfl He 3 a Ha3BaHHHMH CKpblBaJICH pafl KOCBeHHbIX fyywafnii, H3JK»KeHH«. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0026fbef17ac70f4409e8fd714c5e2ef.pdf 2a6417b2ee65405bd1f07eb3deef4bc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:823 Title A name given to the resource Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.91-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z WYBOREM W S P Ó Ł M A Ł Ż O N K A ORAZ SPOŁECZNE FUNKCJE OBRZĘDOWOŚCI WESELNEJ* W u z u p e ł n i e n i u w y p o w i e d z i A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j oraz L u d w i ­ k a S t o m m y c h c i a ł a b y m d o d a ć k i l k a i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h zakresu b a d a ń etnograficznych ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etnograficznego. Badania te b y ł y prowadzone przez D z i a ł E t n o g r a f i c z n y Ł ó d z k i e g o M u z e u m A r c h e o ­ logicznego i Etnograficznego, Ł ó d z k ą P r a c o w n i ę I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j A k a d e m i i N a u k oraz K a t e d r ę E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o . Wszystkie te i n s t y t u c j e p r a c o w a ł y przez w i e l e l a t pod k i e r u n ­ k i e m prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i zgodnie z jej zaintereso­ w a n i a m i n a u k o w y m i k o n c e n t r o w a ł y s w ą u w a g ę na s p o ł e c z n y c h u w a r u n ­ k o w a n i a c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z z a w i e r a n i e m m a ł ż e ń s t w oraz spo­ ł e c z n y c h f u n k c j a c h o b r z ę d ó w weselnych. SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A D O B O R U WSPÓŁMAŁŻONKÓW W o m a w i a n y c h badaniach starano się w p i e r w s z y m r z ę d z i e s t w i e r ­ dzić, j a k a jest s p o ł e c z n a h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , k t ó r a decyduje o p r e ­ ferencjach p r z y w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . Badania prowadzono w r ó ż ­ n o r a k i c h s p o ł e c z n o ś c i a c h o z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j i za­ w o d o w e j . N a p r z y k ł a d we wsiach silnie spolaryzowanych m a j ą t k o w o z c h ł o p a m i b o g a t y m i i m a ł o r o l n y m i , w e wsiach z r ó ż n i c o w a n y c h zawodo­ w o , w k t ó r y c h spotykano r o l n i k ó w i r o b o t n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i ­ k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w czy c h a ł u p n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i k ó w i r y b a ­ k ó w (Kucharska, 1968), r o l n i k ó w i pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), f l i s a k ó w i r o l n i k ó w l u b r z e m i e ś l n i k ó w (Biernacka, 1958), wreszcie w e wsiach, gdzie w y s t ę p o w a l i gospodarze dziedziczni i tacy, k t ó r z y dostali z i e m i ę z parcelacji po ostatniej w o j n i e (Sreniowski, 1974). W y n i k i p o w y ż s z y c h b a d a ń s ł u ż y ł y nie t y l e do n a ś w i e t l e n i a obyczajo* Komunikat wygłoszony na kolokwium p o ś w i ę c o n y m zwyczajom miłości i małżeństwa w Europie, Liege 14-20 lipca 1975. dotyczącym �92 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAVv'ÜRSKA w o ś c i z w i ą z a n e j z w y b o r e m w s p ó ł m a ł ż o n k ó w , co do n a ś w i e t l e n i a s i ł y o b o w i ą z u j ą c y c h w g r u p i e w z o r ó w z a c h o w a ń . W z o r y te t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k i stopnia s p ó j n o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j g r u p y . Z a k ł a d a n o , ż e d o m i n a n t a j e d n o l i t y c h o p i n i i i z a c h o w a ń wskazuje na s i l n ą i n t e g r a c j ę g r u p y , r ó ż n o r o d n o ś ć z a ś o p i n i i na zaawansowanie procesu p r z e m i a n na osi continuum od w s i t r a d y c y j n e j do w s i zmodernizowanej. D o m i n u j ą c y k i e r u n e k p r z e m i a n w s k a z y w a ł na tworzenie s i ę n o w y c h h i e r a r c h i i w a r ­ tości i t p . Jedynie na marginesie p o w y ż s z y c h b a d a ń notowano f o r m y k u l t u r o w o z n o r m a l i z o w a n y c h o b y c z a j ó w , j a k n p . f o r m p r z e d m a ł ż e ń s k i e j swobody seksualnej na P o d h a l u ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), egzogamii czy endog a m i i l o k a l n e j (Zakrzewska, Wieruszewska, 1974). Nieco w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o z w y c z a j o m w y r a ż a n i a o p i n i i publicznej m . i n . na t e m a t cech o s o b o w o ś c i k a n d y d a t ó w do m a ł ż e ń s t w a ( D e k o w s k i , 1961; Wieruszewska, 1969) oraz o b r z ę d o m p r z e j ś c i a z w i ą z a n y m z d o j ś c i e m do d o j r z a ł o ś c i p ł c i o ­ w e j i s p o ł e c z n e j (Wieruszewska, 1966). Zgromadzono w i ę c m a t e r i a ł y do­ t y c z ą c e zabaw zapustnych p o ł ą c z o n y c h z l i c y t a c j a m i d z i e w c z ą t , w czasie k t ó r y c h zachwalano i c h zalety i w y t y k a n o w a d y , czy z w y c z a j a m i p r z y ­ j ę c i a do g r u p y d o r o s ł y c h kosiarzy (zwyczaje ż n i w n e ) l u b g r u p y k o b i e t z a m ę ż n y c h (zwyczaje zapustne). SPOŁECZNE F U N K C J E OBRZĘDOWOŚCI W E S E L N E J S p o ł e c z n e f u n k c j e o b r z ę d o w o ś c i weselnej r o z p a t r y w a n e b y ł y g ł ó w n i e w aspekcie r o l i tego o b r z ę d u j a k o w s k a ź n i k a zasad i n t e g r a c j i oraz h i e ­ rarchizacji r ó ż n y c h grup społeczności wiejskiej. Rozpatrywano w i ę c r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p spo­ ł e c z n y c h w s a m y m r y t u a l e w e s e l n y m (miejsce i r o l ę p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w i e k u , płci, g r u p r o d z i n n y c h pana i p a n n y m ł o d e j , chrzestnych), u d z i a ł w p r z y j ę c i u i zabawie weselnej przedstawicieli p o s z c z e g ó l n y c h g r u p rodzinnych, krewniaczych, przyjacielskich i innych. Obserwowane m o d y f i k a c j e r y t u a ł u weselnego oraz s k ł a d u z e s p o ł u u c z e s t n i k ó w wesela, t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k p r z e m i a n zasad w s p ó ł ­ ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j , z m i a n ę poziomu p r e s t i ż u p o s z c z e g ó l n y c h grup, z m i a n ę o g ó ł u postaw s p o ł e c z n y c h . N a j w i ę k s z y dorobek w zakresie gromadzenia m a t e r i a ł ó w a n a l i t y c z no-opisowych o d n o ś n i e do o b r z ę d o w o ś c i weselnej w centralnej Polsce m a Jan D e k o w s k i (1961 b, 1964 a-b, 1965, 1966, 1967, 1973). S z c z e g ó l n i e d u ż o miejsca p o ś w i ę c i ł D e k o w s k i analizie s y m b o l i k i o b r z ę d u weselnego (roz­ p l ą t y w a n i u warkocza p a n n y m ł o d e j , w y k u p y w a n i u w i a n k a , o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j z ciastem w e s e l n y m oraz u b r a n y m d r z e w k i e m w e s e l n y m , t z w . jabłoneczką). O d r ę b n e miejsce z a j m u j ą badania M a r i i Wieruszewskiej nad r y t u a ł a ­ m i p r z e j ś c i a w czasie o b r z ę d u m a ł ż e ń s k i e g o oraz systemem k o n t r o l i spo- �93 SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A łecznej, k t ó r y ingeruje w życie współczesnej rodziny wiejskiej (Wieruszewska-Adamczyk, 1971). W w y n i k u p r o w a d z o n y c h b a d a ń stwierdzono liczne r e g u l a r n o ś c i p r o ­ cesu p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i e , j a k : wzrost znaczenia m a ł e j r o d z i n y , o s ł a b i e n i e znaczenia z w i ą z k ó w o g ó l n o w i o s k o w y c h i k r e w n i a c z y c h , wzrost znaczenia z w i ą z k ó w z w y b o r u w zestawieniu z d a w n i e j d o m i n u j ą c y m i z w i ą z k a m i z g ó r y d e t e r m i n o w a n y m i (Zawistowicz-Adamska, 1974). Prze­ k s z t a ł c e n i a u w a r u n k o w a ń o b r z ę d o w o ś c i stwierdzono n p . w p r z e j ś c i u od w y m i a n y ś w i a d c z e ń na zasadzie r ó w n o w a g i u s ł u g ( d a r y weselne) do m a ­ nifestacji bogactwa i n d y w i d u a l n e g o (kosztowne p o d a r k i , w y s t a w n e p r z y ­ jęcia) w e w s p ó ł c z e s n e j s p o ł e c z n o ś c i d y s p o n u j ą c e j p i e n i ą d z e m . U o g ó l n i e n i a p o w y ż s z e , t r a k t o w a n e j a k o hipotezy t ł u m a c z ą c e , w e r y f i ­ k o w a n e s ą w p r o w a d z o n y c h nadal badaniach. J e d n o c z e ś n i e analiza l i c z ­ n y c h o p i s ó w o b r z ę d ó w weselnych s ł u ż y do odtwarzania s t r u k t u r y same­ go o b r z ę d u oraz w y j a ś n i a n i a jego znaczenia k u l t u r o w e g o . T e ostatnie zadania n a w i ą z u j ą do d a w n y c h n u r t ó w badawczych ( Z a w i s t o w i c z - K i n ­ topfowa, 1929). BIBLIOGRAFIA D E K O W S K I J . P. 1961a Siemieniec („Siemieniec"), Łódzkie Studia Etnograficzne (ŁSE), t. 3, s. 69-78. 1961b Obrzędy i zwyczaje weselne w Załęczu Wielkim, „Prace i Materiały M u ­ zeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna ( P I M A i E SE), z. 5, s. 119-134. 1964a Obrzędowy kołacz na weselu południowo-zachodniego Mazowsza, ŁSE, t. 6, s. 116-123. 1964b Najważniejsze zwyczaje i obrzędy wesela łęczyckiego, P M M A i E S E , z. 8, s. 199-226. 1965 Współczesne wesele łaznowskie, P M M A i E S E , z. 9, s. 99-136. 1966 Obrzędowe obnoszenie i kupno panieńskiego wianka na weselu opoczyń­ skim, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 2-3, s. 11-20. 1967 Z badań nad obrzędowością weselną we wschodniej części powiatu piotr­ kowskiego, P M M A i E S E , z. 11, s. 111-131. 1973 Rozpleciny w obrzędowości weselnej Polski środkowej, P M M A i E S E , z. 17, s. 47-59. B I E R N A C K A M. 1958 Kamieńczyk — osada flisacka, [w:] Studia i materiały wsi polskiej w XIX i XX w., Wrocław, s. 311-388. do historii kultury KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B . 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław. KUCHARSKA J . 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na Wybrzeżu Kaszub­ skim, Wrocław. 1971 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wši kaszubskich w XX w., Wrocław. 1974 Wpływ zróżnicowania gospodarczo-społecznego mieszkańców Świątkowie na ich stosunek do ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców wsi kujawskiej do ziemi, Łódź 1974, s. 78-109. �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA K U L E S Z A - Z A K R Z E W S K A Т. 1974 Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków Orle, [w:] Stosunek mieszkańców..., s. 48-77. życiowych we wsi LECHOWA I. 1960 Ekonomiczne i społeczne podstawy (woj. łódzkie), ŁSE, t. 2, s. 5-44. tkactwa chałupniczego w Dłutowie ŚRENIOWSKI J . 1974 Współczesne zróżnicowanie społeczno-kulturowe wsi Smiłowice z różnymi tradycjami posiadania ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców..., WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK 1966 Obrzędy 1971 Sankcje w związku s. 110-145. M. recepcyjne wieku dojrzałego systemu kontroli społecznej w Bełchatoioskiem, ŁSE, t. 8, s. 25-82. wobec rodziny wiejskiej, ŁSE, t. 13. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA K. 1948/9 Obrzędy weselne, „Łódź teatralna", t. 3, z. 3. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . [ADAMSKA] 1929 Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, K r a ­ ków. 1974 Więź społeczna i systemy uzależnień w strukturze polskiej wsi, [w:] Sto­ warzyszenie społeczne jako środowisko wychowawcze, Warszawa, s. 53-89. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3224d46fb68d3d6742b68c5425bd410c.pdf 74dbda1a42b5576c4eef91b93b5eb6e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:744 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:685 Title A name given to the resource Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.57-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piskorz, Jerzy Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JERZY ADAM PISKORZ SPOŁECZNO-GOSPODARCZE A S P E K T Y M E C H A N I Z A C J I ROLNICTWA i (Na przykładzie wsi 'okolic Ciechanowca) W S I E D R O B N O S Z L A C H E C K I E I W S I E CHŁOPSKIE Okolice Ciechanowca są d l a etnografa terenem interesującym. Falo­ w e osadnictwo pozostawiło t u trwałe ślady w postaci z w a r t y c h zasięgów osadnictwa chłopskiego i drobnoszlacheckiego. I t a k w s i e dawniej chłop­ skie zajmują obszar k l i n a , którego podstawą jest l i n i a Bugu, a szczyt stanowi wieś K l u k o w o n a północ o d Ciechanowca. Tereny wokół tego k l i n a są zamieszkane przez ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego. Ponadto okolice Ciechanowca, j a k całe pogranicze mazowieeko^podlaskie, stanowiły obszar określany j a k o rubież w stosunku do jednolitego etnicz­ nie t e r e n u osadnictwa polskiego. Tędy też często przebiegały h i s t o r y c z ­ ne granice a d m i n i s t r a c y j n e i polityczne. F a k t y t e miały daleko idące n a ­ stępstwa dla procesów kształtowania się k u l t u r y l u d o w e j . Napór osad­ niczy — z jednej s t r o n y polski, z drugiej r u s k i -— niosąc ze sobą o d m i e n ­ ne elementy k u l t u r o w e , wyznaczył w i e l e granicznych l i n i i zasięgów w y ­ tworów m a t e r i a l n y c h , zwyczajów, wierzeń, n a z e w n i c t w a . Wsie, w których przeprowadzałem badania terenowe — D r e w n o w o , Usza Duża, T w o r k o w i c e , Malec — są rozmieszczone wokół Ciechanow­ ca; d w i e pierwsze z w y m i e n i o n y c h to w s i e d a w n i e j szlacheckie, d w i e n a ­ stępne — chłopskie. Przeciwstawienie sobie w s i chłopskich i d r o b n o 2 3 1 Artykuł t e n j e s t skrótem p r a c y p i s a n e j pod k i e r u n k i e m prof, d r A n n y K u - trzeba-Pojnarowej. Materiały terenowe Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego zbierałem w r a m a c h współpracy Katedry z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Cie­ chanowcu. 2 Por.: P o l s k i Atlas s k i , Kultura K. społeczna Moszyński, Etnograficzny; mapy ludu Niektóre zamieszczone w wiejskiego na Mazowszu przyczyny zróżnicowania S. nad Narwią, kultury D w o r a k o w ­ Białystok 1964; ludowej w Polsce, „Lud Słowiański", t. 4 : 1938 z. 1, s e r i a B, s. 65-117. 3 Badane ostrowskiego, wsie położone są n a pograniczu wysokomazowieckiego. t r z e c h powiatów, siemiatyckiego, �JERZY ADAM PISKORZ szlacheckich było p o d y k t o w a n e m o i m i przypuszczeniami o p a r t y m i na l i t e r a t u r z e , iż oba t y p y w s i charakteryzują się odmienną, specyficzną h i ­ storią r o z w o j u gospodarczego, co m u s i znaleźć odbicie w procesie m e ­ chanizacji. Sądziłem równocześnie, że t a k dobrane wsie swą strukturą gospo­ darczą odzwierciedlają stosunki panujące w i n n y c h okolicznych wsiach. S t w i e r d z o n y w t o k u badań fakt, iż istnieją między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi różnice ekonomiczne, które globalnie rzecz biorąc są n i e w i e l k i e i polegają przede w s z y s t k i m n a t y m , iż w każdej w s i szla­ checkiej jest grupa gospodarstw bardzo dużych, rzutujących n a wysoką średnią wielkości gospodarstw dla całej w s i , może być zrozumiały p r z y spojrzeniu h i s t o r y c z n y m , n a t l e różnic w procesach gospodarczych. W l i t e r a t u r z e , głównie historyczno-ekonomicznej, spotyka się t r z y określenia n a oznaczenie procesów zachodzących w s t r u k t u r z e agrarnej w s i : rozwarstwienie, rozdrobnienie i średniaczenie. Za i c h pomocą, n a przykładzie badanych w s i , chciałbym wyjaśnić: 1) kształtowanie się róż­ n i c ekonomicznych między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi, 2) specyfikę h i s t o r i i gospodarczej o b u t y c h typów w s i . Za p u n k t wyjścia m u s i m y przyjąć r o k 1864 i uwłaszczenie. Wsie chłopskie w okresie bezpośrednio pouwłaszczeniowym w ówczesnych g u ­ berniach wschodnich były mało zróżnicowane wewnętrznie p o d wzglę­ d e m własności. Z d a n i e m Krzysztofa G r o n i o w s k i e g o przeważały t a m go­ spodarstwa w granicach 9 do 30 mórg, z t y m że większe (okolo 30-morgowe) miały dużo łąk, prowadziły gospodarkę hodowlaną i miały t e n ­ dencję do podzielności, mniejsze zaś miały charakter t y p o w o rolniczy, dzieliły się niechętnie, chętnie natomiast dodzierżawiały paromorgowe kawałki ziemi. Gospodarstw dużych, t z w . „chłopskich folwarków", i go­ spodarstw bardzo małych w guberniach wschodnich było niewiele . N a j ­ ważniejsze jest jednak to, że w obrębie jednej w s i chłopskiej różnice były jeszcze mniejsze, bądź ich w zasadzie n i e było wcale. T a k i stan rzeczy wynikał z bardzo ograniczonych możliwości podziału gospodarstw przed uwłaszczeniem. Obie przebadane przeze m n i e wsie chłopskie — T w a r ko w i c e i Malec — miały po uwłaszczeniu dosyć jednolitą s t r u k t u ­ rę agrarną. 4 5 Z k o l e i drobna szlachta u k a z o w i o uwłaszczeniu nie podlegała ( w y ­ łączał ją 10 § ukazu). Zostały j e j odebrane ziemie dzierżawione od d w o ­ rów, a chłopi w majątkach drobnoszlacheckich powyżej 15 mórg m i e l i być uwłaszczeni. D r o b n a szlachta, j a k twierdzą h i s t o r y c y i etnografoK. Gronowski, Realizacja 1963, zwłaszcza s. 153-154. 4 reformy uwłaszczeniowej 1864 г., Warszawa G o s p o d a r s t w a małe powstały głównie z podziału p u s t e k , a t y c h w i n t e r e s u ­ jącej n a s gub. łomżyńskiej było n i e w i e l e , więcej w sąsiedniej gub. s i e d l e c k i e j . 5 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 59 w i e , była grupą, która na uwłaszczeniu straciła najwięcej. Była t o k o n ­ tynuacja represji popowstaniowych, t y m razem n a bazie ekonomicznej. T a k więc szlachta zaściankowa w 1864 r. zmniejszyła nieco swój stan p o ­ siadania, ale poza t y m s t r u k t u r a własności pozostała w zasadzie nie zmie­ niona — nadal utrzymywało się istniejące już wcześniej r o z w a r s t w i e n i e i rozdrobnienie. W t a k i e j właśnie s y t u a c j i znajdowały się D r e w n o w o i Usza Duża — badane przeze m n i e wsie drobnoszlacheckie. 6 Przedstawione wyżej u w a g i dotyczące c h a r a k t e r u s t r u k t u r y agrarnej w s i chłopskich i drobnoszlacheckich w okresie uwłaszczenia były p u n k ­ t e m wyjścia do dalszej analizy, już na przykładzie własnych materiałów terenowych, mającej sprawdzić postawioną wcześniej hipotezę o o d m i e n ­ nej dla obu typów w s i h i s t o r i i r o z w o j u gospodarczego'. Zebrane przeze m n i e dane statystyczne z zakresu s t r u k t u r y agrarnej 4 w s i okolic Ciechanowca w k i l k u przekrojach czasowych zdawały się potwierdzać m o j e przypuszczenia. Obie wsie włościańskie, m i m o wyraź­ n y c h , ale d r o b n y c h między n i m i różnic, ograniczających się j e d y n i e do czasu występowania i stopnia natężenia poszczególnych procesów, są do siebie podobne, jeśli chodzi o ogólny k i e r u n e k i t o k p r z e m i a n . T o samo tyczy się w s i drobnoszlacheckich. Zdecydowane natomiast różnice widać p r z y porównaniu o b u w s i chłopskich z jednej strony, z o b u w s i a m i szlacheckimi z d r u g i e j . Przede w s z y s t k i m aż do I I w o j n y światowej oba te t y p y w s i charakteryzują się o d m i e n n y m k i e r u n k i e m z m i a n s t r u k t u r y agrarnej — dla w s i chłopskich jest to pogłębianie się rozdrobnienia, a dla w s i drobnoszlacheckich — pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a . W parze z tą podstawową różnicą idą również inne. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m d l a jasności w y w o d u celowo przedstawię ana­ lizę z m i a n w s t r u k t u r z e agrarnej d w u w s i krańcowo od siebie o d m i e n ­ n y c h (Malec i D r e w n o w o ) , t a k aby pokazane różnice były jaskrawe, ponieważ n i e zależało m i b y n a j m n i e j na b u d o w a n i u zbliżonych do prze­ ciętnej rzeczywistości modelów, a t y l k o n a s t w i e r d z e n i u różnic, t a k j a k przedstawia j e tabela 1. W nawiasach podane są inne, poza strukturą agrarną, wskaźniki zmian gospodarczo-społecznych n a w s i . Ciekawie również wygląda s t r u k t u r a agrarna t y c h d w u w s i w świetle pełnych d a n y c h l i c z b o w y c h (tab. 2). Możliwości i n t e r p r e t a c y j n e ogra­ nicza t u jednak fakt, że b r a k jest szczegółowych materiałów dotyczących każdej z granicznych dat wyróżnionych wyżej okresów. D w a wyżej zaprezentowane zestawienia n i e odnoszą się b y n a j m n i e j N a przykład G r o n o w s k i , op. cit, drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, 6 s. 152-155, i M . B i e r n a c k a , W a r s z a w a 1966, s. 105-109. Wsie �JERZY ADAM PISKORZ 60 Tab. 1. Zmiany struktury agrcrnej dwu przykładowo wybranych wsi (chłopskiej i drobnoszłacheckiej) w latach 1864-1960 Okres Wieś chłopska Malec Wieś drobnoszlachecka 1864 struktura agrarna jednolita struktura agrarna rozdrob­ Drewnowo niona i rozwarstwiona pogłębianie się rozwarst­ 1864 1900 początki rozdrobnienia 1901-1929 pogłębianie się rozdrob­ dalsze pogłębianie się roz­ nienia (emigracja) warstwienia wienia (komasacja) (emigracja, upowszechnienie mecha­ nizacji omłotów) słabo zaznaczające się roz­ 1930-1948 początki średniaczenia warstwienie (komasacja) 1949-1960 początki średniaczenia struktura (upowszechnienie mecha­ zmian agrarna bez nizacji omlotów) do dat przełomowych, r o k 1900 b o w i e m wyznacza środkowy etap z j e d ­ nej strony rozdrobnienia, z drugiej rozwarstwienia, a r o k 1960 można traktować jako zakończenie początkowego okresu średniaczenia . Pamię­ tając o t y m w n i o s k u j e m y , że: 1900 — w D r e w n o w i e s t r u k t u r a agrarna jest mocno, choć dość rów­ n o m i e r n i e r o z w a r s t w i o n a , w chłopskim M a l c u proces rozdrobnienia objął już w przybliżeniu 8 8 , 4 % ogółu gospodarstw. 1960 — w D r e w n o w i e średniaczenie o d b y w a się poprzez spadek liczby gospodarstw małych, dzięki czemu powiększa się g r u p a o d 5 d o 10 ha, w s t r u k t u r z e agrarnej Malca widać jeszcze przede w s z y s t k i m s k u t k i roz­ drobnienia, bardzo słabo zaznacza się r o z w a r s t w i e n i e , średniaczenie m a jeszcze t a k mały zasięg, że w p r z y t o c z o n y m zestawieniu n i e jest w zasa­ dzie widoczne. 7 Rok 1864 — p u n k t wyjścia w mojej analizie z m i a n s t r u k t u r y agrar­ nej w e wsiach chłopskich i szlacheckich — należy traktować symbolicz­ nie. Przecież f a k t y c z n y stan posiadania zmienił się p o d wpływem uwłasz­ czenia t y l k o m i n i m a l n i e , za to w poważny sposób został ujednolicony 7 storia Wypowiadany w wielu Polski, czenia obserwujemy tur. i Owo gospodarstw kazywały g o s p o d a r s t w a ubocznym skutkiem (przykładowo: S . K i e n i e w i c z , 1969, s. 286) pogląd, że początki Hi­ średnia­ już pod k o n i e c X I X w., o p a r t y j e s t n a b a d a n i a c h m a k r o s t r u k - średniaczenie likwidacji opracowaniach t. 2: 1795-1918, W a r s z a w a z końca X I X w. małych, przy największe. W rozdrobnienia. obniżania się przeciętnej wielkości polega n a postępującym t y m najwyższy tym wypadku Rzeczywiste gospodarstw. stopień rozdrobnieniu podzielności wy­ średniaczenie j e s t po p r o s t u średniaczenie odbywa się bez �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 61 status społeczny ludności zajmującej się r o l n i c t w e m . Różnice w s t r u k ­ t u r z e agrarnej między t y m i d w o m a t y p a m i w s i istniały już przed 1864 r. Śmiało możemy powiedzieć, że dalszy proces p r z e m i a n był t y l k o prostą ich kontynuacją. M i a n o w i c i e wsie drobnoszlaeheókie, które już n a długo przed uwłaszczeniem przeszły etap rozdrobnienia i o d d a w n a borykały się z głodem ziemi, miały w y p r a c o w a n y system spłat r o d z i n n y c h , a zapo­ ra*. 2. Struktura agrarna wsi Malec i Drewnowo wg podziału na grupy obszarowe w odsetkach ogółu gospodarstw (w ha) . 1900 2-5 5-10 10-15 7,7 22,7 80,7 11,6 22,7 22,7 Malec 5,5 32,0 Drewnowo — 15,8 51,4 52,7 21,0 Wieś Malec Drewnowo 1960 _ Do 2 Rok Pow. 15 Uwagi 18,2 13,7 1900 9,7 1,4 10,5 — 1905 8 — czątkowane s k u t k a m i u k a z u uwłaszczeniowego (odebranie dzierżaw d w o r ­ skich) migracje do miast były k o n t y n u o w a n e także później; n i e b a w e m dołączyła się do n i c h emigracja. Ponadto w g u b e r n i łomżyńskiej, na któ­ rej terenie były położone badane wsie, 8 5 % ziemi z 'rozparcelowanych na przełomie X I X i X X w . dworów wykupiła drobna szlachta, co świad­ czy o j e j w y s o k i e j prężności ekonomicznej w t y m okresie. Większe go­ spodarstwa drobnoszlacheckie cechowała tendencja do niepodzielności. O d w r o t n a tendencja panująca w dużych gospodarstwach chłopskich w y ­ nikała z tego, że włościanie, którzy dopiero w 1864 r. u z y s k a l i p r a w o swobodnego dysponowania ziemią, n i e m i e l i takiego systemu zabezpie­ czeń ograniczających rozdrabnianie j a k szlachta zaściankowa. K i e d y mó­ w i m y o r o z d r a b n i a n i u się gospodarstw chłopskich i b r a k u tegoż w okresie pouwłaszczeniowym w gospodarstwach drobnej szlachty, w a r t o zazna­ czyć, że w końcu l a t 60-tych X I X w . zbadane przeze m n i e wsie włościań­ skie przeciętną wielkością gospodarstwa nieznacznie przewyższały wsie drobnoszlacheckie, natomiast na przełomie X I X i X X w . stosunek ten uległ odwróceniu. 9 Jednakże wspomniana już tendencja do niepodzielności większych go­ spodarstw, j a k również istniejące r o z w a r s t w i e n i e sprawiały, że w s i e d r o b n o s z l a c h e c k i e były b a r d z i e j podatne na zmia­ n y t y p u k a p i t a l i s t y c z n e g o w r o l n i c t w i e . T u właśnie 8 D a n e przybliżone. Ograniczał j e t y l k o z a k a z d z i e l e n i a g o s p o d a r s t w poniżej 6 mórg i z a k a z sprzedaży z i e m i uwłaszczonej niechłopom — zresztą n i e p r z e s t r z e g a n o i c h z b y t ­ nio. 9 �62 JERZY ADAM PISKORZ należy szukać p r z y c z y n wcześniejszej komasacji i mechanizacji, większe­ go w y k o r z y s t a n i a najemnej siły roboczej w e wsiach drobnoszlacheckich. We wsiach chłopskich rozwarstwienie i początki mechanizacji następo­ wały znacznie później. W i d z i m y więc, że początki k a p i t a l i z a c j i r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o związane są z koniecznością zaistnienia rozwarstwionej s t r u k t u r y agrarnej, a z k o l e i j e d n y m z podstawowych, bezpośrednich skutków k a p i t a l i z a c j i jest mechanizacja r o l n i c t w a . ROZWÓJ NARZĘDZI R O L N I C Z Y C H I E T A P Y M E C H A N I Z A C J I Przyczyn mechanizacji należy szukać z jednej s t r o n y w dążeniu wła­ ścicieli gospodarstw do zwiększenia p r o d u k c j i p r z y zmniejszonych nakła­ dach n a pracę, a z drugiej s t r o n y w koncentracji kapitałów powodują­ cej w rezultacie r o z w a r s t w i e n i e się s t r u k t u r y agrarnej, a w k o n s e k w e n ­ cji tegoż — również i klasowej. Jednakże w r o l n i c t w i e proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału przebiega w o l n i e j niż w i n n y c h gałęziach gospodarki n a ­ r o d o w e j . Dzieje się t a k nie t y l k o ze względu n a niską stopę zysku w r o l ­ n i c t w i e i zmienną koniunkturę n a p r o d u k t y rolne. N a o m a w i a n y proces w p ł y w mają także w a r u n k i k l i m a t y c z n e (urodzaj) i sytuacja w przemyśle. Było t o j a s k r a w o widoczne n p . w okresie k r y z y s u przemysłowego w p o ­ czątkach l a t trzydziestych, k i e d y między cenami artykułów r o l n y c h i prze­ mysłowych powstał t a k duży rozdźwięk, że wszelkie inwestycje w prze­ ciętnym gospodarstwie r o l n y m zostały na długo zahamowane . 10 Jak w y n i k a z przytoczonych współzależności, p o w o l n y proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału w r o l n i c t w i e sprawia, że również mechanizacja p r a c y na r o l i w y k a z u j e powolne tempo r o z w o j u . Z t y c h samych p r z y c z y n jest ona m n i e j i n t e n s y w n a w gospodarstwach chłopskich niż w dużych gospodar­ stwach f o l w a r c z n y c h ; szybciej przebiega na terenach, gdzie p r o d u k c j a rolna jest silnie związana z działaniem mechanizmów r y n k o w y c h , niż n a terenach o n i s k i m stopniu towarowości gospodarki. W poprzedniej części artykułu wykazałem, że w e wsiach drobnoszla­ checkich r o z w a r s t w i e n i e następowało szybciej niż w e wsiach chłopskich; pojawiającą się warstwę gospodarstw bogatych stać było n a podstawowe maszyny rolnicze, których n i e posiadały jeszcze mniejsze gospodarstwa drobnoszlacheckie i gospodarstwa chłopskie. Podobnie kształtował się stopień towarowości gospodarki. Choć n a całym pograniczu mazowieckopodlaskim był o n bardzo n i s k i , t o j e d n a k bogate gospodarstwa drobnoszla10 W y n i k a ny i narzędzia Wskaźnik to z d a n y c h p r z y t o c z o n y c h p r z e z K . C z e r n i e w s k i e g o , rolnicze w gospodarstwach inwestycji maszyn rolniczych w m i e m y z a 100, w mniejszej własności, P o l s c e wynosił, jeśli Warszawa Maszy­ 1938. r o k 1928 p r z y j ­ 1930 — 43,9; 1932 — 8,8; 1934 — 11,4; 1936 — 20,6. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 63- checkie i . p o d t y m względem były przodującymi w porównaniu z i n n y m i ^ których p r o d u k c j a była nastawiona n a konsumpcję wewnętrzną. W świetle powyższych ogólnych prawidłowości d y n a m i k i z m i a n w za­ kresie mechanizacji r o l n i c t w a staje się zrozumiałe, dlaczego p r z y opóźnio­ n y m w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u procesie mechanizacji maszy­ n y rolnicze wcześniej pojawiły się w D r e w n o w i e i Uszy Dużej niż w Tworkowicaoh i Malcu. Z a n i m j e d n a k pojawiły się maszyny — j a k pozwalają stwierdzić prze­ prowadzone badania — w e w s z y s t k i c h wsiach używano identycznego ze­ s t a w u narzędzi t r a d y c y j n y c h . W jego skład wchodziły: socha d w u p o l i cowa, b r o n a laskowa, drewniane radełko do ziemniaków, f a r t u c h siewak, sierp i cep gązewkowy. Większość z t y c h narzędzi r o l n i k wykonywał sam, a z usług rzemieślników korzystał z konieczności t a m , gdzie wymagała tego t e c h n i k a p r o d u k c j i , n p . w w y p a d k u m e t a l o w y c h części narzędzi. W y ­ jątkowym p r z y p a d k i e m są t u b r o n y laskowe. Choć n i e posiadają one elementów m e t a l o w y c h , t o j e d n a k większość gospodarzy zaopatrywała się w n i e n a targu. P r z y w o z i l i j e i sprzedawali znający t a j n i k i niełatwej p r o ­ d u k c j i r o l n i c y (a nie rzemieślnicy) z biedniejszych w s i chłopskich, głów­ nie spod Brańska. T a k i zestaw narzędzi, j a k wyżej przedstawiony, używany był w e w s z y s t k i c h badanych wsiach w sposób wyłączny do około r o k u 1895. P o ­ t e m stopniowo poszczególne narzędzia stare były w y p i e r a n e przez n o w ­ sze t y p y . Proces zastępowania t r a d y c y j n y c h środków p r o d u k c j i n o w y m i rozciągał się na wiele l a t i przebiegał nierównomiernie w odniesieniu do różnych typów prac — najszybciej objął orkę (pług), b r o n o w a n i e (bro­ na beleczkowa) i sprzęt zbóż (kosa); najdłużej n i e zmieniony pozostawał sposób s i e w u i sadzenia ziemniaków. Jednakże niektóre narzędzia z o m a ­ wianego zestawu, będąc używane obok n o w o w p r o w a d z o n y c h , przetrwały długo, a w f o r m i e szczątkowej n a w e t do dziś. O ile n p . socha została b a r ­ dzo szybko zastąpiona przez pług, bo zaledwie w ciągu 3—5 lat, o t y l e brona laskowa przez b l i s k o pół w i e k u współwystępowała n a j p i e r w z b r o ­ ną beleczkowa, a potem z b r o n a m i żelaznymi. Zaraz po w p r o w a d z e n i u b r o n beleczkowych b r o n y laskowe były stosowane j a k o l e k k i e b r o n k i , p o ­ t e m używano i c h głównie d o włóczenia k a r t o f l i s k , bo grube, d r e w n i a n e zęby n i e wygarniały ziemniaków. Jeszcze do końca okresu międzywojen­ nego w badanych wsiach b r o n a laskowa była w każdym n i e m a l gospodar­ stwie. Mówiąc O' narzędziach z zestawu tradycyjnego używanych jeszcze po w p r o w a d z e n i u na i c h miejsce nowszych typów narzędzi, należy zazna­ czyć, że t r w a n i e zawsze związane jest ze zmianą f u n k c j i l u b ogranicze­ n i e m zakresu w y k o n y w a n y c h czynności. N a w e t mechanizacja nie w y e l i ­ minowała do końca narzędzi t r a d y c y j n y c h , t a k i c h j a k cep, f a r t u c h sie­ wak i sierp. �04 JERZY ADAM PISKORZ W t o k u badań t e r e n o w y c h zajmowałem się problematyką r o z w o j u b a ­ zy technicznej w odniesieniu do każdego z typów prac rolniczych o d ­ dzielnie. Stwierdziwszy jednak, że daty wyznaczające okresy w z r o s t u i spadku natężenia mechanizacji oraz sposoby i źródła zakupu są w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h identyczne, postanowiłem etapy mechanizacji oko­ l i c Ciechanowca omówić t u t y l k o n a przykładzie z m i a n w zakresie m e ­ t o d sprzętu zbóż. Kosy zaczęto używać do sprzętu zbóż w początkach X X w . I n f o r m a ­ torzy t w i e r d z i l i , że „kosy były zawsze", ale wcześniej koszono n i m i w y ­ łącznie t r a w y . Najwcześniej, w latach 1902-1904, zastosowano kosy do zbioru zbóż w D r e w n o w i e , potem w T w o r k o w i c a c h (1906-1908) i w Uszy (1912-1914), a najpóźniej — dopiero po I w o j n i e — w M a l c u . Początkowo zresztą kosami koszono t y l k o żyto; jęczmień, a zwłaszcza proso j a k o ła­ t w o wykruszające się, długo żęto sierpami. W powszechnym użyciu były kosy p r o d u k c j i fabrycznej, można je było kupić od wędrownych handlarzy l u b na targach czy w sklepach żelaznych; kosy k o w a l s k i e za czasów, j a k i e pamiętali i n f o r m a t o r z y , były niesłychanie rzadkie. Z m i a n a sierpa n a kosę zmieniła zasadniczo system pracy p r z y zbio­ rach. Okres żniw znacznie się skrócił. Koszenie, które wymagało więcej siły fizycznej, stało się wyłącznym zajęciem mężczyzn. K o b i e t o m zaś przypadało podbieranie i wiązanie zboża. Maszynowy sprzęt zbóż upowszechnił się dopiero po r o k u 1956. Wcze­ śniej stosowano go jedynie w największych i najbogatszych gospodar­ stwach. I tak w D r e w n o w i e w przodującym pod względem mechanizacji gospodarstwie Jana Drewnowskiego żniwiarkę zakupiono już w 1911 r o ­ k u , k i e d y to, j a k sam opowiadał, w niektórych sąsiednich wsiach żęto jeszcze sierpami. K u p i o n o ją po remoncie od Bachurzewskiego z Ciecha­ nowca, zajmującego się produkcją i h a n d l e m maszynami r o l n i c z y m i . W końcu l a t 20-tych żniwiarki w p r o w a d z i l i najbogatsi gospodarze z o b u w s i drobnoszlacheckich: w D r e w n o w i e było i c h wówczas 3, w Uszy D u ­ żej jedna. Były t o głównie maszyny po remoncie, często się psuły, a w okolicy n i e było fachowców, którzy d o k o n y w a l i b y napraw. Dużo maszyn r o l n i c z y c h dotarło na Podlasie w latach 1945/46 za p o ­ średnictwem handlarzy. P r z y w o z i l i o n i maszyny n a t a r g do Ciechanowca, a zapłatę pobierali w postaci artykułów żywnościowych. Tą drogą stali się właścicielami żniwiarek dwaj r o l n i c y ze w s i drobnoszlacheckich. W T w o r k o w i c a c h i M a l c u maszynowego sprzętu zbóż przed I I wojną światową n i e stosowano. D l a Malca przydzielono w 1948 r o k u żniwiarkę GOM-owską, z której za d r o b n y m i opłatami m o g l i korzystać r o l n i c y z ca­ łej w s i . Z wyprzedaży maszyn podczas l i k w i d a c j i Gminnego Ośrodka M a ­ szynowego w Ciechanowcu w 1957 r. pochodziły pierwsze w i n d y w i d u a l - �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 65 n y m posiadaniu żniwiarki w e wsiach chłopskich. W M a l c u k u p i l i żni­ w i a r k i w t e n sposób dwaj bogaci gospodarze, a w T w o r k o w i c a c h jeden. Rok 1956 jest w h i s t o r i i mechanizacji r o l n i c t w a datą n i e z w y k l e ważną. Z jednej strony po V I I I P l e n u m К С P Z P R podjęto decyzję o l i k w i d a c j i GOM-ów i wyprzedaży i c h maszyn, z drugiej strony z m i a n y w polityce rolnej państwa sprawiły, że przemysł nastawił się n a produkcję lekkiego sprzętu n a napęd k o n n y , przystosowanego do potrzeb i możliwości f i n a n ­ sowych gospodarstwa chłopskiego . Zaczęto wówczas produkować p r a k ­ tyczne k o s i a r k i z f a b r y c z n y m oprzyrządowaniem do z b i o r u zbóż, podsta­ w o w y m b o w i e m i c h przeznaczeniem był sprzęt t r a w . Początkowo wszyscy k u p o w a l i je bardzo chętnie. Obecnie stają się one u n i w e r s a l n y m i maszy­ n a m i dla średnich gospodarstw, dużym gospodarstwom b o w i e m zbyt w i e ­ le czasu zabierało wiązanie snopków i zwłaszcza te gospodarstwa e n t u ­ zjastycznie przyjęły w p r o w a d z e n i e snopowiązałek. Ilość kosiarek i żniwiarek w i n d y w i d u a l n y m posiadaniu w badanych wsiach w 1969 r. kształtowała się następująco: w D r e w n o w i e posiadało je 3 2 % gospodarstw, w Uszy Dużej 6 5 % gospodarstw, w T w o r k o w i c a c h 1 4 % gospodarstw, a w M a l c u 9 % . Własne snopowiązałki konne posiadają t y l k o największe gospodar­ stwa. W D r e w n o w i e jest i c h dwie, w Uszy t r z y — wszystkie k u p i o n e w ciągu ostatnich pięciu l a t . W o b u wsiach chłopskich p r y w a t n y c h m a ­ szyn tego t y p u n i e m a . Zarówno w M a l c u , j a k i w T w o r k o w i c a c h są po dwie snopowiązałki t r a k t o r o w e w kółkach rolniczych. W Uszy Dużej jest jedna snopowiązałka k o n n a — t r a k t o r o w e pożycza się z kółek w sąsied­ n i c h wsiach, a r o l n i c y z D r e w n o w a , ponieważ w i c h w s i kółko rolnicze n W 1 1 broszurze szkoleniowo-propagandowej KW PZPR w Poznaniu czytamy n a t e m a t s y t u a c j i w przemyśle m a s z y n r o l n i c z y c h i z a o p a t r z e n i a r o l n i c t w a w m a ­ s z y n y w p i e r w s z y m dziesięcioleciu P o l s k i L u d o w e j : „Dotychczasowa wolna, a nawet sytuacja zaopatrzenia zła. D o r o k u rolnictwa w maszyny 1956 p o l i t y k a r o l n a zmierzała była dość do s z y b k i e g o do­ uspół- d z i e l c z e n i a w s i , a przemysł realizując taką politykę zaopatrywał j e d y n i e g o s p o d a r ­ stwa duże, j a k i m i były PGR i spółdzielnie produkcyjne. Pominięto produkcję m a s z y n i narzędzi p o t r z e b n y c h w g o s p o d a r s t w a c h samym VIII przyspieszyć Plenum w wstąpienie 1956 г., chłopów wystąpienie do spółdzielni. ze spółdzielni [...] Zmiana zmieniać profil produkcji, w 1957 r. spadającej prawie dwie szybko trzecie n a m a s z y n y , które dziś t r u d n o n o w o c z e s n y m i , ale chodziło przecież o r z e c z b a r d z o i podniesienie już ostro dotychczas n a ­ sprzętu rolniczego. Przemysł zaczął przeznaczając z a s p o k o j e n i e r y n k u chłopskiego. P r o d u k o w a n o s t a w o w y c h potrzeb p o l i t y k i po ok. 200 t y s . chłopów, ujawniły b r a k potrzebnego n a w s i sprzętu. Wystąpił n i e n o t o w a n y c i s k n a h a n d e l i przemysł o d o s t a w y całkowicie d r o b n y c h , chcąc t y m nazwać istotną — o z a s p o k o j e n i e produkcji r o l n i c z e j . Oprócz pod­ przemy­ słu, poważne ilości m a s z y n p r z e z n a c z o n o do sprzedaży z G m i n n y c h Ośrodków M a ­ s z y n o w y c h " . R . S k o c z y l a s , Niektóre Poznań 1958. 5 — Etnografia Polska, XVI/1 problemy rozwoju mechanizacji rolnictwa, �JERZY ADAM PISKORZ n i e m a maszyn w ogóle, korzystają ze snopowiązałek głównie z kółka w Bogutach. A c z k o l w i e k m a s z y n o w y sprzęt zbóż jest już obecnie szeroko rozpo­ wszechniony w badanych wsiach, t o jeszcze stosunkowo znaczną część zbiorów kosi się kosami. Przyczyną tego t y l k o w nieznacznym s t o p n i u jest częściowy b r a k m a s z y n i n d y w i d u a l n y c h i długi okres oczekiwania na maszyny z kółka rolniczego. Używanie kosy jest w znacznej mierze p o d y k t o w a n e t y m , iż zboże położone i pokręcone t r u d n o jest kosić m a ­ szyną. Jednakże kosą kosi się mie t y l k o w t e d y . Często biedniejsi gospo­ darze używają j e j ze względów oszczędnościowych. Obecnie maszynami zbiera się w M a l c u o k . 4 5 % zbóż, w T w o r k o w i c a c h p o w . 5 0 % , w D r e w ­ n o w i e ok. 7 0 % , a w Uszy Dużej o k . 8 0 % . N a podstawie przedstawionych materiałów dotyczących h i s t o r i i m e ­ chanizacji możemy wyodrębnić następujące najważniejsze etapy procesu mechanizacji: a) koniec l a t 20-tych — okres w y s o k i e j k o n i u n k t u r y na p r o d u k t y r o l ­ ne i i n t e n s y w n e j mechanizacji największych gospodarstw; b) 1930-1939 — zamrożenie i n w e s t y c j i na w s i j a k o skutek k r y z y s u przemysłowego i rolnego (por. przypis 10); c) 1939-1947 — zniszczenia wojenne, b r a k i n w e s t y c j i spowodowany b r a k i e m podaży maszyn; d) 1948-1956 — mechanizacja zbiorowa w o p a r c i u o G O M - y , mała podaż maszyn dla gospodarstw i n d y w i d u a l n y c h ; e) 1956-1957 — w y k u p maszyn z l i k w i d o w a n y c h GOM-ów oraz de­ cyzje o zmianie p r o f i l u produkcyjnego przemysłu maszyn r o l n i c z y c h — skutki V I I I Plenum КС PZPR; f) po 1957 — duża pv>daż maszyn d l a r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o , p r o ­ ces szybkiej mechanizacji gospodarstw dużych i średnich, bardzo duże znaczenie mechanizacji zbiorowej poprzez kółka rolnicze. Obecny stan mechanizacji i n d y w i d u a l n e j można wyjaśnić krótko p r z y Tab. 3. Stopień mechanizacji średnio na 1 gospodarstwo w 1960 r. {materiały GUS) i 1969 r. {materiały własne) Stopień Wieś na mechanizacji średnio 1 gospodarstwo rok 1960 rok 1969 Usza Duża Drewnowo Malec 6,0 10,3 3,2 5,6 0,6 1,8 Tworkowice 1Д 3,2 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI 67 ROLNICTWA pomocy syntetycznego wskaźnika „stopnia m e c h a n i z a c j i ' ' O aktualnych różnicach w stanie mechanizacji między b a d a n y m i w s i a m i świadczy n a j ­ lepiej wysokość wskaźnika stopnia mechanizacji przypadająca średnio n a jedno gospodarstwo w każdej w s i . Widać t u zasadnicze różnice między w s i a m i chłopskimi i drobnoszla­ checkimi. Stosując przytoczone w przypisie 12 przedziały wyznaczające n i s k i , średni i w y s o k i stopień mechanizacji, możemy powiedzieć, że j e 12 Tab. 4. Struktura badanych wsi pod względem stopnia mechanizacji w roku 1960 {materiały spisowe GUS) i 1969 (materiały własne) w odsetkach ogółu gospodarstw we wsi R o k 1969 R o k I960 stopień mechanizacji Wieś stopień mechanizacji niski średni wysoki niski średni wysoki U s z a Duża Drewnowo Malec 38,5 42,3 19,2 11,6 26,9 61,5 63,2 95,9 26,3 10,5 52,7 21,0 26,3 16,6 92,2 — 79,3 Tworkowice 4,1 4,7 62,5 28,1 4,1 9,4 d y n i e Usza osiągnęła stopień mechanizacji, zentują n i s k i stopień, sięcioleciu najwyższe 1 2 Wskaźnik 3,1 w 1969 r. średnio n a jedno gospodarstwo w y s o k i D r e w n o w o — średni, a T w o r k o w i c e i Malec r e p r e ­ choć właśnie t e w s i e wykazywały w o s t a t n i m dzie­ procentowo tempo p r z y r o s t u ilości maszyn. powstawał przez zsumowanie dało każde z g o s p o d a r s t w . S y s t e m punktacji punktów ustaliłem za maszyny, sam w jakie oparciu posia­ o stopień wartości użytkowej poszczególnych m a s z y n ; w y g l ą d a ł on następująco: s i e w n i k zbożowy — 3 pług d w u s k i b o w y kosiarka — 2 grabie konne żniwiarka — 3 młocarnia nieczyszcząca snopowiązałka — 4 młocarnia czyszcząca k o p a c z k a do ziemniaków — 3 silnik spalinowy traktor — 6 silnik elektryczny — 1 — 1 — 3 — 4 — 2 —г P r z y m a s z y n a c h będących wspólną własnością k i l k u g o s p o d a r z y p u n k t a c j a t a była o d p o w i e d n i o obniżana i wynosiła w w y p a d k u 4 — 40°/o. T a k i e postępowanie rośnie w r a z sowanie łoby 2 współwłaścicieli — z liczbą l u d z i obsługiwanych p r z e z l i c z b y określającej faktycznego stanu 7 5 % , 3 — 50°/o, jest o t y l e słuszne, że wartość użytkowa ilość wspólników wykorzystania jako maszyn. Po dotyczących k i l k u n a s t u próbnie w y b r a n y c h podzielnika nie skonfrontowaniu gospodarstw z opiniami średniego i w y s o k i e g o stopnia m e c h a n i z a c j i . Odnoszą wiście t y l k o do b a d a n y c h terenów i są następujące: n i s k i stopień m e c h a n i z a c j i średni stopień m e c h a n i z a c j i w y s o k i stopień m e c h a n i z a c j i — 0-3 punktów — 4 - 9 punktów — 10 i więcej punktów. sto­ odzwierciedla­ wskaźników informatorów o zasobności t y c h g o s p o d a r s t w w m a s z y n y r o l n i c z e ustaliłem wskaźniki d l a niskiego, maszyny tę maszynę. D l a t e g o właśnie graniczne się one oczy­ �68 JERZY ADAM PISKORZ Zasobność w maszyny gospodarstw każdej z badanych w s i przedsta­ w i a tabela 4. Jak w i d z i m y , w r o k u 1969 jedynie w Uszy Dużej ponad połowa gospo­ d a r s t w była w y s o k o zmechanizowana. W pozostałych wsiach (w t y m i w D r e w n o w i e ) przeważają gospodarstwa o n i s k i m s t o p n i u mechaniza­ cji. Stosunkowo wysoka średnia stopnia mechanizacji w D r e w n o w i e (tab. 3) bierze się stąd, iż największe gospodarstwa w tej w s i są naprawdę bardzo dobrze zmechanizowane, co odbija się zasadniczo n a średniej dla całej w s i . C Z Y N N I K I KSZTAŁTUJĄCE P R O C E S M E C H A N I Z A C J I G e n e r a l n y m i c z y n n i k a m i wyznaczającymi przebieg procesów gospo­ darczych, a t a k i m jest przecież mechanizacja, są wielkość p o p y t u i poda­ ży dóbr. Jednakże w analizie k o n k r e t n y c h sytuacji nie możemy o g r a n i ­ czyć się wyłącznie do n i c h , są one b o w i e m wypadkową całego szeregu i n n y c h czynników społeczno-gospodarczych. W t o k u badań t e r e n o w y c h rozpatrywałem t y l k o te c z y n n i k i kształtu­ jące proces mechanizacji, które na w s i występują bezpośrednio l u b w w y ­ p a d k u czynników zewnętrznych te, które mogą być m i a r o d a j n i e ocenio­ ne z p u n k t u w i d z e n i a interesów w s i . W w i e l u w y p a d k a c h chodzi t u po prostu o rolę jednostek i i n s t y t u c j i w e w p r o w a d z a n i u postępu technicz­ nego do r o l n i c t w a . Z zebranych materiałów w y n i k a , że — generalnie rzecz biorąc — l u d z i e s t a r z y nie b y l i p r z e c i w n i mechanizacji. Możemy mówić r a ­ czej o ostrożności w i c h akceptacji; cechowała ona okres przed w p r o w a ­ dzeniem pierwszej maszyny każdego t y p u w e w s i oraz początkowy, krót­ k i okres poznawania zasad pracy maszyny, j e j zalet, sprawdzania p r a w ­ dziwości dotychczasowych o n i e j o p i n i i . Należy jednak stwierdzić, że starsi gospodarze b y l i bardzo przywiązani do narzędzi swej młodości i bardzo często głosili i c h wyższość. T o przywiązanie było niezależne od pozycji ekonomicznej, bo n p . trzeci przed 1914 r. gospodarz w D r e w n o ­ w i e najdłużej używał sochy, z k o l e i i n n i gospodarze z t e j samej w s i , któ­ r y c h niewątpliwie stać było n a w i a l n i e , dłużej w i a l i szuflami niż i c h biedniejsi, ale młodsi sąsiedzi. Tego rodzaju p r z y p a d k i n i e były jednak częste, w a d y b o w i e m n o w o w p r o w a d z a n y c h maszyn w i d z i e l i z w y k l e ci starzy gospodarze, którzy posiadali małe gospodarstwa n i e wymagające zastosowania maszyn. Właścicielowi n i e w i e l k i e j działki ziemi t r a d y c y j n e środki p r o d u k c j i zapewniały w jego s u b i e k t y w n y m p r z e k o n a n i u dokład­ ność u p r a w y i m i n i m a l n e s t r a t y w zbiorach, natomiast szybkość i efek­ tywność pracy cechująca maszyny n i e miały dla niego w i e l k i e g o zna­ czenia. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 69 M ł o d z i e ż m n i e j więcej do początków l a t 50-tych n i e miała żad­ nego udziału w zarządzaniu gospodarstwem, a co za t y m idzie — wpływu na tempo mechanizacji. Bardzo często i n f o r m a t o r z y p o w t a r z a l i opinię t y p u : „Każdy robił t y m , czym ojciec kazali''. N i c nie zmieniał t u n a w e t f a k t posiadania wykształcenia rolniczego przez młodych. Wpływ mło­ dzieży na rozwój mechanizacji zaczynał się dawniej dopiero po usamo­ d z i e l n i e n i u się, które w najlepszym w y p a d k u następowało p o ożenku. Przyczyną z m i a n y statusu młodzieży w i e j s k i e j była właśnie i n t e n s y ­ fikacja mechanizacji. Młodzież dzięki swemu wykształceniu i zaintere­ sowaniom t e c h n i c z n y m cieszy się obecnie zaufaniem starszych, zaczęto liczyć się z j e j zdaniem. Ponadto i n d y w i d u a l n a mechanizacja w sytuacji masowej ucieczki młodych do m i a s t stała się dla n i c h bodźcem do pozo­ stania na w s i . Czasami synowie uciekają się d o swoistego szantażu, mó­ wiąc n p . „tata, j a k n i e kupisz kosiarki, t o se kosą koś sam, j a jadę do m i a s t a " . W rzeczywistości j e d n a k młodzież t y l k o nieznacznie przewyższa ogół gospodarzy w e w s i w swych dążeniach do przyspieszenia m e c h a n i ­ zacji. Informacja o maszynach r o l n i c z y c h . Przed I I wojną światową najważniejszym źródłem i n f o r m a c j i dla okolicznych w s i były d w o r y oraz miasteczko Ciechanowiec, a w n i m magazyny sendykatu — spółki rozprowadzającej maszyny rolnicze, zakład Bachurzewskiego zaj­ mujący się produkcją maszyn. Agenci h a n d l o w i f a b r y k sprzętu rolnicze­ go, oferując sprzedaż maszyn, rozdawali materiały i n f o r m a c y j n e — k a ­ talogi i prospekty. R o l n i c y z badanych terenów rzadko d o w i a d y w a l i się o n o w y c h m a ­ szynach z prasy, choćby dlatego, że większość prenumerowała gazety n i e zawierające r e k l a m rolniczych. C i nieliczni, którzy p r e n u m e r o w a l i prasę fachową, dostawali często pocztą d a r m o w e k a t a l o g i maszyn różnych f a ­ b r y k . D a r m o w e katalogi n a podobnej zasadzie otrzymywały także kółka rolnicze, n p . w D r e w n o w i e . Rzadkim, ale cenionym źródłem i n f o r m a c j i były kalendarze rolnicze. Obecnie nowoczesne maszyny rolnicze można zobaczyć w p o w i a t o ­ w y c h składnicach maszyn GS, POM-ach i n a pokazach organizowanych z okazji dożynek i t p . W i e l k i m zainteresowaniem cieszą się katalogi m a ­ szyn dostępne u dyspozytorów kółek rolniczych. Prasa, radio i telewizja mało miejsca poświęcają maszynom, choć w ogóle o r o l n i c t w i e w środ­ kach masowego przekazu mówi się wiele. K o w a l e występowali j a k o czynnik przyspieszający tempo mecha­ nizacji w dwóch okresach. D o r o k u 1923-1924, póki p r o d u k t y fabryczne były dość t r u d n o dostępne i drogie, k o w a l e m i e l i bardzo dużo zamówień, głównie n a narzędzia do u p r a w y r o l i . Wyjątkowo wysoko ceniono zwłaszcza pługi kowalskie. Były one bardzo dobrze ustawione, dostoso- �70 JERZY ADAM PISKORZ w a n e do wymogów m i e j s c o w y c h gleb, posiadały solidną, odpowiednio w y .giętą grządziel. W t y m czasie dobrzy k o w a l e znani b y l i w całej o k o l i c y . W swych narzędziach n i e d o k o n y w a l i o n i żadnych ulepszeń, p r o d u k o w a l i j e n a ogół n a wzór fabrycznych, a j e d y n y m t y p e m wyłącznie k o w a l s k i m był najwcześniejszy rodzaj pługa — „koza". Po r o k u 1923-1924 k o w a l e o t r z y m y w a l i coraz m n i e j zamówień. Wszyscy r o l n i c y w o l e l i kupować narzędzia fabryczne, których cena z r e ­ sztą coraz bardziej spadała. D o r o k u 1944 k o w a l e w y k o n y w a l i głównie drobne naprawy. W latach 1944-1955 kowale częściowo odzyskali swe dawne znacze­ nie. Spowodowały t o przede w s z y s t k i m zniszczenia wojenne, ale także nastawienie przemysłu n a zaopatrzenie w maszyny gospodarstw k o l e k ­ t y w n y c h . Stąd z konieczności r o l n i c y z n o w u z a m a w i a l i u k o w a l i narzę­ dzia do u p r a w y r o l i , oddawano i m również do n a p r a w y młocarnie, żni­ w i a r k i . Ponieważ t r u d n o dostępny był n a w e t dobry materiał, k o w a l e z u ­ żywali do p r o d u k c j i w s z y s t k o : o d grubej blachy do uszkodzonego sprzę­ t u wojskowego. Wykorzystując w z r o s t swego znaczenia i duży p o p y t na usługi, p o b i e r a l i o n i opłaty wygórowane, bardzo często k a z a l i sobie pła­ cić w n a t u r a l i a c h — raz w zbożu, k i e d y indziej w j a j k a c h . O d 1956 r o k u k o w a l e mają już n i e w i e l e p r a c y : głównie kują konie. Drobniejsze n a p r a w y maszyn r o l n i c y wykonują w e własnym zakresie, a k i e d y uszkodzenia są poważne, n a p r a w i a j e ślusarz z Ciechanowca. Liczba pracujących k o w a l i od 1956 r o k u bardzo się zmniejszyła; część z n i c h pracuje pokątnie, aby n i e płacić podatku, część pracuje w mieście w przedsiębiorstwach państwowych, a i n n i , n p . kowale w Uszy i M a l c u , są dyspozytorami w kółkach rolniczych, zajmując się jednocześnie k o n ­ serwacją maszyn. Fabryki maszyn r o l n i c z y c h . M o i i n f o r m a t o r z y z podciec h a n o w i e c k i c h w s i p o t r a f i l i wymienić większość dużych przedwojennych f a b r y k maszyn rolniczych, lecz znali j e z najprostszej p r o d u k c j i — głów­ nie z różnego t y p u pługów oraz — w w y p a d k u Sp. A k c . „ K r a j " w K u t ­ n i e — z kieratów i młocarni. Świadczy t o o ówczesnym m i n i m a l n y m po­ pycie n a i n n e t y p y wyrobów wśród okolicznych rolników. N a miejsco­ w y r y n e k większy wpływ niż w i e l k i e f a b r y k i miała fabryczka J . B a churzewskiego w Ciechanowcu. W o p a r c i u o sprowadzane, gotowe odle­ w y produkowała ona te maszyny, w które r o l n i c y z a o p a t r y w a l i się w pierwszej kolejności: młocarnie, k i e r a t y , w i a l n i e , a pośredniczyła w sprzedaży w s z y s t k i c h i n n y c h typów maszyn. Po I I w o j n i e światowej przemysł maszyn rolniczych znacznie się r o z ­ winął, jednakże dopiero po 1956 r o k u nastąpił zdecydowany w z r o s t p r o ­ d u k c j i przeznaczonej dla odbiorców i n d y w i d u a l n y c h . Handel maszynami r o l n i c z y m i . W okresie międzywo- �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 71 j e n n y m r o l n i c y z 'badanych w s i z a o p a t r y w a l i się w maszyny n a ogół w Ciechanowcu. I t u m i e l i następujące możliwości: w a r s z t a t Bachurzewskiego, składnica spółki handlowej sendykatu i k i l k a p r y w a t n y c h żydow­ skich sklepów „żelaznych". Rolnicy zaś zawsze k u p o w a l i t a m , gdzie n a j ­ t a n i e j . Ponadto maszyny rolnicze, głównie k u t n o w s k i e k i e r a t y i młocarnie za gotówkę l u b n a r a t y oferowali wędrowni agenci h a n d l o w i ; przy tej f o r m i e zakupu f a b r y k a gwarantowała bezpłatny t r a n s p o r t k o l e j o w y do w y b r a n e j przez r o l n i k a stacji. Bezpośrednio po I I w o j n i e światowej Ciechanowiec był dużym ośrod­ k i e m w y m i a n y . H a n d l o w a n o t u między i n n y m i , o czym już wcześniej wspominałem, maszynami r o l n i c z y m i . Od m n i e j więcej 1960 r. j e d y n y m miejscem, gdzie można kupić więk­ sze maszyny rolnicze, jest p o w i a t o w a składnica PZGS. W stosunku do okresu międzywojennego jest t o znaczne ujednolicenie systemu h a n d l u . Rolnicy badanych okolic oceniają je raczej n e g a t y w n i e ; ważną rolę w z a j m o w a n i u takiego stanowiska odgrywał prawdopodobnie f a k t dużej odległości z Ciechanowca do miast p o w i a t o w y c h . K ó ł k a r o l n i c z e . W okresie międzywojennym kółko rolnicze istniało j e d y n i e w D r e w n o w i e . Powstało ono jeszcze przed 1914 r o k i e m i prowadziło głównie działalność propagandową. W drugiej połowie l a t 50-tych w e wszystkich badanych wsiach akcja zakładania kółek r o l n i c z y c h odbywała się z oporami. Jednakże siła t y c h oporów była wszędzie inna, o czym świadczą różnice w datach powsta­ w a n i a poszczególnych kółek: Malec — 1957, T w o r k o w i c e — koniec 1957, D r e w n o w o — koniec 1958, Usza Duża — 1964. Kolejność zakładania kó­ łek rolniczych, j a k łatwo zauważyć, jest o d w r o t n i e proporcjonalna do stopnia mechanizacji i n d y w i d u a l n e j gospodarstw w tychże wsiach (tab. 3). Podobnie zresztą kształtują się różnice w wielkości p a r k u maszyno­ wego. D l a porównania podaję zestawy maszyn kółek rolniczych w M a l ­ cu i Uszy Dużej. Kółko w M a l c u posiada obecnie 4 t r a k t o r y z k o m p l e ­ t e m pługów i tależówek, 2 snopowiązałki t r a k t o r o w e , 3 s i e w n i k i i 1 agre­ gat omłotowy. Kółko w Uszy n i e m a a n i jednego t r a k t o r a i k u p u j e t y l ­ k o maszyny k o n n e — i t a k posiada: 2 pługi dwuskibowe konne, 2 siew­ n i k i i 1 agregat omłotowy. W D r e w n o w i e kółko istnieje w zasadzie t y l ­ k o „na papierze", t z n . członkowie mają legitymacje, prezes pieczątkę — żadnej działalności n i e p r o w a d z i się, maszyn n i e ma. Rolnicy z D r e w n o w a korzystają z maszyn kółek w sąsiednich wsiach. W T w o r k o w i c a c h , podobnie j a k w M a l c u , kółko rolnicze pracuje dobrze, m a bogaty p a r k maszynowy. R o l n i c y zgodnie podkreślali, że poziom usług w y k o n y w a n y c h przez kółka rolnicze jest n i s k i . Traktorzyści n i e szanują maszyn, pracują n i e - �JERZY ADAM PISKORZ 72 sumiennie. M . i n . z tego względu kółko rzadko jest t r a k t o w a n e przez r o l ­ ników j a k o stały p a r t n e r . M i m o t o w y k o n u j e ono s w y m i m a s z y n a m i d u ­ ży procent prac w każdej z w s i . Powodują t o c z y n n i k i o b i e k t y w n e : b r a k i n d y w i d u a l n y c h maszyn, odpływ młodych l u d z i do miast. Do prac n a j ­ częściej w y k o n y w a n y c h sprzętem kółkowym należy tależowanie, młocka agregatem omłotowym, koszenie snopowiązałką, n a t o m i a s t sporadyczne są zamówienia n a głęboką orkę czy siew. Wspomniałem nieco wcześniej, że kolejność zakładania kółek oraz wielkość i c h p a r k u maszynowego była o d w r o t n i e proporcjonalna do stop­ n i a mechanizacji i n d y w i d u a l n e j w badanych wsiach. Podobne współza­ leżności zachodzą również między s t o p n i e m mechanizacji i n d y w i d u a l n e j a średnią wysokością opłat za usługi kółka rolniczego na 1 h a z i e m i ornej w każdej z w s i (tab. 5). Można więc stwierdzić, że kółko rolnicze działa dobrze wszędzie t a m , gdzie ograniczone są w a r u n k i do r o z w o j u mechanizacji i n d y w i d u a l n e j , gdzie jest ona Opóźniona w stosunku do w s i sąsiednich. Kółko rolnicze należy traktować, mówiąc o jego r o l i w kształtowaniu t e m p a m e c h a n i ­ zacji, j a k o czynnik wyrównujący różnice w zaopatrzeniu poszczególnych w s i w i n d y w i d u a l n e maszyny rolnicze. Tab. 5. Średnia wysokość oplat za usługi kółka rolniczego w roku 1969 (materiały własne na podst. ksiąg konto­ wych k.r.) Wysokość opłat za usługi w zł Wieś średnio na j średnio na 1 ha 1 gospodarstwo i ziemi ornej Usza Duża Drewnowo Malec 260 40 984 154 1247 248 Tworkowice 897 188 Poziom ekonomiczny g o s p o d a r s t w . Przy zakupie n o ­ woczesnych maszyn rolniczych c z y n n i k i e m decydującym było posiadanie gotówki, dlatego też najszybciej zmechanizowały się gospodarstwa d u ­ że — bardziej dochodowe, dysponujące większymi nadwyżkami. N a w e t obecnie, kiedy przodujące pod w i e l o m a względami są gospodarstwa śred­ niej wielkości, t o jednak najlepiej zmechanizowane są gospodarstwa d u ­ że. Najpopularniejszą dla n i c h formą zakupu było zawsze kupno i n d y ­ w i d u a l n e za gotówkę. Gospodarstwa średnie również często kupowały za gotówkę. Jednak charakterystyczne dla n i c h było k u p n o na k r e d y t l u b jeśli za gotówkę, to na spółkę z i n n y m i . �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 73 Szczególna popularność spółek maszynowych przypadała n a koniec okresu międzywojennego, ten. w czasie wychodzenia z k r y z y s u gospo­ darczego, i n a l a t a 1957-1962, k i e d y po długiej p r z e r w i e stały się dostęp­ ne maszyny l e k k i e dla potrzeb r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o . W o b u t y c h okresach podaż maszyn rolniczych znacznie wzrosła, ale możliwości f i ­ nansowe gospodarstw średnich nie pozwalały na większe inwestycje i dlatego o wiele łatwiej było kupić maszynę n a spółkę z sąsiadem. D o d a t k o w y m c z y n n i k i e m , który zachęcał rolników do t a k i e j f o r m y kupna, był fakt, że wiele maszyn, n p . kopaczka l u b siewnik, było obliczo­ ne n a siłę pociągową dwóch k o n i , a ponieważ gospodarstwa średnie t r z y ­ mały z w y k l e po j e d n y m k o n i u , t o r o l n i c y kupujący wspólnie maszynę u m a w i a l i się, się, że będą nawzajem pożyczali sobie konie. Na spółkę k u p o w a l i przede w s z y s t k i m ci r o l n i c y , którzy aktualnie p o ­ siadali pieniądze, i stąd często zdarzało się, że jeden gospodarz z k i m i n ­ n y m miał wspólną młocarnię, a z k i m i n n y m siewnik. N a ogół jednak wspólnikami b y l i sąsiedzi: p r z y zakupie młocarni starano się, aby współ­ właściciel mieszkał n a sąsiednim siedlisku, p r z y i n n y c h z n o w u starano się, aby sąsiadowały ze sobą pola wspólników. Przy zakładaniu spółek maszynowych więzy rodzinne n i e miały n i e m a l żadnego znaczenia. W końcu okresu międzywojennego n a spółkę k u p o w a n o głównie mło­ carnię i sprężynówki, a w latach 1957-1962 przede w s z y s t k i m kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i i k o s i a r k i . Na spadek popularności spółek maszynowych po 1962 r. wpłynęła n e ­ g a t y w n a w końcu i c h ocena przez rolników. Współwłaściciele maszyn często kłócili się, składali jeden n a drugiego winę za uszkodzenia. T o doprowadzało do rozwiązywania istniejących spółek. C z y n n i k i e m , który z kolei zapobiegał p o w s t a w a n i u n o w y c h spółek, było umocnienie się p o ­ zycji kółek rolniczych. Gospodarze patrzą obecnie n a sprawę k u p n a m a ­ szyn w t e n sposób: „póki nie stać m n i e na własną maszynę, biorę ją z kółka". Jak w y n i k a z zebranych przeze m n i e materiałów statystycznych, l i c z ­ ba maszyn w e wspólnym posiadaniu przez k i l k u rolników spadła w l a ­ tach 1960-1969 w badanych wsiach o blisko 70 /o. Gospodarstwa drobne niesłychanie rzadko kupują maszyny rolnicze i raczej n i e spotyka się, aby gospodarstwa do 2, a n a w e t do 3 ha posia­ dały j a k i e k o l w i e k maszyny rolnicze poza narzędziami do u p r a w y ziemi. Właściciele małych gospodarstw albo korzystają z maszyn kółka r o l n i ­ czego l u b zamożniejszych sąsiadów w zamian za odrobek, albo pracują narzędziami t r a d y c y j n y m i . fl �74 JERZY ADAM PISKORZ SKUTKI MECHANIZACJI ROLNICTWA Ponieważ mechanizacja jest j e d n y m z podstawowych procesów zmian na w s i , należało się spodziewać, że j e j s k u t k i będą widoczne w bardzo różnych aspektach życia gospodarczego i społecznego w s i . W t r a k c i e b a ­ dań t e r e n o w y c h okazało się, że w stosunku do m o i c h oczekiwań s k u t k i mechanizacji mają zasięg dość ograniczony, że w i e l e zjawisk, które p o ­ czątkowo brałem pod uwagę, m a w końcu z mechanizacją niewiele wspólnego. Zmiany systemu u p r a w y były t y l k o w małym stopniu s k u t k i e m mechanizacji... Można t u wymienić głównie dążenie do posia­ dania ziemi w dużych kawałkach, b o n a małych t r u d n o było pracować maszynami. T a zasada n i e r o z d r a b n i a n i a działek obowiązywała zarówno p r z y rozpadzie gospodarstw, j a k i przy podziale z i e m i pod zasiew. Chociaż komasacja była również p o d y k t o w a n a chęcią posiadania zie­ m i w dużych kawałkach, t o jednak n i e można uznać j e j za skutek m e ­ chanizacji, bo w e w s z y s t k i c h badanych wsiach początki mechanizacji sie­ w u i zbiorów nastąpiły już po komasacji. Znaczy t o , że komasacja była raczej niezbędnym w a r u n k i e m do mechanizacji, a n i e j e j s k u t k i e m . Wzrost wydajności p r a c y jest bezpośrednim s k u t k i e m m e ­ chanizacji i dlatego jest najłatwiej dostrzegalny. Zobrazuje go poniższe zestawienie, które przedstawia opinie informatorów n a temat przecięt­ n y c h oszczędności czasu pracy, j a k i e daje zastosowanie w r o l n i c t w i e m a ­ szyn w miejsce t r a d y c y j n y c h narzędzi, przy w y k o n y w a n i u poszczegól­ n y c h typów zajęć r o l n i c z y c h : O r k a — pługiem j e d n o s k i b o w y m — pługiem d w u s k i b o w y m Siew Sprzęt Młocka konnym traktorowym — 0,5-1 h a d z i e n n i e — 4-5 ha dziennie — ręczny — 2 h a dziennie — siewnikowy — 4 h a dziennie — kosą z 1 podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — kosiarką z jedną podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — snopowiązałką (2 osoby) — 12 h a d z i e n n i e — c e p e m (1 osoba) — 1-1,5 m z i a r n a d z i e n n i e — targanką (5 osób) — 10 m z i a r n a d z i e n n i e — szerokomłotną (7 osób) — 20 m z i a r n a d z i e n n i e — agregatem — 50 m z i a r n a d z i e n n i e . czyszczącym (9 osób) D o powyższego zestawienia należy dodać, że wydajność k o s i a r k i jest ściśle uzależniona o d ilości pracujących podbieraczy. P r z y jednej osobie podbierającej, j a k pokazuje zestawienie, kosiarką n i e kosi się wcale szyb­ ciej niż kosą, jednakże p r z y czterech podbieraczach, co jest sytuacją bar­ dziej powszechną, wydajność k o s i a r k i będzie czterokrotnie wyższa niż kosy. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 75 Wzrost wydajności z i e m i nastąpił przede w s z y s t k i m n a s k u t e k racjonalnego zastosowania nawozów sztucznych i wyższego n a w o ­ żenia nawozami n a t u r a l n y m i dzięki większym niż d a w n i e j r o z m i a r o m h o d o w l i . Znacznie mniejszy swój udział miała t u mechanizacja, aczkol­ w i e k i ona poprzez zwiększenie dokładności u p r a w y ziemi przyczyniła się do w z r o s t u j e j wydajności. O ile n p . w początkach X X w i e k u siew n a ­ stępował bezpośrednio po orce, a dopiero potem pole bronowano, t o obec­ n i e przed właściwą orką występują p o d o r y w k i l u b k u l t y w a c j a , natomiast bronowanie stosuje się przed i po siewie. Zmniejszenie się strat w materiale siewnym i p l o n a c h jest również jedną z p r z y c z y n w z r o s t u wysokości plonów, j a k i nastąpił pod wpływem mechanizacji. I t a k głównym plusem siewu s i e w n i k owego jest — zdaniem informatorów — t o , że s i e w n i k sieje na jednakowej głębokości, dzięki czemu zboże wschodzi równo i s t r a t y ziar­ na są m i n i m a l n e . Toteż, choć s i e w n i k w y s i e w a m n i e j ziarna na 1 h a niż dawniej w y s i e w a n o ręcznie, t o jednak wysokość plonów wcale się n i e zmniejszyła. Podobnie, mniejsze s t r a t y niż p r z y i n n y c h maszynach daje zastosowanie do sprzętu zbóż snopowiązałki. Z t y c h samych względów bardzo opłaca się młocka n a p o l u p r z y stogu, g d y zboże bezpośrednio z wozów wędruje do młocarni, e l i m i n u j e t o w y k r u s z a n i e się z i a r n a p r z y zwózce do stodoły, wkładaniu i w y j m o w a n i u snopków z sąsieka. C z a s w o l n y . Wprowadzenie maszyn, j a k już sygnalizowałem, po­ ważnie skróciło czas w y k o n y w a n i a poszczególnych zajęć rolniczych. M i ­ mo to w trakcie swoich badań zetknąłem się z powszechną opinią, że r o l ­ n i k m a obecnie coraz m n i e j czasu wolnego. Wpłynęło na t o : 1) pojawienie się w i e l u prac d a w n i e j n i e znanych — p o d o r y w k i , czę­ ste b r o n o w a n i e , k i l k a k r o t n y siew nawozów sztucznych, pielęgnacja r o ­ ślin okopowych, Zbieranie s t o n k i ; 2) zwiększenie rozmiarów h o d o w l i , której trzeba poświęcać coraz w i ę ­ cej czasu; 3) wydłużenie się czasu załatwiania spraw w mieście •— wszędzie trzeba stać w kolejce, i t o zarówno w t e d y , g d y się chce sprzedać, j a k i w t e d y , g d y chce się coś kupić. Reasumując, oszczędności czasu w o l n e ­ go, j a k i e przyniosła mechanizacja, pochłonęły inne zajęcia. Konieczna wielkość z a t r u d n i e n i a w rolnictwie indy­ w i d u a l n y m n i e uległa zmianie pod wpływem mechanizacji. Postęp w dziedzinę agrotechniki ograniczył je d ynie r o z m i a r y i znaczenie n a j ­ m u sezonowego. Ilość osób z a t r u d n i o n y c h na stałe w gospodarstwie n i e p o w i n n a się zmniejszać, bo choć nie wpłynęłoby t o na wielkość p r o d u k c j i rolnej dzięki maszynom i pomocy kółka rolniczego, t o n a pewno spadły­ b y r o z m i a r y h o d o w l i , która jest zajęciem bardzo pracochłonnym. �76 JERZY ADAM PISKORZ Dekapitalizacja dużych gospodarstw, jak wynika z przeprowadzonych badań, jest raczej przyczyną, a n i e s k u t k i e m m e ­ chanizacji. I n f o r m a t o r z y t w i e r d z i l i , że stopień mechanizacji wzrastał w r a z ze wzrostem kosztów n a j m u s p o w o d o w a n y m zmniejszeniem się l i c z ­ b y sezonowych robotników n a j e m n y c h wyjeżdżających d o miast, a p o I I w o j n i e również n a z i e m i e odzyskane. Podobnie zresztą spadek ilości parobków n i e był spowodowany w y p i e r a n i e m i c h przez maszyny, choć­ b y dlatego, że b y l i z a t r u d n i a n i p r z y pracach pomocniczych i h o d o w l a ­ n y c h — przynoszenie w o d y , przygotowanie opału, żęcie sieczki, k a r m i e ­ nie i pasienie bydła — a do prac r o l n y c h b y l i w y k o r z y s t y w a n i bardzo rzadko. Zmiany w zakresie korzystania z pomocy są­ s i e d z k i e j . Tradycyjną formą pomocy sąsiedzkiej była tłoka. O r g a n i ­ zowano ją dawniej często, zwłaszcza w większych gospodarstwach. D l a n i c h głównym a t u t e m tłoki było to, że całą pracę w y k o n a n o bardzo szyb­ ko. Najczęściej organizowano ją do sianokosów, żniw i kopania z i e m n i a ­ ków. Na zmniejszenie się popularności t e j f o r m y pomocy sąsiedzkiej wpłynęła niewątpliwie mechanizacja. Ostatnio tłoki do prac r o l n y c h r o b i się rzadko, n p . w w y p a d k u choroby gospodarza l u b i n n y c h przypadków losowych. Podczas tłoki j e d y n y m w y n a g r o d z e n i e m był poczęstunek i za­ bawa po skończonej pracy. Zastosowanie maszyn do czynności, do któ­ r y c h dawniej organizowano tłoki, poważnie skróciło czas pracy i tłoka, której głównym plusem była szybkość, stała się nieopłacalna. Lecz z d r u ­ giej strony mechanizacja wprowadziła n'owe czynności, których n i e spo­ sób wykonać siłami jednej t y l k o rodziny. Chodzi t u o zbieranie z i e m n i a ­ ków za kopaczką, wiązanie snopków przy sprzęcie kosiarką, młockę mło­ carnia szerokomłotną — do obsługi n p . agregatu omłotowego potrzeba około 10 osób. Wraz z upowszechnieniem się mechanizacji zaczęto w p r o ­ wadzać do w . w . prac pomoc sąsiedzką na zasadzie odrobku. W a r t o za­ znaczyć, że ta f o r m a współpracy może być z powodzeniem stosowana przez gospodarstwa średnie, które potrzebują do w y k o n a n i a prac w y m a ­ gających pomocy sąsiadów t y l e dniówek, ile same mogą odrobić. Zanik obrzędowości r o l n i c z e j . Mechanizacja r o l n i c t w a jest t y l k o jedną z p r z y c z y n z a n i k u obrzędowości rolniczej — obok ogól­ nego k r y z y s u k u l t u r y l u d o w e j i laicyzacji życia na w s i . Zastosowanie maszyn do prac p o l o w y c h jest c z y n n i k i e m utrudniającym, ale n i e u n i e ­ możliwiającym p r a k t y k o w a n i e zwyczajów rolniczych, bo n p . i n f o r m a t o ­ r z y t w i e r d z i l i , że są starsi gospodarze, którzy n a w e t do s i e w n i k a w k r u szają ziarno z „równianki", a przy sprzęcie zboża snopowiązałką każą zo­ stawić traktorzyście „przepiórkę". �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 77 ZAKOŃCZENIE Dotychczas zagadnieniem społeczno-gospodarczych aspektów mecha­ n i z a c j i r o l n i c t w a z a j m o w a l i się głównie socjologowie w s i , traktując j e ze zwykłym swej dyscyplinie synchronicznym podejściem do badanych problemów. T e m a t t e n w ujęciu etnografa, któremu przyjęta przez niego metodologia pozwala na r o z p a t r y w a n i e zjawisk historycznych w katego­ riach przyczyn (względnie uwarunkowań) i skutków, nabiera i n n y c h w a ­ lorów. W p r z e d s t a w i o n y m a r t y k u l e przeplata się k i l k a wątków. Pierwszy to zagadnienie różnic między w s i a m i dawniej drobnoszlacheckimi i w s i a m i pochodzenia chłopskiego. Oczywiście patrzyłem n a t e n p r o b l e m wyłącz­ n i e przez p r y z m a t odmienności r o z w o j u ekonomicznego. Jeżeli m o j a ana­ liza h i s t o r i i gospodarczej obu typów w s i jest prawidłowa, a zatem, jeśli dla w s i drobnoszlacheckich p o d s t a w o w y m k i e r u n k i e m z m ia n s t r u k t u r y agrarnej było pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a , a dla w s i chłopskich pogłę­ bianie się rozdrobnienia, t o na szczególną uwagę zasługuje zaprezento­ wane wcześniej stwierdzenie, że wsie drobnoszlacheckie były bardziej niż chłopskie podatne na zmiany t y p u kapitalistycznego w r o l n i c t w i e . Pogląd t e n da się utrzymać, a nawet rozszerzyć n a inne tereny, p r z y dwóch zastrzeżeniach: 1) p r z y wyłączeniu spod rozważań w s i szlacheckich krańcowo podupadłych, w których n i e m a l nie zachodził proces roz­ w a r s t w i a n i a się s t r u k t u r y agrarnej; 2) p r z y założeniu, że jednostką b a ­ dawczą jest wieś, a n i e pojedyncze gospodarstwa w różnych wsiach; t e ­ go zresztą założenia przestrzegałem w całym t o k u swoich badań tere­ nowych. 1 S D r u g i m wątkiem są prawidłowości w etapach r o z w o j u mechanizacji. I t u wydaje m i się, że m o d e l w y p r a c o w a n y n a przykładzie w s i okolic Ciechanowca n i e m a l bez żadnych m o d y f i k a c j i może być zastosowany także do i n n y c h terenów, poszczególne b o w i e m okresy mechanizacji w y ­ różnione są w oparciu o k r y t e r i a ogólnogospodarcze, a n i e lokalne. Podobnie jest z szeroką i różnorodną problematyką, którą określiłem j a k o c z y n n i k i kształtujące proces mechanizacji oraz s k u t k i mechanizacji. Większość z o m a w i a n y c h t a m zagadnień występuje również w i n n y c h regionach i wszędzie wykazują one podobne cechy. Łatwo jest t o s t w i e r ­ dzić w l i t e r a t u r z e — choćby n p . w oparciu o prace w y m i e n i o n e w p r z y ­ pisie 13. Wśród czynników kształtujących proces mechanizacji najważN a przykład artykuły R . T u r s k i e g o i W. M a k a r c z y k a , S o c j o l o g i i W s i " , t. 6 : 1 9 6 7 , i p r a c a : J . T u r o w s k i , А. В o r n u s, Drogi zacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi woj. lubelskiego, 1970. 13 „Roczniki moderni­ Warszawa �78 JERZY ADAM PISKORZ niejsze miejsce zajmują różnice w zamożności i stosunek do kółka r o l ­ niczego. Rola każdego z t y c h dwóch czynników w różnych wsiach j e s t nieco inna. Zauważyć t u można następującą prawidłowość: kółko r o l n i ­ cze działa dobrze w e wsiach m n i e j zamożnych, które p o d względem m e ­ chanizacji i n d y w i d u a l n e j są opóźnione w stosunku do sąsiednich. N a m e ­ chanizację indywidualną nastawiają się r o l n i c y w e wsiach t r a d y c y j n i e bogatych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b54ee82329e6368e377987a28d4b618.pdf 03f5eb7ff171befbebf2b06161db1f53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1809 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource społeczność wiejska Afganistan - zdrowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1676 Title A name given to the resource Społeczno-kulturowe uwarunkowania sytuacji zdrowotnej ludności wiejskiej we współczesnym Afganistanie / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.145-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 Lud, t 65, 1931 DANUTA 'PENKALA SPOŁECZNO-KULTUiRJOWE UW:ARUNKOWANIA SYTUACJI ZDROWOTNEJ LUDNOŚCI WIEJSKIEJ WE iWSiPOŁCZESNYM AFGtAN~STANIE Artytkuł łączy ipOIdejściehada'woze etmo~oga z eiemetIl'tami o'Ce'nySitanu z;drowo.tnego ludności MganisJtallu ;ztp'llmlktu'wid'zenia iPlI'zedstawirc.ie~i medycyny nowocz·esnej. IPrzyjęci'e takiej 'Perspektywy ibyło niez;hędne dla Ulkazania pOlWiązań między sposobem życia ludności wie1jslkiej a 1pcywstawaniem ,cholrób. ObolkczYlIlJI1ików,elkołog,icznych, rO'zIPo,z;nawaneprzez etnografa cZYiImilkis;polecz;no-ili.:u1tUTolWe wywierają na zdrowie daneg SIpołec~ności określony IWpływ o'ceniany ·wedbug (kryteriów medy'cyny lIlaukowej j,allw chorobo!1mórczy lwb kiorzys.l1ny. Tym zagadnieniom poświęcona jest :pierws:za część artykułu, 'W :k1t6rej Iwykorzystano, prócz własnych obserwacji i prrac etno1-ogbmych, również pwbilikacje 'z dZiedziny geomedycyny ozy geografii medycznej Afganistanu. Ozęść ,druga, oparta w ~n3lcz'nej .mierze lIla baclainiaich lW'łasn)7lchaulj;orki, doitYlczy i.'W0leczno..,kulturow)7lchlllwarunJkowań su'kcesów i niepowodzeń ,n0JWlOczesnychipTogramów opieki 'ZidrolWo1mena j 'wsi afgańskiej 1. Państwo p,lanujealkcje pr,ofi'la!ktycZlne,i lecznicze hazując na TOZlpO'znaJnia:ch medycznych, jednakże, alby miały .o'ne szanse powo:dzenia, IkonieC'z;nejestw:zięci·e 'Pod uwagę etnog'raii C'ZIIl)7lch 'elkSlpertyz'kuJItury danej społeczlI1Jości2. W Afg'lillistanie, Ikraju mUZlułrrnańskim, religia w duży-m s'topniu uniformizuje kulturę rOZJlicznyoh mieszkających tu grup ,etni'c.mych. Około 1 l 1 Bada,ruia t'er.eruowe pl1ZeprowadJZloIlJo, laltem 197\6 roiku w raJma'c'h e1kJSlped)'icji Katedry Etnograliii U,n.i1wel'syit,ffiru im. Mama Mkkiewiaza w P!OIZnaniu pod kiem.niki,em pilla'£' dra Z . .TaJSiewiJcza. Objęły ()Ioe 4 miejSioo1wośdi w Śirod'kowym i północnym Arf,gan iJSIta.n:ie.Oto ich nat2lwy i skład etni'ozny: NajaJk (lprOIW. Ba:m,ja!l1) Hazalf'owie; Taila (pnow. Balglhlan) - Tardżyicy, Ha:z",r'()Iwie, u'zbeckie plemię Kar,am Ali zasymih.'wane przez Hazaró.w; Dawlat'abad (prow. Balch) - Uzbecy. Tadżycy, '11ur.!«meni, Pa'S,zJt.uni; Kaj's31l' (IPf'OIW.Fa.rLab) - Uizbec y, Taidiży'Cy, 'I1urlkm'eni, PaJSIZtu,ni. WY'kJOU1Zy'slt.a!I1a lilteraltUlra c!Jotyiazy olklJ:'C':ruS'preC'd rewooJu,cji mies'ią'ca Saiulr HH:S ,rolk:u. NowSlZE' dane, kitÓlre pl1Zyita C:ZJaJlTl, poohryd,zą z C'Za!s!O'pislilla,,'TIhe KaJbua Times" (ad stycznia 1980 r. "Kabul New Times"). 2 DOISikooOałąpra'cą, łą'czącą oba poidelj'ś'oia, j,eSit ()IbSiZ,erne sltudiJum dwÓic,h wsi w półn()lclny\ffi A:f,ganiJSltaJni.e: Ih-Jang OpllOIW.Bal'oh) i Sa,nsliJz Gprow. J.aJWlZ!jan), Services fol' Chi!d'Ten ... 1917'3.DwuIT,eItIr1Ji.'e badania terenOiwe pu1Oiwadz!iła 10-;QlSJobcxwa. międizynamOld'OlWai irutwdyiscytpLiJnal1'ln:aekfi!P<l. l 10 ••Lud" - tom 65 �146 800/0 '1urdinościrto sunlnki :naderlący do s,zJkoły ha'llaHckiej, .alkoło 18% stano.wią szyici (Iwiększość Haz(l["ólW i Ki:zył-basZOłwie), a pozostałe 2% iSmailici i <członkowie niemuzu'łmans:kkh wspólnot rehg'ijnyoh (iWillber 1962, s. 6\6). Islam jest podsta1wowym czynni:ki€IIn organizującym sposób rlycia ludności. Reguluje prwde wszystkim dziedzinę o:bycz1ajową kultury, wkracza takiże do medycyny tradycyjnej, wpływając na poglądy dotyczące ~drawia i ,chorOiby. W ten sposób relbgia muzułmań:slka 'z jednej strony "WIPł)"wapośrednio lna stanzJC1rowatny ~uJdJ1l()tŚci Afgam,ist:mu, a z drugiej - jest ,waŻiIlyrm cZYI1JI1!iJkiem lW'a!T'UII1lkują,cym rprzeobraż'enia IW zakresie o'chrony ,zdrowia. Tot'eż w 'poniJższ)"oh rozważania,ch rala islamu wstanie szczególnie Ulwyida'1Jniona. 1. ROLA CZYNNIKOW SPOŁECZNO-KULTUROWYCH W ETIOLOGII W;ysrrĘP!U~Ą\CYC!H W AF1GANISTANIE CHOROB Zróżnicowanie występujące w zajęcia'ch : związ1anym z nimi tryib'ie żyóa TÓżmy'chIgrup ludności w:pł)'\wa 'niewąltpliwie ma sytuację ,:zKirowotną. GZyI1JI1Jiiki'em o is'uOltnyrmzna'C'zeni;u €lpiklemiJologi'c:z;nym jest !kocz-QWII1iczy. związany z ,palS'terlStlWem,try1b rlyiCia duż'ej ,części ludll1Oś'CiAfganistanu. LitCzha ,;wła:ślciwych" 1110madów, IW wię1mzJościPasz1tUJnów, szacowana ties't wedlug lIla;jnowS'zeg{)Siprsu luidności, pr:zeprowaidzCJlnego w 1979 r'OIku, na 2,5 m:1n., 'czyli około IV6 mieslZJkań,ców 1{]fa'j1u 3.,Według danych ŚWial{)wej OrgaJniza,oji ZidroWlia5 S'pośród 57epi;demii 'aspy IW AfganiLstanie Z'OIStało zaWlI'eczonych przez ,palS':lJtuńSki;ch,k()'czoWlnilków'z Pa:ki:stanu.ChO'lera, nie endemiczna ;w MgarnistaiUi€, IpTZ€nOSZOlnabyła naj\częścioej IZ S'u1JkJontynentu inldyoslkiego pop['zez P;rzełęcz Cha'jlbers'ką. Ja/k :stwier.azono, z 'ca'łą pewnością epidemię tej chordby 'Wiosną 1'9:38T{)ku 'Przeniosła 'z Palkistanu kara wana koczowników ,(Sery 11974, s. 17, ,62). Udowodniono również wpływ Iwędrówek IkOCZIQIWilliJków na sy'tuację EWiJdemiolog,iczną ma[arii. Nomaaz'i,podcza's jesiennej 'W'ędrówki z wyso\k{) 'Położonych lelinich siedzib a{) lZ'illl'owych, łPfwchodzą ~es:lJcze w porze 'traJnsrri1is'jimalarii (trwającej od ,bpca Ido ~ześnia łuib Ipa'ździe~nilka) rpT'zezInilżej po,ł{),ŻJone'tereny, gdzie żyją !komaTy Anopheles - nJOiSi'Oiele ,choroby. Grupa koc·zQw:nilków z za!k:aż;o,nyrmioSoibnikami, powralca;ją.'C w nast~ny'm roku do si€idzilb .letni:ch, maże roz'przestrzenićchorobę nawet ,ohozując z dalIa od osiedli, bowiem I1iektór'e gatunki Anopheles 'przenoszące mahrię lpotrafią przebyIWaćZlIlalCZneodtl'egłoŚiciWliS'cher 1989, s. 13j- 136). .P{)1ski lekarz, S. Tomaszunas, dOlTaidJca.• z. ramienia ŚOZ, 'Ila :podstalwlie badań 'PiT'z~{)Iwaid'Z'O3 WeidłiulgSipisu mes", 3 X 19179). }<ilO2iballU!dnośoi A:ftg.amiilSltarJiU wynOlSi 15',5 mln. (,,'Dhe Kalhurr 'Di- �Spoleczno-kwU:wrowe uwarlUlnkowa,rtlia zdrowia w Ajganista:l'lJie 147 nych W ,lalta'ch 196'9' - :l!!n1 W południowym i 'zachodnim Afganistanie wykazał !decydujątcą rolę kocZlowni:citwadla nie:p()iwo/d~enia(mimo Ipr1zejścioiwych ~iU;kcesów)w,ielo,le1miedwa1kiz malarią, prowadzonej enerrgiczmie w rama'Oh ogólnonarodowego programu wy'Korzenienia tej 'cho;roiby. Tomasz'UJnas :wysunął pos1tuJa't objęcia 'tą alkcją nomadów jal~o nie:z;będny warunek sukcesu wspomnianego programu ,(Tomaszunas 19'712, s. 1\83- 200). PrzemieS'z'cz'enila koczownilków ze stadami przyczyniają się również do szer'zenia aJntropozoO'lJJOZ - chQlrób zwierzęcy,ch pr~enos~onYlch na człowieka (Sery 1974, s. 48). Rollniotwo oparte Ina 'narwadnialniu także ma duże znaczenie dla sytuacji zdrowotnej. ROZlSzerzaniepowierzchni pól pod uprawę ryżu (pr~ede wszys>tJkimiW 'półnoClllym Afganistanie, w dkolica,ch Kundu~u), korzystne ze względów ekonomicznych, pogarsza sytua'cję epidemiologiczną malarii. Ryż,OIwiskahow,iem dają świetme warulllki dla ,lęgu !komarów. ,Woda używana do nawadniania pól joest'zanieozysZlc~ona. Infle'~cdeamehawe są 'Przenoszone 'najozęŚiciej przez spożywanie sunowych IwarzYiwz pól \IlaJwadJnia-" nych skażoną 'wodą. Do s~erz€lnia Izaika'żeń ameholwych 'i hakteryjny'ch oraz robaezyc przyczynia się defekowanie w poh1tżu 'pól. Ludzkich odchodów używa się często do nalWoże,nia IwarzYlw, Sltą/dteż glistę lud:zJką ma miejscami .aż 90% ludności {Sery '119 714, :s. 48). Na wsi w mniejszości domów 'znadidują się suche latryny, Ipneważnie 101d:gra!dza się dla ,ceJów h1gieniJczn)llchjedy,nie częściowo 'zaikry'te miejsce, 'z !którego 'ZJresiztąrzadko korzystają dzieci. Niecz)llSto!ści:pr~e'Sią:kając'prrez glebę dostają sięczęsto do niezaibezpieczony.ch 'kana'łów nawaidni,ających (juya). Tak powstaje krąg 'zakażeń Domy os'iadłej ludności ['Oilni<cze'd, ibudowane IW rw,ięlks'mści rejonów z sUJsmny'ch na słońcu ceg'ieł, posiadające małe okna 1.otoczone ,(głównie ze względów olb)'lozajowych) wJ7lsdkim, glinianym murem, są doskJonale przystosowalne do mie'jsco'wych Iwarunlków geograd'icznych (Dzięg,iel 19716). Niemniej, 2'Jw)'lcza'jsYlpialnia latem na ,zewnątT'z, 'prze'wa:żnie na pła'skiJch dacha1ch, 'Z!W iększa ni'ebe2'JpieczeństJwoIzalkażeniaoh()lrolbami Iprzen()lszonYlIDi przez owady, 2lwłas:z;czama,larią. Jedno obejście zamies:zJkuje z rlegnły rodzina rozszeT::wna, 'Przy ,czym rpolsZlozególneroidziny nu'kleacr:ne (zalIeżmie od stopnia 'zamożmoś1oi)zaljmuaą odrębne domy alibo Iprzynajmniej oddzielne izby. Zatłoczenie pomi'es:zczeń, 'Szczególnie 'zimą, kiedy mies:zJkańicy skupia'ją 'Się wokół uTiZądzenia ogrze'wcz'ego sandaH, \przy niedos'taJtJlmch higieny, ~przyja rozmnażaln~u się \fobadwa, molin. wszy przenoszą'cy.ch tYJfus(Fi6cher 1<968, s. ,104). Ni'ewystacr:czając.~ dotlenienie i ogrzanie pomiesZlczeń miesZJkalny.ch w mi1esiąlcalch'zimowych oraz skuptslka [k1ur::zJu, pyłu w· starych doma'ch sprzyjają szerzeniu ~ię grużhcy. Z powodu trudności opałowJ7lch, p()lwszechni'e 'wYlko;r'z)llStuje się Ina opał IwysU5Z!one'plaOKiz nawozu Z!wierząlj;domowYlch. Przygotowująoe je 'koibiety oj dzielCi na1 l" �148 rażone są na charoby 'zakaźne, lbawiem w nawozie żyje wie~e :parbogelnnydb baikJterii. WY'Ż)'Iwienie IUldnoŚCinest dosyć 'llTozrrnaicone, {:hoć 'Przecię1ma dieta wieśnialka nie 'zawiera wystarczaljącetj 'i.lJoŚici kalorii (DzięgielI 1977, s. 204). W lIliek'tór)'1chrejonach, \lJwłaszcza IW górzystym Hazaradża<Cie, wal'z)'lwa i owoce IPI'zezwiększą część rOIkulIlie\Są'dostępne iliudności,tam też \SItJwierdzono dbj1awy deficytu witaminy A {Sery 1974, s. 51). Płuikane w kanałach nawadniających wairzywa są zanieczyszczone ,cystami ameby i jajecZ'kami robaJków. Przy p:DIwszechnJ1ffiskażeniu wody zwyczajem ipozytywnymz epidemiologicznego punktu widzen:a jest 'powszechne picie ulubionego :napoju - herbaty. J,edna!kże łaJtem 'Często ,zaspokada się 'Pragnienie surową wodą prosto 'z idżui. Zigodnie z tradycją muzułmańską za zdatną do 'Picia uwaiŻJasię wodę hieżącą, \która, nawetzaniecz)'ILSzczona, ulega jalkoby I()IczylSz'C'zelniu tpO,przepłymięciu bl!ku metrów. P·onadto ludność !preferuje wodę z \kanałów także z tego względu. że woda pochodząca zoestudni ma często dużą za1wa;rtośćsoli 4. Opisane 'praktyki w dużym stopniu podnoszą ws.ka,znilk ,chorób 'Przewodu pokarmowego, 'Szczególnie niebezpiecznych dla mały.ch dzieci .. Mięso jed;z;one jest przez więksZO'ść ludności wiejskiej nieregularnie. zlWyiklenie częściej niż raz rw tygodniu. PODi,etwarż'ko,llsekwen,lmie Iprzeskze:gany jes't muzułmański przepis zaiblralniający dedzenia wieprzowiny, nie występuje tr)'lchinoza. KoczySltmydla ZJcLrowialudności jest 'też 'zalkaz spo'żywania mięsa ~echłych zwioerzqt. Preferowana jest baranina, która zawiara mniej ni:żinne rodzajoe mięs sta.diów rozwojowych pasożytów przeno:swny,ch IprzezZJwierzęta 5. Pozytywny według zasad nowoczesnej higieny !Żywienia !jest 'zwyczaj 'sitlnegoprzypiekania mięsa. Dzięki temu, że zboże mieli 'Się w :prymitywnych młyna'ch, mąka za1wiera wiele 'protein, witamin i soh mi:neralnych. Korzys1Jnie iWlpływarównież na stan ZJdrowotny ludnośoi tpTze:strlzeganie islamicZJnegozatkaZJu ,picia aJl'koholu. A!~kohol zyskał :soibieostatnio p€'Winą:popiwlarność jedynie w iwyższych Jkręga'ch społeczmyah, i ,to głównie w miastach. Na dieJtę ludno,ści 'wieijskiej {)ddziaływ.uj~ IW ipew\nym stopniu !powszechnie .zna.rna,stara Jlwncepcja IPo'żywienia, teilllPeramentów, ,chorób i .leków "gorących" t(garm)'i "zimnyoh" (xonuk). Została ona przejęta ze starO'ż)'Itnej me.dY'c)'1nyg['edkiej i IWZJwinięta'przez muzułmańską moo)l1c)'lnę "aralbską" (tj. 'Pisaną w języku arab~kim). W ,Afganistanie grunt ,dla niej 4 J'!w..a tym bUldJolWall1e W raJffiaJCih pw,gra;mu SltlUidni,e z ,ręazmy:mi pompamIi sbutż.yły luMośai 19r7'4,s. 52). 5 J,ednaJk!ż.e żYJWaIn·ej W1ra'z z Doracz WIOłoQ\W1Ln y , natSltą/Pił 1'9'68, s. 126). wię'k,szYll11 w.zroSl1 I'OZWoju przeciętnie w5Ii głęboiklie do 6 - 12 m ty1ikJo 8 mi€!s~ę-cy (Śery rtolZĄPf.)W1:>z,tJcł1Jnienicm rlza,dlko zaOO><)iI1OWaI1 na daMlDoi'ej spo- tasiocll11ic<l woloQ\weg,o (F'ioscthe.r �Spolecz7w-<kwU1Urrowe uwa.rw7lJkowarroia zdirowiJa w Afigan.is.ta:nae 149 przygotowały ,prawdopodobnie ~deea'jluDwedycznej medycymy indyjskiej. Omawiana Ikoncepcja zalkłada rówmow.aigę elementÓiw "go["ąca" i "Izimna" w o'l'gan.izllllie jako wa!runek 7J<k'O'wia,a dla \pTzyWIrócenia za-ehowanego aequilibrium za'1eca s,tosolWanie 'diety i lelków o własnościach tprzeci:wstawnych. Ponadto po'1'eoaspożywanie potraw "gOTących" zimą, a "zimnych" w okresie le'bnim, ibiorą1c :talkże pod 'Uwagę ,cechy :temperamentu damego człowieka. J,ednalkiŻelIJu:dzie7Jdr'Q1wi nie \przesrtrz.egają 'na ogół <tych zasad. Naltomiast cli,eta OIpalrtana koncepcji "gorąca" i "zimna" Ijest ściśle przestrzegana w wypadku 'cl11O'rOlby Oiraz w ,o:kresie Ipo.porodowym.W :tym .czasie kobi,ecie 'podaje <się wylą'C:ZDi,e'pożywienie "gorące" - jajka, potrawy 'mięsne, a więc produkty wysokoikalory,czne, iI'zeczy\wiśde Ikorzystne ,dla 'wzmolonienia orgainiznnu 6. Karmienie dziecka Ipi'ersią przez ma1tJkę p.OIwmno według !Pf:wpitSÓiw Koranu 't'rwać 2 ,IMa, jednalkże, j'ak si'wieirdziłam w terenie, często przeciąga się .jes'zcze dłużej, do 2,5 - 3 [at 7, ichyba IŻe koibieta 'wcześniej zajdzie ponownie w cią,żę. Zdaniem lekarzy tak długie ~karmienie dziecka prawie wyłą'cznie mlekiem ma1Jki nie Ijest 'KOirzystmedla jego zdrowia, tym balfdziej, że nieodbyma się reguiarnie. Aile Inaljibalrdziejnieibe::z.pieczny jes,t drla:lJdrowia dzi€lCik.adk:res bezpośrednio (pO ods:tawieniu od piersi matki. PoJdczas kiIJikuJdniowego odZlw)liczajaJniadziecka od pokarmu naturalnego daje mu się głównie słodycze, ,by :nie lplalkało. Później nie pT'zygotowuje si'ę specjalnych pOlUralW dla dzieeika, jest ono w ,zasadzie pozostawione samemu sohie. M. A. Paikmal i(1975/76, s. ,33) 'pisze, że WlSkuteik braku u tkolbiert'wiejski'ch 'ja'kierjllwl1wieikwiedzy o potJrzeibarch wyżywieniowych małego dziecka,pr<awie wyłą'cznym joeg.opokarmem jest ,chleb. Oczywi~cie, talk mcmo1Jcmne,p.ożywienie ;nie zaS1pDlkaja,potrzeb lroZlw:ijającego się oTlganiznnu, osłaJbia jego OdPOlmJOŚĆ. Zaikaozująrc/picia arrkoholu, islam ,nie IWZlbraniaswym IWyZJnawcomużywania ;tytoniu i inankotylków (has'zyS'z, opilU: .. "ll). W Afganistanie !palenie ty,toniu atLboihas'zyszu w bjrkach wodrr1ych,zwanyoh celam, jest hardzo popularrne. Na Iwsi ,często \pailą 'taikż'eikobi'elty, zw1asz'cza :gdy spoty,ka'ją !Się w gronie kreJwn)lich i sąsiadek; celam ikTąJŻywtedy .z Tąk do :rąk. Le'kalI"z z Kajsaru :utrzym}"wał, rże Ina1wy:k,ten jest 'przyczy.ną częS'tych schorzeń astma't)licznych. Wieśnia'cy chętnie ~Uiją s-prosrz1kowa!nytytoń - naswiir, nas. Niektór'zy il,eikaTlZe iWskaZ'ują na dość 'częste Ipr'zY'paJdlkiwyS!tępolwania raka jamy ,ustnej 'i przewodu 'pokalrInowego u O's6bżują,cych nas. Jednakże nielbezpieczeństwo zachorowania zmniejsza relligijny obyczaj prze~ 8:Ztczeg&1'OIW'e omÓ\w,ieni'e k<J:!lJC'€IPfC'.i'i "glOirąca" i ,,71iJmna": PeIllkad,a 1'9'79, 1980. DizireWlclzYIllkisą za~wYICiZad późn.iej niiŻ cihł~pcy odsialwiane od pi,etI"sL Ini,ormat.Qirlkli tł1Umac:zyły, iŻe ch~oiPi€IC, gldy drolroś.n'ie, będ21i'e miał 'zi'comię i poIZ)"Cję, więc dziewc:zync.e należy wynagrodzić jej, w prz.yse..łiośC'i gOO1SiZoe, po1ożen!~e. 7 �150 DiAiNUTA PEN:K:AiLA płu'kiwania ust przed modlitwą. Przepisane ,prz'ez ilSlam a,blucje poprzedzające pięciokrotne w .ciągu dnia modły mają duże zna.czenie higieniczne, jednakż'e z.wy:lde służy do ill~oh:zanieozysz'Czona woda. Nakazy higieny rytuałnej nie zawsze It~ !są ściśle pTzes'trzegallle, nie obowiązują dzieci, niemniej niewątpliwie mają zna,cmy, Ip.ozytyiwny'Wlpł)'lw,na stan 'wrowotmy ludności ,(Dzięgiel 1978). Islam 'wymaga od swych wY1Jn8JwcÓiw .przes,trzegania ,czystości ,przedmałżeń:slkiej i ma~żeńsikiej wierności. Heteroseksua1/Ila prostytueja nie była ,nigdy JrOZlpows'zecJhniona w Afga'niJslta:nie,a ,chOJrobywenerYoC'zne~przede 'ws:zysbkim 'kiła) ,częściej :sz'erzyły się przy \SJtosun!kachhomoseksualnych. Badania lwykazały, 'żezallmwny we :wczesnej młodości mężczyzna, jeśli Illie 'host-ał wylecwny, żenił się 'zwytkle w stadium nieinf,eikcyjnym choroby, ponieważ dopi-ero w ;pó:źmiej'zym wieku był 'w stanie zapłacić tradycyjlny mahr za !żonę. Dlatego !kobiety rzadko do1ikmiętesą chorobami wenea:-ycznymi ,(Sery 1974, IS. 55 - 56). W społeC'Zności'ach wiejskich Afganistanu, 1Jgodniez tradycją muzułmańską, Ikobieta jest silnie podporządkowana męż'czyżnie. Jej życie upływa w żeńs,kiej 'części dOIllOlstwa,a wychodzą'c - za zezwoleniem męża z domu, wk'łada ciidri - strój okrywający ją od stóp do głów. Jedynie kobiety z grup k'Ooez.ownkzychi 'w ni'ektórych osiadłych :społecznościach roln~czych w hiedmiej\SJZychregiona,ch nie zasłaniają :twarzy. Tak jest na przykład w 'ubogim Ha'ZalradżaJcie,gdzie można obserwO\wać kobiety pracująeew polu. Le'kaTZe s1lwi&ldiza ją,~e ,tryb życia lWięk:szości 'koibiet, ' wśród pyhu i 'kmzu WY nied.otleniO\nych domach, sprzyja ioh zapadaniu na gruźJicę, będącą oibecnie jednym z najwię:<'szych prohloemów zdrowotnych w Afganisltanie (Fischer 19168, s. 116). Ozęsta jelS't wśród Ikobiet osteOOlaJa'cja (rozmiękczanie kości) wys,tępują.ca przede w.s'zystJkim'po,dczas ciąży, 'a spowodowana 'deficytem witaminy D {Canfieild 19'76, s. 104, 106). Zbj'it wczesne wj'idaJwalniedzieWlczą;t'za mąż, 'hcZlneoCiąrie,powodują wyniszezenie i 'Przedwczesne staa:-zanie się kobiet. Według oibJiczeń lekarzy kobieta afgańSlka rodzi .pTz,€fciętmie l5iedmiOTodzieoei(Sery 1974, s. 11). Często, zwłaszcza u ,baTdzo młodych kobiet, zdarzają ..się poronienia. Indagowane !kobiety niekiedy ,nawet nie pamiętają ,kh liczby. OzłO\n!lwwie ekipy lPf'zeprowadza.jąoeejibadania w tadżyckiej ,w~osoeRi-JaJng IW ipóhnocnym Afganistanie stwierdzili, 'Że wieJe kobiet TOIdzi!l1ajlPierwdwoje, Itroje słabych dzi'eci, któ·re ~yk'le umierają, a pó:ź:niej dOlPiero dzieci 'Zdrowe (Services ... 1973, III, s. 138 - 139). Tira·dycyjny pOTód odbywa się w domu, w warunkach ahigieniczny,ch, z pomocą staTszy,ch, doŚ'wiadc:wnych kobiet z rodziny położnicy oraz miejscowej specjalistki zwanej diiya, diiyi (niekiedy jest ona wzywana tylko w wypadku 'truidneg.o 'P0roidu). Powsżechni-e .pTzj'ij~ta pozycja kuczna przy po;rodzie przyczynia się, zdaniem lekarzy, do przedwcz,esnych urodzeń i poważnych pęknięć !krocza. Wyso- �.RYIC. 1. TardżYlcLJkli 'Z TalIa. Z ielwej rdzi1ecik.o slZJc;zelni~ zalwinię.te 'w :kJołYls'ce (gawara). ,F1ott.M.Bero. ka jest nadal śmiertelność kobiet przy 'pmo'dzie. Czterdziestodniowy okres połogu (eilla) uważany jest za sZiczególnie IniebeZJpiec:zmydla ~drorwia matlki i dziecka. Choć \Specjalne środki ostrożności podejmuje się dla ochrony ,przed urokiem, złymi duchami, obyczaj ten jest korzystny dla zdrowa kobiety, bowiem pozostaje ·ona pod opieką "akuszerki" i zalbrania się jej wykonywania niektórych pra'c domowych. T,radycyjna ,opieka nad lnowonaQ"odzonymdzieckim również pOZiostawia 'wiele do życZienia pod wzg1lędemh~gieny. Niesterylne odcięde pępowiny powoduje ,wypadki tęż·ca, Iniemowlę jest Izbyt rzadko kąpane, szko- �152 DANUTA PENKALA dliw€ jest przeg;rzewanie dziecka szczelnie zawiniętego w 'Powijaki. Po !ki1kudniach dziecko zostaje umi€'SZlczoneMI !kołyS'Ce,gdzie 'leży nieruchomo, Ś'ciśJ.e'Przywiązame. Prnez spec1aiLną drewnianą lub g.bnianą rurkę (neycak), przymO'COIWanądo narządów Ipkiowych diz'iedka,odprOIwadza się mocz. Powoduje 11;0 często stany zalpa/Ine i choroby dróg mocZQlwy'c:h. TradyJcyjlnego oibrzezania chłopców (sunna.t) dokOInuje się najczęściej w 1 - 2 roku życia, ale czasami i w póżnie;jszym wieiku.Wpra'wdzie Koran ni'e natkazuje OIbr;zezania, a1e za'Chował się 'przeikalz przypisywruny ProT·oIkowiMulhammruclQwi,że jest ono obowiązujące dla mężczyzn. Obrzezaniem zajmują się IPrzewaem.iegolarze «dalliik) - jedna z glfup ,zalwQdowy·ch o n.ajniższym statusie społecznym 8. Obrzezanie :prowadzi niekiedy do zakażenia, :zdarza się jednalk oibeanie, iŻeg:alacr-zsltosuje przy tej OjpeTacji śro:clek aseptyczny, np. spiJ:ytu:s. Generalnie, stan ,zdrowia dzieci afgańskich jest niezadowalający. Smiertelność niemowląt osiąga'ła dawniej '5011/0 i 'więcej. ,W :roku 1963 obJ.iczana była przez zag'ra:nicznych o·bs·erwatorów na 15 - 30% (Fisoher 1968,s. 128 - 129). Je:dJnakże w 1969 ,roku Medica'l Assistalnce PirograI:n opublikował dane z 'czt'eroletnich badań nad śmiertelnością dzieci 'Cio.5-go roku życia przeprowadzonych w 5 IPro'wiIlJcjachAfgalnistanu. Wskaźnik śmi'er1e.rności w)1lniósł prr"zecię'tmie49,5%, a IW .HazaradżalCie aż 50,4% (Canfi.eld 1917,6, s. W6). ,Przyczyną 'tak wysokiego wskażnik'a są choroby zakażne wi~'U '<iziecię{:ego.Poni€lwa'ż ,organizm dziecka 'jest często osłabiony 'wskutek niooiO'żj'lWieniai powszechmych dolegliwości przewodu pokarmowego, choroby zakaźne, takie jalk odra, koklusz, mają ,ciężki przebi'eg i .nierzadko kończą się em~eIfcią.POIkaźmeIŻJniwozbiera grużlj'ca, którą według osta'tnich danych Jest zakażone prawie 30% dz'ieci w grupie wiekowej 0-:14 '1aJ\;("The Kabuł Times", 13 XI 1979). NielktÓlfespośród praktyk medycyny tradycyjnej sąz 'punlMu ,widzenia medycyny naukowej szJkod1iwedl'a zdrowia :ludności {choć generalnie są one erfektywne - tyllko jalko takie mają ~zanS'e 'Przetrwania). Pewne pra'k1)11ki,choć skut~ne, mogą mieć 'S2lkodhwe działania 'Ulboczne- np. lliPu:szezanie krwi, ka.Uiteryzaeja,czy 'zaw~jaiTIilew skórę świeżo ~zabi'tego zwielfzęcia. W ,tym ostatnim wY'padkuis,tnieje IniebeZlpieczeństwo przeniesienia chorób zwierzęcydh (Fischer 1i9m4, s. 62). Ponadto niesterY'lne prz€prowadzrunie niektóirycll 'znhiegów, np. wyrr-ywania zębów, ipTz)'lczyniasię do niebezpiecznyoh zakażeń. Są i 'tabe metody medycyny tradycyjnej, które pełnią dwojaką rolę z 'Pwniktu widzenia epidemiologii. Jako dobry pr:zykład może posłużyć od daiWinaS'tos·owan~ w Afg,anistanie :szczepienie 8 SchlU:rmann (1962, s. 227) u'Zlna,je ją za bhs:ką eac.h Ka.jsalflU specjaLLSItam!i oKi obreezaru!a bydli kOiWale pa endogaanJi'ClZIl.a o baJI1dw nli!slkJim sJtart;ulS~e ~ałoe=YJm gTiUjpie etnli=ej. Ha jdarO'Wlie, (Jas'ietWic,z W oIlwH- od.rębna ~19178, s. 40 - 41). �Spoleczno-k11lJtlW11owe 'UwaT!u;nkowa;7lJia ::JdiTI()wia w A~ga$isrtaThie 153 przeciw ospie polegające na wprowadzeniu pod :skórę .zawierającego wirusy mate:riału IPohralrJIegoz ikTo'S'tezłqwieka ,chorego. Tę sttail'ą technikę pra'ktytkowwnow Afganistalnie jesZJcz'edo ostatnich la·t, !póki 2ldaTzały się epidemie ospy . .stano'w:iła ona w.ażny czynni1k rozprzestrzeniania się ospy .- według danych SOZ z roku 1970, 18 spośród 57 epidemii (czyli ok. 32%), które w)'ibuchły po 'lliS'talnowieniu,programu zwakzalllia ospy, mialo źródło w tradycyjnym szczepieniu. Osoby szczepione, przechodząc chorobę łagodnie, podróźowały i kontaktowały się ze zdrowymi (Sery 1973, s. 107). Ale z drugiej strony, jak potwierdzili lekarze, dokonywane tylko raz w życiu, w dzieciństwie, szczepienie zapewniało odporność na całe życie, w przeciwieństwie do nowoczesnej szczepionki. Wraz z postępującymi stopniowo procesami modernizacyjnymi obniża się wskaźnik zachorowań na pewne choroby, natomiast stają się problemem inne, zmieniają się równieź czynniki wywołujące choroby. Dzięki rozwiniętym akcjom szczepień ospa została wyeliminowana 9, zmalała w Afganistanie groźba cholery. Jednakże rozwój komunikacji samochodowej przyczynił się do szybszego szerzenia się chorób zakaźnych. Na przykład epidemia cholery w 1965 roku, przyniesiona przez pielgrzyma wracającego z Mekki szerzyła się w szybkim tempie od Andchoj na wschód (do Kabulu) i na zachód głównym szlakiem komunikacyjnym. Jeśli ktoś zachoruje z dala od domu, jest pospiesznie przewoźony do miejsca zamieszkania, by w razie śmierci być blisko miejsca pogrzebania przodków (Wilber 1956, s. 317). Komunikacja samochodowa występuje więc coraz częściej w roli przenosiciela epidemii karawany koczowników. Postępujący w ostatnich latach wzrost zachorowań na rzeżączkę wiąże się również z rozwojem komunikacji i ważnych węzłów komunikacyjnych, gdzie szerzy się prostytucja homoseksua,Ina .oraz, dawniej prawie nieznana, heteroseksualna (Sery 1974, s. 65). Rozwojowi szkolnictwa towarzyszą nowe problemy zdrowotne. W sZikołaichwiejSlki1clh,'często Ipoz1ootawiających wiele do życzenia !pod względem higieny, dochodzi do epidemicznego szerzenia się wielu zakaźnych chmób dzi·ecięc)'1ch.Pilalgą stał się dyfteryt, rozlpTzestrzeniają się zakaźne choroby IPTlZewodulPo'ka'1'Iffi0'wego, zwłasz'cza robaczyce. Przytoczone 'p:rzyłkłady pOlkazują, :żle(przemiany modelfnizacyjne mają niekiedy uboczne skutki niebezpieczne z punktu widzenia epidemiologii i rodzą no·we (problemy rldrowotne. 9 Nieda:wlno tuje się elpliidelmilo!odizy SOZ, Slt!w:i.erdZJuWlSlZY,że pJI1zYlPaidlkólw OISp'y, wylr,a1z:ilh pnzYPIUIS<ZJc;Zlenie,że iJsltnieć (Iuizyslkanli·e pe)Wn'O~ci wymaga gieg;o, wilel~ol!,etniC'go okr·esu). br'aJklU zalOl1rarowań na klU!li z:Lelffis<k1i.ej,nie cihrOlT,~ba ta w Cliągu pnzes.tała noJIUZ dOlstaJt·eC'zruie dllU- �154 DiAJNIUTA PlENKiALiA 2. SPOŁECZNO-KULTUiROWE UIWAIRUINIKlOWAJNJA SIlE OClHIROiNY 2IDiRJOWJA PlRZEOiBiRAZEŃ W ZA!KJRE- W AFGiANJ!5TiANiIE Wiedza ·0 ToH 'czynników SIPołeazno-kUilvmow)'lch,w etiologii ·chorób jest nezbędna przy programowaniu przez powołane do tego instytucje wsze:]kidh ,akcji p!rofilak1:yezmych. Natomiast suJkcesy bądź niepowodzenia realizowanych IproglI"amów·zdrolwotnych - pro!fila1krtyczmychi leczniczych - zależą w ogromnej mierze od rozpoznania kultury danej społeezno!ści i odpowiedinieg,o wy:korlzystalnia tej wiedzy. Podejmowa1ne przez państJwo akcje mające na celu polepszenie sytuacji zdrowotnej spotykały się często z nieufnością i niechęcią ludności, bowiem nie respektowały tradycyjnych reguł kulturowych. Szczególne znaczenie ma znajomość reguł i praktyk tradycyjnej medycyny oraz pozycji jej przedstawicieli w danej społeczności. Wlkraczanie do lokalnej s/polecznorści ,wiejskiej w Afganistanie przedstawicieli 'llOlwocizeSlnejmedyc)'lny nie ehminuje zlastanego sysltemu tradycyjnej qpi.eki 'zdDowotnej. Powiększa się jed)'lnie skala możlilwości wyboru, a w sytuacji dużej konkurencji miejscowych specjalistów niełatwym zadaniem lekarza jest zdobycie zaufania ludności. Potrzeby 2jdroIWlO1:lIlie ,ludnośai wiejslkiej do niedalwnacałkolwi'cie 'zaspokajała s'1'osunkowo sjl,nie JrO':lJwinięita medy'cy<na tradycyjna. W Afganistanie, podobnie jak w Indiach czy Chimach,obolk lecznictwa, którego reguły IprlzeikazywalThe są drogą lli9tmą (medycyna "Itrady'cyjlno-ustna") żywotna jest także medycyna tradycyjna bazująca na przekazie pisemnym (medycy<na "trad)'lcyjlno-pis'emna") 10. TJ. ostatnia jest dziedzidwem dawn)'lch wieJIkJiJchsJ'lS1:emówmedycozmy<ch,przede wS'zystkim indyjskiego, g!feekiego i alI"ahslkiego.Rejprezen1'ują ją we wSlpółczes1nym Afganisitanie pmf'esjonaliJścizw,ani hakim a'libo tabib, niekiedy IWy1kształceniw I'ndiach bądź Pakistanie. Opr6c'Z Inri'chdziała wlielruprzedistawicieli. medycyny tJrady,cyjno-us.tmej, 'll'iepro;f'esj'Oinalnej,a więc Icała TZel'Jzastarszych, doświadc:wnych ikoibie't leczątcych W domu i są\siedztwie oraz "specjaHści" (dla kJtóryoh dziJałailność medyczlfi'a jest z reguły 'Zajęc~em idodat/kowym). Spośród nich wymieńmy "nastawiaczy" kości (sekastaband), zielarzy (attar), golarzy (dalI ak) 'za'jmujący1ch się 'U1pUl'Jzcza.niem ikrwi i 'Wy<rywan'iemzębów, specjailhsitÓ'wod wyciągania jadu ,żmii i SIkOirpiolna(zahrkes). fu.zedstawic'iel,e ;pralkrt:y1ki rehgijnre:j - muabOlwi'e,i deXlwil<;,ze - stosują ma:gi'czno-religijne spO'sOIbył·eczenia: "oczytują" 'chorych 'cytatami z Koranu, 'wypisują amuJJeity tumar, ta'wiz. IZa sZlczegól1nieIpredestynowanych oz !fa,c}i urodzEmia do Itego :rodzaju pralkty1k 'U'Wa~anisą saiaz,i, jalko poJtorrnlkowie 10 p.cywyŻJslZ1e tenrnJill1Y 5t'OlSUję za s. 3 - 118). Od!pOiWiadają zaniu dokila'sYifl~kalcj!i medy1CrMlą. one prlzyjętemu Heidif1ieada, J. W. Broml,e'jem JlIrtz;ez Oh. i A. L€ISIlie rOI2ITó.źll1li,ell1Ji!u mJiędzy A. WOIDOl1Jowem (1~716, (1'9176, s. 2 - 3), w naiwią- i "wiel:ką" braJdycją ,.,małą" �S,po!ecz'OO-I/<:iul;turo,w.e u.w.a,T:Unkowania Ryc. 2. Wędimwmy ISprzed,arwlca lelków na Z1d'rowUz ba:zame /w w Aj,ganistanie KaijlSa,rze d je~o 155 IId!ienlttel1a. F'Ot. M. '£erio. Proro!ka. Saiidzii mułłolWlie o:raz haikimO'wie cieszą się wi'ellkim sza'Ounkiem 1udności. Jak iprzedstawia się syJtuacja medycyny <I1()1w()I~es:nej, naJuikowej w Afg,anistaJnie? Je~ lWIpr'Owadzaniedatuje się IOd lat 20..,tYlCh(okres refoł"Ill króla Amauullaha). W lata/ch 20-ltych ,i 3D-tych 6pro\wadzono do kTaju lekarzy IZ Europy, Turcji i Jinidi;i.Faikwlttet medy,C':zmy'W Kabulu ~po'Ws<tał już w 1932 roku, stając się 'Za'czątikliemUniwersytetu Kabu:lekiego. W latach 60-tych wydział mooycyny Un~weT'sytetu Kahulsikiego QlPuszciZało około 100 osób rocznie, a po utworzeniu w 1963 r. filii w Dżalalabadzie jesZ!cze bliSko 40. IW 19·6,6T()ku na 655 studentów medycyny w Kaib1.ll1u pr,zypadało Hl kobiet. W latach 1938 - 1967 studia medYICZill:e ukońezyło 758 młodych lekar'lY ohu .płci, aJJe wlielu z inichzaruiechało uprawiania zawodu r(Firscher 196;8,s. 87). W 1977 lToku szalc{)lwanolioZlbę le!karzy (zatrudnianych 'w służbie pańsrt1wowej) iW"AfrganiStanie na 719 osób (Statistical Yearbook 1978, s. 895), a więc jeden lekarz przypadał na ok. 21 tys. miesz/kańców. Przy tym ich rO'Z!ffiieS'ZJcZlenie jest hardzio rnierówl1Jomierne: w 1969 IT.przy !kiI'ajoowejp.rzeciętnelj 1 Ile(karz na 22 - 23 tys., w Kabulu pI1zyipada'łjeden ina 950 mies:zikańlców(FiSocher 1975, s. 381). NatomiaSit w od'legł)1lch,gómk1ch Te.gi<machnielkiedy jedyny iekarr.z pra'Oowrał w stolicy prowincji. Albsołtwemci:nIiechę'tnie udają się na wieś, gdzie wyposażenie pia'cówek słue.rby u:1.rolwia'jel5<t :zarZlW)'lczaj prymityw<I1e, bczba pacjentów ogromna, a pracę utrudniają duże odległości i złe drogi. Ponadto bralk jest 1T,8kompensalty finansowej. Krobiety-l,e/kar:lci, jeśli .naiwet 'PO �156 wyjściu 'za mąż 'Iliezail."7JulCą zawodu, z ['eguły pO'zootają w Kabulu, bądź w iI1lnym dużym mi:eśeie, (np. Ma'Zalr-i SzariI. Podobna joest sytlUacja pielęgniarek i połoŻllydl. Kobiety oowiem ze wzg'lędóIW obyczajowych 'Il'ie mogą Ipra'c()lwaćw pla'cówikach <Z1dirawotnych na IPrOlwi'llcj i. W ,ciągu osiatIlieh dziesięci10letei talk IW miastach, ja/k i na wsi powstały liazne sZ'pitale, po'l!OiSiającepod Ikontrolą MrniSltersrtwa 2Jdrowia. Według danych 'Z 1976 roku było wówczas w Afg,anis1talllie55 sZJpitali ;z łączną ,hCZlbąłóż'ak 2.914 (Statistical Yearbook 1978, s. 895). W 'każdej prowincjli A~gCłl!1tstanujresi przynajmniej jOOEmszpita[, choć częstoniewie[ki, z 10 - 20 łó2lkami. Wyposażenie starszy,ch szpitah jest rpryrni,tywne, a i nowszych zwylkle nieNV)IISl1:aTlCzająrce. W małych wioskach je-s't niekiedy niewiel!ki bUldyne!k'Pełniący lI'olę pr,zychodni, grdZJie'ur.zęduje lekarz, a częściej felczer i pielęgni.arz. W nieiktóryoo trudno dO\S\tępny,chrejonaich 'nie ma w ,ogóle przedsiawicieh służby :z!dJowia. W Kajsar,ze (IW 'północno-zachodnim Mganlistal!1ie) laltem 1976 rok,u bu:dyne!k szpiJtalny i nowa przychodnia były ,w traJk'cie budowy ;trwającej już od l\:T'zechlat. W Najallm (Hazaradżat), ~dzieistnieje poolbawiony przez misję amerYJkańSką kompleks 'budynków, ,w Iktó[')'ICh mo.iiliwa !byłaby hosipi'taih7ia,cjachorych, z braku personeilu i wyposażeni,a ur'ząd:wna :była jedynie przychodnia. Alkcje budowy i wyposaża'I1IiapilH1c6weik Isłużby zdtowia na wsi arfgamkiej z reguły !były IpTlzeasięwzlięciamimodeTniza'cyjnym:i .podejmowanymi prlzez państwo, hez pomocy ludności milejocowej. Wyjątko'wym przypadkiem jest centrum zdrowia w Arczi w północnej części kraju, wybudowane za pieniąOm mie-js'oolwej 'ludności, którHzgodzH-a się na potrącanie niew.ie[kieg,o'.p['oc'e.ntiuz sum U'zyS'k~wa'nydhz'e spr,zedaży hawełny. ,W labach 196,6- 1973 zebITano 'Wystarczającą ilość tpienię1dzy i już 'w 1974 roku oddaino do użytku 20-łóżlkOlwysz\pitail i przytcho<dnię ,z nowoczes1l1ym wyposaŻreniem ,(,za:ilT 19,74,s. 54). NaWie władze Demo:krwtycznej Rerrmblilki Arfgal1lisitanuzidają się przywiązywać dużą wagę do rozwoju słiuJiiby-zdrowia. Wśród ",Pods'talWowych Zasad DRA", będących zaryiSeIl1 'PJ'zyszłe'j kOIDSltyturcj;i, przyjęltylOh przez Radę Rewolucyjną 14 kwietnia br. ("Kabul New Times", 20- 21 IV 1980) są również arty\kruły l(alTt.26 ;. 29, rOizidz.1) zalpelWlniające społeczeństwu prawo do o'chrony zdrowia, s~czególnie malteki dzieci li zapowiadające podjęcie przez rząd wysiłków dla polepszenia i rozbudowy pla~ców€lksłużby zdrowia. J,edin:aikże.w zalkresie QlPielkimedYC2lnej polCilS'ta1wowego sz.ozebla widoczne są 'w \kraju duŻie z-anied'bania 11. Wskutek niedoiStatJku personelu i bazy marireTiallnejkorlzylSitanie ~udności Iwiejsktie'j z pomocy lelkarskiej 11 Je,SIt to pOlWlsaJec\hna syt'll<li:ja W klfajalCih tlZlW. 1kzec1iego bu,je się Pl1Zles'ZlCZlE!IPiaćfOJl1Il1Y o,rgal'lJi'z.alCy(iln.e medycyny w,alnia i<c'h do lolkailrnY'Cd1 WaIunJków. Swń alta , gdZlie nowoczesnej bez pró- dOlSiloSQ- �Spoleczmo-krUltturrowe wwa.rrwnkowania zdrorwia w Aftgamstantie 157 jest u1:lr'udinione.Na przykład w .górskim Haz'liralcWacie 'Chorzy muszą często pr~ebYlwać eJnaome odległ'ości pieszo, konno bądź lIla ool·e, by dotrzeć .do najhliższego leJkarza. Aile do tych :pr,zas7JkóddochOldzą, bodaj trudniejsze do po/konania, barieryświa'C1omościowe. ZaTÓ'WlnoświaJdomość zdrowo,bna 1UJdności wiejsikiej, jaik i reguły obyczajowe ma'ją opar'Ci-e w rebigii mu:Z'ułmań~kiej. T·a sytuacja W!płYW<lna wybór dokonYJw.alny spośród tdoortępny'chmetod leczenil(ł. Omówimy szerzej niektóre spośród ;kultul'awy:dł1czYJnni!ków !decydujących o preferencja/ch luidnoIślciwieJSkiej co ,do rodzaju pomocy ~dTowotnej. Na wybór metod leczenia 'WIPływają dużym stopniu pr<z€lkonania religijlne (zwłasz'cza należące do wamtwy .tzw. "islamu ludowego"). W,ielu choTo!bom przypisuje się na\dtnaibuTa'bne.przyczyny. Ludność wierzy, ŻJechorOlbymogą spowodować złe duchy (jinn, 1. mn. ajinna) i "zle olko" (casm-e bad), czyli rzucenie uroku. Bardzo często tym złym siłom przypisuje się SlpOiwodOlWa,nie beLlpłodności kobiet ora·z KOImpEika.cjipr,zy .porodzie. Dżinny i "złe oko" czyni się też odpowiedzialnymi za choroby małych dzieci. Ingerelllcją złych duchów są po,wlS<zechnietłuma'ozone chor,oby ·nerwowe i psydhYczne. Takż'e Ulkąszenie węża albo skorpiona uważ,a się często za sikwteikidzi:ałalno,ŚicidŻJinnów (Ei.uzma'D1n1977, s. 94). W :pr:zypaidikach,kiedy w,ierzy się w nardnatmrćl!1neprzy,czyny cho:rOlby,za jedynie skutecZJne uJZJnawane są śrOiclikimag~c:zno-<r·e;lIi,gijne. ,NaJ.elŻą.do nichprzeide ,wszystkim a1ffiJwle,ty,modili!twy i "oczytywalllie" chorego przez mułłę oraz pieLgrzymki do ,gro.boiW:cÓW święty\ch (ziyii.rat) 12. O Slilnej waloryza'cji 'religijnej tYJchpraktylk ,leczniczych świadczą wy:powiedziinforma'torów, że np. dla efektywnego działania amuletów nieZlbędna jest wiara chorego, niew1ieEzćł'cY'm;nie mogąO'ne 'pomóc. W opisa'nych przypadkach 'S'zczegó-lnietrudne ~est wlkroczeni,e meidy:cyny nowoczesnej. Ni·emniej,nieikiedy stosuje się kom(hrnolwa'ne metody leczenia - próbuje się środlków damolWy:ch,ziół od halkima, a1ho 'pr'olSisię 'o .pomoc ł·~arza, a obOlktego stosuje się ,oczy,tywaIDliechorego : oikur;za'nie go dymem dzikiej TUty (espand, Peganum harmala), OIdganiają'cym ja:lwby dżinny 13. Spośród innyoh ,przyczyn ,chorób ,często \vYJffiieniasię przewagę "gorąca" albo "ziJ11'na" w organiZlIl1ie. Na ,przykład mail.a'ria i reum.aty:ZIlll uważane są za "zimne" choroby. Istni'eją też odrębne jednostki <:horo!bowe - garmi("go;rąco") i xonuki .("zimno") .() specyfiocz.ny,ch,IprzYlPilsywanych im pOIwszechnie objawach. W wypadlku choroby "z'imnej" :z;alIN 12 F:iel'gm:ymk.i pode1jmu,je sJię pnzy WlSZe1klllChC,hOil'\obaJC\h;nJiekliedy is1ln!ieją ".slPecjalliza,c'j-e" pOlSlzazegó<l'D)'lC,h Zii!jalr,artólw.Zob. EinJ2lmann Hl'7\7, s. 93 -9'4, Du!pree W76. IS Intter.eSlują'cy pf\Zyl1dad pO'łą!czenia ró<ŻIIlyiclhmet-od 1eczenia w przytp.a.dJku clhoreg'O (praIWldop()ldo.bn'ie na z;alPa~'eni'e p1U'c) ua.becik:ieglO drz:i·ec.'lkaz Ktul!1lduz p!oda,je A. Siha;J)1rlJslky (1930, s. 1916- W8). �158 DiANiUTA PENKALA 1e:e-asię il'omnahte śTodki "gorące" - orlipowip,dnią dietę, zioła, f1zylkoterapię. Odwroltnie, jeśli choroiba !u~nana jest 'Za "gOlfąCą". Ponadto Ipanuje przekonanie, że leczeniu właściwie każdej choroby, jako zaburzenia w LunikrcjouOIwaniuorgan~zmu, IPowtnna towarzyszyć specjalna dieta. Dlatego pa'cjenci częs;to Isami .proszą !1ekaT'Zao przepisanie diety i są zawiedzeni, jeśli ta!k'ich zad€oeń .nie d11rzymują. Brak wriedzy o przeno~zeniu choró,b drogą łn1ekcji 14 jest lPowa;imą pil"Z€!Szkodą w wake z choro:bamli zakaźnymI. 'Ni'e ma ;zwycza'ju i'zOllowauia ChOTj'lch. Odrę, ospę i ikdkiUiS'zUlWa'żano za choroby, przez które każdy musi pr'zejść. Badania IprzelprowactzoD.ew 'Uzibeciko-ltuTkmeffik:iej wsi Sansiz w północnym Afganistanie wykazały, że jedynie nieliczni jej mieszkań·cy o wykszlt:akeniu ponatdpodstalwOiwym mieli niejaSlne IWYOlbraiJenie o tym, .ż.eIpewne choroby są spowodowane 'przez za'D1eC'Zy&zc~Oiną wodę, bTludne owoce i pr.zez o'Wlady. Tadżycy z Ri-JaJng mówiJ.i o mikJrobach jalko nielWidziailnytchżyjątkach, ale nie .znali ichzwiąz'ku z chorobami. Nie ·zdawali terż sobie spil'alWyz ~zaieżności mię'd'zy brudem i roba<C'tw'€m ,a zacnoro'waniami (Services. " 1973, II, s. 204, III, s. 142, 151). 14 Mimo, iż w,eidłiU~ peTW:l1y1Ciht.rad,ylCdIi BJ101r'O'k MUihammad wY\POlwiadał sJię o możllDwroiŚC'izakalŻJenńa niekrt.óJrym·i chorobami, np. trądem i dżul11lą (Ree.ejp 1959. s. Hl). �R. Canfie1d (197,6, s. 109) iPodlkreś1a,że lęk prZled .chorobą !wzmagany j.estpnez niedostaiteczmą ś,wiadOllllOśćzdrowotną luidnoś,ci. To przyczynia się do szukaJnia pomocy, wspalI'!ciaduchowego i emocjonalnego u 1piI"zywódców rehgi'jny,ch - mułłów. Niieza!leżinieod tego, czy słuszne jest takie rpsychologistycZ/Ile tłumaezenie przyczyn ,popularr:nośd 'Przedstawicieli religii jaiko uzdrowicieh 15, IpOrzoSltaje faiktem, iŻe tak oni, jak i halkimowie, cieszą się IPcwa!żaniem i za'lŃa'niem człom:ków społeC'Zlności:lokalInej. Są im blis1cy 'w sensie przesibr.zennym, sp0'1eC'znym i pSYlcholog~Clznym- 'są dobrze znani, poświęcają oholTlem'Udużo czasu i uwagi, rpotrafią zaJpewnić mu (poczucie bezpieczeństwa. Stosują metody lecz'elnia, do (których miejscoiwipa,cjenci odnoszą się ze ,zrozlUmieIJJiem. Natomiast przedsrtal\V'lc,ielmerdY1cyny'nowoczesnej jest z reguły kimś obcym, spoza społeczności. LeikalI"zzwylkler,j.e ma czasu, by po~Śtwięoić pacjenJtowi wiele uwagi, .nie wyjaŚDIia chQITobyw termina'ch zrozumia'łych dla chQITego.Nieznaine, budzące często orpOlI'y,są nOiWoczesne metody stawiania diagnoz i leczenia. ChOlI'Yzostaje \porZ/bawiolnypoczucia bezpieczeństJwa i oparcia, ja!kie daje mu społeczmość, w .któlI'.ejżyje, tym bardziej jeś/lii ZIllluszony jest jechać do innej, odJegłej nieraz miejscowości. Toteż chorzy ze wsi niechętnie poddają się hospitalizacji, zwłaszcza w dużych miastaoh. MielS'zJkań,cySanrsiz, kJtórzy byli pa,cjlenltami sZlprtala w Mazar-i Szarif, 'wyraża/Mina ogół niezadO'wolenie z pobytu ·w obcych im warunJkach i nie chcieih po'WltÓlI'zyć,tego przylkrego doświadczenia (Services ... 1973, II, s. 2,10). Opisame powyżej bariery rosną jeśli leez.ona jest kobieta. Otoczenie nowoczes1ną opieką Zldrowotną k,oibiJeItW1łejsikichw ArganiStanłe jest powaimyrrn Iproblemem ,przy braikużeńslkiego personelu służby medycZlnej na prowincji. Iwlacja kobieit stanomi znalClznąpr,zeszJkodę w Ziwai.l:ozaJYli~U czy zapobieganiu .epłdemłom. Ponłewa~ obcy m~czyźni nłe mogą W'chodzićdożeńskiej częśd domu, działa1lność IJ1ę<s'ld~hekiJp dolkonującyoh szczepień nigdy nie była w pełni skuteczna. Konieczne było zatem tworzenie ekip mieszanych, najczęściej z udziałem cudzoziemek, bowiem większość kobiet tutejszych wzdragała się przed podró~owaniem po wsiach w towarzystwie nie spokrewnionych z nimi mężczyzn oraz przed wejściem do obcego domu. Cholfe kobfieity mają ,wiJe.le0POIfÓIW p:rzedw luda·niu się do leikarrza - mężczyzny, ohawiają się także nalgamy OiPin!i.ipubil.icznej. Niemniej, pa'cj1eniek wciąż prlzYlbyJWa. PT~z'edporadnią w Kajsarz,e obserwowaliśmycodziennie wiele kobiet w cZaJdorach, zwylk:llez dziećm:i (jedyny lEJkarz ;pTzyjmował ogół!em 30 - 50 pacjent6w dziennie). Równd·eiŻlekarz naszej IWYpTalWy plTzyjmQlwałwide chorych !kobiet. Jed'nalk zazlWyJak Wls;PQlmnial1l1O, w śIWlLaid<omJo!Śicli WlLelś.nialkó,wmułła ozy s'a1d jeSl1; tym, w stanie wyleczyć choroby spowodowane przez dżinny albo "złeo:ko". 15 jest k!tó,ry �160 DANUTA PiENKALA czaj wywiad odbywał się za p0ŚredniJotwem męża albo ojca pa'cjentki, a diag.no.za musiała być postawiona właściwie bez badania. 'I'1rudne do przeziWycię-henia pmęs71koidy w leczenliu kobiet szczegól'nie jaskJrawo UJWilda'czniają s,ię w dzil€((lzi;nie qpieki nad !kobietą IWciąży i podczas porodu. W przypadku ibe'Z\płodnoś.ci, uW::Irżanej za wie1Jkie n1ieszczęście i hańbę, ikolb'1ety uciekają się do wszelbch dostępnych środków, a więc, jeśli zawiodą metody medycyny tradycyjnej, trafiają nieraz do lekarza. Naltomiast przy porodzie kobli'erty wiejski<ej niema.l nigdy nie jest obecny lelkairz 8Jni wy!kwa!lif'ikowana położna 16. Lelka'rz z Kajsaru poinfOlrIl1owal mnie,że mies.zkańcy tej mi'ejsc.owości i okohcZ'llych 'Wsi nigdy nie ~acają się do rui'ego o pomoc pTZy porodzie. Czasem w pa:-zY1padku trudnego porodu do lekarza zgłasza się mąż położnicy, a on daje jedynie odpo1Wliedn1e leki, bo'wiemnie Ziezwa~la się na obecność mężczyzmy przy porodzie. W tej samej miejscowości mą,ż !kobiety, ,kJtóra miała kOID'p~ilkacje przy ,porodizie, poprO'Sił o pomoc lekarza nasZJej 'eikspedy'cj'i. W)'Iwiad p[,{)lwadzollly był ;za poś'fedniJCtwem męża i obecny'ch w izbi€ sialI"S'zych kO!biet, a le!kaJrzowi nie p;oZJwo'lono nawe!t dotknąć chorej. Proponowano jedymJi.e tŁumaczce albo autorce '~ba:dani'e bn.uoha koibiety ,poprzez suiknię. Przyczyną talki'ej postawy jl€'st przede wszys1Jkim przepis islamu zabraniający ukazywania komukolwiek części płciowych ciała. Diiya jedynie w ,wypadku trudnego porodu prz,eprowadza d(JIkładniej'~:ze badanie poloŻlnicy. NaweJt kobie'tom-J€łka:rikiom ,wchodzącym w skład eik!ipy badawczej dzi.ałającej 'W Sansiz i Ri-Jang nie zezwa'lano n1gdy Ina ob ecnoś\; przy nOiI"lffialnie,prz,eibiegającym pOlI"Qldzie.Jedynie wtedy, gdy były rkomphkacj1e, iProszono je o pomoc, Inp. w Ri-Jang, kiedy przez 20 godz.in po porod2'1ie .połoimica nie w)'Idailiła łożyska. W trakcie operacji wyjęcia łożyska jedna z kre'wnych palcjentJki pozostała iW iz.bie, ale odwrócona tyłem. Wszystko wlSikazy\wało na tO,że już samo ułożenie C'horej na plecaoh jest dla obecnej ni,enaturaUne i ,l1!iesmaczne. Pr,zyglądał'a się jedynie z'3strzykowi ant)'ibiotyreznemu po opeTacji i wkrótce cała wieś w,iedziała, iJe to zas1Jrz)7lk zaTadZlił kompili:kalcjiom {Services. '. 1973, II, s, 19'6, III, s. 137 - 138). Kobiety ;wzbraniają się przed rodzeniem w sZpl~tal'U, bowiem zmuszone są tam pI'lzyjmo(wać ,pomoc le'kaiI'za-mę żczyzn y, akc€jptować oibcą im po;zycję Je'Żą'Cą p.rzy poradzie. Ponadto poZlba,w,ione są pootrzymującej je ;psychiczmej atnniosfery, stwarzanej przez obeone pooczas poro.du starsze, doświadczane !koibiety. Badania Pam-eli H,U'nte ,wyk.azały, że afgańslkie diiya to Zlwytkile kobiety o specyfiiocznych ceC'ha;ch osobow{)śai. Enel'gicZJne i wesole, pomagają :rodzącej ,pr;zez'wyciężyć s1lra,ch, 18 200/0 Nawet w KaibUilu Z POtmOlCą pO'loż.nej (.F11SiDh'er1968, s. 912). oIkloło 1968 roiku 308/0 .pou'odów odlbYlwal.u ~i~ w w dQl!11lll, a 500/0 kobi,eIt r<o<dJzi!Ło bez fa.chow'ej· s'ZIPibllu. pOIlTIlOCy �Spoleczn,o-kul!twrowe·wwa.ru.wk:owan.ia RY'C.4. PlaJkaJt IZ 2lWrowia IW Afganistanie 1PI'lzY'Clhodnli w Nalj,alku 1015til1Zegają'cy \pl1z€ld il1.i eibelZ)pi€lc!Zeńlsbwem pall1z€lnia ,diZJieCli. Flort. M. GaJwęClkii. 1 161 po- pobudzają ją do śmiechu opowiadając różne zabawne historyjki (Dupree 1977, s. 11). Ponieważ do kolbiety należy zazwyczaj przyprowaidzanie do poradni czy sZ!pita1ladziecli, ~óWJI1ieQ; ich hOlSpiita1i:z1acjanapotylka duże przeszJkody. Z pO'wodu powszechnego analfalbetyzmu 'kobiet trudno jest .im pr:z.eIkazywać ,zasady higieny żywienia bądżopieki nad niemow'lęciem. Tolte,ż w poradniaich i szp~talach wy)Wies'za się odpowiednie plansze z obrazkami. Fr:z.ecistalWio'ne pOIwyżej w,Zlgllędy lreErgijlno-oby,czajowe częsito decy11 "Lud" - tom 86 �162 DANUTA~KALA Ryc. 5. Maw~awi Abdul Sotar z Dawlatabadu w swoim sklepie z ziołami. Fot. SIt. U\bell1mail1JOlwilcz. dują o wy/borze sposobu leczenia. Wiiększość informa1torów pytaJn~ch o kolejność Izasięgania porady wwypad'ku chO\l'obyswojej albo dziedka •. stawiała lekarza na ostatnim miejscu, twierdząc, że korzysta z jego pomocy do'piero wtedy, gdy illlne środki ,zawliodą11. Na przykład mieszkańcy DalWllataibadu informolwaili mnie, iJe najpierw udają się do sklepiklU z ziołami ogólnie s'zaJnOlwanegohaikima Abdul SQltara, chęlmie biJo17 Al1loa[lolg,ilc.zne wYlPolWirelCilZoim1€1s,z/mańlcó\W Rii-Jang 1973, lU, s. 1412. zn:aljidruj,emy w Services ... �rą równierż od niego albo od mułły amulet, a jeśli te Śitodki nie po-mogą - 2Jwra1cają się po lpo!l'a,dędo miejscowego lre!karza. Sam mawlawi Abdul Sotarr thlmaczył, że ludzie, kltórym już kiedYś pomógł, w ogóle n:ie chodzą do lekarza, ,przy<:hodzą od ra'zu do jego SIkilepu.Jeżeli widzi, ile nilemoże !kogoś w)'lleczyć, sam k.ielI"ujlego do prz)'lchoidni. Nie najmniejszą rolę w kwestii wyboru odgrywają względy finansowe. Wieśniacy p<JiWs·ZiedlJn.ie nar zeka1i, ile lelkalI"sibwa są zbyt dlI"ogie. Zarzuca1i lekalI"wm, ile "dużo biarą"; j·edna z ubogich Hazarek z Tala nazwała wręcz miejscowego f,e1<czera"zj1ada,czem pieniędzy". Letkar'ze wyj<1Śniali,że otrzymują jedYnJie ogranic2'Joną i·loŚć lelków sltandardowych z centrwinego malgaz)'lThul,elkarsrtw w Kaibulu. Jereli leczenie wylkracza poza te lelki s:twndall'dowe, chOlI'Ymmsi płacić. Natomiast pll'zed:starw:idelle medycY'ny tradycyjnej z reguły biOlI'ąza swe UiSług.ibard:w umiarlkowane opłaty, przewaimie Zlres1ztązależne od sytuacji mająit!kowej pacjeruta, w której się dOisikonale orti1enrtują.Mułłowie biorą naj<:zęściej za wypisanie ta'w:izu "ile kto da", nieikiedy od ubogich ll1ie żądają ni'C, natomiast od boga'tY'ch - sum dorść wysokich (nawet do 1000 afgan i 18). HakiJmz Da'wlatabadu twierdził, Źle ludzie, którym niie pomogłó leikarsrtwo od lekarza z Kabulu za 400, 500 afgani, przychodzą do niego i !kupują zioła ;Iljp. za 12 afgani. Więikszość ziół jest hardw 'tan:ia. Zda r'za'10 się, że dobroczY'nna dla ludności wilej-.9kiej aI~cja lekaTzy zagran;iclJnyrch źle przysłużyła się ilch afgańskim następcom. Talk było w Najakm, gdzie ludność wspomina·la barrdzo dobrze lekarzy amerylkańskich, którzy pracowali tam prZiez trzy ,lata. In:£oll'matorzy wydllwaJali umiejętności cudz'O'zi·emsllddhle!kalI'zy i skuteczność ich lelkarstw, które otrzymYlww1iza darmo. Z rozgoryc2lenierrn i ,niechęcią wypowiadali się natomiast o obecnym lekarzu, twierdząc, że nie potrafi leczyć, bierze dużo pieniędzy i daje nieidobre lelki. Z powodu większego zaufania wi!eśn:iaków do cudzoziems!kich meltordleczenia, lekarz naszej ekspedycji miał zaws·ze wi'e1u pa·c}entów. W tej s)'llJUacjimusiał działać bardzo ostrożnie, .chcąc pomóc patrzelbrująrcym, a jednocześnie ni·e zal'3zikodz,ićmiej'scowemu leika:rzowi. Ludność wiej'ska naj'C'zęściej SiPodziewa się natychmiastowego, wręoz cudownego dzialania nowoczesny.ch 1e!kall'Suw,nie stosuje się do przepisanY'ch długotrwałych .kuraeji. W~kutek tego łatlwo r021czarowuje się do medycyny nowoczesnej. Jednakże zespół badawczy dz'iałająrcy w Ri-Jang zaoibserwował, ,że po pewnym c2lasie obca ludności tdea zażywania leków w określonych dozach i odLStępalchczasu za'częła się stopniowo przyjmować (Services... 1973, III, s. 148). Niemniej, stosunek do nowoc:zesnY'chmedylkament6w ,często pr'zy!pomina podejś.cie do amUlletów 1 18 W 19(76 .wkJu aiJ:1itcjałny kUl11s arl'lgań~kri'ej w.allluity wynooił afganJ = 1 dianar . 11' w pl'lZyibNż.em:iJu 50· �< " ' . -DiAfNUTA PENKALA c:z.y ~nny'ch środków mag¥cZ'no-«,4igijnyoh. M. A. Zair (1974, s. 55) piszę, że mi€lS7Jkań-cywsi Karu i Mo'1llInarndIW ,północnym Afganistanie naJbra'1i z1łJu!fani:a .do aspiTyny,i .iJnnych lelków, kltóre mogą kupić na bazaiTze,i wierzą, ,że są one nielk.iedy równie sku'tec7'Jne, ja!k ta'wiz. L. Dupree (197 6, s. 17) pir7jew:i!du~e,że "magia tawlZU może zostać - za jakiś czas - zastlllPiona mag:ią pigułjki i zastrzj'\ku". Zdarzają się pr1zypadik.i traktowania reoept jako amuletów, z .powodu podobnej ich formy. Ta'wiz - modiH1Jwęwypisaną na kalWiałku papieru - nieikiedy wcelarch leczniczych łyika się po namoczeniu w wodzie. Toteż j,eden z Hazarów z O'kolky Tala o'tr:zymaW\S'Zyod naszego leikarza receptę zapytał, c'zy ma ją zjoeść "ma sucho", czy te!Ż pOIpić wodą. Takie i tym podoibn€ przy!kłady u-akitowane w oderwaniu piTze~ta'Wiają się jalk sensacyjne ,cieikawost!ki, tymczasem ujęte w ikomJtekście lW[Umowym ŚiWiadczą o adaptolWaniu prze'jrnowany.ch nowości do reguł tradytcyjlm~j kultury. Akceptuje się najchę1miJej te środJki nowOoCz€\Snejmedycyny, które mają swe amalogie w medycynie trady;cyjnej. Za\StTzyki 'przypomina,ją powszechnie zna'ne, tradyJCyjlnesZ'CZ€'pienieprzeciw ospie, syropy od dawna .były jednym ze środików medycyny tra.dycytjnej, <toteż leki w tej postaci są najbardziej cenione. Natomiast wieśniacy nie mają na ogół zaufania do ta'bile'te'k. Zdarzało się, ,że o1mzy:rn,runym od naszego lekarza medykamentom pacjenci przypsiywali szkodliwe działanie. Młody Hazar z Tala, chOTYna żóŁta,czikę,twierdził, że właśnie od za,żyiCiapast)ńleik "dostał żółte oczy". W Dawlatabadzie syn miejscowego bogacza skarżył się lekaT'zowi eikspedycji, że naiychmiia:st po dotknięciu jęzYlkiem otJrzymanej od niego tabletki padł jak martwy i dopiero po rpe\wnym cza'sie odzySkał przytomność. Komentująicy to zdar'zenie młody Tadżyk wyru'ził prz,~konanie, że 'naprawdę slkutec2'Jne mogą być jedyni'e zastrzyki. Powiedział: "Cóż to jest taJka malutka pastyilika? To mo>żebyć tj'\]ko trucizna!" Sieć apteik w Af.ganistanie jest dosyć dobrz,e rooz:w,inięta.Prócz aptek państwowydh 'w r. l906,8/1969było w kTaju 259 alPtek prywatinych (Fischer 197,5,s. 382), które .bez ,ograni~eń kUJp;r)lwały lelki z zagranky. Lekars1Jwaz lł\PItekwykupy,wadi hrun:dllaiTze ha zaTOIwi i w rezultacie na hazarach oferowano na sprzedaż rO':zIDlaiteorJ71ginalne preparaty z różny;ch kJrajów . .HaikimowJiJecoraz częściej 'za'O)patrywali się w zastrzyk:ianrtybiotyczne i inne lelki i apJ.iikowalJ. i je swoim pacjoentom. LekalI'z z Kajsaru 0pOiwiadał o s2'Jkodliwych skutikarch takich praktyik, piOwszechnych IW całej okolicy. Ozłonkowie e!kipy dZia1a'ją'cej w Sans,iz rówlnież podają, Że kiilku mieszikań,ców tej wsi zaO!PatrJzyłosię w strzytlkawiki, igły i leki i na życrenie- robi zas'1Jrzylk.idomięśniowe a nawet do,ży.lne (Services ." 197.3, II, s.210 - 2:11). RÓW1I1ieżhalJl'Clilarzeba:zarowi czasami imali się tych praktylk. Jest to interesujący pTzy\ldad po'wiPIZdmwnego korzj'\Stania ze ~oIbyC'Zy nowOlczesnej medyc)7lI1Y,nielk,ierly nieibe~i€ICzmego w sikUltlkaoeh. 1 �Spolec.zrw-k'Ultwrowe 1LWarWnko.wa.nda.2ldrowia w Afgamstnnde 165 Personel słuilby I7idrQwiajest obecn·ie pra'wie całlkOlWicieafgański. LekarZ'OQll.zagITa'llilCZnym nie -przY2'IDajesię jużzezwo~eń na prowadzenie praktylki wśró,d miejscowej ludności. Wy1da'wałOibysię, że lekarze miejscowi ma~ą więcej SZaIllS,by dostosować swoją dział'a,lność do istniejących watrUlI1lkówsp;ołec:zJno~kuil:turowychi w niektórych' przypadkach umiejętnie wykorzystać lolkallne trady,cje dla p()wQld~eniaswej pralkity1ki. JednaJkże wyksztakeni w duchu nowoczesnej medycyny lelkaT'Zeczęsto odcinają się całkowicie od trad)'ICji, a medycynę bradYICyj'llągenerail:nie określają jako :ubiór przesądów i zalboiOOnów.Talka posltawa nie1wą1lP1iw.ie zna.cznie 'Obn~a efeikJtywność pra1kty{k:ii utrudnia pracę lekarza w &POłeczności wiejskiej. Młody lelkarz i salI'1iJtariuszw Najaku właśnie z talkiej pozycji po'dikn-eślaHzaco[atlie miejscowej ludności, pooając jalko jego dowód m. in. powszechne stosowanie w celach leczniczych rozmaitych :uiół. Nartomiast starszy, doświadcrony lekarz z Kajsal1"u oceniał pozytywnie skutOO7JnoŚĆ nielktÓł"ych lelków .roślinn)'lch medycyny tradYlcyjnej. iPożytec:nne byłl()ibypopieranie i wytkOll"zystywanie tych środków tradycyjnej medycyny, których efektywność potwierdziła medycyna naukowa. Badania fal1"QnaklOllogiC:zJne wyłkazały biologiczną aktywność w.ielu substancji zawarltych w roślinn)'1Ch lekalch afJgań'Skiej medycY'llY tradycyjnej (Les plantes ... 1960; Pelit et al. 1965; Fischer 1974). W ostatnich latach zaczęto doceniać rośliny lecznicze nie tylko jako cenny artykuł eksportowy, ale także jako źródło leków dla medycyny krajowej (Azimtrlllah 1977). Być mOlŻeprzy'cz)'lni się to do zaaikceptowania n,iekl\;órych środków aflgańslkiej med)'lc)'lny bradycyjnej. Stosowaną pO'ws:re0łm:ie,pIT:uezliudność Afgani1sta:nu klasyfika'cję produkitówżywnościQwych na "gorą'ce" i ,izimne" m02ma by zestawić z ich wartością kaloryczną i na tej podstawie polecać pacjentom stosowną dietę, co byłQby szczegóalll,iepoiŻyteczne dla często niedożywionych czy nieod'P.owiedmiożywionych dziec'i. PrzetpisY'wanie diety, jak już wspominano, zaiWS'Zle spoty;ka się ze zrozumieniem chorych. Warto stosować w pra/kt)'lce leika'Tskiej przede wszys1ttkimleki w talk-iejpostaci, ikltóra jest najłatwiej akc€lp'bOwana,a więc zastrzyki i syropy . . P,ersonel służby ~drow:ia powinien naiwiązywać ścisłą w9pÓ£pI1"acę rz. lokalnymi prwcllsta1wiJCiela.mimed)'\cY'llY tradycyjlnej. W sytuacji ogromnego ,niedohoru person.ełu medycznego, kosztowności i nie'dostosO'wania modelu z'a'chodniego do miejscowych potr;zeib, jedynym wyjściem jest ,~pO!kojO'Wa koog:zystencja" i - w dalszym planie - stopniowa iIntegraJCja oibu systemów. W ootatn:ich la,tach Świaltowa Orga'nizacja Zdrowia zaczęła propagować t~ie właśnie ,,:nieorrtodolk\Syjnerozwiązania" problemów zdrowotny/ch krajów t'Zw. Trzeci<ego Ś'W,ia1ta.Dyrektor Generalny ś0Z, dr Halfdan Mahler, wysunął hasło: "Health by the people for the people" oraz koncepcję rozwoju podstawowych służb zdrowotnych integr.uJją.;. �cych nowoczesne koncepcje med~zne z' lo.1<a<lnąmedycyną kady.cyjną (Diasfeld 1977, s. 9; Sokoł~a 1980,s. 25 - 29). Przykładem, taJdej udanej w~ółpra'cy może być w AfgalI1iS!tanieakcja ~zczepień .przeciw ospie, która dała 2JOOlko:mite il"erliwtaty (ospa zosltała wyeliminowana). Popularność wspomnianej już, tradycyjnej techniki'szczepienia przeciw ospie stworzyła doolronały grunt dla szerokiego zastosowania nowoozesnej szczepionki. :IDkipywy:lronujące s~cZlepieniacieszyły się zaZlwj"Czajdużym pOlWażaniem,a jeśli skład i:ch był m'i.€I9za'ny,mogły dotrzeć -do wszystkich mi€S7lkańców. Ponadto, by ograniczyć nieJbezpieczneniek:.tedy sku1Jki trarlY'cyjnego SZ'czepienia, wykonującym je "specjalistonl"zalczęto da\wać nowoczesną szcZlelfJionlkę. Aikicja powiodła sięprzyjmowano chętnie S\Zczapionikęz powodu coraz większych trudności z uzyskaniem maltariału bez!pośrednio od chory,ch. W ten sposób przedstawiciele tradycyjnej medycyny zostali włączeni do rządowej akcji SZlczepień(Sery ,197,3,8. 1r12). Propagowany przez SOZ model współpracy przedstawicieli dwóch systemów medy<cznY'cIhmo:żJna byz równym powo,dzeniem w.prowadzać w życie także na innych odcinkach działalności zdrowotnej. Jak już nadmieniałam, le1ka['!z-mężczy:zma ·nadal nile może dotrzeć do rodzącej kobiety, a l~l'ek i połotimY'chjemcze .nie .spoty{kasię na 'WSi afJgań.~iej. W tej sytuacji til"adycyjlnaakuszerka - diiya mogłaby służyć jako przekaźnik nowych dtdei dot)'1czącY'0hzdrowia matki i dziecka. Dzięki swej waimej pozycji wkoibiecym sektorze społeczności może ona wpłY'Wać na opinie i J)r,eielI'€'Ilcjekobiet. Byłoby bardzo wskazane, żeby niehczne jeszcze pielęgniarki i kwalifikowane położne ze szpitali w stolicach prowiJn'Cjina'wiązyrwały kontalkt z wiejskimi diiyc:. i iIlSltru()lwałyje, jak przeprowadmć poród w higleIliiczmych warunka'ch. P. Hunke, krtóra przeprowadziła badania nad stosunkiem tradycyjnych alkuszerek do medycyny nowo,czesnej w A:fgamistanle, podaje przykłady udanej współpracy położnych z tymi spoŚi1"óddiiya,które .n1e traJktowały i~h jakokoniktIrr'en1Jki. W ni€lkttórych pr'zYlpadkach diiya pomwgała kobiecie przed urodzeniem dziedka i w ;połogu, a położna czuwała Inad samym przebiegiem porodu (Dupree 1977, s. 11 - 12). Według informacji lekarza z Kajsaru, niektóre daya ~ dkioHicystosują już środiki 'aseptycZ'ne. Lekarze z ekipy działającej w Sansiz stwierdzili, że miejscowe kobiety mogą być w pewnym stopniu podatne na idee planowania rodziny, pOnieważ ze wz;ględu na częs:te przypadki śmierci podczas porodu obawiają się każdej nasrtępnej ciąży. Jednakże 'SiLniejsze niż te obaiwy są względy 1'leligijne i .panujący ideał rOidziny w~elodzietnej. W Ri-Jang k.Hkoro spośród· zapyrt;ywanych rnęw.zy:w i kobiet po~wierdziło W'pil"'a'W'cizie, że ohce mieć tylko 2 - 3 dzieci, ale kiedy proponowano lm jakie'ś środki ą.ntykiO'ncepcyjlIle,nie przyjęli i'ch, 'tłumacząc, że poddadzą się woli Ał- �laha (Services ... 1973, II, s. 197 - 198, III, s. 140). Można J>['zawidyrwać, że działailinooć pla'Cówek planowania rodziny długo jeszc:r;e nie przyniesie oczeki wanY'CheteIktów, ~właszcrza ,w śrooow:llsku wiejskim. Powodzenie programów edukacji OOroWlOtnejna wsi jest w duzym stopniu uwarUJnJkowane poparciem ludzi wpływowych w danej społeczności. Prócz władz wiJoslk<XW)I1Ch, nieikiedy i .szanowiLni muUowie włąazają się do aJkcj'i zdrowotnych, wzywają do SJtawian.ia się na miejsce s~zepień, udOS'tępniają meczet dila dora':lmycl1 CF,Jlów,dJba'ją o przestrzeganie ro~por.ządzeń wydawanych po:dlCZa5~idemi'i. Również niektórzy hakimowie, jak wspomniany Abdul Sotar z Dawlatabadu, nie traktują lekarzy jako konkurentów i gotowi są do współpra'cy. Program eduka1ci'i :zxirowotnej reah'zuje się w .7IDacznej mierze poprzez s~oły. Ponieważ coraz większa li~ba dzieci (w tym rÓWIIlieżdziewcząt), nawet w odległych wiejskiiCh rejonaiCh zostaje objęta nauczaniem podstawowym, można się ~ziewać, że młiode pdkolenie będzie o wiele lepiej zO'rienrtowaDie w zagadnienia'ch ochr<my zckawia, a przede wszys1Jkim utxzymY'wania higieny. Edukacja zdrowotna jest nadal baa:-d1;owaŻlIlym zadaniem sto'jącym przed nowym państwem afgańskim. Wskutek jej postępów i rozwoju bazy materialnej systemu opieki zdrowotnej, metody i środki medycyny nowoczesnej są w oora'z większym stQPniu akceptowane przez lIUdność. Sytua'Cja ta pociągnie za sobą niewą1ipHwie dalsze pr.zoobraienia medycyny tradycyjnej, ale mo~a sądzić, że nie doprowadzi do jej wyeliminowania, bowiem w pełnionY'Ch przez nią funkcja'ch nie j~t j,ej' w stanie całl1wwi<ciezastąpić medy,cyna nowocwsna. Azlmullah 1977 MedicaL Herbs - Gifts of NaW,re, "Aryana", Au,tumn. Bromlej J. V., A. A. Vorońov ,HJ716 Nar,oonaja med:icina look predmet etnograficeslvich issLed<Jva.nij, ,~etskaj-a ~,a@ja", J1Il' 5, s. 3 - 118. Canfield R. L. 1m Srufferling as a ReLrilgtiorus Imperative in AfghIQiMsva.n,[,w:] B1ha;raJ1;;iA. (00.), The ReaLm of the Extra - Hruman. Ideas and Actions, The Hague~Paris. s. WI - 122. Diesfeld H. J. 1977 Die Bedeutung des DiaLoges zwischen Heilkunst und VoLkerkrunde tilr die Gesundheii/;~pl.a71:UlnginE,ntwickltl:ngsUindern, {IW:) Rwdni~i G., W. Schliej"eI1IhCi,vel, E. ;Schroder, (Hnsg.), Ethnome<Uzin. HeitrćLge zu dnem .Dialog zwisohen HeoiŁkunstIU-nd VOlkerk,unde, BaII1ffiSltedit,'s. 't - 22. Dupree L. 1973 Afghanistan, Princeton. �168 D.ANUTA. PENKALA 1976 Saint Cults in Afghanistan, "American Univers!ities Field Staff, South Asia Series", vol.io, no.!. . 1977 USAID and Sooiat Scientists Discuss Afghanistań;s Devetopment Prospects, "Aiffi€lnkan Ulllwemjjtlies ¥Ueld SitazfJf;SoiUJtih A&a Serda;;", vol. 21, no. 2. Dzięgiel L. 19176 TTI(ldyc:y~ne ib:udorwn4ctwo w AjJg(l.nistan.ie jako przykl.ad harmotn:ii mliędzy środorwiski.e.m ,prJZyrodm.i<;zym i kultUlrowym, "Etnografia PQlska", It. 20, IZ. l.• s. i2l1 - 1'416.' . 1977 Afigańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, "Etnografia Pol~a", It. 21, \z. ~, IS. ł7i5 - 2110. 1978 Problem higieny w tradycyjnych spolecznościach afgańskich, "Zeszyty Na.uJkowe Umwensyrt;etAl J~·ellońJslkJieg,o, P.raoe Et.no~a.fi'c='C", oZ. Ił, ·S. 127 - 100. Einzmann B. 1977 Retigioses Votksbrauchtum in Afghanistan: Istamische Heiligenverehrung und Wallfahrtswesen im Raum Kabut, "Beitrage zur Siidasienfor·schu ng, S,ooa9'ien-Institut UniversiltiiJt Hejpe1berg", Bd. 34, Wiesbaden. Fischer L. 1968 Afghanistan. Eine geographisch-medizinische LaOOeskunde (A Geomedicat Mono,graph), iBerlLi;~eildeliberg. 1969 No:maden u,OO TITopernk.rankheite,n, LW:] Nomadri,srmus als Ent,wioktu1l{1s.pTOblem. Bochume-r Syma:>o&ioln 14/15 Jmi 1967, ",BoohlUlmer Scihl1if,teln lZJUJl" En:tlWiJCko1ulIlIgSlfo["lScihllliIlig \lInd iEaWwWClkilJu~połi.t,jlk", Bid. 5,Biiel'efel1d, IS. J.131-143. 1974 Volksmedizin in Afghanistan, "Afghanistan Journal", Jg. l, H. 3, s. 51 - 641975 Das Gesundheitswesen, {iW:] Kraus W. (Hrs,g.), Afghanistan. Natur, Geschichte und Kultur, Staat, Geseltschaft uOO Wirtschatt, Ttibingen und Bas'cl, IS. 31811- 386. J'asiewicz Z. 1978 The Haydar.iha. - an Afghanistan Community of Blacksmiths. An Attempt to Change the 10th Inter,national Ethrn4c Srituatlioln and Congress of Socicl Position, ~w:J and Ethnological A'1lJthro~logical W'I'OJCłaIW, s. 36 - 42. Leslie Ch. (ed.) 0119176Asian M,edoical Sys,tems: A Comparative Stud.Y, 'Beu1keley. Pakmai M. A. 1975176 (1354) Social Attitudes, Beliefs and Practices that Affect Status of .Pregnant ,Womern, Lactati1l{1 Moohe,rs and YOJUng Poiaoo the at the Sciences, NutritionaL Chadre,nin Thrree (!ITIalSrLYIIlopis powielany). Pelt J.-M., J.-C, Dayon et C, Younos 19<6\5 Plames med'i0inaleiS et dro,grues de l' Afghanistan, "BU'lae't<~nde ia SOICIiete . de iPIhaaun:a10ie de Nam.cy", JlIO. 616, s. 16 - 61. Penkala D. 197.9 "Gorące" i "zimne" w tradycyjnej medycynie Afganistanu, "E'tnog.ra.foia Po1Sika", t. 23, rz:. 2" IS.307 - ~9 .. 1980 "Hot" and "Cold" inthe Trad'itionat Medicine of Afghanistan, "Etłmomedi.ZOln", Bel. 6, H. J. - 4, IS. Q,Ol - 228. LesPlantes ... 1960 Les ptantes med.icinale.s des re'giO'Tl;Sarides, UNESCO, PaI1'i!s. Recep O. 1969 Tibb an-Nab'i. Die Prophetenmedizin bet Ibn as-Sunn'i uOO Abu Nu'aim Afghan Villages, Kabul �SpołeClZno-.kultwrowe u:nter die be.sond'e're.r Berucks:ischtigu7lig Augen-, Nasen-, 169 'tLWa,ru,<nJcowamwZiWtowia w Afoa:nista:rvie derr Zahnkrankheiten Ka.piltel und iiber den KOIPischmerz, Marburgt d,ie H<imorrhoiden, JLaihII1. Schurmann H. F. 1962 The Mongols of Afghanistan. An Ethnography Peoples of Afghanistan, 's-Gravenha,~e. of the Monghóls and Related Services ... 1'9\713 Sermoes for Actl~on. OhŻJldr,en w,ithlŹln Regwnal Expel11Mental ActiviŹities CI<t Deve~orpment V.illuge ZQnes. Re\Search al1l.d 2: MOII1lO~r,<lIPih6, ,Level,voil. CIN.AM, K<lIooil. Sl'ry V. - l.97,3 Smallpox and al1l.d T.radliti:OI1l.U,lM,ediiCline ,in the Asia, "ZeitschrLft fur Tropenmedizin 18.105 - 1118. 19M Ll!.kaf.sko-g'eorgmafricke pomery Shalinsky A. C. 1980 Curing Strategies in Develorpling und COUintries Parasitologie", of Africa t. 24, no. 1, AJ,g.hci7liist<inu, PlraJha. a Central Asia Population in "Ethno- Afghanistan, m1edliJzirn", lBd. 6, :H. !1 - 4, IS. :1,83 - 200. Sokołowska M. 1>9180 Medycyna Statistical nowoczes,!Ul a systemy • tr'ooycjona,liYlJe, "adra". 'm 2, IS. 22 - 2!j1. Yearbook 1978 Yearbook 1978, Thin'tieth Iss;u,e, U,nJlteid N.alt'LonJs,DClPa,r,tme!llt of I!lIt,eI'lIlaltlrona1iEkonooniJc and S.ooiaJ Mlfalilrs, \Sit,<lItiilSit'ile<lll OfifilCe, NeiW Y<Ol1k. Tomaszunas S. J.OO2 Wpływ m~gMCji ludności !IW sytlWCję ,epicJ,emidlogiczną maZICt'T'i.i w ,polurliniowym ,i zacnodltliim Afgarndstaltliie, ,,'BiJull,elt'yn'1n.styltul1;u MedYicyny MOll1slldej IW Gdańlslku", t. ~13" IIJIr,314, IS. il813 - 2'00. Wilber D. N. (ed.) 1956 Afghanis,tan, Human Relations Area Files, New Haven. Wilber D. N. 1962 Afghanistan. Its People, Its Society, Its Culture, New York. Zair M. A. 1974 Social Integration in Rural Afghanistan, Kabul. l'9r;19 Statistical DANUTA PENKALA SOCIa-CULTURAL FACTORS OF THE HEALTH AFGHANISTAN SITUATION IN RURAL (Summary) In the first part of the present paper socio-cultural factors affecting the health of the Afghan rural populatłon were discussed. Their role in the etiology of diseases was estimated from the point of view of modern medicine. �170 DANUTA PENKALA In the second part of this article reasons for the successes and failures of modern health protection programs applied in Afghan villages were analysed. The role of Islam as a basic factor determining people~' style of life and thus influencing both the epidemiological situa'ti'<m and modificatiO'Il of medical care was especially emphasized. It was proved that when authoritatively planning any salubrious campaigns in rural communities one should take into consideration medical expertise as well as ethnographic reports am adjust these programs to local cultural specificity_ To securebasic medical care for the rural populationit is necessary to have the cooperation of medical doctors with representatives of traditional medicine who are very active in modern Afghanistan. Examples of such cooperation wereenumerated in the- present paper. This trend of modification in the domain of health protection in the countries of the so-called "Third World", aiming at integration of modern and traditional medicine, has been advertised recently by the World Health Organization, since previous enterprises favouring a Western model of health service organization had failed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9042caa70574bb8f39c2404d3fc69ad.pdf 328bb1f00f8d0092e457d9f7139d8f49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5457 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource społeczeństwo obywatelskie Śląsk Cieszyński - społeczeństwo obywatelskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5074 Title A name given to the resource Społeczno-kulturowe zjawiska funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego i postaw obywatelskich na Śląsku Cieszyńskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dyczek, Berenika Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Berenika Dyczek Uniwersytet Wrocławski Instytut Socjologii Społeczno-kulturowe zjawiska warunkujące funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego i postaw obywatelskich na Śląsku Cieszyńskim W istocie, jednostki ludzkie w przeważającej większości nigdy nawet nie podejrzewają istnienia niezliczonych znaczeń – naukowych, artystycznych, moralnych, politycznych, ekonomicznych – a obszar rzeczywistości społecznej, której znaczeń jednostka nie zna, nawet jeśli zauważy jej zewnętrzne oznaki, jest dla niej w praktycznym doświadczeniu równie niedostępny, jak druga strona księżyca1 Florian Znaniecki Z badań socjologicznych wynika, że w Polsce 13,2% populacji należy do organizacji pozarządowych, z czego tylko 5% pełni jakieś funkcje2. Natomiast w powiecie cieszyńskim 18,9% badanych deklarowało taką przynależność, z czego 14,3% jest aktywnych w organizacjach pozarządowych, przy czym w gminie Chybie było to aż 43,3% kobiet, a w Zebrzydowicach 37,9 % mężczyzn3. 1 F. Znaniecki: Chłop polski w Europie i Ameryce. T. 3: Pamiętnik imigranta. Warszawa 1976, s. 18. 2 Źródło: Diagnoza społeczna 2009, s. 265. 3 Źródło: Badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (marzec 2009). �150 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Warto – w kontekście tych danych – zastanowić się nad przyczynami funkcjono­ wania społeczeństwa obywatelskiego na Śląsku Cieszyńskim. Jak sami autorzy projektu CieszLab (marzec 2009) zauważają większa liczba osób zaangażowanych w działalność organizacji III sektora4 w powiecie cieszyńskim jest z jednej strony przejawem skuteczności procesów budowy społeczeństwa obywatelskiego, z drugiej elementem korzystnie wpływającym na jakość życia na poziomie lokalnym. Członkostwo w organizacjach pozarządowych to nie tylko działanie, ale i postawa życiowa. Osoby należące do NGO [organizacja pozarządowa, skrót pochodzi od ang. Non-Governmental Organization] lepiej dostrzegają możliwości efektywnego, wspólnego działania na rzecz lokalnych wspólnot, w których żyją. Ponadto osoby te są częściej przekonane o możliwości wywierania realnego wpływu na władze lokalne5 . Pojawia się więc pytanie o przyczyny tego zjawiska. Dlaczego kondycja społeczeństwa zamieszkującego powiat cieszyński różni się tak bardzo od sytuacji społeczeństwa w Polsce? Z raportu wynika, że w tym regionie powstało znacznie więcej organizacji pozarządowych niż w analogicznych rejonach w Polsce. Wydaje się, że odpowiedzi na to pytanie należy szukać w społeczno-kulturowych uwarunkowaniach, w jakich egzystują mieszkańcy tego regionu, a także w specyficznych właściwościach ludzi zamieszkujących Śląsk Cieszyński, czyli ludzi pogranicza. Związane jest to z ontologicznymi założeniami pogranicza, które odnajdują swoją empiryczną weryfikację. Jak zauważa Zbigniew Kurcz pogranicze to przede wszystkim obszar, który istnieje realnie, a jego granice są granicami komunikujących się ludzi. Natomiast na tym terenie żyje człowiek pogranicza, który posiada zupełnie inne cechy niż człowiek z centrum. Jest zwykle bardziej otwarty lub krytyczny wobec obcych, bardziej przywiązany lub obojętny do wartości własnej grupy narodowej (...) bardziej zaradny i przedsiębiorczy6 i co szczególnie ważne w przypadku Śląska Cieszyńskiego jest on bardziej innowacyjny i skłonny do akceptacji idei i nowinek (...) szczególnie wówczas, gdy dostrzega ich pozytywne konsekwencje dla siebie. Obserwując procentowy rozkład profili działalności społecznej, autorzy projektu CieszLab zwracają uwagę na tzw. edukację nieformalną, która odbywa się w ramach uczestniczenia w działalności III sektora. Ten rodzaj działalności pozwala w dużym stopniu na zdobycie wielu kluczowych umiejętności osobom w różnym wieku <<poza murami szkoły>>7. 4 Pojęcie III sektora w rozumieniu Szackiego jest częścią systemu społecznego, a w badaniach empirycznych utożsamia się je ze społeczeństwem obywatelskim. Trzeci sektor tworzą prywatne organizacje, działające społecznie, czyli organizacje pozarządowe. Cel ich funkcjonowania jest publiczny, natomiast podmioty, które tworzą te organizacje są prywatne. 5 Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Raport 2009, s. 15 (cyt. za A. Baczko, A. Ogrocka: Wolontariat, filantropia i 1%. Raport z badań. Stowarzyszenie Klon-Jawor. Warszawa 2008, s. 78-79 (cytowane dalej jako CieszLab). 6 Z. Kurcz: Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 20. 7 CieszLab, s. 13. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 151 Wyniki badań wskazują8, że najczęstszym rodzajem aktywności będą: nauka, edukacja, oświata, wychowanie (47%), na drugim miejscu znajduje się upowszechnienie kultury fizycznej i sportu (41%), trzecia w kolejności plasuje się kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i tradycji (37%). W tym kontekście można przypuszczać, że działalność pozarządowa uczy – obok socjalizacji odbywającej się w domach i szkole – przystosowania do funkcjonowania w życiu społecznym, a także zmniejsza różnice wynikające ze stratyfikacji społecznej. Według autorów badania CieszLab respondenci, którzy zadeklarowali udział w działalności NGO, charakteryzują się wyjątkowymi zainteresowaniami i angażują się w przedsięwzięcia twórcze9. Z danych wynika, że niepowtarzalne umiejętności członków takich organizacji to np: zdolności organizacyjne, umiejętność nawiązywania kontaktów z instytucjami publicznymi. Jeśli chodzi o specyficzne umiejętności to podawano m.in.: zdolności aktorskie, literackie, poetyckie, teatralne, muzyczne itp.10. Warto tutaj zwrócić uwagę na badania Anny Szyfer, dotyczące kształtowania się i funkcjonowania osobowości pogranicza. Pojęcie osobowości pogranicza będzie przydatne przy analizie funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, a co za tym idzie postaw obywatelskich Cieszyniaków, które to wynikają z ogólniejszego typu twórczej postawy. Autorka wyróżnia trzy rodzaje możliwych postaw: typ pasywny – bierny, trwający i aktywny11. Typ aktywny, który najbardziej będzie nas tu interesował, zaobserwowany został już przez Thomasa i Znanieckiego, i opisany został przez nich w pracy pt. Chłop polski w Europie i Ameryce, autorzy nazwali go typem twórczym. Według nich typ ten można scharakteryzować w ten sposób: Zdolność przystosowania się do nowych sytuacji i rozmaitość zainteresowania idą w parze za trwałością działania, wyższą niż stabilność, którą może dać tradycja; dzieje się tak wtedy, gdy jednostka buduje swoje życie nie na zasadzie niezmienności swej sfery wartości społecznych, lecz na chęci przeobrażenia i rozszerzenia jej według pewnych powziętych zamierzeń. Mogą one być czysto intelektualne lub estetyczne – w tym wypadku jednostka szuka nowych sytuacji, aby je określić celem poszerzenia i doskonalenia swojej wiedzy lub estetycznej interpretacji oraz oceny: jej zamierzenia mogą mieć charakter „praktyczny” w jakimkolwiek znaczeniu tego słowa – hedonistycznym, ekonomicznym, politycznym, naukowym, religijnym – jednostka szuka wtedy nowych układów, aby rozszerzyć władanie nad swym środowiskiem, dostosować do swych celów stale rosnącą sferę rzeczywistości społecznej. Mówimy wtedy, że jest to jednostka twórcza12. Anna Szyfer, wychodząc właśnie od klasyfikacji Thomasa i Znanieckiego, wydziela następnie trzy podtypy aktywne, których wspólną cechą jest przymus działania: 1. Aktywność – nazwijmy ją ponadnarodową, kulturową, etniczną, przejawia się tu w działaniu prowadzącym do zachowania własnego status quo, także elementów dziedzictwa kulturowego. Ale jest to już działanie świadome i celowe wypływające z postawy refleksyjnej. Respondentami takiej postawy są 8 9 10 11 12 Źródło: Badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (maj/czerwiec) 2009. CieszLab, s. 21. Źródło: badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (maj/czerwiec) 2009. A. Szyfer: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2005, s. 97. F. Znaniecki: Chłop polski w Europie... s. 21-22. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 152 najczęściej nauczyciele i księża (różnych wyznań), ale też i chłopi, często realizujący się w twórczości ludowej i pamiętnikarstwie. Akceptujący i kultywujący równolegle treści kultury narodowej, ale tolerancyjni dla <<inności>>. 2. Aktywność prowadzącą do akceptacji inności i postaw otwartości na inność grup współżyjących w zbiorowości terytorialnej i prezentujących inne światy kulturowe. Również pewne przyzwolenie na zapożyczenia. Tu działaniu towarzyszy zawsze refleksja oraz tolerancja. 3. Aktywność prowadząca do zmiany dotychczasowego status quo, zmiany statusu społecznego objawiająca się w tendencji przechodzenia z kultury tradycyjnej i gwary w kierunku kultury ogólnonarodowej, w wypadku przynależności do grupy mniejszościowej przejmowanie postaw typowych dla kultury większościowej (typowej dla danego pogranicza)13. Jednakże tylko trzecia z nich cechuje się aktywnością, prowadzącą do jakiejkolwiek zmiany i to ona odpowiadałaby typowi twórczemu Znanieckiego. Anna Szyfer, badając różne pogranicza m.in. pogranicza południowe: polsko-czeskie (Cieszyń) i polsko-słowackie (Orawa), oraz pogranicze wschodnie polsko-białoruskie; zwraca uwagę na wyjątkową intensyfikację postaw aktywnych na Śląsku Cieszyńskim. Autorka analizując osobowości Cieszyniaków, w sposób jakościowy14, korzystając z biografii konkretnych osób, m.in. stwierdza: pewna kobieta urodzona w 1923 roku w rodzinie chłopskiej całą swoją aktywność skupiła na działalności kulturalnej w licznych organizacjach społecznych, podkreślając czynny udział mieszkańców wsi w organizowanych imprezach i silną więź między nimi15. Inna respondentka zadeklarowała, że swój czas wolny poświęciła na aktywność w wiejskim zespole teatralnym, później została członkiem Towarzystwa Hodowli Kwiatów w Cieszynie16. Charakteryzując region pogranicza, jakim jest Śląsk Cieszyński, Anna Szyfer zwraca uwagę na uwikłania polityczne i historyczne, które doprowadziły do antagonizmów polsko-czeskich, ale dla kształtowania postaw ludności tego regionu ważniejsze są inne kwestie, szczególnie rozwinięta wyjątkowo wcześnie oświata, która okazała się najwcześniejsza na polskich wsiach, sięgająca XVIII wieku. I to oświata w języku polskim (...) Szkoły ludowe, a wcześniej szkoły parafialne (tak protestanckie, jak i katolickie) miały tu swój ogromny wkład w kształtowanie osobowości, były specyficznym typem <<świata>> oświaty. Po podziale Śląska Cieszyńskiego na Zaolziu pozostały polskie szkoły ludowe, które funkcjonują nadal w nieco zmniejszonej liczbie17. W wynikach innych badań przeprowadzonych nieco wcześniej przez Wojciecha Sitka mieszkańcy Cieszyna poproszeni o wymienienie tradycji, zwyczajów i obyczajów typowo śląskich wymieniają: 13 14 15 16 17 A. Szyfer: Ludzie pogranicza …, s. 97-98. Analiza biograficzna. A. Szyfer: Ludzie pogranicza …, s. 105. Tamże, s. 106. Tamże, s. 127. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 153 Amatorską działalność teatralną, festyny Macierzy Ziemi Cieszyńskiej, zapraszanie na wesela, topienie kukły wiosną, amatorską działalność artystyczną – kiedyś w Cieszynie było aż 7 chórów, cubaszki – rwanie pierza na śląskiej wsi, śpiewy, babski comber, potańcówki dla młodych, chodzenie ze święconym, oczepiny panny młodej, wspólne świniobicie18. Z powyższych opisów można wywnioskować, że nie jest przypadkiem tak liczne uczestnictwo Cieszyniaków w organizacjach pozarządowych, gdyż duch uczestniczenia w różnych grupach był u nich zaszczepiony już dużo wcześniej. Nie jest również bez znaczenia fakt, że ludzi pogranicza coraz częściej nazywa się ludźmi o „trzeciej tożsamości”19, to znaczy takiej, która została ukształtowana przez dwie strony księżyca. Dzieje się tak, gdyż członkowie społeczności pogranicza nieustannie funkcjonują w sytuacji kontaktu i konfrontacji z jakimś „innym”, przekraczając nieustannie granice odrębności etniczno-kulturowej swojej grupy20. Dzięki temu nabywają różnego rodzaju umiejętności oraz kompetencje kulturowe, dzięki którym potrafią postrzegać odmienność w innym świetle. Podobne idee w myśleniu nad postawami społeczności starał się wyrazić Florian Znaniecki w Ludziach teraźniejszych a cywilizacji przyszłości. Zwracał uwagę w tej pracy na odmienność jednostek, które zostały wychowywane w innych kręgach społecznych niż później pełniły role społeczne i które charakteryzowały się twórczymi zdolnościami do przekształcania systemów kulturowych. Zwrócił również uwagę na niebezpieczeństwo takich postaw, ponieważ powodują one czasami więcej zniszczenia w społeczeństwie niż budowania oraz na nieumiejętność współpracy tych jednostek dla dobra organizacji i grup. Dlatego według niego: Muszą powstać ludzie, zdobywający rozmach twórczy i samodzielność społeczną bez buntu przeciw ustalonym porządkom i bez łamania norm, wiążących ich ze środowiskiem, ludzie dla których by twórcze działanie było działaniem kulturalnie normalnym, zgodnym z obiektywnym porządkiem tych systemów, w których biorą udział; ludzie u których by samodzielność wobec kręgów społecznych była od początku społecznie normalna, ugruntowana w samej strukturze tych kręgów, w których wzrastają i żyją. Słowem, musi zaistnieć nowy typ normalności życiowej, oparty na nie zachowywaniu gotowych systemów kulturowych i przystosowaniu się osobistym do środowiska ludzi przystosowanych, lecz na tworzeniu nowych systemów kulturalnych i samodzielności osobistej w środowisku ludzi samodzielnych21. Tak opisany nowy typ człowieka wydaje się być prototypem członka społeczeństwa obywatelskiego. Zwłaszcza że w dalszej części tekstu Znaniecki podkreśla, że taki człowiek zdaje sobie sprawę, że jego działania twórcze należą do części działań całego społeczeństwa i bez tego społeczeństwa jego własne zadania nie mogą być zrealizowane. Człowiek taki 18 W. Sitek: Śląsk – samospełniająca się prognoza? W: Kultura i Struktura. Problemy integracji i polaryzacji różnych grup społecznych na Śląsku. Red. W. Sitek. Wrocław 1992, s. 13. 19 H. Rusek: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 9. 20 H. Rusek: Tożsamość pogranicza …, s. 9. 21 F. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974, s. 346. �154 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví w każdym systemie kulturalnym szuka i znajduje ważność wewnętrzną, każdą produkcyjną czynność kulturalną uważa za godną poparcia. Odmawia ważności tylko przeczeniom, przeciwstawia się tylko niszczeniu22. Znaniecki zauważa, że w działaniach twórczych jednostek niezmiernie ważna jest współpraca ludzi w grupach czy organizacjach, która nie może istnieć bez wiary w sens takiej działalności. Wydaje się, że ta charakterystyka obywatela przyszłości Znanieckiego przylega do postawy twórczej obecnych społeczników, zamieszkujących Śląsk Cieszyński i nie tylko. Jest ona wynikiem szacunku dla tradycji, a równocześnie związana jest z potrzebą tworzenia nowych wartości, które wyzwala nowa zglobalizowana rzeczywistość. Przedstawione powyżej myśli są niczym innym, jak definiowaniem współczesnego społeczeństwa obywatelskiego. Jak zauważa Wnuk-Lipiński to już Arystoteles rozwinął początki idei obywatelskiej czyli specyficznych zbiorowości, których członkowie nie tylko mają na względzie coś więcej niż tylko indywidualne zabiegi o przetrwanie, ale także chcą, mogą i mają coś do powiedzenia na temat funkcjonowania owej zbiorowości23. A przecież społeczeństwo obywatelskie nie może istnieć bez podmiotowości społecznej, która nierozerwalnie wiąże się z wykraczaniem działań człowieka poza struktury społeczne, a równocześnie braniem za nie odpowiedzialności. Abstrahując od dyskusji ontologicznych na temat pojęcia – społeczeństwo obywatelskie – nie można się nie zgodzić z tym, że „każde działanie aktora społecznego jest syntezą (...) dwóch porządków podmiotowego i strukturalnego”24, a empirycznym wymiarem funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, obojętnie jakby je definiować jest trzeci sektor25. Wracając do specyfiki Śląska Cieszyńskiego, gdzie jak się wydaje, możemy odnaleźć dużo więcej postaw prospołecznych niż ogólnie w Polsce, do czego przekonują dane statystyczne, tu oczywiście przydałyby się do tego pogłębione badania dotyczące postaw. Na pewno jednym z czynników kształtujących je jest różnorodność religijna. Śląsk Cieszyński należy do jednych z najbardziej heterogenicznych pod względem wyznaniowym terenów. Na tym skrawku ziemi ostoję swobód wyznania znaleźli Żydzi, a od XVI wieku protestanci i inne mniejszości religijne. Ta różnorodność wyznaniowa wyrażała się również w sztuce ludowej tego regionu26. Różnorodność religijna byłaby więc jednym z czynników nie tylko tolerancji religijnej, ale także postrzegania rzeczywistości jako obszaru niejednorodnego, skomplikowanego, umożliwiającego widzenie życia społecznego w niejednolitej perspektywie. Zwraca na to uwagę Halina Rusek, która zaznacza, że od kiedy Max Weber opisał związki między etyką protestancką a kapitalizmem „często zwraca się uwagę na pozytywną obecność protestantyzmu na Śląsku Cieszyńskim i jego wpływu na specy22 F. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi …, s. 352. 23 E. Wnuk-Lipiński: Socjologia życia publicznego. Warszawa 2008, s. 118. 24 Tamże, s. 94. 25 Tamże, s. 120. 26 K. Czerwińska: Sztuka ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych. Przykład Śląska Cieszyńskiego – problemy badawcze. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce…, s. 155. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 155 ficzną tożsamość jego mieszkańców”27. To zjawisko koegzystencji społecznej różnych wyznań rozszerza wiedzę mieszkańców Śląska Cieszyńskiego o sobie samych i równocześnie wyzwala działania twórcze, niekoniecznie związane z życiem religijnym, w różnych obszarach życia społecznego. Innym czynnikiem, wpływającym na postawy prospołeczne ludności Śląska Cieszyńskiego, wydają się być wpływy działań oświatowych, zapoczątkowanych w XVII i XIX stuleciu. Dzięki nim na tym obszarze nie było analfabetyzmu, przy czym inne regiony Polski w tym samym czasie wykazywały pod tym względem zapóźnienie. Region ten w chwili obecnej może poszczycić się nawet istnieniem wyższych uczelni, co wydatnie sprzyja aktywnym postawom młodzieży studiujacej. Aktywność artystyczna, naukowa i sportowa wybitnych osobowości pochodzących lub mieszkających w tym regionie jest powszechnie znana. Są oni inspiracją dla organizacji pozarządowych, które swoją działalność wzbogacają o ich twórcze dokonania. Tożsamość kulturowa, która wiąże się z utrwalaniem postaw twórczych, obecna jest przede wszystkim w amatorskich grupach teatralnych, w różnych zespołach folklorystycznych oraz organizacjach społeczno kulturalnych28. Bibliografia: Bukowska-Floreńska I.: Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 1: Śląsk Cieszyński a inne pogranicza w badaniach nad tożsamości etniczną, narodową i regionalną. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 1997, s. 154-158 Czerwińska K.: Sztuka ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych. Przykład Śląska Cieszyńskiego – problemy badawcze. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 153-158 Kurcz Z.: Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 19-27 Rusek H.: Dylematy tożsamości miasta na granicy Cieszyn: Czeski Cieszyn. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 163-175 Rusek H.: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 7-10 Sitek W.: Śląsk – samospełniająca się prognoza? W: Kultura i Struktura. Problemy integracji i polaryzacji różnych grup społecznych na Śląsku. Red. W. Sitek. Wrocław 1992, s. 5-24 Szyfer A.: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2005 Wnuk-Lipiński E.: Socjologia życia publicznego. Warszawa 2008 Znaniecki F.: Chłop polski w Europie i Ameryce. T. 3: Pamiętnik imigranta. Warszawa 1976 Znaniecki F.: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974 27 H. Rusek: Dylematy tożsamości miasta na granicy Cieszyn: Czeski Cieszyn. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 16. 28 I. Bukowska-Floreńska: Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 1: Śląsk Cieszyński a inne pogranicza w badaniach nad tożsamości etniczną, narodową i regionalną. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 1997, s. 155. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 156 Źródła internetowe: Diagnoza społeczna 2009. Źródło: www.diagnoza.com Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Raport 2009. Wyniki badań przeprowadzone przez SWIG Delta Partner z Cieszyna. Źródło: www.wiadomosci.ngo.pl/files/wiadomosci.ngo.pl/public/filespublic/2009/20090921123025_CieszLab_RAPORT_FINVER.pdf Shrnutí Společensko-kulturní jevy podmiňující fungování občanské společnosti a občanských postojů na území Těšínského Slezska Autorka se pozastavuje nad příčinami fungování občanské společnosti na území Těšínského Slezska. Opíraje se o výsledky projektu CieszLab se pokouší zjistit, proč kondice společnosti obývající cieszyňský okres se tak velmi liší od společnosti v Polsku. Charakter pohraničí těchto území nepochybně přispívá vzniklé situaci. Náboženská různorodost je jedním z faktorů nejen náboženské tolerance, ale také vnímání skutečnosti jako nejednorodého, komplikovaného území, které umožňuje vidět společenský život v nesourodé perspektivě. Jiným faktorem, ovlivňujícím prospolečenské postoje občanů území Těšínského Slezska, se jeví být vlivy osvětových aktivit, jejichž vznik zaznamenáváme v XVII. a XIX. století. Summary Socio-cultural phenomena which determine functioning of civil society and civil attitudes in Cieszyn Silesia The author explores the reasons of functioning of the civil society in Cieszyn Silesia. Taking into account the data provided by the “CieszLab” project, she makes an attempt to learn why the condition of the society living in Cieszyn district is so much different from the situation of the remaining society in Poland. Undoubtedly, the borderland character of this area is of crucial significance in this situation. Religious diversification is not only a factor of religious tolerance, but also of perceiving the reality as a heterogeneous and complex space which introduces a non-uniform perspective in viewing social life. What seems to be another determinant influencing pro-social attitudes of the inhabitants of Cieszyn Silesia is the impact of educational actions initiated in the 17th and 19th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e47a74c26955d2d3c712b6b0f6cf9fa.pdf 2367ad915cb6d0a4f0a227e9084caf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1260 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w Bieszczadach po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.137-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA (Warszawa) SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH PO I I W O J N I E Ś W I A T O W E J Bieszczady j a k o górski region p o ł o ż o n y w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części Polski stanowią fragment Karpat Polskich p o m i ę d z y Przełęczą Ł u p k o w s k ą na zachodzie i Przełęczą U ż o c k ą na wschodzie — oddzielającą równocześnie Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Ś r o d k o w y c h i Wschodnich, znajdujących się obecnie w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. G r a n i c ę p o ł u d n i o w ą geograficznego zasięgu Bieszczadów stanowi grzbiet Karpat, a p ó ł n o c n ą dolina rzeki San.. Po ostatniej wojnie, w związku z ponownym zasiedleniem i zagospodarowywaniem górskich ziem p o ł u d n i o w o -wschodniej części Polski, terminu Bieszczady zaczęto używać nie dość precyzyjnie, obejmując nim niekiedy nawet Beskid N i s k i . W wyniku licznych reorganizacji administracyjnych, nie zawsze korzystnych dla rozwoju tego regionu, Bieszczady znajdowały się kolejno w granicach byłych p o w i a t ó w : leskiego, ustrzyckiego oraz częściowo sanockiego. W 1972 r. utworzony został jeden duży powiat leski, k t ó r y w czasie reformy administracyjnej w 1975 r. p r z y ł ą c z o n o z woj. rzeszowskiego do nowo powstałego woj. krośnieńskiego. Region bieszczadzki cieszy się wśród ludności całego kraju d u ż ą atrakcyjnością wynikającą głównie z jego krajobrazowego p i ę k n a , uni­ kalnej przyrody oraz uzdrowiskowo-wypoczynkowych i turystycznych walorów. Zainteresowania naukowo-badawcze Bieszczadami sięgają czasów znacznie wcześniejszych i mają swoje ź r ó d ł o przede wszystkim w oryginalności i złożoności kultury dawniejszych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi. Wiąże się to zresztą z ogólnymi zainteresowaniami przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy (w tym szczególnie h i s t o r y k ó w , etnografów, geografów, j ę z y k o z n a w c ó w ) historią i k u l t u r ą m i e s z k a ń c ó w całych Polskich Karpat. Rezultatem tych zainteresowań i b a d a ń karpackich z okresu międzywojennego były również liczne opracowania etnograficzne, z a r ó w n o m a t e r i a ł o w e , jak i teoretyczne, w k t ó r y c h szczególną pozycję zajmowały studia wybitnego teoretyka kultury ludowej K . Dobrowolskiego (1938, 1964). Po ostatniej wojnie badania etnografów na terenie Karpat Polskich prowadzone były przez różne o ś r o d k i naukowe, m. in. przez katedry uniwer- �138 MARIA B I E R N A C K A syteckie w K r a k o w i e i Łodzi oraz Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. W latach sześćdziesiątych problematyka kultury ludowej Karpat znalazła się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w krajów pozostających w zasięgu Karpat (Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, ZSRR, Bułgarii), którzy podjęli p r ó b ę koordynacji prac naukowo-badawczych prowadzonych na tym obszarze przez różne o ś r o d k i etnograficzne (Gładysz 1962a). W ramach realizacji tej m i ę d z y n a r o d o w e j inicjatywy w 1960 r. do b a d a ń karpackich włączyły się również placówki etnograficzne Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Krakowie, Łodzi i Warszawie. G ł ó w n y m tematem b a d a ń była organizacja pasterstwa wysokogórskiego oraz kultura materialna i duchowa pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1969; M i s i ń s k a 1971; Jostowa 1972; Biblio­ grafia... 1960/1963; Nizińska 1966; G ł a d y s z o w a 1967; Biernacka 1962, 1974; Kowalska-Lewicka 1980; Tradycja a współczesna... 1983). Terenem b a d a ń ówczesnego Z a k ł a d u Etnografii Polski I H K M P A N w Warszawie stały się Bieszczady, gdzie j u ż od 1949 r. rozwijało się pasterstwo sezonowe, prowadzone przez górali przybywających na te tereny z okolic Tatr i Podtatrza. W 1963 r. tematyka b a d a ń bieszczadzkich została przesunięta na problemy dotyczące kształtowania się nowej społeczności wiejskiej i jej kultury. Region bieszczadzki wyróżniał się j u ż przed I I wojną światową specy­ ficznymi cechami społeczno-kulturowymi, uwarunkowanymi z a r ó w n o geogra­ ficznym położeniem i górskim typem gospodarki, j a k też z r ó ż n i c o w a n ą s t r u k t u r ą etniczną i w y z n a n i o w ą ludności. Wsie bieszczadzkie przeważnie typu ł a ń c u c h o w e g o p o ł o ż o n e były w śródgórskich, szerokich i nasłonecznio­ nych dolinach. N a ogól był to teren ubogi, zamieszkany przez l u d n o ś ć pochodzenia polskiego, u k r a i ń s k i e g o (grupy etnograficzne Bojków, Ł e m k ó w , Dolinian) oraz żydowskiego i częściowo niemieckiego. L u d n o ś ć bieszczadzką cechował przy tym duży tradycjonalizm oraz znaczne zapóźnienie ogółnocywilizacyjne w stosunku do innych o b s z a r ó w kraju (Reinfuss 1948/49, s. 17-210; 1939; Falkowski. Pasznycki 1935; Czajkowski 1969). Po I I wojnie światowej, na skutek tragicznych wydarzeń spowodowanych działalnością na tym terenie skrajnie nacjonalistycznej Ukraińskiej A r m i i Powstańczej, Bieszczady uległy znacznemu wyludnieniu i dewastacji. W latach 1945-1946 część o s ó b pochodzenia u k r a i ń s k i e g o repatriowano do ZSRR, a w 1947 r. przesiedlono na tereny zachodniej i północnej Polski większość pozostałej tam ludności. O d tej pory Bieszczady stały się obiektem usilnych zabiegów władz p a ń s t w o w y c h zmierzających od ich ponownego zasiedlenia i zagospo­ darowania (Biernacka 1974). W wyniku p o c z ą t k o w e g o osadnictwa żywiołowego, a n a s t ę p n i e systematycz­ nie prowadzonej latami akcji osiedleńczej — na miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego i wyznaniowego u k s z t a ł t o w a ł o się stosunkowo jednolite społeczeń­ stwo polskie, z m a ł ą d o m i e s z k ą ludności pochodzenia u k r a i ń s k i e g o oraz mieszanej p o l s k o - u k r a i ń s k i e j . Obecnie podstawowy trzon m i e s z k a ń c ó w Biesz­ c z a d ó w stanowi: a) l u d n o ś ć pochodzenia miejscowego, k t ó r a nadal w Bieszcza- �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 139 dach p o z o s t a ł a lub z czasem tam p o w r ó c i ł a ; b) rodziny r e p a t r i a n t ó w polskich przybyłych z Z S R R ; c) osadnicy r o l n i oraz robotnicy leśni i p a ń s t w o w y c h gospodarstw rolnych, wywodzący się z r ó ż n y c h okolic kraju, przede wszystkim jednak z przeludnionych i ubogich wsi woj. krakowskiego i rzeszowskiego; d) tzw. l u d n o ś ć „lubelska", z okolic Sokala i Hrubieszowa, p r z y b y ł a w Bieszczady w 1951 r. na skutek wymiany granicznej p o m i ę d z y Polską i Z S R R ; e) uchodźcy greccy, należący do emigracji politycznej, k t ó r a po 1950 r. zmuszona była opuścić Grecję i s z u k a ć schronienia w krajach tzw. demokracji ludowej; f) pracownicy służby leśnej, zdrowia, oświaty oraz wszelkich innych placówek usługowych, a ponadto; g) tatrzańscy i p o d t a t r z a ń s c y pasterze, przybywający w Bieszczady corocznie, w okresie sezonu letniego ze swymi stadami owiec i bydła. Tak więc obecni mieszkańcy Bieszczadów stanowią z b i o r o w o ś ć złożoną, w y w o d z ą c ą się z różnych środowisk regionalnych i społeczno-kulturowych. W związku z t y m , głównym celem podjętych b a d a ń etnograficznych było uchwycenie procesu k s z t a ł t o w a n i a się nowych s t o s u n k ó w demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie, który p o w s t a w a ł nieomal od nowa na obszarze zaistniałej tam po I I wojnie światowej swoistej „pustki kulturowej". P e ł n a realizacja p l a n ó w zmierzających do odbudowy i właściwego zagospo­ darowania ziemi bieszczadzkiej była zależna z a r ó w n o od o ś r o d k ó w centralnego planowania i finansowania podstawowych u r z ą d z e ń dla tego regionu, jak również od najściślejszej współpracy i z a a n g a ż o w a n i a się w tę działalność miejscowego społeczeństwa. Aktywizacja sił społecznych wsi i osad stanowiła podstawowy warunek właściwej realizacji p l a n ó w , zarządzeń i uchwał, k t ó r e nakreślały przyszły kształt tego górskiego i od nowa zagospodaro­ wanego regionu. P o c z ą t k o w e p r ó b y zagospodarowania Bieszczadów ś r o d k a m i i siłami lokalnymi nie mogły przynieść p o ż ą d a n y c h rezultatów, były one nie wystarcza­ j ą c e do wyprowadzenia tego regionu z impasu, w j a k i m się znalazł po 1947 r. Dopiero uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady M i n i s t r ó w ( K E R M ) z 1959 г., na podstawie której nastąpiło włączenie Bieszczadów do centralnego planu p a ń s t w o w e g o , pozwoliła zrealizować najbardziej żywotne dla tego regionu inwestycje. Podstawowe znaczenie dla aktywizacji gospo­ darczej i społecznej Bieszczadów miała rozbudowa i modernizacja d r ó g oraz przeprowadzenia sieci elektrycznej. Dalszymi czynnikami aktywizującymi region bieszczadzki były: budowa hydroelektrowni na Sanie, uruchomienie z a k ł a d ó w zatrudnienia pozarolniczego, a także r o z w ó j sieci p u n k t ó w usługo­ wych, tak nieodzownych do normalnego funkcjonowania życia jego miesz­ k a ń c ó w . Nie trzeba d o d a w a ć , j a k istotną rolę w aktywizacji gospodarczej o d g r y w a ł a pomoc świadczona przez p a ń s t w o gospodarstwom chłopskim, a zwłaszcza nowo osiedlonym osadnikom rolnym. Narastające stale potrzeby w zakresie aktywizacji gospodarczej i społecz­ nej regionu bieszczadzkiego zrodziły pod koniec lat sześćdziesiątych nowy, �140 MARIA B I E R N A C K A perspektywiczny plan zagospodarowania całego górskiego regionu p o ł u d n i o w e j Rzeszowszczyzny. Podstawowym założeniem tego planu, k t ó r e g o realizację przewidziano do roku 1985 (uchwalonego przez R a d ę M i n i s t r ó w w 1969 г.), było uczynienie z tych o b s z a r ó w tzw. „rejonu odnowy sił człowieka". Zaprojektowano, aby te najpiękniejsze górskie tereny zostały przeznaczone przede wszystkim do wypoczynku, turystyki, przyrodo lecznictwa i sportu. Z p l a n ó w tych wykluczono b u d o w ę z a k ł a d ó w przemysłowych m o g ą c y c h naruszyć r ó w n o w a g ę przyrodniczą omawianego regionu i s p o w o d o w a ć skażenie ziemi, wody i powietrza. W związku z o c h r o n ą ś r o d o w i s k a przyrodniczo-geograficznego, tak ważnego przy rekreacji oraz regeneracji sił człowieka, przewidziano również utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wschodniobieszczadzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz innych r e z e r w a t ó w przyrody. W zakresie rolnictwa plan przewidywał, że głównym kierunkiem rozwoju tych ziem powinna być gospodarka hodowlano-wypasowa, k t ó r a w warunkach górskich jest jedynie słuszna i opłacalna. Produkcja roślinna powinna pełnić wyłącznie funkcje usługowe wobec hodowli. W związku z t y m na terenie Bieszczadów wydzielone zostały dwa mikroregiony rolnicze: hodowlano-uprawowy i hodowlano-wypasowy (w rejonach p o ł u d n i o w y c h ) . W zagospo­ darowaniu rolniczym tego rejonu p o w a ż n e zadanie postawiono przed wszyst­ k i m i sektorami własnościowymi, a więc p a ń s t w o w y m , spółdzielczym i indywi­ dualnym. W indywidualnym osadnictwie rolnym zaznaczyła się przy t y m wyraź­ na tendencja powiększania gospodarstw do 20 ha oraz udzielania osadnikom zwiększonych k r e d y t ó w na ich pełne zagospodarowanie. W celu zapewnienia możliwie najbardziej harmonijnego rozwoju gospo­ darczo-społecznego i kulturalnego tych ziem przewidziano dalszy rozwój sieci wszelkich placówek usługowych. Przede wszystkim jednak zaprojektowano b u d o w ę wielu o d c i n k ó w d r ó g bocznych, znoszących bariery nadal jeszcze istniejącej izolacji, stwarzających podstawy do lepszego zaopatrzenia ludności oraz swobodniejszego kontaktowania się z o ś r o d k a m i miejskimi i innymi centrami gospodarczo-kulturalnymi. Z a k ł a d a n o przy t y m , że realizacja tych p l a n ó w przyczyni się w najbliższych latach do pełniejszej konsolidacji społeczeństwa bieszczadzkiego i w przyszłości zwiąże go na stałe z regionem, k t ó r y — nie tracąc nic ze swej górskiej odrębności — zbliży się równocześnie pod względem techniczno-cywilizacyjnym do pozostałych o b s z a r ó w naszego kraju. Badaniami terenowymi w Bieszczadach na temat powojennych p r z e o b r a ż e ń społeczno-kulturowych objęto w latach 1963-1972 ok. 70 miejscowości rozmieszczonych na całym obszarze regionu, ale o największym zagęszczeniu w jego części ś r o d k o w e j , biegnącej r ó w n o l e ż n i k o w o wzdłuż linii Baligród, Hoczew, Wołkowyja, Lutowiska. W wyborze p u n k t ó w b a d a ń kierowano się zasadą dotarcia do wszystkich o ś r o d k ó w osadniczych, reprezentujących ten tak bardzo charakterystyczny i złożony obraz bieszczadzkiej rzeczywistości kulturowej. U w z g l ę d n i o n o więc przede wszystkim badanie ludności miejscowego �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 141 pochodzenia, k t ó r a nie została objęta w y m i a n ą repatriacyjną z Z S R R w r o k u 1945 oraz nie była przesiedlona na nasze Ziemie Zachodnie w 1947 r. lub k t ó r a p o w r a c a ł a sporadycznie po 1956 r. z a r ó w n o z ZSRR, jak i z Ziem Zachodnich na zamieszkiwaną przez siebie dawniej ziemię bieszczadzką. Jest to ludność pochodzenia u k r a i ń s k i e g o z grupy etnograficznej Ł e m k ó w , Bojków i Dolinian, jak również polska, a bardzo często mieszana polsko-ukraińska. W większości wymienionych wsi zetknięto się r ó w n i e ż z osadnikami przybyłymi na te tereny bezpośrednio po roku 1947 i 1948. Osadnicy ci zajmowali opuszczone gospodarstwa rolne oraz zagrody. W y w o d z i l i się przeważnie z bardzo przeludnionych i biednych wsi woj. rzeszowskiego i krakowskiego. Osiedlali się najczęściej w miejscowościach dostępnych pod względem komunikacyjnym i stanowili element n a p ł y w o w y najbardziej stabilny głównie z tego względu, że p o c h o d z ą c z bardzo ubogich i przelud­ nionych t e r e n ó w Polski nie mieli w zasadzie sprzyjających w a r u n k ó w do powrotu. Wielu z nich zresztą nie tylko się tam z a a k l i m a t y z o w a ł o , ale prawdziwie przywiązało do nowej ziemi bieszczadzkiej. D o tej samej mniej więcej kategorii ludnościowej, pod względem pochodzenia i przynależności społecznej, należeli osadnicy angażujący się w latach 1950-1956 do prac w licznych na tym obszarze P.GR-ach i spółdzielniach produkcyjnych. Z czasem większość z nich przechodziła do prac drogowych, leśnych — niekiedy zaś p r z e j m o w a ł a nie zajęte jeszcze gospodarstwa rolne. Oddzielną grupę badanej społeczności wiejskiej w Bieszczadach stanowiła wspomniana j u ż l u d n o ś ć „lubelska", k t ó r a w roku 1951 zasiedliła kilkanaście wsi we wschodnich częściach dawnego pow. ustrzyckiego. Pod względem s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m była to l u d n o ś ć zwarta, gdyż wywodziła się z k i l k u sąsiadujących z sobą wsi oraz rolniczych miasteczek. Dalszym interesującym obiektem b a d a ń były wsie indywidualne o s a d n i k ó w rolnych powstałe po roku 1959, w wyniku wspomnianej j u ż uchwały Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, k t ó r y wprowadził region bieszcza­ dzki do centralnych p l a n ó w p a ń s t w o w y c h . Pochodzenie tej ludności jest mocno zróżnicowane. Byli to osadnicy przeważnie wiejskiego pochodzenia, ale nie b r a k o w a ł o także wśród nich jednostek wywodzących się ze środowisk miejskich, w tym t a k ż e robotniczych. Wielu z nich miało j u ż za sobą drogi życiowe pełne przygód i na tej „ n o w e j " ziemi szukało swego miejsca i stabilizacji. Szczególnie interesującą grupę badanej ludności, c h o ć m o ż e nie reprezenta­ tywną dla tego regionu, stanowiły rodziny u c h o d ź c ó w politycznych z Grecji, zamieszkałe w okolicy Ustrzyk Dolnych — zrzeszone w spółdzielniach produkcyjnych w K r o ś c i e n k u i Trzciańcu. Liczba tej ludności, p o c z ą t k o w o dość wysoka, stale m a l a ł a ze względu na to, że wielu z nich przenosiło się do miast, a niektórzy emigrowali bliżej swojej ojczyzny — do Rumunii, Bułgarii oraz Jugosławii. D l a uzyskania pełnego obrazu przemian wsi bieszczadzkiej badaniami �142 MARIA BIERNACKA objeto również wsie pozostające w b e z p o ś r e d n i m zasięgu o ś r o d k ó w dodatko­ wego, pozarolniczego zatrudnienia, jak np. budowa zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi oraz stare o ś r o d k i przemysłu naftowego. Ponadto badano również osiedla sezonowych i stałych r o b o t n i k ó w drogowych i leśnych, szukając także wśród tej grupy ludności odpowiedzi na problemy związane z kształtowaniem się nowego życia w bieszczadzkim regionie. Badaniami tymi objęto głównie ośrodki robotnicze p o ł o ż o n e w po­ łudniowej, najbardziej górzystej i zalesionej części Bieszczadów. Podkreślić należy, że szczególną wagę p r z y w i ą z y w a n o do wypowiedzi nauczycieli, p r a c o w n i k ó w s a m o r z ą d o w y c h , działaczy społecznych oraz tych o s ó b , k t ó r e zamieszkały w Bieszczadach na stałe — niejako z własnego wyboru. W stosunku do tych wydzielonych grup ludności zastosowano m e t o d ę . b a d a ń stacjonarnych, obejmując n i m i w wybranych i najbardziej reprezen­ tatywnych wsiach z reguły 50%, a niekiedy nawet 100% rodzin. W pozo­ stałych punktach przeprowadzono badania m e t o d ą penetracyjną, g r o m a d z ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y do stacjonarnych p u n k t ó w b a d a ń . P o d s t a w ę do b a d a ń terenowych stanowiły kwestionariusze i ankiety. Zgromadzony na ich podstawie materiał u z u p e ł n i a n o bezpośrednimi obserwacjami, informacjami zawartymi w terenowych archiwach oraz literaturą przedmiotu. Punktem odniesienia do obserwowanych współcześnie zjawisk i p r o c e s ó w kulturowych był model kultury tradycyjnej. Najwyraźniej zarysował się on wśród ludności miejscowego pochodzenia z a r ó w n o polskiej, j a k ukraińskiej, a także mieszanej polsko-ukraińskiej. Bardzo wyraźnie zaznaczał się również model kultury tradycyjnej wśród zwartej ludności „lubelskiej", Stosunkowo jednolicie pod względem swego pochodzenia i tradycyjnej kultury przedstawiały się grupy ludności góralskiej oraz ludności z przeludnionych p o w i a t ó w woj. rzeszowskiego i krakowskiego, k t ó r a osiedlała się na terenie Bieszczadów w większych zespołach. Inni pozostali osadnicy to przeważnie jednostki czy nawet rodziny wywodzące się z różnych środowisk społecznych i z różnych okolic kraju, k t ó r e najczęściej nie p o d t r z y m y w a ł y tradycji swego pochodzenia. Swoistą enklawę k u l t u r o w ą stanowiła w Bieszczadach grupa ludności greckiej. K u l t u r a tradycyjna o s a d n i k ó w bieszczadzkich to jeden z ważniejszych e l e m e n t ó w p o d ł o ż a historycznego, k t ó r y zwłaszcza w pierwszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian. Dalszym etapem naukowych b a d a ń i obserwacji było odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie systemu wzajemnych uzależnień i określanie głównych d r ó g rozwoju wsi tego obszaru. Było to możliwe dzięki wydzieleniu wspomnianych poprzednio kategorii ludności, określeniu ich p o d ł o ż a historycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , prześledzeniu p r o c e s ó w adaptacji do nowych w a r u n k ó w oraz ustaleniu współczesnej sytuacji gospo­ darczej i społecznej. G ł ó w n y m obiektem analizy byla rodzina na tle społeczności wiejskiej, w związku z czym szukano odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 143 jej struktury i funkcji oraz podstaw więzi społecznych łączących j ą z własną społecznością lokalną oraz szerszymi w s p ó l n o t a m i ponadlokalnymi. P r ó b o w a n o zatem określić, w jakich warunkach bytowych żyją mieszkańcy tego re­ gionu, j a k i reprezentują poziom umysłowy, w j a k i s p o s ó b uczestniczą w życiu społecznym pozarodzinnym oraz j a k funkcjonuje system więzi społecznych formalnych i nieformalnych w nowych społecznościach wiejskich Bieszczadów. Ustalenie odpowiedzi na tak s f o r m u ł o w a n e pytania pozwoliło u s t o s u n k o w a ć się do podstawowego problemu badawczego — jak przebiega proces adaptacji oraz integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecz­ nościach bieszczadzkich. N a podstawie uzyskanych m a t e r i a ł ó w m o ż n a było wysunąć pewne ogólne stwierdzenia o d n o s z ą c e się do całokształtu zaistniałych w Bieszczadach przemian demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych, a także zarysowujących się na przyszłość tendencji rozwojowych (por. Biernacka 1974). Stwierdzić należy, że w wyniku wojennych i powojennych wydarzeń i przesunięć demograficznych zmienił się gruntownie charakter etniczno- n a r o d o w o ś c i o w y i wyznaniowy omawianego regionu. N a miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego ( Ł e m k ó w , Bojków, Dolinian i P o g ó r z a n ) oraz grup n a r o d o w o ś c i o w y c h (polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej), zróżnico­ wanych również wyznaniowo, u k s z t a ł t o w a ł o się jednolite społeczeństwo polskie z bardzo m a ł ą d o m i e s z k ą ludności ukraińskiej i mieszanej polsko-ukraińskiej określającej się z reguły j a k o l u d n o ś ć polska. Pod względem wyznaniowym przeważają zdecydowanie wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego, a wśród ludności miejscowego pochodzenia wyznawcy cerkwi greckokatolickiej i prawo­ sławnej. Występują także sporadycznie członkowie kościoła b a p t y s t ó w oraz wyznawcy sekt religijnych r ó ż n y c h odcieni. W ś r ó d tej r ó ż n o r o d n e j ludności napływowej, pracującej najczęściej w zawodach pozarolniczych, zdarzają się jednostki nie uprawiające praktyk religijnych. W związku z d o k o n u j ą c y m i się przemianami prawie c a ł k o w i t e m u zatarciu uległy zewnętrzne cechy wyróżniające dawne grupy e t n o g r a f i c z n o - n a r o d o w o ś ciowe nadające im wyraźnie o d r ę b n y charakter. Dotyczy to przede wszystkim zmian w przestrzennym rozplanowaniu wsi, w architekturze i elementach dekoracyjnych poszczególnych zagród oraz o b i e k t ó w kultu religijnego, w zaniku strojów ludowych — a tym samym w pewnej jednostajności zewnętrznej wsi, zwłaszcza podczas obchodzonych uroczystości rodzinnych czy o g ó l n o wioskowych, k t ó r e w przeszłości odznaczały się oryginalnością i b a r w n o ś c i ą . Dzisiejszy zewnętrzny wygląd wsi regionu bieszczadzkiego zbliżony jest do wyglądu wsi r e g i o n ó w przyległych, a nawet znacznie oddalonych. Z a r ó w n o w budownictwie, jak w wyposażeniu wnętrz mieszkalnych oraz w sposobie ubierania się obecnych m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich uderza w y r a ź n a tendencja do przyjmowania w z o r ó w miejskich. W y s t ę p o w a n i e tego zjawiska, nawet w bardzo odległych od szlaków komunikacyjnych miejscowościach biesz­ czadzkich, jest wyrazem ogólnych tendencji zaznaczających się we współ­ czesnej kulturze większości m i e s z k a ń c ó w polskiej wsi. �144 MARIA B I E R N A C K A Przesunięcia demograficzne, dewastacja osiedli, powstawanie w t ó r n y c h pustek kulturowych, rozwój żywiołowego osadnictwa, a następnie działalność władz p a ń s t w o w y c h zmierzająca do zasiedlenia zdewastowanego obszaru na zupełnie nowych podstawach — s p o w o d o w a ł y zasadnicze i stałe zmiany w krajobrazie przestrzennym regionu bieszczadzkiego. Zwiększyły się zdecydo­ wanie, zwłaszcza w trudniej dostępnych partiach Bieszczadów, obszary zalesione kosztem dawnych uprawnych pól i pastwisk. Powstały na terenie regionu nowe obiekty inwestycyjne: zapory wodne w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi, fabryka p r e f a b r y k a t ó w w Uhercach, kamienio­ łomy oraz różne inne zakłady. Kontynuowane jest nadal, c h o ć w niewielkim zakresie, kopalnictwo ropy naftowej. Teren został pokryty siecią głównych dróg, tzw. obwodnic, co stworzyło warunki do rozwoju komunikacji. Prze­ prowadzona została w regionie sieć urządzeń elektryfikacyjnych. Z roku na rok poszerzały i u d o s k o n a l a ł y swą działalność r ó ż n o r o d n e placówki usługowe. Dodatni wpływ tych wszystkich u r z ą d z e ń zaznaczył się nie tylko w stosunkach społecznych, w podnoszeniu się kultury materialnej mieszkańców, ale przede wszystkim w zewnętrznym obrazie regionu. Zmieniła się na całym obszarze struktura indywidualnej własności rolnej, a szczególnie na terenach zasiedlonych od nowa lub dosiedlanych. Dawne, rozdrobnione gospodarstwa chłopskie zostały uzupełnione ziemią folwarczną i parafialną oraz n i e w y k o r z y s t a n ą ziemią gospodarstw p o u k r a i ń s k i c h . Prefero­ waną wielkością osadniczych gospodarstw indywidualnych stały się areały od 10 do 20 ha. Obok gospodarstw indywidualnych istnieje również w rolnictwie sektor gospodarki państwowej (państwowe gospodarstwa rolne) i uspołecznionej (spółdzielnie produkcyjne), k t ó r e zmieniły nie tylko s t r u k t u r ę własności rolnej, ale także s t r u k t u r ę z a w o d o w ą ludności pracującej w r o l ­ nictwie. Współżyją więc obok siebie rolnicy indywidualni i robotnicy p a ń s t w o ­ wych gospodarstw rolnych oraz członkowie rolniczych spółdzielni produkcyj­ nych, którzy z tytułu swego zatrudnienia w instytucjach posiadających duże areały ziemi uzyskują r ó ż n o r o d n ą specjalizację z a w o d o w ą . Innym rysem współczesnej struktury społecznej ludności bieszczadzkiej stała się jej d w u z a w o d o w o ś ć . W miejsce dawnej, stosunkowo jednolitej pod względem zawodowym ludności rolniczej kształtuje się typ dwuzawodowych c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . P o n i e w a ż proces ten wzbierał na sile budził więc n i e p o k ó j , zwłaszcza w odniesieniu do m i e s z k a ń c ó w wsi nowo osadniczych o strukturze rolnej sięgającej 20 ha. Ta kategoria ludności uzupełniała bowiem swe budżety rodzinne dodatkowymi dochodami z zajęć pozarolniczych, kosztem z a n i e d b a ń we własnych gospodarstwach rolniczo-budowlanych. N a zmiany w kształtującej się obecnie strukturze zawodowej m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadz­ kich wpływa t a k ż e d o p ł y w inteligencji: nauczycieli, p r a c o w n i k ó w służby leśnej, służby zdrowia, p r a c o w n i k ó w p l a c ó w e k zaopatrzenia i zbytu oraz innych p u n k t ó w usługowych. Znaczna część inteligencji spośród ludności miejscowego pochodzenia kształciła się j u ż w Polsce Ludowej. Wszystkie p r z e o b r a ż e n i a demograficzne, gospodarczo-społeczne i polityczne, �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 145 zmieniające w s p o s ó b zasadniczy s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o - z a w o d o w ą ludności bieszczadzkiej, pociągały za sobą łańcuch przemian z a r ó w n o w warunkach bytowych, j a k również w zakresie życia rodzinnego i ogólnospołecznego. Wzrósł poziom umysłowy ludności, a więc zmienił się t y m samym jej stosunek do spraw bliższego i dalszego świata. L u d n o ś ć miejscowego pocho­ dzenia, zwłaszcza młodsze pokolenie, nawiązuje kontakty z r ó ż n y m i pozawiejskimi i pozabieszczadzkimi ś r o d o w i s k a m i . Osiedlanie się na terenach bieszczadzkich ludności z innych części kraju oraz innych środowisk kulturo­ wych zachwiało dawnym u k ł a d e m gospodarczo-społecznym i kulturowym tradycyjnej wsi. W i e l k ą rolę w tych p r z e o b r a ż e n i a c h spełniały również szkoły oraz instytucje i organizacje, k t ó r y c h działalność wciągała stopniowo m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich w nurt szerszych, regionalnych, ogólno­ narodowych czy też światowych p r o b l e m ó w . L u d n o ś ć wiejska wzory p o s t ę p o ­ wania czerpie obecnie z r ó ż n o r o d n y c h źródeł. Odnosi się to w szczególności do młodzieży, ale dotyczy r ó w n i e ż pokolenia ludzi starszych, którzy poprzez różne koleje swego powojennego losu wyszli poza bariery tradycyjnych n o r m , regulujących ściśle ich dawne p o s t ę p o w a n i e . Analiza m a t e r i a ł ó w zebranych w terenie nasuwa stwierdzenie, że stopień z a a n g a ż o w a n i a ludności w sprawy ogólnospołeczne był p o c z ą t k o w o na t y m obszarze niewielki. Z a z n a c z a ł się on jednak różnie i najczęściej w zależności od charakteru danego środowiska. Wiadomo na przykład, że wsie z ludnością miejscowego pochodzenia c h a r a k t e r y z o w a ł o w przeszłości bardzo silne poczucie związków rodzinnych, sąsiedzkich i o g ó l n o wioskowych. D o m i n u j ą c ą rolę w tych u k ł a d a c h odgrywały autorytety rodzinne, kościelne i administracyjne, podbudowane często stanem posiadania m a j ą t k o w e g o , stanowiskiem społecz­ nym, r e p r e z e n t o w a n ą wiedzą oraz indywidualnymi zaletami charakteru. W społecznościach tych funkcjonowało wiele tradycyjnych form współ­ życia i współpracy. Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne i wyznaniowe, jakie charaktery­ zowało te wsie do czasu I I wojny światowej, nie stanowiło ź r ó d ł a wzajemnych konfliktów oraz niechęci. W nowej sytuacji powojennej, trudnej i wyjątkowo skomplikowanej w warunkach bieszczadzkich, zaznaczyły się pewne charakterystyczne cechy w postawie tamtejszej ludności. Polegały one często na skierowywaniu zainte­ resowań indywidualnych na sprawy dotyczące głównie własnych rodzin lub najbliższych swoich przyjaciół i sąsiadów. Tendencja ta c h a r a k t e r y z o w a ł a różne ś r o d o w i s k a wiejskie, ale najwyraźniej zaznaczyła się w ś r ó d wsi nowoosadniczych, zwłaszcza w pierwszym okresie ich powstania. Osadnicy koncentrowali bowiem cały swój wysiłek na „zapuszczenie korzeni" w nowym miejscu życia. Postawa ta nie była r ó w n i e ż obca ludności miejscowego pochodzenia, c h o ć inna była motywacja ich p o s t ę p o w a n i a . L u d n o ś ć miejscowa, k t ó r a w przeszłości żyła na ogół w bardzo trudnych warunkach, starała się wykorzystać k a ż d ą n a d a r z a j ą c ą się szansę do wydźwignięcia się z dawnej, na ogół bardzo trudnej sytuacji życiowej. „ O d c h o d z e n i e " od dawnych n o r m społeczno-obyczajowych i dawnego systemu wartości zaznaczało się szczegól10 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �146 MARIA B I E R N A C K A nie w tych wsiach, k t ó r e znalazfy się w zasięgu o ś r o d k ó w pozarolniczego zarobkowania. P o c z ą t k o w y brak zainteresowań dla spraw ogólnych wśród ludności „lubelskiej" uzasadniony był znowu ich przejściem z o b s z a r ó w urodzajnych na ziemie liche, górskie, psychicznie i m obce. W miarę upływu czasu l u d n o ś ć „ l u b e l s k a " swój pobyt w Bieszczadach zaczęła u z n a w a ć za fakt dokonany. Przyszłość dzieci chciałaby jednak widzieć w zawodach poza­ rolniczych, przede wszystkim na terenie miast. Gruntowne przemieszanie tubylców z ludnością n a p ł y w o w ą z różnych stron kraju, zmiany w strukturze gospodarczej i zawodowej tej ludności, w poziomie jej wykształcenia, w warunkach bytowych itp. wpłynęły również decydująco na układy w e w n ą t r z r o d z i n n e , systemy wartości, autorytety wiejskie, głównie zaś na postawy, dążenia i ambicje dorastającej młodzieży. W kształtowaniu się współczesnej społeczności wiejskiej w Bieszczadach p o d s t a w o w ą rolę odgrywają procesy adaptacji i integracji kulturowej. Stopień zaawansowania procesu integracyjnego w zróżnicowanej społeczności biesz­ czadzkiej uzależniony jest nie tylko od p r z e ł a m y w a n i a wzajemnych różnic, ale przede wszystkim od przystosowania i stabilizacji ludności osadniczej w nowych warunkach geograficzno-gospodarczych i kulturowych. Proces ten dokonuje się w wielu dziedzinach. Niezwykle ważną rolę odgrywa w n i m właściwa organizacja życia gospodarczego, społecznego i kultural­ nego. W badaniach stwierdzono, że tam, gdzie następuje stabilizacja osadnicza i zaznacza się uczestnictwo jednostek w życiu o g ó l n o w i o s k o w y m , p r z e ł a m y w a ­ nie postaw nieufności oraz obojętności w stosunku do otoczenia dokonuje się szybciej. Wydaje się nawet, że w obecnym stadium m o ż n a j u ż m ó w i ć 0 integracji społecznej w obrębie sąsiedztwa oraz całych społeczności wioskowych. O ile bowiem w początkowej fazie osadnictwa troska o własną stabilizację d o m i n o w a ł a w p o s t ę p o w a n i u większości rodzin osadniczych, to z u p ł y w e m lat coraz większego znaczenia nabiera więź sąsiedzka i o g ó l n o wioskowa. Z narastaniem tych więzi zanika izolacja poszczególnych rodzin, przełamują się wzajemne opory, co doprowadza coraz częściej do licznych p o w i ą z a ń , między innymi także do m a ł ż e ń s t w mieszanych zawieranych przez c z ł o n k ó w różnych, do niedawna niechętnych wobec siebie grup ludności. M a ł ż e ń s t w a te, łączące l u d n o ś ć miejscowego pochodzenia i n a p ł y w o w ą , p o l s k ą i u k r a i ń s k ą , polską i grecką — świadczą niewątpliwie o postępują­ cym procesie integracyjnym (Biernacka 1974; Jadam 1975). Narastanie więzi sąsiedzkich i o g ó l n o w i o s k o w y c h szczególnie d o d a t n i ą rolę spełnia we wsiach nowoosadniczych i dosiedlanych. Wyrazem jej były 1 są r ó ż n e formy pomocy sąsiedzkiej, czyny społeczne podejmowane dla dobra całej wsi, a także wspólne, wioskowe uroczystości. Przebieg tych p r o c e s ó w był różny, zależny od splotu wielu r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w . Inaczej przebiegał w tradycyjnych, najbardziej ustabilizowanych społecz­ nościach miejscowego pochodzenia, inaczej we wsiach pozostających w bezpo­ średnim zasięgu o ś r o d k ó w zarobkowania (przemysłu drzewnego, naftowego, �147 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH budowy z a p ó r wodnych, k a m i e n i o ł o m ó w itp.), jeszcze inaczej we wsiach indywidualnych o s a d n i k ó w rolnych, dających p o c z ą t e k nowym osadom. Okazuje się п р . , że we wsiach, gdzie istnieje możliwość z a r o b k ó w poza­ rolniczych w skali szerszej, problem realizacji pomocy sąsiedzkiej i c z y n ó w społecznych jest tak samo trudny, c h o ć zaistniały z innych przyczyn aniżeli w nowo p o w s t a ł y c h wsiach rolniczych. Nie mniej trudna wydaje się np. pod tym względem sytuacja w górskich osadach leśnych, za­ mieszkanych do niedawna prawie wyłącznie przez r o b o t n i k ó w stałych lub sezonowych. W osadach tych przewijało się sporo jednostek z tzw. marginesu społecznego, k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e r z u t o w a ł o w s p o s ó b ujemny na stosunki panujące wewnątrz tych społeczności. N a p o d ł o ż u działalności zmierzającej do aktywizacji jednostek i społecz­ ności wioskowych rodziła się również więź regionalna bieszczadzka. P o t r z e b ę więzi regionalnej odczuwali w Bieszczadach zwłaszcza ci osadnicy, k t ó r z y na tej ziemi znaleźli swą p r z y s t a ń i stabilizację życiową. Podniesienie na wyższy poziom regionu, k t ó r y głównie na skutek wyjątkowo skomplikowanej przeszłości historycznej wykazuje zapóźnienie w stosunku do innych r e g i o n ó w kraju, stało się dla wielu ludzi sensem ich życia. N a podstawie prowadzonych b a d a ń , a t a k ż e wypowiedzi p a m i ę t n i k a r z y (Pionierzy... 1975) m o ż n a sądzić, że mieszkańcy wsi bieszczadzkich mają j u ż poza s o b ą najtrudniejszy okres pionierstwa nacechowanego walką o własną stabilizację. Powoli dokonuje się również proces integracji społeczno-kulturowej tej tak bardzo zróżnico­ wanej ludności. D o jego utrwalania przyczynia się stałe podnoszenie poziomu wiedzy i kultury, a także stabilizacja życiowa o s a d n i k ó w . Istnieją przesłanki świadczące, że społeczeństwo bieszczadzkie staje się coraz bardziej otwarte nie tylko na sprawy własnego regionu, ale t a k ż e na pełne uczestnictwo w życiu o g ó l n o n a r o d o w y m i o g ó l n o p a ń s t w o w y m . LITERATURA Bibliografia... 1960/1963 Bibliografia Historii Kultury Ludowej Karpat, Warszawa, cz. 1-2. B i e r n a c k a M. 1962 Dawne i współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. 6. 1974 Kształtowanie sie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach, Wrocław. C z a j k o w s k i J. 1969 Historyczne i etniczne podstawy kształtowania się grup etnograficznych wej woj. Muzeum części rzeszowskiego, Materiały w Budownictwa południo­ Ludowego w Sanoku, nr 9, Sanok. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach 1961 Studia nad pasterskich kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Zachodnich, Kraków. Typologia wędrówek od XIV do XX w., „Wierchy", R . 29. F a l k o w s k i J . , P a s z y c k i B. 1935 Na pograniczu lemkowsko-bojkowskim. Zarys etnograficzny, Lwów. �148 MARIA B I E R N A C K A G ł a d y s z o w a M. 1967 O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich, „Etnografia Polska", t. 11. Jadam H. 1975 Małżeństwa mieszane jako jedna z płaszczyzn integracji osadników bieszczadzkich, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4. J o s t o w a W. 1972 Pasterstwo na Orawie, K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. Wrocław. 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wroclaw. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź N i z i r i s k a I. 1966 Budownictwo Pionierzy... 1975 Pionierzy, R e i n f u s s R. 1939 1948/1949 wiejskie Pamiętniki we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Warszawa. osadników bieszczadzkich, Rzeszów. Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Ziem Górskich", t. 2. Łemkowie jako grupa etnograficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, nr 7, Lublin. Tradycje... 1983 Tradycje a współczesne przeobrażenia Polska", t. 28 (oprać, zbiorowe). kulturowe wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Maria Biernacka DIE D O R F G E S E L L S C H A F T IN D E R BIESZCZADY-REGION N A C H D E M 2. WELTKRIEG Zusammenfassung Die Region von Bieszczady ist ein im siidóstlichen Teil polnischer Karpaten gelegener Gebirgsland im Grenzegebiet Polens mit der Tschechoslowakei und mit der Bis zum 2. Merkmale, Weltkrieg unterschied die sowohl auch durch eine diese Region durch ihre geographische diflferenzierte wurden. Die in Bergtálern polnischer, sich ethnische Lage und religiose gelegenen Dórfer ukrainischer (ethnographische durch und spezifische den Sovjetunion. sozial-kulturelle Bergwirtschaftstyp, Struktur der B e v ó l k e r u n g in Bieszczady waren durch die Gruppen der ais bedingt Bevólkerung Bojken, Lemken und Dolinaner) sowie judischer und teilweise deutscher Herkunft bewohnt. Infolge tragischer durch den letzten Weltkrieg verursachten Ereignisse, wurde die Region fast vollstandig entvólkert und in groBem AusmaB devastiert. ukrainischer Herkunft wurde in die Sovjetunion repatrien iibrigen wurde in -die Gebiete West- und Nordpolens E i n Teil der (die umgesiedelt. Ukraine), Bevólkerung ein Teil Seit jener Zeit der (1947) wurde die Region von Bieszczady Gegenstand intensiver Bemiihungen polnischer Behorde, deren Ziel ihre Neubesiedlung und -bewirtschaftung war. Infolge jahrelanger Siedlungs- und Wirtschaftsaktivitát, anstelle das alten, difierenzierten Systems ethnischer und religióser Verhaltnisse, hat sich die neue polnische Gesellschaft mit kleiner Beimischung der Bevol­ kerung ukrainischer Herkunft oder des gemischten polnisch-ukrainischen Elements gestaltet. �149 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH Die aktuellen verschiedenen Bewohner Regionen von Bieszczady Polens und bilden eine unterschiedlichen komplexe Gemeinschaft, sozial-kulturellen Kreisen Hauptziel der von der Autorin des vorgelegten Artikels unternommenen (im Rahmen der Abteilung Ethnographie des Instituís der Geschichte Adaptation und Integration aufzufassen. Die Buchform veróffentlicht: M . Biernacka, Kształtwanie dach (Gestaltung einer neuen Dorfsgesellschaft Materiellen wirtschaft- Beriicksichtigung des Prozesses der Ergebnisse dieser Forschungen się nowej społeczności in der aus Forschungen der Kultur der P A d W ) war deswegen den ProzeB der Gestaltung demographischer, licher und sozial-kultureller Verhaltnisse mit besonderer die stammen. Region von wurden in wiejskiej w Bieszcza­ Bieszczady), Wroclaw 1974. Übersetzl von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/004f27b02c12a7bf7d139d71dbd4e980.pdf 82015801014b8ab4f7605e0d9922c3c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1605 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1485 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.5-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W OKRESIE P R Z E Ł O M U SYSTEMOWEGO T R A N S F O R M A C J A WSI. RZECZYWISTOŚĆ I P E R S P E K T Y W Y Począwszy od przełomu lat 80-ych i 90-ych naszego wieku tematem wiodą­ cym w badaniach nauk społecznych i humanistycznych (także w publicystyce prasowej, refleksji dziennikarskiej) stała się transformacja społeczeństwa pol­ skiego oraz innych krajów europejskich byłego obozu socjalistycznego. Rady­ kalna zmiana ustroju politycznego i zasad gospodarki wymagała naukowej oceny zachowań różnych grup społecznych i zawodowych oraz postawienia wynikającej z niej diagnozy dotyczącej przyszłych postaw społecznych w odnie­ sieniu do wszelkich form działalności obywateli tych krajów. Pierwsze wyniki szeroko zakrojonej naukowej eksploracji społeczeństwa polskiego ukazały się już drukiem. Wskazują one niejednokrotnie na rozminięcie się oczekiwań i założeń teoretycznych z konkretnymi reakcjami zarówno jednostek, jak i licznych grup społecznych. Zawierają krytykę dotychczasowego i propozycje nowego spojrzenia na badany przedmiot, zmianę jego paradygmatu. Szczególne miejsce w tych rozważaniach zajmują procesy transformacji mieszkańców wsi. Takie konstatacje skłoniły mnie do podjęcia próby omówienia, prezen­ towanych w różnych wydawnictwach i opracowaniach autorskich, głównych założeń teoretycznych i metodologicznych w naukach badających społeczność wiejską w momencie, gdy podejmowały problematykę jej transformacji. Co ustaliły za pomocą dostępnego im aparatu badawczego, a tym samym jaki obraz tej społeczności (z końca lat 80-ych) przedstawiły? I wreszcie w jakim kierunku idą dalsze postulaty badawcze zweryfikowane przez ostatnie prace terenowe i trendy teoretyczne. W tak zakrojonym zakresie rozważań nie mogę oczywiście pominąć odwoływania się do szerszego kontekstu, jakim jest trans­ formacja całego społeczeństwa polskiego. Transformacja, łaciński termin równoważny w języku polskim z prze­ kształceniem, odnosi się do szerokiej gamy zjawisk fizycznych i społecznych. �6 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Określa się nim ich przemianę, przeobrażenie, przeistoczenie, czyli zmianę. Zmiana, element zauważalny i powszechny w życiu społecznym i kulturze, zanim doczekała się osobnych studiów teoretycznych występowała już w pier­ wszych ogólnych koncepcjach rozwoju społecznego, będących wyrazem świa­ topoglądu oświeceniowego, sformułowanych przez Anne Roberta Jacquesa Turgota (1727-1781) w Discours sur l'histoire universelle (1750) i Jeana Antoine Nicolasa de Condorceta (1743-1794) w Szkicu postępu ducha ludz­ kiego poprzez dzieje (wyd. francuskie 1781) . Zmiana, ruch, rozwój wszystkiego cokolwiek istnieje stanowiło jeden z dogmatów myśli ewolucjonistycznej i jako taki nie wymagający właściwie uzasadnienia (Szacki 1983, s. 277). Przekonanie o wszechobecności zmiany było typowym stanowiskiem przedstawicieli tego kierunku. Kojarzona osta­ tecznie z postępem miała charakter globalny, ukierunkowany, kumulatywny, takie też cechy posiadał rozwój społeczny. Stąd wynikało szczególne zaintere­ sowanie ewolucjonistów kierunkami i mechanizmami zmiany, a nie badaniem i wykrywaniem jej domniemanych przyczyn. Samo zaś określenie „ewolucja" przez dłuższy czas funkcjonowało dość swobodnie w znaczeniu synonimicznym z wyrazami: rozwój, wzrost, zmiana czy postęp. I dopiero Herbert Spencer (1820-1903) wprowadził termin „ewolucja" we względnie rygorystycz­ nym sensie, pozwalającym odróżnić jego desygnat od desygnatów takich słów jak zmiana i rozwój . Przekonanie, że zmiana jest priorytetowym problemem badawczym charak­ teryzowało prace Williama Isaaca Thomasa (1863-1947) uczonego, którego poglądy wywarły trwały wpływ na kształtujący się antropologiczny punkt widzenia procesów społeczno-kulturowych. W Source Book for Social Origins: Ethnological Materials, Psychological Standpoint, Classifield and Adnotated Bibliography for the Interpretation of Savage Society (1909) ogłosił teorię zachowania ludzkiego, dającą zastosować się do analizy wszelkiej zmiany społecznej. Zawarł w niej twierdzenie, iż zmiana społeczna następuje przez kryzysy zakłócające działanie nawyków i zmuszające ludzi do szukania nowych form adaptacji, a jej wyjaśnienie wymaga jednoczesnego uwzględnienia obiek­ tywnych warunków i świadomej działalności ludzkiej, społecznej i jednostkowej strony procesu czy też - jak przyjęto określać później - wartości i postaw, 1 2 1 W X V I I I wieku rozpowszechniona była głównie d o ś ć o g ó l n a idea p o s t ę p u . Jej s z c z e g ó ł o w e przesłanki kształtowały się stopniowo i dopiero z czasem p o s t ę p zaczyna b y ć przypisywany wszystkim dziedzinom życia, które w tym procesie wzajemnie się warunkują. Budowa teorii wyjaśniającej kierunek, prawidłowości i mechanizmy społecznego rozwoju, a w i ę c zawierająca przekonanie o prawidłowym charakterze rozwoju społecznego, o regularnym następowaniu po sobie jego określonych faz, o kumulatywnym rozwoju wszystkich dziedzin, o możliwości prognozowania dalszego rozwoju Ud. (Szacki 1983, s. 112) trwała d ł u g o . 2 Stworzone przez e w o l u c j o n i s t ó w schematyczne stadia rozwojowe: dzikość, barbarzyństwo i cywilizację m i a ł a przechodzić cała ludzkość. Idee te z czasem wyparły p o g l ą d y upowszechniające zasady kulturowego relatywizmu, przyswojone dzięki wynikom etnologicznych b a d a ń „kultur obcych". W ó w c z a s to, charakterystycznemu dla klimatu naukowego X I X w. pojęciu p o s t ę p zaczęło t o w a r z y s z y ć pojęcie regresu, jako regularnego rozwoju w historii (Wieruszewska 1991, s. 20). �7 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU kultury i osobowości (Szacki 1983, s. 605). Zmiana społeczna była dla Thomasa, jak i dla innych współczesnych, zmianą ukierunkowaną . Interesował go jednakże głównie nie kierunek, lecz mechanizm zmiany. Pytanie podstawowe dotyczyło tego, jak dochodzi do destrukcji panującego systemu norm i powstania nowego, czyli jak się odbywa „dezorganizacja" i „reorganizacja". Postrzeganie zmiany jako bardziej lub mniej gwałtownej, ewolucyjnej lub rewolucyjnej wynikało z jej zakresu, tempa i gruntowności. Począwszy od epoki industrialnej przekształcenia jakby nabrały specjalnego przyspieszenia. Dotyczyło ono nie tylko zastosowań nowości technicznych, ale sposobu myś­ lenia i relacji między ludźmi, pozostawało zatem w sferze życia społecz­ nego i kultury. Europejska rewolucja przemysłowa otworzyła szanse postępu gospodarczego dzięki wykorzystaniu osiągnięć myśli naukowej i technicznej. Zapoczątkowała tym samym typ zmian, które dla świata przedprzemysłowego miały stawać się modelem przyszłości. Odmienna dynamika rozwoju ekono­ micznego, jaka zaistniała w jej efekcie posłużyła za wzór odniesienia do tego, co reprezentował sobą świat tradycyjny (Wieruszewska 1991, s. 20). Widoczne różnice poziomu rozwoju wymagały określenia i zdefiniowania. W pracach społeczno-humanistycznych zaczęto zatem stosować opozycyjne pojęcia: nowoczesność i tradycjonalizm. Do wyjaśnienia i zrozumienia tempa zmian służyła modernizacja (będąca nie tylko pojęciem, ale i teorią). Podłożem jej był kontekst przemysłowy. Z niego wywodzono wskaźniki rozwoju, efek­ tywności, kapitałochłonności, energochłonności czy intensyfikacji. Dyscypliny społeczne przystępując do badania transformacji społeczeństwa polskiego, jako wielokierunkowego procesu przemian, dysponowały określonym zaple­ czem teoretycznym i metodycznym. Był on spuścizną wiodących kierunków myśli humanistycznej X I X i X X wieku oraz dociekań i dyskusji toczących się w ich obrębie w latach 70-ych i 80-ych . 3 4 5 Badania zmiany społeczności wiejskich w Polsce podporządkowane były w (latach 70-ych i 80-ych) kilku generalnym koncepcjom. Najważniejsze z nich 3 Pisał on o ewolucji związanej szechnieniem z technicznymi wynalazkami, ułatwioną komunikacją, rozpow­ się druku, rozwojem miast, organizacji ekonomicznej, systemu kapitalistycznego, cjalizacji zawodowej, badań naukowych, idei wolności, ewolucyjnego poglądu na życie spe­ itd. (Szacki 1983, s. 613). 4 N a l e ż y d o d a ć , że d o t ą d nauka nie operuje teorią zmiany społecznej „ w ogóle", czy zmiany „jako takiej". Są natomiast teorie dotyczące pewnych p r o c e s ó w cząstkowych, a s p e k t ó w czy w y m i a r ó w zmiany społecznej, a różni autorzy i szkoły teoretyczne wykazują zainteresowanie odmiennymi właściwościami zmiany (Herbert Spencer, K a r o l Marks, Max Weber, Emil Durkheim). 5 W latach 70-ych i 80-ych badacze obserwują kryzys socjologii jako dyscypliny naukowej, który objął wiele jej subdyscyplin w tym i socjologię wsi. Liczne propozycje jego przezwyciężenia pojawiające się w ó w c z a s w literaturze krajowej i zagranicznej d o t y c z ą tak p r o b l e m ó w metodycz­ nych, jak i teoretycznych. W s k a z u j ą na potrzebę systematyzacji rozproszonych b a d a ń , która pozwoli u k a z a ć w miarę c a ł o ś c i o w y obraz funkcjonującego dotychczas systemu życia wiejskiego oraz potrzebę przystosowania s c h e m a t ó w p o j ę c i o w y c h jakimi posługują się badacze do konceptualizacji nowych p r o b l e m ó w pojawiających się wraz z gwałtownymi przemianami współczesnej wsi i sposobami jej funkcjonowania w nowoczesnym społeczeństwie. �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A g to koncepcje industrializacji, technicyzacji, urbanizacji wsi i rolnictwa, prze­ kazu kulturowego, komercjalizaqi, społeczeństwa chłopskiego, klasy chłop­ skiej, grupy zawodowej. Zostały one opisane i skomentowane m.in. przez Jana Turowskiego (1986, s. 90-116) i Marię Halamską (1986, s. 118-24) nie będę więc przytaczać ich w tym miejscu. Ograniczę się do scharakteryzowania głównych efektów tych ujęć badawczych. Koncepcje industrializacji, urbanizacji, modernizacji, dyfuzji kultury prze­ nosiły zewnętrzny, wynikający z logiki rozwoju przemysłowego sposób widze­ nia i badania wsi. Przemiany wsi polskiej ujmowane były przede wszystkim z punktu widzenia wartości typowych dla społeczeństwa miejsko-przemysłowego. Dlatego też pojęciom: izolacja, pasywność, tradycja, zacofanie, irracjonalność przeciwstawiały: otwartość, zerwanie z izolacją, nowoczesność, ra­ cjonalność, postęp. Arbitralnie tym samym już na wstępie wartościowały przedmiot naukowego poznania. Dominujący wzór badań ukierunkowany był na poznanie przemian wsi od strony mechanizmów uniformizujących, sprawdzania tezy o wyrównywaniu różnic między miastem i wsią, aspiracjach ludności wiejskiej do podnoszenia standardu życia według wzorów miejskich, „barierach" na drodze moder­ nizacji wynikających z organizacji pracy w rolnictwie i tradycyjnych upodo­ bań, wreszcie infrastruktury kulturalnej aplikującej kulturę dla wsi. Przy tym wartościowaniu procesów industrializacji nie zawsze towarzyszyła refleksja dotycząca ich kosztów społecznych. Brakowało jej także w odniesieniu do zjawisk zachodzących w społeczeństwie jako całości, będących głównymi przy­ czynami przemian społeczno-kulturowych na wsi. Metodyka badań modernizacji opierała się przede wszystkim na operowaniu dychotomicznymi modelami: wieś - miasto. Rejestrowały one cechy obu typów społeczności według zasady kontinuum wiejsko-miejskiego lub opozycji określa­ nych innymi terminami, np. racjonalne - irracjonalne, zorganizowane - niezorganizowane, nowoczesne-tradycyjne. Kryjące się za tym wartościowanie zakładało „gorsze" miejsce pracy i życia wsi oraz jej „niższy" w porównaniu z miejskim styl życia. Sam obszar modernizacji miał być wyznaczony właśnie przez te bieguny . 6 6 N a l e ż y d o d a ć , iż modernizacja była także różnie pojmowana przez badaczy. Turowski i Bornus definiowali ją jako: kompleks zmian zachodzących wprowadzaniu innowacji (nowości) jako zbiorowość „systemów" lokalną łub całości usprawniających, na wsi i w rolnictwie, polegających udoskonalających lub też dostosowujących i rolnictwo indywidualne - jako dział gospodarki narodowej do industrializującego się i urbanizującego społeczeństwa na wieś pozostałych (Turowski, Bornus 1970, s. 20). W y k ł a d n i a A . Komendera kładła nacisk na stopniowy (stadialny) przebieg procesu modernizacji, k t ó r e g o punktem wyjścia są zmiany ilościowe, a sama modernizacja polega na z a p o ż y c z a n i u i przyswajaniu n o w o ś c i z kultury o w y ż s z y m potencjale cywilizacyjnym (1986, s. 66). Modernizacja, w e d ł u g Wieruszewskiej, odmiennie niż w teoriach ekonomicznych i socjologicz­ nych, należy głównie do sfery ludzkiego świata wartości. Jest procesem obejmującym wszystkie dziedziny życia człowieka p r o w a d z ą c do ich zmian; nie jest jednak synonimem rozwoju, lecz jego szczególną o d m i a n ą kulturowo z a p o ż y c z o n ą , p r o g r a m o w a n ą i ocenianą zgodnie ze standardami kultury danego czasu i przestrzeni Zmieniające by, aspiracje, a także wyobrażenia się standardy kulturowe określają konkretne potrze­ i oceny tego co nowoczesne (Wieruszewska 1991, s. 91). �9 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U Przy tym, jak pisze Wieruszewska: Cywilizacja przemysłowa wymusza określony typ modernizacji z własną logiką według wzorów industrializacji i urbanizacji (Wieruszewska 1991, s. 21). Równocześnie badacze i obserwatorzy procesu zmiany dostrzegali, iż nawet w gwałtownych przeobrażeniach występuje tradycja, widoczna kontynuacja historycznie ukształtowanych wzorów kultury i struktury społecznej. Wzajemną dialektykę zmiany i ciągłości próbowano rozwiązać teoretycznie. Stefan Nowak w Uwagach o problematyce i metodzie badań do raportu z badań na temat: Ciągłości i zmiany tradycji kulturowej pisał, iż cechą charak­ terystyczną każdego procesu przemian i wartości w skali makro-społecznej jest: określona proporcja elementów dotychczasowej tradycji kulturowej, jak też i wprowadzenie do niej elementów innowacji. Zarówno ciągłość, jak też i zmiana charakteryzuje wszelki proces kulturowy... Bez elementów kontynuacji musiało­ by nastąpić załamanie wszelkich reguł ludzkiego zachowania i opartych na nich reguł funkcjonowania różnych elementów społecznych. Bez elementów innowacji w dziedzinie postaw i wartości nie mogłaby dokonywać się nieustanna adaptacja społeczeństwa do zmieniających się warunków i musiałaby ustać wszelka jego dynamika (Nowak 1976, s. 1). Stąd wynika doniosłość empirycznych badań stopnia występowania elementów kontynuacji i innowacji w sferze postaw i wartości naszego społeczeństwa oraz kierunku, w jakim dokonuje się mody­ fikacja tradycji kulturowej. Równie ważne jest uchwycenie społecznych i psy­ chologicznych mechanizmów kształtujących postawy i wpływających na ich dynamikę. Drogą do pozyskania tej wiedzy jest analiza różnych czynników makro- i mikrospołecznych wpływających na sposób widzenia i oceniania zjawisk społecznych przez ludzi w nich uczestniczących, a także wpływu czynników psychologicznych, zwłaszcza pewnych cech ludzkiej osobowości, oddziaływujących na kształtowanie się postaw (Nowak 1976, s. 2). Siła oddziaływania tradycji skłoniła socjologa Mariana Kempnego do wyrażenia poglądu, iż nie tylko nie jest ona antagonistyczna wobec nowoczes­ ności, ale jest warunkiem, „kołem zamachowym" zmiany. Dyrektywa tego uczonego skierowana do badaczy transformacji zawarta została w koniecz­ ności odpowiedzi na jedno z centralnych pytań teoretycznych: jak to jest możliwe, że uwolniona od ciężaru bycia ,,przeżytkiem" tradycja okazuje się nieocenionym generatorem sensów i wartości, aktywizowanym w sytuacjach zmiany równocześnie w dwóch zdawałoby się wzajem wykluczających celach - ułatwiania zmiany i podtrzymywania ciągłości w zmianie na poziomie działa­ jącej jednostki, jak i społeczności (Kempny, 1996, s. 15-16). 7 W wyniku dominujących w naukach społecznych koncepcji zmian wsi typem opisywanym w latach 70-ych i 80-ych była głównie społeczność wiejska: a) tradycyjna, b) poddana wpływom industrializacji i urbanizacji . W praktyce 8 7 S f o r m u ł o w a n a w następstwie analizy wypowiedzi konceptualizujących tradycję m.in. Stefana Czarnowskiego, Kazimierza Dobrowolskiego, Stanisława Ossowskiego, Jerzego Szackiego, Roberta Redfielda, Edwarda Shilsa, Josepha Gusfielda, Anthonego Giddensa. �10 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A badawczej używano wobec niej określeń „zmiana", „przemiana", „rozwój", przeciwstawiając im „trwałość". W literaturze socjologicznej z tego okresu podkreślane są, obok wartości postępowych, związanych z industrializacją i urbanizacją, zmianami struktury gospodarstw, także wartości konserwa­ tywne. Brakuje jednak pogłębionych analiz na temat konkretnych grup odniesienia, czyli grup rzeczywistych nosicieli tych wartości, jak i ujaw­ niających socjologiczny mechanizm reprodukqi wartości konserwatywnych (Goryńska, Galor 1987-1988, s. 24). Jaki zatem obraz wsi i społeczności wiejskiej w Polsce oraz przemian zachodzących w jej obrębie (w końcu lat 80-ych) uzyskano na podstawie badań przeprowadzonych bezpośrednio przed zmianą ustroju? Oczywiście ograniczę się tylko do zagadnień, moim zdaniem, najważniejszych z punktu widzenia zakresu rozważań, umożliwiających zrozumienie zachodzących po 1989 r. procesów społecznych, ich dynamiki, a także obserwowanej inercji czy zahamowań. Istotna jest w tym przypadku charakterystyka demograficzna i gospodarczo-społeczna wsi w latach 80-ych. Wykorzystam w tym celu ist­ niejące, dość obfite materiały socjologiczne i statystyczne jako adekwatne opracowania syntetyczne, umożliwiające ogląd sytuacji „przed godziną 0" oraz bezpośrednio po jej wybiciu . 9 Według danych GUS, w 1989 r. wsie polskie zamieszkiwało 14,6 min. mieszkańców, t j . 38% ogółu ludności Polski. Struktura demograficzna lud­ ności wiejskiej i miejskiej, w zakresie płci i wieku była odmienna. W roku 1989 w miastach żyło 61,6% mężczyzn, na wsi 38,4%. Kobiety miejskie stanowiły 32,1%, wiejskie - 19,2% ogółu mieszkańców. Struktura wieku wskazywała na to, iż wieś była demograficznie starsza niż miasto. Cechą charakterystyczną procesów demograficznych zachodzących na wsi w latach 80-ych było „starze­ nie się" jej mieszkańców i systematyczny spadek ich liczby . W ich konse­ kwencji następował wzrost „wskaźnika obciążenia" osób w wieku produkcyj­ nym osobami w wieku nieprodukcyjnym . Struktura ludności wiejskiej według wieku i płci wykazywała zdecydowaną, systematycznie powiększającą się w latach 1985-1989, dominację kobiet wśród osób w wieku emerytalnym. Przewyższały one liczbę swych rówieśników - mężczyzn ponad dwukrotnie. Stan ten wpływał niekorzystnie na efektyw10 11 8 Pojęcie industrializacji stosowane jest też w pracach socjologicznych j a k o rozwoju (development) i modernizacji 9 odpowiednik (modernisation). Zdaję sobie sprawę z niedoskonałości tych źródeł. Podzielam słuszne krytyki wobec przyjętej w nich teoretycznej dychotomii zasadzającej się na przeciwstawieniu: miasto - wieś oraz iloś­ ciowych kryteriach modernizacji. U w a ż a m także, że przeprowadzane pod takim k ą t e m analizy, abstrahujące od uwarunkowanych kulturowo i społecznie preferowanych stylów życia ujawniają głównie pewne elementarne, najbardziej charakterystyczne i p o r ó w n y w a l n e w s p ó l n e elementy zewnętrzne, sztucznie wypreparowane dla potrzeb opisu. 1 0 W latach 1985-1989 liczba m i e s z k a ń c ó w wsi zmniejszyła się o 2%, gdy r ó w n o c z e ś n i e w tym samym okresie o 4% w z r o s ł a liczba m i e s z k a ń c ó w miast (Warunki... 1 1 1990, s. 6). W 1989 r. na wsi k a ż d e 100 o s ó b w wieku produkcyjnym „ o b c i ą ż o n y c h " b y ł o 84 osobami w wieku nieprodukcyjnym. Analogiczny wskaźnik w miastach wynosił 68. �11 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W O K R E S I E PRZEŁOMU ność prowadzonych gospodarstw i poziom całego rolnictwa. Równocześnie w kategorii osób w wieku produkcyjnym zmniejszał się systematycznie wskaź­ nik liczby kobiet przypadających na 100 mężczyzn z 86 w 1985 r. do 84 w 1989 r. Powodowało to odnotowywane wcześniej, wciąż rosnące trudności ze znalezieniem kandydatek - równolatek na żony dla mężczyzn w wieku produkcyjnym. Względna równowaga między obydwiema płciami zachowana była jedynie w populacji w wieku przedprodukcyjnym (Warunki... 1990, s. 12). Analizy NSP z 1988 r. dotyczące poziomu wykształcenia gospodarujących chłopów ujawniły, iż co 5-ty miał wykształcenie ponadpodstawowe, co 10-ty ukończoną szkołę rolniczą - przeważnie (63%) zasadniczą. W rolnictwie sku­ piał się najwyższy odsetek osób z nie ukończoną szkołą podstawową. Był on szczególnie widoczny w gospodarstwach małych (do 5 ha) kierowanych głów­ nie przez łudzi w podeszłym wieku. Ich przekazywanie następcom odbywało się, gdy właściciele znacznie przekraczali wiek emerytalny, a przejmujący liczyli 35^10 i więcej lat. Niewielka liczba młodych właścicieli w tej kategorii gospodarstw świadczyła nie tylko o opóźnionej wymianie pokoleń, ale i o rze­ czywistym braku następców, co w niezbyt odległej perspektywie czasowej groziło likwidacją części z tych gospodarstw. Gospodarstwa o małym obszarze cechowała także niska produkcja towa­ rowa, niewielka sprzedaż; w największych odnotowano tendencje przeciwne. W gospodarstwach większych (zwłaszcza powyżej 10 ha) kwalifikacje rolni­ ków były wyższe, równocześnie szybciej następowała w nich wymiana poko­ leń. Młodzi chłopi, lepiej wykształceni od poprzedników, mieli wyższe aspi­ racje zawodowe i życiowe, wykazywali większą podatność na innowacje, podniesienie standardu gospodarowania i warunków bytowych. Wśród nich również wzrastał popyt na ziemię, powiększanie istniejącego areału . Roko­ wało to nadzieje, że duże gospodarstwa uzyskają lepsze wyniki ekonomiczne nie tylko z racji swego obszaru, ale także nowoczesnych zasad ich prowadze­ nia (Pilichowski 1993, s. 41-43, 45). 12 W grupie gospodarstw wysokotowarowych charakterystyczna była nie tyl­ ko młodsza struktura demograficzna, ale i wyższe kwalifikacje, niższy stopień sfeminizowania funkcji kierowniczych i wśród ogółu pomagających w gospo­ darstwie, wysoki poziom mechanizacji pracy i większa stabilność rodzin pod względem źródeł dochodu. Przyjętym w badaniach statystycznych syntetycznym miernikiem okreś­ lającym w sposób najbardziej bezpośredni warunki życia ludności są dochody osobiste. Pod koniec lat 80-ych szybciej rosły dochody ludności rolniczej 1 2 Decyzje o powiększeniu obszaru są dla rolników bardzo trudne i podejmują je tylko nieliczni. W e d ł u g s o c j o l o g ó w (np. A . Szemberg) podstawowymi przyczynami tego stanu rzeczy jest k o n i e c z n o ś ć poniesienia dużych n a k ł a d ó w , posiadanie wysokiej wiedzy fachowej, zwiększone ryzyko ekonomiczne związane z zerwaniem z tradycyjnym profilem gospodarstwa i przestawienie się na produkcję specjalistyczną, szczególnie w warunkach ogólnej destabilizacji i źle funkcjonują­ cego rynku (Pilichowski 1993, s. 41). �12 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 13 i powiązanej z rolnictwem niż pozarolniczej . Poziom dochodów mieszkań­ ców wsi był bardzo zróżnicowany (m.in. w zależności od podstawowego źródła utrzymania rodziny) a jego wysokość bezpośrednio wpływała na po­ ziom konsumpcji i strukturę wydatków. Przy tym jednak obserwowano w tym czasie niekorzystne zjawisko wolniejszego tempa wzrostu nakładów na inwes­ tycje produkcyjne w porównaniu z dochodami przeznaczanymi na konsump­ cję. Z badań budżetów rodzinnych wynikało, iż przeciętna rodzina wiejska wydawała na zaspokojenie swoich potrzeb nieco mniej (w 1989 r. - ok. 5%, w 1986 r. - ok. 11%) niż rodzina miejska . Ważnym elementem oceny poziomu warunków bytu w tego rodzaju bada­ niach jest stopień wyposażenia gospodarstw domowych w przedmioty trwałe­ go użytkowania. Świadczy on o zamożności, jest wyrazem stylu i jakości życia, wpływa na subiektywną ocenę własnej sytuacji materialnej. Przeciętnie wiejs­ kie gospodarstwa domowe były wyposażone gorzej niż miejskie w przedmioty trwałego użytkowania, zwłaszcza w te zaliczane do wyższego standardu (kolo­ rowe telewizory, automatyczne pralki, zamrażarki, sprzęt stereofoniczny, sa­ mochody osobowe), chociaż i w tym przypadku wystąpiło bardzo wyraźne zróżnicowanie w zależności od przynależności do określonej grupy społecznoekonomicznej, wielkości gospodarstwa i przeciętnego dochodu na osobę. W latach tych odnotowano także gorsze niż w miastach warunki ludności wiejskiej w zakresie mieszkań (dotyczyło to głównie urządzeń technicznych, gazowniczych, centralnego ogrzewania, wodociągów, kanalizacji, telefoniza­ cji), opieki lekarskiej, szkolnictwa, upowszechniania kultury, organizacji wy­ poczynku (por. Warunki... 1990, s. 42-90). Reasumując, można stwierdzić, iż w latach 80-ych nie tylko stabilizuje się chłopska gospodarka, ale i pozycja chłopów w społeczeństwie, w którym nadal są liczebnie silni, chociaż gorzej wykształceni, często łączący z rolnict­ wem zajęcia dodatkowe. Rósł areał posiadanej ziemi, wartość środków trwa­ łych, technicyzacja prac, ich umaszynowienie, przy zachowaniu znacznej auto­ nomii gospodarki przejawiającej się chociażby w samofinansowaniu czy samożywieniu. Równocześnie w gospodarce chłopskiej zachodziły procesy jej powo­ lnego, lecz sukcesywnego różnicowania. Obok gospodarstw rozwijających się dynamicznie, pojawiły się odchodzące od rolnictwa, dwuzawodowe. Od po14 1 3 „Przeciętne dochody realne na 1 pracującego w rolnictwie prywatnym wzrosły w p o r ó w ­ naniu z 1988 r. o ok. 15% (w stosunku do 1985 r. o 38%), podczas gdy przeciętne realne wynagrodzenie w gospodarce uspołecznionej w z r o s ł o o ok. 9% (w stosunku do 1985 r. o 23,5%)"; (Warunki... 1 4 1990, s. 6). N a cele konsumpcyjne najwięcej przeznaczały rodziny chłopskie, które przeciętnie w 1989 r. n a o s o b ę w y d a w a ł y miesięcznie o 17-22% więcej niż inne grupy s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e rodzin wiejskich. Wskaźniki uzyskane w tej grupie były w y ż s z e także w p o r ó w n a n i u z miejskimi rodzina­ mi pracowniczymi. R ó w n o c z e ś n i e dynamika w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł a z a r ó w n o na wsi, jak i w mieście w y ż s z a od wzrostu w y d a t k ó w na inne artykuły i usługi, przy tym wzrost udziału w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł najniższy w gospodarstwach chłopskich, najbardziej dochodowych (Warunki... 1990, s. 8). �13 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU czątku lat 80-ych znacząco zwiększały się dochody chłopów, przewyższając inne grupy społeczeństwa. Rosły one szybciej i były wyższe niż innych grup pracowniczych, chociaż bardziej zróżnicowane, ale utrzymujące się od lat na podobnym poziomie. Twierdzenia zatem o postępującej polaryzacji dochodów - jak stwierdziła Halamska - wydają się przesadne (Halamska 1991, s. 180). Dzięki temu chłopi zaczęli dynamicznie doganiać standardy w wyposażeniu domów a dynamika ta znacznie przekraczała występującą wśród innych grup społecznych. Wprawdzie pozostałe wydatki konsumpcyjne kształtowały się u nich odmiennie, wynikało to jednak głównie z powodu realizacji innych wzorów spożycia. Zarysowana tu w dużym skrócie charakterystyka demograficzno-ekonomiczna wsi końca lat 80-ych, wymaga równie krótkiego uzupełnienia wynikami prowadzonych wówczas badań świadomości grupowej społeczności wiejskiej, jej usytuowania w szerszym kontekście społeczeństwa globalnego. W tym miejscu należy szczególnie silnie podkreślić, że na zachowania i stan świadomości zbiorowej chłopów w okresie zapowiadającym zmiany ekonomi­ czne i systemowe bezsprzecznie ogromny wpływ miały wydarzenia społecznopolityczne zachodzące w kraju od początku lat 80-ych. Wiązały się one przede wszystkim z powstaniem „Solidarności", która spowodowała wzrost aktywi­ zacji politycznej chłopów i związaną z tym polaryzację postaw . Prowadzone przez Marię Halamska i Piotra Nowaka badania nad świado­ mością mieszkańców wsi w latach 80-ych wykazały istniejący rozdźwięk mię­ dzy realną, udokumentowaną w licznych opracowaniach sytuacją chłopów w społeczeństwie, a ich własną oceną tej sytuacji (Halamska 1991, s. 115). Jak stwierdza Halamska, chłopi tego okresu z racji cech swojego położenia społe­ cznego stanowili grupę wyraźnie wyodrębniającą się. Nie świadczyło o tym 15 1 5 D o w y d a r z e ń szczególnie znaczących dla wsi należy zaliczyć: Z a k o ń c z o n e sukcesem akcje na rzecz rejestracji pierwszego związku rolników N S Z Z R l „Solidarność" (1981 г.); wprowadzenie sprzedaży wiązanej dającej c h ł o p o m priorytet w nabywaniu (poza kolejnością) deficytowych d ó b r w zamian za sprzedane p ł o d y rolne (1981 г.); nowa ustawa emerytalna dla rolników (1982 г.); zapis w Konstytucji o trwałości indywidualnych gospodarstw rolnych (1983 г.); przyjazd do kraju p a p i e ż a (1984 г.); wybory do rad narodowych (1984 г.); zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki i R o m a n a Bartoszcze (1984 г.); ujawnianie się opozycji w ruchu chłopskim (po 1986 г.). D u ż e znaczenie i trwałość m i a ł także wykreowany przez p r o p a g a n d ę r z ą d o w ą zastępczy konflikt: wieś - miasto, obarczający za narastające w miastach braki żywności „chomikujących" produkty rolne c h ł o p ó w . W połączeniu z w p r o w a d z o n ą sprzedażą wiązaną przyniosło to d o ś ć trwały wzrost n a s t r o j ó w a n t y c h ł o p s k i c h w miastach. U w s p ó ł c z e ś n i o n a wersja „kwestii chłopskiej" przeszła w latach 1989-90 na płaszczyznę polityczną (samorządność lokalna, reprezentacja w Sejmie i w rządzie interesów tej grupy), e k o n o m i c z n ą (narastające niezadowolenie z polityki rolnej, konfrontacja z działaniami protekcyjnymi wysoko rozwiniętych rolniczo krajów zachodnich) oraz k u l t u r o w ą (poczucie braku zakorzenienia w określonym systemie wartości, potrzeba odbudowa­ nia poczucia tożsamości i nawiązania do wartości trwałych i sprawdzonych). Wszystkie wymienio­ ne elementy m a j ą w s p ó l n y mianownik: dążenie do odzyskania czy raczej ukształtowania na nowo przez p o l s k ą wieś p o d m i o t o w o ś c i i autonomii. Rzeczywistość gospodarcza i polityczna po 1989 r. odkryła nowe oblicze wsi. W i o s n ą 1992 r. odbywa się strajk rolników z „ S a m o o b r o n y " , okupują­ cych gmach Ministerstwa Rolnictwa, trwają blokady d r ó g publicznych. �14 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A głównie posiadanie i prowadzenie gospodarstwa rolnego decydujące o od­ mienności zasad włączenia w społeczeństwo globalne, ale także fakt, iż nie podzielali oni trendów występujących wówczas w społeczeństwie polskim. Odrębność tę konstytuowały relacje między chłopami a resztą społeczeństwa oraz procesy zachodzące wewnątrz tej grupy. Głównym rysem świadomości zbiorowej chłopów było ich przekonanie, że w szeroki układ otaczający, jakim jest społeczeństwo globalne, włączeni są na zasadach negatywnych... W tym typie integracji dominuje poczucie zależności i podległości, nie zaś poczucie współuczestnictwa i partnerstwa (Halamska 1991, s. 181). Równocześnie w ich świadomości występowała pożądana, porządkująca stosunki z państwem zasa­ da integracji pozytywnej. Chłopi chcieliby być w państwie „chciani" i przez nie ..lubiani" (Halamska 1991, s. 115). Świadczą o tym zmiany w ocenie państwa w latach 1980-1984 oraz częstsza niż w innych grupach społecznych chęć współpracy z władzami dla rozwiązywania lokalnych i własnych problemów, oczekiwanie na pomoc władzy wskazujące jednocześnie na jej legitymizację. W rzeczywistości lat 80-ych chłopi we własnym przekonaniu zmuszeni byli do „chytrych postaw" i unikania otwartego konfliktu. To niejako „mafijne" postrzeganie ładu panującego w świecie nie przeszkadzało im w adaptacji do istniejącego systemu, nauczenia się zachowań i sposobów gwarantujących sukces rozumiany jako różnica między sytuacją własnego gospodarstwa i rodziny w przeszłości a obecną. Z rysem negatywnej integracji wiązało się poczucie grupowego upośledzenia. Wieś, subukład w jakim żyją chłopi, po­ strzegana była przez nich samych jako mniej zamożna w porównaniu z mia­ stem (Halamska 1991, s. 122), które uważali za miejsce promocji społecznej, darząc równocześnie wyraźną antypatią przedstawicieli „wyższej kadry kie­ rowniczej". Porównując się z innymi grupami, zwłaszcza miejskimi, czuli się ubożsi, mieli mniejsze możliwości zaspokajania własnych potrzeb, politycz­ nego wpływu i osiągnięcia społecznego poważania, a w dodatku byli bardziej obciążeni pracą. Maria Halamska podsumowała to stwierdzeniem, iż: W per­ spektywie historycznej postrzegają siebie jako grupę wstępującą, w perspektywie synchronicznej - upośledzoną (Halamska 1991, s. 182). Na początku lat 80-ych w świadomości badanych chłopów zarejestrowano istniejącą od dawna wizję rozwiniętej struktury zamożności wsi, w której obecne były różne grupy od bardzo bogatych do bardzo biednych, przy tym ci drudzy stanowili zdecydo­ waną większość (Halamska 1991, s. 142). Ważne są w tym miejscu wyniki badań Piotra Nowaka świadomości spo­ łeczności wiejskich z lat 1987 i 1991. Pozwoliły one temu autorowi wyróżnić cztery różne sposoby pojmowania własnej grupowej tożsamości. Pierwszy z nich - artykułowany głównie przez badanych z co najmniej średnim wykształceniem - używający pojęcia „chłopi", operuje perspektywą roli społecznej ujętej w kon­ tekście tradycyjnym. Drugi - posługujący się określeniem „gospodarze" - jest używany w tym samym kontekście tradycyjnym, ale w perspektywie własności. Akcentowany wyraźniej przez właścicieli gospodarstw funkcjonujących lepiej w ówczesnej sytuacji gospodarczej kraju. Trzeci - stosujący pojęcie „rolnicy" �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 15 - wykorzystuje perspektywę roli społecznej ujętej w sposób profesjonalny. I wresz­ cie czwarty - przywołując określenie „producenci" - używa perspektywy własnoś­ ci, ujętej w kontekście profesjonalnym (Nowak 1993, s. 138) . Chłopi w badaniach z połowy lat 80-ych - odmiennie niż przedstawiciele rolnictwa uspołecznionego - wyrażali niewiarę w stabilność prochłopskiej polityki państwa, nieufność wobec politycznych deklaracji i gwarancji kon­ stytucyjnych oraz pesymizm dotyczący indywidualnego rolnictwa (Halamska 1991, s. 101). Swój status społeczny postrzegali jako zagrożony, w przyszłości widzieli siebie jako „grupę zstępującą". Wzrost aspiracji materialnych chłopów na początku lat 80-ych napotykał na barierę możliwości ich zaspokojenia. W połączeniu z obawą o przyszłość rodziło to frustrację znajdującą swój wyraz we wzroście bierności widocznej w niechęt­ nym stosunku do zmian strukturalnych w rolnictwie (Halamska 1991, s. 178). W tym stanie rzeczy chłopi, rozwijali grupową strategię obronną, przejawiającą się chociażby w przekonaniu, iż kto działa na niekorzyść rolnictwa, działa na niekorzyść całego społeczeństwa, co należy traktować nie jako przejaw postaw obywatelskich, lecz wyrachowanego partykularyzmu grupowego. Innym elemen­ tem tej strategii obronnej było dowartościowanie, a nawet nadwartościowanie swojej grupy szczególnie wyraźne w ocenie własnej pracy i jej konfrontacji z pracą w systemie społeczeństwa socjalistycznego. Jeszcze innym, konformizm i autorytaryzm. Na podstawie elementów strategii obronnej można przyjąć, iż chłopi tego okresu postrzegali siebie jako grupę będącą w konflikcie z otaczają­ cym światem. Przejawy konfliktowości uwidaczniały się w obrazie stosunków ze społeczeństwem globalnym, z najbliższym otoczeniem lokalnym, nasilonych obserwacjach zróżnicowań w obrębie własnej grupy. Ogólnie jednak, mimo zauważania podziałów społecznych, byli bliżsi wizji społeczeństwa harmonijnego niż skonfliktowanego. W ich rozumieniu egalitaryzmu jako normy, poczucie upośledzenia chłopów obejmowało te potrzeby, które powinny być powszechnie w społeczeństwie egalitarnym zaspokajane, co do których nie ma społecznego przyzwolenia na istnienie istotnych różnic (Halamska 1991, s. 126). 16 Położenie społeczne chłopów w latach 80-ych skłaniało do określenia ich mianem „grupy pęczniejącej", czyli takiej, która umacnia swoją pozycję w zmie­ niającym się społeczeństwie, jednocześnie reprodukując wewnętrzną strukturę. Analiza stanu świadomości zbiorowej chłopów nie upoważniała do takiego 1 6 Wobec innych grup społecznych 60% badanych s t o s o w a ł o kryteria mieszane. Obraz struk­ tury utrwalony w ich ś w i a d o m o ś c i był jakby dwuwymiarowy, pochodny wizji wykształconej przez p r o p a g a n d ę ostatniego 40-lecia. Wymiar pierwszy, makrostrukturalny, zawierał przede wszystkim utrwalone podziały: klasowo-warstwowy i s p o ł e c z n o - z a w o d o w y (rolnicy, robotnicy, inteligenci, dla części także rządzący p a ń s t w e m ) , stanowiące podstawowe człony struktury społecsmej. Wy­ miar drugi, lokalny, charakteryzował się d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą grup w nim występujących, wyróż­ nianych n a podstawie kryteriów zawodowych, społecznych, politycznych, wykonywanych funkcji i czynności. Interesujące jest tu natomiast to, iż wymieniając inne grupy żyjące w naszym społeczeństwie, rolnicy obok siebie jako pierwsze wymieniali dwie: r o b o t n i k ó w i inteligencję (Nowak 1993, s. 138-139). �16 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A stwierdzenia. Wskazywała, że jest to świadomość „grupy tymczasowej". Rów­ nocześnie, jak zauważali badacze: Wydaje się, że grupa ta jak gdyby zastygła... wytraciły swoją dynamikę dotychczasowe mechanizmy jej dekompozycji, jak gdyby wzbierała w niej energia dla dalszych, choć może innych jej przemian (Halamska 1991, s. 179). Tak więc między położeniem społecznym tej grupy, a stanem jej świadomości zbiorowej rysowało się pęknięcie zaprzeczające wul­ garnej wykładni tezy o „bycie kształtującym świadomość" (Halamska 1991, s. 183). Przychylność dla programu zmian, prowadzących, ogólnie mówiąc, do społeczeństwa otwartego, wolnego od panowania jednej partii a zdanego na działania demokratycznych procedur i reguł wolnego rynku pochodziła w latach 80-ych z różnych kręgów społecznych. Jednakże jak, pisze Lena Kolarska-Bobińska, w okresie tym wizja przyszłego systemu i prawodawstwa dotyczącego rozwiązań ekonomicznych budowana była raczej na podłożu pewnych akceptacji i oczekiwań niż na realistycznych kalkulacjach. Społeczeństwo polskie w 1989 r. łączyło swoje aspiracje i nadzieje z krajem demokratycznym o gospodarce rynkowej i tylko nieliczni zwracali uwagę na uwarunkowania, które realizację tych zamierzeń mogą utrudnić lub uniemożliwić (Kolarska-Bobińska 1994, s. 9). W latach 1989-1994, które są przedmiotem rozważań autorki, doszło do konfrontacji rzeczywistości z oczekiwaniami . Wówczas wprowadzono wiele reform modyfikujących i adaptujących rozwiązania instytucjonalne. W ich rezultacie społeczne akceptacje i wartości podlegały zmianom, a także wytwarzały się warunki kreujące postawy opozycyjne. Zapoczątkowana w 1989 r. transfor­ macja prezentuje się jako rezultat ścierania się poglądów między ideami, wartościami i interesami wielu grup i kompromisami między nimi oraz rozwiąza­ niami instytucjonalnymi. Systemowe zmiany rozpoczęły się po 1990 r. i zgodnie z ich założeniami lub też nieoczekiwanie sprzecznie z nimi, nastąpiło burzenie idealnych wyobrażeń dotyczących przyszłego systemu. Proces ten objął zarówno elity, jak i zwykłych ludzi (tamże, s. 9-10). 17 Doświadczany przez społeczeństwo polskie przełom ustrojowy, jak pisze Henryk Domański: po stosunkowo krótkim i niemal już zapomnianym okresie zachłyśnięcia się wolnością i perspektywami dobrobytu - kojarzyć się zaczyna z narastającymi, coraz gorzej znoszonymi przez wielu Polaków dolegliwościami (Domański i in. 1993, s.143). Aprobata realnie dokonywanych zmian, po upływie kilku lat, zaczęła koncentrować się głównie w kręgu wyższych pozio­ mów uzyskiwanych dochodów. Napięcia i zachowania kontestacyjne obserwowane w społeczeństwie pol­ skim od początku lat 90-ych można starać się zrozumieć przez odwołanie się do podłoża, głównej przyczyny dokonanej w 1989 r. zmiany. Otóż wiodącym motywem ruchu, który doprowadził do obalenia systemu była w jego pierw­ szej fazie 1980-1981 r. nie jego likwidacja, lecz korekta skondensowana w haśle: „socjalizm tak, wypaczenia nie". Formuła ta i zawarta w niej treść była tak 1 7 K o l a r s k a - B o b i ń s k a s z c z e g ó ł o w o analizuje różne uwarunkowania, często uciekając się do przedstawiania materiału w kategoriach konfliktu postaw, interesów, wartości grupowych. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 17 oczywista dla większości społeczeństwa, że jeszcze w szczytowym okresie krytyki realnego soq'alizmu w roku 1987 tylko 14% respondentów z ogólnopolskich sondaży opowiadało się za zasadniczymi zmianami ustroju. Przeważająca natomiast większość (75%) albo dostrzegała potrzebę zmiany, albo też, widząc nieprawidłowości, uznała, iż niektóre sprawy powinny ulec zmianie (Domański i in. 1993, s. 164-165). Radykalizm postaw krytycznych wobec instytucji poli­ tycznych i brak społecznej legitymizacji rządów komunistycznych współwystępował z postulatem korekty programu ekonomicznego, z ostrym akcentem położonym na sprawiedliwość nagradzania, ograniczenie nieuzasadnionych przywile­ jów i eliminację przejawów niejawności w życiu publicznym (Domański i in. 1993, s. 165). Po wyborach w czerwcu 1989 r. stało się jasne, iż przestaliśmy być obywatelami „państwa opiekuńczego". Według opinii i diagnoz zachodnich, teraz jednostki miały swój los we własnych rękach. Czas zdaje się potwierdzać te przypuszczenia. Jednakże odnoszą się one do innych zachowań niż te w rozwiniętych społeczeństwach rynkowych. Reguły gry, które tam są odbie­ rane jako normalne, chociaż niekiedy przykre, dla przeciętnego mieszkańca naszego kraju są zaskoczeniem, budzą sprzeciw . Zwłaszcza zagrożenie bezrobo­ ciem i niepewność zatrudnienia, związana z tym niestabilność perspektyw życiowych oraz wzrastające poczucie braku kontroli nad losem własnym i swojej rodziny, wpływają na samoocenę różnych grup społecznych (Domański i in. 1993, s. 165). Potwierdzają tę opinię sondaże przeprowadzone w 1992 r. przez CBOS. Peł­ nym poparciem natomiast (według tychże badań) cieszyła się zasada pełnego zatrudnienia i partycypacja pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwem oraz postulat wprowadzenia kontroli państwa nad cenami, co wskazuje na wyraźny przejaw społecznych reminiscencji do dawnego, jakby się zdawało, ładu etatowo-egalitarnego. Można przyjąć, że trudny i złożony proces transformacji z gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej rozpoczął się dla wsi i rolnic­ twa już w połowie 1981 r. Wówczas to objęto reformą gospodarczą, opierającą się na trzech „ S " (samodzielność, samorządność, samofinansowanie się) PGR-y i RSP-y oraz wprowadzono zasadę równości wszystkich sektorów w rolnictwie. Głównym miernikiem oceny poszczególnych gospodarstw rol­ nych stała się ich efektywność ekonomiczna . Właściwy proces transformacji 18 19 1 8 Jak twierdzi Elżbieta Tarkowska, na podstawie b a d a ń kultury w s p ó ł c z e s n e g o społeczeństwa polskiego z perspektywy temporalnej, cechą charakterystyczną ś w i a d o m o ś c i społecznej P o l a k ó w w d ł u ż s z y m przedziale czasu jest orientacja prezentystyczna przy bardzo zredukowanym czasowym, tak w kierunku przeszłości, jak i przyszłości. horyzoncie Polacy żyją w „kulturze teraźniejszości" ze wszystkimi konsekwencjami tej sytuacji w różnych dziedzinach życia społecznego, a w i ę c po­ zbawionej przyszłości. Z w i ą z a n a jest z tym n a t y c h m i a s t o w o ś ć , której efektem jest niecierpliwość, oczekiwanie b e z z w ł o c z n y c h skutków, a zatem p o d a t n o ś ć na rozwiązania magiczne, s k ł o n n o ś ć do „wiary w cuda", elementy utopijne (Tarkowska 1993, s. 99). 1 9 Ocena ta j e d n a k ż e była niezwykle trudna ze względu n a deformacje rynku wynikające przede wszystkim z utrzymania cen u r z ę d o w y c h i regulowanych na produkty rolne oraz d u ż e dotacje do rolniczych ś r o d k ó w produkcji. �18 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wsi i rolnictwa nastąpił jednak dopiero w połowie 1989 r. wraz z uwolnieniem cen na produkty rolne, cofnięciem dotacji do produkcji rolnej i środków produkcji. W 1990r. natomiast, od chwili wprowadzenia w życie tzw. planu Balcerowicza, rolnictwo zostało w pełni podporządkowane jednolitym dla całej gospodarki narodowej regułom liberalnej polityki gospodarczej, co zapo­ czątkowało radykalny proces jego transformacji . Panowała w tym czasie powszechna opinia, iż wieś i rolnictwo przejdą przez ten proces zdecydowanie lepiej i łatwiej niż pozostałe działy gospodarki narodowej. Formułowano nawet tezę, że rolnictwo może być lokomotywą napędową całej gospodarki narodowej. Wywodzono ją z takich głównych przesłanek jak: 20 - dominacja w rolnictwie gospodarstw indywidualnych ze swej istoty mniej podporządkowanych centralnemu i nakazowo-rozdzielczemu zarządzaniu; - wsześniejsze od pozostałych działów gospodarki narodowej urynkowie­ nie rolnictwa; - mniejsze uzależnienie produkcji rolniczej, jej jakości od zapóźnienia technicznego; - znaczne ustabilizowanie i pewność rynku zbytu na produkty rolnospożywcze (Dzun 1993, s. 38-39). Dostosowywanie się do warunków gospodarki rynkowej trwa na wsi już od kilku lat. W okresie 1990-1991 rolnictwo było w pełni podporządkowane rygorom rynkowo zorientowanej transformacji całej gospodarki narodowej. Jednakże od wiosny 1992 r. rozpoczęło się pewne odchodzenie od zasad tej polityki. Od tego czasu zaczęto coraz szerzej wprowadzać do polityki rolnej mechanizmy interwencjonizmu państwowego, sprowadzające się w większości do ochrony interesów rolników a przede wszystkim ich dochodów. Wywoływały one sprzeciw pozostałych grup społecznych (np. spełniane żądania chłopów dotyczące minimalnych cen żywności czy ustanowienie ochronnych barier celnych były i są sprzeczne z interesami mieszkańców miast dążących do ich obniżki) a także utrudniały osiągnięcie konsensusu między rozmaitymi ugrupowaniami i partiami na płaszczyźnie parlamentarnej w zakresie wytyczania jednolitej polityki rozwoju gospodarczego kraju (Domański i in. 1993, s. 147). Po kilku latach możemy na podstawie badań stwierdzić duże zróżnicowanie regionalne (także w obrębie regionów oraz poszczególnych wsi) pod względem stopnia ekonomicznego zaawansowania wsi i rolnictwa w budowie nowych stosunków rynkowych i społecznych. Zależy ono od przyjętych przez chłopów strategii produkcyjnych 2 0 Reforma ekonomiczna Balcerowicza - obok innych s k u t k ó w - s p o w o d o w a ł a spadek siły walut zachodnich (dolara, marki, funta), a przy tym pociągnęła za sobą wzrost cen wielu t o w a r ó w i u s ł u g do poziomu ś w i a t o w e g o . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a ł y w kraju sprzyjające warunki szybkiego awansu materialnego o s ó b przedsiębiorczych, bez ryzyka emigracji zarobkowej. Strategia po­ s t ę p o w a n i a z lat 70-ych, polegająca na przywożeniu do kraju zarobionych za granicą pieniędzy i przeznaczania ich n a w y ż s z y poziom życia i konsumpcji (dzięki różnicy k u r s ó w dewizowych), przestała b y ć zatem atrakcyjna. Stan ten oczywiście rodził wiele d y l e m a t ó w różnej natury (Posern-Zieliński 1996 s. 134-135). W przypadku wsi nie był to tylko zarobek ale i także r o z ł a d o w a n i e ukrytego bezrobocia, które po powstrzymaniu emigracji tym dotkliwiej wieś odczuła. �19 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU wobec własnych gospodarstw, ale również w dużej mierze od pomysłu i aktyw­ ności władz lokalnych oraz różnego typu służb doradczych. Pierwszy okres przemian systemowych na wsi charakteryzuje się zachwia­ niem poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego. Spadek dochodowości powo­ duje stres, uczucie zagrożenia w zakresie zaspokajania potrzeb podstawowych. Brak kapitału i kredytów, trudności ze składowaniem i sprzedażą produktów, narzucane przez polityków i wysokich funkcjonariuszy państwowych impor­ towane rozwiązania i strategie modernizacji natrafiają na opór ludzi związa­ nych z rolnictwem. W ich opiniach i postawach narastają tendencje egalitarne (Beskid 1993, s. 23-24). Wiele spośród podejmowanych i realizowanych prze­ kształceń ocenianych jest przez wieś w kategoriach sprawiedliwości społecznej. Dominuje poczucie niezasłużenie „niesprawiedliwego losu", rozgoryczenia, odnotowywana jest widoczna bierność. 21 Przeprowadzone przez CBOS w 1992 r. badania opinii rolników indywidual­ nych na temat ich oceny aktualnej sytuacji w kraju, w rolnictwie i własnych gospodarstwach, przystosowania się ich do warunków gospodarki rynkowej i związanej z nimi przebudowy systemu ekonomicznego dały kilka niezwykle interesujących wyników. Na szczególną uwagę zasługują m.in. takie konstataqe: - Obawa wobec reform prorynkowych. Brak poparcia dla prowadzonej polityki rolnej, która - zdaniem zdecydowanej większości - prowadzi do upadku gospodarstw. Połowa badanych rolników opowiadała się za koniecznością poszukiwania przez Polskę „trzeciej drogi". Jednocześnie akceptacja kapitalizmu jako modelu gospodarki była wśród nich trzy razy częstsza niż socjalizmu; - Świadomości wad strukturalnych polskiego rolnictwa, które - jak za­ znaczano - wymaga przekształceń, towarzyszył opór wobec poniesienia kosz­ tów społecznych wiążących się z tą przebudową; - Mimo niekorzystnej oceny sytuacji w rolnictwie, licząca się część chło­ pów podejmowała inwestycje proprodukcyjne. W zdecydowanej większości nie powodowały one zadłużenia gospodarstw. Tendencją dominującą było też powiększanie obszaru posiadanej ziemi, a nie jego zmniejszanie. - Około 1/3 - 1/4 badanych reagowała na zmiany warunków wyborem strategii aktywnego poszukiwania nowych sposobów gospodarowania; blisko połowa realizowała strategię przeczekania, nie wprowadzając żadnych zmian w gospodarstwach; około 10-15% rolników realizowała strategię wycofywa­ nia się z gospodarowania. Reakcje aktywne charakterystyczne były dla osób z większych gospodarstw, wycofywanie się - dla najmniejszych a także renci­ stów i emerytów; 2 1 W 1991 r. dochody gospodarstw chłopskich wobec pracowniczych kształtowały się jak 0,9:1, w pierwszym kwartale 1992 r. natomiast jak 0,7:1. W latach 1989-1991 nastąpił t e ż w gospodarstwach chłopskich 35% spadek spożycia realnego, który w gospodarstwach pracow­ niczych kształtował się n a poziomie 15%. R ó w n o c z e ś n i e jednak w tym samym okresie obniżenie w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć w gospodarstwach pracowniczych (mierzone w e d ł u g prawa Engla) wynio­ sło o 6,6 p.p., a w chłopskich o 1 p.p., co wskazuje na drastyczny spadek w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć w gospodarstwach pracowniczych (Milic-Czerniak 1993, s. 25). �20 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A - Zdaniem większości, w kraju brakowało instytucji dobrze służących wsi i rolnictwu, reprezentujących ich interesy. Działanie partii chłopskich nie miało aprobaty ponad połowy badanych rolników. Ugrupowaniem chłopskim o zdecydowanie największym poparciu było PSL. - Dokonujące się w kraju zmiany nie poprawiły (według badanych) funk­ cjonowania instytucji i organizacji sfery społeczno-ekonomicznego otoczenia rolnictwa, a sami zainteresowani nie widzieli możliwości własnego na to wpływu (Rosner 1993 s. 204-205). Procesy dostosowawcze w infrastrukturze wsi, związane z nowym syste­ mem, gospodarką rynkową i rozwojem samorządności lokalnej, oparte są na odmiennych regulacjach prawnych, organizacyjnych i finansowych. Przebie­ gają one w warunkach szoku ekonomicznego oraz rozpadu ukształtowanych w obrębie gospodarki nakazowo-rozdzielczej struktur instytucjonalno-organizacyjnych, tworzących system (cele, środki, instrumenty) wprawdzie niedosko­ nały, ale jednak system. Ulega on obecnie szybszemu rozkładowi niż tempo budowania nowych struktur. Zmiany w organizacji i finansowaniu infrastruk­ tury społecznej są głębsze niż w infrastrukturze technicznej. Ta pierwsza znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, a jej placówki likwidowane są najczęściej. Występuje wyraźna degradaq'a oświaty, służby zdrowia, bibliotek, kin, zwłaszcza w gminach biednych. Infrastruktura techniczna natomiast wy­ kazywała ciągły, choć powolny postęp (Ostrowski 1993, s. 62). Uderzające fakty rozbudowy na wsi małych firm rodzinnych i indywidual­ nych są w przeważającej mierze wynikiem inicjatywy osób prywatnych anga­ żujących w nie własne środki finansowe. W dalszej perspektywie jednak roz­ wój przedsiębiorczości zależy od zdolności wyzwolenia i zdynamizowania sił ekonomicznych przez działania lokalne. Aktywizacja gospodarcza wsi jest konieczna z uwagi na jej ogólne zacofanie ekonomiczne i infrastrukturalne, nieefektywne przestarzałe technologie oparte na pracy ręcznej. Przeprowa­ dzone analizy jednoznacznie wykazują, iż mała wydajność pracy jest przy­ czyną niskich dochodów, a dalej frustracji. Brak kwalifikowanej siły roboczej (nadal panuje model samowystarczalnego chłopa potrafiącego samemu zrobić wszystko), kapitału, niedorozwój infrastruktury, nadmiernie rozdrobniona struktura agrarna, znaczące bezrobocie utajone i otwarte, wynikające z utraty pracy przez dotychczas zarobkujących dodatkowo, a także niesprawny system instytucji wiejskich, itd. wszystko to wskazuje na kosztowny, trudny i długo­ trwały proces przekształcania polskiej wsi. Na podstawie wyników ostatnich badań Augustyn Woś stwierdza, iż rol­ nictwo polskie stanęło wobec dwu, do pewnego stopnia sprzecznych ze sobą konieczności. Pierwszą jest pokonanie bariery niskiej efektywności oraz zmia­ na wewnętrzna polegająca na głębokiej reformie strukturalnej (łącznie ze strukturą agrarną i strukturą aparatu wytwórczego). Dokonać się to może tylko przez selektywnie działający rynek. Z drugiej jednak strony rynek ten deprecjonuje ekonomicznie cały sektor rolny, ponieważ, jak się okazuje, jest on słabym partnerem. Równolegle z tym rynek deprecjonuje słabszych �21 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU rolników, rodzi u nich poczucie zagrożenia, opór, frustracje. Te czynniki destrukcyjne mogą skutecznie niszczyć efekty tendencji wzrostowych. Stajemy zatem w obliczu sytuacji, w której rolnictwo z uwagi na swoje długookresowe interesy musi pokonać barierę niskiej efektywności, co wyma­ ga ostrej konkurencji i selekcji wewnątrz tego sektora. Jednakże właśnie to natrafia na opór społeczny, ponieważ jest sprzeczne z interesami licznych grup chłopów. Jest to jedna z mutacji znanego w ekonomii konfliktu między interesami długo- i krótkookresowymi. Konfliktu tego nie można rozstrzygnąć metodą albo... albo. Jest to bowiem proces społeczny wymagający wielo­ kierunkowych rozwiązań oraz licznych kompromisów stanowiących domenę polityków (Woś 1993, s. 10-11). Podstawą polskiego rolnictwa jest rodzinna własność rolna (chłopska go­ spodarka rodzinna). W okresie państwowego socjalizmu była ona najpoważ­ niejszą enklawą względnie niezależnej gospodarki a zarazem bazą istnienia poważnej siły społecznej. Doktrynalnie skazana na powolną eliminację, w chwilach kryzysów politycznych i społecznych uzyskiwała pewne konce­ sje. Obecnie znajduje się ona w stadium procesu przechodzenia od układu, w którym dominowała ideologia marksistowska do układu, w którym zaczyna obowiązywać neoliberalny wariant ideologii i doktryny ekonomicznej . Prio­ rytetowe zatem jest pytanie jak, dostosuje się ona do nowych wymogów, jak odnajdzie się w systemie gospodarki rynkowej? Według Gorlacha i Seręgi, istotne jest w tym przypadku ustalenie skali pozostałości państwowego socjalizmu zarówno w sferze świadomości, jak i mechanizmach funkcjonowania gospodarki rodzinnej. Które z tych czyn­ ników mogą hamować, a które sprzyjać formowaniu się nowego układu społeczno-ekonomicznego ? Najsurowszymi krytykami nowej polityki ekonomicznej i finansowej państwa są obecnie przywódcy organizacji rolniczych. Podejmują ten wątek publicyści formułując pogląd, iż wieś w okresie państwowego socjalizmu została przyzwy­ czajona do w miarę stabilnej sytuacji ekonomicznej, tanich środków produkcji i zbytu na wszystkie produkty. Zbliżone stanowisko zajmują także socjologowie (np. Mokrzycki 1990) postrzegający chłopów jako grupę, która w sposób spektakularny, podobnie jak pracownicy wielkich i upadających zakładów przemysłowych, przeciwstawia się wprowadzaniu nowego ładu ekonomicznego. Gorlach i Seręga uważają, iż pogląd ten oparty jest na fałszywych przesłankach. Analogicznie zachowują się farmerzy w krajach zachodnich, co wypada tłuma­ czyć raczej specyfiką rodzinnego gospodarstwa rolnego, charakterem jego produkcji i sposobem organizacji, bardzo uwrażliwionych na sytuację rynkową, 22 23 1 2 2 3 Problemy te stały się przedmiotem r o z w a ż a ń Krzysztofa Gorlacha i Zygmunta Seręgi (1991). Kwestie te badacze ci rozpatrują w kontekście wielokierunkowej analizy struktury agrarnej, poziomu mechanizacji i tendencji do samowystarczalności technicznej gospodarstw, wewnętrz­ nego mechanizmu funkcjonowania gospodarstwa rodzinnego zasadzającego się na trzech typach jedności: pracy wykonawczej, koordynacyjnej i koncepcyjnej; działalności produkcyjnej i sposobu życia; funkcji produkcyjnych i konsumpcyjnych (Gorlach, Seręga 1991, s. 101-102). �22 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A posunięcia rządu, reagujących natychmiast na zagrożenia poziomu życia rodzin. Funkcjonowanie gospodarstw rodzinnych i reakcje ich właścicieli należałoby widzieć właśnie z takiej perspektywy przyszłościowej. Gospodarstwo rodzinne jest bardzo delikatną strukturą, różnorako reagującą na fakty ekonomiczne i polityczne. Wymaga to od twórców ram i zasad nowego porządku ekonomicz­ nego przemyślanych i czytelnych dla właścicieli działań. Gorlach i Seręga stawiają hipotezę o różnych drogach przeobrażeń go­ spodarstw chłopskich. Wysuwają ją na podstawie analizy zmian tego segmen­ tu gospodarki rolnej, którą odnoszą do teoretycznych propozycji wyjaśnia­ nia oraz dynamiki przekształceń zawartych we współczesnych koncepcjach , dotyczących gospodarstwa rodzinnego, będących wynikiem rozpoznania przeobrażeń gospodarstw chłopskich pod wpływem procesów modernizacji (Gorlach, Seręga 1993, s. 22). Generalnie, współczesne rodzinne gospodarstwa rolne, zachowując niektóre cechy gospodarstw chłopskich (rodzinny charakter własności i siły roboczej) posiadają równocześnie wiele cech przedsiębiorstwa kapitalistycznego (orientacja na rynek, stosowanie osiągnięć nauki, korzysta­ nie z doradztwa fachowego, motyw zysku). Inaczej mówiąc, wykazują raczej „ducha przedsiębiorczości" niż „ducha przetrwania". Autorzy ci zwracają uwagę na strukturę agrarną gospodarki rodzinnej, która po okresie „zamroże­ nia" w systemie komunistycznym, ustabilizowała się przeciętnie na poziomie kilkuhektarowych gospodarstw. Obecnie, zgodnie z mechanizmami rynkowy­ mi, przekształcenia struktury agrarnej winny iść w kierunku zmniejszania się liczby gospodarstw, zaniku gospodarstw średnich o niewykształconym profilu produkcji oraz wzrostu odsetka największych, wyraźnie ukierunkowanych produkcyjnie. Oznacza to także uruchamianie wszelkich rezerw w potencjale zawodowym rodziny chłopskiej oraz poszukiwanie nowych form aktyw­ ności wykorzystujących rolnicze i pozarolnicze zasoby produkcyjne rodzin­ nego gospodarstwa rolnego. 24 Przewidywane przez Gorlacha i Seręgę najbardziej typowe zachowania właścicieli rodzinnych gospodarstw wobec koniecznych zmian strukturalnych i odmiennych uwarunkowań będą ogniskować się wokół trzech opcji. Pierwsza, określana jako farmeryzacja polskiego rolnictwa, polegałaby na strategii efektywnego wykorzystywania wszelkich rodzajów sił adaptacyjnych, 2 4 Koncepcje współczesne posługujące się pojęciem „ g o s p o d a r s t w a rodzinnego", to teorie d o t y c z ą c e struktury i dynamiki gospodarki chłopskiej. N a l e ż ą do nich europejskie koncepcje na temat c h ł o p s t w a i ich gospodarki (np. Mendrasa czy Shanina), antropologiczne teorie gospodarki chłopskiej, amerykańska antropologia kulturowa (w ramach nurtu „peasant studies"), europejska antropologia ekonomiczna oraz p o g l ą d y na temat funkcjonowania rodzinnych gospodarstw w rozwiniętych krajach zachodnich (koncepcje brytyjskie: np. Marsden i Whatmore oraz amery­ kańskie: Friedmann, M a n n , Dickinson, Mooney, Bartlett, McMichael, Buttel, Gilbert i inni). D o koncepcji klasycznych natomiast należy teoria marksistowska (zarówno w wydaniu M a r k s a i Engelsa, jak i ich k o n t y n u a t o r ó w , głównie Kautskiego i w mniejszym stopniu Lenina i rosyjskich tzw. m a r k s i s t ó w agrarnych z lat 20-30-tych). Zaliczyć tu wypada także rosyjską szkołę „orga­ nizacji i produkcji" z jej najbardziej znanym przedstawicielem Czajanowem oraz koncepcję rozwoju kapitalizmu Webera. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 23 które kierowałyby ich na racjonalność formalną, wzmacniając zarazem reali­ zację działań tymi wartościami o charakterze nieekonomicznym, które z samo­ dzielności i poczucia bycia „na swoim" czynią rzeczywiste narzędzie panowania nad własnością... zdolność do wykorzystania posiadanego potencjału produkcyj­ nego (tamże, s. 23). W strategii tej świadomość rynkowych reguł gry byłaby większa, wiązałaby się bowiem z uznaniem dla zmniejszenia i ograniczenia form interwencjonizmu państwowego. Wycofanie się państwa z ingerencji w gospodarkę rolną eliminowałoby gospodarstwa mniejsze, prowadzone tra­ dycyjnie, redukowało zatrudnienie w rolnictwie. Procesy koncentracji ziemi zostałyby wzmocnione a zatrudnienie siły roboczej znacznie elastyczniejsze. Rodzinne gospodarstwa rolne powiększając areał upraw, poziom mechaniza­ cji, udział kredytów oraz elastycznie wykorzystując pracę własną i najemną będą stanowiły ramy dla realizacji „ducha przedsiębiorczości". Ich celem nadrzędnym będzie natomiast wzrost efektywności gospodarowania i produk­ cji, (tamże, s. 24). Opcja druga, określana mianem „skansenizacji" polskiego rolnictwa ro­ dzinnego, zasadzałaby się na obronie chłopskiego stanu posiadania, w wielu przypadkach nawet za wszelką cenę, bez względu na wymogi racjonalności ekonomicznej. Jej podstawą jest świadomość „sił adaptacyjnych" gospodarki rodzinnej, która w ograniczonym zakresie staje się czynnikiem mobilizacji aktywności a odwoływanie się do niektórych z tych własności i cech, jakie stwa­ rza rodzinny system wytwórczości w rolnictwie, przybierać może swoistą formę rytualizacji. Strategia prowadzenia gospodarstwa jest najczęściej podporząd­ kowana myśleniu w kategoriach „ducha przetrwania". U podstaw działania zaznacza się silnie orientacja na wartości nieekonomiczne bardzo często zdefinio­ wane tradycyjnie (tamże, s. 24). Rosnące poczucie uzależnienia będzie silnie artykułowane potrzebą inter­ wencji państwa za wszelką cenę i w odniesieniu do wszystkich (tamże, s. 24). m.in. drogą tanich kredytów, umożenia zadłużenia, obrony własnego rynku, utrzymania cen preferencyjnych, opieki socjalnej etc. Opcję tę utrwalać będzie główna własność określająca „siły adaptacyjne" wytwórczości rodzinnej w rol­ nictwie a mianowicie jedność funkcji produkcyjnej i konsumpcyjnej. W wyni­ ku wzrastającego uzależnienia i przymusu obrony własnego gospodarstwa nastąpi ograniczenie konsumpcji (zgodnie z opisaną przez Czajanowa zasadą równowagi). Niższy poziom dochodów rolniczych może rekompensować za­ trudnienie pozarolnicze. Jednakże nieliczne źródła zarobkowe na miejscu i siła oddziaływania „ducha przetrwania" sprawią, iż strategię tę będzie cechować tradycyjne pojęcie pracowitości (opartej na wysiłku fizycznym) i niechęć do nierolniczego wykorzystania poszczególnych czynników wytwórczych. Jej efekt dalszy to rezygnacja z tej formy aktywności zawodowej, likwidacja części gospodarstw lub poprzez kreowanie postawy przetrwania naturalne wzmoc­ nienie stagnacyjnych form produkcji. Opcja trzecia zasadza się na próbach podejmowania wyzwań konsumentów i budowania rodzinnego rolnictwa ekologicznego. Jej realizacja wymagałaby �24 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w krótkim czasie działań dokształcających w zakresie funkcjonowania takich gospodarstw, ich reżimu technologicznego, stosowanych technik produkcji, a także wyeliminowania poczucia niepewności co do efektów produkcji i rezul­ tatów finansowych, nauczenia się podejmowania ryzyka. Zwiększone ryzyko i koszty pracy wymagałyby umiarkowanej interwencji państwa promującej średnie i niewielkie gospodarstwa zdolne wytwarzać produkty wysokiej jakości, konkurencyjne wobec standardowych i masowych. Z kolei producenci ci, odpowiadając na formy pomocy państwa, winni zwiększyć swoją aktywność i myślenie w kategoriach „ducha przedsiębiorczości". Strategia działania tej części gospodarstw rodzinnych musi w konsekwencji polegać na odrzuceniu dotychczasowych zasad gospodarowania i istotnej reorientacji wzorów po­ stępowania. Przyniesie to funkcjonalne wykorzystanie pewnych właściwości gospodarki rodzinnej, zwłaszcza w zakresie siły roboczej, odmienność kryteriów oceny efektywności gospodarowania, utrwali postawy odpowiedzialności, zasad moralnych i etyki pracy (tamże, s. 25). Korzyścią dla państwa byłoby natomiast w tym przypadku ograniczenie bezrobocia na wsi i związanych z nim zjawisk napięcia, a także uniknięcie poziomu industrializacji i komercjalizacji, jaki cechuje rolnictwo krajów zachodnich. Autorzy proponują określenie tej opcji jako „trzeciej drogi", polegającej na rozwoju sektora gospodarczego, który bez powielania wzorów zachodnich będzie w stanie wytwarzać konkurencyjne nie tylko na rynku krajowym produkty. Realizacja któregokolwiek z nakreślonych scenariuszy rozwojowych pol­ skiego rolnictwa rodzinnego zależy od wielu czynników. Wśród nich istotne są nie tylko obiektywne, ekonomiczne uwarunkowania i możliwości, ale i decyzje polityczne, a także wola samych chłopów i ich rodzin. Relacje rolnictwo rodzinne - gospodarka narodowa próbowano określać różnymi terminami („pozytywnej stymulacji", „represyjnej tolerancji", „za­ pomnienia") zawsze jednak podkreślano ich charakter szczególny, odmienny od relacji innych działów z gospodarką narodową, o czym decydowała włas­ ność i praca rodziny. Obecnie gospodarstwo rodzinne nie funkcjonuje już według chłopskiej logiki, której zasadą było osiągnięcie równowagi między wielkością, intensywnością i uciążliwością pracy rodziny a satysfakcją pozio­ mu konsumpcji. Celem gospodarowania stają się - szczególnie ważne przy gospodarce rynkowej - dochód i dążenie do maksymalizacji efektów w stosun­ ku do zasobów gospodarstwa. Nie wydaje się jednak, aby były to jedyne kryteria regulujące działalność gospodarstw rodzinnych. One bowiem pełnią także inne, odmienne niż przedsiębiorstwo role, a mechanizmy ich funk­ cjonowania nie dają się zredukować wyłącznie do ekonomicznych. Kontekst ekonomiczny wprawdzie przesądza i określa „kształt zasady naczelnej" funk­ cjonowania gospodarstwa rodzinnego, nie mniej jednak równie ważny jest tu „zapomniany" kontekst kulturowy. System wartości wsi, jej swoista obyczajo­ wość, stanowiące o kulturowej odrębności chłopów determinowały i kształ­ towały w równym stopniu, co czynniki ekonomiczne specyficzne relacje mię­ dzy społecznością chłopską a społeczeństwem globalnym. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 25 Procesy związane z transformacją ustrojową stawiają przed wsią polską nowe problemy i zadania wobec całego społeczeństwa, szczególnie istotne w okresie gwałtownych jego przemian. Ochrona środowiska naturalnego, produkcja zdrowej żywności, konieczność tzw. wielofunkcyjnego rozwoju etc. pozostaje w dużej mierze w sferze świadomości społecznej. Troska ludności wiejskiej o środowisko naturalne winna być efektem adekwatnej wiedzy i ocze­ kiwanych (pochodnych) ewentualnych korzyści materialnych oraz przyswoje­ nia sobie odpowiednich wartości. Uczestnictwo w wielofunkcyjnym rozwoju wsi wymaga nie tylko zasobów finansowych (własnych lub z kredytów) ale także odpowiedniego etosu pracy stawiającego wyżej np. pracę od wygody korzystania z zasiłku dla bezrobotnych. Sprawy te dotyczą świadomości i systemu wartości ludności wiejskiej, jej poszanowania określonych norm moralnych (Kaczor-Pańków 1993, s. 141-142). Transformacje układu społeczno-ekonomicznego zmieniają funkcjonalność dotyczących go systemów światopoglądowych w odniesieniu do praktyki „ma­ terialnej" , ogólniej całokształtu praktyki społecznej. Powoduje to rozluźnienie aprobowanych postaw wobec respektowanego dotąd systemu wartości, ograni­ czając jego realizację... Aktualne przemiany społeczne wzmacniają pozycję ,,przyziemnego" światopoglądu konsumpcyjnego, którego ekspandowanie odno­ towują badacze i publicyści od lat 1970-tych w okresie „realnego socjalizmu"... Wysuwa on jako najwyższą wartość godną realizowania w praktyce życiowej gromadzenie dóbr i konsumowanie ich w kręgu rodziny... Uogólniona konsump­ cja staje się więc tu wartością nadrzędną, ostatecznym celem życiowym (Grad 1996, s. 30). Dążenie do osiągania i gromadzenia dóbr materialnych wyzwala indywi­ dualną aktywność „przedsiębiorczość" w sferze gospodarczej i praktyce spo­ łecznej. Towarzyszy temu zachwianie dotychczasowych norm zachowania i systemów wartości, pojawienie się w ich miejsce nowych. Faktyczna dezinte­ gracja obowiązujących norm społecznych prowadzi do odmiennych kwalifika­ cji obyczajowo-moralnych sposobów dochodzenia do pożądanych dóbr. Zja­ wiska tego rodzaju uważane są za nieuchronne i typowe dla wszystkich okresów przejściowych w procesie przebudowy społeczeństwa. Na podstawie przeprowadzonych badań wiemy, iż deklarowane przez chłopów przywiązanie do tradycji i przestrzeganie głoszonych przez kościół norm moralnych dość często jest tylko werbalne. Chęć uczestnictwa w sacrum i hołdowaniu tradycji w zderzeniu z trudnościami życia codziennego stymuluje wzmocnienie wartości pragmatycznych. Stawia to wieś wobec konieczności poznania innych niż dotychczasowe treści tzw. nowoczesności i dokonania wyboru takich wartości, które będą w zgodzie z jej poczuciem moralności. W istniejącej sytuacji determinuje to realna pozycja ekonomiczna. Wybór wartości (podobnie jak stylu życia) może być bowiem dokonany dopiero w momencie osiągnięcia określonego minimum egzystencji. Badania empirycz­ ne wskazują na to, że nie należy przesadzać w optymizmie, iż wartości moral­ ne są w stanie przezwyciężyć tę tendencję (Kaczor-Pańków 1993, s. 150-151). �26 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A PIERWSZE OCENY PRZEBIEGU I KONSEKWENCJI TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ Równoczesna zmiana systemu politycznego i gospodarczego po 1989 r. jest przeobrażeniem głębokim. Można wobec niego zastosować sformułowaną przez Tadeusza Łepkowskiego definicję rewolucji społecznej i politycznej jako: przyspieszonej, dyskontynuacyjnej zmiany polityczno-ustrojowej, gospodarczo-społecznej, własnościowej i kulturowo-mentalnej (Łepkowski 1990, s. 4). Mieści się ono także w określeniu rewolucji systemowej Zygmunta Baumana, której zadaniem, według tego autora, jest rozmontowanie dotychczasowego systemu i zbudowanie czegoś na jego miejsce. Zmianą systemową jest bowiem wprowa­ dzenie demokracji parlamentarnej (w miejsce „socjalistycznej") oraz wolnego rynku (w miejsce gospodarki planowej). Bez względu na obserwowaną siłę ciążenia dawnego systemu (np. nie wszystkie przedsiębiorstwa sprywatyzowano, a elity polityczne są bezpośrednimi spadkobiercami nomenkleatury) inna jest nie tylko retoryka, ale i reguły działania . 2S Dokonaną rewolucję systemową (w sumie bezkrwawą) należało bliżej określić. W nauce i publicystyce zaczęto stosować terminy mające oddać jej szczególny, a zarazem gruntowny charakter: zmiana ustroju, przejście, trans­ formacja, w których etymologii zawarte jest już przemieszczenie z jednego stanu w inny . Stanem docelowym są realizowane wzory rozwiniętych krajów zachodnich. Postkomunistyczne społeczeństwa przekształcić się mają w demo­ kratyczne, ich gospodarka w wolnorynkową, a ludzie w konsumentów. Prawi­ dłowy przebieg transformacji zapewnią eksperci i patronat międzynarodowych instytucji. Wprawdzie model ten budzi wiele zastrzeżeń zarówno z punktu widzenia idealizacji wzorca zachodniego (który ma np. swoje odmiany afry­ kańskie czy latynoskie), jak też i dlatego, że prawie nie uwzględnia roli tradycji 26 2 5 Bauman w y o d r ę b n i a t a k ż e drugą kategorię rewolucji: polityczną, która pociąga w sposobie, w jaki styl rządzenia politycznego wpływa na zarządzany zmiany politycznie system społeczny (cyt. za Buchowski 1996c, s. 3). 2 6 Jednym z podstawowych t e r m i n ó w u ż y w a n y c h w dyskusji o transformacji w Europie Ś r o d k o w e j i Wschodniej jest „przejście", postrzegane jako dwoma nieporównywalnymi nywalnych koncepcjach porządkami własności czas przemieszczania społeczno-ekonomicznymi się opartymi na dwóch pomiędzy nieporów­ (Conte, Giordano 1966, s. 78). W e d ł u g Zbigniewa Jasiewicza, termin transformacja winien b y ć zarezerwowany dla tych przekształceń, co do których w miarę choćby jasna koncepcja punktu wyjścia kierunkowym. Może dotyczyć części ujmowana w terminach szczegółowych... podkreślić całościowy mujących następnie kratycznego" i dojścia. lub aspektu całości Określenia charakter zmian, rozpoczętych jego całość: Transformacja jest zatem ,,od socjalizmu spoleczno-kulturowej „transformacja w jakiejś do gospodarki i wówczas systemowa" używamy dziedzinie życia rynkowej istnieje przekształceniem bywa chcąc społecznego i obej­ i społeczeństwa demo­ (Jasiewicz 1996, s. 68). Zdaniem M i c h a ł a Buchowskiego należy z a c h o w a ć scep­ tycyzm wobec pojęcia transformacji ustrojowej. Wprawdzie po upadku komunizmu w Europie Ś r o d k o w e j przeobrażają się warunki ekonomiczne i działania prawne w wielu sferach życia, to jednak sama zmiana nie jest czymś w y j ą t k o w y m . Zachodzi ona stale, chociaż zmienia się jej kontekst i treść. W i e ś polska jest tu dobrym przykładem, bowiem nawet w okresie komunizmu były r ó ż n e warunki działania w rolnictwie. �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 27 historycznych i kulturowych społeczeństwa, którego transformacja dotyczy, jednakże określenie transformacja oddaje dość dobrze zakres szczególnych zmian dokonujących się obecnie. Nie istnieje teoria ekonomiczna i społeczna mogąca stanowić konstrukcję wyjaśniającą mechanizm przejścia z gospodarki planowej do rynkowej i po­ zwalająca z pełnym zrozumieniem obserwować dynamikę procesu transfor­ macji ku społeczeństwu obywatelskiemu. Andrzej Rychard pisał, iż: Nie mamy teorii społeczeństwa w okresie transformacji, nie mamy też w istocie teorii samej transformacji. Tę lukę wypełniają niekiedy ideologiczne wizje i interpretacje dokonujących się przemian (Rychard 1993, s. 5). Centralnym założeniem paradygmatu badawczego było przekonanie o ist­ nieniu czegoś takiego jak transition to democracy, a zadaniem nauk społecz­ nych studiowanie jak społeczeństwo i jego instytucje zbliżają się do tego wzoru. Ostatnie dyskusje, wykazują ograniczoność tego paradygmatu, postu­ lowane są analizy samego okresu przejściowego bez założeń dokąd to „przej­ ście" prowadzi, wskazywanie, iż nie jest on „niesystemowym chaosem", lecz przeciwnie, ma własną dynamikę i logikę następujących po sobie faz (Rychard 1993, s. 6). Transformację współtworzą reakcje i zachowania społeczne. Jej kierunek jest natomiast często odległy od normatywnego wzoru rozumianego jako „przejście do rynku i demokracji". Początkowa popularność koncepcji transition to democracy brała się zapew­ ne z przeświadczenia, że upadek komunizmu stworzy dość szybko nowy system. Zapomniano jakby o elementarnej różnicy między upadkiem starego i tworzeniem nowego (tamże, s. 7), że inne siły społeczne zaangażowane są w oba procesy, że inna jest ich logika. Przekonanie, iż komunizm był tylko zewnętrzną powłoką, po usunięciu której w sposób niejako automatyczny wyzwolą się ukryte dotąd pod nią naturalne siły i skłonności społeczeństwa, leżało zapewne u podstaw tego myślenia. Dziś wiemy już, że tak się nie stało. Komunizm był nie tylko systemem narzuconym, ale wytworzył własną dyna­ mikę i wrósł w społeczeństwo, a jego odrzucenie dało początek okresowi post-komunistycznemu, bardziej skomplikowanemu niż tylko eklektyczna kom­ pilacja elementów tzw. „dziedzictwa komunistycznego" z nowymi. Odrzuceniu ram paradygmatu transition to democracy towarzyszy krytyka poglądu, iż logika okresu postkomunistycznego zasadza się na prostym zderzeniu starego z nowym. Połączenie tych elementów daje niekiedy nową jakość. Postkomunizm ma własne mechanizmy reprodukcji i rozwoju, jest zatem do pewnego stopnia systemem, którego przyszły kształt trudno jest w obecnym czasie przewidzieć. Rychard uważa, iż podejście transition to democracy, sprowadzają­ ce się do stwierdzenia, że „stare zanikło, a nowe jeszcze się nie pojawiło", zgodnie z którym w okresie transformacji mamy do czynienia albo z dziedzic­ twem starego, albo systemowym chaosem, albo z kombinacją jednego i drugie­ go, jest fundamentalną pomyłką, polegającą na myleniu chaosu z nowymi zróżnicowaniami. Stąd konieczność wyjścia poza ramy tego paradygmatu (Rychard 1993, s. 19-20). Istota transformacji polega na tym, iż dzieje się ona �28 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w dużym stopniu na poziomie lokalnym, rządzi nią często dynamika i logika mikroukładów i lokalności, dlatego też nie ma jednej transformacji. Społecz­ ne zachowania, strategie, sposoby pełnienia ról zachodzące w skali mikro są procesami, które współtworzą ostatecznie ład społeczny i instytucjonalny na poziomie makro i określają rzeczywisty kierunek transformacji. Poznawczo uzasadnione jest zatem zbieranie faktów i analiza elementarnych zdarzeń społecznych bez przesądzania o kształcie całości, na którą składają się te elementy (tamże, s. 5). Przedstawienie różnorodnych form „radzenia sobie" przez społeczeństwo z transformacją, zebranie jak największej liczby informacji o stosowanych strategiach, zachowaniach jednostek, grup i instytucji na tym etapie poznania jest więc sprawą szczególnie istotną. Społeczeństwo zmienia się zawsze, zmieniało się także w okresie komunizmu, stąd też bardzo potrzebne i użyteczne w identyfiko­ waniu i interpretowaniu tych nowych procesów są obserwacje typu case studies . Obok toczących się dyskusji prowadzone są empiryczne badania zachowań społecznych, które wciąż weryfikują podejścia do przedmiotu poznania. Zmie­ niająca się polska rzeczywistość jest opisywana z różnych punktów widzenia, poddawana oglądowi różnych orientacji teoretycznych. Charakterystyczne tu są zwłaszcza dwa stanowiska: a) perspektywa społeczeństwa obywatelskiego; b) socjologiczne teorie anomii. Są to nie tylko odmienne, przeciwstawne podejścia, ale także odnoszą się one do innych zjawisk, a w ich ramach inaczej interpretuje się rzeczywistość społeczną i kierunek zachodzących zmian. W przypadku pierwszej orientacji nacisk badawczy położony jest na różno­ rodne formy aktywności oddolnej, przedsiębiorczość, procesy demokratyzacji, czyli na te obszary życia społecznego, które są oceniane jako pozytywne i pożąda­ ne. Podstawę stanowią tu założenia, że nie tylko jest to sfera zjawisk bardzo ważnych dla przyszłego kształtu społeczeństwa polskiego, ale że w dniu dzisiejszym to one decydują o istotnych cechach tego społeczeństwa (Tarkowska 1993, s. 87). Nurt drugi nawiązuje do propozycji Stefana Nowaka dotyczącej badania społeczeństwa polskiego lat 80-ych z perspektywy teorii anomii. Badania ukazujące różne formy patologii społecznej koncentrują się na zjawiskach ocenianych negatywnie, będących dziedzictwem realnego socjalizmu i efektem sytuacji kryzysowej (np. deformacje więzi społecznej, zjawiska apatii czy pesy­ mizmu społecznego). Ten obszar poznawczy oceniany jest jako istotny dla funkcjonowania społeczeństwa polskiego obecnie i w przyszłości. Oba te nurty 21 2 7 O badanie mniejszych struktur społecznych a p e l o w a ł a wcześniej M a r i a Wieruszewska, uważając, że i m ś r o d o w i s k o społeczne jest mniejsze, tym bogatsze treściowo, p o n i e w a ż ramy kontekstu kulturowego tworzy w nim bliższy życiu zespół wartości. Wartości te są nasycone elementem osobowym przez co m a j ą szczególne znamię - autentyczność. W wielkich strukturach typu p a ń s t w a kontekst kulturowy wyznaczony jest wspólną historią, przynależnością do jednolitego obszaru językowego, wspólnego terytorium i wyraża się w określonej symbolice narodowej (hymn, godło, barwy narodowe), [...] na ogól węższy jest w tych strukturach zakres treści stanowiących sumę wspólnych idei, interesów, uczuć jego podmiotów, niż to ma miejsce w strukturach mniejszych, bliższych życiu codziennemu (Wieruszewska 1986, s. 154). �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 29 interpretacji zdominowały zainteresowania badaczy transformacji systemowej. Zwraca natomiast uwagę nieobecność w tych analizach oceny kulturowego wymiaru przemian, brak spojrzenia na zmieniającą się rzeczywistość społeczną z punktu widzenia procesów i zjawisk kultury, z natury swej będących zjawis­ kami „długiego trwania", przebiegających wolniej i zazwyczaj mniej widocz­ nych na powierzchni życia zbiorowego. Transformacja zachodzi w społeczeństwie i kulturze uformowanych przez dotychczasowy bieg historii. W teraźniejszości następuje zderzenie ukształ­ towanych w przeszłości doświadczeń, wzorów, norm z nową sytuacją i jej wymaganiami. Konstatacja ta jednoznacznie zwraca się w stronę niedocenia­ nego przedtem antropologicznego spojrzenia na zachodzące procesy. Złożo­ ność sytuacji, analiza jej kontekstu, odwołanie się do kultury i jej mechaniz­ mów (tworzonych i czynnie zmienianych przez ludzi) jest polem dla badań antropologicznych (Buchowski 1996b, s. 15-25). Interpretacja antropologicz­ na opiera się na tym co robią i mówią ludzie działający w konkretnej sytuacji kulturowej. Fakty lokujące jednostki w wymyślonych za biurkiem przedziałach społecznych są sprawdzane i krytykowane z perspektywy obserwowanych dzia­ łań. Antropolog odsłania w ten sposób nie tylko ideologiczny charakter kultury, mechanizmów, za pomocą których steruje ona ludźmi i czyni, że świat podziałów społecznych jawi się jako „naturalny", ale także analogiczny status konstrukcji badawczych (Buchowski 1996a, s. 103). Odwoływanie się do wielu cech kulturowych tworzonych i podzielanych przez uczestników wydarzeń jest podstawą tej samoświadomości. Mają one tym samym status konstruktów kulturowych, które współokreślają relacje między ludźmi, klasyfikowanie poszczególnych jednostek, sposób odnoszenia się do nich w sytuacjach codziennych. Zachowania są efektem wpojonych przez kulturę wzorów postępowania. Życie społeczne to dynamiczne relacje między ludźmi formowanymi przez kulturę i czynnie ją kształtującymi. Człowiek, autor i uczestnik zachodzących procesów, główny czynnik zmian jest zarazem ich przedmiotem. Musi zatem przystosować się do przeobrażającego się kontekstu strukturalnego, którego był inicjatorem i sprawcą. Tworzy on historię, którą obecnie odczuwa jako czas wyjątkowego przyspieszenia. Co zatem myśli, jakie postawy zajmuje wobec zmian swojego środowiska życiowego; to, że kultura motywuje i warunkuje jego działania jest podstawowym przedmiotem badań antropologicznych. Poznanie ludzkich reakcji na zachodzące przekształce­ nia, stanowiące część dokonującego się procesu a równocześnie kształtującego codzienne życie ludzi uwikłanych w procesy społeczne jest żywotnym wyzwaniem dla antropologów. Przy badaniu postaw i myślenia członków społeczeństwa w okresie transformacji ustrojowej konieczne jest wzięcie pod uwagę kontekstu strukturalnego, a więc warunków ekonomicznych, społecznych i politycznych, w jakich ci ludzie żyją. Od nich bowiem zależą zróżnicowane reakcje wynikające m.in. z uplasowania jednostek w spontanicznie formującym się systemie społecz­ nym. Zachowania adaptacyjne w zmieniającej się sytuacji są określone przez dotychczasową pozycję jednostki, odwołują się do jej wzorców kulturowych �30 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A i obowiązujących w danej grupie kanonów postępowania. Podlegają one jednocześnie stałym modyfikaq'om w praktyce społecznej i przez tę praktykę wciąż wpływają na zmianę relacji społecznych. Przyjmowane strategie przetrwania stanowią mechanizm obronny tak całej społeczności, jak i jej segmentów czy poszczególnych osób w obliczu niezależnych od nich bezpośrednio czynników strukturalnych (szerzej na ten temat patrz: Buchowski 1996a; 1996b). W bada­ niach zależności między kulturą a społeczeństwem nie można pominąć wagi zróżnicowań społecznych i ich historycznej złożoności. Należy spojrzeć na kulturę jako na współzależny od systemu społecznego układ, który nie tylko tę strukturę społeczną odzwierciedla, lecz także ją modeluje, zarówno przez jej wzmacnianie jak i podważanie. Efektem tego jest przysłowiowa już historyczna ciągłość i zmiana ludzkich kultur (Buchowski 1996b, s. 65-66). Prawdopodobnie zmiany zachodzące na skutek załamania się systemu komunistycznego będą miały również odbicie w odrębnych nurtach teoretycz­ nych. Powstanie syntetycznej teorii uogólniającej ten epokowy proces obec­ nych przemian jest kwestią czasu. Zanim to jednak nastąpi pragnę skoncen­ trować się na, moim zdaniem, niezwykle cennej propozycji badawczej nawią­ zującej do podejścia antropologicznego, przedstawionej przez Piotra Sztompkę (1994). Zdaniem tego autora, wymóg wstępnej chociażby orientacji w wy­ stępującym chaosie zdarzeń skłania do sięgnięcia po już istniejące narzędzia teoretyczne umożliwiające zrozumienie przełomu i następującej po nim trans­ formacji. Wiele z tego, co się dzieje można zinterpretować przy pomocy zastanych pojęć i modeli, wkomponować w wypracowane schematy teoretycz­ ne. Zweryfikować je przez badania empiryczne, czyli sprawdzić wysunięte hipotezy przez ich zastosowanie. Dla przykładu lata 1980-1989, okres „heroiczno-romantyczny", można wyjaśniać m.in. za pomocą takich teorii jak: teoria zachowania zbiorowego i ruchów społecznych, alienacji i relatywnej deprywacji, legitymizacji i delegitymizacji władzy, equilibrium i disequilibrium systemów. Rok 1989, okres „euforyczny", ujawnił wiele mechanizmów dają­ cych skomentować się przez wypracowane koncepcje rewolucji czy porewolucyjnej anomii. Największe trudności w interpretacji teoretycznej nastręcza okres ostatni - radykalnej transformacji ustrojowej po 1989 r. Poczuciu zagu­ bienia w gąszczu wydarzeń towarzyszy daleko idąca dezorientacja koncepcyj­ na. Przeżywamy wciąż „syndrom niespodzianki", zaskoczenia, zdziwienia, zagadki. Dotyczy on chociażby takich kwestii jak niespodziewane bariery, na jakie trafia transformacja, jej powolniejszy niż zakładano na początku prze­ bieg, deklarowane zadowolenie z dokonanych przemian tylko przez nieliczne grupy społeczne, czy wreszcie niepojęte zachowanie społeczeństwa, które w wieloletnich zmaganiach odsuwało komunistów od władzy, a obecnie ko­ rzystając z demokratycznej wolności oddaje im jej część z powrotem. Według Sztompki, współczesna humanistyka nie jest zupełnie bezsilna także wobec tych zjawisk. Uważa on, iż istnieją teorie soqologiczne posiadające duży potencjał wyjaśniający wobec dokonującego się przejścia międzyustrojowego (Sztompka 1994, s. 11). Istotne znaczenie ma dla niego mniej znana tradycja �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 31 teoretyczna, zwracająca uwagę na zmiany kulturowe i cywilizacyjne. Jej reprezen­ tantami są Alexis de Tocqueville, Norbert Elias, Pierre Bourdie, Robert Bellah, Jeffrey Aleksander. Nie należą oni wprawdzie do jednego nurtu teoretycznego, to jednak w różny sposób, wychodząc z różnych przesłanek, przyczyniają się do ukształtowania nowej perspektywy w analizie zmian społecznych: koncentracji na poziomie najgłębszych kodów kulturowych, symboli, reguł, wzorów i schematów myślenia i działania (Sztompka 1994, s. 12). Waga ich inspiracji w zrozumieniu transformacji postkomunistycznej wynika, jak pisze Sztompka, z przekonania, iż mamy tu do czynienia ze zmianą na najgłębszym, fundamentalnym poziomie życia społecznego, z wielkim przełomem kulturowo-cywilizacyjnym... postrzegam toczące się zdarzenia jako powolne wyłanianie się cywilizacji postkomunistycznej, swoistej syntezy dawnych i najnowszych tradycji, uwarunkowań wewnętrznych, lokalnych i wpływów zewnętrznych, globalnych (Sztompka 1994, s. 12). Centralny dla dokonujących się przemian poziom kulturowo cywilizacyjny można obserwować na różnych płaszczyznach. Na płaszczyźnie behawioralnej - patrzeć co ludzie robią, rejestrować nowe formy zachowań (np. ludzie zaczynają coś sprzedawać na ulicznych stolikach, potem otwierają nowe skle­ py, stoją w kolejkach do biur maklerskich, inaczej się ubierają, co innego czytają, oglądają inne filmy, gdzie indziej jeżdżą na wakacje, kupują inne prezenty itp.) Na płaszczyźnie psychologicznej - pytać, co ludzie myślą, badać ścieranie się „mentalności socjalistycznej", przyzwyczajeń i odruchów „homo sovieticus" (dynamikę postaw, motywacji przekonań, światopoglądów, ste­ reotypów, wizji przyszłości itd.) z orientacją prozachodnią, rynkową, demo­ kratyczną, pluralistyczną. Płaszczyzna trzecia, najgłębsza, bezpośrednio nieobserwowalna. Jej badanie wymaga skupienia uwagi na wnioskach wysu­ wanych z zachowań, poglądów (z tego co ludzie robią i myślą). Mieszczą się tu zastane, wspólne dla zbiorowości i wywierające presję wobec poszczegól­ nych jednostek wzory, schematy, reguły, kody - dotyczące działania i myślenia (Sztompka 1994, s. 13). Emil Durkheim określiłby ten poziom jako fakty społeczne sui generis". Według Sztompki, jest to właśnie ów poziom kulturowo-cywilizacyjny, dziedzina najmocniejszych a zarazem najbardziej odpornych na zmiany determinant życia zbiorowego (Sztompka 1994, s.13). Kultura czy cywilizacja jest tworem ludzi. Nawarstwionym przez pokole­ nia i skumulowanym wyrazem życia zbiorowego, zapisem społecznych do­ świadczeń. Jej trwałość i moc zależą od tego na ile doświadczenia te są wspólne dla całej grapy. Wspólne konteksty kulturotwórcze mogą mieć różny zasięg. W swoich rozważaniach Sztompka uwypukla cztery z tych kontekstów. a) narodowy, kształtujący własne tradycje kulturowe od momentu, gdy państwo narodowe stało się formą zbiorowej egzystencji; b) regionalny, kształtujący odrębne rysy kulturowe w Europie Środkowej w wyniku jej swoistości geograficznej, geopolitycznej, demograficznej, gospo­ darczej, politycznej; c) globalny, doprowadzający do daleko idącej uniformizacji treści kulturo­ wych w skali całego świata, dzięki nowoczesnej technice i środkom przekazu. �32 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Te trzy konteksty Sztompka uważa za najważniejsze, ale - jak zastrzega - dla dziejów, kultury i cywilizacji krajów Europy Wschodniej i Środkowej miał ogromną moc oddziaływania także kontekst czwarty, a mianowicie pań­ stwo komunistyczne. Swoisty kontekst kulturotwórczy, syndrom kulturowy i cywilizacyjny bloku komunistycznego, tworzyły wspólne instytucje polityczne, prawne i ekonomicz­ ne, formuły ideologiczne i światopoglądowe. Fakt narzucenia wzoru z zewnątrz nie zmniejszał jego potężnej presji. Wszystkie społeczeństwa tych krajów wypra­ cowały własne sposoby jego adaptacji, a różnice wynikały z odmiennej siły oddziaływania trzech pierwszych kontekstów kulturotwórczych i ich wzajemnej niepowtarzalnej interferencji. Wpływ kultury bloku był doniosły i trwały mimo różnych czynników hamujących wynikających z wzorów kulturowych poszcze­ gólnych społeczeństw nim objętych. Głównym, chociaż nie w pełni zamierzo­ nym efektem tego wpływu było wytworzenie się w społeczeństwach socjalistycz­ nych charakterystycznej „niekompetencji cywilizacyjnej", która zjednej strony rozsadziła system komunistyczny od wewnątrz, z drugiej wciąż zagraża powo­ dzeniu przemian prorynkowych i prodemokratycznych. „Niekompetencja cywi­ lizacyjna" jest odwrotnością „kompetencji cywilizacyjnej", na którą składają się głęboko zakorzenione nawyki, odruchy, umiejętności niezbędne do korzystania z instytucji, form organizacyjnych, sposobów życia, urządzeń technicznych powstałych w obrębie nowoczesnej cywilizacji przemysłowej, w jej zachodnim wariancie. Można je określić jako zdolność do bezrefleksyjnego, nieomal automatycznego korzystania z trzech centralnych struktur nowoczesnych społe­ czeństw zachodnich: rynku kapitalistycznego, demokratycznego systemu poli­ tycznego i otwartego obiegu intelektualnego i artystycznego. W roku 1989 nastąpiła radykalna zmiana całego kontekstu instytucjonal­ nego, organizacyjnego i ideologicznego. Funkcjonalny imperatyw nowego sys­ temu ekonomicznego, politycznego i kulturalnego opartego na rynku, demo­ kracji i pluralizmie wyłonił potrzebę kompetencji cywilizacyjnej. Równocześ­ nie na tym najgłębszym poziomie podstawowej tkanki kulturowo-cywilizacyjnej dały znać o sobie przejawy cywilizacyjnej niekompetencji odziedziczone po dawnym systemie. Ujawniły się trwałe i najbardziej oporne na zmiany symp­ tomy patologii. Głęboko zakorzenione, sprzeczne z wymogami nowych cza­ sów dziedzictwo realnego socjalizmu przejawia największy stopień inercji, za którą kryją się blokady i bariery postkomunistycznej transformacji. Hipoteza o centralnym znaczeniu aspektu cywilizacyjno-kulturowego i diag­ noza niekompetencji cywilizacyjnej wymaga naukowego uzasadnienia. Wyni­ kają stąd postulaty badawcze. Po pierwsze, badania empiryczne należy skie­ rować na aspekty kulturowo-cywilizacyjne dokonującej się transformacji. Wy­ odrębnić i zidentyfikować różne przejawy niekompetencji cywilizacyjnej i usta­ lić ich dystrybucję w różnych grupach zawodowych, warstwowych, genera­ cyjnych, a następnie stwierdzić, które z tych grup wyzwalają się najszybciej, które wolniej spod wpływu tej kulturowo-cywilizacyjnej patologii (Sztompka 1994, s. 16-17). �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 33 Zrozumienie mechanizmu dynamiki kulturowo-cywilizacyjnej wymaga od­ wołania się do teorii. Sztompka proponuje w tym zakresie oparcie się (poza teoriami ogólnymi) m.in. na: 1) teorii dziedziczenia tradycji, pozwalającej wyjaśniać ponadpokoleniową trwałość i inercję wzorów kultury; 2) teorii dyfuzji kulturowej, która zezwoli uchwycić drogi i procesy prze­ pływu wzorów kulturowo-cywilizacyjnych z Zachodu, mechanizmy ich filtro­ wania i selektywnej recepcji; 3) teorii kultury globalnej, która pokaże rolę mass mediów, telekomunika­ cji, ruchu osobowego w rozprzestrzenianiu kompetencji cywilizacyjnej; 4) teorii charakteru narodowego, zinterpretowanej historycznie (nie metafizycznie),pozwalającej zrozumieć różnice w zakresie i tempie transformacji cywilizacyjno-kulturowej między różnymi społeczeństwami poddanymi tej sa­ mej presji bloku komunistycznego; 5) teorii tożsamości społecznej, rzucającej światło na proces odchodzenia od kolektywizmu ku indywidualizmowi, przy równoczesnym odradzaniu się lojalności plemiennych, etnicznych czy narodowych w nowych postaciach (Sztompka 1994, s. 17). Procesy związane z transformacją systemową postawiły badaczy kultury wobec konieczności wypracowania nowych sposobów analizy rzeczywistości postkomunistycznej. Na gruncie antropologii i socjologii kultury obserwuje się szerszą tendencję, której istota polega na kulturyzacji teorii społecznej, na zmianie statusu i charakteru analiz szeroko rozumianych kulturowych aspek­ tów życia społecznego, zmierzającą w stronę uznania ich determinującej roli zarówno na płaszczyźnie teoretycznej, jak i metateoretycznej. Tendencja ta jest silnie osadzona w myśli intelektualnej związanej z tzw. przełomem postmoder­ nistycznym (Kempny 1993, s. 291). W ostatnich latach zetknięcie modernizm contra postmodernizm w kulturze staje się punktem zwrotnym w spojrzeniu na istniejąca rzeczywistość i sposób jej interpretacji. Ustępuje XIX-wieczny paradygmat zmian społecznych, zasadzający się na idei koniecznych „praw historii", kierunkowego rozwoju i nieodwracal­ nego postępu. Ich miejsce powoli zajmuje wizja konstruowanej przez społeczne podmioty historii wielokierunkowej, dopuszczającej zwroty wstecz, często przypad­ kowej i nieprzewidywalnej (Sztompka 1994, s.10). Trwa gruntowne przewartościowywanie spraw najbardziej fundamentalnych dla życia jednostek i społeczeństw. Pojawiają się nowe, metaforyczne pojęcia: rozdroża, przełomu, krawędzi epok, dla zilustrowania miejsca, w którym znalazło się wiele społeczeństw. W central­ nym nurcie dyskusji teoretycznych mieszczą się wszystkie napięcia między humanistyczną a technokratyczną wizją zmian, między industrialnym i postindustrialnym typem społeczeństwa, a także między modernizmem a postmoderniz­ mem jako formacją cywilizacyjno-kulturową. Jesteśmy świadkami rozwiewania się mitów, iluzji, doktryn, stylów myślenia, kierunków rozwoju. We współczesnej antropologii kultura przestała oznaczać mechanizm zapewniający stabilność systemu społecznego stając się natomiast czynnikiem generującym zmianę poprzez �34 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A posiadaną zdolność do artykułowania w pewnych warunkach konkurencyjnych wizji kulturowych światów (Kempny 1993, s. 293). Nowe konfiguracje myśli społecznej polegają na odchodzeniu od analogii społecznych czerpanych z procesów fizycznych i sięganiu po te z zakresu analizy form symbolicznych (metafory „gry", „dramatu", „tekstu złożonego z zacho­ wań"). Mają one oczywiście następstwa dotyczące zarówno kwestii metod, jak i celów tych nauk. Towarzyszy temu rysująca się wyraźnie we współczesnej humanistyce tendenqa do kwestionowania rzeczywistości przedmiotowej. Ogól­ nie można powiedzieć, że postmodernizm oznacza m.in. destrukcję kluczowej, wręcz konstytutywnej dla teorii socjologicznej, kategorii: „społeczeństwa". Równocześnie zatem i sama „kultura", przy tak odmiennym sposobie myślenia 0 rzeczywistości społecznej, zyskuje nową postać. Ten nowy rodzaj pojmowania kultury ze swej istoty przeciwstawny jest idei „obiektywnej" kultury jako czegoś podzielanego przez pewną zbiorowość (czyli tradycyjnie rozumiane społeczeństwo), której członkowie cechują się podobnym wyposażeniem kulturowym. Najogólniej mówiąc, stanowisko takie wyraża właśnie formułowaną z pozycji ponowoczesności krytykę pojmowania kultury jako „podzielanej wiedzy", „norm", czy „publicznych zachowań", proponując jako alternatywę dla „kulturowego holizmu" wizję kultury wewnętrznie niejednorodnej, stanowiącej zlepek heterogenicznych czy wręcz konku­ rencyjnych form czyli praktyk i zasobów kulturowych (Kempny 1993, s. 299). Głównymi kategoriami denotującymi kulturę są tu pojęcia „hybrydyzacji", „decentracji", „dekonstrukcji", „lokalności", wiedzy kulturowej itp. Z tej perspektywy kultury jawią się zawsze jako hybrydy odcinające się od tradycji kulturowej, jak i ponownie nawiązujące do niektórych jej wątków. Potrzeba analizy kulturowej nie wynika jedynie z tezy, iż „postmodernizacja" oznacza dokonującą się współcześnie ekspansję kultury na wszystkie dziedziny zjawisk społecznych. Równie ważny jest moment narodzin i umocnienie się odmiennego niż w przypadku modernistycznego projektu nauki, ethosu (pojmowanego tak jak „eidos" G. Batesona), który oznacza podstawową orientację emocjonalną cechującą daną kulturę. Emocjonalne wzory idą tu w parze z procesami intelektualnymi charakteryzującymi współczesne nauki społeczne. Kwestionowa­ nie wyrosłych z oświeceniowej myśli europejskiej, dominujących trendów rozwoju jako jednokierunkowego procesu raq'onalizaqi, laicyzaqi, desakraüzaq'i, detradyq'onalizaq'i, zmienia i rehabilituje tradycję, ów nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji, skłania do wnikliwej i bezstronnej analizy podłoża kultury wsi. Z nieporozumień na temat roli tradycji, różnych treści przypisywanych temu pojęciu, wysuwano niekiedy absurdalne twierdzenia o opozycji tradycji 1 postępu (Wieruszewska 1992, s. 8-9). Ostatnie refleksje społeczne coraz częściej i wyraźniej wskazują na wagę problemu trwania i konieczność badaw­ czą do poszukiwania ostatecznego podłoża wszystkich zjawisk „struktury". Perspektywa „krótkiego trwania", zdarzeniowa, musi znaleźć uzupełnienie w per­ spektywie „długiego trwania". Poszukiwanie zaś tego, co stabilizuje i nadaje ciągłość porządkowi społecznemu oznacza konieczność odejścia od analizy najbar­ dziej efektownych, spektakularnych przejawów politycznych i zwrócenia uwagi na �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU 35 zjawiska podlegające wolniejszym cyklom rozwojowym — systemom kulturowym (Bukraba-Rylska 1992, s. 136). Studia zachodnie, a także krajowe badania etnograficzne, już ponad 20 lat temu wskazywały jednoznacznie na to, iż wzorce życia społecznego determinowa­ ne są u swoich najgłębszych podstaw właśnie przez kulturę, a nie ekonomię. Marginesowe traktowanie spraw wsi, zwłaszcza w myśli marksistowskiej, wynika­ ło z założeń, że nie chłopi, ale robotnicy stanowią siłę napędową zmian. Chłopi mieli być skazani na powolne zanikanie. Stąd prymat miasta nad wsią, przemysłu nad rolnictwem, ukształtował się nie tylko w świadomości polityków, lecz także rzutował na interpretacje naukowe. Gospodarstwo wiejskie, zwłaszcza indywi­ dualne, chłopskie, stawało się symbolem zacofania, ciemnoty i prymitywizmu. Przewartościowanie tego poglądu dokonuje się dopiero od niedawna, powoli. Jeszcze 30 lat temu dość częste były wypowiedzi, iż podtrzymanie odrębnoś­ ci kulturalnej wsi jest ahistoryczną bzdurą, działaniem konserwatywnym, spo­ łeczeństwa industrialne całego świata cechuje bowiem unifikacja kultury, likwi­ dacja różnic środowiskowych i regionalnych. Doktryna industrializmu i urbanizmu odrzuciła struktury wiejsko-rolnicze jako wzory alternatywnego sposobu życia. Nie doceniała ona rozwoju integralnego, zrównoważonego wzrostu, wartości ekologicznych, poszanowania cech odrębności kulturowej, więzi mię­ dzyludzkich, różnorodności i jakości jako potencjału życia prawdziwie twórcze­ go i bogatego (Wieruszewska 1993a, s. 196). W koncepcjach rozwoju bez „aktora społecznego", a więc człowieka jako świadomego i wolnego podmiotu współtworzącego warunki swej egzystencji w świecie, nie było miejsca na pro­ blematykę podmiotowości, tożsamości, wartości, jakości życia (Wieruszewska 1993c, s. 260). Obecnie wiele wskazuje na to, iż zbliżamy się do takiego rozumienia tożsamości kulturowej, która w byciu sobą i trosce o własną odrębność, prawo do poszanowania swojego dziedzictwa, nie widzi zagrożenia dla wartości uniwersalnych, lecz właśnie je wspiera. W refleksji nad modelem rozwoju wsi zaczyna wychodzić się od wsi, jej własnej kultury jako wartości autotelicznych, a nie od miasta i kultury urbanistycznej. Świat życia i kultury ukształtowany w środowiskach przyrodniczych opartych na ziemi i jej rytmie biologicznym jest bowiem wprawdzie odrębny, ale równoprawny z innymi. Nie musi rozwijać się i modernizować według wzorów narzuconych. Zachowanie, obrona (niekiedy odbudowa) wartości wiejsko-chłopskich ma poza tym walor pozytywnego zróżnicowania kultury narodowej i jej wzbogacenia (Jagiełło-Łysiowa 1992, s. 51). Sprzeciw zaczynają budzić podejścia, charakterystyczne dla lat 60-ych, budujące diagnozy społeczne na podstawie wyodrębnionych aspektów życia społecznego, wspieranych głównie materiałami liczbowymi, mającymi dokumentować przełamanie profilu kulturowego modelu wiejsko-chłopskiego na model kultury zurbanizowanej czy też szybko urbanizującej się. Maria Wieruszewska widzi ich źródła zjednej strony w tęsknocie współczes­ nych za wartościami silnej i bezpośredniej więzi społecznej, z drugiej w wewnętrz­ nych przemianach nauki, jej założeń metodologicznych i metod badawczych. Polega to najogólniej na dążeniu do ujęć interdyscyplinarnych i kierowaniu �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A refleksji w stronę społeczności zachowujących podstawowe cechy wspólnoty i bezpośredniość relacji: człowiek - środowisko, człowiek - człowiek (Wieruszew­ ska 1992c, s. 181-182). Dzieje się to z różnych powodów, ale najważniejsze są tu: kryzys energetyczny (lat 70-ych), który ujawnił kres możliwości rozwoju opartego na dotychczasowej strategii wzrostu gospodarczego, ekstensywnej industrializacji, urbanizacji i gigantomanii inwestycyjnej; recesja w gospodarce i bezrobocie, utrudniające przejście do miast; poszukiwanie technologii na ludzką miarę; upowszechnianie świadomości, iż dobrobyt materialny nie daje pożądanego sensu w życiu, nie gwarantuje automatycznie zwiększenia możliwości samorealizacyjnych; przeobrażenia kultury współczesnej w kierunku standaryzacji twórczości, uczestnictwa kulturalnego, wzorów konsumpcji, rozrywki, aspiracji, wartości i obyczajów dokonujące się kosztem eliminacji kultur regionalnych i narodowych. Odrodzenie zainteresowań wsią wkomponowne jest we współczesne ten­ dencje humanistyczne. Kwestionowanie trendów wyrosłych z oświeceniowej myśli europejskiej (jednokierunkowego procesu racjonalizacji, laicyzacji, desakralizacji, detradycjonalizacji) zmienia również nastawienie do wsi. Skłania do wnikliwej analizy podłoża jej kultury, jej systemów pojęciowych, mechaniz­ mów, filozofii życia. W socjologii wsi pojawiają się prace świadczące o akty­ wizacji spółdzielczości, samorządu lokalnego, odnowie więzi społecznej jako więzi silnej, rzeczywistej, łączącej cechy wspólnoty i organizacji zdolnej tym samym przeciwstawić się anomii, patologii i wyobcowaniu społecznemu. Ten szczególny rodzaj więzi daje szanse dalszego rozwoju wsi, a wynikający stąd nowy paradygmat badawczy zakłada respektowanie trzech zasad: efektyw­ ności ekonomicznej, zdrowia ekologicznego i wartości przetrwania, inaczej mówiąc, zharmonizowania sfery przyrodniczej i kulturowej z interesami eko­ nomicznymi (Wieruszewska 1993a, s. 195). Procesy cywilizacyjno-kulturowe stymulują wzmożone zainteresowanie przemianami świadomości, orientację na inne wartości, które nie straciły swej atrakcyjności, lecz wydają się koniecz­ ne dla ochrony ludzkiej kondycji w dobie rewolucji naukowo-technicznej (Wieruszewska 1991, s. 97). Jednym z czołowych problemów teoretycznych i praktycznych stają się tu społeczeństwa ruralne jako źródła odrodzenia współczesnej cywilizacji przemysłowej oraz rewitalizacja środowisk rustykalnych. Refleksja socjologiczna nad wsią i rolnictwem zwraca się ku problemom zachowania i wykorzystania nieprzemijających, uniwersalnych wartości kultu­ rowych społeczeństw chłopskich w procesach „uczłowieczenia" cywilizacji prze­ mysłowej . Obecnie na Zachodzie wieś jako struktura zagrożona zaczyna być chroniona, a nawet rekonstruowana w swym wymiarze przestrzennym, krajobra­ zowym, architektonicznym, więzi społecznej i cech sprzyjających ożywieniu patriotyzmu wobec małych ojczyzn (Wieruszewska 1993a, s. 196). Najnowsze tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środo­ wisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrze28 2 8 Świadczą o tym np. dwie monografie p o ś w i ę c o n e socjologii rumuńskiej i jej g ł ó w n e m u przedstawicielowi Dymitri Gustiemu oraz socjologii słowackiej i jej twórcy Antonowi Stefankowi (Kaleta 1993, s. 201-207). �SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 37 gania wsi: bądź w perspektywie „tradycyjnej ideologii wiejskiej", bądź też „sektora usługowego wobec metropolii". Wyrazem tego jest także kampania Parlamentu Europejskiego na Rzecz Rozwoju Środowisk Wiejskich (1987-1988) oraz przedstawiony przez Europejski Ruch Odnowy Wsi i Małych Miast w 1991 r. pierwszy całościowy program, będący rodzajem nowej ideologii rustykalnej Europy. Poza samym programem i jego realizacją bardzo istotne jest skupienie się wokół niego wielu polityków, dziennikarzy, naukowców, działaczy społecznych itd. stanowiących rodzaj nowej, aktywnej formacji intelektualnej. Charakter dotychczasowego rozwoju wsi w krajach uprzemysłowionych, także w Polsce, okazał się kryzysogenny. Postępująca degradacja środowiska przyrodniczego i kulturowego, zakłócenia wzrostu ekonomicznego, zrodziły konieczność poszukiwania nowych paradygmatów rozwoju wsi, futurystycz­ nych idei, których realizacja umożliwi poprawę szeroko rozumianej jakości życia jej mieszkańców. Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i inter­ pretacji funkcjonowania środowisk wiejskich, obligującego do posługiwania się w analizach procesów poprawy warunków i jakości życia ludności wiejskiej kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi (Kaleta 1992, s. 13-15). Do­ tychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno politycz­ ne. Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała egzaminu m.in. także dlatego, że nie doceniała oczywistej prawdy, że te same działania dają w różnych środowiskach, kontekstach i układach społecznogospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym, w którym nie tylko wprowadzane są w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe, społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemów cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w różnych sferach życia, od warunków materialnych po sferę wartości i znaczeń. Wieś ciągle stanowi „charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego", w którym elementy wspólnoty, więzi naturalnych wyznaczają typy stosunków i zasady współżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej i stosunków ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienione­ go porządku społeczno-gospodarczego jest szczególnie ważne poznawczo. Wobec procesów zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o społeczeństwie wydaje się, że najbliższe naukowe refleksje dotyczące wsi będą skoncentrowane z jednej strony na zjawiskach zmiany, a więc także konfliktów, patologii, odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, które akcentują ciągłość i trwałość różnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać 0 „pułapce" paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z nich jest ważniejsze od drugiego. Na treść życia społecznego składają się bowiem: równowaga i zmiana, ład 1 konflikt, procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby nato­ miast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające uchwycić porządek społeczny jako nieustannie „ruchome equlibrium". �38 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A LITERATURA Beskid L. 1993 Nowa rzeczywistość ekonomiczna, [w:] Społeczeństwo w transformacji..., s. 23-25. B r e n c z A. 1996 Społeczności Ziem Zachodnich - Nowy paradygmat badawczy, [w:] Oblicza..., s. 160-172. Buchowski M. 1996a Jedna wieś, niejedna pieśń: Postawy wobec zmian na wsi wielkopolskiej, [w:] Oblicza..., 1996b Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne s. 102-128. ności lokalnej w Wielkopolsce, 1996c Słowo wstępne: Bukraba-Rylska 1992 studium przypadku społecz­ Berlin. antropologia a zmiana systemowa, [w:] Oblicza..., s. 1-6. I. Badanie kultury a odbudowa tożsamości wsi współczesnej, [w:] Odnowa wsi..., s. 133-157. Ciągłość... 1974-1976 Ciągłość i zmiana tradycji kulturowej, S. Nowak (red.), Warszawa, t. 1-2. C o n t e E . , G i o r d a n o С. 1996 Bezdroża Domański zagubionej wiejskości. Refleksje o postsocjalizmie, [w:] Oblicza..., s. 78-101. i in. 1992 Społeczeństwo bez reguł, [w:] Społeczeństwo w transformacji..., s. 143-169. D z u n W. 1993 Społeczno-ekonomiczne aspekty rozwoju wsi w warunkach gospodarki rynkowej, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 38-56. Gorlach K. 1987-1988 Socjologia wsi - potrzeba nowej perspektywy, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 22, s. 29-39. G o r l a c h K . , S e r ę g a Z. 1991 Rodzinna własność rolna w procesie transformacji ustrojowej, „Studia Socjologiczne", n r 3 ^ ł (122-123), s. 93-105. 1993 Socjologiczne aspekty przeobrażeń rolnictwa rodzinnego w Polsce, [w:] Wieś polska..., s. 11-27. G o r y ń s k a В., G a l o r Z. 1987-1988 Cechy aksjologiczne koncepcji zmian społeczeństw wiejskich, „ R o c z n i k i Socjologii Wsi", t. 22, s. 17-28. G r a d J. 1996 Obyczaj jako zwierciadło przemian społeczno-kulturowych, [w:] Oblicza..., s. 26-36. Halamska M. 1986 Przemiany wsi i rolnictwa interpretacji socjologicznych ciąg dalszy, [w:] Wieś i rolnic­ two..., s. 117-127. 1991 Chłopi polscy na przełomie 1993 Rodzinni producenci rolni a społeczeństwo, epok, Warszawa. [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 166-192. Jagiełło-Łysiowa E. 1992 Wieś - refleksje nad modelem rozwoju, [w:] Odnowa..., s. 47-77. J a s i e w i c z Z. 1996 Rodzina i krąg familijny w Polsce, [w:] Oblicza..., s. 66-77. K a l e t a A. 1992 Podstawowe założenia odnowy obszarów wiejskich Europy, [w:] Odnowa wsi..., s. 13-46; 1993 Społeczeństwo rolnicze a odnowa cywilizacji przemysłowej, [w:] Wieś polska..., s. 201-207. Kempny M. 1993 Poscriptum. O potrzebie wymiar..., s. 291-303. analizy kulturowej w czasach przełomu, [w:] Kulturowy �39 SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U 1996 Tradycja wobec zmiany. Do czego tradycja kulturowa może służyć badaczom trans­ formacja , [w:] Oblicza..., s. 7-18. K o m e n d e r a A. 1986 O zastosowaniu pojęć typologicznych w badaniach przeobrażeń wiejskich społeczności, „Studia Socjologiczne" nr 4 (103), s. 7. Kolarska-Bobińska L. 1994 Aspirations, Values and Interests. Poland 1989-94, Warsaw. Kulturowy... 1993 Kulturowy wymiar przemian społecznych, A . Jałowska, A . Kempny, E . T a r k o w s k a (red), Warszawa. Ł e p k o w s k i T. 1990 O problemie rewolucji w Polsce w latach 1944-1989, Milic-Czerniak 1993 „Odra" nr 1, s. 18. R. Zróżnicowanie sytuacji w transformacji..., ekonomicznej gospodarstw domowych, [w:] Społeczeństwo s. 25-27. N o w a k P. 1993 O samoidentyfikacji społeczności właścicieli rodzinnych gospodarstw rolnych (Studium wiejskich w latach 1987-1991), wybranych [w:] Wieś polska..., s. 127-140. N o w a k S. 1976a Uwagi o problematyce 1976b Podsumowanie ważniejszych i metodzie badań, rezultatów [w:] Ciągłość..., s. 1-16. badań, [w:] Ciągłość..., s. 588-611. Oblicza... 1996 Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe. M . Buchow­ ski (red.), M i ę d z y c h ó d . Odnowa... 1991 Odnowa wsi. Między mitem a nadzieją, M . Wieruszewska (red.), Warszawa. Ostrowski L. 1992 Procesy dostosowawcze w infrastrukturze wsi, [w:] Wieś polska..., s. 61-74. P i l i c h o w s k i A. 1993 Dane i pożądane kształty struktury agrarnej, czyli o uwarunkowaniach przekształceń strukturalnych polskiego rolnictwa, [w:] Wieś polska..., s. 37-46. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1996 Adaptacja na odległość. Polonia Amerykańska wobec zmian w kraju ojczystym, [w:] Oblicza..., s. 129-144. R o s n e r A. 1994 Rychard 1993 Rolnicy o własnej sytuacji w kraju, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 193-205. A. Społeczeństwo w transformacji: koncepcja i próba syntezy analiz, [w:] w transformacji..., Społeczeństwo 1993 w Społeczeństwo s. 5-20, Warszawa. transformacji... Społeczeństwo w transformacji. Ekspertyzy i studia, A . Rychard, M . Federowicz (red.), Warszawa. Szacki J. 1983 Historia myśli socjologicznej, Warszawa. S z t o m p k a P. 1994 Teorie zmian społecznych a doświadczenia polskiej transformacji, „Studia Socjolo­ giczne", nr 1 (132), s. 9-17. Tarkowska E. 1993 Temporalny wymiar przemian zachodzących w Polsce, [w:] Kulturowy wymiar..., s. 87-100. T u r o w s k i J. 1986 Przemiany s. 87-116. wsi i rolnictwa - interpretacje socjologiczne, [w:] Wieś i rolnictwo..., �40 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Turowski 1970 J., B o r n u s A. Drogi modernizacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi województwa skiego, W r o c ł a w . Lubel­ Warunki... 1990 Warunki życia ludności wiejskiej w latach 1985-1989, Warszawa. Wieruszewska M. 1986 Tożsamość kulturowa w badaniu wsi i rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo..., s. 142-155; 1991 Wieś w poszukiwaniu całości spoleczno-kulturowej, Warszawa. 1992a Ewolucja chłopskiego systemu wartości a ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej, [w:] Odnowa wsi.., s. 158-177. 1992b Wstęp, [w:] Odnowa wsi..., s. 7-12. 1992c Zakończenie, [w:] Odnowa wsi..., s. 179-186. 1993a Odnowa wsi-mit czy nadzieja?, [w:] Wieś polska..., s. 193-200. 1993b Wstęp, [w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 7-9. 1993c Zakończenie, [w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 259-264. Wieś i rolnictwo... 1986 Wieś i rolnictwo - Stan i perspektywy. Materiały sesji naukowej honorującej Siedem­ dziesięciolecie prof, dr Dyzmy Gałaja, pod red. Tadeusza Hunka, W r o c ł a w . Wieś i rolnictwo na... 1993 Wieś Wieś i rolnictwo na rozdrożu? (red.), Warszawa. polska... 1993 Wieś polska Kraków. W o ś A. 1993 w procesach I . Bukraba-Rylska, transformacji ustrojowej, J . Stacewicz, M.Wieruszewska K . Gorlach, Z . Seręga (red.), Strategiczne dylematy rozwoju polskiego rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 10-23. MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A PEASANT SOCIETY A N D SYSTEMIC TRANSFORMATIONS Summary Since the turn of the 80's and 90's systemic transformations both in Poland and i n other post-communist countries have been the leading subject for social studies (as well as press publications). Radical change of political and economic system requires scientific description and explana­ tion of the people's response to it - the behaviour and attitudes of particular social groups and categories. That can allow for diagnosis of further attitudes of the population in each of those countries. First results of a general survey wand exploration have already been published. They often point to divergence of former presumptions, theoretial hypotheses and actual individual and collective behaviour. That first research resulted in criticism of the earlier approaches and called for a new paradigm. Special meaning has been attached to the problem, how rural populations were affected by the transition. I n this article the author discusses the main theoretical and methodological framework of social studies concerning peasant society at the time of systemic change. She presents the model image of that society created with the methods specific to social studies. She suggests new assumptions and postulates verified by recent field studies together with theoretical suggestions suited to new approaches in social and human sciences. Consideration of peasant society is situated within the context of social transformation in Poland in general. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674037d45a52969c1d24e86609b87655.pdf ad1dc91bc728325738743ec25ea9e3a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1715 Title A name given to the resource Spór o racjonalność magii / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, It. 67, 19:83 MICHAL BUCHOWSKJ! SPOR O RACJONALNOSĆ MAGII Od wielu lat w literaturze, JlIie tyJiko etmo'logic7Jl'ej,toczy się zagor:zały spóT na ,temat: ,czy magia jest racjOlI1Jalna?Problem ten TI'iejedJnokmoinie już stawiano otwarcie w dzieja,ah myśli antropolo.gicmej. Ni.eświadom€. nieintenojon.a:łne ·ustosunkowanie s.ię do lI1'iegoodczytać możemy w okalidej niemal z obszerniejszyah i lpowa;żlni'ejszycihteorii na temat pr.a:kty.ki magi'Owej i magicznej s.f<ery:Świ1at'o:po.glądu 1. Poglądy te z:miellliiałysię wraz z przekształ'oeni'ami dominujących przekonań o magLi, a co za tym idzie ewoluowaniem humanistyc;mego współczynntka teoT,etyc~no-metodalogieznego ,znajdującego swój wyraz w treśoi i kształcie poswze.gólnyloh ikonoepCj'i2. GeIem tego aJIitykułu nie j.est jednak śled~€Ulie w:zajoemnych zal€żności między świadomośC'ią IpO!toc7Jnego doświadczenia społeoznego a ikolejnymi teoT'ilami,ani też relacji wiążą1cych te ostatnie; naczelnym ",adaniem jest wskazanie najistotln:iej~zych cech za.gadnieni,a 7.-<łwartego:W tytule i ,próba zarysowa:nia jego wiłasne,j !per'SiPelktywy,zg'odnej z przyjm.owanymi tutaj założeniami te::>Tt.'tY'cznymi. By umo'ż:li:wićrea1lizatOjępowy,ższego zamierzenia, prqponuję omówić ,pokrótoe; zasadnicze, klasyczTl1ejuż sądy łączące się z kwestią racjonal1nośoi magii, nastę\pnie przylbMyć polS1ti€'lllU czytelni:kowi alrgumenty jakie wysuwa'li w swej namiętnej ,pole:mi- 1 Z,wrat:am Ulwagę czy!L1l-'!l-n;iIków na wyraŹille ;r'OZlrOZlITIeJmepIl'aikty.k;i Jn:l~jc7Jnaj i ma:g~c;znej '5;f.ery świ,aito,po,gllą.du OdJzied71i1ny~u,[Jt;ury, fClrIJuy św.ia'd:omoiŚlci S1~ołeC2nej). rv1:~ to na cel:u wskawll1Ji·e świa,d,omego 'oddz.iela!plia ana,lityczl1lie i t€l:JlretycmueodrębIllych rz,eJc:zy: czynnoś'::ii i to'warzyslzą,cej jej formy świadoIl.TlJ~.$JCi" 00 ma IniJe,ZlWytk.lc ils,totne ZJlHllC;z..eJJlIie p!O/Zinawcre, a nlie zawsze jest joeg'ZJc:rew pełini na ,gnuncie etnol~aIL~ kionsekwentnlie roopek tow3ne. 2 Sz.c.zegóbowiej w kwestii zaJeżnośd między potoomym do:~iaJdozeniem S(pOI!ec.ZJnym a teoriami na·ukowymi wypowiada się J. lCmi'ta, Szkice z teorii pozna1'l'ia naukowego, Wall'sza,wa 1976. �74 MICHAL BUCHOWSKI ce na interesują'cy ll1as tu temat anglosascy uczeni - J. Beattie z jednej strony, a J. Agassi i: L C. Jarvie z drug.iej. i w końcu nasZJkioowaćzarys włas.neg.ostanowi'S·ka. .. .• Zamierzam obecni,e przecllita'wić :najważniejsze ze sformułowanych dotąd koncąpcji magii, a w j.ch obrębi,e tytko tekoIL<;tatacje, które odnoszą się niemal be:upo,śl'Iedniodo zagadnien£a racjonalności teJ dziedziny kultury; uważam, iż pOZJwoli,to na 'lichwy'cenie tych fragmentów poszczególm.ycl1stwierdzeń, Iktóre dadzą ,się twórczo wyrkorzy~,tać na g-l'Uncie now,€!goujęcia. Okazuje się bowiem - być może wbrew oczekiw:a,niom i ,ro~powsZiec!h:niOll1ym sądom - że w :historii myśli humanistyczne]. przy odipowi.edni.ejriJnte'l1pl'etacj'i, dostrzec moma wiele trafny,ch. z innego punktu widzenia, intui'cji. Analizę wypada rozpocząć od jednego z klasyków 'ewolucjonizmu, twÓircy obszerlIlej teorii magii, J. G. For,azE:ra :1. O jego pierwsz;eństwie w 'tym w:uględZJi,e decyduje nie tylko porządek ,chronologicwy, l€cz także doniosłość wni'esiollly:chprzezeń :usta.leń i rola jaką o:degroły one w formawaln:iu póżniejszych poglądów na temat magu. Zgodnie z jego ustaleniami, magia j,es!\;z,~łe.rn praJktyik mają,cy'ch na oelu pokierowanie wY'paidJkamiw dtoczenriu człowielka :ugodni.ez joego pragnieniami. Działani'a te motywowane są przez dwa :prawa powinowactwa: podobi,0.ń~;twa i styICZJnośC'i, geneIiujące odpowiednio magię homeopaty,czną i kont,ag-ialną 3a. Ze wSiPółcz.esneg'OFrazea'Q1wipunktu widzenia j,est więc magia w ef'eikcie.serią działań opartych o spek:ulatywnie i fałszywi,e dedukowane !prawa :nie znajdująice swego oidniesi'enia przedmiotowego. J 2st j,aiksię sam o niej wY'rarżJa- "bękarcią siostTą nauki", gdyż tak, jak ta OSIbaronia, dostT:uega reg'UlamnOlŚć i o;biektywność natury, a jedynie błędnie je interpretuje. Przy tym osoba wykonująca magię zna tylko jej stronę KonJcretną, a nie rządzące nią prawa, czyli niezl1a abstrakJcyjnąg'O as;pektu swy'oh dziarłań, który r,ekonst"Jr:uowaJny bywa dopiero :przez badaczy. Pomijają'c w tej chwili ref1e1ksjewsze~i,e.go inIl1egomdzaju .pO!\';~iedzieć lU'olŻna,iż ,autor The Golden Bough przyjmuje postawę prezc-ntystyczną pr:zy;pisują'c człowiJeikowi pierwotnemu współczesne pojmowanie natury, uważane za zma.cznie "zobiekty'wizowane" Ta adaptacyjna, w przeci3 J. F.ra7Jer. Złota gałąź, WlalT's7J<ł'wa 19055,. Może wa'I1to w ty1m mi1ediSrCUpCJW,iedz.ieć. ze srtmuki1Ju.ralris,tapowiedZJialby Z'1pew.ne a'Illarr'QgJiClznie:pi-eIlws.za zasada ma,gii jest .l1zutQwarrllieon związlm Sy1moJ.li.zo~ajIllia rmetarf,ary-ez.neg·o na z.Wliązek przyczynowy. zaś dl'uga - StyCZ;lloOŚĆz.ami.enia na symbolizowanie i potem dopiero rzutuje ów związek symbolizowania metaforycznego ,na zWlią.z.ek pmzyQzY'lliowy. W ISprawi,e tej palrz choćby: E. Leaeh, Culture and Communication, Cambridge 1976. 3. �Spór o racjonalność 75 m,a.grii wieństwhć' do histo<ryoznej,intwpretacja wydaje się z g.runtu nieuzasadnLona. ponieważ niemożhwe j'est utożsamien~e się z ,tą świadomośdą, tym baroziej przy pomocy nowożytmych paijęć; ponadto domniemywać można, ile rozumienie przyrody w ramach .przekonań klasy'cmi'e magi'cznych zbliżone jest ra·czej do czegoś pośredniego między obiektywiZJmem a antropomorfi:zmem. W swych pra.cach Frazer przypisuje także podmiotom magii implicite i ZJupełnie nieświ,a:domie, bo niemał jesz.cZJeodpowiednich kryteriów analizy, dzialania celoWlO-ra,cjonaJme. Taka kwalifiikacja jego p()glądu możhwa jest :dZ'ięk.iwY!I'ażaniu :prZJezeństanowiska, iż czynności magiczne, oparte o tego samego typu :przekonania, mają swój cel, jakim jest ipomyślny dla wykonawcy prze.bic>gzdarzeń. Z ,perspekitywy autora Totemism and Exogamy są to już - l~ZJecz prosta - działania bezsensowne i nieefektywlne ze względu na zludność r.egul'Ują·cych je prawideł, rozpoznawaną przez człowieka cywihzowanego. Zaraz,em magia porównana tu jest z na'Uiką,w pI".ZJeciwieństwie do religii, 1 gdyby nie owa fałszywość jej przesłaneik, :postawiona "L. iIl'ią w jednym rzęd.zioe.·Prawdą j.est, że w obliczu obecnie domiJnujących postaw niektóre sformuł'owani.a Frazerana temat magii brzmią nieco pejoratywnie. ale fiJozofiJcznieprogram jego Jest daleoe zaawansowany, prześctgagcy w tym względzie czasami koncepcj.e współezesne. Dlatego to tak często i mo<m.ostawiane za'rzuty deprecjacji ludów ,pierwotnyoh tracą wiele ze swej zasaidności; nadmienić ,ponadto wypada, że w sto'sunJku do uprzednich i równoległyoh względem jego wyobrażeń o "dztkioh", system porównujący pierwotną magię i najnowooześniejszą naukę, przy usunięciu w oień .rehgii i talk był "rewolucyjny". Qpinie w postaci zarzutów, wyrażane w stosunku do jego myśli )przypomi:nają pretensje wysuwane wobec średniowiecznych astrologów o ni.eznajomość systemu helio:centrycznego. To, ż,e racj.ona1ność i obi-ektywizm sądów ,kojarzy się w my:śli -earopejskiej najczęściej z nau!ką, ujawnia się także w koncepcji magiioprocowanej przez pliZedSltawicielifrancuskiej szkoły socjologicznej, H. Huberta i M. M·aussa4. Ich zdaniem, d2'!ied.zinata pos.ilćlJda absl:irokcyjne wyobT<,łż€iIlia bezosobowe, <:zyliprawa, które zresztą 'naj'Częściejnie są o1JwaT-' de fOlI"ffiułowane;z chwilą gdy mówimy o prawach, przywodzimy na myśl naukę. I chooiaż - jaik słusznie zauważyli już ewolu:cjoiIliśd (pierwm.y Tylor) - subiekJtywne koja'rzenie idei utożsamia się tuz obiektywnymi .ZJwiązkami,to falk.t tetn .uznać można za bezspr?Jetczniezbliżający ją do na'uki. Lecz, 00 wa,z;ni.ejsze,w l1amach magii przy;jmow.anej drogą tradycji, a więc nie zawsze wymaga1jącej każdOI'lazowejracjonalizacji przez jednostki (co - w mej QpiJnJii- lilie jEst żadną ceohą Sipecyficzną, gdyż w życiu codziennym 'również nie odtwarzamy praw lI"eg'Uilującyohnasz,e 4 i H. Hubel1t, M. Ma.us,s, Zarys antropologia, Wars'z;lwa ogólnej 19073,s.. l - 208. teorii magi!. W: M. Maulsls, Socjologia �76 MICHAL BUCHOWSKI postępowanie) ma t,eż miejsce do:lronywame na sZ!erokąskalę OIpracowywanile prz'ez czarOlWlIliJkó,w k'olnik:retnycihwyobrażeń a wła'ściwaściach, jakościach, rodzaJach IIFzedmiolj;óworaz icb. klasyfikacji tworzonych MOgą Ob3€łIlWaoj'ii doświalCł'cz,enia;ws:zystlko to w za'sadzie już, przedsionełk nauki. Zatem pt>ljęcie ma!gii k<ry:::itali;z,uje s'ię w tyrrn Llijęoiujako T,odzaj pl'ot'o-lnauiki, w ramaich której usiłlowa.no syS!t'ematyzować wiedzę i określać jej zasady; w momencie odrzucenia mistyki stała fiG ona czp:tą na,uką i 7JWiązJkigenetyczne obydwu dzie:Iz~n są oczywiste, czegJ n3jleps.zym iPrzy;kładem są ŚiredniowiJecme formy alchC'mii, astrologii i wszelkiego iI"odreju -maJThcji.Nastawi'eiIlie na konkret i manuali:lJm zbliża także magię do techniiki, dlak!tórejsianawiła ona swego lTodz,ajutacr:-częo!chrolIlną umoiJliJwiają<cąstopn:iowy jej postęp i ,pcrf.ekcjonizację umiejętności. Moim zdaniem, uczeni francuscy w poważnym stopniu rozwijają rozważania swych angie1S1k:kh pOlPrzedników. Ni,e tylko celowość działań luJd:zkiJchi formułoIWanie Ipr,aw w iMmach śWiiatqpC)glą<du magiczlneg'J, będące prz,e,j,awem alnallogii do .nauiki, aile :prZJedewszystkim doświadczeni'Owa, eikJ~perymen<taJlna skona praiktyki magicznej, a w konsekwencjoi teg0 tWOII":zerue całkiem trefnych sYSitemów klasy Hkacji, illndeksów, binannych opozycji, czyni ją w dużej .mierze ra.cjonalną. Ich zdaniem, jedynie obecność elementów pozaempirycznych (mistycznych) a więc nieracjonalnych, prreszkaJdza w uznaniu magi'i za speł:ni'ają.c.ąw pebni wymogi zrodzonych z .rriejt'€lohnilki i naulrl:i.Dodać można, iż w kwestii tej w wielu momentaeh w S1})O,sólb ,podobny wyraża się również F. Zn,miecki. Jedną z bam7Ji!€'jrozbudowanych i w:n~kliwych teo!Tii magii rozwinął klasyk fUlllikcjolnaHZ1mu, B. Malim:owskii;. W i:nteresującej nas problematyloe 'ZlWlI'ócił on uwagę, iż ludy będące przedmiotem badań antropJlogicz·· nych wy;reźn~e rozróżni,a(ją w swyrrn d:ział,aJniuczynności opa:rk o wiedzę empiryczną (technilka, szeroko rozumiana nauka), od r::>zpoznawanych pr,zez podmioty o:kohczności, odwołujących się do IPrzekOinańdoświadczalni'e niesprawdzalnych (ma;gia) będący:ch ,przy tym zrytualizowanY1m za,cnowaniJ€i!llw ,momenta'ch .ni.epewno,ści Pierwsza z tych sfer ma swe ŹTódłow eksperymentach, a diruga w tradycji, ich Siposoby myślenia są stosownie racJonraJne (w sensie weryfiikowałne) i mistyczne, odnoszą się do dziedziny salkT,aJl1nej i ŚiWieck:ioej. Te i inne różnice nie mOigąjednak przesłonić laktu. że obydwie sfery dział,ania skierowane są na praktyczny cel "zewnętrzny" (iW odróżnieniu od lTeliigii,rów[1'ieżposiadającej cel, ale a.utoileli>c:zmy, "S:lm w sorbie"), a /poza ,tym ki€irlują się swymi odręhnymi teoriami i stosują własne techniki. Szereg cech składa się na to, iż w efekci'e można mCłJgię oikJreślić ja<kopseudonaulkę.Ponadto, jak słuszni~ chyba zauważa T. Jer; ,8. MoalbiJn.>o'W'Sk.l,Mag.ia, kuLtury, s:mwa Wal'sz:alWa 1981. 1958, nauka s. 3i8i9 - 46-6; i reUgia, tenże, W: B. Argonauci Malinowski, SzkIce Zachodniego Pacyfiku, z teorii Wa'f- �Spór ,Q racjonaLność 77 m'lgii rzak ..,Qierszewska 6, MabnowSiki, i:nt'u!icyjnie wprawdzie leaz traJnie, rozpoznał symbobczno-kulturowy char,akter praiktyki magicznej i technlczna-użytJk!owydziałań opa:tych na wiedzy empirycznej. Plroblem ten ma poznawczo zna'czenie olb:zymie i odgrywa też, jak to się o~mże w dals.zy,ch :lwag,aoh, niep:Jślednią rolę w kwestii ustal,enia l'8!cjona,lnośd magii. Omówi'eni dotyohczas uczeni dostrzegali i ,wnali'Z!O!wah teoretyczną, abstrakcyjną, świadomośiCiowąs'tronę,ma,gii, lecz znaczniejszą część swych kons:tatacji poświęcali }ej astpektowiczynnościowemu; zlres:ztą rozl'óżnienie tyoh dwóch odrębnych przecież analityeznie zagadnień Iprzy~paiI"Zało wielu kłolpotów, zwia,szcza gdy chodzi o ko:nsekwE:ncj,eioh obiektywnego fUlUkcjonowania. Obok :powyższego typu rozważań wyodrębnić możnd drugą ni1eJa:lwlinię rozwojową badań nad magią - linię, w któI1ej koncentrowano się niemal wyłącznie na przekOlnani'cwym jej aspe!klci.,e,,poświęcają'c W'ięrk:swśćswej uwagi takim p,mblemom, jak: "myślenie magi<czne","myślenie m:3!tyezne". Nie oznacza li.> bynajmniej, aby w ramach ortiientacji tego d:rcl<gieg o rodzaju nie dostrzegano mli pr3iktyk magicznych, ale "zepchnięto" je niejako lU,adalszy_plan. Początkóvl .tego typu wątków zaint,en~sowań dopatrywać się możemy już w ramach pierwszych teorii ewolucjonistycznych; Frazer, na ,przykład, piisał przecież o abS'tra~cyjnej· i nieui;wia'damicmej przez podmioty magi,czne stronie magii. Wiadomo, że lmnSitatacje teg:o typu rozwiJjane były prZi2zszereg my,śhciell, ale postaicią kojarzącą się nieodłącznie ze światqpog1l\idowym ujęciem magii jest L. Levy-BtruhI7. Stwoirzył on znan.ą powszechnie kQinCE~pcję o dwóoh zasadniczych rodzaj'ach myślenia: prelogicznym' (irracjonalnym, mistycznym, pierwotnym) i logicznym (racjonalnym, cywilizowanym, europejskim). Pierwsze z nich ·ohar,a1ktery,z:uje się bez,pośrecliniościąi zmysłowóścią doznań, subiektywizmem spostrzegania, rządZOlne jest priC1Jwem partycypacji (łącZinośćczłowieka z całym otoczeniem) i lo!giką sentymentu. Drugie natomiast. wy!pI'acowane,przez tysiącLecia historii mYiśli lud:ukiej, dostrzegająoe ZJwią:zkiobiektywne zachodzące w uniwer.;um, oparte jest lila zasadach lOg'ilkialrystotelesowskiej, J'ednakże" pomimo zna,cznej przep..:.ścl dzielącej te Siposobymyślenia, ka:żJdyz tych systemów z osobna t\vorzy zwartą, Imheren1mą całość, ustrLtkituryzowaną odpowiednio wizję świata, trudno pl1zelkłada!lną·na inne ka:tegorie i dlategó wywołującą tyle ruepoI'ozumień :przy :próbie wzajemnych interpretaćj'i. Myślenie mistyczne, od:powiadaJą!oe z grubsza magicznej sferze---'światCllp~lądu, było więc wedłiug ówczesnych :pojęć nieracjonalne i r~rzeciwstawne empiryczmemu, ale stwierdzenie o "wewnętrznej" jego zwartości stan.owi nie ty~ko przełom w poglądaoh na ten temat (gdyż przedtem wyobrażano j.e sohi'~ 6 T. "S:lud~a 7 .J-el'l'J.ik-G'i:er'sIZlew,,,ka, M~tl,;ciol·OIgi.c.zne" L. Levy-Bruhl, nr Magia a reLigia w r02u,1nle'nilt 21, s.. 1319- 1.56. La mentalite primitive, Paris 1960 B. MaUnowskiego, �78 MICHAŁ BUCHaWSKI często jaJko konglomerat niepa:wiązamyC:hnieclo.rze·czności),ale: także sugerowa·ć mo.że przypisywanie mu o.rurmerr1iIl.ego wprawdzie i spf'cyficznie rozumianego r-odzaju racjonalności. Nieco analogiczny sposób traktowania int,eresującego nas tpmatu zaohserwować możemy także u twórcy "filozofii form symbolicmych" E. Cassirera 8. Dla tego uczalnego pieI1wortnaforma myślenia, ezyli myślenie mityczne, znacznie przypomina charakt,ery,zowane przez autora La mentalite primitive .,myś'leni.e p.I1elogiczne". Nie ma tu j'uż jeldna:kżc jaskirawego ,podziału na krańcowo odmienne rodzaje świadomości; subiekty:wizm sądów w ujęciu tym jestl systematyczni,e redukowany przez abiek!tyw.izm, znaijdujący swój Inajdo:bi:tniejSizywyraz w nauce, lecz nigdy nie doohodzi do całkowit€j eliminacji antrropomorfizmu. NajcenniejsUl? wydaje się być jednaik jego filozoficzne założenie, że żyjemy w róimych "rzeczywistościach" stlwatrza:nych przez różne dZIedziny kultury (formy s)'lmbolicz:ne), a nie tyłko w nalszej sC,jentyiS!tyczno-eu.rolPcjsikiej, redukującej wsz,elkie iJnne "rzeezywistoślci". W Oibrębietego samego kręglUz,argadnieńpozostają rozważania C. Levi.. -'Straussa 9, W'pcr-'a!wdzie ba.rdzo krytycznie ustosunkowuje się on do .9wych "poprzedników", al,e z dr:Uigiej strony potrafi wykorzystać niektóre ich hipotezy w ramach właS!l1ergoprogramu badawczego, jak chociażby ideę koherencji margi1cznelg'O systemu myślowego zapoczątkowaną przez krytykowanego E;kądliną'<i przez au:toil"aMyśli nieoswojonej Levy-Br:u:hla, empiryczny charakter klalSyfiikacji magicznych e1kspClUowanyjuż pr:zez Mauss'" i HubE'il"ta. Zdaniem franouskiego s-tru:~turalisty, myślenie wszystrkieh ludni w każdej E'!pooe}est jednolite w swej zasadzie i slposobie, myśl pierwotna, podobnie jak nasza, również porządkuje chaotyczny obraz otoczenia i jest w tym samym stopniu logiczna, a że czyni to w sposób bardziej zmysłowy, maznaez,eniedJrugorzędne i jest wymikiem jej większego z:bliżenia do przy:rody. Pozostaje ona przy tym bardziej .,totalna", gdyż pragnie do końca rozwiązać wszys1.lk.i'estając.e przed nią problemy nie tolerując 1u!k \V 'eiksjplanac,iiwydarzeń i sta'nów rzeczy. Uważam, iż filo:zof.iczniew tej samej grUipie poglądów znajduj'e się stanowi~ko kognitywistyc'zne, w którym modele typu magicznego, religijnego, potoczmo-doświadcro.}nego j nauikOiWegosą jedynie odmiennymi formami ponądJlwwa!I1 iaświata. Przyczyna powoł'llją'ca te model,e do istnienia jest z jednej strrony egzytstel1JC'ja,lna - są one .nie7Jbędmedla efektywnego działania _. a z dI'ug1iej polznawcza, bowiem człowiek Oidc.zuwapotrzebę struktllryzowania doświarlczeń; ws,zystkie typy modeli poznawczych łączy szeroko pol Esej o człowi.eku. Wstęp cIa filozofii kultury, Warsl.<lw(\ Hl77. C. Levti-Stl'au!ss, Myśl n.i-eoswojona, Warszawa 1>959;'tenżJ\ AnLropolouin struk· turalna, Warszawa 1970. 8 g E. Cass,iJrer, �SpD" 79 () ra.cjona!no.~ć m~gii jęty antropomorNzm (są to taik zwane human-like models) 10. StanowilSlko strukturalistyczne i kogni,tywistyczn€, równoważąc ,poszcnególne prz,~ja'wy myślenia, prowadzi do kOlnkluzJi o ich "róWiIlości"; ni€ ma więc ,,leps'lych" i "gorszych" świadomości. a co za tym idzi'e można je traktować za równie racjonalne. * * Momentem WY.Jsclowym za,powiedzianej na w,'>tępie dlI'ugiej części niniejszych rozważań jest charakteryS1tJlka mag,ii ;za,miesz'Czonaw ()lbszieTniej&zy:m tematycznie cizi,ele Johna Beattiego Oth.er Cultures 11. W pr,acy tej, jako kontynuatoiI' "szkoły Oxfordzkiej" (00 której należeh chociiaż;by E. Evall1S-PritchalTd,G. Liemhar:dt), stara się on przełamać mieszcZJańSki. jego zdaniem, pogląd na magię wyobrażaną w postaci błędnego i fałszywego systemu .pIlaw, który znajdował między innymi wyraz w Wiktorial1skich tezaoh F'razera W związJku z tym nakazuje traktować ją jako koherentny system, z czym już mOigliśmy się uprzednio ~po1:lkaćw ramach poglądów na magię; system ,ten pełni ponadto swp. określone Iunkcj~ ~poleczme. Naj,ważni'Ojsza z tych Iru:n.l{cji- to symbo Eczna ekspresja wa'rtości grUlpowych. Oznacza to, i,e rytuały margiczne wyrażają dążenia i cele ważne dla spójnośei 1 trwania .społeczeństwa, co Jest jawną kontJlnuacją poglądów A. R. RwdcliItfe-Browna, oraz pragnieni,a jednostek Talk więc symboliczny aspekt magii, to że wyraża ona "coś za pomocą cZJegoś". jest dla niej elemeIlltem kcmstytutYlWlnym i stawia ją zarazem w jednym rzędzie z rehgią i sntU:ką; w r.arnach tej OIstatni'ej dziedziny kultury a'rtysta prymity;wny także stara się powiedzieć swym współplemieńcom coś ważnego w zrozumiałym dla nich symbolirc.z.nym języku. Jednakże większość podm:iotów działania magicznego nie uświadamia sobie zna,czenia podejmow,aJIlJlchczynności lub 'uś'wiadamia je sobie fałszywie w stosunku do pi.erwoltlIl€<gO i falkt)'lcznego ich sensu. Innymi stawy. za·chodzi proces zmiany założeń semantyki albo Jej konwencjonalizacja. bądź też mamy do czynienia z niezgodmo.9cią dostarczanych pl':&eznią wyoh1'8ień a obiektywnymi re1aC'j.ami. Niemni,ej w każdej społeczności znajdu!ją się osohnicy świadomi rzeczywistego c!har,aiktem tej symboli7.aJcji. W trakicie wykonywania w istocie symbohc:mego rytuału mag'icmego , jednosllki przypisują mu .J,('Idn.ak. wlaśówości instrumentał:ne, to znaczy wierzą. iż powodruje C>!fi pożądany skutek obiektywny. Rytom, całym procedurom symbolicznym. wyipOvliardanymw ich tra'kC'ie słowomprzy,pisujc 10 S. GutlhriLe, A Cogn:iti,pe Theory oj He!igion, "Cun'ElnitA.nit.'llroJ):>Jogy" V(Jl. 2,1. 19180, No 2, s. 1181- 194. 11 J, Reaso1l Other Cultures. Aims, rvIethods and Achieviements London 1965 ('wyd, :3). Wyd:łnie I-e ukaza~o >SIię W 1964 Rittul!, W: Hatimwliry (ed, by B. W,~lso()n), OxfoI1d 1'97'0. BealtJtie, Anthropology, Ol/d in Socio, ,r'OKlU; T;<~nże, �80 MICHAL BUCHOWSKI się moc wywoływania odpowiedniich Istanów rz'eezy; ioh skutec.zność uznaje się, choda,ż w różnym s1iqpniu w za,leżno:ściod ty:pu kultury, za diametralnie odmienną od czysto empirycznej, doświadczanej :Wlprost -traktuje się tę efektYWlność jako właśnie symboliczną. Skornstatować zatem można, i,ż to ty]lm pl'eZJentyzm F:razeTa i jego 'kontynuatorów, narzueamie innym kulturom europejskich kategO'rii, powodował przypisywanie ;nargili cech na uki, podczas gdy j<e5ltta pierwsza de facto d7:iałalnością symboliczną i z tej to Iprzyczyny również jej elementy składowe wyselekcjelnowane są st030wnie do tego prZiez:nacZJenia, a nie na dr'Oidzeekspe:ymen:talny:ch poszukiwań. Każde ~połec;z,eńs:twomusi posiadać elementy wiedzy praktycznl'j, by móc w ogóle przll'trwać; zyskuje ona cornaz większe znaezeniew miarę rozwoju cywilizacji Dop:I'O'wad~iłlO to do syituacj'i, gdy teehnieznie zorientowane myślenie europejskie sr1::ajehezradne przy ,próbi'e wyj,aśnienia faktu WlslPółwystępowania działań magiczmych i techniczJDJO-użytkowych. P,ro:blem ten ponownie próbuje się rozwiązać poprzez imputowanie własnych pojęć ,kiultulI'owych w postaci wyel~pli!kow,aillego przez Durkheima podziału uniwersum na sferę sacrum i profanum, do których odnosić się mają rz,ekomo odpowiednie zespoły działań. Tymczasem dla prz.ed3tawideE Slpol'eczI1lości ni~pilśmiennych tego typu dychotomia jest zupełlllle nieznana, a rozróżmiane według naszyoh kryteriÓ!w obydwa typy dzi,alalności są dla nioh lI'ówni,enat,u~al:ne i Imnieezne. Podział - zdaniom BeattlCigop:rz6lb1e:gacab~Qwicie inarczej ;i ,nie musi być przy tym w pełni LL<5wiadamiany i werbalizowany: jest nim obecnoś'ć owych elementów symbolicznych w magii, a bmk ich w działalno!ści technicmo,praktycznej. W obliczu niektórych pozostałyoh konstaltacji oZJnaJczato, iż w obrębie pierwszej z tyoh dziedzin, w przekonaJniJUpo:dmiotqw, dochodzi do połączenia esencjaJnie symbol1oznie-E!k1presywnog:oaspektu z instrumentalnym. Działania i przel~onania ma:g'icZJne,jeśh nawet OIbielktywll1Le nie są efekJtywne, to lI'odząsię i utrzymują ZJe,w,ZJglęciu ,na ich społrec7mel psychologiczne ~onsieikwe!1icj,e. Są one tlr'oja:bego rodzaju. (1) Kognitywne dJOlstaJrezająe~planaeji iJnaezej niewyHumaezalnych zda:meń l są tym samym antliJC10tumna igl!1iOralIlieję dla umysłu ludzJkiego, który, jak powiedziałby Levi-Strauss, z zasady nie t0l1eI'luj'e"nieciąglośc.i stl'uktury obra:zu otolCzenia człowieka" (2) Pragmatyczme - dostarczają zryitualizowanych wzorów zaohowań w ;walrunkadh nliepewności (!pOII". koncE1pcję :\IaliIlOwSkiego), gdyż j.a'ki:ełkoliwiekdział<9Jniiejest zawsze lepsze od bezczyrunoiŚci.(3) Społeczne - są to wielo[:atkie f'unkcje pełnioI1leprzez rytuały symboiliJczne(mag'iezno-'I'Ieligijne) WlObecinnych insty:tucj'i społ,ecznych, które to funlkcje spI'IO'wadzająSię w izasadrz'i'e Ido ekf:1ponowanegojlUża!kcentowania społecznego znaloze:niaW3ir:tościgrupowych. Z ostrą. krytyką zrelacjonowanego powyżej stanowiska wystąpili w �Sp6ro racjonalność magii 81 swyoh pr,ac.ach :pLLblik.aw.anychna łamach "The British Jowmal of Sociology" Jos€iph Ągassi i Ia,n C. J'arvie 12. Genera.ln~e kOiIlstatu:ją oni, iż sym!bOilicznateoria dział,ań magicznych i magii VI mriJe;jsce,Frral'ieTowskich stwierdzeń o irracjonalności i zacofaniu proponuje "racjonalność" właściwą danej czynności ze iWz,ględuna ,jej symbO'1iczneznaczenie socjologiczne. Tego typu a.ngumen.tację łatwo jest jednak obalić wSika1Jując,że wiara w moc symboli (ściślej: w ef.eIktyw;nośćrytów, kitórym pnzyp:iJsuje się cYkmeślonąmo'c) jest równie zŁudna, co w kosmologię magiczną z jej prawami fałszywego powiJnowalctwa. Innymi słowy, nie ma S1peoja:lnej różn:1cy między wiairą w pomoc sił dkultysty'cznyoh w r'ealizaicji okDeślonego ce'lu, co ma miejsce w in1Jenpr,eta:cjiF'razera, a wiarą w moc symboli UŻYJtychdla osiągnięcia tego samego ce}u. 'Da linia o!brony magii OIka:ziUje się więc niczym iI1lnym,jak tylko podstawieniem w łańcuchu jej analizy nowego, ale nie mniej wątpliwego ogniwa. Stanowisko taiki~ 1IlllPlikuje również stosowanie w praktyce badJawiC1Jejdwóch odrębnych rodzajów "racjonalności": (a) odnosząoej się do działań iIIlstrumell1.ta1:nych (Iuchwytny,ch praktyeznie) 'i (h) ordinO'sząoejsię do dzi.ałań symbolicznych, które są oelowo ra1cjonalne w seI1Isi'eich na ,poły utajonych (odkrywanych zazwycmj dopiero przy hadawiu naukowym) funkcji spO'łecmych. W procedurz·e tej wą1:ipliJwoiŚci budzi pC)inadtoiJnte;rprebcja samego symbolizmu, która jest z g.rUiI1:tU aa'ibitralna. Wydaje się ona prosta w przypadku, gdy podmtoty działanIa w1JpoeJnają~połeczne zmam'enie czynnOiŚci, to co one symbo1i7Jują; jakże ,jednak orzekać o ich prawdziwości, skąd mieć ,pewność, Ż€ intencja rytów :przywoływana prz.ez wykonawców nie jes,t odmienna od faikity:cznief,unilmjonu;ją'Cej~poł,ec!znJie, albo jaki jej nadać sens, jeśli ,jest w ogóle ,nieuświadamiaJna? Hysuje się więc ,rozbieżność między znaczeniem "obie'ktywI1ym" a lJIl'tencjonalnylffi,00 jes~cre dodatkowo podkreśla dO'wolność imputowanego Zlna'czeniai ,ponadto decydu;jącą rolę intenejli podmiotu w wyjaśnianiu falktu podjęoiia danej eZYJnIliO'Śoi. Próba 'ParzUlCenia"obirektywIrojących" i adlliptacyjnych ;poglądów, znami:OIl!ującado.tY'chczasowemyślenie eUl'OlPBjskie,na rzecz relatYWJizmuna12 ,l. C. Jalrv1e and J. Aigalslsl~,The Problem of the RationaUty of Magic, ,,'I1he Br~tislh JoOUI1l1.alof :Sodio1QgY", VKJtl.XVIliI'I" No '1" 11g6l7, s. ,~5 - :714. J. A@aJSiSli, l. C. Jarvie, Magic and RatiionaUty agaibn, ,,'I1he Bnit:iJs.h Jou:rnall of Sooro.le>,gy", Vol. XX:JJv., No.2, 11973., s. 2:ł6 - ?45. C,elowo , by ro.e ~qwać Siię IW iJnJne wą!tJki, poonfrjam $:er,aką .dY\SlkUlSję .na ten temaJ1; jaka miała mli~~e w ~ilter,a,tUir,re alllgh~s'alS'kJ1ejI(T. SetHe, Al. F1J;E:'\w, ,E. A:. Geilll[J!er itn.). J,Il'Ż Pia ,I1I<lJPislaln~u Itego tekJStiu Ulkalzał 'się atl1tylk!uł M. Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment, "Current Anthropology", vol. 23, No.1, \19812, ". 3:7 - 6:6, wktóryrrn .z3IWarly~h jes:t taikże S:ZI&€Ig'kons(taltaCiji {ldnQ~ząCY'Oh L'lię do problo~u l1aIC!jl<mlailinOŚC'i ~ Na ma:ngLnelsiie pl1zYiPOlffinJiJeć wa,rit-o, ;iJż nip. dl~ M. Webenara\CIj'Onamtz:aicrja dzJiaŁań Ludzlldah 'WliąiZiCl~a :SI~ę na pl~Zlestrzenli dziejów ze stiqpnliowym ,/OdiCzaJllQWlY;WaJnilffil1" świa'ta !i sY\Sitelm ~aulY był w zasadzie przeciwstawny, w jego ujęciu, racjonalnemu sposobowi zycia. . 6 Lud. t. LXViII �82 MICHAb. BUCHOWSKI kazująoego tT.aiklbo.wać pralktyiki [ przekonania magiczne w ich kulturowym kom.Jtekścieoraz wSkazywanie elementów pralktycz;nycl1 w żydu społeczności p1eiIWotny;ahj:ako symptomu i'C'hre.cjona1Jności, jest godna pochwały. W mie~sce tego proponuje się tu jednak powtórną "obiektywizację" nauki WSpó'ł1cz,esneji doffi;all'czalI'lY'oh p~ez nią eksplanacji, "obiektywiza1cję" techniJaznie zOil"ieIlibow,alIlJego myślenia. Magię ,pozbawia się tu oech naukowości i s:pydha się ją do roLi Substy1JuJtj'lW1n ego, ale nie w peŁni systematj'lcz;nrelgoi analitycznego sy1stemu, o ktÓI'ego zasadności decyduje wątpliwy symrboLi.2ml. Odmówienie przez Beattiego magii oha·rarkJtewprot:a-nauki (a więc l"acjona'Lnościutożsamianej z naUl!<owością)i przwisywanie jej oech symooli<mny,ch, rOZJbija ludzkie pro,oesy myślowe na komponenty praiktY'czne i na'uilwwe or:az symbohczne i eik~pl'esYW1lle, co wytpalczasens ty,ch procesów. W miejsce tj'ICh założeń, któr'e zdaniem obu uczonych nie mogą służyć jako pUJIllkitwyjściowy badań mających na celu wyjaśnieni,E' zjawiska marglii, j,ej utrzymywania się i ra'cjOl1lalności,pr.opo'I1lująoni rozwią.zaln'ielnalwiąZJująoedo w~łoZ85Ilych tendencj'i w filo.wfii nauki. Racjonailnolśćdziałań danego podmiotu opiera się na stawianych przez niego celach, jego alktuamej wiedzy i przekonaniach. W odniesieniu do magii, uszczegółowienie tego "założenia o racjonalności", po wypływających z po~,elffiikimooyfika.cjach, przedst.awia się następująco: 1) ;racjlOI1a1ność w senSie słabym - odnosi się do działań wyjaśnianych przez dane cele; 2) cr::acjonalno;śćw s'ensie mocnym - odnosi się do działań celowo racjonalnyah opatrtych o przekonania uznane za racjonalne według określonych standardów. W obrębie tego dPugiego rodzaju mcjOinalności wyróżnić należy: 2a) racjana!lność relaltj'IWni'emocną - standaI'd przywoływanej racjonalności właściwy jest danej społecZJIlośei; 2:b) racjonalność bardzo mocną - odnosi się ona do najwyższych standalI1dów racjonaLności znanych w ogóle i gdziekolwiek (będącą efektem krytycznego myślenia). Zauważyć zatem możn:a,że racjona1ność w sensie sł,abym dotyczy jedynie podzielanej prnez podmiot celowości jego działań, opiera się więc na pewnym "OIgranicw:nY'm"założeniu o racjonalności, gdyż pomija wi2dzę ·i ,przekonania jednostki; natomiast racjonalność w sensie mocnym odniesiona jest do utrzymj'IWalnych przekonań określonych według kryteriów, które można kolejno nazwać pa:rtYlkular:no-gl"upo.wymii "obiektywno"~uniiWersa1nymi. To, co jest ra.ajonalnym działaniem i przekonaniem z punktu widzenia ucz'estniika oikr:eś]onej grupy, nie m\lSlibyć uznawane za posiadające tę c'echę !przez członka innej społeczności. Zgodnie z podanymi powyżej rodzajami racjonalności, magia może być racjonalna �Spó.r o racjona~ność magii 83 tylko w sensie słabym i ewentuaJinie relatywnie mocnym; nie spełnia ona wymogów racjonalności bardzo mOlC'nej,,będącej wynikiem "kJryitycznego myślenia". B1"zy;jętekryteria racjonalJności umoż.J.iJWia:ją nam udzielenie odjpowiliedziiOO do chaTa'k!ter.u sensu mocnego p1iZJe1ronrań re.guiliLljących dane działanie, a w !Pl'zypadikJusensu słabego rozstr.zy;gJll'ięcienie budzi żadnych wą'tphwości. Obecność kaidycjikiryt)llcyzmu w stosunku do własnych, podzielanych pr:zez g:I1UpęprzekolIllań, jest już kwestią sOic'jologiezn~ a nie f.i,lozoficznych rozstrzygnięć nie dotykają,cyoh pl'Oblemu mentalności i iIlJtel1gencj;iludzi pilffi'WotmyClh. NatQrniats1;IIlIaIS:ae wątpliwości budzi decyzja rozbicia IlalCjonalnoś<oina poszczególne ty,py; nawet ieJh pI1zyjęoie nie usUlWajeszce w 6eń pytania, którego typu e~planaoje UZlIlJaĆ lza s;peł:niiająoe wymog~ "krytycznego myślenia"; czy teoriami o tego typu charakterze naukowym są także hipotezy sformułowane w ramach prakty:kii naukowej, a ktÓTe zostały już sfailsyfilkowane i odrzJUcone? Z ja:kiego powodu ni,e .przyznać takiego samego statusu koncerr>cjommagicznym? Wyjaśnienia i sugesEe ni,e:których rozwiązań tych i kilku innych zagadnień postauam się przedstawić w następnej części artYlkuŁu. * * * Najpierw spróbujmy dokonać pewnegopr2leglądu "w)'ldestylowanych" z wy.bralllych koncejpcji magii al1"'gumeiIlltów mogą'cych przemawiać na rzecz racjonalności tej pr,aktyki i dziedzilny kmltury; nie można zapominać przy tym, iż wielu tYlm amg'LUmentom nadajemy odpowiedni sens jedynie ex post, gdyż nie wszyscy badacze fOIT'ffiułowaliwykorzystane tu konstatacj,e w celu, ja:ki został tu im przypisany. Uważam zatem, że wydzielić można naSit~pujące typy tych argiumentów, a co za tym idzic, specyficzmy'ch rOZlumień"racjonalności": 1) ra,cjona.lność oipaTtą na zasadz~e analt>gllldo nauJki; 2) racjonalność o.partą na ZJasadzi,eweWlllętrznej ~pójlności systemu magicznego (często połącZJonejz g'eneralną jednością myślenia ludzkiego); 3) ,racjonalność party1kularmo-'g'l1upową; 4) racjonalnaść ,wyn~kają'cą z założenia o raojona:lności; 5) Il'acjonalność wyntka'jącą z racji pełnionydh funikcji społecznych i symbohczn<eg,oznacZJeniarytuałów mag'icznY'Cih. Ptrz€analizujmy obecnie pokrótoe ka':ż;dyz tych typów' racjonalności, mając na względzie każdorazowo specJ71ficznycharakter tego t2rminu. ZaUJważmy bow ilem, że dotydhcZ!as n~e dookreślahśmy tego zdalją;c sobie spr,a:wę z }ego wielo~nacZiności z jednej strony, toczących się ciągle spo-rów na ten temat, i z dtrugiej st'l'ony jakJby nOl'maty.wn~go charakteru sądów o racjonalności magii Sltosowanych najczęśC'1ej na griuJnci:eetnologii - �84 MICHAŁ BUCHOWSKI (por. argumenty tYiPu 1, 2 i 5). Pohieme nawet ,przyjrzenie się tym argumentom winno uzmysłowić narrn ich powiązarnia i w gcriUJncie rzeczy anailogię, trudną do odlk.ry-ciajedynie ze względu ,na odmienmość teorii wkJOinte/kiście których występują. Dlatego to ni'e !powinny zbyt dziwić niektóre z poa.-ównań stan<~wislk powszechnie uzrnawanych za diameltrraln:ie przeciwstaw;ne. Z'e wskazy<waniem cech magii, świ!adcząicy,ch o jej odipowiedniośoi względem Ina~, sty:kamy się w wieliU teoriach - Frazera, Maussa i Huberta, Ma'hinO!Wslkiego, ZmaJni'Bckiegoi w pewnym stopniu również Agassiego i Ja:rv,iego. Nauka jest niemal powszechnie uznawana za rea1i7.:'ując~1 ideał Taajo:na<IDości,cz~go iPl"Zejaw:emjest, whr:ew zas1;;rzeż'eniom, ,,~)biektywdstyczno"~uniwETsa:lne poijmowa:nie tzw. racjonalności bardzo mocnej. przyjmowane przez badaczy anglosaskich (taJkż;~Bearbtiego). Żywotmość tego poglądu w tym kręgu naukowym powodowana jest moim zdaniem, szeroikim oddziaływaniem koncepqj-i K. R. P'QW0ra z jego ideą "mcjonalnego krryJtycymrllU";,która w tezach ,polemi7Jujący;ch ze sOIbąbadaczy :zm.ajduje swe odbicie w postaci dość tajremnicrzego i n~OOIkreślO'Il!ego "kTytYICznego my:Śleniia". W nUl'cie intw€!sującyrch nas w ,tejchw:ili Toz.ważań dos,trzec możJna wyraZnire dwie tendencje: (la) podkreślającą zdolnośĆ" magii doci,emnia do obi'e/ktywnej istoty r:zecrzywistości OTa:z{lb) ak'::entują;cą anaoogi:c2IDOŚĆ obu dziedzin w kwestii pojm(lwani.a natutry, wyrażającą się w fomnułowanriu () niej ,praw, co i:mpllikow:ać też mnże pośredinio uznanie jedności procesów myślowych l1eg,ulujących ich powstawani,c. Kon:st.a:tacj-e pilerwszego rodzarjiU ~dalją się być l1ez.ultatoemdO$'I'zegania wcałOikształeie ldiział,ań uważ,anyohZJa magi:cZJI1Pelementów techniczll'o-użyt!kowy;ch, znaljrdJują;cedoda:j;lkową motywację w stwiel1dzeniialch o lmniecwości posiadania nie~będI1ego min:imum takioh umiejętno.ści dla trwania grUlpy; magiJa ,tra:1ctO!W,ana jest zatem jaJko sfera kultury i praJktyika dostatecznie z.a5Ipo!kaja'ją'capOltrzeby społ€'C'ZJeństw,wśród których występuje, pełnrią!c j,ed:11IOcześni'e rolę proto-naruki Natomiast drugi z po,wyższych rodzajów !da się połączyć z nas-tę.pnym wyróiJIl!ionym tY'Pem ra1cjonamości: imp11lkowaJI1eij pnez pojmowanie systemu magi'cznego j~!ko koheren1m.egb i stanowią1cego jedną z moHi:wy'ch manifeS'taeji ("f:iJgIUi~' myślo.wyoh", ,,:Il1IOd'eli lP07Jnanria","lorgdikiiSeII1:tymentJu", "formy symboliJCznej") myślefnia lUld'likiego ('2); miesz;czą się tu zatem konc<:wcjles:t,ruikturalistów (rLevi~StTauss), kOig'n!i.!1;yw:istów (S. Guthirie), Levy-BIluhla i Cassirera. W myśl tych założeń, myślenie 'magiczne 00 tylre porządk>U'je i syS'temaItyro.je peroepc:ję, dośwri.adc~ie, o:toczenie i dJziałanire człowieka, że stanowi po prostu ałternatywny wariant w stosunll{Judo innych rodzajów lpTZeiklOlIlań, IUIDoiJUwiaJjący w niegorszy sposób egzy~towarnie i kanty,nuację :podzlie13ljący!ohje kulturr. Trempunkt widz'enia .jest z kolei ud£ITmjjąoopodobny, oQZYlwiooiepo uwzg lęidrniell111u odmienności po'ruszanych aspt'któw 1 �Spór o racjonalność 85 magii z.agadnienia, do przyjmowanego ,przez Ag,assiego i Jairviego przy okreś'lanilu ,r:aicjonalnościrelatywnie mocmej, czyli - jak to ilUna1Jwał€m- party1ku1amo-iglrllipowej(3). Z ;przyczyn, kt6r,e zostaną wyłus:zczorne później, do tej samej kategorii racjonalności zaliczyć trzeba ta!kż.ewydzielaną przez 'Ostatnio wymieni'Cmych badarazy ra1c'jonalność w sensie słabym (wynikającą z "o.g;rani:cZOInego" założenia o racjonalności, uwzględln,i'ającego tylko oel działania) (4). Z uW8lgpowyższych zarien:tO'wać się mO'Żlna,ile tak ,pozQm'ie rozrzucone "dowedy" na rzecz sensowności magii dadzą się w istocie swej sprowadzić do jednej 'geue;ra,łnej formuły: my śleni€ i działanie magicane jest racjonalne ze waglęrlu napairtytkulal1~..,glrupowe przekonanlia. Poza zalk!resem ty,dh ro'ZwaiŻańznalazło się dotąd pOIjmowalIlieracjonalności wynik'ające :z pełnionych IptrZ€'L. magię funlkicji społecznych (5). Rację mają w wi,elu momentach krytycy BeattiL€'go,zwłaszcza w 0001iesieniJu do arbitr,a1nrości przypisywanego symbolizmu, a'le przecież nawet moc przYlPi:sywana symbolom może stanowić element św:iadomoś'ci danej g'l"lIiPY,i wówc:z.as d;z;iałanie jej ozłonków, ustalone wedł'ug schematu u1wZJglęidJnliającego tę wia,rę z puniktu widzenia sta,nrlaridów tej grUiiw, jest racjonaline. Natomiast ,przyjmując !pogląd o na!dT:zędności determiJna1cji £unJkcjonalnej w kulturne uzmać należy k,aiŻdysprawnie działający system, w tym wypadku magię ś"Yiatopolglądow.ow.a1laryzującą pralktykę magic7Jną i mne sfery p;raktyki, za rracjonaliną w tym pragmatyczno-slPoł1ecZJnym roo.umieniu. F'akt ten dod.atikowo iP~iera "fulikcj<malne" 'wątkU.upr,z.oonich hilpot€Z (albo nawet jest :stwieTrl'zeTIJiem t'ego samego2'Je :staIrrowislm odmienneij teorii wYipow~edzianej w innym języku). WidZliany więc, iJe i ootatni z dających się wy;różnić rodzaJjÓiwa'rg.umentów przemawiających na rzecz r:acjonalności m~gii da się podoiągnąć pod zasadniczą fOirmulę, w oIdniesileniu do ktÓiI'€Ijokreśl;a się w antTopolorglii racjonalność magii. UstooU:nJkO'WiUjąC się do oał'eigopowyższego problemu ,podzielam opiJnię, że too;retyczne wyjaśnianile ,czynności lud7Jkiah umożliwia intenpretac ja humanistyczna. ImrnJaU1enilnymsklarlnikiJem eksplanansu tej interpretacji jest :przedmiotowe załoTŻenieo LracjoTIa,lności;mówi ono, iż podmiot działania na gruncie swej aktualnej wiedzy i przyjmowarnego porządku wartościpodejmie czynnoIść, kióira prowadzi w jego przelkonaniu do rezultatu maksymalnie prefemwanego 13. Zgodnie z tym założeniem, jednostka posiadająca jakiś 0611 .&ialania musi 'j'OOnocześniemieć jakiekolwiek wyoorażenie o sposobach jego osiągnięcia. Oto dlaczego zakwalif~kuwane zostały przeze mnie do jednej kategorii rom.zielane prz.ez oponentów Beattiego racjonalności w sensie słabym i 'relatywnie mocnym; cel działanfa jest ,przecież sensem danej czynności (lub zespołu czynności), który prag1 13 .zawa J. Kmiota, Z m...:todologicznych 1971; z,w!aszc;za I~trony 24 - 30. problemów interpretacji humanistycznzj, Wa:r- �86 MICHAł; BUCHOWSKI nie się !l"eaJizo,waćopiJerając się Ilia !I'o~o2'Jnawanycrh.przez siebie przesłankach --:- elementy te są zatem ;meromziJelne. Moment ten oraz :braJk. podstaw w tym kontekście do IP'l'zyjlInOlWania "obie!kty'wno"-UIIliweIl'Salistycznej rncjonaJ1ności, będą'Ce1jefektem "krytycznego myślenia", co łącznie ro7Jb~jachara!kter na Ipoczątku ,pod'l.ielanego J>TZ'ez Agassiego i Ja\I'V,i'ego założenia o raCljanahlOści, ,powodu!je wewnętT'Zne SlpTzec:lJno,ści trudn·e do pogodzenia z ,oha;,raWtememtego założeniJa. Inte~etaoja humanrstyC'zna z załO'2leniemo racjonaJlności impHkuje bowiem pogląd, że 'czyunoś'Cimagi'CZlllepodejmoWla:ne !przez jednoS'tlkę w .Tamach pa'rtyikulamnyah przekonań r.eglll'lujących \praiktyikę, jeżeli l1;ylik:o zgodn'e są z tymi prwsła:nikami, są racjoTha,1ne.przyjąć wypada, iż na harz-i.eswych mniemań ka'żdy postępuje tak, by zrealizować wyznarczOl!lesobiA cele; jeśli świ,ad.omość magiczna ,akc.eptowana jest w danej gnupie i podzielona przez podmioty dział.ań, to siłą Il';zeczynaka:zlU'jeona określony tryb postępowania, traktowany w tym kontekście jako 'racjonalmy. Oddzielną kwestią pozoiSlŁaje oczywiście sboipi€ń rozpoznania OIk'OlicznO'ścidanego działania, trafności przyjmowanych założeń i skJ,teCZllliośoi!POdejmowanyoh aJktów; zazvvyczaj czynność .i skwtek zamierzolne ;ró:żniąsię od zrealizowanych. Uogólniając kwestię rzec mo:żlna, ź,e analiza czymności kultuirowych podejmowanych w ramach partykularnych grup polega w pierwszym rzędzie nao:dtworzemu weści iPewneglo ~dea1nt>gosystemu podzielanej wiedzy i lfe1acji pref.erencjri, społ:ec:zmieruZll3lwanyoh nopm i dyr.ekty\w, czyli społeczno-'SIl ..ubiektyówne,goll'eg1ulatora daneg'o typu pl'aJkty.ki, a w jej konte!kście 'l)lJsZIC:lJególnyiCh czynnośai i :z.espołów 'czynności. Świadomość jednostki zawsze !różni się oid ,,~dealnej" świadomośoi społecznej; tym samym podejmowane dziJał3lnia morgą mieć pewne odohylenia od tych, któr,e zakładać imOŻI1Ja na ,podsiawi'eZlT'eikous1Jruowamychprzekonań społecznydh. Inte<I1Pretacjapr:zejpI'OwaJdzo.na w tel'm~naoh różnic między społecznym ,,'WzIOrem"a .indywidualnym wykonaniem nosi miano sko~n.kTetyzowanej interpretacji humanisty'C.znej. Sformułowane tutaj założeni!' o raojonalności pozwala więc mówić nam o racjonalności ,czyinności magicznJ7ich podejffiQwany!ch przez poidmLoltyje wykonujące, gdy tylko !podzielają one .regulujące je przekonania. Fakt Iten nic był w zasadzie konstatowany explicite na terenie etnologii, gdzie wybrane z poszc,:ególnych teorii argumenty mają w dużej mierze charakter, który określić można jatko "noiITIlatywny", wskazujący na równorzędność i wSi-pólnecechy alternatywnych sposobów myślenia i działania. Niemniej sprowadzić: je można rprzy o:dpowiednej inJteTtplI"eia'cji :do przedstawionej uprzednio zasadniczej formuły. Założenie o racjonal.no'Ś.ci wyjaśnia nam joednak tylko jeden as>pekt zagadnienia, natomiast nie może rozwiązać kwestii odrębności poszczególnych typów praktyki i dziedzin kultury: magii, nauki, sfery .praktyczno- �Spór o racjonalność magii 87 -technicznej (a także religii); nie moe;e ,także ono określić znaozenia i miejsca :poto<C'znego doświadczenia ~połelc7mego.ProihLemy te nastręczały dotąd 'wie,le ,trudności; dostrzegmlJo howiem ,obecno!śćdementów ",czysbo"-użytkowyoh nawet w najrbaIidziej IPrzesy'oonych malgią Sipoł!ec::mmściadh, w samYlcih"rytU!ałaoh" mag:tcznych, konstatowano Iteż systemOrwość światopoglądu magicznego itd. Spostrzeżenia te usiłowano nasrt;ępnie lująć w jaikieś teoretyczne rramy, ale TozlI'óżnień i .kilasyfilkarcjitych dziedzin dokonywano rnajczęści:ej przlez arb~tra}ne TlO'z$rzygnię'Cia,będąee ipI1zy tym wytworem europejskri:ch pojęć. Złożoność sytuacji spowodowana jest, moim zdaniem, główni,e przezfalkt łą'czenia się w :magii c:ZYlnlI1OŚdi i_przekonań praktycznych lisymbolicznyohzalI'ów!nolWlmunikalcyjny,dhiświatopoglądlO!wych- w jedną całość, co obce ij,est jlUżzUipełnieświadomOiś~i nowożytnej. Łączenie to oznacza, że samo wykonanie jednej cZyll1.Urości magicznej jest zarazem reaE:zaeją celu [pTaJktycznego,ikomunilkowaniem odpowiedniego stlanu rzeczy i ,światopoglądowym waloryzowaniem trejże czynności. Daleoe posunięta dysocjacja tyohs£'er w naszym myśleniu uniemożhwia nam zrozumienie takiej "zbitki" mającej miejsce w świadomości klasycznie magicznej i poznaniej.ej ograniczyć się moż,e jedynie do analityc:znegorozbłoru. W kontekście tym IUijavv'Illia się1Jakże znaiczlenie rozpoznawania przez Malinowskiego charaktell1u działań ma.gkzny,~h ,i praktycznych. Uważam, iż interesującej poznalwczo !próby spre'cy,zorwanilaahairakteru poszczególnych działań i towarzyszących im przekonań dokonać moma wychodząc z przesł,anek dostarezanych przez fUllllIDcj.OinaLno-genetyczny model kultury. Nie miejsce tu na iPTzy1a,czarrlie geii}ler,alnychchocilażby jego założeń, odsyłam więcwinter.esowanych do prac je eiksplilkJUjącyeh. Przyjmując je stwiwdzić należy, że nadlI"zęidtnymwyznaczntkiem pozwalają'cym na określenie typu danej praktyki jest 'lndzaj pełnionej prze,zeń funkcji wobec eałokształtu Ipraktyki s,połeeznej. W naszym IWYipadkubędzie to więc iPfiZeidewszystkim sYlstemaltyzująeo-waloryzująca :f'UnikcjD magii, interwencyjno-walo!ryzująca śWiiatopoglądoworeligii i dedukcyjnie kodyfikująca nauiki. Rzecz prosta, w przypadku magii tryb spełniania jej funkcji jest zmienny historycznie; co innego, gdy mówimy o magii w jej klasycznej niejako formie, IW ok'resie, gdy była ona praktyką zastrzeżoną jedynie dla grupy specjalistów - czarowników - i zarazem dominującym typem światopoglądu ąpołecznego, a inaczej gdy jest już ona tylko praktyką i dziedziną k'Ultu!ry w sensie słabym, występującą obok innych form świadomości. MoiJna tu zresztą mówić o kilku takioh tYlpach magii, lecz jest to dalsza kwestia wykraczająca ,poza ramy tego artykułu. W kontekście prowadzonych obecnie 'rozważań naświetlić chciałbym jeszcze tylko jpden .problem: ~posobu :kwaliHllmwania danych działań �88 MICHAŁ BUCHOWSKI i przekonań - czy należą one do lPotooeznegodoświadczenia .~połeczn2go u, czy ;też magii.Jaik }u:ż wapomniał.ean, -w ramach ma;gii, obok zalecen. praJktycZl!JJo-t;eehiniiCZJnyClh, is'bnieje sze~eg dy['ektyw, Iktórych realizaoja ma prowadzić do osiągnięcia wartości nie dających się uchwycić praktycznie. Myślę, i!ż d1a ·zi1ustlTlowaniaiego problemu wwIlto rpo,c;lużyć'się IpTZy!kładem. "W ,grUJPi'e.zwyrezajÓiwstosowanylOh dla zabe~pieczenia ciąży prZJed złymi wpływami najczęściej spolt)'lkJanyj.est zlwyczaj noszenia iprzy sohie .czerwonego lub kł1UijąrC€lgO przedmiotu przeciwko urokom i C7..aJ'om, ,które mogą być ·z·adane !pnzez cioty, .tj. «kobiety o złyoh oczach»." 1:, W lPierwsz'ej ,CihwiHzdawać się może, :iż pi~zeikona[loieto, jeśli j,est pow-o szechnie ral1reeptoWalIlle, należy do lPOtocZJnegodoświadczenia społecznego, pOilli-ewaQ: iPrnwidłoiwo pnzehieg3ljąca c.ią,ża stanowi z pewnością wćll1tośb beZlpośI'€ld:nio'uoowytną praikrt;yczm.ie,podOlbllie zroesztą ,jaik noszenie iPrze;z. kobiety ~ffi'wony;ch lub kłUljąc)'ioh ip['ZJedmi<rtów.Bliższe ,ip['zyjr:ZJeniesię temu pTześwi.:aJdozeniiUuja'WI!1i.ajednaik ibaTrlziej !Złożony cha['akter tych dyrektyw. Mamy tu bowiem przekonanie o konieczności noszenia czerwonych, Ibądź kłującyoh IprzedmiOltów, gdy ahCp. się zabezpieczyć ciążę (wartości uClhwytne praikJtj'lczn:ie)OTaz,prz;ekonanie, iż tego rodzaju pl1Zedmioty ~iada:ją jakąś siłę p!l"ew,encYljnąpr:red uymi Iffio:cami,cZJegow;żaden SjposÓibpralktycznite uchwycić się nie da. Podohny charaJkter ma prreświadiCZlelllieo Ilu-ukaldh:zraidarwJalIlyClh fPI'izez"ciO'ty"; tUjego ;pods1;·awleżą dwa IPf:zellmn,ania:,,'Cioty" mogą :rzlUoać uroiki i uroiki te morgą sZlkod-zić ciąży. Powiąmne są OIntez iko1:eiz sygnalizowanymi już mniemaniami: prurlmioty czerwone i ikłJUljąoeposiadają mooe prZJelciwdział~.iące czarom "ciot" i 7JastosOIwan~ich chroni eiąclę,ip:r:neid. niebezpieczeństJwem 'Złych \5ił. Większość tyClh.dj'l['ek1;Ylw,jaik wildać, nie lIlależy ,jlUiŻdo potoc~neg'O doświadczenia rspo1ecz;nego, bOIwiem idziałań unie.szk(dliwia'jących siły .zawamte rzeikomo w ,niek'tÓ'rycll lPf'Zedmiotalch oraz złych mOlCyrz'llC'a.nych p~zez "doty" ,uCih'wycićpl'alktycmre ni€ mo~na. PrrzykŁard,powyżs,zy, ojprócz pewnego WiZJO['U "roZJbioru" pTze:kOlnańmagiC'"Lillj'lch, lI"azd;eszcze IUzmysławia nam ;ich ścisłe !powiązanie 7. przekonaniarmi dy,reikty;walnj'lffi:ipotocznego doświadczenia społecznego. WszeLkie działania :prowadzące do rrea:limoji wartO'Śd nieuohwytnyoh pTk1JMycznie lub 'czynnOŚCi prowadzące nawet do uzyskania oelu uchwytnego praku P-otOC',zue dOŚW1adcz,elllie SlPołeCiZne s.!;aJ1XJIWi ,;tę d;ziiedz11Ję świ<1Jdomoś;ci Slpolecznej, która sklalcl.a się z piwekiOIlJań ogólnyoh o'mz ich ,ki01I1lsekwen,cj.io postaci jednQsltkowYlc;h okresów walr.unk,OiWYlC!h, .reprez.eI1ltu,ją!cY'chwi'edzę bezpośrednio-pra,kty,czną o walorze pr<ew.~dycs,tY'c~nym- U7.Y'l!kowa,ną bezpośrednio prze,z li.n;dywHluall1)'ICh uczes.bl1JiJkó,wpralkty'k'i społecznej". J. Kmuta, Szkice ... , wyd. 'cyt., .s. tl7. W kwestii opracowań sygnalizowanej teorii kultury odsyłam do prac tegoż autora, a ,w szczególności do pracy Wybrane elementy teorii kultury symbolicznej (w drukuj, 15M. Ta;nko, Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, w: Kultura lu'lowa Wielkopolski: (red. J. Burs?lta), t. 3, Poznań 1967, s'. m. �Spór o racjonaLność 89 magii :ycznie, ale posiadające choćby jedną z d)'lrektY'w składowych wskazującą realizaoję wartości nieuchwytnej (jak w InaS'zym,przy1kł,adzie), ,są magiczne. W lwrnl~łuzjipl'OwadzO'rnyehw tym sZ!kku ,rozważań powiedzieć można, że z punktu widzenia przedmiotowego Clalożlenia ~alcjonalnośoi, czynillości magicZ!neiP'0dejmow!aneprzez podmioty są iW pełni !rta,cjonałne i prze::mnania nimi sterujące winny być relatywizowane do iks:lJtał,tui za\wartoJŚciiparty:kJUlarrnejświadomości ~połeC:im'ejpodzielanej w danej g:nu:pie. Odmienną IkweSltią rpozostalj,enatomiasrt oJ<,re,ślenieeharakteru dYl1ektyw determirnuj~cych przebieg rlział:ań, ,czyli - innymi sło\wy - chararkteru :poszczególnYldh'e,lemerntów wchoidz~cych w ~kład danego rPrzelkonania. Analiza jego jesrt najhardzielj złoŻOlnawł,aJŚnieiW rprzYlPaidklU magiii, gdzie dochodzi do daleoe itią'c'ego "lPrzemieszlalll.ia"IrÓlilnegoItypu dYlre~tyv/, będącego wyni:~iem specyfilcznie synt'etyzru:ją'oegoohwt,aJMerutej fOlrmy świadomo'ści. S~dzę, iż wiele tl'afnyClh anallityJcZln:ie'I'Dzwiąlz:ańW t)'lmwzglęidzie bęrlzi!e można dokornać 'kierując się proponowanymi tu sugeSltiami intei1pI1etacyjnymi. ° MICHAL BUCHOWSK[ CON11ROVERSY ABOUT RATIONALI,TY OF MAGIC (Summary) ·The artiJCole cons'1s'ts ·of three dij)ferent pm·its: the fin~t pa~rt dis,cuss,es c'laslSkal' stat,ermerIJItsto be found in valI'ioIU~S etllinololgicail theoI'~es, wh~!'e the seconld one c'hara'CIter~z€!sIPol,e:mvCls 'ca:rr:iJed Ion by J. Beait:tJiJeOO1·o'ne ISI~de,alllid IJ. AiggarSlialnd I. C. Jarvie on the other siide; the third pamt, howe'v.er, pres,eITts the au;tihar 's own opini·ons. Appropriately selec,t'ed arguments enabled the author to dilSt~l1jg,uish the follo~~ng "tYlpes" of rat~onaHty orf ma'gk; i.e. 1) tha~t hased OD an ana,logy to L3{~ienae, 2) that ba'sied on a pninc1iple of inner cohesll'on of ma:giJcal sys'tem (often .cClnnedted with a genera'l urnity of hurman thinkii!lig), 3) locall, wlhen a s1taindan:1dof summOlned l'a,tlilo\I]alllilty 'i~ tYlplipall ;flOr a ~iJven JgI10IUP,(4) thalt rreSIUWiinlg ctir<omrain alslsUllTIlP!Uon lof ::aitionaJJiity, and 5) tha·t resul:tilng from soda,l funclHons and sYilnbollic s'~gn1f.ication d' margire. P,rolpe'r lilnitelIlPI'etaltion enraibll'esIthe Hlultiholr'tiO ,re'ducle the aiblo\"e-preslenlted types of ra:ti,ona,l~ty of malgiic to olne basic statement, 1.e.thait ma'gLca.J thinking and activi·ties alI'e ra·tioIla:l ,if d~sc'Ussed ,in referen~e to 191J'OUlp beHefS'. This statement - sOlme1'iimes intuitively recognJized włthin anthropology - is. n~levarit from a point of vi,ew orf ac'cepted by the aut,ho'r alSsumip'tion of rationality. �90 MICHAL BUCHOWSKI .aceording to which a subject of magical activity basing on his current knowledge and accepted systems of values undertakes such acti()ns which in his opinions aim at achieving the most preferred results. This assumption is not to be divided into different categories, as in case of Aggasi's and Jarvie's approach, for then it loses its explanatory sense and introduces vague (European) notion of "rational criticism" -- very popular in Anglosaxon science, resulting most certainly from K.R. Popper's conceptions. ~he asis'UmpibiJcmof r<:\,tionali1;y 1nc:hcates tha't actions u:ndartaken by s.ub}ect5 of malgi!ca,l adiviit:ies alre t'horoiulglhly Ira~iOinal .and thu's beli,efs which cOInitrol them should be referr'ed to in r'efer,ence to the form and content of ,particular sO'cial consciOlUsneó;s sih:aired by .a g~ven giroup, A dif,frent problem ICOllloennsdiesi,gnaition of the na'ture of direclhons determini;nJg the c,OIurseof activitres m, i'n other wordis, the charadeI' of partiou'lar el'ements of a giv,en beUef. In :case o,f magik this type Of analysis is the most complex, and complicated, because it unities practical and sy:mboHc a,c:tivities and hemefs; eXlemjltion o,f a given action mi,gh't be both a realization of prac't1c-ail goa:l and co'mmuniJca.ltion of appropriate state of matters as weE as an lideol1olgi1calva:1'olI1ilz'atiioln ,ad' Itihait aicltiOln.AiclclordiiJIJIg ito the alutihor alnaUtli!eally v,l'luable Sldl,ut,iJolnls mi,g1ht he 'arI1ri'v'edalt iby <lipplilDigl1Joti'olIJIs ,of pra'eti1ml.ly perceptible aind unpreoeptibIe vallues. ReailizaHon of the laHer va,lues or even actions a~ming al achieving pra1c'ti!calllypewe'p1Jilble goo,1;s,but c,omprilsing at least one of componen~ direc't.iVies ilnld'iicat.~nlgrea[d:za:tionof unlpelmejp1;l~b].e value, a,re of magieal naiture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d90ac5942de4ac7d09179771fcef5bb.pdf e99fcb386faae61fd88565bc254d64ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1291 Title A name given to the resource Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T „ETNOGRAFIA POLSKA", I. XXXV; 1991, z. 1 PLISSN 0071-1861 Iwona Kabzińska-Stawarz (II-IKM PAN, Warszawa) Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii i I W latach sześćdziesiątych kraje Europy zachodniej i U S A przeżyły okres fascynacji Orientem. Z pewnym opóźnieniem moda na Orient dotarła także do Polski, gdzie trwa w ł a ś c i w i e do dziś. Druga połowa X X w. nie była pierwszym w historii Europy i Ameryki Północnej okresem zetknięcia się z kulturami Wschodu lub raczej z niektórymi ich dziedzinami. Nigdy wcześniej jednak zja­ wisko to nie wystąpiło w tak masowej skali. Objęło ono bowiem przede wszy­ stkim liczne grupy młodzieży określone mianem kontestujących lub alterna­ tywnych, w y c h o d z ą c poza jednostki zainteresowane naukowymi badaniami Orientu, katedry językoznawstwa, seminaria historyków, literaturoznawców, muzykologów, warsztaty artystów. Młodzież zaadaptowała elementy filozofii orientalnej relicii muzyki tańca literatury sztuki stroili medycyny parapsy­ chologii Gorliwie uczyła się technik wschodnich sztuk walki- judo karate ken¬ do vietvodao wushu i in Nauczycielami bvli początkowo mistrzowie oaziatyckim rodowodzie, a później - ich europejscy lub amerykańscy .wychowankoJapońskie, chińskie, wietnamskie itp. wzory zachowań, przeniesione na cał­ kowicie obce dla nich podłoże i - podobnie jak inne elementy kultur oriental­ nych - oderwane od w ł a ś c i w y c h dla nich filozofii, religii, obyczajowości, nie były jednak całkowicie zrozumiałe dla mieszkańców innych kontynentów, a ich przeszczepianie miało charakter powierzchowny (szerzej na ten temat patrz np.: Tokarski 1985). Dla ludzi wychowanych z dala od kulturowych w z o r ó w A z j i ' najważniejsza stała się technika, fascynowano się ponadto w i d o w i s k o w o ś c i ą sportu w y w o d z ą c e g o się z tradycji sztuk walki Wschodu. Nasuwa się jednak pytanie, czy Europejczyk lub Amerykanin jest w stanie zgłębić tajniki kultur Wschodu i czy jest on g o t ó w podjąć ten wielki wysiłek, by zrozumieć obce koncepcje filozoficzne, religijne, sztuki walki i in? Iluż wybierze drogę Herrigela - niemieckiego uczonego, który wykładał filozofię na uniwersytecie tokij­ skim w okresie międzywojennym - zdecydowanego na wieloletni bój z samym sobą i obciążeniami własnej kultury tylko po to, by pojąć, czym jest japońskie łucznictwo. Ilu tak naprawdę zrozumie formułę mówiącą, że „łucznik mierzy w siebie samego - a jednak nie w siebie samego; trafia w siebie samego - a jed­ nak nie w siebie samego. W ten sposób staje się on jednocześnie celem i tym, który celuje, strzelcem i strzałem. Bądź też - by ująć rzecz w słowach mistrzom �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najdroższym - łucznik, chcąc nie chcąc, stawać się musi niewzruszonym cen­ trum. I wtedy zdarza się cud ostateczny, cud najwyższego rzędu: sztuka staje się «sztuką, w której niczego sztuką nie dokażesz», strzelanie przeradza się w nie-strzelanie, w strzelanie bez łuku i strzały. Nauczyciel z n ó w staje s i ę ucz­ niem, mistrz początkującym, koniec - początkiem, a początek doskonałością" (Herrigel 1987, s. 13-14). Ilu naśladowców znajdzie inna reprezentantka filo­ zofii niemieckiej Lies Groening, której, jako jednej z niewielu, udało s i ę zro­ zumieć i przeżyć filozofię zen do tego stopnia, by zasłużyć na pochwały japoń­ skich mistrzów (Groening 1988). Jak pisał S. Tokarski, jeden z autorów książki pt. Budo , „Obserwując od ćwierćwiecza narastanie kolejnych faz fascynacji sztukami walki, stwierdzam coraz w i ę k s z ą łatwość definiowania, czym jest budo. Już od pierwszego trenin­ gu adepci rozprawiają o filozofii swej dyscypliny, o jej sztuce czy technice. Ja o tych rzeczach dowiedziałem się po kilku latach treningu, a m ó w i ć i pisać za­ cząłem po dwudziestu i wciąż jeszcze mam wątpliwości, czy dobrze pojąłem japońską lekcję" (Sikorski, Tokarski 1989, s. 166). Cytowaną pracę uważam za ważną - także dla etnologa - próbę poszukiwa­ nia sensu walk Wschodu i prześledzenia ich ewolucji. Autorzy korzystali ze źródeł historycznych i różnorodnych, j u ż istniejących, opracowań ( g ł ó w n i e z kręgu anglosaskiego i japońskiego). Sięgnęli również do azjatyckich filozofii, religii, mitów i wierzeń, z niewielkim zainteresowaniem odnieśli się natomiast do zagadnienia roli sztuk walki w kulturze, ich związku z obrzędowością, świę­ tami itp. 2 Ogromne zainteresowanie sztuką walk Wschodu sprawiło, ż e na świecie (także w Polsce) ukazują się co roku dziesiątki podręczników przeznaczonych dla instruktorów i adeptów tej sztuki. Ich zadaniem jest przede wszystkim pre­ zentacja odpowiednich technik, choć czasem można w nich znaleźć interesują­ ce dane o genezie i rozwoju p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin sportu. Stosunkowo rzadko natomiast dostarczają one informacji o kulturowych funkcjach sportu, jego znaczeniu, np. magiczno-symbolicznym, kontekście sakralnym itp. Chcia­ łabym przy tym zaznaczyć, ż e doceniam potrzebę wydawania tego typu prac, zwłaszcza gdy nadaje im sięatrakcyjną edytorsko formę. Przykładem m o ż e być m. in. książka tureckiego autora Dursuna A l i Pehlivana (1985), która zawiera 1600 fotografii ilustrujących 218 technik zapaśniczych (rzecz dotyczy współ­ czesnych zapasów w stylu wolnym). A ż e nawet najpiękniej wydany podręcz­ nik stylów walk Wschodu nie jest w stanie zadowolić etnologa, to już specyfika dyscypliny i ukształtowanego przez nią sposobu myślenia i postrzegania rze­ czywistości oraz stawianych pytań badawczych. M o ż e go natomiast zainteresować praca Pronnikova i Ladanova (1983), którzy potraktowali japońskie sztuki walki jako jeden z zasadniczych elemen­ tów obrazu Japończyka, część japońskiego charakteru narodowego. Ukazali ponadto ewolucjęobrazu samuraja i zaprezentowali samurajski kodeks bushido - drogę wojownika - i jego moralny drogowskaz. Nieco uwagi poświęcił też temu zagadnieniu L . Frederic (1971, s. 134-158). Duch bushido o m ó w i o n y zo­ stał również w pracy J . Nitobe (1977). �175 SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI Zrozumienie wschodnich sposobów walki nie jest m o ż l i w e bez odwołania się do idei filozoficzno-religijnych, kształtujących określony sposób myślenia, widzenia rzeczywistości. Na związki te zwraca m. in. uwagę Tokarski (1989), cytując zarazem bogatą literaturę (patrz też np. Cyboran 1986). II Kontynent azjatycki od dawna pociągał Europejczyków. Różne jednak były źródła tych zainteresowań i powody, dla których wyprawiali się do Azji kupcy, misjonarze, żołnierze, zesłańcy i naukowcy. W poznawczym przybliżeniu Azji do Europy znaczny udział mają także Polacy. Długą listę nazwisk otwiera Be­ nedykt Polak, który towarzyszył posłowi Innocentego I V do Wielkiego Chana. Poczynając od X V w. polscy podróżnicy docierają do Palestyny, Syrii i Libanu, z czasem - dalej: do Chin, Indii i Japonii (szerzej sylwetki polskich badaczy Azji przedstawia np. Słabczyński 1988). Wśród odkrywców Azji w y w o d z ą c y c h się z polskich ziem, s z c z e g ó l n e miejsce przypada tym ludziom, którzy zetknęli się z nią nierzadko wbrew sobie, w tragicznych okolicznościach - zesłańcom. Wielu z nich pozostawiło dzieła o wielkiej wartości: pamiętniki, listy, prace naukowe, opisy podróży, informacje z zakresu historii, geografii, gospodarki, przyrody, meteorologii, ponadto - wierzeń, obrzędów, folkloru, tzw. kultury materialnej, rodziny. Wśród bezcennych danych rzadko trafiają się, niestety, informacje o grach, zabawach, sporcie i innych zachowaniach ludycznych. Wy­ jątkiem są w tym przypadku m. in. prace B . Grąbczewskiego, A . Januszkiewi­ cza, J . Kobyłeckiego i A . Kamieńskiego-Dłużyka. Zagadnienia sportu i - generalnie rzecz biorąc - zachowań ludycznych nigdy nie należały do wielkich tematów etnologii. B y ć m o ż e poważnym na­ ukowcom wydały s i ę o n e błahe, niegodne zainteresowania, śmieszne... Nie zna­ lazły się one nie tylko w większości zapisków polskich odkrywców Azji z 2 poł. X I X - początku X X w., którzy notabene nie mieli z reguły przygotowania et­ nograficznego, lecz także nic zyskały uznania współczesnych uczestników pol­ skich ekspedycji ctnologicznych, penetrujących różne obszary Azji. Tematyka ta pojawiła się wprawdzie w pracach wypraw organizowanych przez Polską Akademią Nauk do Mongolii, nastąpiło to jednak już u schyłku działania eks­ pedycji (lata 1975-1980) co w znacznym stopniu ograniczyło m o ż l i w o ś c i ba­ dań i sprawiło, ż e wiele pytań musiało pozostać bez odpowiedzi. Dzięki uczestnictwu w pracach polskiej ekspedycji w Mongolii m o g ł a m choć w niewielkim stopniu przyczynić się do poznania i zrozumienia tradycyj­ nych dyscyplin mongolskiego sportu (zapasy, wyścigi konne i łucznictwo) oraz innych zachowań ludycznych, podejmując m. in. próbę ukazania ich funkcji magicznych, bogatej symboliki, udziału w procesie komunikowania itp. Waż­ niejsze wnioski z tych badań przedstawiłam w kilku artykułach (patrz np: Kab3 zińska-Stawarz 1987, 1988), a także w swej pracy doktorskiej . �1 76 IWONA KABZ1ŃSKA-STAWARZ III Gdyby na podstawie stanu badań etnograficznych wysnuwać wnioski o obe­ cności sportu w życiu różnych ludów Azji, byłyby one nieprawdziwe i mylące. We wszystkich krajach azjatyckich sport zalicza się bowiem do ulubionych roz­ rywek ludności. Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie znalazło to potwierdzenia w pracach etnografów nie jest jednak łatwa. Godnym uwagi wyjątkiem s ą m. in. monografie Chao Weipanga (1943,1944) poświęcone w y ś c i g o m „ s m o c z y c h łodzi", organizowanych w Chinach na początku lata, jak też książka Fu Quifenga (1985) zawierająca informacje o gimnastyce chińskiej i niektórych jej funkcjach, np. magicznych, symbolice pewnych zachowań itp. W i ę k s z o ś ć zna­ nych mi prac, jakie powstały w kręgu etnografów azjatyckiego pochodzenia traktuje jednak sport marginalnie. Najczęściej też brakuje wzmianek o nim np. w opisach świat dorocznych rodzinnych ceremonii religijnych gdy skądinąd wiadomo ż e różnego rodzaju współzawodnictwa sportowe stanowiły istotny element obrzędowości, np. cyklu kalendarzowego. Bywa też i tak, ż e powstają monocrafic ukazujące tvlko niektóre dvscvnlinv charakterystyczne dla narodowei tradycii nie wsnominaiac o innych wydawałoby sie nie mniej ważnych N a o r z y k ł a d w zbiorach eier wydanych w Phenianie (1964) i Seulu (1982} obydwa w iezvku koreańskim o m ó w i o n o m in nrzec heanie liny puszczanie latawców ary z lampionami huśtanie sie na huśtawkach oomiiaiac z nie wviaśnionvchnrzvcźvn rozmaite sztu'ki walki Wschodu Inna snrawa uWnrzydat n n ś ć T a ^ W Mongolii no powstało l^ń7elTl^ „ 1 n Z n\ lody badawcze nie „ Z ni Z T n Z W tltrLlltl P » ^ z c g o l n c h autorów, jak y Zr - stosowane me¬ W krajach Azji działają placówki naukowe powołane do badania sportu. Spełniają one wielce pożyteczną rolę, prowadząc m. in. prace dokumentacyjne na lemat rozwoju poszczególnych dyscyplin, organizacji zawodów, śledząc za­ leżności między uprawianiem sportu a procesami zachodzącymi w organizmie człowieka; z pola widzenia badaczy umyka natomiast najczęściej kulturowa rola sportu, jego związki z określonymi sposobami pojmowania rzeczywistości 4 itp . Niedostatek rodzimych badań etnologicznych nad sportem w poszczegól­ nych krajach Azji w jakimś stopniu rekompensują prace obcych badaczy. Poza monografiami kultury, w których znaleźć można mniej lub bardziej dokładne informacje o tej sferze zachowań, by wspomnieć tu takich „klasyków", jak: S. Culin (1958), W. Eberhard (1942, 1968, 1977), M . Granet (1973), C h . Bell (1968), J . Auboyer (1955, 1956, 1968), C . Osgood (1951), na u w a g ę zasługują także prace mające na celu prezentację jednej lub kilku dziedzin sportu. Wy­ mienię tu np. W. Azoya (1982), C . W. Bishopa (1938), J . Cornisha (1957), L . Ludovici (1973), przede wszystkim jednak G . Aijmera (1964), którego studium �177 SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI w y ś c i g ó w „ s m o c z y c h łodzi" wydaje mi się najbliższe ideałom etnograficznego opisu i interpretacji materiałów. Autor korzystał ze źródeł chińskojęzycznych i europejskich, przede wszystkim jednak bazował na wynikach własnych ob­ serwacji i badań terenowych. Poza informacjami o organizacji z a w o d ó w , cha­ rakterze uczestnictwa, podziale ról pełnionych przez zawodników, sposobach dekorowania łodzi, rekwizytach, starał się ukazać i zrozumieć symbolikę ob­ serwowanych zachowań występujących w ściśle określonym kontekście cza­ sowym. Sięgał przy tym do wierzeń, magii, z ł o ż o n e g o wizerunku smoka w kul­ turze chińskiej, informacji o stosunku Chińczyków do przodków i natury, nie lekceważąc historyczno-genetycznego aspektu zawodów. Jest to ten s z c z e g ó l n y sposób prezentowania dziejów widzianych oczyma z w y k ł y c h ludzi, przekazy­ wanych przez mity, legendy i wierzenia, które - bywa - nadają rywalizacji spor­ towej istotne znaczenie społcczno-kulturowe, a także wyjaśniają np. o b e c n o ś ć rozmaitych w s p ó ł z a w o d n i c l w w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Dla polskiego badacza kultur Wschodu niemałym problemem staje się do­ stęp do dorobku naukowego krajów tego obszaru. Większość „egzotycznych" wydawnictw nie dociera do naszych bibliotek. Wynika to nie tylko z braku szer­ szych kontaktów naukowych owocujących m. in. wymianą publikacji, lecz tak­ że z określonego priorytetu zakupu wydawnictw zagranicznych. Sprawa ceny jest przy tym nierzadko drugorzędna. Ważne jest przede wszystkim to, czy po.zycja m o g ą c a z a i n t e r e s o w a ć w ą s k i e grono e t n o l o g ó w znajdzie uznanie w oczach osób podejmujących decyzje o zakupach wydawnictw. Takie przykre doświadczenie było mi dane przeżyć... Żyjemy w czasach, w których ucieczka od polityki wydaje się niemożliwa. Jej elementem staje się też sport. Nie omijają go wydarzenia o zasięgu świato­ wym (przykład - odwetowe akcje terrorystyczne na stadionach), jest on także częścią polityki lokalnej. Jak wynika m. in. z badań J . Riordana (1977, 1986 i in.) sport - zwłaszcza w krajach rozwijających się - ma nie tylko znaczenie dla higieny i stanu zdrowia, lecz jest silnie związany z obronnością, patriotyzmem, integracją społeczeństwa, gospodarką, prestiżem międzynarodowym, identyfi­ kacją kulturową i narodowościową. Pełniąc rolę czynnika zmian s p o ł e c z n y c h sport m o ż e mieć również znaczenie rewolucyjne. W krajach Azji co jakiś czas odbywają się wielkie dni narodowego sportu. Festiwale te są okazją do znakomitej zabawy, współzawodnictwa pozwalające­ go na wyłonienie najlepszych zawodników. Organizatorzy pragną j e d n o c z e ś n i e pobudzić zainteresowanie sportem, zwłaszcza u mieszkańców w s i . Niekiedy jednak imprezy mające służyć np. integracji różnych grup etnicznych stają s i ę źródłem zjawisk negatywnych, m. in. pogłębienia istniejących j u ż antagoni­ z m ó w narodowościowych. Na niebezpieczeństwa, jakie niesie bezpośrednia ry­ walizacja między sportowcami w y w o d z ą c y m i się z różnych grup etnicznych zwraca np. uwagę Ch. Hann , pisząc o chińskich festiwalach mniejszości. 5 6 Jak inne dziedziny życia, tak i sport podlega daleko idącym zmianom. Ode­ rwany od w ł a ś c i w e g o dlań np. jeszcze na przełomie X I X i X X w. kontekstu (m. in. o b r z ę d o w e g o ) utracił on w s p ó ł c z e ś n i e wiele pełnionych niegdyś funkcji �178 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i bogactwo znaczeń. Obserwujemy też odwrót od sportów tradycyjnych, cha­ rakterystycznych dla ludów Azji i działania zmierzające do upowszechnienia dyscyplin o obcym wprawdzie rodowodzie, lecz dających namiastkę nowoczes­ ności, wielkiego świata. Przykładem takich działań m o ż e być m. in. południowo-koreańskie Towarzystwo „Sport dla wszystkich", które równolegle do apeli o aktywne uczestnictwo w sporcie rozbudowuje w Korei obiekty służące ma­ sowemu uprawianiu joggingu, pływania, gry w tenisa i badmintona. Spośród dyscyplin obecnych od w i e k ó w w kulturze koreańskiej działacze Towarzystwa dostrzegli jedynie łucznictwo, przyznając mu również znaczenie dla rozwoju fizycznego ludności . Czy jednak to „zrównanie w prawach" znajduje odbicie w konkretnych zachowaniach? Według Sikorskiego i Tokarskiego (1988, s. 10), „jesteśmy świadkami «wielkiej ucieczki»". W samej Azji bowiem wiedza o tak charakterystycznych dla tego kontynentu sztukach walki „nie zawsze ma szansę przetrwania. Praktyki walki giną, bo nie ma warunków dla ich rozwoju, a często i chętnych do ich kultywowania. Zachodnia moda niesie zapotrzebo­ wanie na europejskie sporty i atrakcje fascynujące młodzież japońską, chińską, czy koreańską. Ich pęd do n o w o c z e s n o ś c i jest tak wielki, jak nasza fascynacja ich tradycją. By przetrwać, dzisiejsi mistrzowie często emigrują, zaprzedają duszę i ciało kinematografii, szukają zachodnich sponsorów, starają się unowo­ cześnić swe praktyki, nadać im atrakcyjną formę i nie znany dotąd smak". 7 Zachodzące w szybkim tempie przemiany są zarazem sygnałem dla etno­ grafów, by (póki jeszcze można) rejestrować zachowania i zjawiska związane z przeszłością, rodzimą tradycją, by - jeśli nie jest za późno - pytać o ich zna­ czenia, cele, reguły uczestnictwa, gromadzić rekwizyty, kostiumy, rejestrować na taśmach wszelkie rodzaje współzawodnictw, przede wszystkim zaś docenić sport i jego miejsce w kulturze ludowej. IV S z c z e g ó l n i e predysponowana do badania Azji wydaje się etnografia ra­ dziecka, dynamicznie rozwijająca się w ostatnich latach i mająca wieloletnie tradycje m. in. organizowania wypraw terenowych. Część obszarów Z S R R leży na kontynencie azjatyckim. Radzieccy etnografowie prowadzą także prace poza granicami kraju: w Indiach, Chinach, Korei, Wietnamie i Mongolii. Od lat dzia­ łają ekspedycje etnograficzne, gromadzące materiały „z pierwszej ręki"; nie­ stety, nieliczni badacze uczestniczący w pracach tych ekspedycji poświęcili się badaniom sportu. Do tych, którzy uczynili to ze szczególną pasją i osiągnęli interesujące rezultaty należy przede wszystkim leningradzki etnograf G . N. Simakow. Jego praca prezentująca różne formy gier i z a w o d ó w sportowych Kir­ g i z ó w z przełomu X I X i X X w. nie ma sobie równych. Simakow nie tylko od­ szedł od opisowego sposobu informowania i koncentracji na regułach zawo­ dów, lecz wskazując na wielorakie funkcje sportu ukazał, iż ta sfera życia może być nie tylko elementem wychowania fizycznego i estetycznego, edukacji mło­ dego pokolenia (jak to czyniono przez lata w literaturze radzieckiej), lecz także �SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 179 - istotnym składnikiem obrzędów, zwłaszcza rodzinnych, c z ę ś c i ą magii, wido­ wiskiem, pełniącym również ważną rolę w s p o ł e c z n y m komunikowaniu (Simakov 1984) . 8 W okresie powojennym etnografia radziecka, jako nauka historyczna, skon­ centrowała wysiłki na badaniu specyfiki etnicznej, gospodarczej i kulturowej p o s z c z e g ó l n y c h ludów, śledząc procesy zmian i rozwoju, drogi formowania s i ę etnosów, kształtowania specyfiki językowej i kulturowej w procesie dziejo­ wym. Badania te traktowano jako uzupełniające źródła historyczne, m ó w i ą c e o etnogenezie i tradycjach ludów zamieszkujących m. in. obszary Z S R R . Spe­ cyfikę tę miały określać następujące elementy: język, kultura materialna, ob­ rzędy, sztuka i folklor. Znaczącymi pracami w pierwszym okresie powojennym etnografii radzieckiej były: Etnografija narodov SSSR, S. A . Tokariewa (1958) oraz seria Narody mira, ukazująca się w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych. W obszernym opracowaniu Tokariewa znalazłam zaledwie jedno zdanie „o różnych rodzajach sportu u Tadżyków i rozrywkach ludowych" (s. 344). Pisząc 0 sporcie u Turkmenów, Tokariew podaje natomiast, ż e ich ulubioną rozrywką były zapasy i wszelkie współzawodnictwa (s. 370). Nieco szersze, choć zara­ zem o s z c z ę d n e dane o sporcie u ludów Azji pojawiły się w serii Narody mira. Pozwalają one na sporządzenie pewnej typologii podstawowych dyscyplin sportu. Informacje o nim znajdują się w różnych rozdziałach - wśród opisu ob­ rzędów rodzinnych, świąt, np. kalendarzowych, lub tam, gdzie m ó w i się o zmia­ nach kulturowych, jakie zaszły na obszarach Z S R R od Rewolucji 1917 r. Z tych rozrzuconych danych kształtuje się jednak pewien obraz, na podstawie którego m o ż e m y m. in. w n i o s k o w a ć o podobieństwach i różnicach między p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami etnicznymi w dziedzinie sportu. Jest to wiedza podstawowa, nie­ zbędna dla ogólnej orientacji, pierwszy krok ku dalszemu poznaniu tej sfery zachowań. Wprawdzie w pracach syntetycznych poświęcono niewiele uwagi sportowi, informacyjną lukę wypełniają jednak różnego rodzaju opracowania monogra­ ficzne. Ukazują one najczęściej podstawowe zasady organizacji z a w o d ó w i re­ guły p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin. Pomijane są natomiast przeważnie sprawy kontekstu i relacji między sportem a np. wierzeniami i obrzędami, rzadko też materiał opisowy poddawany jest s z c z e g ó ł o w e j analizie i interpretacji. Istnieją poza tym wyraźne dysproporcje w ilości literatury na temat sportu (przy czym myślę tu nie tylko o pracach etnografów), które moglibyśmy nazwać dyspropo­ rcjami etnicznymi, regionalnymi itp. Stosunkowo najwięcej prac poświęcono - jak mi się wydaje - sportowi ludów zamieszkujących obszary radzieckiej Azji Środkowej (lista nazwisk i tytułów jest tu dość obszerna i jej przytaczanie nie jest, jak sądzę, konieczne). Poza pracą Simakowa brak jednak w etnografii ra­ dzieckiej ważniejszych analiz ukazujących m. in. pozaludyczne funkcje sportu 1 jego miejsce wśród innych dziedzin kultury. Zagadnienie to zostało też ledwie zarysowane w pracy zbiorowej Kalendamye obyćai i obrjady... (1985, 1989) oraz w interesującym artykule B . C h . Karmyszewej (Karmyśeva 1987). �180 IWONA K ABZIŃSK A-STAWARZ Przez wiele lat powojenna etnografia radziecka (podobnie jak wzorująca się na niej nauka mongolska, chińska, północnokoreańska, wietnamska i in.) skon­ centrowana była na badaniu współczesności. Wynikało to m. in. z założenia, że „powinna ona odpowiadać na zagadnienia wysunięte przez praktykę budownic­ twa socjalistycznego oraz ruchów n a r o d o w o w y z w o l e ń c z y c h i rewolucyjnych na świecie" (twierdzenia te sformułował S. P. Tołstow; za: Dynowski 1963, s. 21). Wspomniana tu seria Kalendarnye obyćai - ukazująca s i ę od lat siedem­ dziesiątych (pierwsze tomy poświęcone zostały Europie) - stanowiła rezultat przełomu w stosunku etnografów do badania tradycji oraz wykorzystania no­ wych metod poznawania kultury. Oddano też należne miejsce obrzędom, wie­ rzeniom, religii, dostrzeżono sferę gier, zabaw i sportu, choć w c i ą ż jeszcze sta­ nowi ona tylko pewien margines zainteresowań radzieckich badaczy. Na szerszą skalę prowadzone s ą natomiast w Z S R R badania gier dziecię­ cych. Prym wiodą tu pedagodzy i psycholodzy, przyznający tej formie zacho­ wań zasadnicze miejsce w systemie wychowania młodego pokolenia i jego roz­ woju. Dla etnografów interesujący m o ż e być syntetyczny przegląd gier prezen­ towanych w układzie odpowiadającym podziałowi państwa na republiki {Igry narodov SSSR, 1933 oraz praca o tym samym tytule lecz innej zawartości wy­ dana w 1985 r.). Sami etnografowie przyczyniają się również do poznania pew­ nego modelu wychowania, w którym ważne miejsce zajmują zachowania ludyczne, różnorodne ćwiczenia fizyczne i u m y s ł o w e . W ostatnich latach ukazały się np. trzy tomy Etnografii delstva (1983a, b, 1988) poświęcone g ł ó w n i e ludom Azji oraz praca Tradicionnoe vospitanie dętej u narodov Sibiri (1988). W modelu wychowania wielu kultur świata kładziesię nacisk na harmonijny rozwój sprawności fizycznej i umysłowej oraz duchowej. Cechy te odnajduje­ my zarówno w filozofii zen, jak i w myśli konfucjańskiej, w greckim ideale obywatela i średniowiecznych wzrorach europejskiego rycerstwa . W sposób idealny model ten realizowany jest m. in. przez bohaterów różnych form twór­ czości ustnej i literackiej. Wzorowi takiego bohatera u wybranych ludów Azji zamierzam poświęcić oddzielne opracowanie. 9 V Na świecie ukazało wiele dzieł, których tematem jest historia sportu i wy­ chowania fizycznego. S z c z e g ó l n i e bogato są tu reprezentowane opracowania ukazujące dzieje igrzysk starożytnych Greków i Rzymian. Niewiele miejsca poświęcono natomiast igrzyskom ludów Azji. Moją uwagę zwróciła praca Geschichte des Sports aller Völker und Zeiten (1926). Pięknie wydana, pisana gotykiem, wydała mi się interesująca nie tylko ze względu na zawarty w niej materiał. Jest ona bowiem przykładem pewnego spojrzenia na dzieje sportu i jego genezę: od zachowań powszechnych, wspól­ nych wielu ludom, a także ludziom i zwierzętom, do nowoczesnych, ujętych w określone reguły form współzawodnictwa. Wskazano tam również na zwią­ zek sportu z magią, religią i mitologią, choć zagadnienie to zostało zaledwie 1 �SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 181 zarysowane. Przypomnę, że w lalach dwudziestych naszego stulecia o g ł o s i ł też swe tezy E . Piasecki, pisząc o wspólnych ludziom i zwierzętom popędach na­ turalnych leżących u podłoża rozwijających się przez wieki dyscyplin sporto­ wych. Piasecki twierdził leż m. in. że poszczególne kultury, reprezentowane przez plemiona, narody i inne grupy, nadały z czasem tym pierwotnym zacho­ waniom zróżnicowany charakter, łącząc je z rozmailymi obrzędami, kultami, wierzeniami i mitami (Piasecki 1922, 1928 i in.) Badacze zwracają uwagę na związki sportu z utyli taryzmem typu militarne­ go. Interesującą koncepcję walk turniejowych przedstawia też np. I. Eibl-Eibcsfeld (1987), traktując te w s p ó l n e ludziom i z w i e r z ę t o m formy walki jako szczególny sposób wyładowania agresji. Zawody sportowe są - w e d ł u g niego - rodzajem zaworu bezpieczeństwa, który pozwala w s p o s ó b pokojowy (np. po­ jedynkami sportowców lub śpiewaków) regulować kłótnie Nic jest to koncep­ cja całkiem nowa. Przypominają się bowiem np. słowa Konfucjusza, który m ó ­ wił, żc nic można bez końca napinać łuku i że konieczne jest stwarzanie pew­ nych sytuacji wentylujących napięcia społeczne. Tu została ona jednak uszcze­ gółowiona i odniesiona do walk turniejowych. Zilustrowano ją ponadto cieka­ wym materiałem etnograficznym (nieslcty, spoza Azji). Badając genezę azjatyckiego sportu naukowcy wskazują wprawdzie na jego związki ze sferą sacrum, z obrzędami, milami, wierzeniami ilp., zagadnienie to nic zostało jednak dotychczas s z c z e g ó ł o w o opracowane w literaturze. Skąpe są leż na o g ó ł informacje o sporcie ludów Azji w źródłach historycznych, np. kro­ nikach. Nierzadko ograniczają sie one do jednego zdania, informującego np., że ulubioną formą rozrywki ludu, będącego przedmiotem opisu kronikarza lub podróżnika, s ą zapasy, w y ś c i g i wielbłądów, ćwiczenia koni i in. Czasem wy­ mienia się rodzaje broni występującej na badanym obszarze lub wspomina o za­ miłowaniu danego ludu do jazdy konnej lub łuczniclwa. ' Szukając informacji o sporcie ludów Azji przcwcrlowalam łomy: opisy po­ dróży, dzienniki, pamiętniki, kroniki, monografie mające charakteryzować kul­ turę wybranego ludu, kraju, regionu i in. W większości z dostępnych mi prac nie znalazłam niestety niczego, co mogłoby być przydatne do g ł ę b s z e g o pozna­ nia interesującego mnie zagadnienia. Bez trudu też dawał się w y c z u ć brak za­ interesowania znakomitej większości badaczy sprawami kultury (w tym rów­ nież sportu) opisywanych ludów. Postawowych informacji o rozmaitych dyscyplinach sportu dostarczają wy­ dawnictwa encyklopedyczne, m. in. Encyclopedie des sports (1924), Sport-Le­ xikon (1933), Sportwissenschaflliches Lexikon (1972), Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes (1935), Enciklopedićeskij slovarpo fizićeskoj kul 'iure i sportu (1961). Można je także znaleźć w opracowniach z zakresu dziejów wychowania fizycznego i sportu, np. w: History of Physical Education and Sport (1977), w pracach Halina (1929), Dalena, Mitchcla i Benetto (1953), Narity (1967), Oslerloffa (1976), Wroczyńskiego (1985), Rajagopalana (1962), Wildta (1980) i iri. Jednakże dane tego rodzaju nie zasiąpią rzetelnych, najlepiej terenowych, badań etnograficznych i poszukiwania odpowiedzi na pytanie o znaczenie spor- �184 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ * O b s z e r n ą recenzję z pracy Simakowa z a m i e ś c i ł a m w „Etnografii Polskiej", t. 30: 1986, z. Z s. 191-199. 9 P o ł ą c z e n i e łych e l e m e n t ó w m o ż n a z n a l e ź ć np. %ve w s p ó ł c z e s n y c h o g ł o s z e n i a c h z a c h ę c a j ą c y c h do udziału w z a j ę c i a c h którejś z licznych sekcji sztuk walki Wschodu. Żeński klub karale-do próbuje np. p r z y c i ą g n ą ć adeptki lej sztuki, obiecując: „ P o z n a s z s a m ą siebie, zapanujesz nad swoimi nerwami, z d o b ę d z i e s z kondycje fizyczna, poznasz szybka i skuteczna f o r m ę obrony". Warszawski klub Karale-do Tsunami wola natomiast z ogromnych plakatów, rozmieszczonych m. in. na przystankach tramwajowych: „Tsunami - wielka lala, lo kierunek p o l e g a j ą c y na wykorzystywaniu w walce realnej zasad wszystkich s t y l ó w . Zapewniamy naukę skutecznej sztuki walki i systematyczne ć w i c z e n i a medytacyjne!" (Warszawa, w r z e s i e ń 19S9 r.). 1 0 W Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu w ostatnich latach p o w s t a ł y np, następujące prace z w i ą z a n e tematycznie ze sportem azjatyckim: l . M a h m o u d r.; 2. M o h a m m e d S o u d patriotyczne irackich i narodowe do gry w piłkę uprawiających Nagi H a s s a n, Geneza i rozwój O s h a i s h , Rozn-ój piłki i rola mchu sportowego nożnej młodzieży; 3. T \ k h a y e k h B a I a s h S a I i h, Motoryczue koszykową; 4. S h a h t u l grew pilke nożną. Abid Kadhum, w wbranyeh i młodzieżowego Sprawność w Irahi krajach Zatoki Arabskiej i ich wpływ i somatyczne przesłanki fizyczna i budowa ciała na doboru irackich do wychowanie chłopców' zawodników Symptomatyczne, ż e żadna z wymienionych tu prac doktorskich nie dotyczy dyscyplin o stosunkowo dawnym rodowodzie w kulturze p a ń s t w arabskich (np. z a p a s ó w ) . C ó ż , jak pisał cytowany j u ż J. Riordan (19S6, s. 297), „dla wielu ludzi ( z w ł a s z c z a m ł o d e j generacji) w krajach rozwijających się, zachodni sport, podobnie jak zachodni s p o s ó b ubierania, jest synonimem p o s t ę p u i cywilizacji, ma też istotne znaczenie dla k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i jako droga do s ł a w y " . Korzystając z okazji, c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p. Faustynie J a ś k o w s k i e j za daleko idącą pomoc w moich poszukiwaniach. Oddzielne p o d z i ę k o ­ wania n a l e ż ą s i ę też p. dyr. S t a n i s ł a w o w i D r ą ż e w s k i e m u z Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie oraz p. Annie S k ł a d k o w s k i c j Wrzeszcz z O ś r o d k a Informacji Naukowej A W F w Warszawie. 1 ' I. T a l a r z y ń s k a jest r ó w n i e ż autorką pracy magisterskiej pl.: Obchody świąt i zabnny w Stambule na przełomie Zakład Turkologii U W , 1974 r. XIX i XX wieku, Literatura cytowana Ackcr W. [^t).r.w.j! J apdfiGsts AtcfiŁły A i j mer i Tokyo. G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study of Ceremonialism of the Transplanlion of Rice, The Ethnographical Museum of Sweden, Stockholm, Monograph Scries Nr 9. A u b o y e r J. 1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123¬ 137. 1956 Archery: A Royal Sport and Sacred Game in Ancient India, „Arts and Letters", vol. 301, s. 3-12 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa Azoy 1982 W. Buzkashi: Game and Power in Afghanistan, Philadelphia: University of Pensylwania Press. Bell 1968 Ch. The People of Tibet, Oxford ^OWLo^Hmises Chao Wei-pan 1943 and Dragon Boats, ..Antiquity'" vol. X I I , nr 4. <T The Diagon BoaI Race in Willing, „Folklorc Studies , vol. 2, nr 1. • �185 SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 1944 Games at the Mid-Autumn Festival in Kuangtung, „Folklore Studies", vol. 3, nr 1. C o r n i s h J. - 1 ( J O Fly a J^i tcy ^N*i turd 1 ł~Tislo ry ^ vol. (yCy, n r 4. C u 1 i n S. 1958 G a m ^ of the Orient, Rutland. C u y l e r P. 1979 Sumo, London. C y b o r a n L. 1986 Klasyczna jof^a indyjska, Wttrsz*iw<i. D a 1 e n B., M i t c h e 1 E . D., B e n c 11 L . 1953 A World Histoiy of Physical Education Diem New York (wyd 2 1971) C 1960 Weltgeschichte des Sports unci der Leibensiibimgen. D r a p cr p r D F 1973 Classical Budo, Tokyo. Stuttgart. D 6 b 1 e r H. F. ł ^70 Kul(at and Siticn^cscfiicJiic n I963 Z ^iedlu7deficylowych s. 15-30. dc/ VVL//, N4uncticn etnografii polskiej, „Etnografia Polska",.. 7, E b e r h a r d W. 1942 Lokalkulturen im allen China, t. 1, Leiden, t. 2, Pekin. 1968 Local Cidtures of South and Easi China, Leiden. 1977 Kitajskieprazdniki, Eibl-Eibeisfeld 1987 Mi/oid i nienawiść, Moskva. I. Warszawa. Enciklopedićeskij slovar... 1961 Enciklopedićeskij slovar po fizićeskoj kid'ture i sportu, Moskva. �186 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Encyclopaedia... 1935 Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes, London. Encyclopédie... 1924 Encyclopédie des sports, i. 1-2, Paris. Étnografija detstva... 1983a Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej ipodrostkov M narodov Perednej iJuïnojAzii, I.S. Kon (red.), Moskva. 1983b Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Vostocnoj iJugo-VostocnojAzii, I. S. Kon (red.), Moskva. 1988 Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Juźnoj iJugo-Vostocnoj Azii, I. S. Kon, A. M. Resetov (red.), Moskva. F r é d é r i c L. 1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów (1185-1603), Warsza¬ wa. F r o m m A., S o a m c s N. 1982 Judo: the Gentle Way, London. Fu Qu i fe n g 1985 Chinese Acrobaties through the Ages, Pekin. Geschichle... J 1926 Geschichle des Sports aller Völker und Zeiten, G. A. E . Bogeng (red.), Leipzig. G r a ne I M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r ą b c z e w s k i B. 1958 Podróże po Azji Środkowej, Warszawa. G ro e n i n g L. 1988 Bezdźwięczny glos jednej klaszczącej dłoni, Warszawa. H a h n M. 1929 Die Leibensübiingen im mittelalterlichen Volksleben, Langensalza. H e r r i g c 1 E. 1987 Zen w sztuce luczniclwa, Warszawa. �SPORT W K U L T U R A C H L U D Ó W AZJI 187 H a r r i s o n J. 1979 The Fighting Spirit of Japan, London. History... 1977 History of Physical Education and Sport, Tokyo. Igry narodov... 1933 Igry narodov SSSR. Sbornik materialov, Moskva. 1985 Igry narodov SSSR, L . V. Byleeva, V. M. Grigor'ev (red.), Moskva. J a n u s z k i e w i c z A. 1861 [zob,] ZywotAdolfaJanuszkiewicza i jego listy ze stepó kirgiskich, Beriin-Poznań. W Kabzinska-Stawarzl. 1987 Erun gurvan naadam - three games of the Mongols, „Ethnologia Po­ l o n a m i . 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. Kalendarnye... 1985 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva. 1989 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Godovoi cikl, R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k A. 1874 Dyaryusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc, Poznań. VvlpZl U87 o'k^Lom znaćenii konnych igr w SrednejAzii [w:] ProSloe Srednej Azii, DuSanbe, s. 231-242. K o b y ł e c k i J. 1837 Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1833, 1834 przez Józefa Kobyłeckiego, Warszawa. L u d o v i c i L. 1873 Sport and Games of the Singhalese, „Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asistic Society", vol: 1, s. 17-41. N a r i t a J. 1967 Illustrated World History of Physical Education, Tokyo. ta �188 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ N i l o b e J. 1977 Buskich: The Soul of Japan, Rutland. O p l c r M. K. 1945 A Suno Tournament at Tule Lake Center, „American Anthropologist", vol. 47, n r l , s . 134-139. O s g o o d C. 1951 The Koreans and their Culture, New York. O s t e r 1 o f f W. K . 1976 Historia sportu, Warszawa. P e h 1 i v a n D. A. 1985 Cagdus serbest gures leknikleri (współczesne lu wolnym), Ankara. P i a s e c k i E. 1922 Badania nad genezą ćwiczeń V., L a d a n o v w sty­ cielesnych, Poznań. 1928 Dalszy ciąg badań nad genezą Pronnikov techniki zapasów ćwiczeń cielesnych, Poznań. I. D. 1983 Japoncy. Etnografi&eskie ocerki, Moskva. R a j a g o p a 1 a n S. 1962 Brief History of Physical Education in India, Delhi. R a t t i O. 1979 Aikido and the Dynamics Sphere, London. R c i d H . , C r o u c h e r M. 1979 The Way of Warrior, London. R i o r d a n J. 1977 Sport in Soviet Society, Cambridge. 1986 State and Sport in'Developing Societies, Sociology of Sport", vol. 2q, nr 4, s. 287-303. R o s z k o w s k a H. 1978 Sport w starożytnej Anatolii, „Przegląd Orientalislyczny", nr 1, s. 66-6& S hao We n1 iang 1986 Sports in Ancient China, Beijing. kii „International Reviev for �SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI Sikorski 189 W., T o k a r s k i 'S. 1988 Budo, Szczecin. S i m a k o v G . N. 1984 ObSćestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlećenij naćaleXXw., Leningrad. Siabczyński W. 1988 Polscy 'olscy pod/óżnicy ?933 v końce XIX Sport-Lexikon, iodkiywcy. Warszawa. Leipzig Sportwissenschaftliches... 1972 Sportwissenschaftliches Tatarzyńska Lexikon, Stuttgart. I. 1975 Mesir - tureckie święto wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3, s. 75-77n T o h c i K. 1975 Tins is j\ifcićiOf Tokyo. T o k a r e v S . A. 1958 Etnografija narodov SSSR, Moskva. T o k a r s k i S 1985 Orient i kontrkullury, Warszawa. 1989 Sztuki walki Ruchowe formy ekspresji filozofii Wschodu Szczecin. T i ' ' 1988 TrTdZionnoe vospitonia dt lej u fiQrodov'Sihiri I S K.on C jN4 T'i ksami (red.), Leningrad. T s u n o d a R. 10^0 C / - J U F Y V V />/' I'nnniwvf %- s O C / l l I Ks Ł. ii J Mj \f Li l/Łl f (v,L)C Ni>u/ Y o r k Trnrl'ttinnv J- I I I C i i-i U / i ^ 1 " v >V Jl. \r I r*v. Wildt K.C. 1980 Daten zur Sportgeschichte, cz. 4, Asien, Afrika, Australien und Se­ eland bis 1900, Schorndorf bei Stuttgart. Wroczyński R. 1985 Powszechne dzieje wychowania Jizycznego i sportu, Wrocław. �190 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzinska-Stawarz Sport in the cultures of the people of Asia another „deficit subject" to be studied in ethnology Summary The term "deficit subject" was first used by Witold Dynowski (1963) with reference to the interests of Polish ethnographers in primitive (tribal) societies. It meant first of all the lack of research traditions and significant results within that field of studies. The same notion was applied again by Anna Zadrożyńska- Barącz (1970) who wrote about the condition of Polish studies on the ethnography of Europe. The term "deficit" refers to research techniques and methods, scholars involved in those subjects as well as international exchange and possibilities of obtaining original source materials. According to the author of this article we can speak in the same terms about the ethnological knowledge of the problem of sport in the cultures of Asiatic people. In the 60-ties of our century, in the USA as well as in Europe there appeared a considerable interest in Oriental cultures (specially among young generation). Along with the elements of philosophy, religion, music and art, dance and literature the Eastern art of fighting has been adapted. The same phenomenon - although about ten years later - appeared in Poland too. Numerous sport clubs and sections were organized whose task as to teach Eastern techniques of sports. Yet small attention was given to those philosophical, religious and ethnic ideas which, for the Asiatic peoples are closely connected with sport fights. But here a question arises: are non-Asiatic people able to go deep into the mysteries of cultures of the East? Are they often readv to eneaee in such an effort as that of Herrieel (1987 German edition 1953) or Groenine (1988, German edition 1983)? The Asiatic continent has appealed to the Europeans for a long time. The origins of those interests were of different kind and there were different reasons why merchants, missionaries, soldiers, explorers and political deportees undertook ardous journeys. The Poles contributed to a considerable extent to the explorations of Asia, and as early as-in the 15th century they had reached Middle East and later India, China and Japan. Especially important was the contribution of political deportees and exiles - the patriots persecuted for their struggle in great national uprisings in the 19th century and the participation in the national movements. They left works of ereat value - in eeoeraphv meteoroloev historv bioloev linguistics and ethnography Amona others there were also reports on sport and games of the people they stayed with The author mentions here: B. Grąbczewski, A. Januszkiewicz, J. Kobyłecki, A. Kamieński-Dłużyk. The problem of sport of Asiatic people, as it seems, has never belonged to the significant concerns of the travelers and explorers. It was at best a narrow margin of their interests. Neither was it given due attention by the participants of recent ethnographical expeditions organized by Polish scholars to the Middle East or to the middle-Asiatic republics of the USSR. True enough, that subject has been included into the research project of the expedition to Mongolia organized by the Polish Academy of Sciences but only in the last years of the investigations (1975-80) so there was not enough time to collect adequate data concerning that sphere of the Mongolian pastoralists'life. The Mongolian sport became the focus of interest of the author of the paf)» (Kabzińska-Stawarz 1987, 1988). She was surprised to realize that even horse-races, archery and wrestling which are regerded by the Mongolians as their national sport have not met with much interest of the ethnographers, neither Mongolian nor the Soviet ones, although the latter had been researching Mongolia for many years. _ �SPORT W KULTURACH L U D Ó W AZJI 191 The author points out that the achievements of the Astatic ethnographers in the research of sport in traditional cultures were inadequte. Even though there are some field records, their interpretations are missing. In such situation the more significant would be the researches by foreign scholars, especially Soviet ones. The author mentions some works coming from the USSR but here again no deeper analyses can be found, aiming at the problems of the function and meaning of sport in particular Asiatic cultures. The only exception among the works showing, first of all, the technical and organizational aspects of the games is the book of G . N. Simakov (1984). Basing on his field data from Kirgisia and on archival documents he pointed out various cultural functions of sport: educational, aesthetic, recreational, magic and the function of social communication. Only children's games are the subject of research on a broader scale in the USSR, owing to educationists and psychologists who consider games as a significant element in the process of education. The ethnographers deal with the traditional system of education in which sport has its important place. The results of those researches are presented in the recent publications: Etnografija detstva (Ethnography of childhood) (1988a, b, 1988) and Tradicionnoe vospitanie u narodov Sibiri (The traditional upbringing by the Sibirian people) (1988). ^_ Of numerous works on the history of sport the author points at Geschichte des Sport aifer Volker und Zeiten (1926). It presents a rather typical approach to the origin of sport and its evolution - starting from the forms of behaviour common to pepple and animals to the modern competitions basing on strict rules. There had been a stage in that evoluation closely connected with military militarism. Later there came also connections with magic, religion, mythology etc. The Polish researcher E. Piasecki (1922,1928 et. al.) indicated the instincts, common for peopte and animals, underlying the development of many sport discipline. Particular cultures of tribes, nations and other groups had formed those primitive forms of behaviour into more di Iferentiated ones. Sport compe- titions had been included into rituals and ceremonies and became significant components of cults, beliefs, myths etc. Modern sport becomes more and more an area of politics. Sometimes of violent political actions - we know terrorism on sport stadiums. An example of a pacific character of sport are the national days uf sport in particular Asiatic countries or the activity of associations like the South Korean "Sport for All" Unfortunately sport games can also contribute to deepening of national conflicts (for instance the Chinese festivals of national minorities). Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek �Pasterze mongolscy mówią: „Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią" Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, luczniclwo, wyścigi koni)? Odpowiedzi na tc i wicie innych frapujących pytań znajdą Państwo w książce IWONY KAHZ1ŃSKIE.J-STAWARZ GAMES O F MONGOLIAN SHEPHERDS będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier w kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45 Letter Quality, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dbd34c57830c947376a64f373cc0c22f.jpg 08d487abc863daf71056095bbca99304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sposób na przechowywanie złowionych ryb w drewnianym sadzu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia sadz skrzynkowy (do przechowywania złowionych ryb w wodzie) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.3.2_01 Burzyn narzędzia i urządzenia pomocnicze narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Łomży rybołówstwo sadz